9 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c2c11ec40cd0dfc8c2ee842892f09f.pdf 441c042789c1a958c0496f4ea6dae919 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6245 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5822 Title A name given to the resource Obraz - ciało - obraz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.2 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 002 Michera.ps - 5/29/2006 4:40 PM WOJCIECH MICHERA rze „Kontekstów”, trzecim już z cyklu poświęconego an­ tropologii obrazu. Część tekstów zajmuje się więc ludzkim „ciałem-jako-obrazem”, rozmaitymi sposobami jego poka­ zywania i patrzenia na nie - zwłaszcza na ciało martwe (poległe na greckim polu walki, poddawane renesansowej dysekcji, preparowane przez anatomów epoki klasycyzmu, demonstrowane na XIX-wiecznych publicznych poka­ zach). W innych pracach omawiany jest artystyczny „obraz-jako-ciało”: w jego powiązaniu z kategorią grzechu, pokusy, zła, potworności, erotyki, pożądania, śmiechu. W osobnej niejako płaszczyźnie - czasem w związku, cza­ sem niezależnie od problematyki „ciała” - omawiane są inne zagadnienia związane z antropologią obrazu, jego teorią i historią, takie między innymi, jak: społeczne me­ chanizmy tworzenia reprezentacji ikonograficznej (na zróżnicowanych przykładach: greckich waz, renesansowej kultury druku, nowożytnego dowcipu rysunkowego, topografii miasta i wystawy muzealnej), przydatność mo­ deli psychoanalitycznych w opisie mechanizmu ekfrazy oraz żartu rysunkowego, znaczenie kategorii mimesis w greckiej teorii i praktyce społecznej, psychologiczno-filozoficzny fundament reprezentacji mentalnej. N ie wymieniam tu autorów poszczególnych arty­ kułów - wierzę, że czytelnik sam ich pozna podczas lektury. Pragnę jednak powiedzieć, że większość za­ mieszczonych tu tekstów napisana została specjalnie do tego numeru „Kontekstów” - są one odpowiedzią na nasze zaproszenie sprzed kilkunastu miesięcy. Dwie prace publikowane były już wcześniej (François Lissarrague, Jaś Elsner), ale również ich wybór dokonany zo­ stał przy aktywnym udziale autorów. M am nadzieję, że antropologiczna problematyka obrazu i kultury wizualnej, która wpełniła trzy ostatnie numery naszego pisma, znajdzie w Kontekstach - przy akceptacji czytelników - stałe schronienie.1 Obraz - ciało - obraz C iało pozostaje w tajemniczym związku z języ­ kiem: język bierze się z ciała, by je następnie denaturalizować, zamieniając w znaczące m e­ dium. Uformowane z członków corpus jawi się jako księga, korpus tekstów, albo obraz. Jak naucza jednak Platon, pismo - dokładnie tak samo jak obraz m alar­ ski - to zaledwie martwa zewnętrzność prawdziwego, żywego znaczenia; także ciało (soma), jako znak (sem a), jest dla duszy niczym grobowiec (sema). By za­ chować ciało (zachować w wymiarze semiotycznym) trzeba je zatem pochować. Ciało znaczy (semainei) tylko unieruchomione: martwe lub śmierć zapowiada­ jące. Śmierć bowiem (zjawiająca się w ciele) jest - od Grzechu Prarodziców; albo, w kategoriach helleń­ skich, od kryzysu w Mekonie - nieusuwalnym warun­ kiem poznania, zasadą hermeneutyki, swoistym „ope­ ratorem logicznym”: wszelki sens ujawnia się przez nią zapośredniczony, w dokonanym przez nią przekształ­ ceniu. Dlatego - jak pisze św. Jan Chryzostom (w H o­ milii na przeniesienie szczątków męczenników) - A dam musiał przeżyć śmierć swego syna Abla, by widząc (a także czując) jego martwe, rozkładające się ciało, roz­ poznać - jeszcze za życia - swój własny, nieuchronny los, który wszak spełnić się miał dopiero w przyszłości. Zycie śmiertelników przejawia się w spektaklu, w którym wzrok zatrzymać się może tylko na tym, co nieprzeźroczyste, co jest śmiertelnym ciałem, ciałemnagrobkiem, żałobnym portretem lub inskrypcją, dom a­ gającą się objaśnienia (hermeneuein), a przez to budzącą niepokój i pragnienia. Nieprzeźroczystość ciała wodzi na pokuszenie, skłaniając do semiologicznego grzechu zachęca do naruszenia ustabilizowanej relacji między znaczącym i znaczonym: do erotycznego zatrzymania oczu na samym ciele, albo - do świętokradczego zerwa­ nia pieczęci i otwarcia grobu, w nadziei odnalezienia w jego wnętrzu ukrytej przed wzrokiem prawdy. Prawdziwym jednak skandalem - rzeczywistym im­ pasem semiotycznym - jest dopiero stwierdzenie, że grób jest pusty; i że w jego ciemnym wnętrzu - które nie mieści żadnego rytuału - poszukiwania się jeszcze nie kończą (dlatego Roland Barthes - spoglądając na problem niejako z drugiej strony - może napisać, że fo­ tografia, jako znak zepsuty, „ma w sobie coś wspólnego ze Zmartwychwstaniem”). Przypisy 1 Za ogromną pomoc, z której bezlitośnie korzystałem przygoto­ wując część materiałów do tego i poprzednich numerów „Kon­ tekstów”, pragnę serdecznie podziękować Stéphanie Cuvilliez oraz Annie Dudzińskiej-Facca. * Tem at złożonych, trójstronnych związków między ob­ razem i ciałem oraz spojrzeniem dominuje w tym nume­ 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86d07db51fce35e52776bef5e2f5090c.pdf e737893f3a24d40ad2e76761dd1fc5a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5792 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.375-436 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 VI. K R O N IK A 87. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO , OPOLE, 23 W RZEŚN IA 2011 Porządek obrad objął dwadzieścia sześć punktów. Przybyłych delegatów oraz członków PTL przywitał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał Buchowski, który na przewodniczącego obrad zaproponował prof. Zbigniewa Jasiewicza, a na sekreta­ rza dr Katarzynę Majbrodę. Zebrani w jawnym głosowaniu jednogłośnie opowiedzieli się za zaproponowanymi kandydaturami. Zgodnie z tradycją WZD PTL, minutą ciszy uczczono pamięć zmarłych członków PTL: Ireny Bajerowej, Janiny Ulanowskiej, Ma­ rii Jordan, Jana Krzysztofowicza, Adama Mucka, Jana Władysława Rączki, Zofia Su­ likowskiej-Zegan, Jana Szymika (z Oddziału w Krakowie), Marii Paradowskiej, Zofii Staszczak (z Oddziału w Poznaniu), Zofii Janczewskiej (z Oddziału w Toruniu). Następnie prof. Michał Buchowski podziękował prezesowi Oddziału PTL w To­ runiu, mgr. Arturowi Trapszycowi, za zorganizowanie ubiegłorocznego 86. WZD PTL i sesji naukowej „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżo­ wania”, wręczając mu okolicznościowy dyplom. Odczytał również podziękowania dla prof. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej za długoletnie kierowanie pracami Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Następnie zwrócił się do dr. Janusza Kamockiego, dziękując mu za wieloletnie kierowanie redakcją „Ar­ chiwum Etnograficznego”. Odczytano także list gratulacyjny dla dr. Krzysztofa Wol­ skiego - seniora Oddziału PTL w Krakowie. Głos zabrali goście z Czech i Słowacji: Zuzana Beńuśkova, przedstawicielka Narodopisne spolocnosfi Slovenska oraz Da­ niel Drapała, prezes Ceske narodopisne spolecnosti. Prof. Buchowski poinformował zgromadzonych o uczestnictwie wiceprezes ZG PTL, dr Małgorzaty Michalskiej, w Walnym Zgromadzeniu Ceske narodopisne spolecnosti. Zapoznała ona zebranych z działalnością bratniego towarzystwa. Następnie prof. Jasiewicz odczytał Regula­ min 87. WZD, który delegaci przyjęli jednogłośnie. Przystąpiono do wyboru Komisji Mandatowej, do której zaproszono mgr Paulinę Suchecką, dr. Janusza Kamockiego oraz dr Urszulę Wróblewską; przedstawio­ ne kandydatury przyjęto jednogłośnie, przewodniczącą została mgr Suchecka. Na członków Komisji Skrutacyjnej zaproponowano dr Irenę Kotowicz-Borowy, mgr Krystynę Reinfuss-Janusz oraz mgr Magdalenę Dolińską; w jawnym głosowa­ niu za tymi kandydaturami opowiedziało się 39 osób, trzy osoby wstrzymały się od głosu, nie było głosów przeciw. Przewodniczącą została dr Kotowicz-Borowy. Wybrano także Komisję Wnioskową w składzie: dr Damian Kasprzyk, dr Tomasz Siemiński oraz dr Artur Gaweł, jej skład przyjęto jednogłośnie, a przewodniczącym został dr Kasprzyk. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Przewodni­ �376 Kronika cząca Komisji, mgr Suchecka ogłosiła, że na sali znajduje się 42 delegatów spośród 49 uprawnionych do głosowania, tym samym potwierdzono, iż Walne Zgromadze­ nie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. Przystąpiono do jawnego głosowania nad przyjęciem protokołu z 86. WZD, które odbyło się 24 września 2010 roku w Toruniu. Za przyjęciem wniosku opowiedzieli się wszyscy obecni. W kolejnym punkcie obrad dr Jerzy Adamczewski (sekretarz generalny) przed­ stawił sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego. W dyskusji nad nim głos za­ brała prof. Teresa Smolińska, wyrażając swoje uznanie dla tych działań. Sprawozda­ nie zostało przyjęte jednogłośnie w jawnym głosowaniu. Sprawozdanie skarbnika, dr Anny Weroniki Brzezińskiej, z działalności finansowej Zarządu Głównego także przyjęto w jawnym głosowaniu: 41 osób było „za”, jedna osoba wstrzymała się od głosu. Dalej wysłuchano sprawozdania Sądu Koleżeńskiego przedstawionego przez dr. Janusza Kamockiego, które przyjęto jednogłośnie. Po wysłuchaniu sprawozda­ nia Głównej Komisji Rewizyjnej za jego przyjęciem głosowało 37 osób, natomiast pięć wstrzymało się od głosu. Następnie Główna Komisja Rewizyjna sformułowa­ ła wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu PTL. Za przyjęciem tego wniosku opowiedziało się 36 osób, sześciu delegatów wstrzymało się od głosu. W sprawie przewidzianej porządkiem obrad, to jest prezentacji sprawozdań poszcze­ gólnych oddziałów PTL, głos zabrał prof. Buchowski, zgłaszając wniosek o pominięcie tego punktu, ze względu na dostępność sprawozdań na stronie internetowej PTL. W kolejnej części WZD PTL, przewodniczący obrad podziękował ustępującemu ZG PTL oraz prezesowi prof. Michałowi Buchowskiemu, który mimo zaangażowa­ nia w pracę naukową oraz liczne pełnione funkcje znajduje czas na działalność w Pol­ skim Towarzystwie Ludoznawczym. Poprosił zebranych delegatów o zgłaszanie kan­ dydatów do nowego Zarządu Głównego. Odczytano list nieobecnego podczas obrad prof. Zygmunta Kłodnickiego, który zgodził się kandydować do Zarządu Główne­ go. Po ustaleniu listy kandydatów przystąpiono do tajnego głosowania, w wyniku którego zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów: prof. Michał Buchowski - 40, prof. Grażyna Ewa Karpińska - 40, prof. Jan Adamowski - 39, dr Magdalena Rostworowska - 39, prof. Teresa Smolińska - 38, dr Hubert Czachow­ ski - 38, dr Anna Weronika Brzezińska - 38, dr Jerzy Adamczewski - 37, dr Małgo­ rzata Michalska - 37, prof. Dorota Simonides - 34, dr Anna Nadolska-Styczyńska - 34, dr Michał Mokrzan - 34, dr Katarzyna Barańska - 27, prof. Waldemar Kuligowski - 27, prof. Zygmunt Kłodnicki - 18, dr Agata Strządała - 16. Zarząd Główny PTL ukonstytuował się ostatecznie w następującym składzie: prezes - prof. M. Buchowski, wiceprezesi - prof. G.E. Karpińska, dr M. Michalska, prof. T. Smolińska, sekretarz generalny - dr J. Adamczewski, zastępca sekretarza generalnego - dr M. Mokrzan, skarbnik - dr A. W. Brzezińska, zastępca skarbnika - dr M. Rostworowska. Członkowie ZG: prof. J. Adamowski, dr H. Czachowski, prof. D. Simonides, dr A. Nadolska-Styczyńska; zastępcy członków ZG: dr K. Barań­ ska, prof. W. Kuligowski. Po ustaleniu listy kandydatów do Głównej Komisji Rewizyjnej przystąpiono do tajnego głosowania; zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów: �Kronika 377 mgr Małgorzata Oleszkiewicz - 39, dr Damian Kasprzyk - 35, mgr Artur Trapszyc - 34, mgr Zbigniew Toroński - 31, dr Magdalena Kwiecińska - 28, mgr Elżbieta Filip - 25. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się w następującym skła­ dzie: przewodnicząca - mgr M. Oleszkiewicz, sekretarz - dr D. Kasprzyk, członek mgr A. Trapszyc, zastępcy członków - dr M. Kwiecińska, mgr Z. Toroński. Część wyborczą WZD PTL zamknął wybór Sądu Koleżeńskiego. Osoby zapropo­ nowane do jego składu otrzymały następującą liczbę głosów: dr Artur Gaweł - 36, mgr Maciej Kwaśkiewicz - 36, dr Kinga Czerwińska - 33, mgr Teofila Latoś - 32, dr Mateusz Szubert - 30, dr Katarzyna Majbroda - 25. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w nastę­ pującym składzie: przewodniczący - dr A. Gaweł, sekretarz - dr K. Czerwińska, członek - mgr M. Kwaśkiewicz, zastępcy członków - dr M. Szubert oraz mgr T. Latoś. Delegaci jednogłośnie podjęli uchwałę o wyborze władz. W kolejnym punkcie programu obrad przewodniczący poprosił zebranych o zgła­ szanie wniosków. Głos zabrała dr Kotowicz-Borowy, poruszając kwestię braku ak­ tywności Oddziału PTL Warszawa. Zaproponowała, aby połączyć go z Północno-Mazowieckim Oddziałem PTL w Ciechanowie. Do dyskusji włączyła się dr Michalska, proponując restytucję warszawskiego Oddziału PTL poprzez zintensyfikowanie jego kontaktów z warszawskim środowiskiem akademickim, a zwłaszcza przez nawiąza­ nie współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Głos w sprawie uaktywnienia Oddziału PTL w Warszawie, bez konieczności łączenia go z Oddziałem Północno-Mazowieckim, zabrał także prof. Adamowski, reprezentujący Odział PTL w Lublinie. W dalszej części obrad dr Damian Kasprzyk, przewodniczący Komisji Wniosko­ wej, przedstawił dwa wnioski dr. Janusza Kamockiego. W pierwszym wnioskowa­ no o wyznaczenie przez Zarząd Główny osoby odpowiedzialnej za utrzymywanie kontaktów z Polakami mieszkającymi poza granicami kraju, w drugim o nawiązanie przez PTL kontaktów ze Światową Radą Badań nad Polonią. Trzeci z wniosków, autorstwa prof. Jasiewicza, dotyczył potrzeby stworzenia tak zwanej platformy po­ rozumienia - formy kontaktu, która umożliwiłaby członkom PTL wymianę refleksji i doświadczeń związanych z działalnością w poszczególnych oddziałach. Wniosek o zbliżonej treści i podobnej intencji złożyła także dr Rostworowska. Następnie przewodniczący Komisji Wnioskowej odczytał list napisany przez nieobecną na ob­ radach prof. Kopczyńską-Jaworską, która życząc uczestnikom zjazdu pomyślnych obrad, wnioskowała o to, by honorowi członkowie PTL otrzymywali bezpośrednio z biura ZG PTL (a nie, jak dotychczas, z oddziałów) informacje dotyczące kolejnych WZD PTL, a także powiadomienia o aktualnych wydarzeniach, organizowanych konferencjach oraz wszelkich podejmowanych przez PTL inicjatywach. Po wysłuchaniu zgłoszonych wniosków przystąpiono do dyskusji, podczas której zebrani zgłaszali swoje uwagi i komentarze. Głos zabrał dr Kamocki, argumentując za przyjęciem sformułowanych przez siebie wniosków. Przewodniczący obrad stwierdził konieczność bardziej szczegółowego określenia zakresu obu przedstawio­ nych wniosków i związania ich z charakterem działalności PTL. Zaproponował na­ stępującą treść wniosku: „wnioskuję, by ZG PTL wyznaczył osobę odpowiedzialną za kontakty w badaniach nad kulturą ludową środowisk polonijnych”. Do dyskusji �378 Kronika włączył się prof. Buchowski, przypominając, że przedstawiciele Polonii przynależą do różnych organizacji w kraju i za granicą, które zapewniają im stały kontakt z kul­ turą polską Podkreślił także, że kontakty z Polonią nie wpisują się w kluczowe cele, jakie wyznacza sobie PTL, a zjawisk, nad którymi podejmuje się w ramach PTL dys­ kusję, jest wiele, a jednak nie skutkuje to powoływaniem osób odpowiedzialnych za kontakty z różnymi instytucjami czy też organizacjami. Dr Michalska przypomniała zebranym, iż współpraca z Polakami mieszkającymi poza krajem wpisana jest w sta­ tut PTL. Ostatecznie wnioski zgłoszone przez dr. Kamockiego odrzucono. W jaw­ nym głosowaniu za wnioskiem prof. Jasiewicza, dotyczącym stworzenia „platformy porozumienia”, opowiedziało się 28 osób, dwie były przeciwne, 12 osób wstrzymało się odgłosu; wniosek prof. Kopczyńskiej-Jaworski ej przyjęto jednogłośnie. Po zakończeniu części poświęconej sprawom wnioskowym, dr Anna W. Brze­ zińska w imieniu Oddziału PTL w Poznaniu, a także współorganizatorów: Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Centrum Badań Migracyjnych UAM, Instytutu Oskara Kolberga w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu zaprosiła zebranych na kolejny WZD PTL do Po­ znania. Proponowany termin zjazdu to 20-23 września 2012 roku, towarzyszyć mu bę­ dzie konferencja naukowa „Europa regionów - perspektywy badawcze i edukacyjne”. Sekretarzem konferencji został prof. UAM, dr hab. Jacek Schmidt. Po komunikacie dr Brzezińskiej podjęto dyskusję na temat miejsca obrad WZD PTL w 2013 roku. Na miejsce zjazdu i towarzyszącej mu konferencji naukowej zaproponowano wstępnie Zieloną Górę, podkreślając pograniczność etniczno-kulturowąziemi lubuskiej. Kandy­ datem do zorganizowania WZD PTL w 2014 roku jest Oddział PTL w Lublinie. Przewodniczący obrad, prof. Zbigniew Jasiewicz pogratulował członkom nowo wybranego Zarządu Głównego PTL, a także osobom współtworzącym Główną Ko­ misję Rewizyjną oraz Sąd Koleżeński. Dziękując delegatom i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosił koniec 87. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. Po oficjalnym zamknięciu obrad głos zabrał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał Buchowski, dziękując zebranym za uczestnictwo w Walnym Zgromadzeniu. Podkre­ ślając pracę i zaangażowanie członków ZG PTL na rzecz sprawnego funkcjonowania i umacniania pozycji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prezes przypomniał długoletnią historię i tradycję tej szacownej instytucji, jednocześnie kreśląc perspek­ tywy jej dalszego rozwoju. Prof. Buchowski podkreślił, że kwestią priorytetową dla działalności PTL jest powołanie sekcji, które łączyłyby przedstawicieli różnych od­ działów zainteresowanych określonymi problemami i zjawiskami społeczno-kulturo­ wymi. Konsekwencją powołania wspomnianych sekcji w ramach PTL byłaby zmia­ na charakteru konferencji towarzyszących WZD, które przybrałyby postać dyskusji panelowych organizowanych jednocześnie w ramach kilku bloków tematycznych, co zdynamizowałoby przebieg zjazdów, zapewniając im niekwestionowaną wartość poznawczą; w szerszej zaś perspektywie ich powstanie wzmocniłoby naukową i po­ pularyzatorską działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. sekretarz obrad - dr Katarzyna Maj broda przewodniczący obrad - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz �Kronika 379 SPRAW OZDANIE Z D ZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES OD W RZEŚN IA 2010 DO SIERPNIA 2011 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 86. WZD w Toruniu; 3. Działalność Zarządu Głównego; 4. Finanse; 5. Działalność wydawnicza; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa; 9. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Dane ogólne 24 września 2010 roku w Toruniu odbyło się 86. Walne Zgromadzenie Delega­ tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”. Protokół z 86. WZD został opublikowany w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476. W okre­ sie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium i pozostałe organy PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgro­ madzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku. Zarząd Główny PTL działał w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Michał Buchowski, wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, dr hab. prof. UL Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski, skarbnik - dr Anna Weronika Brzezińska, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska, członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Główną Komisję Rewizyjną tworzyli: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jawor­ ska, a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Mał­ gorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na 3/4 etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpo­ wiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. �380 Kronika 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - obsługuje magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję korespondencji, a także obsługę czytelni­ ków, zakupy na potrzeby biura itd. 3. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1 października 2009 roku jest na pięciolet­ nim urlopie bezpłatnym, bowiem obecnie jest zatrudniona na pełnym etacie w Bi­ bliotece Uniwersyteckiej, ale dalej świadczy pracę na rzecz Biblioteki PTL. 4. Pani Agata Sikora na 1/2 etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wszystkie panie otrzymały w 2010 roku nagrodę roczną w ustawowej wysokości 8,5% rocznych dochodów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada stronę internetową www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego dr Hubert Czachowski. Portal redagują: Hubert Czachowski, Olga Kwiatkowska i Ja­ kub Kopczyński. W zamierzeniach jest również utworzenie Newslettera - elektronicz­ nej formy biuletynu rozsyłanego za pomocą poczty elektronicznej, gdzie internauci będą mogli zapoznać się z najnowszymi wydarzeniami i informacjami o Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Realizacja wniosków z 86. WZD W trakcie 86. WZD Komisja Wnioskowa przedstawiła wniosek, aby minimalna roczna składka członkowska wynosiła 30 zł. Większością głosów został on przyjęty. Decyzję tę opublikowano w protokole z 86. WZD w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476. Działalność Zarządu Głównego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja poza­ rządowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie do Spraw Niematerial­ nego Dziedzictwa Kulturowego i w listopadzie 2010 roku, w Nairobi (Kenia), PTL zostało oficjalnie zatwierdzone jako organizacja ekspercka w zakresie niematerialne­ go dziedzictwa kulturowego. 23 i 24 sierpnia 2010 roku miało miejsce kolejne spotkanie World Council of An­ thropological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), któ­ rego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem, jako jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przedstawicieli organiza­ cji z całego świata, od Japonii po Brazylię. Polskę, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował prezes, prof. Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji EASA w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią krajowych i międzynarodowych stowarzyszeń, która ma na celu koordynowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię �Kronika 381 oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorod­ ności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopoli­ tyczną dyscyplinę. W CAAma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest obecnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL - prezes M. Buchowski. Prof. M. Buchowski jest również członkiem Rady Towarzystw Naukowych przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, której przewodniczy dr hab. inż. Zbigniew Kru­ szewski, prof. SWPW w Płocku. Sfinalizowana została sprawa zatwierdzenia nowego statutu Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego. 11 stycznia 2011 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Od 1 października 2009 roku obowiązują dwie nowe umowy z Uniwersytetem Wrocławskim, które regulują funkcjonowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w powiązaniu z tą wyższą uczelnią. Jedna umowa, podpisana na okres pięciu lat, dotyczy użyczenia zbiorów bibliotecznych. Druga, również pięcioletnia, traktuje 0 użytkowaniu lokalu przez PTL i zobowiązuje do płacenia kosztów mediów propor­ cjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosunku do całości zajmo­ wanego lokalu. Płacimy również czynsz za biura, a wynegocjowana stawka to 20 zł za metr kwadratowy, czyli 341,60 zł. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach, 11 stycznia oraz 12 kwietnia 2011 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocła­ wiu przy ul. Szczytnickiej 11. Najważniejsze tematy, które poruszono, to: sytuacja Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, ustalenia dotyczące przeprowadzenia inwentaryzacji magazynu wydawnictw i sporządzenia inwentarza pozostałych środków trwałych PTL poprzez wykonanie spisu z natury, co zaleciła Główna Komisja Rewizyjna, sprawy wydawnicze (m.in. zmiana procedur dofinan­ sowania przez MNiSW, uchybienia wydawnicze), organizacja 87. WZD w Opolu 1 towarzyszącej mu konferencji naukowej, sprawy członkowskie (przyjęcie nowych członków, niepokojąca sytuac ja w warszawskim oddziale PTL). 10 czerwca 2011 roku odbyło się wyjazdowe posiedzenie Zarządu Głównego z kadrą Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi (ODilE) w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii UL. W spotkaniu udział wzięli przed­ stawiciele ZG PTL: prof. Grażyna Ewa Karpińska - wiceprezes, dr Małgorzata Mi­ chalska - wiceprezes, dr Anna Weronika Brzezińska - skarbnik, dr Hubert Czachow­ ski - zastępca sekretarza generalnego; przedstawiciele ODilE PTL w Łodzi: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska - kierownik, dr Inga Kuźma, mgr Małgorzata Wilbik, mgr Maria Łęgocka oraz prof. Władysław Baranowski - dyrektor Instytu­ tu Etnologii i Antropologii Kulturowej UL. W rezultacie dyskusji między innymi zaktualizowano obowiązujący Regulamin Prac Ośrodka, w którym zaproponowano powołanie ciała doradczo-merytorycznego dla ODilE, złożonego z trzech osób: de­ legata Zarządu Głównego PTL, członka zarządu lokalnego oddziału PTL oraz osoby wskazanej przez dyrekcję IEiAK UL. Ponadto przedyskutowano możliwości tech­ niczno-prawne umieszczenia strony www i katalogu on-line „Bibliografii Etnografii �382 Kronika Polskiej w Internecie” na stronach internetowych Towarzystwa. Ze względu na po­ trzebę częstszych kontaktów kierownictwa ODilE z ZG PTL postanowiono, aby kie­ rownik Ośrodka miał prawo uczestniczyć w ZG PTL, a co najmniej raz w roku przed Walnym Zjazdem Delegatów brał udział w posiedzeniu Zarządu Głównego. W skład komisji inwentaryzacyjnej magazynu wydawnictw weszli członkowie wro­ cławskiego oddziału PTL - Michał Mokrzan jako przewodniczący komisji oraz Kata­ rzyna Majbroda i Justyna Starczewska-Licznerska. Poprzednia inwentaryzacja miała miejsce w 2003 roku. Inwentaryzacja wykazała nadwyżki w wysokości 11.292,50 zł, które powstały najczęściej poprzez nieuwzględnienie w kartotekach tak zwanych nad­ bitek drukarskich powyżej zamówionego nakładu. Aby tego uniknąć w przyszłości, postanowiono wpisywać do kartotek wyłącznie nakład faktycznie dostarczony z dru­ kami, czyli nakład właściwy oraz nadbitki. Stwierdzono również niedobory na kwotę 4.328,50 zł, co stanowi niecały 1% całego stanu magazynowego. Powstały one naj­ prawdopodobniej podczas wielokrotnego przenoszenia magazynu, zanim znalazł się on na ulicy Szczytnickicj. Zarząd Główny uznał te braki za niezawinione. Dla uniknię­ cia takiej sytuacji w przyszłości, inwentaryzacja odbywać się będzie w cyklu dwulet­ nim. W trakcie weryfikacji zostały spisane również egzemplarze uszkodzone o łącznej wartości 4.151,50 zł. W sprawie tak zwanych kominów, które zawyżają realną wartość magazynową, a nie rokują sprzedaży, dokonano oszacowania według kryterium roku wydania: do 1980 roku pozostawia się maksimum 50 egzemplarzy, po 1980 do 2004 roku - po maksimum 100 egzemplarzy, po 2004 roku - w pełnej liczbie. Finanse Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2010 i pierw­ szych sześciu miesięcy roku 2011. Najważniejsze pozycje wśród wpływów to dota­ cja celowa Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw. Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­ nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co stanowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało ob­ niżone dofinansowanie wymiany wydawnictw. Dotacją objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­ ry podróżowania” towarzysząca 86. WZD w Toruniu - 10.000,00 zł; 2. Upowszechnienie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok do bibliografii mię­ dzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Biblio­ graphy o f the Social Sciences - 8.350,00 zł; 3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; �Kronika 383 4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł; 5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł; 7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 8. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami za­ granicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł; 10. Gromadzenie zbiorów muzealnych - 1.900,00 zł; 11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł. Działalność wydawniczą objęło dofinansowanie w wysokości 97.000,00 zł na na­ stępujące pozycje: „Lud” 94: 2010 - 25.200,00 zł; „Literatura Ludowa” 2010: 1-6 - 24.000,00 zł „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, Etyczne problemy badań antropologicznych - 7.200,00 zł; „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3 - 11.250,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś - 3.600,00 zł; „Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00 zł; „Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków - 7.200,00 zł; „Prace Etnologiczne” 23, praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00 zł. Sprzedaż wydawnictw przyniosła dochód w wysokości 35.663,35 zł. Koszty w 2010 roku wyniosły 310.612,11 zł. Per saldo w roku 2010 zaistniała minusowa różnica bilansowa - 21.831,44 zł. Powyższa sytuacja wynikła przede wszystkim z konieczności zaangażowania własnych środków w realizację zadań dofinansowa­ nych przez MNiSW - finansowe środki własne to ponad 30 tys. zł. Ponadto w 2010 roku z powodu niższej niż w latach wcześniejszych dotacji na utrzymanie biblio­ teki i archiwum PTL niemożliwe było pokrycie całości wydatków osobowych. Od 2010 roku Zarząd Główny ponosi opłaty eksploatacyjne oraz czynszowe za pomiesz­ czenie biurowe (5.271,42 zł). Ponoszone są także pewne koszty na rzecz Zarządu Głównego, to jest koszty delegacyjne, organizacji posiedzeń, korespondencyjne czy inne związane z funkcjonowaniem Biura. Przy ujemnym wyniku finansowym Zarząd Główny był wypłacalny i miał płynność finansową na działalność w 2011 roku. Został sporządzony bilans oraz rachunek zysków i strat za rok 2010, które to wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans, jednogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG, został złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30 czerwca 2010 roku. �384 Kronika Natomiast na 2011 rok Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało dofinan­ sowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 200.860,00 zł. W tym na wydawnictwa: „Lud” 95: 2011 -21.500,00 zł; „Literatura Ludowa” 2011: 1-6 - 21.000,00 zł; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­ fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska, G.E. Karpińska) - 7.200,00 zł; „Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red. naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska) - 5.640,00 zł; „Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­ cy 1863 roku - 9.600,00 zł; „Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi 9.600,00 zł; „Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa W. Kuligowski) - 4.500,00 zł; „Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci (red. naukowa T. Smolińska) - 6.000,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 2, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa M. Michalska) 11.400,00 zł; „Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­ go (red. naukowa T. Smolińska) - 9.000,00 zł; „Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­ skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich) - 12.600,00 zł; oraz na działalność biblioteki i archiwum, w tym: Biblioteka: 1. Wymiana wydawnictw z instytucjami zagranicznymi i krajowymi - 8.600,00 zł; 2. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.200,00 zł; 3. Gromadzenie zbiorów - uzupełnienie zbiorów bibliotecznych - 8.500,00 zł; 4. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 3.000,00 zł; 5. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 3.500,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 4.450,00 zł; Archiwum: 1. Konserwacja zbiorów archiwalnych - 1.950,00 zł; 2. Opracowanie zbiorów archiwalnych - 2.400,00 zł; 3. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.200,00 zł. Ponadto MNiSW przyznało dofinansowanie na konferencję naukową „Tradycyjna obrzędowość w kulturze współczesnej”, towarzyszącą WZD w Opolu - 10.000,00 zł oraz na: �Kronika 385 1. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok 2011 - gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficznych z lat poprzednich - 10.500,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja za 2010 rok do bibliografii międzynarodowej International Bibliography o f the Social Scien­ ces - 7.520,00 zł; 3. Modernizacja strony internetowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb prezentacji międzynarodowej w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej 3.000,00 zł. W pierwszym półroczu 2011 roku uzyskano dochód ze sprzedaży wydawnictw w wysokości 16.633,32 zł. Koszty wyniosły 73.588,84 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej, 12 kwietnia 2011 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych czasopism i serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Zgodnie z planem wydawniczym, w 2010 roku ukazały się następujące czasopisma i książki: A. Periodyki: „Lud” 94: 2010; „Literatura Ludowa” 49: 2010; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, praca zbiorowa, Etyczne problemy badań an­ tropologicznych; B. Serie wydawnicze: „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka; „Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków, „Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3; „Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś\ „Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia. �386 Kronika Zadania wydawnicze na rok 2011 to: „Lud” 95:2011; „Literatura Ludowa” 50: 2011; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­ fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska, G.E. Karpińska); „Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red. naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska); „Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­ cy 1863 roku; „Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi; „Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa W. Kuligowski); „Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci (red. naukowa T. Smolińska); „Archiwum Etnograficzne” 52, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa M. Michalska); „Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­ go (red. naukowa T. Smolińska); „Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­ skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich). W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2012: „Lud” 96 i „Literatura Ludowa” 51; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 51, praca zbiorowa, Antropolog w mieście i o mie­ ście (red. naukowa G.E. Karpińska); „Archiwum Etnograficzne”, Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­ ry podróżowania z materiałami (20 art.) z międzynarodowej konferencji naukowej w Toruniu w 2010 roku (red. naukowa W. Olszewski i V. Wróblewska); „Prace Etnologiczne”, tom z materiałami konferencji w Poznaniu organizowanej przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i IEiAK UAM „Rozwój a kultura”, pod red. Ryszarda Vorbricha; „Prace Etnologiczne”, Kultura na pilota. Medialne wymiary rzeczywistości spo­ łecznej, (red. naukowa W. Kuligowski, M. Hermanowski); „Prace Etnologiczne”, Jacek Splisgart, Obrzędowość rodzinna w Japonii (red. na­ ukowa R. Vorbrich); „Biblioteka Literatury Ludowej”, Ryszard Bieńkowski, Cerowanie dziurawym parasolem deszczu (red. naukowa M. Jakitowicz); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Andrzej Stachowiak, Wyznania na Łemkowszczyżnie (red. naukowa A. Brencz); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Natalia Maksymowicz, Podwójny wzór kultu­ rowy na Podhalu (red. naukowa A. Brencz); �Kronika 387 „Archiwum Etnograficzne”, Mateusz Gralewski, Kaukaz. Wspomnienia z dwu­ nastoletniej niewoli (opracowanie Przemysław Adamczewski, Timirlan Ajtberow); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Aleksandra Winiarska-Marciniak, Mit „Soli­ darności”. O narracjach i dyskursach czasu polskich przemian (red. naukowa G.E. Karpińska); „Biblioteka Popularnonaukowa”, Bożena Kaczmarczyk, Tradycyjne oraz współ­ czesne gry i zabawy dziecięce (red. naukowa T. Smolińska); „Biblioteka Zesłańca”, Stefania Skowron-Markowska, Z Oyfordu na Syberię. Dziedzictwo naukowe Marii Antoniny Czaplickiej (red. naukowa F. Rosiński); „Biblioteka Zesłańca”, Polacy w guberni archangielskiej. XIX i X X wiek (red. naukowa Antoni Kuczyński, Mirosław Marczyk); „Biblioteka Zesłańca”, Adolf Januszkiewicz, Listy i dziennik ze stepów kirgiskich, w opracowaniu Haliny Gerber (red. naukowa Antoni Kuczyński). Składy redakcji serii wydawniczych i czasopism sąnastępujące: 1. „Lud” : zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Danuta Penkala-Gawęcka, zastępca redaktora naczelnego - dr Jacek Bednarski, sekretarz redak­ cji - dr Natalia Bloch, redaktor - mgr Roman Bąk. Rada redakcyjna: prof. dr hab. Michał Buchowski, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, dr hab. prof. UŁ Katarzyna Kaniowska, prof. dr hab. Lech Mróz, prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński, prof. dr hab. Czesław Robotycki; 2. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: redaktor naczelny - dr Anna Weronika Brzezińska, zastępca redaktora naczelnego - dr Justyna Słomska-Nowak, sekretarz redakcji - dr Mariola Tymochowicz; 3. „Dziedzictwo Kulturowe” : redaktor naczelny - prof. dr hab. Teresa Smolińska oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Michał Buchowski, prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, prof. dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, mgr Ewa Repsch; 4. „Biblioteka Zesłańca”: redaktor naczelny - dr hab. prof. UWr Antoni Kuczyń­ ski oraz prof. dr hab. Wiesław Caban, dr Adolf Juzwenko, prof. dr hab. Zbigniew Wójcik, prof. dr hab. Wojciech Wrzesiński; 5. „Biblioteka Popularnonaukowa” : redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Wal­ demar Kuligowski oraz mgr Olga Dyba, dr Magdalena Kwiecińska; 6. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab. prof. UŁ Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz redakcji - mgr Małgorzata Chelińska, zastępca sekretarza - mgr Aleksandra Krupa. Komitet redakcyjny: dr hab. prof. UŁ Katarzyna Kaniowska, prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr hab. Piotr Kowalski, dr hab. prof. UŁ Ewa Nowina-Sroczyńska, dr Katarzyna Orszulak-Dudkowska, dr hab. prof. UJ Jan Swięch, prof. dr hab. Andrzej P. Wejland; 7. „Archiwum Etnograficzne” : kandydatura prof. Jana Adamowski ego na redak­ tora naczelnego musi zostać zatwierdzona przez WZD w Opolu; 8. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki oraz prof. dr hab. Andrzej Brencz, prof. dr hab. Michał �388 Kronika Buchowski, prof. dr hab. Jerzy Czajkowski, prof. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka, dr Barbara Falińska, prof. dr hab. Wanda Paprocka, prof. dr hab. Marian Pokropek, prof. dr hab. Anna Szyfer; 9. „Prace i Materiały Etnograficzne”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Andrzej Brencz oraz dr Hubert Czachowski, dr Małgorzata Michalska; 10. „Prace Etnologiczne” : redaktor naczelny-dr hab. prof. UAM Ryszard Vorbrich oraz dr Przemysław Hinca; 11. „Literatura Ludowa”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta Ługowska, sekretarz redakcji - Maria Bożena Kuczyńska oraz prof. dr hab. Jerzy Bartmiński, prof. dr hab. Jerzy Jastrzębski, prof. dr hab. Piotr Kowalski, dr hab. prof. UWr Antoni Kuczyński, prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Roch Sulima, prof. dr hab. Ryszard Waksmund; 12. „Biblioteka Literatury Ludowej”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta Ługowska oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Jerzy Bartmiński, prof. dr hab. Maria Jakitowicz, prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz, prof. dr hab. Piotr Kowalski, prof. dr hab. Roch Sulima. Podjęto decyzję o płaceniu za recenzje wydawnicze. Ustalone wynagrodzenie to 400,00 zł brutto. Koszty recenzji nie są rozliczane przez MNiSW, a wyłącznie ze środków PTL. Dr A. W. Brzezińska przygotowała formularz recenzji, który będzie wykorzystywany przez recenzentów do opiniowania prac przygotowywanych do druku w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Nastąpiła zmiana statusu „Łódzkich Studiów Etnograficznych” z serii na czaso­ pismo naukowe. Wynika to z wprowadzonej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnic­ twa Wyższego parametryzacji jednostek naukowych, a szczególnie parametryzacji czasopism, co związane jest z oceną naukowej działalności wydawniczej. Zespołowi redakcyjnemu przewodniczyć będzie prof. G.E. Karpińska. W związku ze zmianą procedur przyznawania dofinansowania przez Minister­ stwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, termin składania wniosków na realizację zadań w 2012 roku uległ znacznemu przyspieszeniu, to jest do 30 września 2011 roku. Dlatego też recenzje („papierowe” oraz w wersji elektronicznej) oraz teksty do pu­ blikacji (w wersji elektronicznej) muszą być składane w biurze do końca czerwca. Dostarczona praca musi być zapisana w PDF w jednym pliku. Dotyczy to również prac zbiorowych. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą, pod nadzorem mgr Pauliny Sucheckiej, mgr Aleksandra Michałowska od strony merytorycznej (od 1 października 2009 r. zatrudniona na etacie Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego) i Bożena Wrońska od strony tech­ nicznej. Biblioteka jest czynna codziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). Biblioteka jest obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie �Kronika 389 informacyjnym w gronie Bibliotek Zakładowych Uniwersytetu Wrocławskiego, co skutkuje fachową opieką nad zbiorami. W celu umożliwienia korzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych biblioteka jest czynna również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmono­ gram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udo­ stępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiań­ skiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć stu­ denci etnologii oraz członkowie PTL. Stan zasobów biblioteki na 31 grudnia 2010 roku wynosił 44.068 woluminów (w tym: 22.132 woluminów druków zwartych, 20.435 woluminów czasopism, 1.511 wydawnictw kartograficznych), których ogólna wartość wynosiła 313.186,09 zł. W roku 2010 wpłynęło 440 woluminów, w tym: 280 woluminów druków zwartych i 160 woluminów czasopism. Do zbiorów zakupiono 207 woluminów dzieł zwartych oraz 26 woluminów czasopism. Otrzymano również 34 egzemplarze darów i 18 wo­ luminów wydawnictw własnych. W ramach wymiany wpłynęło 107 woluminów od instytucji zagranicznych i 48 od instytucji krajowych. W zamian wysłano 311 wolu­ minów za granicę i 91 woluminów do instytucji krajowych. W 2010 roku z zasobów biblioteki skorzystało 418 osób. Byli to przede wszyst­ kim studenci uczelni wrocławskich i innych, członkowie PTL, pracownicy naukowi oraz inne osoby zainteresowane problematyką etnograficzną. W bibliotece udostęp­ niono 2.343 woluminów, w tym 1.836 egzemplarzy druków zwartych (na miejscu 1.613, wypożyczenia 223), 738 czasopism (na miejscu 730, wypożyczenia 8). Stan na 30 czerwca 2011 roku wyniósł 43.808 woluminów, od początku roku wpłynęło 199 woluminów, co zostało odnotowane w rejestrze nabytków. W ramach wymiany zagranicznej przybyły 52 woluminy (czasopism), z wymiany krajowej 32 (czasopisma 17, zwarte 15); dary - 17 woluminów, wydawnictwa własne - 4 wo­ luminy, zakupy - 94 woluminy. Od początku roku do 1 lipca 2011 roku z biblioteki skorzystało 315 osób. Udostępniono 1.213 woluminów, w tym 754 druków zwartych (572 na miejscu, wypożyczenia 182), 459 czasopism (451 na miejscu, 8 wypoży­ czeń). W wyniku przeprowadzonego w roku 2009 skontrum, zadecydowano o wyco­ faniu ze stanu braków: 459 jednostek inwentarzowych ze zbiorów kartograficznych (realizacja zalecenia GKR). Powyższe pozycje zostały wpisane do rejestru ubytków. Konserwacja zbiorów: poddano konserwacji i oprawiono tomy czasopism i serii „Folk-Lore. A Quarterly Review of Mytli, Tradition...”, London 1898-1939, „Jahr­ buch des Bukowiner Landes-Museum”, Cemiovitz 1893-1908, „Srpski Etnografski Zbomik” 1894-1926 oraz kilkanaście tytułów dzieł zwartych. Łącznie oprawiono 85 woluminów. Komputeryzacja zbiorów: zgodnie z planem sporządzono zapis publikacji zagra­ nicznych, które otrzymano w latach 1993-2008. W 2010 roku wprowadzono do kom­ puterowego katalogu dzieła zwarte pozyskane w latach 1993-1995. �390 Kronika Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydawnictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (a czasem kupowane w antykwariatach), wyselekcjonowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki, publika­ cje z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­ bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­ ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­ ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­ zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, sporządzanie wykazów wewnętrznych wpływaj ących książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontrahentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­ dań krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytu­ cje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partne­ rów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzyma­ nych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalogu Zagra­ nicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej, dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii i folklorystyki. W okresie sprawozdawczym zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolej­ ne wspomnienia sybirackie (11 nowych tek) oraz o dokumentację naukową i wydaw­ niczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegó­ łowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Pozyskiwane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy. Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, między innymi słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy (tom 3. wydany w 2010 r.) oraz książek z serii �Kronika 391 „Biblioteka Zesłańca” (przygotowano do wydania w 2011 r. dwa kolejne tomy). Gro­ madzone w Archiwum PTL zbiory są także źródłem do merytorycznego przygoto­ wania wystaw muzealnych (np. wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu „Zastaw więcierz, wódź niewodem... Rybołówstwo drzewiej”). W pierwszym półro­ czu 2011 roku ze zbiorów skorzystało 10 osób, udostępniono 110 teczek. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym przyjęto 32 nowych członków: Oddział Poznań - 7 osób, Oddział Północno-Mazowiecki - 5, Oddział Kraków - 4, Oddział Wro­ cław - 4, Oddział Łódź - 3, Oddział Gdańsk - 2, Oddział Lublin - 2, Oddział Opole - 2, Oddział Toruń - 2, Oddział Opoczno - 1. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej W okresie sprawozdawczym w ramach corocznych grantów z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w Ośrodku przygotowano wybory do dwóch mię­ dzynarodowych bibliografii: Internationale Volkskundlische Bibliographie i Inter­ national Bibliography o f the Social Sciences. Przygotowano na nośnikach kom­ puterowych 214 not bibliograficznych etnografii polskiej za 2009 rok do IVB oraz 310 not do IBSS. W wyniku tych prac ukazują się noty bibliograficzne o polskich wydawnictwach w drukowanych, międzynarodowych rocznikach bibliograficznych oraz w prowadzonej przez IBSS bazie on-line dostępnej na subskrybowanej stronie internetowej. Drugim podstawowym zadaniem wykonywanym w ODilE są prace związane z bieżącą bibliografią etnografii polskiej w Internecie. Zapisano w komputerowej ba­ zie danych i wprowadzono do katalogu on-line łącznie 1125 not bibliograficznych. Bibliografia internetowa: „Bibliografia etnografii polskiej w Internecie” udostępnia­ na na stronie http://bep.uni.lodz.pl zawiera (dane z końca czerwca 2011 r.) ogółem 27.474 noty bibliograficzne, w tym: 4.532 noty za lata 1926-1939, 8.007 not za lata 1986-2000, 5.170 not za lata 2001-2003, 8.603 noty za lata 2004-2009 oraz 307 not za rok 2010. Na prace ODilE uzyskano dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: 2010 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda biblioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; upowszechnianie i promo­ cja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za rok 2009 do bibliografii międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences 8.350,00 zł; �Kronika 392 2011 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja na rok 2011. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bi­ blioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficz­ nych z lat poprzednich - 10.500,00 zł; upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja za 2010 rok do bibliografii międzynarodowej International Bibliography o f the Social Sciences - 7.520,00 zł oraz modernizacja strony inter­ netowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb prezentacji międzynarodowej w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej - 3.000,00 zł. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski D O RO BEK OŚRO D K A DOKU M ENTA CJI I IN FO RM A CJI ETN O G RA FIC ZN EJ PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL został powołany na wniosek prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej przez Zarząd Główny PTL w 1968 roku. Ze względu na kierującą jego pracami, został usytuowany w Łodzi, przy Kate­ drze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od 1972 r. pracami kierowała prof. Broni­ sława Kopczyńska-Jaworska). Zgodnie z intencjami założycielki, zakres działalno­ ści ODilE miał obejmować szeroko pojętą dokumentację krajowego i zagranicznego ruchu naukowego, jak również aktywności kulturalnej w zakresie kultury ludowej, w tym w pierwszym rzędzie sztuki ludowej i folkloru. ODilE rozpoczął pracę w oparciu o dotację specjalną uzyskaną z Wydziału I PAN oraz środki przekazywane Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez PAN na działalność statutową. Sumy te podlegały stałym wahaniom w zależności od zmian w sposobach finansowania nauki i kultury przez państwo oraz od pozyskiwanych dla Ośrodka i całego Towarzystwa dotacji specjalnych. Prace z funduszy specjalnych były wykonywane na zlecenia przez specjalistów-etnografów, będących członkami PTL. W zależności od możliwości finansowych Towarzystwa zatrudniano w Ośrodku stałych pracowników, od jednego na 1/2 etatu w 1968 roku do dwóch pełnych etatów do końca lat 80. Wraz z cofnięciem przez PAN stałych, corocznych dotacji dla towarzystw nauko­ wych, przeznaczanych na cele statutowe, zatrudnianie pracowników w ODilE z roku na rok ulegało stałemu ograniczaniu. Aby wieloletnim współpracownikom zapewnić choćby ciągłość pracy, zatrudnienie pod koniec lat 90. wynosiło 2/5, a nawet 1/3 peł­ nego etatu (w 1973 r. pracownicy ODilE i Instytutu im. O. Kolberga otrzymali status pracowników naukowych), co nie zapewniało pracownikom nawet opieki lekarskiej. �Kronika 393 Z tego powodu ostatnie pracownice odeszły z zatrudnienia etatowego w czerwcu 1998 roku. Mgr Maria Niewiadomska-Rudnicka zrezygnowała całkowicie ze współ­ pracy, druga - mgr Małgorzata Wilbik pomaga w pracach ODilE do dziś. Przez cały czas środki na pokrycie kosztów działalności Ośrodka były uzupełniane różnymi co do wielkości i niecorocznie pozyskiwanymi dotacjami. Należy nadmienić, że po stałym uruchomieniu w Łodzi studiów etnograficznych w 1972 roku, w latach następnych Ośrodek korzystał z pomocy (10 dni pracy w roku akademickim) około 10-osobowej grupy studentów, którzy zaliczali w Ośrodku praktykę instytucjonalną. Niestety w nowych, oszczędnościowych programach na­ uczania praktyka ta została zlikwidowana i nawet na tę niewielką pomoc Ośrodek nie może liczyć. Przez pierwsze kilka lat po likwidacji zatrudnienia etatowego w Ośrodku organi­ zowano dyżury (2 godz. w tygodniu) na zasadzie pracy społecznej byłej pracownicy Ośrodka oraz pomocy pracownicy archiwum naukowego, wyznaczonej przez dyrek­ tora Instytutu. Od czasu przeniesienia pokoju Ośrodka z drugiego piętra Instytutu na parter, w pobliże biblioteki i archiwum Instytutu, raz w tygodniu dwugodzinny dyżur pełniła w nim pracownica archiwum Instytutu, a po uzgodnieniu telefonicznym, in­ formacji udzielała na miejscu kierowniczka ODilE. Niestety, w ramach oszczędno­ ści, w roku akademickim 2009/2010 ograniczono w bibliotece Instytutu liczbę pra­ cowników i archiwistka instytutowa pełni dyżury w bibliotece. W Ośrodku pomaga kierowniczce ODilE dorywczo, w razie istotnej potrzeby. Przedstawione okoliczności spowodowały, że cały okres działalności Ośrodka podzielić można na kilka podstawowych okresów różniących się intensywnością działań, efektami i charakterem pozyskiwanych rezultatów. Zapoczątkowanie prac Ośrodka Początek prac Ośrodka przypadł na lata sześćdziesiąte XX wieku, w którym to okre­ sie Katedra Etnografii UŁ nie prowadziła pracy dydaktycznej. Sytuacja ta pozwoliła na poświęcenie Ośrodkowi szczególnej uwagi. Zgodnie z przyjętym planem działania należało zacząć gromadzić potrzebne dane, z czym wiązały się podstawowe problemy techniczne, jak również sprawa ustalenia zakresu zbieranych informacji oraz techniki ich archiwizowania. Główny problem archiwum stanowił sposób pozyskiwania da­ nych, ich kolekcjonowania, podziału i wreszcie odszukiwania w zbiorze archiwalnym. Organizacja bazy dokumentacyjnej W latach 60. i 70. zarówno muzea, jak i inne instytucje i placówki naukowe gro­ madziły informacje systemem kartotekowym. Dyskusja koncentrowała się wokół kwestii wyboru najlepszych systemów wyszukiwawczych, z czym łączył się pod­ stawowy problem wypracowania systemu klasyfikacji danych, związany nierozłącz­ nie z zakresem przedmiotowym dyscypliny, wyodrębnieniem jej dziedzin i stoso­ wanymi pojęciami. W znanych nam placówkach europejskich panowała ogromna �394 Kronika różnorodność systemów klasyfikacyjnych. Rozpoczęliśmy więc prace nad zasadami tworzenia klasyfikacji, co na gruncie etnologii nie było rzeczą prostą ze względu na zainteresowanie naszej dyscypliny nie tylko człowiekiem i jego zachowaniami, ale także światem wytworów materialnych i niematerialnych jego działalności. Do waż­ niejszych prac z tego okresu należały: w 1970 roku udział pracowniczek Ośrodka w seminariach Ośrodka Informacji Naukowej PAN oraz zapoznanie się z pracami o systemach klasyfikacji i zasadach budowania tezaurusów dyscyplinarnych; w 1971 roku przygotowanie trzech artykułów o potrzebach dokumentacji osią­ gnięć naszej dyscypliny; w 1973 roku udział w pracach sekcji dokumentacji MUNAiE w Chicago; w 1978 roku przejęcie kierownictwa sekcji ds. dokumentacji i informacji KNE PAN, udział w dyskusjach redakcyjnych „Demosu”; w 1980 roku organizacja konferencji KNE PAN; w 1983 roku udział pracownic w kursie OIN PAN; w 1984 roku referat o stosowanej klasyfikacji na kongresie SIEF w Wiedniu; w 1987 roku udział w opracowaniu hasła do „Słownika etnolingwistycznego” pod redakcjąprof. J. Bartmińskiego; w 1989 roku współorganizacja w Toruniu konferencji poświęconej dokumentacji muzealnej; w 1990 roku powielenie opracowanego przez ODilE Słownika kultury material­ nej (rozprowadzanego przez PTL). Kartoteki dokumentacyjne Od początku działalności nawiązano kontakty z Ośrodkiem Informacji Naukowej PAN, Biblioteką Narodową oraz Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Eko­ nomicznej (CINTE), prowadzącymi szkolenia i publikującymi literaturę przedmiotu oraz służącymi fachowym poradnictwem. Pierwsze prace w Ośrodku polegały na założeniu kartotek informujących o pro­ wadzonych w kraju i za granicą pracach badawczych, muzeach etnograficznych, in­ stytucjach naukowych, zespołach folklorystycznych i ich pracownikach, twórcach ludowych itp. Wymagały dotarcia do istniejących źródeł informacji oraz przyjęcia współczesnych sposobów ich przechowywania i wyszukiwania. W założeniach powołania Ośrodka planowano, że stanie się on centralną, ogólno­ polską instytucją udzielającą informacji pomocnych w szeroko pojętej działalności kulturalnej. Jednak już po pierwszych latach działalności przekonano się, że pomimo wysiłków, wiedza o istnieniu Ośrodka i jego możliwościach nie docierała do szero­ kiego kręgu społecznego. Mimo że Ośrodek zgromadził szereg kartotek dokumen­ tujących życie naukowe w dziedzinie etnografii oraz działalność zespołów folklory­ stycznych, rzemieślników i twórców ludowych, po informacje o nich zainteresowani zwracali się przede wszystkim do regionalnych i większych muzeów etnograficz­ nych. Z tego powodu już w początku lat 70. zamknięto kartoteki folklorystyczne, �Kronika 395 ograniczając się do zbierania wiadomości o ruchu naukowym oraz informacji biblio­ graficznych. Działania związane z prowadzeniem kartotek dokumentacyjnych: 19671990 - przygotowanie i publikacja informacji o polskim ruchu naukowym w dziedzinie etnografii w kolejnych rocznikach „Ludu” (t. 54 do 73); 1957-1982 - doktoraty i habilitacje z etnografii i etnologii; 1968- 1970 - prace badawcze prowadzone przez etnografów; 1969- 1973 - festiwale, „dni”, konkursy folklorystyczne; 1970- 1977 - magisteria z etnografii; 1970- 1986 - etnograficzne wystawy czasowe; 1971- 1988 - konferencje naukowe o tematyce etnograficznej; 1975-1977 - polskie etnograficzne wystawy za granicą. Prace bibliograficzne W chwili powołania Ośrodka, PTL przekazał mu notatki z bieżącej bibliografii etnografii polskiej gromadzone przez Bolesława Gawina i do 1960 roku publikowane w „Ludzie”. Stały się one zaczątkiem bibliografii kontynuowanej przez następne lata w Ośrodku. Dane bibliograficzne gromadzono na kartkach katalogowych, wypisując dane z wykazu publikacji zwartych i przeglądu zawartości czasopism publikowanych przez Bibliotekę Narodową. Uzyskane informacje weryfikowano i uzupełniano prze­ glądając roczniki i tygodniki czasopism zamieszczających artykuły interesujące etno­ grafa. Następnie kartki porządkowano zgodnie z przyjętym układem przygotowanych do druku bibliografii, obejmujących kolejne pięciolecia. Po sporządzeniu maszynopi­ su bibliografii, na podstawie szczotki druku sporządzano indeksy - etnogeograficzny i osobowy. Przygotowanie jednego tomu bibliografii zajmowało kilka lat. Pracę uprościło i zintensyfikowało udostępnienie Ośrodkowi przez Katedrę Etno­ grafii UL w roku 1989 komputera, a następnie przystosowanie programu CDS ISIS do tworzenia komputerowej bazy opisów prac etnograficznych. Dzięki temu proces klasyfikacji i wydruku dokonywał się automatycznie. Dodatkowej pracy wymagało wprowadzenie obszerniejszych opisów oraz słów kluczowych oddających zawartość treściową publikacji. Główną troską Ośrodka było zapewnienie ciągłości prac i wystarczających środków na weryfikację biblioteczną, dość pracochłonny wpis poszczególnych not do komputera oraz znalezienie środków na druk kolejnych bibliografii. Ponieważ ostatecznie Ośrodkowi odmówiono środków na publikację bibliografii za lata 1990­ -2000, w oparciu o grant przyznany w wyniku starań prof. B. Kopczyński ej-Jawor­ skiej wprowadzono bazę bibliograficzną do Internetu. Główne dokonania bibliograficzne: 1982 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 1; 1983 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 2; 1986- publikacja bibliografii zawartości „Literatury Ludowej” za lata 1957­ -1985; �396 Kronika 1988 - publikacja bibliografii zawartości „Ludu” załata 1895-1985; 1989 - publikacja bibliografii za lata 1976-1985, udostępnienie komputera PC, adaptacja programu CDS ISIS; 1991 - początek gromadzenia materiałów bibliograficznych z lat 1986-2000; 1993 - publikacja bibliografii załata 1926-1933; 1996 - publikacja bibliografii za lata 1934-1939 oraz za lata 1986-1990; 2004 - opracowanie struktury bazy internetowej, wprowadzenie słów wyszuki­ wawczych, wprowadzenie do bazy danych z 2001 roku; 2005 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2002-2003; 2006 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2004-2006; 2007 - w styczniu - udostępnienie bazy w Internecie. Wybory bibliograficzne dla bibliografii zagranicznych Polskie środowisko etnograficzne utrzymywało współpracę z redakcją między­ narodowego czasopisma abstraktów etnologicznych i folklorystycznych „Demos” (redakcja w Dreźnie, NRD). Między innymi, z ramienia PTL w pracach redakcyj­ nych uczestniczył dr Stanisław Błaszczyk, a z IHKM PAN prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa. W latach 70. przekazano zadanie gromadzenia abstraktów, korektę tłu­ maczeń i korespondencję Ośrodkowi. Średnio wysyłano rocznie około trzydziestu abstraktów (przygotowywano je w języku polskim, tłumaczone były w Dreźnie). Dla potrzeb klasyfikacji opracowano niemiecko-polski słownik słów kluczowych. Waż­ nym zadaniem było opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych słownika słów kluczowych stosowanych w analizie treści pozycji przedstawianych w abstraktach. Współpraca z „Demosem” : 1980 - ankieta muzealna i sporządzenie charakterystyki polskich muzeów do „muzealnego” zeszytu „Demosu”; do 2002 roku udział w zebraniach redakcyjnych „Demosu” : Drezno, Lubiana, Berlin Wschodni, Błażejewko koło Poznania, Drezno, RFN. Po zjednoczeniu Niemiec „Demos” przedstawiający prace tak zwanych demoludów i ZSRR, przestał się ukazywać. Bibliografia IVB W oparciu o przygotowywaną bibliografię bieżącą w Ośrodku opracowywano od roku 1977 wybory do Internationale Volkskundliche Bibliographie, wydawanej najpierw w Szwajcarii, potem w Niemczech Zachodnich, a następnie w Bremie. Po wyzwoleniu krajów bloku sowieckiego redakcję przeniesiono do Tallina w Estonii. Pracownicy Ośrodka brali udział w kolejnych zebraniach redakcyjnych IVB - 1990 Brema, RFN; 1991 Burgerland, Austria; 1992 Zurych, Szwajcaria; 1994 kongres SIEF, Wiedeń, Austria. W zebraniu w 2004 roku nie wzięliśmy udziału ze względu na brak środków. Przesłaliśmy tylko referat opublikowany w „Ludzie” 89, 2005. �Kronika 397 Bibliografia UNESCO W 1971 roku ODilE podjął się redakcji wyborów bibliograficznych dla Section International de Documentation et Information UNESCO, redagującej w Paryżu mię­ dzy innymi Social Science Bibliography/Anthropology. Redakcja ta z czasem prze­ niosła się do London School of Economics, gdzie oprócz corocznego tomu bibliogra­ fii w wersji książkowej zaczęto wydawać bibliografię na CD, a następnie udostępniać ją w Internecie. Z redakcją International Bibliography o f the Social Sciences Ośro­ dek współpracuje do dziś. Należy zaznaczyć, że po roku 2000 Ośrodek dwukrotnie nie dostawał na ten cel rocznych dotacji! W pierwszym roku Ośrodkowi przyszły z pomocą uniwersyteckie ośrodki etnologiczne, opodatkowując się dobrowolnie na rzecz przygotowania bibliografii, w drugim Ośrodek otrzymał jednorazową dotację z Redakcji IBSS, która nie chciała zrezygnować z naszej współpracy. Kartoteki osobowe W 1996 roku sporządzono w Ośrodku dublety kart członkowskich PTL. Zapro­ wadzono ewidencję zmarłych. Rozpisano ankietę osobową wśród pracujących w za­ wodzie absolwentów etnografii. W 1986 roku na zlecenie KNE PAN pozyskano dane statystyczne z GUS z akcji „Magister” i uzupełniono kartoteki. Sporządzono dla KNE PAN analizę zatrudnienia absolwentów etnografii. Oprócz kartoteki założono teczki osobowe z danymi pozy­ skiwanymi w ramach różnych działań Ośrodka. Po śmierci dr. Jana P. Dekowskiego, w 1988 roku Ośrodek zabezpieczył komple­ towane przez niego materiały do „Słownika zasłużonych etnografów”, który projek­ tował. W 1990 roku, decyzją ZG PTL, przejęła je dr Anna Kowalska-Lewicka. Amerykański słownik antropologów W 1988 roku na zamówienie uniwersytetu w Chicago sporządzono 67 biogramów wybitnych badaczy polskich na polu etnologii, zmarłych przed rokiem 1920. Ze wzglę­ du na rozmiary publikacji tylko trzydzieści z nich redakcja umieściła w International Dictionary o f Anthropologists, New York-London: Garland Publications 1991. Sekcja korespondentów terenowych PTL W 1975 roku, w planie tematu węzłowego (temat 11.1 .IV) została powołana w ra­ mach PTL Sekcja, której celem miało być zorganizowanie siatki korespondentów, mających odpowiadać na przesłane ankiety. Kierownictwo merytoryczne Sekcji ob­ jęła mgr Zofia Neymanowa z Sieradza, natomiast stronę administracyjnąpowierzono Ośrodkowi. Poza sprawami finansowymi Ośrodek zajmował się powielaniem, wysy­ łaniem i ewidencjonowaniem ankiet oraz organizowaniem zjazdów korespondentów. �398 Kronika W 1980 roku przekazano Ośrodkowi kierownictwo Sekcji. Z powodu braku środków finansowych Sekcja decyzją Zarządu Głównego PTL zawiesiła działalność w 1987 roku. Pracowała 12 lat i skupiała od 89 korespondentów na początku, do 137 pod koniec działalności. Archiwum Sekcji zostało przekazane do archiwum PTL we Wro­ cławiu. Odbyły się cztery zjazdy korespondentów: w roku 1976 w Łodzi, w 1977 w Uniejowie, w 1978 w Kaliszu, w 1984 w Łodzi. Bibliograficzna baza internetowa Jak wspomniano, materiały do ostatniego tomu drukowanej bibliografii, obejmu­ jące lata 1986-1990, wprowadzano już do bazy komputerowej programu CDS ISIS przystosowanej do przygotowywania bibliografii przeznaczonej do druku. Podobnie wyglądały zapisy obejmujące lata 1990-2000, z tym że częściowo były one niekom­ pletne, gdyż w latach tych Ośrodek nie posiadał już stałych pracowników. W momencie opracowywania wersji internetowej bazy, opis bibliograficzny roz­ budowano, w związku z czym przekazana do Internetu baza ze wspomnianych lat wymaga niestety pewnych uzupełnień. Redakcje i inne prace organizacyjne Oprócz jedenastu tomów różnego rodzaju bibliografii bieżących i retrospektyw­ nych, Ośrodek zredagował i przygotował do druku dla Ministerstwa Kultury i Sztuki informatory o ośrodkach ginących umiejętności rzemieślniczych w latach 90. XX wieku. Ponadto organizował liczne konferencje i seminaria dotyczące problemów dokumentacji etnograficznej, w tym konferencję poświęconą współczesnym proble­ mom wsi przygotowaną razem z Radą Krajową Towarzystw Regionalnych i Uni­ wersytetem Łódzkim w 1997 roku (referaty drukowane w „Łódzkich Studiach Et­ nograficznych” 37: 1998). Ponadto Ośrodek zorganizował w 1968 roku na terenie łódzkiego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego wystawę połączoną z poka­ zem produkcji tkanin dwuosnowowych. Wystawa była włączona do programu Mię­ dzynarodowego Triennale Tkaniny zorganizowanego przez Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. Odnośnie do prac organizacyjno-redakcyjnych należy także wspomnieć o zgromadzeniu i przetłumaczeniu w latach 1982-1983 artykułów do „polskiego” zeszytu czasopisma „Objets et Mondes” 24: 3-4, 1967, wydawanego przez Musée de 1’Homme w Paryżu. Baza źródłowa Ośrodka Na zakończenie powyższych informacji warto jeszcze dodać, że w wyniku pro­ wadzonych prac, oprócz dokumentów administracyjnych, Ośrodek posiada materiały dokumentujące niektóre etnograficzne konferencje międzynarodowe i krajowe oraz wystawy etnograficzne, bogate materiały do prac klasyfikacyjnych i słownikowych, �Kronika 399 materiały dotyczące historii i przeglądów filmów etnograficznych, prac związanych z wprowadzeniem do programów szkolnych elementów wiedzy etnograficznej (dzie­ dzictwo regionalne) czy akcji opieki nad twórczością i sztuką ludową, wreszcie dane biograficzne o etnografach czy materiały słownikowe. Można je, moim zdaniem, wy­ korzystać w opracowaniach dotyczących historii naszej dyscypliny. Bronisława Kopczyńska-Jaworska PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN, CIESZYN, 14 M A JA 2010 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uni­ wersytetu Śląskiego w Cieszynie. Rozpoczęła je dziekan Wydziału, prof. dr hab. Halina Rusek, witając członków Komitetu. Obrady poprowadził, według wcześniej przyjętego porządku, przewodniczący Komitetu, prof. Aleksander Posem-Zieliński. Podziękował władzom dziekańskim i dyrekcji Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UŚ za zaproszenie KNE, a następnie usprawiedliwił nieobecnych członków Komitetu: Michała Buchowskiego, Jolantę Kowalską, Piotra Kowalskiego, Sławoja Szynkiewicza, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka Zimonia. Posiedzenie było poświęcone trzem zespołom zagadnień: prezentacji komunika­ tów, wypracowaniu stanowiska Komitetu na temat stanu nauk etnologicznych, nie­ zbędnego do syntetycznej oceny polskiej humanistyki w ramach zadania Zespołu Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze i Sztuce PAN, oraz prezentacji wnio­ sków wynikających z przeprowadzonej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształ­ cenia etnologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004-2009”. W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o sytuacji w PAN, o pracach nad nową ustawą o PAN, szczególnie o dalszym statusie komi­ tetów, a także o reformie nauki i ustawie o tytułach naukowych. Prof. Posem-Zie­ liński przedstawił też założenia organizowanej przez Komitet konferencji „Rozwój a kultura”. Następnie prof. Lech Mróz omówił przygotowania do jubileuszu 75-lecia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW i połączonych z tymi obchodami przedsięwzięć: konferencji „Antropologia sąsiedzka”, wystawy „Etnologia warszaw­ ska po 75 latach” i studenckiej wystawy w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Z kolei prof. Władysław Baranowski poinformował o konferencji „Antropologia miasta” w Łodzi, a prof. Katarzyna Kaniowska o konferencjach studenckich: „Etycz­ ne problemy badań terenowych” i „Jakiej antropologii oczekujemy”. W nawiązaniu do tej ostatniej informacji, prof. Posem-Zieliński wspomniał o podobnej sesji orga­ �400 Kronika nizowanej niegdyś przez archeologów i zaproponował, aby w przyszłości zaplanować konferencję traktującą o tym, czego inne dyscypliny oczekują od nas. Następnie poru­ szono kwestię wydawnictw: prof. Ryszard Vorbrich apelował o składanie materiałów do serii PTL „Prace Etnologiczne”, a prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała 0 powołaniu dr Natalii Bloch na nowego sekretarza „Ludu” oraz o dotacji (25.000 zł) otrzymanej na kolejny, 94. tom tego czasopisma (dziesięć arkuszy w tym tomie stano­ wić mają materiały z konferencji Komitetu na temat globalizacji). W dyskusji rozwa­ żano kwestię, czy poszczególne tomy „Ludu” mogą być tematyczne oraz techniczne problemy związane z recenzowaniem artykułów nadsyłanych do redakcji „Ludu”. Podejmując drugie, przewidziane porządkiem obrad, zagadnienie, przewodniczą­ cy Komitetu podkreślił konieczność wypracowania stanowiska Komitetu na temat stanu nauk etnologicznych. Poinformował, że istnieje projekt opublikowania zgro­ madzonych materiałów całego Zespołu Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze 1 Sztuce PAN. Zwrócił uwagę, że taka publikacja będzie traktowana jako wizytówka nauk humanistycznych. Dla nauk etnologicznych zarezerwowano około ośmiu stron tekstu. Przewodniczący dodał, że nieco zmodyfikował - w stosunku do pierwowzoru - ankietę, którą rozesłał w celu pozyskania danych. Tekst, który zamierza przygoto­ wać w oparciu o otrzymane materiały, będzie traktował o stanie badań w etnologii. Przedstawił 9-punktowy konspekt tego opracowania: 1. ewolucja od etnografii do antropologii. Sytuac ja strukturalna, miejsce etnologii w zespole nauk. Zakres przedmiotowy badań (terytorialny, merytoryczny, refleksja teoretyczna a badania empiryczne), badania jakościowe - przesuwanie się przed­ miotu zainteresowań od „tradycyjnej” kultury wsi do nowych obszarów, na przykład miasta czy Internetu; 2. związki interdyscyplinarne - etnologia i antropologia jako nauki społeczne i humanistyczne, związki z muzealnictwem, religią, sztuką, historią, literaturą, antropologizacja nauk pokrewnych (banalizacja, ale też rozszerzenie współpracy): re­ fleksja antropologiczna i zapożyczanie metod etnologicznych przez inne dyscypliny, ambiwalentne relacje między kulturoznawstwem a antropologią kulturową; 3. kulturotwórcza rola etnologii (ochrona materialnego i niematerialnego dzie­ dzictwa, rozbudzanie tożsamości narodowej, edukacja regionalna, ochrona pamięci kulturowej); 4. najważniejsze osiągnięcia poszczególnych ośrodków w zakresie badań w ostat­ nich pięciu latach (nad Poloniąi Polakami w innych krajach, transformacją od 1989 r., życiem codziennym, antropologią miasta, problemami regionalnymi, uchodźcami w Polsce); 5. popularyzacja wiedzy (ochrona dziedzictwa w muzeach, ekspertyzy, wystawy, publikacje antropologiczne w przekładach, szkoły letnie, konferencje interdyscypli­ narne, udział w mediach, ścieżki edukacji regionalnej, edukacja etnologiczna dla in­ nych kierunków, współpraca z instytucjami samorządowymi, muzealnymi); 6. analizowane i pożądane kierunki badań (studia nad nową Europą, migracjami, uprzedzeniami, antropologia polityczna, antropologia rozwoju, antropologia stoso­ wana, antropologia biznesu, zarządzania, antropologia edukacji, antropologia tury­ styki); �Kronika 401 7. przeszkody i bariery rozwoju: finansowe, organizacyjne (słaby udział w więk­ szych grantach i publikacjach z „pierwszej linii”); 8. środki na realizację badań (granty: promotorskie, indywidualne, krajowe); 9. formy współpracy z zagranicą (zbyt mało konferencji międzynarodowych or­ ganizowanych w kraju, słaba obecność na konferencjach zagranicznych, mało pro­ jektów zagranicznych). W konkluzji prof. Posem-Zieliński stwierdził, że po przygotowaniu opracowania zostanie ono rozesłane członkom Komitetu. W ostatniej części posiedzenia zespół ekspertów wyłoniony przez Komitet, w składzie: prof. prof. Aleksander Posem-Zieliński, Zygmunt Kłodnicki, Lech Mróz, Ewa Nowina-Sroczyńska i Czesław Robotycki, zaprezentował swoje wnioski wyni­ kające z przeprowadzonej ekspertyzy na temat praktyki kształcenia etnologicznego, po czym nastąpiła dyskusja. W ramach wolnych głosów i wniosków, prof. Kaniowska wystąpiła z inicjatywą, aby kolejne posiedzenie Komitetu poświęcić kwestii kształ­ cenia na poziomie doktoranckim i zaproponowała, że przygotuje materiał wprowa­ dzający do dyskusji; stąd prośba do zebranych o dostarczenie odpowiednich danych na ten temat, jeżeli podjęta będzie ta problematyka. Prof. Lech Mróz dodał, że jednym z tematów do dyskusji powinna być też kwe­ stia powstawania nowych ośrodków etnologicznych, a prof. Zbigniew Jasiewicz pod­ kreślił, że trzeba się zastanowić, jak tym nowym ośrodkom pomóc. Zamykając zebranie przewodniczący obiecał, że najbliższe posiedzenie będzie poświęcone sygnalizowanym wyżej zagadnieniom. Ryszard Yorbrich PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN, PO ZNA Ń, 21 PAŹDZIERNIKA 2010 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Otworzył je przewodniczący KNE, prof. Aleksander Posem-Zie­ liński, usprawiedliwiając nieobecnych członków Komitetu: prof. prof. Czesława Robotyckiego, Jana Swięcha, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka Zimonia, następnie poprowadził je według wcześniej przyjętego porządku. Posiedzenie zostało podzielone na trzy części. Pierwszą poświęcono aktualnym problemom środowiska, w tym komunikatom, sprawom bieżącym Komitetu, infor­ macji o sytuacji w PAN, Wydziale I PAN i w innych ośrodkach organizacji nauki, na tle reformy nauki, oraz sprawozdaniu z przebiegu Interkongresu Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Turcji. �402 Kronika W ramach komunikatów przekazano informacje o zakończonych i będących w toku habilitacjach (J. Kajfosza, D. Demskiego, K. Marciniak, M. Trojana, D. Czai) oraz o wszczętych procedurach profesorskich (J. Tokarskiej-Bakir, A. Wieczorkie­ wicz, I. Kabzińskiej). Następnie prof. Ryszard Vorbrich omówił program konferencji „Rozwój a kultura” organizowanej przez KNE w Ośrodku Konferencyjnym w Będlewie koło Poznania. Powiadomiono zebranych o zaszczytnych funkcjach i wyróżnieniach członków Komitetu: prof. Michała Buchowskiego, który został wiceprzewodniczącym World Council of Anthropological Associations, prof. Doroty Simonides, która została nagrodzona „Śląskim Szmaragdem”, prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego, który został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a także o jubileuszach człon­ ków Komitetu: prof. prof. Henryka Zimonia, Zygmunta Kłodnickiego i Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Następnie omówiono przebieg naboru na studia w poszczególnych ośrodkach et­ nologicznych. I tak, w Toruniu przyjęto 60 osób na pierwszy stopień studiów oraz 36 na drugi stopień (W. Olszewski); w Gdańsku 60 na pierwszy stopień (W. Bęben); w Poznaniu 70 (pierwszy) i 36 (drugi); w Łodzi 96 (pierwszy) i 28 (drugi), maleje za­ interesowanie studiami wieczorowymi (W. Baranowski); w Warszawie 45 (pierwszy) i 29 (drugi), na niestacjonarne 39 (pierwszy) (L. Mróz); w Cieszynie 75 (pierwszy) i 25 (drugi), nie ma studiów niestacjonarnych i doktoranckich (Z. Kłodnicki); we Wrocławiu około 40 osób na studia dzienne, prowadzenie zaocznych nie opłaca się (A. Paluch). Poinformowano także o kategoriach (pierwszej i drugiej) przyznanych poszczegól­ nym placówkom etnologicznym po ocenie parametrycznej. W dyskusji poruszano mię­ dzy innymi to, że nowa ocena parametryczna nie jest korzystna dla nauk humanistycz­ nych, podobnie jak preferowanie publikacji w języku angielskim, postulowano także potrzebę zmiany „filozofii punktowania” publikacji. Podniesiono także problem stu­ diów doktoranckich, czyli studiów trzeciego stopnia na etnologii. Studia takie funkcjo­ nują w kilku ośrodkach. Na UMK sąto studia wydziałowe, a doktoranci mają stypendia rotacyjne (W. Olszewski); naUAM przyjęto dwie osoby, ogółem jest 12-13 doktoran­ tów, powołano też studia zaoczne płatne (1.500 zł za semestr) (M. Buchowski); na UŁ na studiach wydziałowych studiuje 19 osób, istnieje tendencja do przyjmowania jak największej liczby kandydatów (W. Baranowski); na UW na studiach wydziałowych jest 12 osób, brak stypendium na pierwszym roku i brak pracy po studiach nie zachę­ ca do ich podejmowania (L. Mróz); w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN nabór kandydatów trwa od dwóch lat, a studia są płatne. W dyskusji prof. Posem-Zieliński podkreślił, że korzystne jest kształcenie nowych kadr, ale problemem pozostają dla instytutów koszty, które generują doktoranci i to, kto je ma pokrywać. Kolejną kwestią, o której informowano były granty. Stwierdzono, że do granto­ wej komisji archeologiczno-etnologicznej trafiają także wnioski z innych dyscyplin, mające walor etnologiczno-antropologiczny, co powoduje zagęszczenie puli granto­ wej i konkurencję dla naszych wniosków. W dyskusji wspomniano o sprawie lokalu dla komisji grantowej (R. Vorbrich) oraz powiadomiono o przyznaniu trzech grantów Instytutowi im. O. Kolberga. �Kronika 403 Na zakończenie przekazano komunikaty o interesujących konferencjach: dedy­ kowanej P. Szackiemu - w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie; poświęconej C. Levi-Straussowi; na temat antropologii miasta - w Łodzi; konferen­ cji PTL „Antropologia podróżowania” - w Toruniu; „Obcy w karykaturze” - w War­ szawie; Szkole letniej połączonej z jubileuszem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Z bieżących spraw Komitetu omówiono przede wszystkim kwestię wydawnictw. Poinformowano o wydaniu pierwszego tomu materiałów z konferencji „Antropolo­ gia polityki i polityka w antropologii” (red. M. Drozd-Piasecka i A. Posem-Zieliński, Warszawa 2010) oraz o stanie prac redakcyjnych nad drugim tomem materiałów z tej konferencji. Ponadto przekazano informację o ukazaniu się materiałów z konferencji Komitetu na temat globalizacji w 94. tomie „Ludu” (czasopismo otrzymało środki na dodatkowe siedem arkuszy). W dyskusji mówiono o tym, że zaprojektowanie ko­ lejnego tomu tematycznego „Ludu” nie jest łatwe, bo nadsyłane teksty nie spełniają stawianych wymogów. Zasygnalizowano też, że na UJ powstała praca licencjacka na temat „Ludu”. Prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała o projektowanej konferencji Ko­ mitetu poświęconej zagadnieniom z zakresu antropologii medycznej, która odbędzie się w Będlewie w 2011 roku. Będzie to druga konferencja Komitetu, bo wcześniej, także w Będlewie, odbędzie się sesja międzynarodowa organizowana przez Komisję do Badania Wschodu KNE i Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK. Przechodząc do kolejnego punktu programu, przewodniczący przedstawił krótko aktualną sytuację w PAN i stwierdził, że Komitet winien funkcjonować według do­ tychczasowych zasad do 31 grudnia, czyli do przyjęcia nowych procedur i urucho­ mienia wyborów. Stąd nie ma jasności, czy będzie mogło odbyć się przyszłoroczne, wiosenne posiedzenie plenarne Komitetu, planowane w Gdańsku w Zakładzie Etno­ logii. Przewodniczący dodał, że w projekcie nowej ustawy o PAN wstrzymano próby ograniczenia liczby komitetów - mają one pełnić funkcje eksperckie, pozostawiono oddziały, będzie funkcjonował dawny podział członków PAN, ale dodatkowo zo­ stanie wprowadzone rozgraniczenie na członków-seniorów i członków, przy czym funkcje w PAN będą mogli sprawować tylko członkowie „juniorzy”. Projektuje się także wprowadzenie rad kuratorów dla instytutów, nie rozstrzygnięto jednak, kto bę­ dzie wchodził w ich skład. Nowością jest utworzenie Akademii Młodych, składającej się z naukowców do 38. roku życia, wybieranych na jedną kadencję. Wprowadzono zmiany organizacyjne: z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej i Zakładu Kra­ jów Pozaeuropejskich utworzono Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Oriental­ nych PAN. Przewodniczący poinformował także, że zostanie wybrany nowy skład Centralnej Komisji na lata 2011-2012, ale zasady jej działania w tym okresie będą takie, jak dotychczas. Następnie prof. Posem-Zieliński złożył sprawozdanie z Interkongresu Między­ narodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) w Beka w Tur­ cji, zatytułowanego „Na rozdrożu cywilizacji”, podczas którego wygłosił referat. Ze względu na wysoki koszt, liczba uczestników była ograniczona. Referaty wygła­ �404 Kronika szano w kilku sesjach, ale poziom prezentacji był dość niski. Przeważała tematyka Bliskiego Wschodu - problemy globalizacji, migracji. Referaty dotyczyły głównie etniczności, globalizacji, praw człowieka i tubylczości. Można było zauważyć, że mniejszym zainteresowaniem cieszą się gender studies, studia etnohistoryczne czy z problematyki ekologicznej. Następny interkongres jest planowany w 2011 roku w Perth w Australii, a pełny kongres Unii w 2012 roku w Manchesterze w Wielkiej Brytanii. Natomiast kongres SIEF odbędzie się w 2011 roku w Lizbonie. W części drugiej posiedzenia odbyły się prezentacje przebiegu i rezultatów dwóch przedsięwzięć badawczych. Prof. Zbigniew Jasiewicz wprowadził zebranych w szcze­ góły projektu „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII w. do 1918 r.)”, realizowanego w ramach grantu KBN. Podał kilka powodów zajęcia się tym tematem: rozwój poszczególnych ośrodków etnologicznych i tworzenie się no­ wych, rozwój instytucjonalny etnologii, zwiększenie liczby studentów na tym kierun­ ku, konieczność popularyzacji wiedzy o podstawach etnologii i antropologii kulturo­ wej, globalizacja nauki i poszukiwanie miejsca dla naszej dyscypliny. Dodatkowym motywem było to, że sam wykładał historię etnologii. Sieci poszukiwań zostały szero­ ko zarzucone w kilku kierunkach: objęły między innymi analizę zjawisk etnicznych, opisy i interpretację kultur i ludów pozaeuropejskich, przedstawienie rozwoju kultury ludowej czy próby ukazania innych niż lud warstw narodu. Dwa wątki szczególnie zafascynowały prof. Jasiewicza: początek ośrodka wileńskiego oraz rola kobiet w et­ nologii polskiej. Rezultatem prac będzie monografia zgłoszona do publikacji w ramach serii „Prace KNE PAN”. Dziękując prelegentowi, przewodniczący wyraził nadzieję, że Komitet otrzyma środki na publikację tego tomu. Z kolei o Centrum Badań Migracyjnych UAM mówił dr hab. Jacek Schmidt, któ­ ry wymieniając powody jego powstania wskazał między innymi na tradycje poznań­ skie w zakresie badań migracji (chociaż podkreślił, że prym w tym względzie wiodą Warszawa i Kraków) i brak takiego ośrodka badawczego w Poznaniu. Utworzenie tej placówki jest próbą zintegrowania środowiska badaczy z zachodnich rejonów Polski, zajmujących się migracjami. Centrum jest placówką ogólnouniwersytecką z siedzibą w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, skupia 30 członków z pięciu wydziałów UAM i sześciu różnych dyscyplin, ale także osoby z zewnątrz. W skład rady programowej wchodzą profesorowie: Aleksander Posem-Zieliński, Michał Buchowski, Werner Schiffauer i Jan Sandorski. Cele Centrum to: 1. integracja roz­ proszonych działań, wymiana doświadczeń, aplikacja o fundusze; 2. informacyjny, założenie strony internetowej, wymiana informacji o konferencjach, założenie subbiblioteki; 3. badawczy - prace badawcze będzie prowadził zespół (także obcokra­ jowcy z Włoch, Niemiec i USA) z dużym doświadczeniem, również w pozyskiwa­ niu grantów indywidualnych, ale priorytetem będą granty zespołowe. Dr hab. Jacek Schmidt mówił o zrealizowanych pracach, wdrożonych projektach, zainteresowaniu władz samorządowych badaniami, o zajęciach dydaktycznych, a także o planach utworzenia filii Centrum we Frankfurcie nad Odrą. W ramach trzeciej części zebrania (wolne głosy i wnioski), głos zabrała prof. Katarzyna Kaniowska, która zastanawiała się, czy nie byłoby zasadne omówić na następnym posiedzeniu Komitetu zagadnień studiów doktoranckich. Zaznaczyła, że �Kronika 405 wie, iż nasze środowisko doktorantów oczekuje wsparcia i pomocy w tym zakresie. Na takie spotkanie należałoby przygotować wystąpienia na temat studiów doktoran­ ckich, które byłyby podstawą do dyskusji. Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował, aby - ze względu na koń­ czącą się kadencję KNE - do tematu studiów doktoranckich powrócić po wyborach, na początku nowej kadencji. Ryszard Vorbrich K O N FEREN CJA „ETHICS, HEALTH CARE A N D A N TH R O PO LO G Y ”, A M STERD A M , 10 G RU D N IA 2010 Konferencję zorganizowała redakcja holenderskiego czasopisma poświęconego spo­ łecznym i kulturowym aspektom zdrowia, choroby oraz ochrony zdrowia „Medische Antropologie”, ukazującego się od 1989 roku. Jego redaktorem naczelnym jest jeden z najbardziej znanych antropologów medycznych w Europie, profesor Sjaak van der Geest. Spotkanie miało charakter interdyscyplinarny. Brali w nim udział antropolodzy, filozofowie, etycy oraz przedstawiciele biomedycyny (niektórzy również z przygo­ towaniem antropologicznym), przede wszystkim z Holandii, ale również z Niemiec i Bangladeszu. Teksty wszystkich prezentacji były dostępne uczestnikom przed spo­ tkaniem; referenci krótko streszczali swoje prace, a następnie szczegółowo je dysku­ towano. Po uwzględnieniu uwag i komentarzy artykuły zostaną opublikowane w ko­ lejnym numerze „Medische Antropologie”. Wyodrębniono trzy tematyczne panele: etyka ochrony zdrowia - perspektywa medyczna i etyczna, etyka ochrony zdrowia - perspektywa antropologiczna, etyka w badaniach antropologii medycznej. W ramach dwóch paneli poświęconych etyce służby zdrowia prezentowano przede wszystkim wyniki badań prowadzonych w Europie. Antropolożka z Norwegii, El­ len Kristvik (Akershus University Hospital, Lorenskog), podjęła kwestię wyrażania przez pacjenta zgody na terapię. W społeczeństwie zachodnim bardzo dużą wagę przypisuje się autonomii człowieka oraz możliwości decydowania o samym sobie. W kontekście ochrony zdrowia niesie to ze sobą zagrożenie, że lekarze zbyt często oddają decyzję o dalszym postępowaniu pacjentowi, który nie posiada przecież wie­ dzy i doświadczenia lekarskiego. Elleke Landeweer, filozofka z EMGO Institute for Health and Care Research w Uniwersytecie Medycznym w Amsterdamie, omówiła zagadnienia przymusu stosowanego wobec pacjentów oddziałów psychiatrycznych, z uwagi na bezpieczeństwo personelu, oraz związane z tym dylematy moralne. Janus Oomen, lekarz z wykształceniem antropologicznym, skupił się na problemie błędów lekarskich, starając się wyróżnić rodzaje krzywd wyrządzonych przez lekarzy: nie­ zamierzone, nieuniknione oraz takie, których można było uniknąć. Omawiano także �406 Kronika problemy etyczne pojawiające się przy sprawowaniu opieki nad nastoletnimi matkami oraz związane z programami prewencji upadków wśród osób starszych. Opisano toczą­ cą się obecnie w Holandii publiczną dyskusję wokół etycznie istotnych tematów sztucz­ nego zapłodnienia oraz eutanazji. Podjęto również temat zarządzania służbą zdrowia, wskazując na konieczność ciągłego balansowania między dobrem pacjenta a interesem placówki. Freerk Heule, emerytowany lekarz i antropolog, omówił działania fundacji pomagających realizować marzenia terminalnie chorych dzieci, które określa jako in­ stytucjonalizację społecznej potrzeby rekompensaty. Klaartje Klaver z Uniwersytetu w Tilburgu zajęła się kwestiami teoretycznymi i, posługując się koncepcją habitusu Pierre’a Bourdieu, zaprezentowała dane z badań nad opieką szpitalną w Holandii. W tej grupie tylko dwie prezentacje odnosiły się do badań spoza zachodniego kręgu kulturowego. Jedna z nich pokazywała, na przykładzie leczenia gruźlicy w In­ diach, nieadekwatność standaryzacji terapii leczniczych wypracowanych na gruncie euroamerykańskiej biomedycyny. Natomiast Lianne Holten, położna i antropolożka, która pracowała i prowadziła badania w Mali, wskazała, że w krajach, gdzie roz­ winięta jest medycyna tradycyjna, wysiłki czynione na rzecz jej zastąpienia przez biomedycynę są skazane na niepowodzenie. Jej zdaniem, dla dobra pacjentów ko­ nieczny jest dialog między różnymi medycynami i ich integracja. Wystąpienia dotyczące etyki badań z zakresu antropologii medycznej zwracały uwagę na konieczność prowadzenia stałej refleksji nad działaniami badacza. W inte­ resujący sposób ukazano, że kodeksy etyczne stworzone w Europie i Stanach Zjed­ noczonych nie sprawdzają się w innych kontekstach kulturowych, co podważa zasad­ ność oceniania projektów badawczych przez komitety etyczne. Sjaak van der Geest zaapelował do etyków o większe zaufanie do antropologów, którzy znając kulturowe i społeczne uwarunkowania miejsca, w którym prowadzą badania, są najbardziej kompetentni do oceny etyczności swoich działań. W kolejnych prezentacjach stawia­ no również pytanie: „czy kodeksy etyczne mogą podróżować?”. Na koniec zabrała głos specjalistka zdrowia publicznego, Prisca Zwanikken, z komitetu Royal Tropical Institute w Amsterdamie zajmującego się analizą projektów antropologicznych pod względem ich etyczności. Rozważa on wprowadzenie w przyszłości procedur zasię­ gania opinii „lokalnych autorytetów”, w celu dostosowania stawianych badaczowi wymagań etycznych do miejscowych uwarunkowań. Interdyscyplinarne seminaria, podczas których spotykają się reprezentanci róż­ nych perspektyw badawczych i naukowych, mają dużą wartość dla antropologów, gdyż ukazują nam inne punkty widzenia, a to umożliwia pogłębienie naszego inter­ pretowania rzeczywistości. Szczególnie znaczenie ma uwrażliwienie antropologów na etyczne aspekty naszych badań w obrębie systemów ochrony zdrowia i opieki medycznej. Z drugiej strony, etycy oraz lekarze, zapoznając się z wynikami badań antropologicznych prowadzonych w społecznościach pozaeuropejskich, mogą ła­ twiej zauważać kulturowe uwarunkowanie potrzeb zdrowotnych oraz weryfikować założenia swoich dyscyplin dotyczące uniwersalności zasad moralnych. Anna Helena Wądołowska �Kronika 407 KO N FEREN CJA „RO ZW ÓJ A KULTURA. PER SPEK TY W Y POZNAW CZE I PR A K TY CZN E” , BĘDLEW O , 21-23 PAŹDZIERNIKA 2010 Zagadnienia rozwoju i postępu należą do wiodących w światowej antropologii, zwłaszcza w ujęciu postkolonialnym. Polska - po włączeniu w struktury unijne zasiliła grono państw świadczących pomoc rozwojową krajom uważanym za mniej uprzywilejowane. Tym bardziej działania podejmowane w zakresie polityki rozwo­ jowej powinny stać się przedmiotem namysłu i debaty z udziałem nie tylko antro­ pologów, ale i badaczy z innych dyscyplin. Temu celowi służyła trzecia już z cyklu będlewskich konferencji. W organizacji tego przedsięwzięcia siły połączyły trzy ośrodki etnologiczne: Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Insty­ tut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Pozna­ niu1. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny i zgromadziła, oprócz antro­ pologów - socjologów, politologów, prawników, filozofów, historyków, geografów i misjologów, wśród których byli również praktycy w zakresie pomocy rozwojowej. Wygłosili oni łącznie ponad 30 referatów. Pierwsza sesja plenarna, otwierająca konferencję, nosiła tytuł „Perspektywy rozwoju w ujęciu historycznym i antropologicznym”. W tej części obrad wystąpiło trzech prelegentów. Wątkiem przewodnim referatów był problem samego pojęcia rozwoju, tak w perspektywie historycznej, jak i antropologicznej. Karol Piasecki dokonał analizy zagadnienia rozwoju, łącząc ujęcia adaptacji biologicznej i kultu­ rowej. Argumentował, że główny problem badawczy tkwi w zbyt wąskim rozumie­ niu niezwykle istotnego komponentu definicji rozwoju, jakim jest pojęcie adaptacji biokulturowej. Prelegent rozważał zależności pomiędzy wzrostem a zmniejszaniem się poziomu skomplikowania systemów biokulturowych i wskazywał na różne kon­ sekwencje tych procesów, w tym poznawcze. Referat Ryszarda Vorbricha dotyczył zagadnienia rozwoju w kontekście globalizacji i zmian społeczno-kulturowych we współczesnej Afryce. Od wielu lat ważnym pojęciem jest tu „agent kontaktu”, który we współczesnej formie jest przedstawiany jako „agent rozwoju”. Prelegent zdefi­ niował go jako osobę, która partycypuje w dwóch (lub więcej) kulturach i z racji swej kluczowej pozycji w strukturach społecznych, politycznych czy ekonomicz­ nych, odgrywa istotną rolę w procesie rozwoju grupy i regionu, głównie jako po­ średnik w transferze idei, dóbr materialnych i technologii. W ostatnim referacie w tej sesji, przygotowanym przez Helenę Patzer i Agatę Hummel, analizie zostały poddane powiązania pomiędzy antropologią a rozwojem społecznym. Autorki argumentowa­ ły, iż antropologia jako dyscyplina nauki zaangażowana była od samego początku 1Te trzy ośrodki organizują corocznie konferencję w Będlewie koło Poznania, od 2008 r. Wcześniej miały miejsce dwa takie spotkania: „Komunikacja i dialog kultur” (13-15.06.2008 r.) oraz „Antropolo­ gia polityki i polityka w antropologii” (18-20.05.2009 r.). �408 Kronika swego istnienia - w sposób mniej lub bardziej świadomy - w rozwój i sprawowanie władzy, tak w kontekście kolonialnym, jak i postkolonialnym. Dziś, by nie powielać błędów przeszłości, systematycznie i kompleksowo buduje ona nową subdyscyplinę - antropologię rozwoju, zainteresowaną takimi zagadnieniami, jak zrównoważony postęp, kolonializm oraz neokolonializm, imperializm (w tym kulturowy), Trzeci Świat oraz relacje Północ - Południe. Dyskusja w drugiej sesji plenarnej, zatytułowanej „Perspektywy rozwoju w uję­ ciu filozoficznym, prawnym i misjologicznym”, koncentrowała się wokół relacji obcy - tubylec i dotyczyła wystąpień trzech prelegentów. W wygłoszonych refera­ tach Jarosław Różański i Wojciech Bęben zwrócili uwagę na sposób prowadzenia ewangelizacji, zadając pytanie, czy winna nią kierować zasada inkulturacji czy też inkorporacji. Ta pierwsza rozumiana jest jako swoiste prawo (a nie ustępstwo ze strony Kościoła) kultury do uszanowania jej wartości i promowanego stylu życia, jeśli nie są one sprzeczne z Ewangelią. Jej podstawowym mankamentem wydaje się fakt, że to obcy przeprowadza swoistą selekcję kultury tubylczej, nie do końca ją rozumiejąc. Powinien to raczej robić człowiek wychowany w danej kulturze, który potrafiłby dokonać trafnej jej interpretacji. Inkorporacja zaś dotyczy całości kultury, co może być trudne do zaakceptowania przez Kościół, jako że nie wszystkie elemen­ ty tubylcze są zgodne z jego naukami (na przykład poligynię można przemilczeć, ale zabijanie bliźniąt już nie). Drugi wątek dyskusji dotyczył kwestii praw ludności tubylczej w kontekście świadczonej jej pomocy. Zwracano uwagę, że definicje praw­ ne są oderwane od złożonej i pełnej niuansów rzeczywistości. Trudno więc w tej sytuacji stworzyć uniwersalnie dobre prawo, które można by stosować w praktyce. Jako przykład prelegent - Aleksander Posem-Zieliński - wskazał sytuację Mapuchów z Chile. Mieszkając na swoich terenach, definiowani są jako tubylcy i z tego tytułu przysługuje im prawo do pomocy. Kiedy jednak migrują za pracą do dużych miast, tracą status tubylca. Wątkiem przewodnim trzeciej sesji plenarnej - „Rozwój w doświadczeniach Ja­ ponii” - były przemiany japońskiej gospodarki oraz bezpośrednio z nimi związane zmiany społeczne i kulturowe, które przybliżyło słuchaczom dwoje gości z Japonii. Mayumi Sekizawa z National Museum of Japanese History w Tokio nakreśliła obraz skutków nagłego rozwoju ekonomicznego po II wojnie światowej, ze szczególnym uwzględnieniem przemian z lat 50. XX wieku. Doprowadziły one do gwałtowne­ go spadku produkcji rolnej, zaniku społeczności typu wiejskiego w niektórych re­ gionach, a zarazem do rozwoju osad typu miejskiego i wzrostu liczby robotników w ośrodkach wielkoprzemysłowych. Jedną z przemian, dobitnie zaakcentowanych przez Sekizawę, było pojawienia się nowego modelu rodziny - nielicznej, miesz­ kającej z dala od żyjących przodków oraz towarzyszące temu zjawiska alienacji, niskiej samooceny i problemy osobowościowe. Z kolei Takanori Shintani z Kokogakuin University w Tokio skupił się na przemianach dokonujących się w zakresie tradycyjnych upraw ryżu. Zwrócił uwagę na fakt, iż proces mechanizacji prac rol­ nych doprowadził do zintensyfikowania kultur rolnych, ale równocześnie do indy­ widualizacji rolnictwa. Wraz z wprowadzeniem na szeroką skalę maszyn, utraciły rację bytu działania wspólnotowe i rytuały religijno-magiczne mające dotąd istotne �Kronika 409 znaczenie scalające społeczności wiejskie. Pojawiły się ponadto nieznane wcześniej problemy związane z dziedziczeniem areałów rolnych, masowymi migracjami do miast i ośrodków przemysłowych, starzeniem się społeczeństwa oraz przerwaniem więzi międzypokoleniowych. Wieńczące sesję wystąpienie Jacka Splisgarta stanowi­ ło uzupełnienie dwóch poprzednich referatów. Nakreślił on tło przemian japońskiej gospodarki od połowy XIX wieku do dziś - „otwarcie się” Japonii na idee, nowinki techniczne, a co za nimi idzie wpływy Zachodu. Jednakże zarówno ideologie, jak i technologie zostały w znacznym stopniu przetworzone na rodzimym gruncie i pod­ dane wnikliwej refleksji. Kanwą dla rozważań referenta stał się model rodziny japoń­ skiej przekształcający się z rodziny wielopokoleniowej w nuklearną, z ograniczoną liczbą potomstwa. Tematyka podjęta przez referentów została przyjęta z zaintereso­ waniem przez uczestników konferencji, czego wyrazem była ożywiona dyskusja. Dalsze obrady miały miejsce już w sekcjach. Dwuczęściowa sekcja „Problemy rozwoju w Afryce i Azji” zgromadziła aż siedmiu prelegentów, którzy podjęli zagad­ nienie rozwoju na przykładzie projektów realizowanych w państwach afrykańskich (w Nigerii, Kongo, Tanzanii oraz w Kraju Dogonów w Mali) i azjatyckich (w diaspo­ rze tybetańskiej w Indiach oraz w Tadżykistanie). Wszystkie te wystąpienia łączyła osoba beneficjenta pomocy rozwojowej - zwykle postrzeganego przez instytucje po­ mocowe w kategoriach podporządkowania - traktowanego tu jako sprawczy pod­ miot. Krzysztof Trzciński zwrócił uwagę na istnienie lokalnych koncepcji rozwoju, dostosowanych do rzeczywistości i potrzeb tych, których nazywa się beneficjentami. Uczynił to na przykładzie nigeryjskiego myśliciela politycznego i społecznego Claude’a Ake i jego koncepcji rozwoju powiązanego z demokracją, na przykładzie utopii agrarnej. Koncepcja ta zakładała między innymi realizowanie projektów krótkoter­ minowych na poziomie wsi, decyzyjność samych beneficjentów oraz uniezależnienie od pomocy zewnętrznej. Jacek Łapott poruszył kwestię zmiany kulturowej wywoła­ nej rozwojem turystyki, i podejmowanych przez niektórych Dogonów prób oporu wobec niej. Natomiast Lucyna Tumanowicz ukazała sprawczość dzieci ulicy z tanzańskiej metropolii, które stosują szereg strategii mających na celu zawłaszczenie przestrzeni i generowanie dochodu - w tym ujęciu dziecko jawi się jako równy do­ rosłym żywiciel rodziny. Rafał Beszterda przedstawił działania podejmowane przez mieszkańców Kinnauru z północnych Indii w obliczu projektu budowy hydroele­ ktrowni w ich regionie, które świadczą o świadomym i umiejętnym wykorzystywaniu pomocy państwa, na przykład poprzez uzyskiwanie rekompensat za zniszczoną przez niefortunną realizację projektu rozwojowego drogę, co uniemożliwiało transport ja­ błek na sprzedaż. Natalia Bloch zwróciła uwagę, że pomoc rozwojowa świadczona grupom postrzeganym jako nieuprzywilejowane - jak na przykład uchodźcy tybetań­ scy w Indiach - może prowadzić do zmiany relacji zależności w kontaktach z lokalną ludnością. Dochodzi do sytuacji, gdy goście i gospodarze zamieniają się miejscami, co z kolei stanowi źródło napięć i potencjalnych konfliktów. Anna Cieślewska omó­ wiła współwystępowanie różnych form samorządności na przykładzie organizacji wioskowych w okręgu szarabadzkim w Tadżykistanie, zarówno tych nowoczesnych, mających być agentami rozwoju demokracji, jak i tradycyjnych, od dawna istnieją­ cych na tym obszarze. Z kolei Andrzej Nowak, zadając przewrotne pytanie: „Czy �410 Kronika Kongo istnieje?”, zwrócił uwagę na potrzebę historyczno-systemowego ujmowania kultur i ich rozwoju, czyli konieczność kontekstualizowania kategorii rozwoju. Kolejna, dwuczęściowa sekcja „Problemy rozwoju w Ameryce Łacińskiej” prze­ niosła uczestników konferencji na inny obszar globu. Wystąpienia w jej ramach doty­ czyły trzech głównych kwestii. Pierwsza poruszała zagadnienie programów rozwojo­ wych kierowanych do krajów tego regionu. Marika Kosiel pokazała, jak istotną rolę w tworzonych aktualnie przez Unię Europejską projektach, adresowanych do kra­ jów regionu Karaibów, Pacyfiku, Ameryki Łacińskiej oraz Afryki, odgrywają unijne doświadczenia zdobyte w trakcie realizacji wcześniejszych kluczowych projektów: Wewnętrznej Polityki Spójności oraz Polityki Sąsiedztwa. Aleksander Posem-Zieliński przedstawił zakres oraz sposoby aplikowania różnego rodzaju pomocy (tej stricte materialnej oraz tej nakierowanej na zachowanie własnego dziedzictwa kulturowo-religijnego) przez agendy UE na obszarze Ameryki Łacińskiej. Istotną częścią jego wystąpienia była również analiza słabych punktów, jakie ujawniły się w trakcie reali­ zacji programów pomocowych, a które po części wynikały z ignorancji darczyńców wobec obcej kultury. Dzięki referatowi Magdaleny Śniadecki ej-Kotarskiej można było zapoznać się z problematyką projektów rozwojowych realizowanych wśród kobiet indiańskich w Boliwii. Drugi motyw przewodni dotyczył recepcji tychże programów rozwojowych przez ludzi, do których są one adresowane oraz wpływu, jaki mają na nią tubylcze obrazy świata. Mariusz Kański przybliżył tubylczą wizję „dobrego życia” Indian E ’ńepa z Wenezueli, która leży u podstaw ich sposobu odbio­ ru programów rozwojowych. Kontynuując ten wątek, Tarzycjusz Buliński pokazał, jak bardzo wątpliwe jest przypisywanie potencjału rozwojowego szkole państwowej działającej wśród Indian E ’ńepa. Zestawiając oficjalne cele programu edukacji dwukulturowej z praktyką tubylczą, zaprezentował szkołę jako instytucję zindianizowaną i wykorzystywaną przez Indian do osiągania swoich własnych celów. Z kolei Mag­ dalena Krysińska-Kałużna ukazała, jak dyskurs rozwoju i programów rozwojowych zostaje zawłaszczony i wykorzystany przez przedstawicieli kultury dominującej w Peru, i jakie przynosi to konsekwencje dla grup zdominowanych. Wreszcie trze­ ci wątek dotykał kwestii wpływu problematyki rozwojowej na koncepcje i praktyki badawcze dyscyplin naukowych. Bogumiła Lisocka-Jaegermann nakreśliła proces zmiany w praktyce terenowej geografów, którzy pod wpływem indywidualnych do­ świadczeń pozagabinetowych uwrażliwili się na żywy kontekst kulturowy. Dlate­ go też antropologia oraz tak zwana polityka miejsca stały się istotnym elementem „nowej” geografii kultury. Referat Łukasza Kaczmarka, zamykający sesję, przeniósł jej uczestników w krainę odległą zarówno w czasie, jak i przestrzeni, omawiając badania terenowe Józefa Obrębskiego przeprowadzone na wyspach Fidżi i Jamajce w połowie XX wieku. Osnową antropologicznej analizy zaprezentowanej przez auto­ ra stało się porównanie dwóch modeli rozwoju obu tych byłych kolonii brytyjskich. Drugi dzień konferencji wypełniły obrady w dwóch sekcjach i końcowa sesja plenarna. W ramach sekcji „Teoretyczne i praktyczne problemy rozwoju” podjęto między innymi zagadnienie relacji na linii płeć kulturowa - rozwój. Monika Bobako przedstawiła ujęcia teoretyczne, w których kategoria gender stanowi narzędzie anali­ zy skutków procesów modernizacji. Ambiwalentny wymiar tychże skutków, według �Kronika 411 prelegentki, polega na tym, iż z jednej strony mamy do czynienia z odrzuceniem tych form organizacji życia społecznego, politycznego i ekonomicznego, które niejako degradowały pozycję kobiet w społeczeństwie, a z drugiej z powstawaniem nowych, będących niczym innym, jak utrwaleniem wzorców patriarchalnych w ich nowej, „specyficznie nowoczesnej” formie. Krytyka procesów modernizacji z perspektywy genderowej słusznie zatem dowodzi niewłaściwości bezrefleksyjnego oceniania ich skutków tylko w kategoriach „rozwoju”, jednocześnie jednak niesie ze sobą ryzyko romantyzowania przednowoczesnych relacji społecznych. Z kolei Karol Masłow­ ski uzasadniał, iż skuteczność działań pomocowych jest zależna od mechanizmów regulujących stopień pożądania zmian społecznych. Przyjęcie za miernik rozwoju tych mechanizmów pozwala na sformułowanie uniwersalnej koncepcji rozwoju jako tych zmian w społeczeństwie, które są uznawane za „dobre”, „pożądane”. Natomiast Małgorzata Owczarska, w studium przypadku wolontariuszy organizacji studenckiej AIESEC, poruszyła problematykę rozwoju w kontekście międzynarodowej polity­ ki pomocy rozwojowej, wykazując rozbieżność pomiędzy jej przesłaniem (m.in. uwrażliwienie młodzieży na problemy globalne) a realizacją w praktyce przez orga­ nizacje pozarządowe (przekształcenie wolontariatu w formę turystyki). Wspólnym mianownikiem podsumowującym tę część konferencji było dokonanie krytycznej analizy pojęcia „rozwoju” z wykorzystaniem wachlarza różnorodnych ujęć epistemologicznych. Wystąpienia w sekcji „Problemy rozwoju w krajach postkomunistycznych” obra­ zowały kulturowe uwarunkowania i implikacje rozwoju gospodarczego, ich związki z tożsamością i pamięcią oraz ich wpływ na relacje międzyetniczne/międzykulturowe. W omówionych społecznościach lokalnych Bułgarii (Anna Kijewska), Polski (Maria Godyń) i polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego (Paweł Ładykowski i Łukasz Kaczmarek), transformacja związana z upadkiem „żelaznej kurtyny” i li­ kwidacją bloku wschodniego uruchomiła wzajemnie powiązane procesy gospodar­ cze i kulturowo-społeczne bądź ujawniła ich trwanie i dynamikę. Do takich zjawisk należy rewitalizacja życia religijnego w Bułgarii i związane z nią manifestacje etniczności czy odtwarzanie się międzykulturowych, „naturalnych” relacji pogranicza polsko-niemieckiego. Kwestia traumy poprzesiedleńczej mieszkańców wsi Manio­ wy, którą zlikwidowano na skutek decyzji administracyjnej (pod budowę zbiornika wodnego), stanowiła istotny przyczynek do dyskusji nad relacjami pomiędzy pań­ stwem a wspólnotami lokalnymi oraz do refleksji nad rolą pamięci w kulturze mi­ grantów. Istotną cechą wspólną wystąpień w tej sekcji oraz ich niekwestionowaną wartością był fakt, iż powstały one w oparciu o badania terenowe. Konferencję zwieńczyła sesja plenarna podsumowująca obrady w poszczegól­ nych sekcjach. Sławoj Szynkiewicz podkreślił trudność połączenia wątków poru­ szanych w referatach w ramach sekcji dotyczącej tak różnych obszarów, jak Azja i Afryka. Jako jej główny motyw wskazał problematykę negatywnych aspektów pro­ gramów rozwojowych oraz ich skutków ubocznych, niezaplanowanych przez twór­ ców. Obrady sekcji dotyczącej Ameryki Łacińskiej podsumował Karol Piasecki, we­ dług którego z poszczególnych wystąpień wyłaniał się spójny obraz walki o kształt programów rozwojowych, jaką w tym regionie toczą ze sobą społeczności indiańskie �412 Kronika i postkolonialne społeczności metyskie. Przejawy tej właśnie walki uczestnicy kon­ ferencji mogli śledzić w referatach dotyczących różnych grup i rozmaitej problema­ tyki, począwszy od emancypacji kobiet w wielomilionowym społeczeństwie Boliwii, a na niewielkich grupach w Amazonii skończywszy. Z kolei obrady sekcji dotyczącej teoretycznych i praktycznych aspektów rozwoju zsyntetyzował Wojciech Olszewski. Poszczególne referaty, niezależnie od ich zróżnicowania, łączyły elementy ideali­ styczne przewijające się w postulatach ich autorów i dotyczące koncepcji „dobrej” zmiany czy też propagowania feminizmu w krajach afrykańskich. Wreszcie proble­ matykę ostatniej sekcji dotyczącej krajów postkomunistycznych zreferowała Iwona Kabzińska. Podkreśliła, że wszystkie referaty były oparte na własnych badaniach terenowych i łączyło je ukazanie stosunku zwykłego człowieka do wielkich zmian przychodzących z zewnątrz. Jej uwagę zwrócił też fakt, iż w niewielkim stopniu obecne w nich było „antropologiczne zadziwienie”. Całość obrad podsumował pomysłodawca konferencji, Ryszard Vorbrich, który wskazał na kilka jej wiodących wątków. Zwrócił uwagę, że w centrum rozważań nie­ odmiennie plasowały się takie kategorie, jak „rozwój”, „postęp” i „ewolucja”, które poddane zostały krytycznemu oglądowi. Jego efektem było poszukiwanie nowych kategorii, jak na przykład „agent rozwoju”. Opisał dwie podstawowe drogi aksjolo­ giczne, którymi może podążać refleksja antropologiczna nad rozwojem: antropologię rozwoju i antropologię rozwojową. Podkreślił interdyscyplinarność konferencji, któ­ ra przyniosła bogactwo podejść do dyskutowanych kwestii. Współistnienie w obra­ dach ujęć antropologicznych, socjologicznych, politologicznych, prawniczych, filo­ zoficznych, geograficznych i misjologicznych pokazało, jak istotna jest konfrontacja podejść przedstawicieli rozmaitych dyscyplin naukowych. Zwracając na to uwagę, jednocześnie ubolewał, że w spotkaniu zabrakło ekonomistów, których głosy wnio­ słyby wiele do rozważań nad rozwojem. Wyraził na koniec nadzieję, że tradycja in­ terdyscyplinarnych spotkań w Będlewie będzie kontynuowana. Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński2 2 Opracowanie na podstawie sprawozdań Rafała Beszterdy, Natalii Bloch, Lucjana Buchalika, Tarzycjusza Bulińskiego, Łukasza Kaczmarka, Mariusza Kańskiego, Pawła Ładykowskiego i Lucyny Tumanowicz. �Kronika 413 K O N FEREN CJA „ZDROW IE, CH OROBA I LECZEN IE W PERSPEK TY W IE IN TER D Y SCY PLIN A RN EJ”, BĘDLEW O , 9-10 CZERW CA 2011 Konferencja zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN oraz In­ stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, a poświęcona dyskusji nad istot­ nymi problemami zdrowia, choroby i medycyny, odbywała się w tym roku w gronie prawdziwie interdyscyplinarnym. Zaproszenie przyjęło blisko sześćdziesięciu ba­ daczy, reprezentantów socjologii i historii medycyny, psychologii, filozofii, litera­ turoznawstwa, medycyny, farmacji, botaniki, antropologii fizycznej oraz antropolo­ gii kulturowej. Obrady otwierały dwa referaty prezentujące polską oraz zachodnią antropologię medyczną. Danuta Penkala-Gawęcka (IEiAK UAM) wskazała na jej źródła, kierunki w polskich badaniach oraz związki z innymi naukami, podkreślając interdyscyplinarny charakter badań wynikający z jej ksztahowania się na pograniczu różnych nauk. Zwróciła też uwagę na inspiracje zagraniczne, odwołania do koncep­ cji Arthura Kleinmana, Charlesa Leslie czy Allana Younga. Zachodnią antropologię medyczną reprezentował Sjaak van der Geest (Medical Anthropology and Sociology Unit, University of Amsterdam), który ukazał społeczno-kulturowe uwarunkowania efektywności leków w biomedycynie. Ich zmienne znaczenie i skuteczność zależne sąod poziomu zaufania do lekarza i przepisywanej kuracji, co ma swoje strony dobre (efekt placebo) i złe (zastosowanie niezgodne z przeznaczeniem i związane z tym efekty uboczne). Rolą antropologa staje się działanie dla dobra publicznego - po­ znanie lokalnego sposobu percepcji biomedycyny oraz ścisła współpraca z lekarzem, który dzięki temu ma być lepiej przygotowany do kontaktów z pacjentem. Dalsze obrady toczyły się w czternastu sesjach, a dzięki zestawieniu referatów zależnie od problemu, nie zaś podejścia badawczego, stworzono szerokie pole do dyskusji. Zdrowie, choroba i leczenie - ta klasyczna triada kluczowych w antropo­ logii medycznej zagadnień znalazła odzwierciedlenie w strukturze konferencji. Naj­ więcej mówiono o sposobach dbania o zdrowie, zapobiegania jego utracie i przywra­ cania go. Czy jest to wyrazem globalnej tendencji postępującej medykalizacji, która znajduje oddźwięk w podejmowanej przez badaczy tematyce, czy może zwrotem ku zaangażowanej antropologii medycznej i - szerzej - zaangażowanej nauce skupionej na poszukiwaniu oraz ocenie metod i środków służących szeroko pojętemu dobrostanowi? Referenci na ogół chętniej stosowali pojęcie zdrowia niż choroby. Można więc powiedzieć, że zaczynamy widzieć szklankę raczej w połowie pełną niźli w po­ łowie pustą. Zmniejsza się też fascynacja egzotyką „niezwykłych” syndromów cho­ robowych i terapii, na rzecz zainteresowania problemami wyłaniającymi się na styku elementów dynamicznie kształtujących heterogeniczny, bogaty pluralizm medyczny dzisiejszego świata. Powyższy wątek pojawiał się w kilku panelach. W pierwszej grupie sytuowali się badacze poruszający kwestię spotkania medycyny pochodzenia nie-rdzennego (głównie biomedycyny) z tradycyjną w kulturach pozaeuropejskich. Współistnienie �414 Kronika tradycyjnej medycyny japońskiej z zachodnią przedstawiła Iwona Arabas (Insty­ tut Historii Nauki PAN i Muzeum Farmacji, Warszawa). Obserwowany w Buriacji konflikt dwóch światów - współczesnej medycyny tybetańskiej, związanej z kultu­ rą miejską, pismem i buddyzmem, oraz mongolskiej, związanej z kulturą wiejską, tradycją ustną i szamanizmem, ukazała Veronika Belyaeva-Saczuk (KEiAK US). Z kolei Tarzycjusz Buliński (IEiAK UAM) zaprezentował obraz biomedycyny, jaki mają Indianie Yanomami i w tym świetle zinterpretował problemy państwowej służ­ by zdrowia obszaru Amazonii. Druga grupa wystąpień dotyczyła głównie pluralizmu medycznego w Polsce zjawiska heterogenicznego, złożonego i zmiennego. Zdaje się, że przed nami rysuje się fascynujące pole badawcze, warte dalszej eksploracji. Małgorzata Gdok-Klafkowska (KEiAK US) omówiła próbę połączenia koncepcji Wschodu i Zachodu za­ wartą w Agni Jodze - systemie filozoficzno-religijnym autorstwa Mikołaja i Heleny Rerichów, powołanym do życia na użytek człowieka Zachodu. Tomasz Szymoszyn (IAiE PAN, Warszawa) opisał proces upowszechniania tradycyjnej medycyny ty­ betańskiej oraz przeobrażenia, jakim ulegała ona w trakcie dostosowywania do polskich realiów i potrzeb lokalnego odbiorcy. Socjologiczną analizę zjawiska „niekonwencjonalnej psychoterapii” Anatolij a Kaszpirowskiego zaprezentował Wło­ dzimierz Piątkowski (Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny UMCS, Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny, UM w Lublinie), natomiast Michał Kocikowski (Instytut Kultury Polskiej UW) - antropologiczne studium ruchu odnowy charyz­ matycznej. Zwracano uwagę na trudności czy wręcz niemożliwość jednoznacznej klasyfikacji całej gamy praktyk leczniczych, a także na napięcia między biomedy­ cyną i różnymi dziedzinami leczenia niekonwencjonalnego, ale i przejawy współ­ pracy. Interesująco prezentowały się badania łączące nurt historii i socjologii nauki. Uży­ cie perspektywy diachronicznej pozwoliło na wykazanie czasowej zmienności para­ dygmatów biomedycznych, a w konsekwencji też praktyk prozdrowotnych i leczni­ czych. Referenci prezentowali w tym ujęciu niemiecką medycynę okresu romantyzmu (B. Płonka-Syroka, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław) i homeopatię, czy raczej dawne i dzisiejsze homeopatie (J. Jeszke, Wy­ dział Pedagogiczno-Artystyczny UAM) oraz zasady prawidłowego żywienia w kilku epokach - „właściwa” dieta pełniła zawsze funkcję samoregulacyjną poprzez dosto­ sowanie potrzeb do istniejących możliwości, wynikających z sytuacji społeczno-eko­ nomicznej i ekologicznej (J. Laskowska-Otwinowska, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Warszawa). Przeanalizowano tak­ że leki i terapie Rzeczpospolitej szlacheckiej XVII i XVIII wieku - zgodne z doktryną humoralną, ale w kwestii skuteczności oceniane na podstawie odczuć pacjenta, co pro­ wadziło do zacierania granic między praktyką specjalistów a domową sferą leczenia (J. Węglorz, IH UWr). Próba weryfikacji owej skuteczności dowiodła, że najwyższą miały nie leki zalecane na podstawie diagnozy zgodnej z doktryną humoralną, ale sto­ sowane w oparciu o potwierdzoną wcześniej empirycznie skuteczność działania. Dziś metody tego okresu zostałyby raczej uznane za komplementarne względem biome­ dycznych (D. Raj, Katedra Farmakognozji AM, Wrocław). Referenci pokazali, że na �Kronika 415 pluralizm medyczny można spojrzeć nie tylko tu i teraz, ale także biorąc pod uwagę głębię historyczną i transkulturowy proces przepływu idei. Pojęcie zdrowia pojawiało się podczas konferencji w kilku ujęciach. W kontek­ ście kosmologii społeczeństw pozaeuropejskich prezentowane było w klasycznym rozumieniu jako przeciwwaga dla choroby. Koncepcje zdrowia i choroby w dżajnizmie - indyjskim systemie filozoficzno-religijnym, który w odniesieniu do zdrowia i leczenia prezentuje się na tle innych tamtejszych systemów jako najbardziej kon­ sekwentny, omówił Piotr Klafkowski (KEiAK US). Mariusz Kański (IEiAK UAM) pokazał natomiast pojmowanie dobrostanu wśród Indian E ’nepa z Amazonii wenezu­ elskiej, łączone z pojęciem osoby i anty-osoby, zdrowia i choroby, a także powiązane z konstruowaniem człowieczeństwa i pokrewieństwa. Istoty tego, czym jest zdrowie, poszukiwano intensywnie podczas specjalnej sesji warsztatowej, prowadzonej wspólnie przez Danutę Penkalę-Gawęcką i Włodzimie­ rza Piątkowskiego. Młodzi reprezentanci różnych dyscyplin przedyskutowali różne nie-fizyczne jego wymiary. Problemy zdrowia społecznego w perspektywie makroi mikrospołecznej oraz kłopoty z mierzeniem jego poziomu (m.in. subiektywny cha­ rakter) omówiła Katarzyna Walentynowicz-Moryl (Instytut Socjologii, Uniwersytet Zielonogórski). Znaczenia wymiaru psychicznego dowodziła Katarzyna Chlewińska (IEiAK UAM), pokazując, jak interwencja kryzysowa (oddolna, niezinstytucjonalizowana, oparta na wczesnym reagowaniu i wsparciu) służy wzmacnianiu zdro­ wia. Współcześnie upowszechnia się takie właśnie pozytywne traktowanie zdrowia w perspektywie salutogenicznej. Mateusz Glinowiecki (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW) ukazał to przez pryzmat historii socjologii, a w ujęciu antropolo­ gicznym Natalia Weimann (Poznań), która w kontekście promocji zdrowia mówiła o rosnącej popularności takich trendów, jak well-being i slow movement, jako reakcji na ugruntowane koncepcje dobrostanu. Podczas innych spotkań panelowych dysku­ towano też o niektórych szczególnych aspektach zdrowia - głównie w odniesieniu do kobiet. Anna H. Wądołowska (Szkoła Nauk Społecznych IFiS PAN, Warszawa) omówiła dynamicznie rozwijające się w antropologii medycznej studia nad zdro­ wiem reprodukcyjnym, na tle badań nad tymi zagadnieniami w innych naukach spo­ łecznych oraz w naukach przyrodniczych. Przedstawiono także pojęcie urody na tle różnych wizji kobiecości, wskazując, że może być ono także traktowane jako „prze­ dłużenie” zdrowia (E. Kostrzewska, IH UŁ). W dyskusjach pewne kontrowersje budził natomiast problem edukacji zdrowot­ nej. Socjolodzy wykazują dysonans pomiędzy racjonalnością medyczną a potocz­ nym pojmowaniem zdrowego stylu życia, stąd specyfika postaw Polaków wobec zdrowia rysuje się mało optymistycznie (E. Korzeniowska, Krajowe Centrum Pro­ mocji Zdrowia w Miejscu Pracy, Instytut Medycyny Pracy, Łódź, i K. Puchalski, SWPS, Warszawa, Instytut Medycyny Pracy, Łódź). Jak zauważył Krzysztof Puchal­ ski, metody sondażowe nastręczają jednak wielu trudności w ocenie stopnia i zakresu dbałości o zdrowie, zatem niezbędne jest włączenie perspektywy antropologicznej, pokazującej kontekst obserwowanych zjawisk. Badania tego typu prowadzone są obecnie w środowiskach migracyjnych. Prowadząje: Maria Węgrzynowska (School of Nursing, Dublin City University, Irlandia) wśród Polek, które wyjechały z kraju �416 Kronika do Irlandii, oraz Izabella Main (IEiAK UAM) wśród migrantek z Polski w Katalonii (Barcelona) i Wielkiej Brytanii (Londyn). Badania te wykazały znaczną różnorod­ ność strategii zdrowotnych. Nowe środowisko, inna organizacja życia i obcy język skłaniają Polki do trzymania się sposobów leczenia i utrzymania zdrowia opartych na medium rodzimego języka (fora internetowe, telefoniczne porady polskich lekarzy). Mimo że w Irlandii poruszają się one dosyć swobodnie pomiędzy polską a irlandzką biomedycyną, to jednak zawsze chętnie uprawiają tak zwaną turystykę zdrowotną do kraju pochodzenia. Bez wątpienia pojęcie zdrowia ewoluuje i poszerza swoje granice, nie odbierając jednocześnie pola chorobie. Proces medykalizacji dotyczy chociażby kwestii uro­ dy, napędzając przemysł kosmetyczny. W coraz większym stopniu ulegają mu stany naturalne, zmienia się zakres tego, co uznajemy za normę. Halina Bogusz (Katedra Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) przedyskutowała problemy medykalizacji w odniesieniu do opieki paliatywnej, podkreślając, że w II połowie XX wieku umie­ rający na oddziale pacjent był symbolem medycznej porażki, natomiast dziś medy­ cyna przyjęła kierunek redukcjonistyczny w odniesieniu do śmierci. Równocześnie jednak coraz silniej medykalizowany jest okres przekwitania - już nie tylko łatwej do uchwycenia u kobiet menopauzy, ale i tak zwanej andropauzy u mężczyzn. W uję­ ciu biokulturowym pokazały to Maria Kaczmarek i Magdalena Skrzypczak (Instytut Antropologii UAM). Menopauza jawi się jako kompleks zjawisk o wielu wymia­ rach (biologiczny, medyczny, demograficzny, społeczny, kulturowy, historyczny). Na przykład, jak wykazują badania, prawie dziewięćdziesiąt procent kobiet w Polsce doświadcza uderzeń gorąca, podczas gdy w Japonii tylko kilka procent. Andropauza ma natomiast nie tyle podbudowę biologiczną, gdyż brak wyraźnego momentu utraty zdolności reprodukcyjnej, co znaczenie społeczne i medialne. Stopniowy spa­ dek sprawności seksualnej łączy się ze zmianami sytuacji społecznej i skutkuje tak zwanym kryzysem wieku średniego. Nasilającą się medykalizację i jej społeczne konsekwencje umieszczono też w kontekście konfliktu pomiędzy doświadczeniem ciała i aspektem performatywnym tożsamości budowanej w oparciu o przekaz kul­ tury popularnej (M. Bieńko, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW). Od nie­ co innej strony medykalizację porodu ukazała Antonina Doroszewska (Zakład Dy­ daktyki Ginekologiczno-Położniczej, WUM), kładąc nacisk na zmianę ról lekarza i pielęgniarki. Można tu nadmienić, że w innym ujęciu literacki obraz lekarza, jego zmiany oraz oddziaływanie na wzorce społeczne analizowała Edyta Rudolf (Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław). Rozważania nad chorobą dotyczyły różnych zagadnień, ogólnych i szczegóło­ wych. Marcin Moskalewicz (Katedra Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) za­ stanawiał się, czy istnieje choroba jako taka. Zauważył, że ma ona charakter totalny i dualistyczny oraz różne, wzajemnie nieporównywalne wymiary. W perspektywie fenomenologii hermeneutycznej zdefiniował ją jako stan dotykający całości struktury „bycia-w-świecie” jednostki, wypaczający tak zwany czas autentyczny, zaburzający narrację ciągłości. Zajmowano się także chorobą (zwłaszcza psychiczną) w kontek­ ście relacji władzy (M. Wróblewski, IF UMK). Z kolei przeprowadzona przez Ka­ tarzynę Kubat (IEiAK UJ) analiza dyskursu jadło wstrętu psychicznego przez pryz- �Kronika 417 mat jego modeli z podręczników psychiatrii wykazała, że zaburzenia odżywiania to zależny od warunków społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych element kul­ tury popularnej. W podobnym świetle przedstawiono melancholię, wiązaną w XVIII wieku z wysokim poziomem wykształcenia, ale zgodnie z doktryną humoralną także z nadmiarem płynu melancholicznego nagromadzonego w śledzionie (E. Nowosiel­ ska, IH UW). Natomiast, jak uzasadniała Anna Pietrzyk (IEiAK UŁ), świńska grypa w tekstach folkloru internetowego realizuje mitologiczny model zarazy rodem ze średniowiecza, niczym budząca ówcześnie postrach dżuma. W kontekście chorób pojawiło się też zagadnienie uzależnień - te substancjalne i niesubstancjalne należą łącznie do głównych problemów zdrowotnych przełomu XIX i XX wieku. Leczenie uzależnienia alkoholowego rozpatrywał Andrzej Stachowiak (Poznań), wskazując na pojęcie „zdrowienia”, ściśle wiązanego z konwersją osobowości. W rozważaniach przewijał się również wątek stresu, presji, pod jaką żyjemy w dzi­ siejszych czasach, pojawiając się w kontekście farmakologicznego radzenia sobie z tym problemem wśród kobiet na Zachodzie (S. van der Geest) oraz interwencji kryzysowej (K. Chlewińska) czy wzrastającej roli psychologa na oddziałach szpitalnych (A. Pa­ tyk i J. Stacherzak-Raczkowska, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceu­ tycznego AM, Wrocław). Małgorzata Wosińska (IEiAK UAM) przedstawiła wyniki swoich badań nad zróżnicowanymi sposobami radzenia sobie ze stresem pourazowym, traumą ludobójstwa w Rwandzie. Ogólniej stresem w perspektywie antropologii me­ dycznej zajęła się Małgorzata A. Charyton (IEiAK UAM), wykazując mnogość jego konceptualizacji we współczesnym świecie oraz ujawnianie się tego stanu w opisach wielu chorób i syndromów chorobowych kulturowo związanych. Wiele mówiono o wzroście podmiotowości i poczucia sprawczości. W II połowie XX wieku pacjent zaczął stawać się nauczycielem dla personelu medycznego, niczym rozmówca dla etnologa. Poruszono również problem emancypacji kobiet, których uroda odtąd w mniejszym stopniu miała być towarem wymienianym na utrzymanie i poczucie bezpieczeństwa, a na znaczeniu zyskiwały indywidualne odczucia, podo­ banie się samej sobie. Natomiast Anna Witeska-Młynarczyk (IEiAK UAM) zajęła się fenomenem porodów domowych, jako swego rodzaju przeciwwagi dla medykalizacji, pokazując ich znaczenie dla upodmiotowienia matki i ojca oraz emancypacji położ­ nej pomagającej przy porodzie. Sprawczość wyraża się jednak najdobitniej w etosie działania, akcji, obecnym w środowisku amazonek. Hubert Wierciński (IEiAK UW), przedstawiając opowieści o pokonanej chorobie nowotworowej kobiet, ukazał, jak uprzedmiotowienie ciała podczas terapii (odarcie z seksualności, odjęcie atrybutów kobiecości) staje się motorem zmian, prowadzi do całkowitego przewartościowania życia. Zajmująca analiza dyskursu zwolenników medycyny alternatywnej w Polsce zwróciła uwagę na fenomen legitymizowania własnego stanowiska w debacie pu­ blicznej poprzez zastosowanie strategii mówienia „w imieniu natury”. Andrzej No­ wak (IF UAM) pokazał, że zagadnienia związane ze zdrowiem, chorobą i leczeniem stanowią jedno z głównych pól społecznych, w których toczy się konflikt o ksztah nowoczesności. W dyskusjach zwracano uwagę na konieczność sytuowania badań nad pluralizmem medycznym w szerszym kontekście politycznym i społecznym, ze �418 Kronika szczególnym uwzględnieniem roli państwa neoliberalnego w kształtowaniu reżimów zdrowia i choroby. Podczas zamykającej obrady sesji plenarnej w stronę organizatorów kierowano wyrazy ogromnej wdzięczności oraz gratulacje. Z entuzjazmem podkreślano zasad­ ność i potrzebę interdyscyplinarnych czy transdyscyplinamych studiów nad zdro­ wiem, chorobą i leczeniem. Tę rodzimą perspektywę dopełnił Sjaak van der Geest, zwracając uwagę na niedokończony jeszcze w polskiej antropologii proces home­ -coming, ale i na potrzebę pokazania światu dokonań naszej nauki. Uczestnicy zgod­ nie wyrażali nadzieję, że spotkanie to wybitnie przyczyni się do zacieśniania współ­ pracy między przedstawicielami różnych nauk - badaczami problematyki zdrowot­ nej i medycznej. Małgorzata Anna Charyton1 1 Na podstawie opracowań Tarzycjusza Bulińskiego, Katarzyny Chlewińskiej, Anny H. Wądołow­ skiej, Natalii Weimann i Anny Witeskiej-Młynarczyk. KO N FEREN CJA „SZTU KA AFRYKI W K O LEK CJA C H I BA D A N IA C H PO LSK IC H ”, SZCZECIN, 15-17 LISTOPADA 2010 Ogólnopolska konferencja naukowa „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich” została zorganizowana przez Muzeum Narodowe w Szczecinie we współ­ pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, Polskim Stowarzyszeniem Sztuki Orientu oraz Stowarzyszeniem Historyków Sztuki, Oddział w Szczecinie. Muzeum Narodowe w Szczecinie od lat 50. gromadzi zbiory afrykańskie, po­ zyskując je głównie w wyniku prowadzenia własnych badań terenowych w Afry­ ce. W Muzeum są prezentowane stałe ekspozycje afrykańskie, wśród których waż­ ne miejsce zajmuje sztuka. Zbiory te wciąż wymagają szczegółowego opracowania i konferencja o sztuce Afryki w zamyśle organizatorów miała być okazją do wymia­ ny doświadczeń i usystematyzowania dotychczasowej wiedzy. Organizatorzy konferencji postanowili potraktować pojęcie „sztuka Afryki” bar­ dzo szeroko, jako sztukę kontynentu afrykańskiego, i przedstawić tę tematykę chro­ nologicznie, poczynając od czasów prahistorycznych poprzez cywilizacje starożytne rozkwitające na północy kontynentu, wpływy wielkich religii monoteistycznych, jak chrześcijaństwo i islam, po zjawiska dawnej i współczesnej twórczości w kultu­ rach tradycyjnych subsaharyjskiej Afryki. W programie znalazło się również miej­ sce na przedstawienie różnych opinii na temat eksponowania zbiorów afrykańskich w warunkach muzealnych oraz problemów dotyczących inspiracji sztuką afrykańską w twórczości Zachodu. Organizatorom zależało na analizie rozmaitych form manife­ �Kronika 419 stacji artystycznej na terenie Afiyki - od sztuk plastycznych, przez architekturę, rze­ miosło tradycyjne, do nowych mediów używanych przez artystów współczesnych. Do udziału w konferencji zaproszono badaczy zajmujących się sztuką afrykań­ ską z perspektywy wielu nauk i specjalności: antropologii, archeologii, architektury, egiptologii, etiopistyki, etnologii, historii, historii sztuki, językoznawstwa, muzeal­ nictwa, orientalistyki. Reprezentowali oni uniwersytety: im. Adama Mickiewicza (UAM), Jagielloński (UJ), Warszawski (UW), Warmińsko-Mazurski (UWM), Mi­ kołaja Kopernika (UMK), Szczeciński (US), Śląski (UŚ), Łódzki (UŁ), Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego (UHP); Polską Akademię Nauk (PAN); muzea: Narodowe w Szczecinie (MNS), w Poznaniu (MNP), Archeologiczne w Po­ znaniu (MAP) i w Gdańsku (MAG), Okręgowe w Toruniu (MOT), Miejskie w Żo­ rach (MMŻ) oraz Stowarzyszenie Historyków Sztuki (SHS). W ciągu trzech dni wygłoszono 39 referatów, które zostały uporządkowane w sześć bloków tematycznych. Pierwszy blok - „Sztuka Afiyki w pradziejach” - poprowadził dr Stefan Jakobiel­ ski (PAN). Wygłoszone referaty poświęcono głównie sztuce naskalnej. Jako wstęp posłużyło wystąpienie „Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach ba­ dawczych” przygotowane przez trzech autorów: dr. hab. Andrzeja Rozwadowskiego (UAM), mgr Ewę Kuciewicz (UJ) oraz mgr. Pawła Polkowskiego (MAP), przedsta­ wiające polskie osiągnięcia w poznawaniu afrykańskiej sztuki naskalnej w perspek­ tywie historycznej. Każdy kolejny referat nawiązywał do pierwszego, odwołując się do przywołanych wcześniej stanowisk. Większość wystąpień dotyczyła interpretacji lytów naskalnych. Dr Mateusz Wierciński (UHP) w referacie „Motywy inicjacyjno-kosmologiczne w sztuce naskalnej Południowej Afryki” dokonał ciekawej pró­ by interpretacji rytów naskalnych w oparciu o badania nad religią i obrzędowością Buszmenów. O niezwykłym przedsięwzięciu ratowania rytów naskalnych z rejonu IV katarakty Nilu mówił mgr Henryk Paner (MAG). Wycinanie bloków skalnych od­ bywa się tam w związku z budową tamy na Nilu i spodziewanym zalaniem badanych przez archeologów obszarów Pustyni Nubijskiej. Kolejny blok tematyczny - „Sztuka Afryki Północnej w starożytności” - popro­ wadził prof. Włodzimierz Godlewski (UW). Wygłoszone referaty zostały przygoto­ wane w oparciu o polskie badania prowadzone w Egipcie (stanowisko Tell el-Farcha) i Libii (Ptolemais) oraz kolekcje z Afryki Północnej znajdujące się w polskich muze­ ach lub gromadzone przez polskich kolekcjonerów, archeologów-amatorów. Takim był na przykład Michał Tyszkiewicz, którego sylwetkę oraz działalność przybliżyła dr Cecylia Gałczyńska (SHS) w referacie „Kolekcja zabytków egipskich Michała Tyszkiewicza (1828-1897). Polski przyczynek do dziewiętnastowiecznych wykopa­ lisk nad Nilem”. Blok „Sztuka Afryki - I tys. n.e. - XIX w.” poprowadził prof. Michał Tymow­ ski (UW), który wygłosił referat wprowadzający „Sztuka Afryki przedkolonialnej jako przedmiot rozważań historyka”. Zwrócił w nim uwagę na znaczenie dzieł sztu­ ki w badaniach nad przeszłością Afiyki. Stanowią one nieocenione źródła do ba­ dań, między innymi nad strukturami społecznymi, funkcjami władców, ceremonia­ łem dworskim, kontaktami między społeczeństwami afiykańskimi. Prof. Tymowski �420 Kronika poruszył też problem datowana dzieł sztuki afrykańskiej. Do tego tematu nawiązał dr Stefan Jakobielski (PAN) w wystąpieniu „Malowidła z Faras. Pół wieku po od­ kryciu”, w którym podjął się próby nowego datowania poszczególnych malowideł. Podobnie, wyniki badań termoluminescencyjnych - metody umożliwiającej datowa­ nie obiektów znajdujących się w polskich kolekcjach muzealnych - przedstawił mgr Sławomir Szafrański (MNS) w referacie „Terakoty z Mali”. Próbę datowania, tym razem na podstawie szczegółowej analogii wielu podobnych obiektów znajdujących się w muzeach europejskich, podjęła również mgr Marta Tobota (MNS) (na przykła­ dzie brązowej głowy Królowej Matki z Królestwa Beninu ze zbiorów Muzeum Na­ rodowego w Szczecinie). Pozostałe referaty dotyczyły między innymi architektury kameruńskich i nigeryjskich dworów monarszych (dr Krzysztof Trzciński, UW) oraz uszeregowania pewnych emblematycznych cech ikon koptyjskich (dr Marta Woź­ niak, UŁ). Kolejny blok zatytułowano „Sztuka tradycyjna ludów Afryki od XIX wieku”. Poprowadził go i przygotował referat wstępny („Od fetysza do dzieła sztuki. Dekontekstualizacja przedmiotu rytualnego”) ks. prof. Jacek J. Pawlik (UWM). Poru­ szył między innymi problem statusu obiektów sakralnych, pochodzących z kultur tradycyjnych, we współczesnym muzeum europejskim i ich klasyfikacji jako obiek­ tów estetycznych. Zastanawiał się nad tym, czy istnieją jednoznaczne kryteria po­ zwalające zaliczyć określony obiekt do kategorii dzieła sztuki, i kto jest najbardziej odpowiednią do tego osobą: etnolog czy historyk sztuki. W pozostałych referatach scharakteryzowano zbiory afrykańskie w wybranych muzeach: Muzeum Etnogra­ ficznym w Poznaniu (mgr Justyna Kowalińska), Muzeum Okręgowym w Toruniu (mgr MagdalenaNierzwicka) oraz Muzeum Uniwersyteckim w Toruniu (Małgorzata Baka-Theis i mgr Sławomir Majoch). Przedstawiono także sztukę niektórych ludów: Kurumbów (dr Lucjan Buchalik, mgr Katarzyna Podyma - oboje z MMŻ), Bamana (mgr Ewa Prądzyńska, MNS), Tuaregów (dr Adam Rybiński, UW). Innym rodzajem twórczości zajęła się dr Anita Bednarz (Union Internationale de la Marionnette, Fran­ cja), która w referacie „Eclairage sur la naissance et l ’évolution du théâtre en Afrique de l’Ouest” podjęła się analizy źródeł teatru i kierunków jego rozwoju w Afryce Za­ chodniej. Piąty blok tematyczny - „Inspiracja sztuką afrykańską i obrazy Afryki w twór­ czości Zachodu” - poprowadził prof. Maciej Ząbek (US, UW), który rozpoczął go wystąpieniem „Ci fascynujący barbarzyńcy. Portrety Afrykanów w XIX-wiecznej ilustracji europejskiej”. Omówił Afrykę i jej mieszkańców widzianych oczami euro­ pejskich podróżników, pokazując bogaty materiał ilustracyjny pochodzący z dwóch bardzo rzadkich publikacji: Le tour du monde pod red. Eduarda Chartonaz 1889 roku i czasopisma „Misye Katolickie” z 1908 roku. Analizą ilustracji - w tym przypad­ ku fotografii, zajęła się również dr Hanna Rubinkowska-Anioł (UW) w wystąpieniu „Fotografia w książkach etiopskich ze zbiorów biblioteki Katedry Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego”. Tu mogliśmy się przyjrzeć Afryce oczami jej mieszkańców, którzy jako środek artystycznego wyrazu wybrali fotografię. Inny ro­ dzaj aktywności artystycznej Afrykanów przedstawiła mgr Miłosława Stępień (UW). W referacie „Festiwale filmowe jako miejsce ekspozycji współczesnej afrykańskiej �Kronika 421 sztuki audiowizualnej” zwróciła uwagę na trudności, jakie napotyka europejski widz, oglądając filmy powstające w zupełnie innej estetyce. Według prelegentki filmy te wymagają odpowiedniego komentarza, bez niego bowiem stają się często narzę­ dziem prowadzącym do uogólnień i stereotypów o kontynencie afrykańskim oraz utrwalają negatywny wizerunek Afryki. Ostatniego dnia konferencji odbył się blok zatytułowany „Współczesna sztuka Afryki - studia nad estetyką afrykańską”, który poprowadziła dr Małgorzata Kądzie­ la (US). Nie mogło w tym bloku zabraknąć referatu o malarstwie Tingatinga, chyba najbardziej rozpoznawalnej współczesnej sztuki afrykańskiej. Podjął się tego zadania kolekcjoner i miłośnik tej twórczości, mgr Krzysztof Dubiński (Wyższa Szkoła Za­ rządzania Personelem w Warszawie). Dwa kolejne wystąpienia traktowały o współ­ czesnej sztuce i jej twórcach - absolwentach kierunków artystycznych uczelni wyż­ szych w Ghanie (mgr Urszula Duda, UW, „Sztuka Ghany XX w. Epoka przemian czy błędnych interpretacji?” i mgr Marta Ryborz, MMŻ, „Sztuka współczesna tworzona w Akrze - jak zdaniem artystów odbiera się ich prace na gruncie lokalnym”). O spe­ cyfice filmów hausańskich, jednej z prężniej rozwijających się współcześnie kine­ matografii, opowiadała dr Izabela Will (UW). Zwróciła uwagę na ich specyficzną estetykę: sekwencje taneczno-muzyczne, długie mowy wygłaszane przez bohaterów, często nieakceptowane przez widzów spoza hausańskiego kręgu kulturowego. Inte­ resujący referat przedstawiła mgr Hanna Schreiber (UW), która zatytułowała swoje wystąpienie „Miejsce sztuki afrykańskiej w koncepcji «sztuki prymitywnej»: między etnologią a estetyką (od XIX do początku XXI wieku)”. Wiele miejsca poświęciła koncepcji „sztuki prymitywnej” oraz odwiecznemu sporowi, jaki toczą antropolo­ dzy i historycy sztuki o pojmowanie sztuki ludów pozaeuropejskich. Antropolodzy zarzucają historykom sztuki, że swoje badania nad sztuką afrykańską ograniczają do formy dzieła, nie interesując się społeczeństwem, z którego ono pochodzi. Prelegent­ ka poruszyła też problem autentyczności dzieła sztuki afrykańskiej oraz zwróciła uwagę na kwestię jej anonimowości - wartość często zależy od nazwiska kolekcjo­ nera, a twórca w ogóle się nie liczy. Te wątpliwości były też podstawą dyskusji, które ze względu na brak czasu toczy­ ły się głównie w kuluarach. Konferencja „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich” była pierwszym w Polsce spotkaniem poświęconym w całości sztuce Afryki. Zgromadziła wielu pre­ legentów i słuchaczy. Godny podkreślenia jest fakt, że większość referatów przygoto­ wano w oparciu o własne badania terenowe. Choć wygłoszono prawie 40 referatów, sygnalizowały one jedynie pewne problemy związane z badaniami nad sztuką Afry­ ki. To pokazuje, jak bardzo potrzebne są takie spotkania i wymiana doświadczeń. Z licznych prowadzonych w kuluarach dyskusji narodził się pomysł, aby częściej organizować konferencje poświęcone sztuce Afryki, skupiając się na konkretnych aspektach tej tematyki. Ewa Prądzyńska �422 Kronika PR O JEK TY N A U K O W E I ED U K A CY JN E W M U ZEA CH M ARTYROLO GICZN YCH. N A PR ZY K ŁA D ZIE PR O JEK TU „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O”, M U ZEU M M ARTYROLO GICZN E W ŻA BIK O W IE, 4 M A R CA 2011 W Muzeum Martyrologicznym w Żabikowie zorganizowano seminarium poru­ szające problematykę podejmowania działań naukowych i edukacyjnych dotyczą­ cych Zagłady Spotkanie to było jednocześnie okazją do podsumowania dokonań badawczych grupy studentów, doktorantów i pracowników naukowych zaangażowa­ nych w realizację interdyscyplinarnego projektu „Sztutowo czy Stutthof. Oswajanie krajobrazu kulturowego”. Został on podjęty przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­ niu, a jego ewaluacja dała impuls do rozważenia potrzeby organizowania podobnych działań badawczych, rozpowszechniania wyników oraz ich pożytku dla instytucji państwowych związanych z wystawiennictwem pozostałości Holocaustu i upamięt­ nianiem martyrologii na terenie całej Polski. Głównym punktem konferencji było zaprezentowanie wyników badań tereno­ wych prowadzonych w gminie Sztutowo na przełomie kwietnia i maja 2010 roku. Prezentacja obejmowała: 1. interpretację wywiadów biograficznych i kwestionariu­ szowych prowadzonych z mieszkańcami terenów okołoobozowych, ze szczególnym uwzględnieniem sposobów oswajania się mieszkańców Sztutowa i okolic z prze­ strzenią poobozową; 2. pokazanie kierunku regionalnej polityki, rozwoju i promocji gminy w kontekście działalności Muzeum Stutthof; 3. analizę ankiet prowadzonych wśród osób zwiedzająch Muzeum Stutthof - problem postrzegania gminy przez turystów; 4. rekonstrukcję przestrzeni byłego obozu poprzez zastosowanie niein­ wazyjnych metod archeologicznych, nienaruszających dziedzictwa KL Stutthof; 5. sporządzenie wizualizacji obozu Stutthof z punktu widzenia więźnia i porówna­ nie z dzisiejszą topografią widzianą oczyma zwiedzającego; 6. omówienie zagrożeń materialnego dziedzictwa archeologicznego na terenie byłego obozu, który nie został włączony w przestrzeń muzealną. Seminarium podzielono na dwa panele. Pierwszy z nich, zaraz po oficjalnym roz­ poczęciu obrad i powitaniu gości, rozpoczął referat „Założenia projektu Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” wygłoszony przez dr Annę Wero­ nikę Brzezińską oraz mgr Małgorzatę Wosińską, obie z IEiAK UAM. W wystąpieniu „Zastosowanie GIS w badaniach nad przestrzenią byłego obozu koncentracyjnego Stutthof’ Daria Ratajczak (IP UAM) przestawiła wizualizację przestrzeni obozowej będącą wynikiem nieinwazyjnych badań prowadzonych przez archeologów na terenie muzeum. Następnie kierownik działu oświatowego Muzeum Stutthof w Sztutowie, Marcin Owsiński, w wystąpieniu: „Co wy tam właściwie robicie w tym Muzeum?”, ukazał działalność edukacyjną i zaangażowanie pracowników muzeum w rozwijanie kształcenia o Zagładzie. W kolejnym - „Turyści w Muzeum Stutthof’ - Kornelia �Kronika 423 Kajda (IEiAK UAM, IP UAM) przedstawiła recepcję muzeum przez zwiedzają­ cych w kontekście współczesnej tanatoturystyki. Sesję zakończył referat Pawła Wity (IEiAK UAM), „Lokalny kontekst funkcjonowania KL Stutthof i Muzeum Stutthof poruszający kwestie rozwoju gminy i budowania jej wizerunku w oparciu o Muzeum Stutthof. Drugą sesję otworzył Mikołaj Smykowski (IEiAK UAM) wystąpieniem „Recy­ kling postobozowy. Nowe «u-życie» przedmiotów ocalonych z Zagłady”, w którym zajął się różnymi sposobami wykorzystywania przedmiotów pozyskanych z KL Stutthof przez ludność lokalną. Tematykę materialności Zagłady kontynuowali mgr Marcin Michalski (IP UAM) i mgr Maksymilian Frąckowiak (IP UAM) w refera­ cie „Zjawisko «poszukiwaczy skarbów» w kontekście ochrony dziedzictwa byłego obozu KL Stutthof’ prezentującym współczesne praktyki niszczenia dziedzictwa archeologicznego wokół Muzeum Stutthof. Następnie mgr Małgorzata Wosińska przedstawiła efekt działań badawczych w ramach „Projekt soundscape w KL Stutt­ h o f’, który miał na celu uchwycenie poszczególnych elementów krajobrazu dźwię­ kowego obecnego muzeum i pokazanie ich wpływu na odbiór ekspozycji przez zwie­ dzających. Tomasz Michalik (Instytut Prahistorii UAM, Instytut Psychologii UAM) w prezentacji: „Piękny obóz. Stutthof - myślenie w kategoriach estetyki” rozważał kwestie estetyzacji przestrzeni naznaczonej Holocaustem. Na zakończenie konferen­ cji, kierowniczka działu pedagogicznego Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie w wystąpieniu „Projekty realizowane przez Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie” dokonała podsumowania dotychczasowej działalności edukacyjnej placówki, w któ­ rej odbywało się seminarium. Równolegle odbył się wernisaż wystawy dokumentującej prace terenowe badaczy zaangażowanych w projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturo­ wego”. Pieczę nad wystawą sprawowali jej twórcy - Agnieszka Skowron i Mateusz Nowak, studenci IEiAK UAM. Seminarium w Żabikowie pokazało, na jakie problemy natykamy się w nauko­ wym ujmowaniu Zagłady, jak o niej mówić i jak prezentować wyniki badań w prze­ strzeniach byłych obozów koncentracyjnych. Różnorodność tematyczna wystąpień stała się inspiracjądo długich dyskusji, zarówno w sali obrad, jak i w kuluarach, gdzie nawiązano nowe kontakty sprzyjające kontynuacji badań w podobnych placówkach. Konferencja, nie tylko w przekonaniu jej organizatorów, ale przede wszystkim gości i słuchaczy, udowodniła, że warto podejmować współpracę z muzeami martyrologicznymi w celu pogłębiania refleksji o Holocauście i wzbogacania dotychczaso­ wych sposobów jego upamiętniania. Projekty badawcze i edukacyjne są obopólną korzyścią zarówno dla środowisk uniwersyteckich, jak i muzealniczych, warto więc we wzajemnym porozumieniu podejmować jak najwięcej działań tego typu. Mikołaj Smykowski �424 Kronika OD KUJAW DO BAŁTY KU. TAJEM NICE CO DZIEN NO ŚCI KULTURY LU DOW EJ. NOW A, STAŁA EK SPO ZY CJA W M UZEUM ETN O G RA FIC ZN Y M W TO RUN IU W 2009 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu obchodziło pięćdziesiąte uro­ dziny. Pracownicy Muzeum uświetnili ten jubileusz, przygotowując z wielką sta­ rannością i wnikliwością nową, stałą wystawę opowiadającą o życiu codziennym mieszkańców wsi i małych miasteczek następujących regionów etnograficznych przylegających do dolnego biegu Wisły: Kujaw, ziemi chełmińskiej, ziemi dobrzyń­ skiej, Kaszub, Borów Tucholskich, Kociewia, Pałuk, Krajny, Żuław i Powiśla. Auto­ rzy wystawy nie ograniczyli się tylko do pokazania kultury ludowej zamieszkuj ących te tereny Polaków i katolików, nie potraktowali ich w izolacji w stosunku do innych warstw społecznych, grup religijnych i etnograficznych. Względy geograficzne, hi­ storyczne, polityczne, gospodarcze, prawne i kulturowe, a także ramy czasowe na­ rzucone ekspozycji (połowa XIX w. - połowa XX w.) wręcz zmusiły do wyjścia poza granice objętych wystawą regionów po to, by pokazać pograniczność kultury ludowej ulegającej wpływom płynącym z sąsiedniego Pomorza, Wielkopolski i Ma­ zowsza, wpływom kultury mieszczańskiej i szlacheckiej, oraz po to, by nakreślić obraz polskiej kultury ludowej nie będącej obojętną wobec kiedyś licznie żyjących na tych terenach Niemców, Żydów, menonitów i ewangelików, poddającej się re­ gułom masowego rynku czy tym wyznaczanym przez władze PRL. W muzealnych salach zobaczymy różne światy kulturowe występujące na obszarze „od Kujaw do Bałtyku”, łączące na różne sposoby, często w wyniku świadomie podejmowanych działań, elementy różnego pochodzenia. Oglądamy tu reprezentację przeszłego sta­ nu kultury, która nigdy przecież nie stanowiła jednorodnej rzeczywistości, lecz była twórczą kombinacją złożoną z rozmaitych tradycji i wyobrażeń, ideologii i kodów kulturowych. Widzimy, jak zacierały się bariery kulturowe, jak wyróżniały się pewne elementy, obserwujemy też, jak różne zjawiska kultury zyskiwały nowy wymiar. Jest to jeden z wielu poważnych atutów toruńskiej wystawy, spełniający jej dydaktycz­ ne zadanie w zakresie edukacji regionalnej: wystawa pokazuje specyfikę kulturową konkretnego obszaru w określonym czasie, co może ułatwiać mieszkańcom dotarcie do własnych korzeni, równocześnie zwracając uwagę na istnienie przemieszczają­ cych się globalnie form kultury. Od ponad dekady zachodnią, a od kilku lat polską humanistykę ożywia ponowne zainteresowanie rzeczami oraz dyskusje etnografów-muzealników i badaczy akade­ mickich o nowym podejściu do przedmiotów, sposobie badania rzeczy i formułowa­ nia pytań badawczych. Sposób widzenia i poznawania rzeczy i poprzez rzeczy ostat­ nimi czasy przeszedł przemianę, wykształcił nowy sens pojęcia kultury materialnej. W obrębie antropologii kulturowej powstała nowa subdyscyplina - antropologia rzeczy, która odchodzi od starego paradygmatu i nie bada przedmiotów jako świa­ dectw materialnych lub jako materialnych kolekcji, lecz widzi je w ścisłym związku z człowiekiem (zob. Kwiatkowska, Kola 2006: 128, 143) i jest nastawiona na bada­ �Kronika 425 nie społecznego i kulturowego życia przedmiotów. Wśród kilku tendencji wspiera­ jących powrót do zainteresowania rzeczami, podkreślę te, które głoszą, że wszystkie przedmioty są w jakimś sensie aktorami społecznymi, ponieważ „wykraczają poza ludzkie działanie i służą do przekazywania znaczeń miedzy ludźmi” (Dant 2007: 25), również „mają możliwości komunikacyjne” (Edensor 2004: 139). Tim Dant zwraca uwagę na to, że proces kulturowy przystosowywania rzeczy polega na różnorod­ nych interakcjach między ludźmi a przedmiotami, jak na przykład patrzenie na nie, dotykanie, mówienie o nich, używanie, a nawet przechowywanie czy przetwarzanie i konserwowanie. Te interakcje z rzeczami mają charakter społeczny w tym sensie pisze Dant - że „uczymy się ich i dzielimy się nimi w obrębie kultury. Przedmioty materialne są fizycznymi wytworami kultur, lecz również wytworami społecznymi w taki sposób, że stają się elementami ustalonego porządku, codziennych zwyczajów i sposobów życia” (Dant 2007: 25-26; zob. też Edensor 2004: 138). Nowa wystawa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu wpisuje się w nowy spo­ sób myślenia o przedmiotach. Jej autorzy postawili sobie za cel opowiedzieć o życiu ludzi i ich codzienności poprzez rzeczy (Czachowski, Łopatyńska, red., 2010: 7). Dokonali tego, oddając głos rzeczom. Oddanie głosu artefaktom okazało się zabie­ giem udanym: przywraca rangę i blask rzeczom, zmusza bowiem chodzącego po wystawie do zmiany myślenia o przedmiotach - nie są one tutaj jedynie produk­ tami czy towarami, nie są też obiektami muzealnymi sprowadzonymi do fizycz­ nego pokazania konkretnych rzeczy, lecz również równoprawnymi podmiotami, rzeczami posiadającymi znaczenie, będącymi nośnikami rozmaitych przekonań, wartości, wierzeń oraz będącymi istotną częścią życia człowieka. Autorzy wystawy umiejętnie pokazali, że kultura rozprzestrzenia się dzięki konkretyzacji w rzeczach, a więc w manifestacjach symbolicznych. W jaki sposób rzeczy są nośnikami nie­ materialnych treści kultury, jak technologia wyznacza obszar jej rozumienia, jakie były w latach 1850-1950 nowe ścieżki rozprzestrzeniania się kolejnych przedmio­ tów? Dowiadujemy się o tym, oglądając na przykład różne formy osadnicze, kształty i wielkości zagród, gdy czytamy reklamy zakładów ubezpieczających budynki, zwie­ rzęta i zasiewy od pożarów, powodzi i kradzieży, gdy patrzymy na tabliczki z na­ zwami towarzystw ubezpieczeniowych umieszczane na ścianach domów czy czyta­ my reklamy maszyn rolniczych, octu, Pomorskiej Fabryki Makaronu, Pomorskiego Browaru, gdy patrzymy na sprzęty i przedmioty stojące i wiszące w zrekonstruowa­ nych wnętrzach klasy szkolnej, sklepu czy zakładu fryzjerskiego, służące do higieny osobistej, używane w lecznictwie, w pracach domowych, na polu czy przy hodowli pszczół, rzeczy konieczne do spełnienia wielu rytuałów, pamiątki chrztu, I Komunii czy z wojska. Wszystkie przedmioty na wystawie zostały umieszczone w zrekonstru­ owanych kontekstach odpowiednio poszerzonych o fotografie, nagrania magnetofo­ nowe, prezentacje multimedialne i filmy dokumentalne, co pomaga rzeczy „ożywić” i zrozumieć. Ramą kompozycyjną wystawy, narzędziem służącym do rekonstrukcji kul­ tury ludowej, jest kategoria codzienności. Rekonstrukcja kultury ludowej „od Kujaw do Bałtyku” poprzez codzienność nadała wystawie charakter uniwersal­ ny, taką jej funkcję wymusza bowiem tematyka zwyczajnej, codziennej egzysten­ �426 Kronika cji i jej najdrobniejszych, pozornie nic nie znaczących elementów i przejawów. Zaznaczę, że uniwersalność owa nie kłóci się w żaden sposób z tym, że wysta­ wa ta jest etnograficzną wizytówką regionu, którą to cechę podkreśliłam na po­ czątku - jest to bowiem paradoksalność pozorna, o czym nie trzeba przekonywać antropologów. Małgorzata Bogunia-Borowska, wypowiadając się na temat codzienności i jej społecznych kontekstów, napisała: Badanie różnych aspektów życia codziennego można porównać do malarstwa im­ presjonistycznego, w którym pojedyncze pociągnięcia pędzla i farby nałożone na płótno oglądane z bliska tworzą mieszaninę barw i kolorów, a nie żaden całościo­ wy obraz. Wystarczy jednak znaleźć nieco inną perspektywę, spojrzeć z dystansu na ową mieszaninę impresjonistycznych kolorowych kropek, a wyłoni się z nich wyrazisty, pełen treści obraz (Bogunia-Borowska 2009: 8). Czy taki „wyrazisty i pełen treści” obraz codzienności kultury ludowej udało się złożyć autorom toruńskiej wystawy? We wstępie do katalogu wystawy jej autorzy podkreślają, że przez życie codzien­ ne rozumieją zarówno czas pracy, jak i czas święta, a obiekty na wystawie prezento­ wane są tak, by ilustrowały codzienność ludzi: „co jedli, w co się ubierali, jak dbali o higienę, jak praktykowali i spędzali wolny czas, jak świętowali i w co wierzyli” (Czachowski, Łopatyńska 2010: 9). Objęli zainteresowaniem wiele rodzajów aktyw­ ności człowieka: takie rutynowe działania, jakimi są prace w domu i gospodarstwie, konsumpcja czy higiena, jak również praktyki religijne, magiczne czy symboliczne, działalność w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim oraz w przestrzeni publicznej (w straży pożarnej, samorządzie wiejskim, wojsku, w zespołach śpiewaczych, towarzystwach gimnastycznych, w szkole). Scenariusz wystawy nakazuje wręcz nie tracić z pola uwagi tego, że codzienność zawsze jest uwarunkowana społecznie, że życie jednej grupy mieści w sobie elementy i praktyki wielu innych grup społecznych. Codzienność została przedstawiona poprzez rzeczy - te używane na co dzień, które ludzie gromadzili, którymi się otaczali, które eksponowali i które chowali jak skarby w szufladzie lub skrzyni, które miały dla nich znaczenie i do których mieli określony stosunek. Pokazano również rzeczy we wzajemnym powiązaniu i w po­ wiązaniu z człowiekiem. Innymi słowy, na wystawie oglądamy codzienność kultu­ ry ludowej poprzez przedmioty, które nadawały jej konkretny wymiar uczestnicząc w konkretnych sytuacjach. Rzeczy stanowią w tym przypadku soczewkę, poprzez którą patrzymy na wielopoziomowy, wielowarstwowy codzienny świat ludzi (tę me­ taforę powtarzam za Piotrem Sztom pką- Sztompka 2008: 31) wraz z jego wymia­ rem świadomościowym, symbolicznym i aksjologicznym. I tak oto w sposób udany połączono w muzeum toruńskim perspektywę teoretyczno-metodologiczną, jaką jest nowy sposób patrzenia na rzeczy i codzienność, z praktyką wystawienniczą. Autorzy wystawy tworzą narrację o rzeczach w użyciu: we wsi przyglądamy się nie tylko budynkom i zagrodom, lecz ponadto na fotografiach widzimy fachowców przy stawianiu obory i chlewu, ludzi pracujących na polu (przy wykopkach, ogławia- �Kronika 427 m Fot. 1. Wykorzystanie strych ulca w trakcie wypełniania gliną fonny do cegieł. Zalesie, Bory Tucholskie. Fot. Roderyk Lange 1960 (Muzeum Etnograficzne w Toruniu).. Fot. 2. Zakład fryzjerski Kuźmińskich z Golubia z okresu międzywojennego. Fragment ekspozycji. Fot. G.E. Karpińska 2010. �428 Kronika niu buraków cukrowych, siewie z płachty i z kosza, koszeniu kosą, podczas odpo­ czynku), oglądamy narzędzia pracy i sposoby ich używania, widzimy, jak na tę oko­ liczność się ubrali; zaglądając w domu do spiżami i kredensu, widzimy, jakie rzeczy tam przechowywano i używano w kuchni. Podobną wiedzę zdobywamy, oglądając film o wypieku chleba metodą tradycyjną, patrzymy na stroje nakładane na określo­ ne okazje i na materialne atrybuty takim okazjom przynależne, na meble uznawa­ ne za ładne, na dzieci bawiące się zabawkami, zapoznajemy się z narzędziami i za­ klęciami, którymi posługiwał się znachor (instruktażu dostarczają fragmenty filmu z 1968 r. Znachor z Radziejowa). Gdy oglądamy artefakty używane w obrzędowości rodzinnej zatrzymane na zdjęciach, pamiątki komunijne i z chrztu, możemy posłu­ chać kołysanek z Kujaw, pieśni oczepinowych z Pałuk i Kujaw, pieśni pustonocnych z Kaszub, a w specjalnie na ten cel przygotowanym pomieszczeniu usłyszymy opo­ wieści ludowe O Jasiu, który nie bał się strachu (ziemia chełmińska), O stolemach (Kaszuby), O czarnoksiężniku i trzech dziewicach (Kujawy), również o tym, jak Pan Jezus dla świętego Piotra zmienia prąd rzeki (ziemia chełmińska). Mamy możliwość oglądać książeczki do nabożeństwa dla katolików, również luterańską Biblię, kropielniczki wieszane przy drzwiach, szafę-ołtarzyk Tajemnice Różańca, którą jeden z gospodarzy na Pałukach zrobił zgodnie z otrzymanym we śnie nakazem; będziemy mogli stąpać po wzorach ułożonych z piasku. Zakład fryzjerski, sklep i szkoła z wy­ posażeniem zapraszają do przestąpienia ich progów, oglądania, dotykania różnych przedmiotów, do zaglądania „w kąty”. A gdzie tkwi tytułowa tajemnica codzienności kultury ludowej? Janusz Barań­ ski przywołuje Henri Lefebvre’a, francuskiego badacza codzienności, który wymie­ niając sprzeczne cechy codzienności, podkreśla wynikającą z tej sprzeczności jej tajemnicę i bezradność, jaką często wobec tajemnicy okazujemy: „Codzienność to najbardziej powszechny i najbardziej wyjątkowy stan, najbardziej społeczny i naj­ bardziej zindywidualizowany, najbardziej oczywisty i najbardziej ukryty” (Barański 2007: 26). Komentując słowa Lefebvre’a, Barański pisze, że ten dualny charakter codzienności wyrażają również rzeczy, pełniąc funkcję „elementów szerszego kodu kulturowego”, „funkcję mediacyjną w ściśle antropologicznym znaczeniu” (Ba­ rański 2007: 27). Funkcji tych na co dzień nie dostrzegamy, ponieważ naszą uwa­ gę stępia pozorna oczywistość rzeczy wynikająca z bliskiej koegzystencji z nimi. Owa oczywistość pryska, gdy rzecz znajdzie się w gablocie muzealnej lub pojawi się w dziwnym kontekście - wtedy zauważamy, że jest ona wyróżniającym się ele­ mentem kultury i częścią naszego życia, podobnie jak ludzie, z którymi obcujemy (Dant 2007: 27). Tajemnica, by została dostrzeżona, musi mieć tło, jakim jest zwyczajność, norma, konwencja. Tajemnicą jest na wystawie to, co dla etnografii zawsze było najważ­ niejsze: to, co można dostrzec w codziennych przedmiotach pełniących zwyczajną funkcję (garnku, emaliowanej misce umieszczonej w metalowym stojaku, wózku dziecinnym, maszynie do szycia, wiatrowskazie, kaflu z pieca), oraz w przekształ­ caniu potocznego w niezwykłe, wyróżniające się, czasami dziwne, unaoczniające doniosłość sytuacji usankcjonowaną znaczeniami, które rzecz niesie (pocztówka z życzeniami na święta, skrzynia wianna, świąteczne nakrycia głowy, papierowe �Kronika 429 kwiaty w formie bukietów lub girland, wzory sypane piaskiem). Autorzy wystawy odkrywają przed nami ukrytą wiedzę narracyjną zawartą w zwyczajnych rzeczach. Wiadomo, że każda wystawa jest twórczym aktem kreacji jakiegoś fragmentu rzeczywistości za pomocą obiektów muzealnych, w specjalnie przygotowanej sce­ nografii. Realizatorzy wystawy „Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej po­ granicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950)” wyeksponowali w sposób nowoczesny prawie 1400 obiektów ze zbiorów muzeum, wkomponowując je w różne aranżacje scenograficzne i bogatą ikonografię. Części z nich nadano indywidualną wartość: zwiedzający może przekroczyć próg szkoły i usiąść w szkolnej ławce, wejść do skle­ pu kolonialnego i stanąć przed sklepową ladą, odwiedzić zakład fryzjerski i zasiąść w fotelu ustawionym przed konsolą z rozłożonymi szczotkami, grzebieniami, no­ życzkami i innymi fryzjerskimi akcesoriami; jeśli zechce, może posłuchać nagranych w terenie kołysanek lub opowieści - wystarczy założyć na uszy słuchawki, może też obejrzeć prezentacje multimedialne i fragmenty filmów. Dzięki tym prostym zabie­ gom wystawa angażuje i pobudza poznawczo, stymuluje zaangażowanie i ciekawość zwiedzającego. Dobry pomysł, rzetelność merytoryczna, ciekawa kompozycja i kształt plastyczny to właściwości toruńskiej wystawy, dzięki którym nie jest ona stereotypowym poka­ zem obiektów wybranych ze zbiorów muzealnych. Wspomaga jąefektownie wydany katalog liczący 231 stron, z niezwykłym materiałem ilustracyjnym (Czachowski, Ło­ patyńska, red., 2010). Ów katalog stymuluje doznania intelektualne i emocjonalne, jest zaproszeniem do obejrzenia ekspozycji i jednocześnie jej dopełnieniem. Grażyna Ewa Karpińska LITERATURA Barański J. 2007 Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo UJ. Bogunia-Borowska M. 2009 Codzienność i społeczne konteksty życia codziennego, w: M. Bogunia-Borowska (red.), Barwy codzienności. Analiza socjologiczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 7-25. Czachowski H., Łopatyńska H.M. 2010 Wstęp, w: H. Czachowski, H.M. Łopatyńska (red.), Tajemnice codzienności. Kultura ludowa ijej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950), Toruń, Muzeum Etnograficzne, s. 9-10. Czachowski H., Łopatyńska H.M. (red.) 2010 Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950), Toruń: Muzeum Etnograficzne. Dant T. 2007 Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, przeł. J. Barański, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Kronika 430 Edensor T. 2004 Tożsamość narodowa, kulturapopularna i życie codzienne, przeł. A. Sadza, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kwiatkowska O., Kola A. 2006 O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej. Głos podwójny w sprawie przedmiotów, w: M. Brocki, K. Górny, W. Kuligowski (red.), Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 127­ -146. Sztompka P. 2008 Zycie codzienne - temat najnowszej socjologii, w: P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska (red.), Socjologia codzienności, Kraków: Znak, s. 15-52. SETNA RO CZN IC A U R O D ZIN PR O FESO R A RO M A N A REIN FUSSA W 2010 roku obchodzono setną rocznicę urodzin Romana Reinfussa (1910­ -1998), niestrudzonego badacza kultury tradycyjnej, niekwestionowanego autorytetu w dziedzinie sztuki ludowej, autora wielu opracowań naukowych z zakresu kultury materialnej i sztuki ludowej, dotyczących między innymi budownictwa drewniane­ go, kowalstwa, garncarstwa, meblarstwa, rzeźby kamiennej i malarstwa. Profesor był organizatorem muzeów na wolnym powietrzu, pomysłodawcą i koordynatorem licznych projektów etnograficznych. Jego zainteresowania badawczo-naukowe kon­ centrowały się wokół takich zagadnień, jak problemy wyznaczników granic etnicz­ nych, kultura Łemków, Bojków i Hucułów, kultura ludowa Lubelszczyzny, polska sztuka ludowa i artystyczne rzemiosła ludowe. Pracował w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, prowadził Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Wrocławskim i na Uni­ wersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, aktywnie uczestniczył w pracach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, przez czterdzieści lat kiero­ wał Pracownią Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej. Prowadził także działalność redakcyjną, współpracując z wieloma czasopismami. Jako człowiek o ogromnym dorobku naukowym był często zapraszany do przewodniczenia w różnych komite­ tach, radach programowych, komisjach konkursowych i festiwalowych. Prywatnie znany jako „dusza towarzystwa”, gawędziarz z dużym poczuciem humoru, zawsze życzliwy i szczery. Opracowana i opublikowana na łamach „Ludu” bibliografia Ro­ mana Reinfussa zawiera 268 pozycji liczących się w literaturze przedmiotu w skali europejskiej (Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64). Profesor pozostawił po sobie impo­ nujące archiwum obejmujące ponad 95 tysięcy pozycji inwentarzowych - rysunków �Kronika 431 i opisów, a także zbiór około 80 tysięcy fotografii oraz całe grono wykształconych etnografów - uczniów kontynuujących jego dzieło (Fryś-Pietraszkowa 1997: 37-38, 2002: 249-253; Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64). Jubileusz urodzin Profesora stał się okazją do zorganizowania kilku przedsię­ wzięć mających na celu przypomnienie jego dokonań. 27 maja 2010 roku (w rocznicę urodzin Profesora) w Oddziale Budownictwa Lu­ dowego w Szymbarku odbyło się uroczyste poświęcenie pomnika przedstawiającego postać badacza siedzącego na kamiennej ławeczce. Odsłonięcia pomnika dokona­ ły obecne na uroczystości córki Profesora - Krystyna Reinfuss-Janusz i Magdalena Reinfus s-Kny chał ska. Zaproszeni goście wzięli także udział w konferencji naukowej, podczas której zaprezentowano referaty poświęcone wybranym zagadnieniom bogatej działalności naukowej tego wybitnego etnografa. Obrady rozpoczęło wystąpienie Krystyny Rein­ fuss-Janusz, która wspominając postać ojca, zwróciła uwagę na jego związki z Mało­ polską, a szczególnie z Gorlicami. Jej wspomnienie wzbogaciła prezentacja fotografii z archiwum rodzinnego. Kolejne wspomnienie, zatytułowane „Roman Reinfuss - Gorliczanin z zamiło­ wania”, przedstawił przyjaciel rodziny Reinfussów - Jerzy Krzywicki, prezentując przy okazji rysowane przez samego badacza karykatury, komiksy oraz okoliczno­ ściowe wierszyki, będące dowodem wielkiego poczucia humoru Profesora. Całokształt pracy badawczej, naukowej i wydawniczej Romana Reinfussa i jego wpływ na rozwój badań etnograficznych w Polsce omówił prof. Jerzy Czajkowski. Z kolei Hubert Ossadnik, kustosz w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, zaprezentował i opisał kolekcje zdjęć profesora Reinfussa znajdujące się w zbiorach tego skansenu. Następne dwa wystąpienia - Eweliny L. Pierzyńskiej-Jelskiej i Bogumiły Szurowej - dotyczyły muzealnictwa skansenowskiego, zagadnienia, które w pracy Profe­ sora zajmowało wyjątkowo ważne miejsce. Należy dodać, że Roman Reinfuss był zaangażowany w organizację Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokami oraz Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Przez wiele lat był konsultantem podczas powstawania i rozbudowywania tych placówek muzeal­ nych, uczestniczył w posiedzeniach rad muzealnych, był członkiem Zespołu Do­ radców ds. Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Ostatni referat zaprezentował Tadeusz Łopatkiewicz, omawiając pionierskie ba­ dania Reinfussa nad kamienną rzeźbą ludową oraz działalność kontynuatorów tej dziedziny sztuki ludowej. Wszystkie wystąpienia zostały opublikowane w wydawnictwie pokonferencyjnym Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną rocznicą urodzin, wzbogaconym licznymi fotografiami archiwalnymi oraz relacją z obchodów urodzin profesora (Niemczyńska-Szurek, red., 2010). Należy także zaznaczyć, że podczas uroczystości Ośrodkowi Budownictwa Lu­ dowego w Szymbarku nadano imię Profesora Romana Reinfussa oraz zmieniono nazwę oddziału na Skansen Wsi Pogórzańskiej. �432 Kronika Seminarium naukowe poświęcone pamięci Profesora zostało także zorganizo­ wane na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Przez wiele lat był on związany z tym miastem, między innymi jako profesor UMCS, przewodniczą­ cy Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz organizator Muzeum Wsi Lubelskiej. Pomysłodawcą i inicjatorem spotkania był prof. Jan Adamowski. W przygotowanie konferencji, obok Zakładu Kultury Polskiej Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, włączył się Lubelski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zorganizowane seminarium miało na celu, z jednej strony, uczczenie setnej rocz­ nicy urodzin Profesora, z drugiej zaś zaprezentowanie jego dorobku oraz ukazanie roli, jaką odegrał w życiu kulturalnym i naukowym UMCS, Lublina i Lubelszczyzny, jak również całej Polski. Innym motywem zorganizowania seminarium stało się re­ aktywowanie na UMCS etnologii jako samodzielnego kierunku studiów. W spotkaniu na lubelskiej uczelni uczestniczyli między innymi córka Profesora - Krystyna Reinfuss-Janusz, „lubelskie dzieci”, czyli jego wychowankowie, przed­ stawiciele instytucji kultury, pracownicy naukowi, studenci oraz zaproszeni goście. Seminarium rozpoczęło okolicznościowe wystąpienie prorektora UMCS - prof. Ryszarda Szczygła, który pamiętał Romana Reinfussa jeszcze z okresu swoich stu­ diów. Przedstawił wieloaspektowy obraz tego zasłużonego dla UMCS wykładowcy. Następnie Krystyna Reinfuss-Janusz w wystąpieniu: „Roman Reinfuss - mój ojciec” przybliżyła zebranym, w sposób ciepły i nierzadko żartobliwy, postać Profesora oraz lubelskie epizody z jego bogatej biografii. Jej wspomnienia wzbogaciła prezentacja fotografii i pamiątek rodzinnych. Aleksander Błachowski przedstawił z kolei wkład Profesora w badania nad sztuką ludową, a Janusz Kamocki w referacie: „Trudne cza­ sy. Roman Reinfuss jako opiekun zbiorów muzealnych w czasie II wojny światowej” omówił mało znany, ale niezwykle znaczący dla całej kultury polskiej epizod z życia Profesora, dotyczący heroicznej ochrony w okresie II wojny światowej narodowych pamiątek zgromadzonych na krakowskim Wawelu. W drugiej części seminarium omówiono działalność i inicjatywy Profesora reali­ zowane w środowisku lubelskim. Roman Reinfuss w latach 1969-1993 pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naukowej w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Był inicjatorem i koordynato­ rem powstania tej organizacji, ciesząc się uznaniem i autorytetem wśród twórców ludowych. O roli, jaką odegrał Profesor w historii tej instytucji, mówili prof. Jan Adamowski i Katarzyna Kraczoń w referacie „Co STL zawdzięcza prof. Romanowi Reinfussowi”. W kolejnym wystąpieniu Grzegorz Miliszkiewicz, pracownik lubel­ skiego skansenu, omówił wkład Reinfussa w organizację Muzeum Wsi Lubelskiej. Zaprezentowane zapiski i uwagi Profesora odnoszące się do organizacji przestrzen­ nej skansenu i ekspozycji muzealnych świadczą o jego profesjonalizmie i ogrom­ nej wiedzy w tej dziedzinie. Ostatni referat dotyczył działalności Romana Reinfussa jako profesora UMCS, pełniącego w latach 1957-1967 funkcję kierownika Katedry Etnografii i Etnologii. Jego dokonania i spuściznę, która obecnie znajduje się w In­ stytucie Kulturoznawstwa, zaprezentowali prof. Jan Adamowski oraz dr Marta Wój­ cicka. Wystąpieniu towarzyszył pokaz niepublikowanych dotąd fotografii z badań �Kronika 433 terenowych Profesora i jego studentów. Warto podkreślić, że w tym okresie Roman Reinfuss wykształcił grono świetnych specjalistów: sześciu doktorów i trzynastu magistrów etnografii. Wraz z nimi prowadził badania terenowe, w tym na obszarze Lubelszczyzny i Łemkowszczyzny, oraz opracowywał między innymi monografię kultury ludowej Lubelszczyzny. Spotkanie zakończyły wspomnienia współpracowników Profesora i jego uczniów. O swoim mistrzu i przyjacielu opowiadali prof. Jan Gurba, Danuta Powiłańska-Mazur oraz Maria Grybel-Meksuła. Zaprezentowane podczas uroczystości referaty, liczne wspomnienia i fotografie nie tylko przybliżyły postać, bogatą działalność i ogromny dorobek naukowy Roma­ na Reinfussa, ale były także hołdem złożonym wielkiemu badaczowi i miłośnikowi kultury ludowej. Katarzyna Kraczoń LITERATURA Cieśla-Reinfussowa Z. 1980 Bibliografia prac Romana Reinfussa, „Lud” 64, s. 54-64. Fryś-Pietraszkowa E. 1997 Prof. Roman Reinfuss, „Twórczość Ludowa” 35: 2, s. 37-38. 2002 Roman Marian Reinfuss (1910-1998), w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 249-253. Niemczyńska-Szurek A. (red.) 2010 Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną rocznicą urodzin, Szymbark: Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach. URO CZY STO ŚĆ N A D A N IA IM IEN IA JĘD R ZEJA CIERNIAKA PU BLICZN EM U GIM N A ZJU M W ZA BO RO W IE KOŁO BRZESK A, 27 K W IETN IA 2011 Uroczystość odbyła się w rodzinnej, umiłowanej wsi Jędrzeja Ciemiaka, gdzie nadal żyje jego bliska rodzina, a pamięć o „Krzesnym”, jak go zwano, jest wciąż żywa wśród mieszkańców. Jędrzej Ciemiak był wybitnym działaczem społeczno-oświatowym, autorem i inscenizatorem widowisk ludowych, miłośnikiem i krzewicielem polskiego folkloru, pisarzem, redaktorem, twórcą oryginalnej koncepcji „teatru ludowego”, założycie­ �434 Kronika lem i prezesem Instytutu Teatrów Ludowych. Urodził się w 1886 roku w chłopskiej rodzinie. Choć dla dalszego kształcenia się opuścił Zaborów i mieszkał potem przez długie lata w Warszawie, nigdy jednak nie zapominał o swej rodzinnej wiosce. Pra­ cował jako profesor gimnazjalny, następnie w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego piastował stanowisko wizytatora oświaty pozaszkolnej ze specjalnością w dziedzinie teatrów ludowych i uniwersytetów ludowych. Jeśli tylko czas pozwalał, przyjeżdżał do Zaborowa, z przyjemnością słuchał miejscowych pio­ senek, a w czasie pasterki kolęd, szczególnie tych najstarszych, śpiewanych w miej­ scowym kościele. Zawsze napominał młodzież, aby nie zapominała Zaborowskiej nuty. O tym do dziś wspominają starsi mieszkańcy. „To było święto, jak Krzesny odwiedzał wieś”, powiadają. On sam, wiele podróżując po Polsce jako wizytator, z nieodstępnymi skrzypkami, często wygrywał krakowskie, Zaborowskie melodie, a miejscową kapelę prezentował w rozgłośniach radiowych. Marzył o Domu Ludowym w rodzinnej wsi, w którym skupiałoby się życie spo­ łeczne i kulturalne. Udało się to zrealizować w 1934 roku. Ciemiak był współpra­ cownikiem i doradcą Komitetu Budowy, opracował statut Domu. Z myślą o miesz­ kańcach napisał monografię Wieś Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy (Warszawa 1936). Dom Ludowy służy mieszkańcom po dzień dzisiejszy, a stosowne tablice upa­ miętniają fundatorów i inicjatora. Niestety, nie ma już Izby Pamięci jemu poświęco­ nej, ale myśli się o znalezieniu na nią nowego lokalu. Uroczysty dzień rozpoczął się mszą św. w kościele parafialnym, w czasie któ­ rej odbyło się poświęcenie sztandaru szkoły. W imponującej szkolnej hali sportowej zgromadzeni goście i przedstawiciele rodziny Jędrzeja Ciemiaka zostali powitani przez dyrektorkę gimnazjum, mgr Joannę Ozorkę-Krawczyk. Nastąpiło nadanie imie­ nia, prawa posiadania i wręczenie sztandaru szkoły, ślubowanie uczniów. Wystąpili też z okazjonalnymi przemowami zaproszeni goście, między innymi przewodniczący Rady Gminy Szczurowa Kazimierz Tyrcha, wójt gminy Marian Zalewski, wizytator Andrzej Szlanta z Delegatury Kuratorium Krakowskiego w Tarnowie, Anna Spiss, redaktor słownika biograficznego Etnografowie i ludoznawcy polscy, wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, którego 3. tom (2010) wręczyła dyrek­ torce szkoły. Znajduje się tam biogram Jędrzeja Ciemiaka, autorstwa Aleksandry Jacher-Tyszkowej. Najbardziej osobisty akcent wniosła jedyna żyjąca córka „Krzesnego”, Zofia Ciemiakówna, historyk sztuki, długoletni kustosz Muzeum Narodowe­ go w Krakowie. Mówiła wzruszająco o Ciemiaku jako głowie rodziny, ojcu trzech córek, nauczycielu, propagatorze polskiego folkloru, wreszcie jako Polaku-patriocie. Na początku okupacji hitlerowskiej miał szansę opuścić kraj wraz z rodziną rządo­ wym samolotem - wspominała - ale uważał, że jego moralnym obowiązkiem j est zo­ stać i działać w okupowanej Polsce. W czasie okupacji hitlerowskiej Ciemiak został prezesem tajnego Ludowego Instytutu Oświaty i Kultury, utworzonego w 1940 roku, i członkiem Komisji Oświatowej Stronnictwa Ludowego. Kiedy uczył w szkole po­ wszechnej na Targówku w Warszawie, zaangażował się w tajne nauczanie języka polskiego i historii. Aresztowany 22 kwietnia 1941 roku i uwięziony na Pawiaku, zginął rozstrzelany 2 marca 1942 roku w zbiorowej egzekucji. Ma symboliczny grób na cmentarzu w Palmirach. �Kronika 435 Fot. 1. Uroczystość nadania imienia Jędrzeja Ciemiaka gimnazjum w Zaborowie. Przemawia Zofia Cierniakówna. Fot. Piotr Krawczyk. Fot. 2. Zofia Cierniakówna przemawia na uroczystości nadania imienia Jędrzeja Cierniaka gimnazjum w Zaborowie. Fot. Piotr Krawczyk. �436 Kronika Bogaty program artystyczny został bardzo staranie przygotowany i przedstawio­ ny przez przejętą uroczystą chwilą młodzież szkolną Uczennice i uczniowie pre­ zentowali fragmenty utworów, widowisk Ciemiaka na tle „wiejskich”, domorosłych dekoracji, były żwawe tańce w krakowskich strojach, przyśpiewki. Duże zaintere­ sowanie wzbudził amatorski film zmontowany z wywiadów udzielanych uczniom przez krewnych Ciemiaka i niektórych mieszkańców wsi. Przejmujący wiersz Cierniaka A kiedy umrę... przeczytał wzruszony ks. Maciej Fleszar z miejscowej para­ fii. Potem nastąpiło uroczyste odsłonięcie i poświęcenie pamiątkowej tablicy w holu szkoły, ufundowanej przez Marię i Władysława oraz Marzenę i Józefa Wojnickich z Zaborowa, nad którą zawisł portret Ciemiaka namalowany przez wspomnianego księdza. Można było też obejrzeć planszową wystawę autorstwa Karoliny Sikory poświęconą życiu patrona, wypożyczoną z Muzeum Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie. Piękną, starannie zorganizowaną uroczystość nadania imienia Jędrzeja Ciemiaka drugiej szkole w Polsce (pierwsza to wspomniana szkoła na Targówku, obecnie nr 114, gdzie uczył) zakończył obiad przygotowany przez miejscowe gospo­ dynie, podany w sali widowiskowej Domu Ludowego. Zaproszeni goście, uczestnicząc w tak bogatym programie przy szczelnie wypeł­ nionej wielkiej sali, a także w trakcie rozmów z mieszkańcami, przekonali się, że pa­ mięć o Jędrzeju Ciemiaku jest kultywowana we wsi i w okolicy. Można mieć zatem nadzieję, że poprzez zapoznanie się z bogatą działalnością patrona uczniowie będą tym bardziej odczuwać dumę z przynależności do społeczności lokalnej, a współtwo­ rząc wizerunek własnej szkoły, będą ją promować w miejscowym środowisku. Autorkę utwierdza w tym refleksja, jaką podzieliła się z nią nauczycielka gim­ nazjum i współorganizatorka uroczystości, mgr Teodozja Turaczy, a mianowicie uczniowie spontanicznie zaproponowali, iż chcieliby raz w roku organizować dzień poświęcony swemu patronowi, na przykład konkurs wiedzy na temat jego życia i twórczości, śpiewać, tańczyć krakowiaki, kultywować tym samym tradycyjny folk­ lor lokalny, tak jak tego pragnął ich patron. Anna Spiss � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24f746fa0dd238f1cb79d52757883381.pdf f77a13c499c68a4e17d1b651de392885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6209 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Glanowska, Janina (1934-2011) Jordan, Maria (1922-2011) Krzysztofowicz, Jan Klemens (1921-2010) Mucek, Adam (1932-2010) Paradowska, Maria (1932-2011) Rączka, Władysław (1928-2011) Solecka, Wanda (1923-2101) Staszczak, Zofia (1928-2011) Sulikowska-Zegan, Zofia (1923-2011) Szymik, Jan (1930-2011) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5793 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.437-458 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I JA N IN A G LANO W SKA (1934-2011) Urodziła się 1 maja 1934 roku w Krakowie. Ukończyła filologię romańską na Uni­ wersytecie Jagiellońskim oraz studia pedagogiczne w Wyższej Szkole Pedagogicz­ nej. Była wieloletnim pracownikiem do spraw sztuki ludowej i folkloru w Wydziale Kultury Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Miasta Krakowa, członkinią Krakowskie­ go Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat organizowała konkursy (m.in. „Malowana Chata w Zalipiu”) i festiwale folkloru (m.in. Między­ narodowy Festiwal w Zakopanem „Jesień Tatrzańska”). Za pracę na rzecz rozwo­ ju sztuki ludowej i folkloru została odznaczona w 1999 roku Medalem im. Oskara Kolberga. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na cmentarzu w Przegini koło Krakowa. Krystyna Reinfuss-Janusz M A R IA JORDA N (1922-2011) Prof. dr hab. Maria Jordan urodziła się 9 sierpnia 1922 roku w Stanisławowie, w rodzinie inteligenckiej. Od 1945 roku mieszkała w Krakowie. Ukończyła farmację na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie studiowała tam biologię. Swoją karierę naukową rozpoczęła w Zakładzie Biologii i Embriologii UJ, a od 1955 roku aż do emerytury w 1988 roku pracowała w Zakładzie Zoologii Doświadczalnej Polskiej Akademii Nauk. Jej praca doktorska dotyczyła zagadnień farmacji, natomiast ha­ bilitacyjna (w 1966 r.) omawiała zagadnienia związane z biologią. Tytuł profesora uzyskała w 1976 roku. Przez wiele lat pełniła funkcję redaktora naczelnego kwar­ talnika naukowego „Folia Biologica” wydawanego w Krakowie. Prof. Maria Jor­ dan prowadziła badania dotyczące regeneracji systemu nerwowego u płazów (była przedstawicielką „krakowskiej szkoły regeneracyjnej”), kariologii i kariosystematyki ssaków, z człowiekiem włącznie, oraz badała wpływ pestycydów na środowisko. �Iii memoriam 438 Uczestniczyła także w badaniach toksyczności frakcji pyłów przemysłowych ze Ślą­ ska, wód opadowych i śniegu z Beskidu Śląskiego. Należała do Koła Stanisławowian Towarzystwa Miłośników Lwowa w Krakowie. Od 1980 roku była członkiem Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Aktywnie działała w czasie pierwszej „Solidarności” i w stanie wo­ jennym. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Salwator­ skim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz KLEM ENS JAN K RZY SZTO FO W ICZ (1921-2010) Urodził się we Lwowie 16 czerwca 1921 roku jako syn Jana i Zofii z domu Torosiewicz. Pochodził z zie­ miańskiego rodu spolszczonych Ormian, tak zwanych „białych” Krzysztofowiczów herbu Donabied. Od 1933 roku uczęszczał do IV Gimnazjum o profilu kla­ sycznym im. Jana Długosza we Lwowie. W 1939 roku zdał maturę w VII Gimnazjum. Wybuch II wojny światowej zastał go w rodzin­ nym Artasowie. W grudniu 1939 roku opuścił Lwów i przedostał się do Generalnego Gubernatorstwa. Do 1941 roku pracował w majątkach w Mycowie (powiat hrubieszowski) oraz Posadowię (powiat Tomaszów Lubelski). Od 1943 do czerwca 1944 roku działał w plutonie (jako jeden z jego organizatorów) zwiadu konnego Armii Krajowej (za­ przysiężony w marcu 1942 r., przyjął pseudonim „Kania”) w regionie Tomaszowa Lubelskiego. Po wojnie przeniósł się do Krakowa, często zmieniał miejsce zatrudnienia. Pra­ cował między innymi jako zarządca majątku w Biskupicach Nyskich, reorganizator dawnych gospodarstw rolnych w Czechnicy koło Wrocławia oraz kierownik zespołu majątków kopalń w okręgu Bytom w Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglo­ wego. W latach 1955-1959 studiował zaocznie zootechnikę w Wyższej Szkole Rolni­ czej w Krakowie. W 1956 roku został zatrudniony w Okręgowym Przedsiębiorstwie Tuczu Przemysłowego w Krakowie-Bieżanowie, potem w Szaflarach na Podhalu, a następnie w Zakładach Mięsnych w Krakowie, gdzie włączył się w działalność ruchu „Solidarność”. Został wybrany delegatem na pierwszy zjazd „Solidarności” w Małopolsce. W 1983 roku przeszedł na emeryturę. Należał do Towarzystwa Przyjaźni Polsko­ -Greckiej, Polsko-Hiszpańskiej i Polsko-Portugalskiej. Od powstania w 1980 roku Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego należał do n aj aktywu iej szyć h j ego członków. Był jednym �In memoriam 439 z organizatorów pierwszego zjazdu polskich Ormian, który odbył się w Krakowie wiosną 1981 roku; w latach 1988-1990 sprawował funkcję prezesa KZKO. Jako przedstawiciel Koła uczestniczył w zjazdach delegatów PTL, należał również do za­ łożycieli Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. W 1960 roku ożenił się z Anną z Nowakowskich, historyczką sztuki (1926-1972). W 1976 został uznany za kombatanta, a w 1984 roku odznaczony Krzyżem Armii Krajowej. Zmarł w Krakowie 21 sierpnia 2010 roku, jest pochowany na Cmentarzu Rakowickim. W pamięci bliskich i przyjaciół pozostał jako człowiek dobry, łagodny, który nigdy nie mówił źle o bliźnich, wiemy w przyjaźniach, życzliwy i pomocny. Byl mądrym patriotą. Kochał Lwów, do którego nigdy nic powrócił. Magdalena Kwiecińska A D A M M UCEK (1932-2010) Urodził się 25 listopada 1932 roku w Stanisławowie. Był magistrem biologii, na­ uczycielem w Liceum Ogólnokształcącym w Skawinie. Interesował się historią i et­ nografią Armenii. Należał do Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, działającego przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, był współorganiza­ torem Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. Przez dwie kadencje pełnił funkcję skarbnika. Został pochowany 21 sierpnia 2010 roku na cmentarzu w Skawinie. Kiystyna Reinfuss-Janusz M A R IA PARADOW SKA (1932-2011) Profesor Maria Paradowska, z domu Szenic, dla przyjaciół i bliskich po prostu „pani M aryna”, przez całe swe naukowe życie była związana z poznańską Pracownią Etnograficzną, która najpierw funkcjo­ nowała w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej PAN, a po zmianie nazwy tej placówki była częścią Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. To właśnie w tej niewielkiej pracowni, powołanej do życia przez prof. Marię Frankowską, przez lat wiele dzieliłem troski i radości „etnograficznej” przygody życia wraz z późniejszą profesor - M arią Paradow­ ską. Dzieje tej placówki badawczej splotły się bar- �440 In memoriam dzo mocno z prof. Paradowską, która przepracowała w niej blisko czterdzieści lat (1963-2003), przechodząc tam przez wszystkie szczeble zawodowej kariery od magistra i asystenta aż do profesora zwyczajnego (1994) i kierownika pracow­ ni (1993-2003). Trudno się zatem dziwić, że prof. Paradowska utożsamiała się w pełni z tą placówką i zawsze zabiegała o jej rozwój. Trzeba tu wspomnieć, że współtworzyła tam Ona niepowtarzalną atmosferę koleżeńskiej współpracy, opartej na bliskich więzach przyjaźni i zaufania, i to mimo znacznej różnicy wieku, jaka przecież dzieliła j ą od swych młodszych ko­ leżanek i kolegów. Ten specyficzny klimat pracowni, w znacznej mierze współ­ tworzony przez panią Marynę, przyciągał do tej placówki (mieszczącej się wów­ czas przy ul. Zwierzynieckiej) wielu etnologów, archeologów i innych badaczy, którzy odwiedzając tam tą siedzibę znajdowali zawsze Jej życzliwe zaintereso­ wanie, wsparcie oraz możliwość przedyskutowania z N ią swych naukowych i „życiowych” problemów. Także i moja droga zawodowa na lat wiele związana była ściśle z Pracownią, a więc i z prof. Paradowską, która zarówno dla mnie (jak i dla mojej małżonki - Mirosławy, również tam zatrudnionej) była nie tylko starszą koleżanką, ale przyjacielem i powiernikiem naszych codziennych radości i kłopotów. Razem organizowaliśmy konferencje i sympozja, wspólnie zabiegali­ śmy o kształt i wyposażenie Pracowni, rozbudowywaliśmy jej bibliotekę, wespół przeżywaliśmy trudne, a jednocześnie ekscytujące czasy „pierwszej Solidarno­ ści”, a przede wszystkim wspólnie przedyskutowaliśmy niezliczoną ilość godzin o naszych naukowych planach, projektach i możliwościach ich realizacji. W samym Poznaniu, prof. Maria Paradowska była osobą wyjątkowo dobrze znaną, popularną, szanowaną i podziwianą, przede wszystkim dzięki Jej wiel­ kiemu zaangażowaniu w tworzenie i kierowanie społeczno-kulturowym ruchem Bambrów, to jest poznaniaków o historycznych korzeniach sięgających połu­ dniowych Niemiec (okolic Bambergu), których przodkowie przybyli do wsi po­ łożonych wokół stolicy Wielkopolski jeszcze w XVIII wieku, zachowując przez stulecia swą subkulturową specyfikę i odrębną tożsamość. W nowych, demokra­ tycznych warunkach III RP, prof. Paradowska rzuciła pomysł utworzenia orga­ nizacji, która zrzeszałaby potomków osadników z Bambergu (1993). Po kilku kolejnych latach sama stanęła na czele powołanego przy swym udziale Towarzy­ stwa Bambrów Poznańskich (1996), któremu przewodziła z wielkim powodze­ niem nieprzerwanie przez długi czas. W tym okresie nie ograniczała się do badań nad dziejami i kulturą tego środo­ wiska, ale wzmacniała wydatnie jego rangę i znaczenie w Poznaniu, przyczynia­ jąc się do rewitalizacji pamięci o kulturotwórczej roli Bambrów oraz odbudowy prestiżu ich dzisiejszych potomków. Jej aktywność i sukcesy osiągnięte na tym polu sprawiły, iż prof. Paradowska wkroczyła, i to już w bardzo zaawansowanym wieku, w sferę działalności samorządowej, zasiadając (z rekomendacji Platfor­ my Obywatelskiej) w latach 2003-2010 w Sejmiku Wojewódzkim, angażując się tam przede wszystkim w bieżące, ważne sprawy kultury miasta i regionu. Mimo �In memoriam 441 coraz słabszego zdrowia i częstych pobytów w szpitalach nie ustawała w ostat­ nich latach w swej niespożytej aktywności, nadal starając się pisać, publikować, wspierać bamberskie inicjatywy i pracować na rzecz swego ukochanego Pozna­ nia, z którym związana była przez całe życie. W uznaniu Jej dokonań została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, medalem „Ad Perpetuam Rei Memo­ riam”, a także tytułem „Zasłużonego Działacza Kultury” i wyborem „Kobiety roku 2005” przez Business and Professional Women Club. W 2009 roku jako prezeska Towarzystwa Bambrów Poznańskich odebrała również prestiżową Europejską N a­ grodę Obywatelską Parlamentu Europejskiego przyznaną Jej za szczególną działal­ ność na rzecz zbliżenia narodów polskiego i niemieckiego. Prof. Maria Paradowska pozostanie jednak w mojej pamięci jako osoba nie­ zwykle silnie zrośnięta ze wspomnianą już wyżej Pracownią i prowadzonymi tam ambitnymi poczynaniami, takimi choćby jak ogólnopolskie seminaria amerykanistyczne, zwoływane w latach 60. i 70. z inicjatywy kierującej tą placówką prof. Marii Frankowskiej. Gromadziły one wówczas wszystkich tych, którzy niezależnie od reprezentowanej dyscypliny interesowali się kulturami i społeczeństwami No­ wego Świata. W latach 90., kiedy kierownictwo pracowni spoczęło w rękach prof. Paradowskiej, wniosła Ona znaczny wkład w rozwój tej placówki, skupiając wokół siebie zespół młodych badaczy, zajmujących się już innymi problemami badawczy­ mi, związanymi z dziejami i kulturą Bambrów, religijnością ludową Wielkopolski oraz studiami azjatyckimi. W tym też czasie sporo wysiłku włożyła prof. Paradow­ ska w prace edytorskie, redagując przez kilka lat (2000-2006) ważne anglojęzyczne pismo polskich etnologów, jakim była i jest nadal „Ethnologia Polona”. Profesor Maria Paradowska, z wykształcenia etnografka i etnolożka, a z za­ miłowania profesjonalnego - etnohistoryczka, niezwykle sprawnie łączyła absor­ bujące obowiązki rodzinne z działalnością organizacyjną społeczną i badawczą oraz, co istotne, z godną pozazdroszczenia sprawnością pisarską. Należała do tych osób, które same wyznaczały sobie coraz bardziej ambitne zadania, a na­ stępnie z dużą konsekwencją i determinacją je realizowały. Stąd też Jej publiko­ wany dorobek (ponad 200 artykułów i 16 książek) jest bardzo obfity i różnorodny zarówno pod względem treści, jak i formy, od naukowych monografii i szkiców do popularyzacyjnych opracowań i przewodników. W gruncie rzeczy, naukowe zainteresowania prof. Paradowskiej zostały ukształtowane przez Jej poznańskich mistrzów. Jednym z nich był profesor Józef Burszta, który ewidentnie skierował Jej uwagę na dzieje i kulturę Bambrów. Znaczny wpływ na profil Jej prac na­ ukowych wywarła również profesor Maria Frankowska, która z kolei skłoniła Ją do zajęcia się dziejami polskiego podróżnictwa, i to rozpatrywanymi przede wszystkim z punktu widzenia roli dawnych obieżyświatów w etnograficznym do­ kumentowaniu odległych ludów i kultur. W tym zakresie profesor Maria Paradowska, jak mało kto z naszego środowi­ ska, wniosła znaczny wkład w „przywracanie pamięci” o dokonaniach polskich �442 In memoriam wędrowców po „egzotycznych” krajach, zwracając znaczną uwagę na ich etnogra­ ficzne fascynacje i treściowe walory opisów zamorskich lądów i zamieszkałych tam ludów umieszczonych na kartach pamiętników, relacji i raportów z podróży. Niestety, samej profesor Paradowskiej nie było dane podróżować po bezkresnych przestrzeniach Azji, Oceanii czy Ameryki Łacińskiej, ale za to mogła bez przeszkód podążać szlakami swych bohaterów, poczynając od admirała Krzysztofa Arciszew­ skiego i jego brazylijskiej przygody wojennej, a skończywszy na geologu Józefie Zwierzyckim penetrującym wnętrza Nowej Gwinei. W istocie, wraz z nimi, cofając się w czasie, przemierzała dalekie kraje i poprzez ich podróżnicze doświadczenia poznawała specyfikę świata zamorskich kultur. Pierwszym większym studium po­ święconym tym zagadnieniom była już Jej praca doktorska obroniona w 1969 roku (opublikowana w 1977 r.), poświęcona XIX-wiecznym relacjom polskich podróż­ ników po Iraku, która skierowała Jej uwagę na znaczenie tego rodzaju dokumen­ tów historycznych dla dzisiejszych studiów etnologicznych. Jej dalsza intelektualna „wędrówka” szlakami polskich podróżników zaniosła Ją jednak, i to na dłuższy czas, do Ameryki Łacińskiej. Ten kierunek zaintere­ sowań był bowiem zgodny z ówczesnym amerykanistycznym profilem poznań­ skiej Pracowni. Stąd też w centrum studiów etnohistorycznych prof. Paradow­ skiej znalazły się wszystkie główne postacie z dziejów polskiego podróżnictwa po krajach Ameryki Południowej i Środkowej. W swych licznych na ten temat publikowanych artykułach i książkach zwracała baczną uwagę między innymi na doniosłą rolę pisarstwa Ignacego Domeyki w poznawaniu rdzennej ludno­ ści południa dzisiejszego Chile (tj. Mapuczy), na wkład Józefa Siemiradzkiego w badania nad kulturą mieszkańców krajów andyjskich, czy też na rzetelność raportów Mieczysława Lepeckiego o peruwiańskiej Amazonii. W swych pracach poświęconych podróżnikom, emigrantom, misjonarzom i naukowcom zwracała szczególną uwagę na zawarte w ich relacjach i doniesieniach treści o charakte­ rze etnograficznym, a więc na takie elementy owych nieprofesjonalnych opisów, które ukazywały miejscową specyfikę obyczajową charakteryzowały stosunki etniczne i przedstawiały charakter tubylczego społeczeństwa. Tego rodzaju profil Jej badań był podyktowany, jak sądzę, dwoma założenia­ mi, a mianowicie, poszukiwaniem w tych relacjach takich wyjątkowych i war­ tościowych fragmentów, które faktycznie powiększały wiedzę Polaków o za­ morskich krajach i dostarczały cennych lub pożytecznych informacji. Po drugie, ważnym celem Jej dociekań były studia nad sposobami, w jakie owi podróżnicy, przede wszystkim z wieku XIX, spoglądali na inne, pozaeuropejskie kultury. In­ teresowało Ją to, jak postrzegali „egzotyczne” ludy, jakie przypisywali im ste­ reotypowe cechy, jak na kartach swych relacji przedstawiali odmienne obyczaje i rytuały, na jakie osobliwości zwracali szczególną uwagę oraz w jaki sposób prowadzili narrację, poddając się bezwiednie klimatowi swej epoki. Tego rodzaju zagadnienia pojawiły się także w rozprawie habilitacyjnej M a­ rii Paradowskiej (z r. 1977), w której obok analizy treści podróżniczych relacji �In memoriam 443 znalazły się również obszerne rozważania na temat geograficzno-etnograficznej zawartości całego polskiego piśmiennictwa wieku XIX, w tym ówczesnych pod­ ręczników szkolnych, gazet, encyklopedii, kalendarzy i pamiętników. W ten spo­ sób powstało interesujące studium na temat dawnego „obrazu Indianina” w pol­ skim piśmiennictwie doby rozbiorowej. Niestety, praca ta nie przybrała nigdy kształtu monograficznej książki, i to bynajmniej nie z winy Autorki, a wyjątko­ wo trudnych czasów, w jakich przyszło jej pracować. Zawarte w tej rozprawie ustalenia zostały opublikowane jedynie w obszernych fragmentach w postaci dwóch artykułów zamieszczonych w „Etnografii Polskiej” w burzliwych latach 1981-1982. Wielka szkoda, iż tak się właśnie stało, bowiem w całym amerykanistycznym dorobku prof. Paradowskiej to mało znane studium etnohistoryczne dotykające ważnych kwestii stereotypizacji i postrzegania „obcego” uważam za szczególnie wartościowe i, mimo upływu lat, niewątpliwie nadal przydatne. W ostatniej fazie swych zainteresowań relacjami podróżniczymi, prof. M a­ ria Paradowska skoncentrowała swą uwagę na tych wędrowcach po dalekich krajach, których wydała ziemia wielkopolska. Intensywnie zbierała materiały do planowanego dzieła, które w całości byłoby poświęcone „Wielkopolanom na szlakach świata”. Miała zamiar przedstawić w nim galerię postaci podróż­ ników, poczynając od najstarszych wędrowców z czasów XVI i XVII wieku, a kończąc na organizatorach naukowych ekspedycji realizowanych już w końcu XX wieku. Zapowiedzią tego ambitnego i wielce oczekiwanego projektu była nawet okolicznościowa wystawa poświęcona tym podróżnikom zorganizowana przez Bibliotekę Raczyńskich w Poznaniu, przy wydatnej, intelektualnej pomocy prof. Paradowskiej. Jednakowoż dalszy bieg wydarzeń, a przede wszystkim Jej niezwykle silne zaangażowanie w sprawy „bamberskie” spowodowały odłożenie zaawansowanych już w gruncie rzeczy prac na bardziej sprzyjający moment, na który to, ze względu na pogarszający się stan Jej zdrowia, zabrakło już nieste­ ty czasu. Jak się jednak okazuje, w archiwum naukowym pozostawionym przez prof. Paradowską spoczywa niemal gotowy tekst wspomnianego dzieła, które - j a k wierzę - po niezbędnych edytorskich pracach ujrzy pewnego dnia światło dzienne, docierając w końcu do czytelników. Obok studiów nad polskimi podróżnikami oraz nad dziejami poznańskich Bambrów, w twórczości naukowej prof. Marii Paradowskiej znajdujemy jesz­ cze jeden obszar zainteresowań, a mianowicie badania związane z historią reli­ gii i Kościoła. Nie znajdowały się one w głównym nurcie Jej badań, ale mimo tego zaznaczyły się trwale dwoma książkami. Jedna z nich to obszerna biografia wielkopolskiego duchownego - księdza Ignacego Posadzego, współzałożycie­ la Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, a więc zgromadzenia, które zostało powołane w celu prowadzenia opieki duszpasterskiej w polskich skupiskach diasporowych i emigracyjnych. Podjęcie się tego zadania nie było w żadnej mierze przypadkiem, bowiem prof. Paradowska utrzymywała w latach 80. i 90. bliskie kontakty i więzi współpracy naukowej oraz dydaktycznej z tym �444 In memoriam poznańskim zgromadzeniem działającym intensywnie na całym świecie, od Bra­ zylii i USA poczynając, a na Kazachstanie i Nowej Zelandii kończąc. W latach 1996-1998 prof. Maria Paradowska włączyła się z kolei w wielki projekt badawczy związany z obchodami upamiętniającymi początki państwo­ wości, chrzest Polski i działalność m isyjną św. Wojciecha. Obok realizujących to wielkie zadanie badawcze archeologów i historyków, prof. Paradowska wraz ze swym zespołem przez lat kilka koordynowała podprojekt typowo etnograficzny, poświęcony miejscom kultu św. Wojciecha na naszych ziemiach i formom obec­ ności tego patrona Polski w ludowej religijności lokalnej. Plonem tych prac, obok bogatej dokumentacji oraz obszernej rozprawy doktorskiej (pióra A. Urbańskiej-Szymoszyn), napisanej pod kierunkiem prof. Paradowskiej, stała się także Jej kolejna publikacja książkowa. Nie ulega jednak wątpliwości, że do najbardziej znanych stron działalności naukowej prof. Marii Paradowskiej należały Jej studia etnohistoryczne poświę­ cone Bambrom. Rozpoczęła je jeszcze na etapie pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. J. Burszty i obronionej eksternistycznie na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza dopiero w roku 1960. Tak więc swe studia etnograficz­ ne zamknęła prof. Paradowska dopiero po siedmiu latach od czasu ukończenia przez nią studium historii kultury materialnej na tejże uczelni (w r. 1953), a więc w okresie, kiedy to etnologia jako samodzielna nauka została uznana za „burżuazyjną” dyscyplinę i tym samym wykreślona z programu akademickiego kształ­ cenia. Po wielu latach, już jako w pełni uformowana badaczka, prof. Paradowska powróciła do „bamberskiej” tematyki i, stopniowo, coraz głębiej zaczęła wnikać w dzieje tej specyficznej grupy poznaniaków, która tak wiele oryginalnego kolo­ rytu wniosła do kultury, religijności i obyczajowości mieszkańców stolicy Wiel­ kopolski. W tym celu systematycznie nawiązywała bliższe kontakty z potomkami Bambrów, interesując się szczególnie losami i koligacjami rodzin wywodzącymi się z tej grupy. W ten sposób pozyskiwane materiały poszerzały wydatnie bazę źródłową, pozwalając Jej na nowo opracować monografię poświęconą dziejom i kulturze Bambrów. Książka ta doczekała się kilku kolejnych wydań (w tym jednego niemieckiego), i co warte podkreślenia, nadal cieszy się dużym zainte­ resowaniem czytelników, co sprawia, że stale jest dodrukowywana, wchodząc na dobre do kanonu tak zwanych „poznanianów”. Bardzo bliskie kontakty prof. Marii Paradowskiej ze środowiskiem pozna­ niaków o bamberskich korzeniach sprawiły, iż stanęła ona na czele Towarzystwa Bambrów. Jego członkowie, niezwykle wysoko ceniąc dotychczasowy wkład prof. Paradowskiej w poznawanie bamberskiej przeszłości, złożyli na Jej ręce kierowanie tą organizacją, choć doskonale wiedzieli, iż nie miała ona rodzinnych związków z tą grupą poznaniaków. Od tego momentu, prof. Paradowska nolens volens stała się nie tylko znanym naukowcem poznańskim, ale przede wszyst­ kim wybitnym działaczem i społecznikiem regionalnym aktywizującym i roz­ wijającym różnorodne inicjatywy organizacyjne i kulturalne. W tym więc sensie �In memoriam 445 rzec można, iż przebyła Ona znaczącą (dla wielu etnologicznych karier) drogę od akademickich studiów gabinetowych do aktywności o cechach aplikacyjnych, występując jako ekspertka, animatorka i działaczka samorządowa, wykorzystu­ jąca swe umiejętności i wiedzę na rzecz wcześniej badanej społeczności. Na tym polu zdobyła Ona w Poznaniu znaczną popularność, uznanie, szacunek i podziw. W dużej mierze dzięki prof. Marii Paradowskiej poznańscy Bambrzy ponownie wpisali się w główny nurt dziejów miasta, stając się ze społeczności prawie „nie­ widzialnej” i nierzadko traktowanej lekceważąco, ważnym elementem miejskiej symboliki i dziedzictwa kulturowego, z dum ą manifestowanym w trakcie wielu lokalnych uroczystości, świąt, obchodów i kiermaszów. Co ważne, prof. Para­ dowska doprowadziła także do nawiązania partnerskich i naukowych kontaktów między Poznaniem a Bambergiem, z którego okolic przybyli przed wiekami na wielkopolską ziemię nowi wiejscy osadnicy. Wreszcie - co szczególnie ważne - wystąpiła z projektem budowy Muzeum Bambrów Poznańskich, które gromadziłoby dokumenty i artefakty przechowy­ wane dotychczas w rodzinnych zasobach potomków bamberskich rodzin. Nie zważając na administracyjne przeszkody, szczupłe środki finansowe i scepty­ cyzm wielu osób co do możliwości realizacji tego przedsięwzięcia, doprowadziła z niebywałą determinacją do budowy i powstania muzeum. Nigdy nie zapomnę dnia uroczystego otwarcia tej placówki (2003 r.), kiedy to prof. M. Paradowska oprowadzała swych przyjaciół i gości po salach wystawowych nowego pawilonu wyrosłego w parku przy Muzeum Etnograficznym. Wówczas to z niekłamaną satysfakcją i entuzjazmem objaśniała dzieje przybycia Bambrów do Poznania, opowiadała barwnie o ich dawnych obyczajach i fachowo komentowała wysta­ wione zbiory eksponatów ukazujące ich dawną kulturę życia codziennego. Był to przecież dzień, w którym Jej wielkie marzenie wreszcie się zmaterializowało, wzbogacając sieć poznańskich muzeów o jeszcze jedną placówkę, tematycznie mocno powiązaną z dziejami Poznania i wielokulturową historią jego mieszkań­ ców. Prof. Maria Paradowska była niewątpliwie pasjonatką; zawsze angażowała się niezwykle silnie w sprawy, które uznawała za ważne i słuszne, była czło­ wiekiem niezwykle oddanym rodzinie, pomocnym i lojalnym wobec przyjaciół, angażującym się społecznie, i to także w trudnych latach pierwszej „Solidarno­ ści” i stanu wojennego; była silną osobowością, uparcie dążącą mimo przeszkód do celu. Pamiętamy Ją jednak także jako pogodnego towarzysza wielu spotkań w gronie etnografów i osób związanych z tym środowiskiem. Całe Jej życie było wypełnione pracą naukową oraz działalnością społeczną na rzecz poznańskiej etnografii, środowiska Bambrów i mieszkańców Poznania. Taką Ją będziemy wspominać, a Jej wkład zachowamy w naszej wdzięcznej pamięci. Aleksander Posern-Zieliński �In memoriam 446 Wybrane prace Marii Paradowskiej 1973 Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnograficzne, Poznań: 1975 Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Warszawa-Poznań: PWN. 1977 1979 PWN; wyd. 2. poprawione i uzupełnione, Poznań: Media Rodzina of Poznań 1995; wyd. 3., Poznań: Media Rodzina of Poznań 1998; tłum. nie­ mieckie Die Bamberger im Posener Land. Geschichte und Kultur einer deutschen Einwanderung (ab 1719) im Wandel der Zeit, Bamberg: Bayeri­ sche Verlagsanstalt 1994. Polacy wAmeryce Południowej, Wrocław: ZakładNarodowy im. Ossolińskich. Siadami Indian. Antologiapolskich relacji o Indianach Ameryki Południowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1981-1982 Obraz Indian Ameryki Południowej w Polsce wXIXwieku, cz. 1, „Etnogra­ fia Polska” 25: 1, s. 47-120; cz. 2, „Etnografia Polska” 26: 1, s. 13-78. 1984 Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejówpolskiego wychodźstwa w Ameryce Południowej, Warszawa: Interpress. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice: Wydawnictwo Śląsk. 1989 Wśród Indian i Metysów. Antologia polskich relacji o mieszkańcach Me­ ksyku i Ameryki Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1992 Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa: Wydawnictwo „Warsawa”. 1998 Wszystko dla Boga i Polonii. Zycie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań: „Hlondianum”. 2000 ...I szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej, Poznań: Wydawnictwo „W drodze”. 2001 KrzysztofArciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Warszawa-Wrocław: DTSK Silesia. 2002 Poznań. Zabytki bamberskie. Przewodnik, Poznań: Wydawnictwo Miejskie; wyd. 2„ Poznań: Wydawnictwo Miejskie 2008. �In memoriam 447 W ŁAD YSŁAW RĄ CZK A (1928-2011) Prof, dr hab., inż. arch. Jan Władysław Rączka urodził się 18 sierpnia 1928 roku w Krakowie. Ukończył studia wyższe - Wydziały Politechniczne Akademii Górni­ czo-Hutniczej w Krakowie. Był architektem. Pracę zawodowąrozpoczął w 1945 roku jako wychowawca w Zakładzie Leczniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie-Witkowicach. Po ukończeniu studiów pracował w Naftobudowie, w latach 50. i 60. jako projektant i kierownik robót budowlano-montażowych rafinerii w Trzebini, Czechowicach, Niegłowicach koło Jasła, Jedliczu, Glinniku Mariampolskim, a także w „Bipronafcie”. Stopień doktora nauk technicznych uzyskał na Wydziale Architek­ tury Politechniki Krakowskiej w 1978 roku. Na Politechnice Krakowskiej pracował aż do przejścia na emeryturę, kierował Zakładem, a następnie był dyrektorem Insty­ tutu Architektury i Planowania Wsi Wydziału Architektury. Był koordynatorem i kie­ rownikiem ogólnopolskiego resortowego problemu badawczego MR 16 dotyczącego architektury i urbanistyki w aspekcie rewaloryzacji zespołów zabytkowych. W 1976 roku na Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przedstawił refe­ rat dotyczący drewnianego budownictwa w granicach Krakowa. W 1993 roku został wybrany na przewodniczącego Sekcji Urbanistyki Krajobrazu Komisji Urbanistyki i Architektury Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Był mianowanym członkiem Wydziału Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, a także przewod­ niczącym Komisji Rewaloryzacji Zabytków Krakowa (w 1994 r.). Należał do licz­ nych organizacji, między innymi European Council for the Village and Small Town (ECOVAST), w której był członkiem zarządu i przewodniczącym Sekcji Polskiej, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1978 r.), Komisji Naukowo-Problemowej „Kraków 2000”, Towarzystwa Miłośników Historii Zabytków Krakowa (prze­ wodniczył Komisji Konserwatorskiej), Krakowskiego Towarzystwa Fotograficzne­ go, w którym pełnił funkcję wiceprezesa do spraw artystycznych. W czasie pracy na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej opublikował ponad 200 prac naukowych. Jan Władysław Rączka pasjonował się fotografią, która nieodłącznie towarzyszy zawodowi architekta. Prezentował swoje zdjęcia na indywi­ dualnych oraz międzynarodowych wystawach fotograficznych. Ostatnia jego indy­ widualna wystawa - „Requiem dla szałasu. Jan Władysław Rączka. Nieobiektywnie. Fotografie”, miała miejsce w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w 2009 roku. Prof, dr hab. Jan Władysław Rączka był laureatem wielu nagród indywidualnych i zespołowych nadanych przez rektora PK oraz ministra edukacji narodowej, od­ znaczony został Złotym Krzyżem Zasługi i Honorową Odznaką Politechniki Kra­ kowskiej. Zmarł 30 lipca 2011 roku, został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz �In memoriam 448 W ANDA SOLECK A (1923-2010) 19 grudnia 2010 roku zmarła Wanda Solecka z d. Surma, członek Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, Oddział w Opocznie. Urodziła się 9 lute­ go 1923 roku w Opocznie jako córka Jana i Marianny. Miała trzech braci - Kazimierza, Zygmunta i Mariana. W okresie okupacji rodzina była silnie związana z Ar­ mią Krajową. Wanda od maja 1944 roku do stycznia 1945 roku była sanitariuszką i łączniczką 3 komp. „Henryka” 25 pp AK. Po utworzeniu w 1989 roku w Opocznie koła Światowego Związku Żołnierzy AK weszła do jego zarządu, zajmowała się sprawami księ­ gowymi. Była również członkinią Koła Miłośników Folkloru Opoczyńskiego. Wanda Solecka została pochowana na cmentarzu w Opocznie przy ul. Granicznej w grobie rodzinnym. Pogrzeb odbył się 22 grudnia 2010 roku. Tomasz Łuczkowski ZOFIA STASZCZAK (1928-2011) Urodziła się 26 stycznia 1928 roku w Bychawie jako druga córka Władysława i Stanisławy z Bucz­ ków. Studia ukończyła w 1952 roku na Uniwersyte­ cie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, uzyskując dyplom magistra w zakresie etnografii z etnologią. Została zatrudniona jako pracownik naukowy Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, biorąc udział w pracach organizacyjno-naukowych Polskiego atlasu etnograficznego. W latach 1954­ -1956 pracowała jako starszy asystent Zakładu Et­ nografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN we Wrocławiu, gdzie kontynuowała prace nad PAE, organizując przygotowanie jego Zeszytu próbnego i prowadząc badania terenowe na Lubclszczyźnie. W 1956 roku Zofia Staszczak została starszym asystentem w Katedrze Et­ nografii Ogólnej Uniwersytetu Wrocławskiego. W 1959 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie pracy o budownictwie chłopskim �In memoriam 449 w województwie lubelskim, a w 1960 roku objęła etat adiunkta. Uczestniczy­ ła w dalszych pracach nad PAE, przygotowując kartogramy do 1. i 2. zeszytu. W 1967 roku została przeniesiona służbowo na stanowisko adiunkta naukowo­ -badawczego do Pracowni Socjologicznej Instytutu Śląskiego w Opolu, a w 1968 roku znów do Uniwersytetu Wrocławskiego, do Katedry Etnografii Polski na etat starszego wykładowcy. W 1974 roku podjęła pracę w Katedrze Etnografii (póź­ niej Instytucie Etnologii) Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na stanowisku adiunkta. W 1978 roku uzyskała tu stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy o pograniczu polsko-niemieckim jako pograniczu etno­ graficznym, która w oparciu o niemieckie źródła dokumentowała słowiańskie dziedzictwo kulturowe tych ziem. Rok później otrzymała stanowisko docenta, na którym pozostała do przejścia na wcześniejszą emeryturę w 1985 roku. Jej zainteresowania naukowe koncentrowały się na zagadnieniach tradycyj­ nego budownictwa, rolnictwa i obrzędowości, procesach adaptacji i integracji kulturowej mieszkańców ziem zachodnich i etnografii Europy. W uznaniu osią­ gnięć naukowych otrzymała kilkakrotnie resortowe nagrody ministra oraz rekto­ ra UAM. Dorobek naukowy Zofii Staszczak liczy 101 pozycji bibliograficznych. Jej prace budziły zawsze zainteresowanie naukowe, nie tylko w kraju, czego do­ wodem jest ponad 25 opublikowanych recenzji i omówień. W czasie pracy na Uniwersytecie Wrocławskim i na UAM doc. Zofia Stasz­ czak prowadziła wykłady kursowe z etnografii Europy, etnografii Polski, etno­ grafii Słowian, wstępu do etnografii, kartografii etnograficznej oraz wykłady monograficzne. Wypromowała 14 magistrów. Jej zajęcia dydaktyczne były sta­ rannie przygotowane i inspirujące. Przez wiele lat pełniła również funkcję opie­ kuna roku, angażując się w nią całym sercem. Swoje obowiązki pedagogiczne pojmowała - jak trafńie określił to Ludwik Stomma - w sposób macierzyński, ale utrzymujący określone wymagania1. Wyrazem uznania dla Jej pracy dydaktycz­ no-wychowawczej były nagrody: rektora Uniwersytetu Wrocławskiego i rektora UAM. Była recenzentem dwóch prac doktorskich i jednej habilitacyjnej. W latach 1980-1985 doc. Zofia Staszczak wraz z kierowanym przez siebie zespołem przygotowała Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Kierowała Pra­ cownią Słownika Etnologicznego, powołaną przez rektora UAM przy Instytucie Etnologii. Jako inicjatorka i redaktorka pierwszego tego typu przedsięwzięcia w etnologii polskiej skupiła 25 specjalistów spośród pracowników macierzystego Instytutu i innych instytucji naukowych w kraju. Słownik zestawiał i wyjaśniał podstawowe terminy ogólnoteoretyczne w etnologii, antropologii kulturowej i społecznej. Zofia Staszczak uważała, iż jego opracowanie udało się dlatego, że doszło do „szczęśliwego spotkania inicjatywy młodszych pracowników na­ ukowych z doświadczeniem starszej kadry naukowej”. Największą nagrodą za L. Stomma, Mój panteon, „Polityka” 2011: 28. �In memoriam 450 trud włożony w przygotowanie tego dzieła była dla Niej świadomość częstego cytowania i zaczytywania egzemplarzy Słownika w bibliotekach. Zofia Staszczak należała do szeregu stowarzyszeń naukowych, między inny­ mi: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1955 r.), w którym była człon­ kiem Zarządu Głównego w latach 1958-1961 i 1964-1967 oraz sekretarzem i wiceprezesem Oddziału we Wrocławiu w latach 1955-1957, a także Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1975-1990), której sekretarzem była w latach 1975-1976. Została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1974 r.), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1983), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984) i Medalem Rodła (1989), z którego była najbardziej dumna. Była człowiekiem prawym, rzetelnym, życzliwym ludziom, wrażliwym na krzywdę, wiernym w przyjaźni, z poczuciem humoru, była też znakomitą go­ spodynią i ogrodniczką. W 1965 roku zawarła związek małżeński z prof. dr. hab. Krzysztofem Kwaśniewskim, socjologiem i etnologiem. Zmarła 17 maja 2011 roku w Poznaniu, została pochowana na Cmentarzu Junikowskim. Irena Kabat Wybrane prace Zofii Staszczak 1958 (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 1, 9, 12, 13, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny. Zeszyt próbny, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. 1960 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego atlasu etnograficznego, „Lud” 45, s. 494-516. 1961 Rozplanowanie wnętrza chałupy chłopskiej na obszarze województwa lubel­ skiego w XIX i XX w, w: O. Gajkowa (red.), Lubelskie, Prace i Materiały Etnograficzne 18: 1, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 303­ -359. 1963a Budownictwo chłopskie w województwie lubelskim (w XIX i XX wieku), Prace i Materiały Etnograficzne 24, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1963b Kształtowanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego, Zeszyty Etnograficzne 1, 1964a Śląska forma obrzędu Marzanny i gaiku na tle porównawczym, Komuni­ Wrocław: Muzeum Etnograficzne, s. 9-79. 1964b 1965 katy, Seria monograficzna 54, Opole: Instytut Śląski w Opolu. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 31, 32, 33, 34, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 70, 71, 72, 73, 74, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �In memoriam 1969 451 Opowojennych badaniach socjologicznych Opolszczyzny, „Opolskie Rocz­ niki Ekonomiczne” 2, s. 305-322. 1970 Niektóre nawiązania słowiańskie w tradycyjnej kulturze ludowej Śląska w świetle danych Atlas der deutschen Volkskunde, w: A. Nasz (red.), Wieś dolnośląska, Prace i Materiały Etnograficzne 20, Wrocław: Polskie Towa­ 1973 Einige slavische Gemeinsamkeiten in der traditionellen Volkskultur Schle­ siens anhand der Angaben des „Atlas der deutschen Volkskunde”, „Ethno- rzystwo Ludoznawcze, s. 233-264. logia Slavica” 4, s. 43-65. 1977 Opowojennej leksykografii etnograficznej, „Lud” 58, s. 131-148. Etnograficzneprzesłanki wyznaczaniapogranicz etnicznych (naprzykładzie polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego), „Lud” 59, s. 63-74. Zur etnographischen Interpretation der Bräuche, „Ethnologia Slavica” 7, 1978a 1978b Kultura ludowa a etnografia Belgii, „Lud” 62, s. 13-34. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Seria Etno­ 1974 1975 s. 153-160. grafia 8, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 1978c 1979a 1979b 1981 1982a Tendencje przemian obyczajowości rodzinnej w śląskiej wsi robotniczej, w: Z. Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak (red.), Tradycja i przemiana. Stu­ dia nad dziejami i współczesną kulturą ludową, Seria Etnografia 9, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 245-257. Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy, „Lud” 63, s. 219-234. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pograni­ cza polsko-niemieckiego), „EtnografiaPolska” 23: 2, s. 117-126. Czaplicka Maria, Czekanowski Jan, Krzyżanowski Julian, Malinowski Broni­ sław, Nitsch Kazimierz, Schebesta Paweł, w: K. Kwaśniewski, L. Trzecia­ kowski (red.), Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań: Instytut Zachodni. Obrzędowość rodzinnajako wyraz przemian obyczajowości wsi, „Lud” 66, s. 101-112. 1982b Porodićni ritual kao izrazpromena obićaja na selu, w: P. Vlahovic (red.), Promene u tradicionalnom porodićnom zivotu u Srbiji i Poljskoj, Posebna 1985a Novéjsi skoumâni cyklu rodinnych obradà v Polsku, w: V. Frolec (red.), Cas zivota. Rodinné a spolecenské svâtky v zivotè clovéka, Bmo: Naklada- izdanja kniga 25, Belgrad: Sanu, s. 25-34. telski Blok, Lidovâ kultura a soucasnost, s. 53-59. 1985b Obrzęd a obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, Biblioteka „Kroniki Wielkopolski”, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1986 Zur Methodik der Darstellung von ethnographischen Grenzgebieten und das polnisch-deutsche Grenzgebiet, „Ethnologia Slavica” 15 (1983), 1987a Amalgamacja, Antropogeografia, Asymilacja kulturowa, Cecha kulturowa, Ceremonia, Dezintegracja kulturowa, Dyfuzjonizm, Dysharmonia kul­ turowa, Fuzja kulturowa, Izolacja kulturowa, Kompleks kulturowy, Krąg kulturowy, Kultura adaptacyjna, Kultura duchowa, Kultura materialna, Kultura postfiguratywna, Kultura społeczna, Metoda etnogeograficzna, s. 7-18. �In memoriam 452 Obrzęd, Obszar kulturowy, Ryt, Rytuał, Symbioza kultur, Szkoła kulturowo-historyczna, Szok kulturowy, Transkulturacja, Wzór kulturowy, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, 1987b 1989 2002 Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pogranicze etnograficzne a problemy pograniczy etnicznych, w: L. Dzięgiel, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Problemy metodologiczne etnografii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 27-37. Wielkopolskieprzemawianie obrzędowe, Wielkopolskie Zeszyty Folkloru 1, Poznań: Wydawnictwo WBP WSPOMNIENIA O ZOFII STASZCZAK Zosia Poznałam Zosię Staszczak, panią docent Zofię Staszczak w 1953 roku. Spo­ tkałyśmy się we Wrocławiu na posiedzeniu Zespołu Redakcyjnego Polskiego atlasu etnograficznego. Obie zajmowałyśmy się stroną organizacyjną spotkania, miałyśmy szczęście przysłuchiwać się dyskusjom autorytetów: Jana Czekanowskiego, Kazimierza Nitscha. Młodsze pokolenie profesorów reprezentowali Wi­ told Dynowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klima­ szewska (w zastępstwie nieobecnego K. Moszyńskiego), A dolf Nasz. Zosia była praw ą ręką Gajka, ja sekretarzowałam profesorowi Dynowskiemu. Z jednej stro­ ny, byłyśmy zaszczycone możliwością towarzyszenia tak zacnemu gronu, z dru­ giej - dość poważnie traktowałyśmy toczące się między nimi spory. Dla Zosi Atlas był bardzo bliskim przedsięwzięciem, w którego znaczenie głęboko wierzyła i włożyła w jego realizację niezmiernie wiele energii. Idei atla­ sowej pozostała wierna do końca. Nadała swojej pracy głęboki sens. Dla niej to nie był tylko inwentarz polskiej kultury ludowej przełomu XIX i XX wieku, źródło do wykorzystania przez bliżej nieokreślone pokolenia. To był zbiór infor­ macji o przenikaniu elementów kultury od jednej grupy etnicznej lub społeczno­ ści do drugiej, o mobilności ludności, w tym o ruchach osadniczych. Dała temu wyraz w swej do dziś ważnej pracy o pograniczu polsko-niemieckim, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978). Miała wielkie poczucie odpowiedzialności za środowisko, za studentów. To właśnie, wraz z potrzebą stałego porządkowania i doskonalenia warsztatu na­ ukowego, skłoniło j ą do podjęcia bardzo wyczerpującego zadania opracowania Słownika etnologicznego (1987), słownika będącego w ielką pom ocą dla nas wszystkich do dziś, i to pomimo kolejnych fal rewolucji metodologicznych prze­ taczających się przez antropologię i etnologię. �In memoriam 453 Była świadkiem pierwszych, restytuujących etnologię i etnografię na polskich uniwersytetach starań. W etnografii, tak jak i w całej Polsce, wszystko zaczęło się w Lublinie. Tam studiowała na UMCS psychologię z filozofią. Po, jak to sama określiła w liście do mnie, „uśpieniu” tych dwóch dyscyplin na UMCS, studenci zostali rozdzieleni pomiędzy antropologię fizycznąi etnografię, którąpowierzono świeżo habilitowanemu na KUL i mianowanemu profesorowi Józefowi Gajkowi. W tym „lubelskim” okresie Zosia ma szansę na rozmowy z repatriowanymi, głównie ze Lwowa, profesorami: Janem Czekanowskim, Tadeuszem M ilew­ skim (który właśnie publikował Zarys językoznawstwa ogólnego, późniejszy podstawowy podręcznik także dla studentów etnografii), Władysławem Tatar­ kiewiczem, Narcyzem Łubnickim, Stefanem Harasskiem, Juliuszem Kleinerem - najświatlejszą grupą elity umysłowej w Polsce. Jest też świadkiem ważnych wydarzeń związanych z przewożeniem ze Lwowa archiwum PTL, co się wiązało nierzadko z osobistymi wyrzeczeniami. Wspominała mi w liście, że rozmawiała z synem Adama Fischera, który musiał zrezygnować z limitu przyznanego na przywóz osobistego bagażu, aby przywieźć ze Lwowa nie tylko wspomniane ar­ chiwum, ale także kartoteki 250 ośrodków etnologicznych w Europie prowadzą­ cych naukową wymianę czasopism i publikacji z PTL. Okazała się ona bezcenna w czasach ograniczeń dewizowych w PRL. Podobne ofiary na rzecz ocalenia archiwum osobistego Stanisława Poniatowskiego (w czasie wojny więźnia obozu koncentracyjnego) poniosły jego siostry. Była więc Zosia „Świadkiem uczestniczącym” w ważnych wydarzeniach na scenie etnograficznej. Poznała w swym życiu różne ośrodki etnograficzne w Pol­ sce. Mimo że nie pełniła kierowniczych stanowisk, znała nasze środowisko jak nikt inny, była naszą „dobrą duszą”, zawsze pogodną i obdarzoną niezwykłym poczuciem humoru, w ierną w przyjaźni, życzliwą dla wszystkich, nawet tych, którzy ranili jej wrażliwość. Nie zdążyłam omówić z N ią tak wielu spraw! Zofia Sokolewicz Od opiekunki naukowej, przez kumę do siostry Październik 1959 roku. Duśana Drljaćę, kustosza Muzeum Krajowego (Zemaljski muzej) w Sarajewie, stypendystę rządu polskiego, skierowano do Wro­ cławia, gdzie właśnie rozpoczynały się badania terenowe dotyczące budownictwa ludowego do Polskiego atlasu etnograficznego. Stażysta oczekiwał, w związku z wybranym tematem: „Elementy słowiańskie w budownictwie ludowym Jugo­ sławii i Polski”, że znajdzie się u prof. Kazimierza Moszyńskiego w Krakowie. Śmierć profesora to uniemożliwiła, został więc odesłany do Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którą kierował prof. Józef Gajek. �454 In memoriam Prawdziwą instytucją, alfą i om egą wszystkiego, co działo się w tym czasie we wrocławskiej Katedrze, była pani adiunkt Zofia Staszczak. Czekała na mnie o północy na dworcu wrocławskim głównym, umieściła tymczasowo w przydworcowym hotelu i nazajutrz zabrała taksówką do Katedry, wskazując po drodze bar mleczny, gdzie miałem jadać śniadania. Moja opiekun­ ka (póki nie upoważniła mnie nazywać Ją Siostrą) przygotowała mi bardzo am­ bitny i głęboko przemyślany plan zajęć, informując jednocześnie o obowiązku sześciodniowego tygodnia pracy, od godziny ósmej do siedemnastej z przerwą obiadową, i wygospodarowała mi biurko z widokiem na plac Nankiera. Poinfor­ mowała mnie też, że trzy razy w tygodniu będę uczyć się indywidualnie języka polskiego u rusycystki z Uniwersytetu. W grudniu załatwiła mi dwutygodniowy pobyt w okresie Bożego Narodzenia w Maciejowcu na Dolnym Śląsku, gdzie w „nowym” polskim środowisku nabrałem odwagi mówienia po polsku. Nadzwyczaj pracowita, umiała na współpracujących przenieść własny entu­ zjazm, zmuszając ich nieraz do poważnych wysiłków. Oczekiwała widocznie, aby się i jej podopieczny, przy udziale kolegów, „udał”. Cieszyła się niezmiernie z sukcesów drugich, co przyznajmy, nie jest tak częstym zjawiskiem. Ogarnia mnie coraz większy smutek, stwierdzam bowiem, że o Człowieku, o Zofii Stasz­ czak piszę w czasie przeszłym. Pani Zofia Staszczak była osobą błyskotliwą, rezolutną w podejmowaniu de­ cyzji merytorycznych, delikatną w sprawdzaniu stopnia wykonania zadań, dużo „lepszą” od jej przełożonych. Z nowym rokiem pani adiunkt nałożyła podopiecznemu nowe obowiąz­ ki: przygotowanie cyklu wykładów dla studentów „Zarys stanu badań etnolo­ gicznych w Jugosławii”, tygodniowe pobyty naukowe w Krakowie, Toruniu oraz Warszawie, dziesięciodniowe badania terenowe budownictwa ludowego w Bieszczadach i tygodniowy rekonesans wśród repatriantów z Bośni w Bole­ sławcu. Uczestniczyłem też aktywnie w sobotnich seminariach magisterskich. Jak widać, edukacji i badań terenowych nie brakowało. Drugoplanowa aktywność stażysty doprowadziła pod koniec sierpnia 1960 roku do zawarcia związku małżeńskiego z wrocławianką m gr Hanną Chełchowską, małżeństwa trwającego niebagatelnych 51 lat. Świadkiem na ślubie cywil­ nym był adiunkt Krzysztof Kwaśniewski, prawdziwy autorytet wśród młodych etnografów w Pracowni Kartograficznej PAE. Zofia, wychodząc nieco później za niego za mąż, stała się więc naszą „kumą”. Z kum ą Zofią Staszczak utrzymywaliśmy, wraz z małżonką, szczerą przyjaźń, zwłaszcza od czasu, kiedy zezwoliła mi nazywać siebie Siostrą. Darzyła mnie sympatią, poznawszy doskonale wszystkie moje wady, była zawsze gotowa do udzielenia pomocy („I co? Siadamy, już piszemy!”). Robiła to nieraz kosztem swoich, doskonałych osiągnięć naukowych. Niezwykle uczynna w sferze nauko­ wej, była i w życiu prywatnym istną dobrodziejką, czego Jej nigdy nie zapomną polskie dzieci z Serbii, które podczas bombardowania Belgradu w 1999 roku �In memoriam 455 spędziły trzy miesiące w Poznańskiem. Niezmiernie czuła na ludzką niedolę, nadzwyczaj gościnna, doskonała gospodyni. Siostra Zofia Staszczak była wesoła, lubiła się śmiać. Zadzwoniła do mnie przed W ielkanocą 2011 roku. Rozmawialiśmy o różnych sprawach, i dość długo. Nie mogłem pomyśleć, że szykuje się do... odejścia. Nawet żartowała: „Stoję na dworcu przed pół wiekiem, a z wagonu wysiada elegant z dwiema dużymi walizkami i podłużną parasolką, ubrany według włoskiego żumala, który okazał się wymagającym: a to, że nie chce mieszkać w akademiku, lecz gdzie indziej; sam sobie doskonale radzi, jeździ po Polsce...”. Właśnie ten i taki miał szczęście, że polską etnografię i kraj poznawał z Jej pom ocą i poprzez Jej niezwykłą oso­ bowość. Ze łzą w oku Ją wspominam i pozostaję z myślą: dobrze, żeśmy Ją taką mieli. Dusan Drljaca profesor emerytowany, Etnografski institut, Srpska akademija nauka i umetnosti, Belgrad Opiekun spolegliwy, nauczycielka życia, matka intelektualna „Opiekun wtedy jest spolegliwy, kiedy można słusznie zaufać jego opiece, że nie zawiedzie, że zrobi wszystko, co do niego należy, że dotrzyma placu w niebez­ pieczeństwie i w ogóle będzie pewnym oparciem w trudnych okolicznościach”. Tym cytatem myśli profesora Tadeusza Kotarbińskiego pragnę rozpocząć moje wspomnienie o Pani Docent Zofii Staszczak. Opiekun spolegliwy w wydaniu Pani Docent - wydaniu luksusowym, pełnym elegancji i wdzięku - to człowiek przede wszystkim dobry, skory do pomocy i chętnie jej udzielający. To także osoba wrażliwa i czuła na problemy drugiego człowieka, osoba odpowiedzialna za poczynania swoich podopiecznych, choć nie narzucająca im na siłę swoich poglądów. Takim właśnie opiekunem spolegli­ wym była Pani Docent dla nas, studentów etnografii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w latach 1973-1978. Mogliśmy liczyć na pomoc Pani Docent w każdej sytuacji: kiedy nie rozumieliśmy skomplikowanego pojęcia naukowego lub kiedy zmagaliśmy się z referatem na temat skąpo opracowany w literaturze przedmiotu, ale także wtedy, kiedy mieliśmy kłopoty romantyczne, zdrowotne, rodzinne lub polityczne. Pani Docent była także świetnym pedagogiem: erudycyjnym wykładowcą i wymagającym nauczycielem akademickim. Z dezaprobatą spoglądała na ka­ wiarnianych intelektualistów, którym potrafiła postawić dwóję, jeśli nie byli solidnie przygotowani do egzaminu i myśleli, że uda im się oczarować Panią Docent pustą gadaniną. Tym, którzy się dobrze spisali, mówiła: „Tak trzymać!”. W czasach, kiedy podróże poza granice Polski były luksusem i przywilejem nie­ osiągalnym dla większości studentów, Pani Docent starała się nam przybliżyć �456 In memoriam kultury europejskie - w ich wydaniu historycznym i współczesnym - nie tylko poprzez solidne wykłady, świetnie umocowane w literaturze przedmiotu, ale tak­ że poprzez środki audiowizualne oraz... przysmaki kulinarne. Zakończenie zajęć z etnologii Europy świętowaliśmy ucztą, na którą składały się tradycyjne potra­ wy europejskie. Najbardziej przypadła nam do gustu kawa po irlandzku! Na wykładach z etnologii Europy uczyła nas Pani Docent także zasad wy­ pracowania solidnego warsztatu naukowego. Słowo „warsztat” w wydaniu Pani Docent to był rzeczownik zawsze wymawiany dużymi literami. Przykładała do niego dużą wartość, ceniła solidność naukową, wdrażała nas w reguły zapisu bibliograficznego i różne style przypisów. Uczyła szacunku dla dorobku nauko­ wego innych i ostrzegała przed popełnianiem plagiatów. Interesowały Panią Do­ cent także praktyczne wymiary warsztatu naukowego: o jakiej porze naukowcy i pisarze są najbardziej twórczy; czy tworzą teksty popijając herbatę, czy kawę, a może delektując się kieliszkiem wina lub koniaku; starszych wiekiem podpytywała czy zaakceptowali komputer, czy nadal piszą piórem lub ołówkiem na kartkach papieru. Niektóre z nas miały okazję i zaszczyt współpracować z Panią Docent po ukończeniu studiów - jako świeżo upieczone asystentki w ówczesnej Katedrze Etnografii czy jako „słowniczki”, czyli członkinie zespołu przygotowującego pod redakcją Pani Docent Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (1987) - i tym samym kontynuować naszą edukację: naukową i życiową. Zespół słownikowy i grono autorów dobierała Pani Docent starannie. Możliwość współpracy z Panią Docent to był nie tylko zaszczyt i wyróżnienie, ale także lekcja na przyszłość. Dziś, jako starsza pani z siwym włosem, zawiadująca różnorodnymi zespoła­ mi badawczymi i sprawująca pieczę nad młodymi asystentami w Georgetown, często wspominam zasady budowania zespołu badawczego, którymi kierowała się Pani Docent i staram się je wdrożyć za Atlantykiem. Jeśli uda mi się projekt badawczy, słyszę przysłowiowe sformułowanie Pani Docent: „Tak trzymać!”. Przyjaźń z Panią Docent Staszczak przetrwała m oją prawie trzydziestoletnią emigrację. Powroty do Poznania zawsze rozpoczynałam od wizyty w domu Pani Docent i Pana Profesora Kwaśniewskiego. Wizyta w domu Profesorostwa Kwaś­ niewskich była zawsze ucztą duchową, intelektualną i kulinarną. Często żarto­ wałam, że te odwiedziny to egzamin; egzamin, z którego wychodzi się z dobrą oceną, ale także ze wskazówkami, co jeszcze trzeba poznać, czego trzeba się nauczyć i co zmienić we własnym zachowaniu. Była Pani Docent prawdziwą nauczycielką życia i intelektualną matką. Kiedy pojawiłam się na pogrzebie Pani Docent, wiele osób okazało spo­ re zdziwienie, że przyleciałam zza oceanu wyłącznie po to, aby uczestniczyć w ostatnim pożegnaniu. Ja byłam zdziwiona ich zdziwieniem. Nie było innej al­ ternatywy! Ten mały gest nigdy nie będzie odpowiednim podziękowaniem za bo­ gactwa, jakim i obdarzała mnie nieustannie Pani Docent. Z materialnych rzeczy pozostały mi po Niej tylko naszyjniki z bursztynów, agatów i perełek - noszę je �In memoriam 457 często, szczególnie w dni pełne wyzwań naukowych - natomiast dobra duchowe, którymi mnie obdarzyła tak szczodrze, pozostaną na zawsze moim największym skarbem. Dziękuję, Pani Docent! Elżbieta M. Goździak Uniwersytet Georgetown w Waszyngtonie, USA ZO FIA SU LIK O W SK A -ZEG A N (1923-2011) Urodziła się 10 lipca 1923 roku w Krakowie, była wnuczką założyciela Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzieli. W czasie II wojny światowej łącz­ niczka Szarych Szeregów Armii Krajowej. Ukończyła Studium Wychowania Fi­ zycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wyższą Szkołę Wychowania Fizycznego w Krakowie. Była pracownikiem służby zdrowia oraz opieki i pomocy społecznej, zajmowała się rehabilitacją leczniczo-ruchową. Jako pierwsza prowadziła rehabi­ litację ruchową w polskiej psychiatrii, w szczególności dziecięcej, między innymi w Szpitalu Specjalistycznym im. J. Babińskiego i Wojewódzkiej Przychodni Zdrowia Psychicznego w Krakowie. Jako inspektor do spraw rehabilitacji Wojewódzkiego Ze­ społu Pomocy Społecznej organizowała specjalistyczne gabinety w domach pomocy społecznej. Zofia Sulikowska-Zegan działała w wielu stowarzyszeniach naukowych i społecznych; była współzałożycielką i wieloletnią przewodniczącą Zarządu Głów­ nego Sekcji Magistrów Wychowania Fizycznego w Poradni Rehabilitacji Polskie­ go Towarzystwa Walki z Kalectwem. Należała do Polskiego Związku Fizjoterapii, Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji, Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1999 r.). Za wybitne osiągnięcia w pracy zawodowej Zofia Sulikowska-Zegan została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, odznaką „Za Pracę dla Miasta Krakowa” oraz odznaczeniami resortowymi. Zmarła 19 maja 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz JA N SZYM IK (1930-2011) Urodził się 26 kwietnia 1930 roku we Frysztacie, gdzie uczęszczał do polskiej szkoły ludowej, a następnie wydziałowej. Maturę zdał w liceum w Milanówku. Stu­ diował na Wydziale Fitotechnicznym Wyższej Szkoły Rolniczej w Nitrze; ukończył Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu. Ponad trzydzieści �458 In memoriam lat pracował jako pedagog w szkolnictwie rolniczym w Czeskim Cieszynie. Był członkiem Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego (PZKO), jednym z założy­ cieli i wieloletnim wiceprezesem Sekcji Folklorystycznej przy Zarządzie Głównym PZKO, a następnie prezesem Sekcji Ludoznawczej, członkiem Sekcji Literacko-Artystycznej i Sekcji Historii Regionu, pracował między innymi w Komisji Szkol­ nej, Komisji Kultury i Nauki oraz Komisji Wydawniczej ZG PZKO. W latach 1968-1969 prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Cze­ chosłowacji. Był członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i Grupy Literackiej’63 przy Hucie Trzyniec. Publicysta, prozaik, poeta i eseista. Zajmował się w szczególności etnografią, nie stronił również od historii regionu. Wygłaszał liczne referaty zarówno w miejscowych kołach PZKO, jak rów­ nież w polskich szkołach na Zaolziu oraz podczas różnych imprez po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego. Publikował między innymi w „Zwrocie”, „Kalendarzu Ślą­ skim”, „Kalendarzu Skoczowskim”, „Głosie Ludu”, „Głosie Ziemi Cieszyńskiej”, „Biuletynie Ludoznawczym” (około 55 artykułów, opowiadań gwarowych, prezenta­ cji sylwetek regionalnych badaczy kultury ludowej), w kilku jednodniówkach Sekcji Folklorystycznej. Redagował lub współredagował piętnaście numerów „Biuletynu Ludoznawczego” oraz kilka „Zeszytów Ludoznawczych”, które stanowią ciekawą dokumentację i źródło wiedzy na temat kultury ludowej oraz folkloru Śląska Cie­ szyńskiego. Był autorem licznych artykułów etnograficznych poświęconych lecznic­ twu ludowemu, ziołolecznictwu, prognostyce ludowej oraz zwyczajom i obrzędom dorocznym na Śląsku Cieszyńskim. Wśród jego publikacji należy wymienić: A gdy będzie Słońce i deszcz (ludowe prognostyki pogody na Śląsku Cieszyńskim), Cieszyń­ ska plastyka ludowa na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyńskieformy do masła (współautor Antoni Szpyrc), Doroczne zwyczaje i obrzędy na Śląsku Cieszyńskim. Był współauto­ rem pierwszej, dwutomowej monografii poświęconej kulturze ludowej czeskiej czę­ ści Śląska Cieszyńskiego - Płyniesz Olzo (publikował pod nazwiskiem Wanda Szy­ mik). Te i inne prace są nie tylko zapisem, dokumentacją kultury i tradycji regionu, ale także inspiracją do działań zmierzających do podtrzymywania dziedzictwa kultu­ rowego oraz umacniania tożsamości kulturowej mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Jan Szymik posiadał wszystkie odznaczenia PZKO. Był również wyróżniony przez Instytut Bałtycki w Gdańsku medalem „In mare via Tua”, przez ministra kul­ tury i sztuki RP odznaką „Zasłużony dla kultury polskiej”, a przez Civitas Christiana uhonorowany Śląską Nagrodą im. Juliusza Ligonia. W 2007 roku został laureatem Nagrody im. Karola Miarki. Zmarł 22 lipca 2011 roku. Krystyna Reinfuss-Janusz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4214584f9e4a6d93a81ea2e4d86fa957.pdf c40042077f83f2b3151a65a781ef5a12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6212 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5794 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource IS PAN Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • ETNOGRAFIA • S Z T U K A * 2005 rok L X nr 2 (269). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T Y T U T SZTUKI POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K , F U N D A C J A KULTURY, STOWARZYSZENIE LIBER PRO A R T E S P I S ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ T R E Ś C I Zagadka człowieka - antropologia teatru 3 GEORGIJ IWANOWICZ GURDŻIJEW Blok materiałów pod redakcją Grzegorza Ziółkowskiego, konsultacja Tilo Ulbricht, współpraca James Moore. Redakcja przekładów Grzegorz Ziółkowski PETER B R O O K Wstęp 7 Recepcja GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI Recepcja nauczania Georgija Iwanowicza Gurdżijewa 8 w Polsce W stronę esencji Wprowadzenie: W stronę esencji" PETER B R O O K Ziółkowski....................... Przełożył Grzegorz Grając rolę w życiu PETER B R O O K Ziółkowski....................... Przełożył Grzegorz Człowiek zagadka. Wystąpienie we Wrocławiu w listopadzie 2001 roku JAMES MOORE Przełożyła Julia Paprotna...................... W stronę esencji LAURENCE ROSENTHAL Przełożyli członkowie polskiej grupy gurdżijewowskiej The Gurdjieff Society w TILO ULBRICHT podlegającej Londynie...................... Wprowadzenie do nauczania o wielkich prawach Przełożyli członkowie polskiej grupy gurdżijewowskiej The Gurdjieff Society w podlegającej Londynie...................... Nauczanie T H O M A S DE HARTMANN Nasze życie z panem Gurdżijewem (fragment) Przełożył Andrzej P I O T R D. USPIENSKI 22 Wojtasik........................ Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego (fragment) 24 Przełożyła Magda Złotowska JEANNE DE S A L Z M A N N Pierwsza inicjacja M I C H E L DE S A L Z M A N N Widzenie: niewyczerpane źródło wewnętrznej Przełożył Grzegorz Przełożyli członkowie Ziółkowski....................... polskiej grupy gurdżijewowskiej The Gurdjieff Society w HENRI TRACOL Londynie..................... MOORE 27 „Pamiętanie samego siebie" Przełożyła Magda Hasiuk-Świerzbińska JAMES wolności podlegającej .................... 31 Omawiane objawienie Przełożył Michał Jezierski....................... 1 34 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abcaa326ba806686367080a02c98123d.pdf 6eedfe3c949c0dc1dbf3ca4e4d1ae2d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6214 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5795 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.3 Antropologia obrazu Speculum mundi - antropologia widzenia Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.3, s.1-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Michera, Wojciech Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY F A N T R O P O L O G IA KULTURY F E T N O G R A F IA F SZ T U K A 2005 rok LIX nr 3 (270). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S P I S T R E Ś C I ZBIGNIEW BENEDYKTOW ICZ Antropologia obrazu................................................................ 2 W OJCIECH M ICHERA Speculum mundi - antropologia widzenia ........................... 3 FRANÇOISE FRONTISI-DUCROUX Oko, wzrok, spojrzenie - kilka greckich przedstawień. Przełożył Wojciech Michera ........................................................... M AURO M ENICHETTI 5 Lustro, odbicie i świat Dionisosa. Przełożył Wojciech Michera, współpraca Anna Dudzińska-Facca....... 12 KRYSTYNA BA RTO L Korespondencja sztuk. Simonides i inni.............................. 23 W IESŁAW JUSZCZAK Ekfraza imaginacyjna: eidolon Heleny.................................. 27 KATARZYNA PIETRUCZUK Ślepiec i widz - Edyp w Kolonos Sofoklesa........................... 37 JÉRÔME BA SCH ET Inwencyjność i seryjność średniowiecznych przedstawień wizualnych. W kierunku poszerzonej metody badania ikonografii. Przełożył Jan Mackiewicz................................................................ KORNELIA BINICEWICZ M ARTA STEINER 49 Najlepszy obraz świata. Ekfrazy Zmartwychwstania Piera della Francesca............................................................... 71 Opera z pachnącego portu..................................................... 91 Noty o autorach...................................................................... 135 Summaries................................................................................ 136 Contents.................................................................................... 139 1 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM ZBIGNIEW Tylko ktoś wątpiący mógłby zapytać, czy to po­ trzebne i czy to nie nadużycie: tworzenie jeszcze jednej antropologii genitivu — (obok tak już wielu licznych, innych, jak „antropologia fotografii”, „antropologia fil­ mu”, „antropologia teatru”, „antropologia życia”, „an­ tropologia śmierci”, „antropologia pamięci” itd. itd.) „antropologii obrazu” , gdyby nie spostrzegł, że to umiłowanie do genitvu jest nie tylko przyrodzoną ce­ chą antropologii kultury, ale ma swoje głębsze uzasad­ nienie. Obraz i pamięć. Obraz i społeczeństwo. Obraz i historia. Obraz i polityka. Obraz i poezja. Obraz i li­ teratura. Obraz i inne sztuki. Jedność sztuk. To zaled­ wie początek haseł i wątków, które pojawiają się w tym, i pojawią w następnych numerach. Dlatego z zebranych tu tekstów autorstwa, w przeważającej mierze nie antropologów przecież, wypisuję fragmenty najbardziej mnie przekonywujące. Fragmenty dla an­ tropologa, ale nie tylko dla antropologa niezwykle po­ uczające. Dla każdego, kto poważnie dzisiaj zadaje so­ bie wspomniane pytania: „Ale czy potrafimy widzieć? I co tak naprawdę widzimy?” Są to zaledwie wybrane przykłady, wyrwane czasem z dłuższego precyzyjnego i subtelnego wywodu i z różnych odległych od siebie kontekstów i horyzontów czasowych. Z pewnością ta­ kich podobnych cennych miejsc, czasem z inaczej po­ łożonymi akcentami, Czytelnik odnajdzie dla siebie w zebranych tu tekstach o wiele więcej (Wszystkie podkreślenia moje.): BENEDYKTOWICZ Antropologia obrazu stronę antropologii obrazu tak mógłby nazy­ wać się ten i kilka kolejnych, przygotowa­ nych już do druku numerów „Kontekstów”. Żyjemy w epoce potęgi obrazu. Doświadczamy tego niemal na co dzień. Żyjemy, jak powiadają niektórzy, na końcu „galaktyki Gutenberga”. W kulturze obrazu, zdominowanej przez obraz. W epoce telewizji, fotogra­ fii, filmu, reklam, „nowych mediów” i nowych techno­ logii tworzenia obrazów, we wszechogarniającej nas obecności obrazów. Ale czy potrafimy widzieć? I co, tak naprawdę widzimy? Znamiennym może być wzięcie i atrakcyjność, ale i też potrzeba takich książek, żeby poprzestać na przy­ kładach tylko tych, jakie pojawiły się ostatnio na na­ szym rynku, jak: Szkoła patrzenia Tadeusza Boruty (2003), czy Jak czytać malarstwo. (Rozwiązywanie zaga­ dek, rozumienie i smakowanie dzieł dawnych mistrzów) Patricka de Ryncka (wyd. oryg. 2004, przekład polski 2005). Wokół zebranych przez Wojciecha Micherę i za­ mówionych u autorów tekstów (patrz obok), w najbliż­ szych zeszytach ów leit motiv antropologii obrazu i związanych z nią, i z obrazami pytań będzie nam sta­ le towarzyszył. Współczesna refleksja nad obrazem jest obszarem niezwykle bogatym, interesującym. Obok pojawiających się w tym zeszycie autorów wystarczy wymienić nazwiska takich badaczy jak Hans Belting, Georges Didi-Huberman, David Freedberg, żeby uznać iż jest to bodaj jeden z najbardziej żywych nur­ tów we współczesnej humanistyce. Warto w tym miej­ scu przypomnieć, że u nas, na łamach „Kontekstów” ów nurt nowej refleksji nad obrazem zapoczątkował tekst Marii Poprzęckiej Obraz pod powiekami (odwołu­ jącej się zresztą do wspomnianych przed chwilą auto­ rów), jaki zamieściliśmy w numerze o antropologii pa­ mięci [por. „Konteksty” nr 1-2/2003]. I mógłby być najlepszym wprowadzeniem do tego numeru, gdyby nie ukazał się wcześniej. Można zatem powiedzieć, że po dwóch ostatnich, teatralnych, poświęconych antropologii teatru zeszy­ tach, od dominującej w nich nośnej metafory Theatrum mundi, przechodzimy do nie mniej jak widać mocnej Speculum mundi (patrz obok). W „Otóż moim zdaniem ‘sceny rodzajowe’, które przedstawiałyby greckie życie codzienne niczym foto­ grafia, w ogóle nie istnieją. Jak doskonale wiadomo, każdy obraz powstaje w wyniku doboru motywów czerpanych z szeroko pojętej tradycji kulturowej i z rzeczywistości - mających mniej lub bardziej złożo­ ne znaczenie symboliczne. Dlatego też obraz jest za­ wsze selekcją i symboliczną rekonstrukcją rzeczywi­ stości.” (Mauro Menichetti) „W konsekwencji, celem badania jest mniej ustale­ nie sensu obrazu niż pokazanie, jak przedstawienie uchyla się od niego, aby wciągnąć widza w niekoń­ czące się poszukiwanie. Nie chodzi już zatem o roz­ wiązanie zagadki obrazów, lecz o myślenie o miste­ rium i fascynacji jako o integralnej części funkcjo­ nowania obrazu.” (Jérome Baschet) „W historii duchowej kultury rzadko spotykamy rzeczy nowe. Wszystko już kiedyś było, wszystko się nieustannie powtarza. Tak samo jak, z pozoru ‘wyna­ leziony’ przez romantyzm, portret d’artiste maudit. Przykłady, jakich dostarcza nam grecka myśl o sztuce, co najmniej od początków okresu archa­ icznego, odnajdujemy w każdym czasie, z teraźniej­ szym włącznie.” (Wiesław Juszczak) 2 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM WOJCIECH MICHERA A ntropologia kultury to również antropologia kultury wizualnej, z kluczowym dla niej poję­ ciem „obrazu”. Pojęciem, powiedzmy od razu, szalenie wieloznacznym: symptomatyczna jest nadobfitość słów (rzeczowników, przymiotników, czasowni­ ków), które w każdym języku służą do opisania róż­ nych aspektów wizualności; a także to, że nazywamy obrazem zjawiska bardzo się od siebie różniące (gra­ ficzne, optyczne, perceptualne, mentalne, werbalne by przywołać schemat W. J. T. Mitchella). Czym za­ tem jest obraz? Najogólniej można powiedzieć, cytując swobodnie Platona z Sofisty, że jest on sposobem ist­ nienia tego, czego nie ma. Według zaś Blanchota (Spojrzenie Orfeusza): „Na pierwszy rzut oka obraz nie przypomina trupa, ale być może obcość nieboszczyka jest obcością obrazu”. Każdy bowiem obraz wikła się z konieczności w dyskurs - lub też sam dyskurs ten wi­ kła, zaplata i prowokuje - dotyczący niepewnej relacji między istnieniem „realnym” i „pozorem”. Pod wpływem tradycyjnej historii sztuki, estetyki, a także teologii, zapomina się często, że „obraz” jest kategorią kultury, a zatem - że treść tego pojęcia jest zmienna, konstruowana w konkretnym dyskursie kul­ turowym; w dyskursie, którego on sam, obraz, jest czę­ ścią. (To szczególne zapętlenie logiczne ładnie ilustru­ je scena z Iliady 3.125-128, w której po raz pierwszy spotykamy Helenę: splata ona na krosnach figuralną scenę przedstawiającą aktualne, dziejące się pod mu­ rami Troi wydarzenia - będące właśnie treścią Home­ rowego eposu, którego przecież i ona sama jest czę­ ścią). Żaden obraz nie istnieje poza kulturą, poza kon­ kretnym splotem jej ideologicznych i politycznych znaczeń. Żaden więc obraz - bez względu na to, czy określimy go jako „ikonę”, „idola”, „symulakr” - poza tym kontekstem nie jest ani mniej, ani bardziej praw­ dziwy, właściwy, fortunny. Mogłoby się jednak wydawać, że w obrazie wizual­ nym - który przedstawia ‘coś’ za pomocą ‘jakiegoś’ me­ dium - najmniej problematyczna (uwarunkowana kul­ turowo) jest sama jego percepcja. „Na-ocznośc” prze­ cież stanowi pierwsze kryterium oczy-wistości: wątpić o czymś mogę jedynie do chwili, gdy nie ujrzę na wła­ sne oczy. Nisi videro non credam: spojrzenie wątpiące­ go Apostoła, tak jak jego wskazujący palec, jest w pojęciach semiotyki Peirce’a - znakiem o wartości ‘indeksu’, śladem samej rzeczy. Bo „widzieć jakąś rzecz - przekonywał Platon - to widzieć rzecz, która jest” (Teaitet 199e). Lecz przecież i spojrzenia bywają różne, zaangażowane i nieprzeźroczyste - mogą być męskie, kobiece, pożądliwe, turysty, podglądacza, flaneura, mogą wyrażać lęk, dominację, nostalgię, itd. O nieproblematycznej czystości perceptualnej trudno mówić nawet wtedy, gdy patrzymy na obraz malarski (lub oglądamy film): i tu wzrok nie jest obo­ jętnym, bezpiecznym, zewnętrznym wobec oglądanego obiektu narzędziem poznania. Jak w wypadku per­ spektywy centralnej w malarstwie - traktowanej dłu- Speculum mundi - antropologia widzenia go jako zobiektywizowany sposób „naturalnego” od­ wzorowywania przestrzeni, w istocie zaś będącej (co wykazał m. in. Hubert Damisch) modelem konceptu­ alnym i kulturową „maszyną widzenia”. Odkrycie spo­ sobów konstruowania spojrzeń (wewnętrznych i ze­ wnętrznych), „polityki widzenia” (Norman Bryson), jest stawką w interpretacji konkretnego dzieła. W szerszym zaś znaczeniu, uświadomienie sobie problematyczności samego spojrzenia (do czego przyczy­ niły się m. in. prace Foucaulta i Lacana), wyznacza „zwrot”, jaki stosunkowo niedawno dokonał się w ba­ daniach nad obrazem i kulturą wizualną. Spojrzenie jest gestem kulturowym i obiektem. Także spojrzenie Innego - to, które dotyka mnie od zewnątrz. Jak pisał Jacques Lacan (w Les quatre con­ cepts..): „jesteśmy istotami, na które się patrzy, w wi­ dowisku świata. To, czemu zawdzięczamy świado­ mość, jednocześnie czyni z nas speculum mundi.” A także: „Od pierwszej chwili widzimy, że w dialektyce oka i spojrzenia nie ma spotkania, lecz u samej pod­ stawy - kuszenie”. * O oku i spojrzeniu - oraz pokusie - pisze w pierw­ szym tekście tego numeru „Kontekstów” prof. Françoise Frontisi-Ducroux z Paryża. Bardzo cieszymy się, że ta wybitna znawczyni greckiej ikonografii, a także autorka ważnych książek na temat ‘tożsamo­ ści’, ‘twarzy’ i ‘lustra’ w kulturze greckiej (zob. notę o autorce na końcu numeru), odpowiedziała swoim artykułem na zaproszenie redakcji. Françoise Frontisi pokazuje zatem zaskakującą ambiwalencję i ekwiwa­ lencję ‘patrzenia’ i ‘bycia widzianym’ w kulturze grec­ kiej: w koncepcjach optyczno-fizjologicznych, w nar­ racjach mitycznych, poetyckich, w języku. Oko i spoj­ rzenie metaforyzowane są jako „lampa” i „zwiercia­ dło”, czyli projektor i receptor promieni świetlnych (niebezpiecznych i prowokujących erotycznie), co tworzy strukturę konceptualną określającą grecką praktykę społeczną. Temat lustra - jako szczególnej kategorii kultury, będącej niejako „obrazem obrazu’ - powraca w artyku­ le, jaki napisał dla nas prof. Mauro Menichetti z Uni- 3 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM Wojciech Michera • SPECULUM MUNDI - ANTROPOLOGIA WIDZENIA wersytetu w Salerno. Dzięki subtelnej analizie ikono­ graficznej dwóch waz z regionu Wielkiej Grecji ujaw­ nia on symboliczne kody, odnoszące się do społeczne­ go wizerunku kobiety. Prof. Krystyna Bartol pisze następnie o związku po­ ezji i malarstwa w greckiej refleksji nad sztuką. Rozwa­ żania na temat szczególnej ekfrazy, tajemniczego eidolon Heleny, przedstawia prof. Wiesław Juszczak. Kata­ rzyna Pietruczuk bardzo wnikliwie analizuje sytuację sceniczną w dramacie Sofoklesa Edyp w Kolonos - re­ lację między tym, co „widzi” publiczność, i tym, co śle­ py bohater na scenie poznaje dzięki ustnej narracji. Kornelia Binicewicz przedstawia sposoby pisania o ob­ razach Piero della Francesca. Zamieszczamy również artykuł Jérôme Bascheta, świetnego francuskiego mediewisty, na temat ikonografii średniowiecznej. W ten sposób cykl tematyczny O BRAZ- OKO- SPOJRZENIE, poświęcony antropologii widzenia i historii obrazu: bę­ dzie powracał - mniej lub bardziej obfitym nurtem w następnych numerach „Kontekstów”. W numerze 4/2005 znajdzie się m. in. artykuł prof. Judith Okely z Uniwersytetu w Hull, prezentujący jej badania nad ‘patrzeniem’ i ‘widzeniem’ krajobrazu w Normandii. Teksty naszych kolegów o krajobrazach (Wiesław Szpilka, Chodząc w Tatry; Tomasz Szerszeń, Warszawa zniszczona, Paris n’existe plus: obrazy miasta w ruinie). Studium Stanisława Fijałkowskiego, Kilka problemów budowy obrazu w pismach Władysława Strzemińskiego. W całości problematyce ‘patrzenia’ i ‘widzenia’ po­ święcamy numer 1/2006: większość artykułów napisa­ na została z myślą o naszym monograficznym cyklu, przez takich m. in. autorów, jak Cynthia Klestinec (Vesalius i kultura druku), Katarzyna Murawska-Muthesius (Cartoon-Work), Yannis Papadopoulos (Dzikie zwierzęta-teatr-bogowie), Jonathan Simon (Anatom, ciało i publiczność. Honoré Fragonard i Gunther von H a­ gens), Anna Wieczorkiewicz (Historia spojrzenia na Ju ­ lię Pastranę), Szymon Wróbel (Czarowanie reprezenta­ cji), Łukasz Zaremba (Wenecja-Kinszasa. Niewidzialne miasta), Wojciech Michera (Bestia wizualna). Znajdą się tam też przekłady tekstów Jasia Elsnera z Oxfordu (Patrzeć i mówić: ekfraza w ujęciu psychoanalitycznym) oraz François Lissarrague z Centre Louis Gernet w Pa­ ryżu (Imagerie des Grecs ou Grèce des imagiers?). To tyl­ ko sygnały zapowiadające niektóre z tekstów o obra­ zach, z jakimi spotkamy się w następnych numerach. Andreas Alciatus, Emblemata - Narcyz 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78627f5bdc52c27789cd1c8e9a153557.pdf 094a84d6de750c8715b45daa55e2f212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3879 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3635 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.63-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I E Z D Z I A Ł A L N O Ś CI P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J ZA R O K 1 9 4 8. (s к i ot) Sekcja budownictwa początkowo zorganizowana zo­ stała w oparciu o Zakład Architektury Polskiej Poli­ techniki Warszawskiej, ze względu jednak na trudno­ ści w obsadzie kierownika sekcji przestała działać w kwietniu, a w maju została reaktywowana w K r a ­ kowie pod kierunkiem dr. Romana Reinfussa (asy­ stent: Zofia Kurkowa). Z braku funduszów przepro­ wadzono jedynie próbne inwentaryzacje w Kaszow'e koło Krakowa i пч Orawie. Dotychczasowe poczyna­ nia reaktywowanej Sekcji Budownictwa stwierdziły, że może ona rozwinąć efektywną działalność. Sekcja literatury — (Kierownik prof. dr. Julian K r z y żnowski, asystent Jan Sadownik). Kierownik przygotowywał materiały do rekon­ strukcji 3-go tomu swej „Bajki ludowej w układzie systematycznym" oraz kończy! druk tomu 2-go. Czynności te utrudniał mu brak specjalnej biblio­ tek korzystał natomiast z biblioteki podręcznej, która wobec rzadkości źródeł bajkowych w naszych zbiorach publicznych, takich nawet jak komplet „Ludu" K o l ­ berga, staje się powoli jedynym warsztatem pracy folklorystycznej na terenie Warszawy. Biblioteka ta, skoro się ją wspomniało, złożona z nabytych przez Instytut t o m ó w Kolberga, z depo­ z y t ó w Korbutianum i książek kierownika, licząca ok. 400 tomów, obsługiwała nietylko personel S^kcii, ale również pracowników z poza niej, studentów U. W., autora „Klechd polskich" St. Dzikowskiego, komisję konkursu bajkowego w M. K . i S. i in. Asystent Sekcji J . Sadownik zajmował się od po­ ł o w y roku doprowadzeniem do porządku kartoteki pieśni ludowej ze zbiorów prof. Bystronia. Porządko­ wanie to polegało na sprawdzaniu każdego zapisu z jego źródłem i systematyzowaniu pozycji spraw­ dzonych, tak by z biegiem czasu dojść do dokładnego indeksu, obejmującego wszystkie drukowane zbiory pieśni polskich. W czasie tym Asystent Sadownik sporządził 2000 nowych kart, uzyskanych drogą daru. W półroczu pierwszym asystent Z. Kamykowski zajęty był fotografowaniem tekstów literatur ludo­ wych, zachowanych w rękopisach i unikatach. Spo­ rządził mianowicie podobiznę „Legendy o Madeju' M. Chodźki, kilku zbiorków kolędowych pochodzenia klasztornego z okolic Krakowa (Siemiątki, Kalwaria Zebrzydowska i in.), oraz ogromnej kantyczki z X V I I i X V I I I , udostępnionej przez prof. A. Chybińskiego. W rezultacie tej pracy Sekcja posiada 740 zdjęć fotograficznych, które w przyszłości winny stać się podstawą krytycznego wydania naszych kolęd i pa­ storałek. , W związku z wymienionymi pracami pojawiły się w druku następujące studia kierowniku sekcji: 1. Polska bajka ludowa w układzie systematycz­ nym TNW, W-wa 1948, str. 220. 2. Morfologia bajki, L u d . 1948. 3. Baśń w teatrze (Wstęp do A. Buterlewicz, Teatr z baśni). 4. O poznanie literatury ludowej, PSztL 1, str. 11—15. Sekcja malarstwa i rzeźby: (Kierownik Dyr. dr. Józef Grabowski, asystent — M. Osiecka). Sfotografowano i opracowano eksponaty z zakresu tkaniny, ceramiki, rzeźby i sprzętu zdobionego wysta­ wy w Olsztynie — „Sztuka ludowa Mazur i Warmii". Wyniki opublikowano w Nr 4—5 rok 1948 P, Szt. L . Sfotografowano i opracowano eksponaty wystawy w Krakowie — „Sztuka ludowa w Polsce". Wyniki opublikowano w Nr 6 — 7 — 8 Polskiej Sztuki Ludo­ wej. Sfotografowano dla celów archiwalnych Instytutu eksponaty wystaw: sztuki ludowej woj. rzeszowskie­ go w Łańcucie, sztuki ludowej woj. kieleckiego w K i e l ­ cach, wycinanki kuroiowskiej w Kadzidle oraz ekspo­ naty z konkursu na malowanki dąbrowskie w Zalipiu. Prace sekcji zostały zahamowane w listopadzie skut­ kiem ustąpienia z Instytutu dyr. dr. J . Grabowskiego. Sekcja muzyki (Kierownik — mgr. Marian Sobie­ ski, asystent — mgr. Jadwiga Sobieska). Ogromną ilość czasu i energii pochłania konstruo­ wanie, konserwacja i wymiana zużytych części apa­ ratów fonograficznych, akumulatorów i aparatów pomocniczych. W roku sprawozdawczym Sekcja sfinalizowała kon­ strukcję aparatu sprężynowego do nagrywań w tere­ nie według planów własnych. Pod koniec 1948 zakup ono aparat synchroniczny do nagrywań oraz aparat synchroniczny do przegrywali. W* zakresie prac przygotowawczo - naukowych pro­ wadzi się katalog w y k o n a w c ó w ludowych, okolic i miejscowości Rodnych uwagi oraz informatorów te­ renowych, katalog alfabetyczny dudziarzy i koźlarzy wielkopolskich, księgę nagrań i alfabetyczny kataloR nagrań. Dla celów oneniacyjnych Sekcja gromadzi też zapisy melodii ze słuchu, których posiada przeszło 200. Zakuoiono 19 tomów do podręcznej biblioteki. Z w ł a ś c i w y c h prac naukowych Sekcja dokonała z muzyki i śpiewu ludowego 448 nagrań na płytach decelitowych, podnosząc stan zbiorów z pozycji 569 do 1015. Wszystkie nagrania pochodzą z terenu Wielkopolski, co jest wymownym świadectwem jai< hamująco na geograficzny zakres pracy Sekcji w p ł y w a brak odpo­ wiedniego środka lokomocji. O pracach terenowych przeprowadzanych w jesieni obszerniejsze sprawozdanie opublikowane zostało w Nr 9 — 10 Polskiej Sztuki Ludowej str. 58 i 59. W roku 1948 pracownicy Sekcji opublikowali 8 prac oraz przygotowali 3 prace dla Centrali Instytutu, I n ­ ternational u oik Music council i Min. Kultury i Sztu­ ki, wygłosili 6 referatów w różnych instytucjach, go­ ścili wycieczkę muzykologów czechosłowackich, któ­ rym udzielili pisemnych materiałów informacyjnych, oraz zapoczątkowali siaią w y m i a n ę materiałów паикоwych. W roku 1948 Sekcja służyła materiałami i pora­ dami instytucjom, profesorom, nauczycielom, pracow­ nikom o ś w i a t o w y m i innym osobom. Obaj pracow­ nicy Sekcji otrzymali w roku sprawozdawczym nomi­ nacje na Członków Komisji Muzykologicznej Polskiej Akademii Umiejętności oraz członków koresponden­ tów International Folk Music Council. Sekcja tańca. (Kierownik — mgr. Tadeusz Zygler). W zakresie prac przygotowawczo naukowych zapro­ wadzono: 1. kartotekę informatorów terenowych. 2. opracowano instrukcję dla informatorów tere­ nowych, 3. kartotekę bibliografii tańca, 4. zakupiono aparat filmowy'16 mm. Zakupiono dla wewnętrznego użytku-Instytutu pra­ cę A. Glapy i A. Kowalskiego — zbiór 41 tańców wielkopolskich, zanotowanych w terenie w czasie od 1945 do 1948 roku. W sezonie jesiennym przeprowa­ dzono w terenie dalsze badania nad tańcami wielko­ polskimi (A. Glapa i A. Kowalski) w wyniku czego zanotowano dalszych 16 tańców. Ogółem Sekcja po­ siada dokładny opis 57 tańców wielkopolskich. Opu­ blikowano 6 artykułów w fachowej prasie krajowej oraz jeden w Tanecznich Listach (Czechosłowacja). W czasie podróży kierownika Sekcji w maju do P r a ­ gi Festiwal Tańca i Pieśni Ludowej Słowiańskiej zo­ stał nawiązany ścisły kontakt z wydziałem tanecznym Konserwatorium w Pradze oraz badaczami folkloru. Sekcja zdobnictwa (Kierownik — dr. Roman Reinfuss, asystent — Zdzisław Szewczyk). Prace Sekcji szły w trzech głównych kierunkach: 1. B a d a w c z e p r a c e t e r e n o w e w okresie sprawozdawczym prowadzone były głównie na terenie Małopolski zachodniej w krakowskim i koło Tarnowa oraz na terenie góralszczyzny (Gorce, Podhale, okolice Szczawnicy, Orawa, rozpoczęto też pierwsze poszuki­ wania w sądeczyźnie). Przyczyną tego ograniczenia terytorialnego były trudności finansowe nie pozwala­ jące pokrywać kosztów dłuższych przejazdów kolejo­ wych. ; �Nie mniej, wykorzystując nadarzające się okazje, uda!o się roszerzyć badania i na inna okolica Polski. Dzięki bliskiemu kontaktowi Sekcji z Zakładem Etno­ logii Uniwersytetu Wrocławskiego, przeprowadzono kopiowanie względnie fotografowanie obiektów zdob­ nictwa ludowego w muzeach w Karpaczu. Niemczy, Jeleniej Górze, Wrocławiu i Brzegu. Ponadto przekop'' owano okazy meblarstwa ludowe­ go w muzeum w Szczecinie. Prowadzono badania na Kurpiach, w Częstochowskim, na Lubelszczyźnie (po­ wiat biłgorajski i tomaszowski). Przekopiowano też. zabytki ludowego zdobnictwa w muzeum lubelskim i w Zamościu. Na prośbę Departamentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki przeprowadzano w kwietniu 1948 ba­ dania malarstwa ściennego na Powiślu Dąbrowskim. Wyniki tych badań stały się podstawą do urządzenia tam przez Ministerstwo konkursu na najpiękniej ma­ lowaną izbę. Szereg plansz wykonanych przez pracow­ ników Sekcji zostało nabyte do zbiorów P a ń s t w o w e g o Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie skąd zostały i w ę r m i e wypożyczone na w y s t a w ę do Moskwv. W krakowskim odkryte zostały trzy ośrodki pro­ dukujące nieznane dotychczas typy skrzyń, zostało przebadane meblarstwo ludowe Gorców, zebrane bardzo bogate materiały do kowalstwa artystycznego w Małopolsce. Poczyniono też pierwsze kroki umożliwiającf rozpoczęcie systematycznych poszukiwań te­ renowych na obszarach wschodniej i północnej Polski. W cyfrach dorobek Sekcji przedstawia się następująco: 198 plansz okuć na wozach z 49 miejscowości 435 ., skrzyń z 96 ' ., 100 ,, innych mebli z 10 83 ., parzenic góralskich z 21 441 ,. ubiorów z 8 5 „ wnętrz z 1 54 próbki tkanin i kopie z 8 47 zл 2^ 11 kopie Kopie druków QiUKuw na na tkaninach иь-аиишеи ,, W dniu 31 grudnia 1948 zbiory Sekcji Zdobnictwa po włączeniu materiałów dostarczonych przez Dr. Gładysza (685 poz.) liczą 2443 pozycje. 2. O p r a c o w a n i e materiałów. Opracowywanie polega na kartografowaniu bada­ nych zjawisk i przeprowadzaniu ich systematyki. W r. 1948 opracowano podział typologiczny skrzyń krakowskich, który stanie się bazą wyjściową do analogicznego opracowania obejmującego skrzynie całej Polski. W ciągu r. 1948 opublikowano z materiałów Sekcji 5 artykułów. 3. U d o s t ę p n i a n i e m a t e r i a ł ó w . W kwietniu 1948 r. w związku z odbywającym się w Krakowie Walnym Zjazdem Polskiego Tow. Ludo­ znawczego, w pomieszczeniach przyległych do sali po­ siedzeń, urządzono w y s t a w ę materiałów Sekcji, którą zwiedzili wszyscy uczestnicy zjazdu a ponadto sporo młodzieży szkolnej. Materiały sekcji używane były do ilustrowan'a odczytów publicznych organizowanych przez Oddział Krakowski Polskiego Tow. Ludoznaw­ czego i w czasie w y k ł a d ó w o sztuce ludowej w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych a także Wyższej Szkole Nauk Społecznych. Na zamówienie Departamentu Twórczości przy Mi­ nisterstwie Kultury i Sztuki z materiałów Sekcji wy­ konanych zostało 20 kopii skrzyń malowanych jako materiał dla przyszłych wystaw. Sekcja wydawnicza (Kierownik mgr. Barbara Suchodolska), powstała dn. 15 października 1947 r. Po uzyskaniu zezwolenia na druk miesięcznika „Polskiej Sztuki Ludowej'' i uzyskaniu przydziału na papier i karton na okładkę, sekcja wydała na bezdrzewnym papierze I I I klasy w okładce z. kartonu również bezdrzewnego I I I klasy, w obwolucie z tonofanu, podwójny egzemplarz czasopisma liczący 64 stro­ ny za miesiące: listopad — grudzień 1947 r. W roku 1948 zostały wydane 3 pojedyncze numery po 32 strony w miesiącach — styczeń, luty, marzec — 2 podwójno: kwiecień — maj. wrzesień — październik, potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień. Dwa zeszyty mają charakter monograficzny — kwie­ cień — maj są omówieniem wystawy olsztyńskiej, zaś potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień jest poświęco­ ny wystawie sztuki ludowej w Krakowie. Nakład pisma wahał się od 2.000 egzemplarzy do 2.900 z wyjątkiem numeru poświęconego wystawie w Krakowie, który wydano w nakładzie 4.850 egzemp­ larzy. Ogółem wydano w roku 1947-48 za 12 miesięcy po­ jedynczych zeszytów 36.850. Pismo jest rozprowadzane po całej Polsce. Za gra­ nicę pismo jest wysyłane do Czechosłowacji, Węgier, Szwecji, Francji, Anglii i Ameryki w charakterze egzemplarzy wymiennych. Na Kongresie Intelektualistów we Wrocławiu zo­ stały wręczone uczestnikom po 2 numery Polskiej Sztuki Ludowej Nr 4 — 5 i 6 — 7 — 8. Archiwum i biblioteka. (Kierownik mgr. Władysława Kolago). Na archiwum składają się: 1) plansze wielobarwne, 2) zbiór zdjęć fotograficznych wraz z opisami. 3) 10 teczek kopii ornamentów obrazów ludowych na szkle, oraz 4) zapoczątkowany zbiór tkanin ludowych. Plan­ sze obejmują głównie nadokienniki z powiatu OstrówMazowiecka i Ostrołęka. Zbiory fotograficzne powsta­ ły ze zdjęć dokonanych podczas badań terenowych po­ szczególnych sekcji. Zbiory te są inwentaryzowane i wkrótce będą katalogowane. W książce inwentarzowej odbitek zainwentaryzowano ogółem 1.300 fotografii, zaopatrując je opisami. 250 pozycji dotyczy zakresu zdobnictwa, 310 rzeźby, 460 malarstwa, 40 grafiki, i 240 budownictwa ludowe­ go. Prócz książki inwentarzowej fotografi, archiwum prowadzi książkę klisz, gdzie do dnia 31 grudnia 1948 r. zainwentaryzowano 400 pozycji. Kopie ornamentów obrazów na szkle pochodzą ze wszystkich prawie muzeów w Polsce, posiadających takie obrazy. Prócz archiwum w centrali dwie sekcje posiadają swoje archiwa odrębne: zdobnictwa w K r a ­ kowie i muzyki w Poznaniu. W roku ubiegłym archiwum dostarczyło 84 fotogra­ fie o formacie pocztówki do katalogu Wystawy Pol­ skiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Na Kongres Intelektualistów we Wrocławiu wyko­ nano z 5 klisz 3.000 odbitek. Dla Departa­ mentu Plastyki Ministerstwa dostarczono 100 zdjęć wycinanek i 10 odbitek haftów kurpiowkich. Wreszcie do opracowania katalogu na Wystawę Wycinanki Pol­ skiej do Pragi dostarczono 80 zdjęć. Zbiór tkanin, posiadanych przez Instytut obejmuje próbki kurpiowskie z terenu puszczy Zielonej (okolice Myszyńca i Kadzidła) i puszczy Białej (między Seroc­ kiem a Ostrołęką Mazowiecką) — liczy 609 sztuk. Mniej tkanin bo 103 sztuki jest z pow. Opoczyńskiego i Rawskiego. Biblioteka składa się z 75 tomów książek i kilku czasopism. Biblioteka służy przede wszyskim pracow­ nikom Instytutu, a poza tym osobom współpracują­ cym. W roku 1948 z biblioteki skorzystało dwadzieścia dwie osoby. Sekcje fotograficzne. (Kierownik Stefan Deptuszewski). W dniu 1 października 1947 г., pracownia posia­ dała 60 tuz. płyt i 700 szt. papieru fotograficznego, W okresie sprawozdawczym zakupiono materia­ łów fotograficznych za sumę 320.480 zł, zużyto na wy­ konania prac laboratoryjnych 1 wydano dla Sekcyi za s u m ę 231.580 zł. Stan obecny przedstawia war­ tość 188.838 zł. Sprzętu i urządzeń dla Pracowni za­ kupiono za sumę 718.190 zł. Zdjęć w terenie wykonano 1155 szt., na miejscu 283. Pracownia w okresie sprawozdawczym wykonała 2,965 odbitek lub powiększeń, które zostały wykorzy­ stane do wydawnictwa i znajdują się w archiwum. Pobyt w terenie w związku z wykonaniem prac fotograficznych zleconych wynosi 80 dni, w związku z zakupem materiałów fotograficznych i sprzętu wy­ nosi 14 dni, razem 94 dni. W roku sprawozdawczym Instytut rozporządzał budżetem administracyjnym 6.000.000 zł, kredytem do­ datkowym na wydawnictwa — 2.000.000 zł oraz bud­ żetem inwestycyjnym — 2.000.000 zł. Ogółem więc 10.000.000 zł. Z tego wydatkowano na wydawnictwo zł 5.500.000, na zakup aut półcieżarowych. nrzvstosowanvch do wyjazdów ekip badawczych w teren — 1.200.000 zł, na aparaty badawcze 800.000 zł. Na badania i wydatki rzeczowe 2.500.000 zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4b75622a8968de2a398df5c4ac799da.pdf c25d7d958f5b59d45b7eeb8df19873d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3325 Title A name given to the resource Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.27-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Monika Krajewska CMENTARZE ŻYDOWSKIE W POLSCE: NAGROBKI I EPITAFIA Dzieje cmentarzy żydowskich w Polsce zaczynają się wraz z początkiem osadnictwa żydowskiego, a kończą w zasadzie wraz z wojenną zagładą społeczności Żydów polskich. Po wojnie więk­ szość cmentarzy pozostaje nieczynna. Na niektórych z rzadka odbywają się pogrzeby, a pomniki, które powstają, nie mają już cech tradycyjnych nagrobków żydowskich. •Podczas I I wojny światowej cmentarze, podobnie jak całe dziedzictwo kultury Żydów, objęte były planem zniszczenia; wiele z nich Niemcy zlikwidowali, inne ocalały częściowo, niektóre przetrwały nienaruszone. Po wojnie pozbawione naturalnych opie­ kunów — rodziny zmarłych — pozostały na łasce ludzi i przyrody. W wielu miejscowościach stopniowo przerzedzały się i znikały, i nadal znikają, jako łatwo dostępne źródło materiału budowlanego i tereny najbardziej niczyje. W kilkunastu miejscowościach zebrano zniszczone w czasie wojny nagrobki, tworząc z nich różnego rodzaju pomniki i lapidaria. Gdzie indziej — pomniki użyte przez Niemców do budowy dróg tkwią w nich do dzisiaj. Choć w porównianiu z przedwojennym stanem dziedzictwo żydowskiej sztuki nagrobnej zostało niesłychanie zubożone i ocalało we fragmentach, nadal jeszcze przedstawia bogaty materiał dla badaczy sztuki, epigrafiki i historii. Co więcej, cmentarze przetrwały często tam, gdzie zostały zniszczone synagogi, gdzie cenne przed­ mioty obrzędowe i cały dorobek materialny uległ rozproszeniu wraz z zagładą dzielnic żydowskich, jednym słowem — gdzie nie pozostał 1 już ślad po Żydach. Dlatego ocalałe cmentarze i ich fragmenty są dziś najbardziej autentycznym świadectwem wielowiekowego byto­ wania Żydów na ziemiach polskich (ił. 1). Cmentarze powstawały wszędzie tam, gdzie były gminy żydows­ kie, choć czasem przez dłuższy czas korzystano z cmentarzy w innej miejscowości. Cmentarz jest niezbędnym elementem życia gminy przestrzegającej ortodoksyjnych zasad religii mojżeszowej — obok synagogi, mykwy (łaźni rytualnej) i szkoły religijnej. Pogrzebanie zwłok jest spełnieniem nakazu religijnego , aktem miłosierdzia najwyższej próby, bo bez możliwości rewanżu. Odwiedzanie grobów świadczy o pobożności i szacunku dla przodków (kewer awot — groby ojców) i praktykowane jest zwłaszcza w okresie poprzedza­ jącym Dzień Pojednania. Obyczaj kładzenia na nagrobku kartki wotywnej, zwanej kwitł (l.mn. kwitlech), wynikał z rozpowszechnio­ nego w niektórych odłamach judaizmu wierzenia o możliwości wstawiennictwa znanych ze świątobliwości zmarłych, u Boga — w sprawie żyjących. Do tradycji wywodzącej się z grobów znaczo­ nych kopcami należy pozostawianie kamyka na nagrobku. Na cmentarzu nie wolno nosić tałesu ani tefilim, ani posługiwać się zwojem Tory, aby nie zawstydzać zmarłych, którzy już nie mogą tego robić. Z przepisów religijnych wynika obowiązek czci dla cmentarzy. Nie wolno wykorzystywać ziemi ani trawy — toteż cmentarze łatwo zarastały. Sam obyczaj stawiania nagrobka, podobnie jak zwyczaje związa2 3 4 5 27 �Bałaban i A. Maliniak. Szczególnie ważne są dla nas badania A. Levy'ego, który jako rabin wojskowy w czasie I wojny światowej zebrał w Polsce i na Litwie materiał z około 50 cmentarzy i przedstawił go zwracając szczególną uwagę na symbolikę płasko­ rzeźb. Nie ulega wątpliwości, że rzeźba nagrobna, zwłaszcza ta, która rozkwitła w X V I — X I X wieku w Europie Wschodniej i Środkowej, jest jedną z najciekawszych dziedzin sztuki żydowskiej , i właśnie o niej można mówić w kontekście ludowości. Na ten charakter sztuki nagrobnej zwraca uwagę Diamant, widząc w niej przejaw żydows­ kiego baroku wykształconego pod widocznym wpływem polskiego baroku w okresie, kiedy w Europie styl ten już przemijał. Z współczesnych nam dostrzegał to zjawisko A. Kanof. Pisał: „Zapotrzebowanie na nagrobki cmentarne stwarzało stałe ujście dla rzeźbiarskich zdolności miejscowych kamieniarzy i w gruncie rzeczy rzeźba nagrobna była jedną z pierwszych form żydowskiej sztuki ludowej, które zwróciły uwagę historyków" . Levy podkreśla bogactwo treści i fantazję nagrobków żydowskich w Europie Wschodniej jako przeciwieństwo „luksusowych lecz ubogich w idee" nagrobków Żydów w Europie Zachodniej. Wtóruje mu S. Kayse'r pisząc, że właśnie w Polsce, Rosji, a zwłaszcza w niektórych częściach Rumunii „rozwinęła się typowo ludowa sztuka, której sprzyjały bardziej abstrakcyjne tendencje leżące u podstaw żydows­ kiej sztuki obrzędowej tego obszaru, podczas gdy na Zachodzie, ceniąc bardziej wartości ornamentacyjne, polegano raczej na facho­ wym rzemiośle"; stąd właśnie cmentarze w Europie Wschodniej „zawierają ogromne bogactwo płaskorzeźb, na których ornament łączy się misternie z hebrajską inskrypcją." Trafną charakterysty­ kę nagrobków dał D. Dawidowicz, pisząc, że cechuje je „dążenie do oryginalności połączone z naciskiem na tradycję. Tu anonimowi rzemieślnicy żydowscy zdołali, może bardziej niż w innych dziedzi­ nach sztuki, osiągnąć własny styl. Niewiele jest dziedzin sztuki żydowskiej, odznaczających się takim bogactwem dekoracji i taką różnorodnością symboli jak sztuka nagrobna." Niewątpliwie duchowym podłożem dla rozwoju ludowej sztuki żydowskiej w Europie Wschodniej stał się chasydyzm — mistyczno-ludowy ruch religijny zapoczątkowany w X V I I I w. na Ukrainie, przeciwstawiający prostą, emocjonalną wiarę ludu suchej uczoności rabinów. „Chasydyzm wskrzesił (...) radość życia i obudził upodo­ banie do rodzimego ornamentu. I tak na kamieniach nagrobnych tego okresu znajdujemy charakterystyczne cechy stylu barokowego, przekształcone dzięki samodzielnym formom regionalnym, które stały się źródłem inspiracji dla kolejnych generacji artystów" — pisał znakomity malarz Jankiel Adler. Cechy tej sztuki to, według 19 20 21 22 23 24 25 ne z wieloma innymi dziedzinami życia, był przedmiotem kontro­ wersyjnych opinii u autorytetów religijnych. Według Szymona ben Gamaliela ( I I w.), „nie wznosi się pomników prawym, bo ich słowa są ich pomnikami" . Jego pogląd przyjmuje Majmonides ( X I I w.), jednak Salomon ben Abraham Ardet ( X I I I w.) uważa nagrobek za oznakę czci dla zmarłego, a Izaak Luria (XVI w.) — nawet za pomoc w „doskonaleniu duszy" zmarłego. Obecnie postawienie nagrobka traktuje się jako powinność religijną , a odsłonięcie go — tuż przed pierwszą rocznicą śmierci — czczone jest skromną ceremonią. 6 7 8 26 9 Cmentarz zwany jest po hebrajsku bet kwarot — dom mogił, bet chaim — dom życia, bet olam — dom wieczności; w jidysz—a hajlike ort — święte miejsce i a gute ort — dobre miejsce. Niektóre nazwy, pozornie paradoksalne, mają jednak uzasadnienie religijne. Jest nim wiara w życie wieczne, wiara odzwierciedlona w symbolice płasko­ rzeźb nagrobnych. Nazwy te „bynajmniej nie dziwią tego, kto zna Biblię i wie, że zmarli powracają do ojców i do Boga, który jest zawsze Bogiem życia, Bogiem żywych, a nie umarłych." Nie są one „eufemizmem, wyrażeniem, które omawia, osłania, gdyż pragnie ominąć wypowiedzenie czegoś boleśnie przykrego", lecz znamionują „głęboką wiarę w życie, życie, które nigdy przez śmierć zwyciężone być nie p o w i n n o " ^ modlitwie za zmarłych powtarza się prośbę 0 „związanie duszy w węzeł życia wiecznego", wyrażoną też w zakończeniu każdego epitafium. Według Talmudu zaś „sprawied­ liwi zwani są żywymi nawet po śmierci" . Jak już wspomniałam w Europie Wschodniej cmentarzy syste­ matycznie nie badano, bowiem gdy istniały przeważała ich funkcja użytkowa i mało kto zdawał sobie sprawę z ich wartości artystycznej. Dziś zaś, kiedy budzą zainteresowanie historyków sztuki pozostały z nich tylko szczątki. Jedynie kilka najciekawszych pod względem historycznym doczekało się odrębnych opracowań, bądź obszerniej­ szych opisów: warszawski przy ul. Gęsiej (obecnie przy Okopo­ wej) ,nie istniejący już stary cmentarz w Ł o d z i , cmentarz Remu w Krakowie , stary cmentarz w Lublinie , cmentarz lwowski 1 wileński . Stroną plastyczną tych zabytków zajęli się tylko M . 10 1 1 12 13 14 15 18 28 16 17 I I . 1. Szydłowiec, kwatera mężczyzn, nagrobki z przełomu X I X i X X w.; il. 2. Jerozolima, tzw. grobowiec Absaloma, ok. I wieku p.n.e.; i l . 3. Pozioma płyta, typowa dla Żydów sefardyjskich. Nagrobek z 1924 r. Londyn; i l . 4. „Płaczący anioł" — rzeźba Abrahama Ostrzegi na grobie adwokata Hochgemein-Homańskiego, świadcząca o prze­ strzeganiu zakazu przedstawiania twarzy. Warszawa 1930 �Kampfa, „płaskość, prostota, także wykorzystywanie kaligrafii hebrajskiej, przy czym geometryczny charakter liter hebrajskich i ich pionowe oraz poziome linie podstawowe zostają zachowane." Świetną charakterystykę istoty tego stylu dał dramaturg, pisarz i krytyk literacki Jecheskel Dobruszyn: „...żydowski lew, pantera czy byk są charakterystyczne nie dzięki budowie ciała, naturalistycznemu wyglądowi czy swym fizycznym, materialnym cechom, są przede wszystkim tworami ducha, symbolami i abstrakcjami. Nie przyby­ wają z lasu czy pola, pochodzą z baśni i żydowskiego folkloru kabalistycznego. Są to uświęcone zwierzęta Kabały, legendarne lwy i pantery z tronu Salomona: stworzenia i gołębie ze sfer niebiańs­ kich." Po hebrajsku nagrobek nazywa się maa?>ra. Obycząj wznosze­ nia nagrobków sięga starożytności, ale nie stał się normą religijną w judaizmie aż do średniowiecza. Początkowo kamień kładziony na mogile nie był pretekstem do dekoracji, lecz służył oznaczeniu i zabezpieczeniu miejsca spoczynku zwłok, by ustrzec je przed zbeszczeszczeniem. Był też znakiem dla kohenów (kapłanów), by nie przebywali w pobliżu zwłok w myśl zakazu religijnego: „I rzekł Pan do Mojżesza: Przemów do kapłanów, synów Aarona, i powiedz im: Niech się nikt z nich nie zanieczyści z powodu zmarłego z jego ludu" (Kpł. 21:1). Najstarszy nagrobek opisany w Biblii to pomnik (w oryginale: macewa), który Jakub postawił na grobie Racheli. Wielokrotnie mówi się w Biblii o znakowaniu kamieniem lub kopcem miejsc pochówku: (np. Joz. 7:26, 8:29,10:27; I I K r i . 23:17); kamień wznoszono też na miejscu objawienia Bożego (Rdz 28:17), zawarcia przymierza (Rdz. 31:45—52) lub innych ważnych wydarzeń (np. Joz. 4:3—9, 24:26). W starożytności chowano w Palestynie zwłoki w pieczarach wykutych w skale (np. groby Sanhedrynu i Królów w Jerozolimie z I — I I w.), a w podziemnych nekropoliach Bet Guvrin i Bet Szearim (od I I I w.) występują dekoracje plastyczne, podobnie jak na sarokofagach i ossuariach z tego okresu. Wpływy hellenistyczne zaznaczyły się na ozdobnych grobowcach wykutych w litej skale —tzw. grobach Absaloma i Zachariasza w dolinie Kidron w Jerozo­ limie z I I — I w. p.n.e. Kamiennych płyt nagrobnych z napisami zaczęto używać w Pale­ stynie w I I w.; z tego okresu pochodzą tannaickie groby w Jaffie. W rzymskich katakumbach okresu klasycznego (Vigna Randanini, Via Nomentana, Villa Torlonia, Monteverde) znajdują się też groby żydowskie, na których występują religijne symbole żydows­ kie, takie jak menora — świecznik siedmioramienny, lampa oliwna, szofar — róg używany w Nowy Rok, czy etrog i lulaw — roślinne atrybuty święta Sukkot. Współistnieją z nimi motywy z mitologii rzymskiej, jak Wiktoria koronująca nagiego młodzieńca czy Fortu­ na z rogiem obfitości. Symbole te rzeźbiono na płytach lub malowano na ścianę katakumb. Przetrwały do dziś. Nagrobki, o formie płyty, pochodzące z czasów rzymskich, odnaleziono w wielu miejscach basenu Morza Śródziemnego — na terenie obecnych Włoch, Grecji, Hiszpanii, Egiptu i Azji Mniej­ szej. O późniejszych z wieków I V — V I niczego prawie nie wiemy, a niewiele więcej o pochodzących z następnych stuleci. W . średniowieczu stawiano prostą płytę pokrytą samym tylko epitafium, czasem w reliefowym obramowaniu, prosto­ kątną lub półokrągłą u góry. Świadczą o tym nagrobki odkopane przed wojną m. in. w Moguncji, Spirze, Erfurcie i Kolonii, odna­ lezione we Wrocławiu ( X I — X I I I w.), oraz z cmentarzy w Wormacji (XI w.) i Frankfurtu nad Menem ( X I I I w.) Przejście od prostej pionowej płyty do wyszukanych form architektonicznych (m. in. wysokich nagrobków typu sarkofagowego) , można prześledzić na cmentarzu w Pradze — najstarszym zachowanym cmentarzu żydowskim w Europie Środkowej, gdzie grzebano od I połowy X V do X V I I I w. W okresie renesansu u Żydów sefardyjskich wykształciła się pozioma forma nagrobka, która utrzymała się w gminach sefardyjs­ kich m.in. w Europie i w Izraelu po dziś dzień (il. 3). Najbardziej okazałe ich przykłady znajdujemy na cmentarzu w Altonie ( X V I I w.) i w Ouderkerk pod Amsterdamem (XVII w.), gdzie poziome płyty lub nagrobki typu sarkofagowego pokrywa bogata dekoracja przedstawiająca sceny biblijne, rodzajowe i historyczne; łączy ona 27 28 29 30 31 32 33 34 35 tematy żydowskie z motywami charakterystycznymi dla sztuki europejskiej. Wśród Żydów aszkenazyjskich — a więc także polskich — utrzymał się średniowieczny kanon pionowej płyty, wzbogacony z biegiem czasu różnorodnymi elementami, tak w dekoracji, jak i architekturze i programie ideowym. Wyraźny zestaw symboli i styl zdobniczy, czerpiący w dużej mierze z baroku, a później z klasycyz­ mu, wykształcił się w X V I I i X V I I I w. i był związany z innymi gałęziami żydowskiej sztuki — szczególnie ze snycerską i malarską dekoracją wspaniałych drewnianych synagog, która też ma charak­ ter sztuki ludowej. Ten styl przetrwał prawie bez zmian na cmenta­ rzach w Polsce do początków X X w„ a w tradycyjnych społecznoś­ ciach mniejszych miast i miasteczek — aż do ich wojennej zagłady. W końcu X I X w. i w X X w. na wielkomiejskich cmentarzach żydowskich, takich jak w Warszawie, Łodzi i Wrocławiu, powstały pomniki o motywach stylowych i symbolicznych zaczerpniętych z cmentarzy chrześcijańskich, np. obeliski, kolumny z urną lub draperią, rzeźbione sarkofagi (il. 5) monumentalne grobowce naśla­ dujące formę portyku, portalu, panteonu lub ołtarza, kaplice cmentarne o cechach neogotyku, realistyczne rzeźby drzew o odcię­ tych gałęziach. W tym też czasie powstały specyficzne dla cmentarzy żydowskich grobowce w „stylu biblijnym", który wyróżnia się świadomym nawiązywaniem do form architektury Palestyny i Egip­ tu. Także popularność motywów mauretańskich w ornamentyce wynika być może z dążenia do „orientalnych" skojarzeń. Istnieje więc ogromna różnorodność form, stylów i źródeł inspiracji, a rów­ nocześnie... zupełna dowolność w ich łączeniu. Tradycyjne nagrobki, produkowane masowo, stają się w tym czasie, zwłaszcza w dużych miastach, szablonowe i pozbawione wyrazu. W X X w. na cmentarzu warszawskim a w mniejszym stopniu i łódzkim pojawia się pełnoplastyczna rzeźba w duchu kubizmu, ekspresjonizmu i secesji. Najcenniejsze dzieła — postaci ludzi 29 �- II. 5. Nagrobki odbiegające od tradycji: sarkofag na grobie kupca Wilhelma Landaua. Warszawa 1889. i aniołów z zasłoniętymi twarzami — wyszły spod dłuta Abrahama Ostrzegi (ił. 4). Wszystko to odnosi się jednak — podkreślmy to raz jeszcze — do dużych miast, a właściwie nawet tylko do tej części cmentarzy, na których chowano najzamożniejszą i najbardziej zasymilowaną część żydowskiej społeczności. Jednak tematem niniejszego studium nie będą pomniki o cechach stylowych zbliżonych do występujących na cmentarzach innych wyznań, chociaż i one zasługują na uwagę historyków sztuki, lecz pomniki o specyficznie żydowskim charakterze, tradycyjne, to znaczy takie, którymi upamiętniała swoich zmarłych społeczność żydowska w Polsce od średniowiecza po wiek X X . Nie powstała jeszcze — o ile autorce wiadomo — typologia nagrobków żydowskich w Polsce, podobnie jak nie podjęto analizy ich cech architektonicznych czy stylowych na skalę szerszą niż zakres jednego lub kilku cmentarzy. W sposób bardzo prowizoryczny można wyróżnić trzy typy tradycyjnych nagrobków: 1. M a c e w a — typ najbardziej rozpowszechniony, a na wielu obszarach jedyny (il. 1, 11, 12, 30 i in.). Jest to pionowa płyta kamienna różnej wysokości, najczęściej od 75 cm do 150 cm, zakończona prostokątnie, trójkątnie lub łukowato, a czasem w bar­ dziej oryginalny sposób. Pokrywają inskrypcja w jęzku hebrajskim, zazwyczaj ograniczona z obu boków półkolumnami, pilastrami, lizenami lub bordiurą. W przyczółku nad epitafium (czasem także pod nim) umieszczona jest zazwyczaj dekoracja plastyczna o rycie wklęsłym lub wypukłym, niekiedy rozbudowana do wielu pięter i przytłaczająca samo epitafium. Płyta osadzona jest wprost w ziemi lub na cokole, często podparta z tyłu podłużnym blokiem kamien­ nym o przekroju prostokąta, trapezu albo półkola. Macewy bywały malowane, ale trudno powiedzieć, jak często, ponieważ ślady polichromii zachowały się tylko gdzieniegdzie (np. Lublin, Kazimierz nad Wisłą, Szydłowiec, Ożarów, Warszawa i inne), a materiał archiwalny jest jeszcze skąpszy. Używano farby czerwonej, zielonej, żółtej, niebieskiej i pomarańczowej, a także czarnej, białej, srebrnej i złotej. Jak zauważył Diamant, kolorystyka była brana pod uwagę już przy rzeźbiarskim opracowywaniu nagrobka. Oprócz kamiennych stawiano też macewy drewniane — i znów trudno powiedzieć, jak bardzo były rozpowszechnione, bo nie przetrwały wojny i zachowały się tylko na fotografiach (jak np. ze Złoczowa w okolicach Lwowa). Wiadomo, że na cmentarzu warsza­ wskim jeszcze na początku X X w. stały nagrobki z dębowego drewna, i to zarówno w kwaterach, gdzie chowano Żydów ortodok­ 3 6 37 30 38 syjnych, jak i zasymilowanych. Nagrobki drewniane obejmowały cały wachlarz form od prostej deski do starannie opracowanej tablicy, z dekoracjami plastycznymi bliźniaczo podobnymi do tych, którymi zdobiono pomniki kamienne. Obydwa typy nagrobków mogły być zrobione prze tę samą o s o b ę . W X I X w. pojawiły się macewy żeliwne (Warszawa, Międzyrzec, Radomsko), o kompozycji epitafium i dekoracji nad nim podobnej jak w macewach kamiennych, z tą różnicą, że często wykorzystywa­ no możliwości, jakie daje ten materiał, by stworzyć bardziej ozdobną linię zwieńczenia. Litery są tu z reguły wypukłe (il. 8). Jakkolwiek podstawowy schemat kompozycji macewy pozostał ten sam, charakter dekoracji plastycznej, krój liter epitafium i po­ ziom artystyczny wykazują duże różnice, zależnie od miejsca i czasu powstania. Najstarsza istniejąca obecnie na ziemiach polskich macewa odkryta w 1917 r. we Wrocławiu i niedawno umieszczona na tamtejszym cmentarzu pochodzi z r. 1203 i ma wygląd typowy dla opisanych wyżej średniowiecznych nagrobków: jest to prostokątna płyta bez ornamentów, z umieszczonym w prostym obramieniu epitafium, upamiętniającym Dawida, syna Szaloma. Podobnie wygląda fragment odkrytego niedawno w Świdnicy nagrobka z 1362 r. Najstarszy zachowany na swoim miejscu nagrobek żydowski w Polsce stoi w Lublinie, na grobie Jakuba Kopelmana, zmarłego w 1541 r. Ten i inne lubelskie nagrobki z X V I w. należą do najskromniejszych macew z epitafium okolonym ramą (il. 6) lub nawet bez niej, jak np. na grobie zmarłego w 1558 r. rabina Szaloma Szachny. W Lesku podobne macewy pochodzą z pierwszych lat X V I I w., a gdzieniegdzie pojawiają się jeszcze później, aż po wiek X I X (Nowy Wiśnicz). Na cmentarzu Remu w Krakowie, drugim najstarszym z zachowanych cmentarzy żydowskich w Polsce, X V I -wieczne macewy mają już przeważnie epitafium o nieco bogatszej oprawie w formie gzymsu czy arkady, wzorowanej na renesanso­ wych portalach. Wersety epitafium umieszczone są w zagłębieniach, a wypukłe, starannie opracowane litery stanowią zasadniczy element dekoracji. Taką właśnie inskrypcję, ograniczoną dwoma pilastrami przechodzącymi w łuk archiwolty, ma oryginalny, zachowany nagrobek słynnego rabina Mosze Isserlesa, zwanego Remu, zmarłe­ go w 1572 r. (il. 7). Charakterystyczne jest to, że dostawiona znacznie później macewa na grobie Remu ma znacznie prymitywniejsze liternictwo (tekst epitafium jest ten sam), ale za to inskrypcję wieńczy obfita barokowa dekoracja o treści symbolicznej, a ograniczają z obu boków półkolumny oplecione winoroślą. Podobnie bogato zdobione są inne macewy z X V I I I i X I X w. 39 �H 6 Najstarsza macewa na cmentarzu w Lublinie z 1541 r. na grobie Jaakowa Kopelmana. Typowa dla tego okresu pionowa płyta z epitafium o prostym oprofilowaniu na obrzeżu (tekst tłum. — 2); il. 7. Płyta na grobie rabina Mosze Isserlesa, zwanego Remu, zm. 1572 r. Cmentarz Remu w Krakowie (tłum. — 4); il. 8. Żeliwna macewa na grobie Samuela Poznera. Warszawa 1880; il. 9. Przykład płaskorzeźby dostosowanej do pierwotnego kształtu kamienia. Lesko 1920 31 �Odbiegają od tego nagrobki z terenów ubogich w kamień i tradycje jego obróbki.W północno-wschodniej Polsce używano głazów narzutowych, ociosanych w kształt przypominający nieforemną macewę (Krynki, Tykocin) lub nie ociosanych (Tykocin, Orla, cmentarz na Rybakach w Łomży), z prymitywnie wyrytym napisem i bez ornamentów. Jeśli występuje jakaś dekoracja plastyczna, jest to pojedynczy symbol wyryty w najprostrzy sposób (il. 13). Macewy o nietypowym kształcie, wynikającym z formy użytego kamienia, można spotkać też sporadycznie w innych okolicach (np. w Lesku — niesymetryczne lub bardzo wydłużone w pionie); dostosowanie płaskorzeźby do „zastanego" kształtu kamienia daje dodatkowy, oryginalny efekt plastyczny (il. 9) 2. Nagrobki t y p u s a r k o f a g o w e g o . Bogaty zespół takich nagrobków o różnych wariantach architektonicznych i stylowych można znaleźć na cmentarzu Remu w Krakowie, zresztą dzięki jego powojennej rekonstrukcji (il. 10). Prawdopodobnie istniały one w jeszcze innych miejscach w Polsce, bowiem o sarkofagach „na wzór praski", widzianych w Opatowie, wspomina Bałaban. Porównanie odnosi się oczywiście do XV-wiecznego cmentarza w Pradze. Warto tu dodać, że analiza nagrobków z cmentarzy praskiego oraz wiedeńskiego doprowadziła badaczkę sztuki żydows­ kiej, Rachel Wischnitzer, do wniosku, że forma macewy wyłoniła się na skutek ewolucji sarkofagu poprzez przekształcenie jego tylnej ściany. Teza ta jednak nie została powszechnie przyjęta. Nagrobki sarkofagowe w Krakowie mają wiele odmian. Tumba jest często dwuczęściowa, składa się z prostokątnej skrzyni i przykry­ wającej ją półkolumny lub piramidy, dwu- lub czterospadowej, Górna część miewa ściany o dużym nachyleniu i bywa bardzo wysoka. Ściany pokryte są inskrypcjami i dekoracją. Ponadto do przedniej, a czasem także tylnej ściany dostawiona jest wysoka płyta, również pokryta inskrypcją. Taki jest nagrobek Mordechaja Saby, rektora krakowskiej uczelni talmudycznej, który zmarł w 1576 r.: wysoka, dwuspadowa tumba z pionową płytą z przodu i z tyłu — i wszystko pokryte inskrypcjami hebrajskimi bez żadnej dekoracji plastycznej. 3. Ohe 1 — (po hebrajsku — namiot) prosty budynek murowany, dawniej też drewniany, z drzwiami i jednym lub dwoma okienkami (il. 14). Otacza on jeden lub więcej grobów, oznaczonych wmurowa­ nymi w ścianę tablicami lub wolnostojącymi macewami. Jego prototypem jest drewniany daszek na słupach, wznoszony nad nagrobkiem dla jego ochrony. Ohel pozbawiony jest zazwyczaj jakiejkolwiek dekoracji plastycznej, a umieszczona nad wejściem tabliczka — o ile w ogóle istnieje — zawiera jedynie podstawowe dane: tylko wyjątkowo tekst jest ozdobny i poetycki (np. jeden z oheli w Warszawie). 4 0 41 42 32 Ohele wznoszono zazwyczaj na grobach słynnych rabinów ora cadyków — duchowych mistrzów chasydyzmu; znajdują się także nagrobki ich rodzin. Są one nadal odwiedzane — a czasei remontowane lub na nowo wznoszone — przez kontynuatorów polskich dynastii chasydzkich, mieszkających w Stanach Zjednoczo nych i Izraelu; śladem ich wizyt są kwitle — kartki wotywne, na któri robiono specjalne otwory w ohelach. W Polsce ohele znajdują s m.m. w Warszawie, Leżajsku, Bobowej, Nowym Sączu, Sieniawie Skierniewicach, Radomsku, Chrzanowie, Trzebini, Rymanowii i wielu innych miejscowościach. Trzeba jeszcze raz podkreślić, że powyższy podział jest prowizo­ ryczny, wyodrębnione typy nagrobków zachodzą bowiem na siebie. W ohelu może stać typowa macewa, płynna jest granica miedz macewą a sarkofagiem, bo przednia i/lub tylna ściana sarkofag może powiększyć się i przyjmować na siebie najważniejsze elementy: inskrypcję i ornament, a skrzynia sarkofagu — maleć i trac^ ozdoby, aż stanie się ledwie widoczną nad ziemią poziomą kolumną podtrzymującą macewę. Znane są również inne formy nagrobków. W czasie swoich wędrówek po Europie Wschodniej Levy zwrócił uwagę m.in. na niskie murowane lub drewniane budynki z wbudowaną z przodu płytą z epitafium, widoczną z zewnątrz i czasem chronioną drzwicz­ kami. Sfotografował on takie groby w Słonimiu i Kobryniu. Jak wynika ze znanych fotografii Jana Bułhaka, także w Wilnie było ich bardzo dużo. Obmurowane pionowe płyty były w Białymstoku. Fotografie z okresu I wojny światowej przedstawiają nagrobki w formie podłużnych drewnianych budek na cmentarzu w Stolinie. Levy odnotował też ciekawe przypadki wykorzystania w roli pomnika nagrobnego różnych materiałów, takich, które były dostę­ pne dla niezamożnych: pnia ściętego drzewa, pala wkopanego w ziemię z blaszaną lub kamienną tablicą, części kamienia młyńskie­ go. Opisując cmentarz w Kazimierzu nad Wisłą, Bałaban wspomina pomniki z początku X I X w., które „wprawiono do muru w oddziel­ nych niszach" a mówiąc o pięknym, założonym w X V w. cmentarzu we Lwowie, na którym sam zinwentaryzował wiele nagrobków, określa niektóre pomniki jako „wielkie jak ściany". Na cmentarzu poznańskim widział zaś — przeniesione ze starszego cmentarza — „nagrobki małe, t r ó j k ą t n e " . Mogły istnieć jeszcze inne typy nagrobków, które zostały zniszczone w czasie wojny. Charakterystyka form nagrobków, ich cech architektonicznych i rzeźbiarskich — to jedno z możliwych spojrzeń na cmentarze żydowskie. Inne podejście wiedzie do analizy symboliki płaskorzeźb, gdzie oprócz wiedzy historyka sztuki potrzebna jest już lepsza znajomość tradycji i religji żydowskiej. Trzecie pole badań to 43 44 45 �z! i i 4 44* ' l-r-l; j . ; i J 12 14 II. 11. Nagrobek Jehudy Leiba, syn Azriela. Warszawa 1822. Lwy nawiązują do imienia zmarłego. Na księdze cytat z Biblii, litery Pe Nun (skrót słów „Tu spoczywa") otwierają epitafium. Ligatury liter Alef i Lamed w czwartym i szóstym rzędzie oraz liter Lamed, Pe i Kof w ostatnim rzędzie są ozdobnie zakończone. W całym tekście liczne skróty oznaczone „lilijką". W przedostatnim i ostatnim wierszu sentencja dająca po podsumowaniu wartości liczbowych liter rok śmierci (tłum. — 8); il. 12. Akrostych w epitafium: pierwsze (z prawej) litery wierszy, wyróżnione wielkością, tworzą imiona zmarłego. Nagrobek Beniamina Zeewa Wolfa. Bieruń Stary 1832 (tłum. 14); il. 13. Często spotykany w pn.-wsch. Polsce typ nagrobka z kamienia polnego, o prymitywnym liternictwie i rysunku reliefu Tykocin; i l . 14. Ohel na grobie rabina Chaima Herca Halperna Białystok 1922 33 �II. 15. Owce w wodopoju. Nagrobek z 1 poł. X I X w. hebrajskie napisy nagrobne, które godne są uwagi zarówno ze względu na swoją treść i stylistykę jak i opracowanie plastyczne. Epitafia Interpretacja symboliki płaskorzeźb na nagrobkach, rozstrzyga­ nie pytania, czy twórca użył przypadkowo tego, a nie innego motywu, sięgając po prostu do ustalonego repertuaru przedstawień, czy też wywiódł obraz z faktów związanych z osobą i życiem zmarłego nie jest możliwe bez znajomości treści epitafium. I rzeczy­ wiście — inskrypcja nagrobna zbliża nas do odcyfrowania języka płaskorzeźb. Zbliża, ale niezmiernie rzadko daje rozstrzygającą odpowiedź, bowiem tradycyjne epitafium hebrajskie — tzn. takie, które umieszczano na grobach religijnych Żydów, przynajmniej od X V I w. aż do czasu wojennej zagłady — to zazwyczaj tekst stereotypowy, zrytualizowany, wręcz frazes. Nie bez racji Schiper określił XVIII-wieczne epitafia jako „przeładowane epitetami i prze­ nośniami, i często przez to niezrozumiałe" , a Dawidson pisał, że Jest rzeczą wiadomą, że epitafia hebrajskie są przeważnie zbiorem przesadnych frazesów, nic wspólnego ze zmarłą osobą nie mających, lecz będących swego rodzaju ozdobą barokową, splecioną z wieńca stów i z d a ń " . Podobnie Bałaban obrazowo określa je jako „napuszyste" , a gdzie indziej jako pisane „stylem książkowym, niecodziennym" i podpiera ten zarzut cytatem: „chwała wieku, szklanka mannny, kosz książek, nasz nauczyciel, o którego duszę walczą aniołowie niebiescy z ziemianami" . Takie przykłady można przywoływać w nieskończoność, a styl, którym posługiwali się autorzy inskrypcji — czasem początkujący poeci — określano jako melica, co oznacza styl o biblijnej lub talmudycznej frazie. Lektura hebrajskich epitafiów na cmentarzach żydowskich, które przetrwały w Polsce, potwierdza te określenia, choć inaczej patrzymy dziś na to, co kiedyś ganiono jako mało nowoczesne. Typowe jest rozbudowane epitafium o długości 10—20 wierszy, wypełnione epitetami pochwalnymi, alegoriami i metaforami obrazującmi cnoty zmarłego oraz żal osieroconej gminy czy rodziny. Zawiera ono często wersety z modlitw, cytaty z Biblii, zwłaszcza z Psalmów, i z innych dzieł religijnych, np. z Przypowieści Ojców (Pirke Awot), będących częścią Talmudu. Jednakże bogactwo źródeł religijnych, z których czerpali autorzy epitafiów, pozwalało na tworzenie tekstów bardzo się od siebie różniących, choć podob­ nych w ogólnej wymowie. Bywa więc. tak, że np. dziesięć dowolnie wybranych sąsiadujących ze sobą nagrobków ma teksty niemal zupełnie inne; kiedy indziej podobna grupa macew będzie miała inskrypcje prawie indentyczne, różniące się tylko personaliami zmarłego. Dają więc one informacje nie tyle o jego życiu i śmierci, co o tym, jakie cechy uchodziły w społeczności żydowskiej za najbar­ dziej godne pochwały, a więc i uwiecznienia w kamieniu. Jak pisze Anna Kamieńska: „Takie są konwencje nagrobkowych napisów, jakby umierali tylko dobrzy i p r a w i " . Jakie były te cechy, nakazane przez Pismo i tradycję, a upamiętone w epitafiach? A więc zacność, prawość, bogobojność (dosłow­ nie „bojaźń Boga" lub „bojaźń niebios"), gorliwość w spełnianiu 46 47 48 49 50 51 52 53 34 przykazań, uczoność (chodzi oczywiście o znajomość pism religij­ nych) i zasługi w przekazywaniu tej wiedzy potomnym, hojność (wyrażająca się w dobrocznności dla gminy), miłosierdzie, sprawied­ liwość, Typowym początkiem epitafium mężczyzny jest isz tam we-jaszar, co może być tłumaczone jako „mąż zacny i prawy", bądź też inaczej, ponieważ zakres znaczeniowy tych słów jest szeroki: tam oznacza również prostotę, prostolinijność. Inskrypcja na grobie kobiety często zaczyna się od słów isza haszuwa we-hacnua — „ko­ bieta poważana i cnotliwa". Pochwały dotyczą nie tylko zmarłego, ale nierzadko jego przod­ ków, np. „Jaakow syn sławnego mędrca Awrahama z Opoczna" (patrz tłumaczenie 7)*, a w wypadku kobiet — małżonka. Dla dodania powagi swej ocenie twórca epitafium powoływał się na autorytet społeczności, podkreślając, że zmarły był „poważany", „szanowany", a „imię jego było sławione w bramach" .0 tym, jak trwały był repertuar panegirycznych zwrotów może świadczyć fakt, że prawie ten sam ich zestaw można odnaleźć na X I X - , a nawet XX-wiecznych nagrobkach w Warszawie, Łodzi, galicyjskim mias­ teczku, co na XVI-wiecznych nagrobkach w Pradze A czego konkretnego możemy dowiedzieć się o zmarłym? Na większości cmentarzy niezmiernie rzadko podawany jest jego wiek, ale czasem spotyka się określenia takie, jak zaken lub jaszisz — stary, jeled— chłopiec, bachur — młodzieniec, awrech — młody człowiek, jalda — dziewczynka, betula — panna, narzeczona, kala — panna młoda, almana — wdowa. Rządziły tu obyczaje lokalne, bo np. nagrobkach w Pyskowicach k. Katowic często podany jest rok urodzenia oraz data śmierci i pogrzebu, który następował zazwyczaj dzień po śmierci. Najczęściej dopiero pod koniec epitafium określo­ na jest tożsamość: imię i imię ojca, a u kobiet czasem też imię męża. Wyjątkowo podawano też dalszych przodków (il. 54). Po imieniu ojca dodane jest lewi lub kohen, jeśli zmarły należał do potomków pokolenia Lewiego lub do pokolenia kapłańskiego, wywodzącego się od arcykapłana Aarona (np. tłum. 2 i 16). Bardziej skomplikowana jest sprawa z nazwiskami. Dopiero w X I X w. stały się one obowiązkowe dla wszystkich Żydów. Rzadko jednak można je znaleźć na tych nagrobkach, które interesują nas jako przykłady symboliki i sztuki żydowskiej. W niektórych miejsco­ wościach zdarza się, że na żadnym z zachowanych nagrobków nie ma ani jednego nazwiska. Spotykamy je natomiat w wielkomiejskich gminach na nagrobkach X I X - i z reguły na XX-wiecznych. W zasa­ dzie pojawiają się one w połowie X I X w„ ale, jak pisał z nutą wyrzutu Bałaban „to dzieje się tylko w wielkich miastach i u rodzin bardziej postępowych, zacofani i mieszkańcy miast prowincjonal­ nych nadal nie troszczą się o nazwiska i wypisują tylko imię zmarłego i imię jego ojca" . Wspomniał on też o umieszczeniu „przez pobożnych" nazwiska z tyłu nagrobka, ale spotyka się to stosunko­ wo rzadko. Czasem po imieniu ojca lub męża podawano miejsce jego 54 55 56 * Powołuję się na tłumaczenia zamieszczone na ss. 60—62 w art. S. Krajewskiego. Dalej podaję tylko skrót: tłum. �sekwencja liter-cyfr tworzy słowo lub wyrażenie, dzięki czemu data pochodzenia, np. „Mirel, wdowa po zmarłym Dawidzie, lewicie może być zakodowana w tekście (tłum. 8, il. 11). Przykład pomysło­ z Litwy" (Warszawa, 1848) lub „Aaron Kolber syn Michaela ze wości autorów epitafiów to data 5620 (=1860) zaszyfrowana Żmigrodu" (Katowice, 1930 r.). Czasem dowiadujemy się, że zmarły w słowie keter — korona (Pyskowice, Warszawa). Podobne zabiegi pochodził „ze świętej gminy..." — tu następuje nazwa miejscowości, stosowano już w X V w. w Pradze, czego dowodem jest data w słowie (tłum. 7 i 17). cedaka — sprawiedliwość, dobroczynność (1439 r ) . T a k a sztuka Warto dodać, że imię, imię ojca, fakt przynależności do rodu wymagała przeważnie przestawienia cyfr-liter dających w sumie kohenów lub lewitów, a także data, stanowiły treść inskrypcji na datę, co daje pewne pojęcie o trudnościach, z jakimi boryka się średniowiecznych nagrobkach żydowskich (Wormacja, Frankfurt, badacz epitafiów. Mało tego: litery składające się na datę (podobnie Praga), a imię i imię ojca — na starożytnych nagrobkach i ossuariach jak na imię) mogą być rozsiane po wersecie lub nawet całym w Palestynie i Rzymie ( I I — I V w . ) . epitafium i tylko kropki albo „ptaszki" nad nimi — czasem ledwo Zawsze obecnym elementem epitafium jest data śmierci, umiesz­ widoczne — podpowiadają, które z nich należy wyłowić i podsumo­ czana zazwyczaj na końcu. Składa się na nią dzień, miesiąc i rok, wać. Te zabiegi są głęboko osadzone w tradycji żydowskiej," oczywiście według kalendarza żydowskiego, w którym miesiące są szczególnie w wiedzy kabalistycznej, która zbieżnościom liczboksiężycowe, a lata liczone od stworzenia świata. Czasem poprze­ wo-znaczeniowym przypisuje wielką rolę. dza je dzień tygodnia (po hebrajsku: „dzień pierwszy" itd.), przy W dacie tysiące zazwyczaj opuszczano, umieszczając po niej czym sobota jest określana jako szabat kodesz — święta sobota, a piątek jako erew szabat — wigilia soboty. Dzień miesiąca też bywa zamiast tego wyrażenie li-prat katan — według małej rachuby, podany opisowo, np. erew rosz chodesz — wigilia nowego miesiąca. skrócone do liter LPK (patrz T/3)* często połączonych w ozdobną ligaturę (il. 11, 21). Występują też nazwy świąt (il. 57). Gdzieniegdzie podawano też datę pogrzebu. Na tradycyjnych nagrobkach, którymi się zajmujemy, rok * Ze względu na trudności techniczne związane z drukiem, na podany jest w formie właściwej językowi hebrajskiemu, tzn. za końcu artykułu podajemy tablicę z literami hebrajskimi, w tekście powołując się tylko na właściwy numer przykładu — np. T / l . pomocą liter, które zarazem mają wartość liczbową. Czasem ta 59 57 58 II 16 Nagrobek Miriam przedstawia werset biblijny, mówiący o Miriam grającej na bębnie. Warszawa; il. 17. Nagrobek Dawida; do imienia nawiązuj!werset z psalmu Dawida (Dawid grał na harfie). Warszawa 1826; il. 18. Inskrypcja wkomponowana w relief, przedstawiający misę i dzban lewitów dwie gałęzie palmowe i koronę. Nad naczyniami: „Oto służba lewitów", pod koroną: „Korona Tory", w łuku — zwrot „Tu spoczywa" Nagrobek Efraima lewity. Sieniawa, poł. X I X w. (?); il. 19. Fragm. manuskryptu z X I V w. „Machsor Lipsiae" 35 �Na nagrobkach pojawiają się dane dotyczące zajęcia i funkcji pełnionych w gminie, np. mohel—dokonujący obrzezania chłopców na znak przymierza Izraela z Bogiem, sofer — kopista świętych tekstów Tory, mezuzy i tefllim, dajan — sędzia, aw bet din - przewodniczący sądu rabinackiego, sztadlan — przedstawiciel gminy żydowskiej wobec władz miejscowych, szamasz — dozorca synagogi itp. (tłum. 14, 17). Nie są to jednak nigdy zwykłe zawody, wyjątek stanowi tu zawód lekarz — rofe. Spotkać można zaszczytny tytuł gaon oznaczający w Babilonii rektora szkoły talmudycznej, a potem wybitnego uczonego i autorytet w dziedzinie religijnej (tłum. 2, 5, 6, 17). Uderzający jest egalitaryzm epitafiów, który zresztą wprowadza w błąd co do rzeczywistej rangi zmarłego, Może to wyraz równości wobec śmierci, która zaciera granice między mędrcem a prostacz­ kiem, bogaczem i biedakiem? Ale jest też przyczyna bardziej prozaiczna: nawyk stosowania tytułów — w zasadzie przysługują­ cych rabinom, czyli autorytetom w sprawach prawa religijnego — do właściwie wszystkich zmarłych. Bałaban jako jedyne wiarygodne wymienia tytuły chawer (dosł. towarzysz; tradycyjny tytuł uczonego), morenu (dosł. nasz nauczyciel; tytuł osoby o kwalifikacjach rabina lub uczonego) i kadosz (dosł. święty; tak określano męczenników, którzy oddali życie za wiarę). Jednakże tytuł morenu [we-] haraw (MW, T/4, M W H , T/5) poprzedza nazwisko na wielkiej liczbie nagrobków, a na niektórych cmentarzach jest on regułą — nie może więc być brany dosłownie. Zapewne więcej wspólnego z rzeczywistością ma tytuł morenu we-haraw rabi (MWHRR, T/6) — nasz nauczyciel pan rabin. Te tytuły i ich kombinacje są zawsze skracane do pierwszych liter, co dodatkowo utrudnia ich interpretację. Chociaż w judaizmie nie ma jednej, precyzyjnej doktryny dotyczącej losów duszy po śmierci ciała, uważa się, że dusza jest nieśmiertelna i żyje nadal w olam ha-ba — przyszłym świecie. Życzenia dotyczące życia pośmiertnego i odpoczynku duszy, a także 60 II. 20. Litery wypukłe, ozdobione kółkami w poł. wys., poziome kreski wyolbrzymione, pionowe zredukowane. Nagrobek Jehudy s. Eliakuma Gecla. Mikołów 1731 (?); il. 21. Liternictwo wypukłe, litera Lamed ma kształt głowy ptaka. Nagrobek Riwy c. Icchaka. Przytyk 1824; V IJl, iii II. 22. Litery wklęsłe, ozdobione kropkami, skróty znaczone arabes­ ką. Nagrobek Szmelke s. Aarona. Warszawa 1817; i l . 23. Litery przypominają iluminowane manuskrypty. Litery wypukłe, ozdobio­ ne kropkami w poł. wys. Skróty i daty oznaczone „v". Nagrobek Sary. Tarnów 1799 �II. 24. Litera Lamed o zakończeniu w kształcie głowy ptaka dziobiącego liść. Lublin 1817 prośby o orędowanie za żywymi często pojawiają się w inskrypcjach nagrobnych i należą do ich najciekawszych elementów, choć i one uległy skonwencjonalizowaniu, i to do tego stopnia, że stosuje się tylko ich skróty. Najczęstsze to T/7 „niech jego (jej) dusza będzie w ogrodzie Eden (tzn. w raju)", T/8 „niech spoczywa w pokoju". Powszechny w Polsce, a zarazem bardzo dawny, bo występujący już na wczesnośredniowiecznych nagrobkach żydowskich jest zwrot T/9 „niech jego pamięć będzie błogosławiona" lub „błogosławionej pamięci", czy T/10 „niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosła­ wiona". Zwrotu tego używano prawie zawsze po imieniu wcześniej zmarłego ojca lub małżonka (np. tłum 17). Natomiast zwrot T/11 „oby jego światło świeciło nadal" — oznacza, że wspomniany w epitafium ojciec zmarłego jeszcze żyje (tłum. 7, 15). Zwrotów dotyczących śmierci i życia pośmiertnego jest bardzo wiele, niektóre z nich to: „niech jego dusza dostąpi żywota wieczne­ go", „został zabrany do wysokości", „został przyłączony do swego ludu" lub „do swoich przodków", „dusza jego wstąpiła do niebios", „odszedł do miejsca pokoju" lub „miejsca prawdy", „miejsca odpoczynku". Najważniejszy jest jednak zwrot, który stał się nieodmiennym zakończeniem każdego epitafium i często pozostał jedynym hebrajskim elementem odległych już od żydowskiej tradycji epitafiów w innych językach — tichje niszmato crura bi-crorha-chajim występujący w postaci skrótu T/2. Werset ten ma swe źródło w I Księdze Samuela , występuje też w liturgii — w modlit­ wie Izkor zmawianej w synagodze za umarłych, której część stanowi słynna pieśń El Małe Rochami (Boże pełen miłosierdzia) oraz podczas pogrzebu *. Metafora ta pozwala na różne tłumacze­ nia, bardziej i mniej dosłowne. Niektóre z nich to: „Oby jego/jej dusza miała udział w życiu wiecznym" , „Niechaj dusza jego włączona będzie do grona żyjących" „Niechaj dusza jego przyjęta zostanie w grono żyjących" , „Niech dusza (...) otoczy się obleczeniem życia w Bogu" lub „Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia wiecznego" — ta ostatnia wersja jest najbardziej dosłowna i najbliższa powszechnie przyjętym angielskim i niemiec­ kim tłumaczeniom. Omawiany werset występował na nagrobkach już w starożytności a rozpowszechnił się w średniowieczu (Wormac­ ja — od 1162 r„ Frankfurt n. Menem — powszechnie używane od 1347 r„ Wiedeń, Znojmo w Czechach, Budapeszt). Znany też był w gminach sefardyjskich, skądinąd różniących się tradycją. Wy­ stępuje też na nagrobkach XVI-wiecznych w Lublinie i Krakowie, le —według rozeznania autorki — nie jest tam regułą; trudno określić to z pewnością, ze względu na powojenną rekonstrukcję nagrobków w Krakowie, a zapadanie się w ziemię tych w Lublinie. Czasem po skrócie T/2 następuje słowo amen, pieczętujące jakby prośbę o życie wieczne, jak np. na nagrobku z 1613 r. na cmentarzu Remu w Krakowie. Oprócz tego na wielu nagrobkach tego cmenta­ rza występuje słowo amen wydrapane kursywą hebrajską w zastyga jącym cemencie, zapewne przy rekonstrukcji, niesłusznie brane przez niektórych za znak kamieniarski. Okoliczności powstania tych napisów nie są autorce znane. 61 62 63 6 65 66 6 7 68 69 a Słowo amen, tak jak i podobnie używane słowo seta, czasem trzykrotnie powtórzone, było częstym zakończenem epitafium w Środkowej i Zachodniej Europie w dobie średniowiecza i pojawiało się czasem aż do X V I I I wieku. W Polsce można je spotkać w Krakowie i Lublinie, a także na jednym z najstarszych znanych nam nagrobków żydowskich w Polsce — wrocławskiej macewie z 1345 r„ gdzie słowo sela występuje dwa razy. Skoro pojawił się już problem skrótów w epitafiach, warto dodać, że te, które wymieniono wyżej, nie wyczerpują bynajmniej ich repertuaru. Np. wyrażenie ire Elokim lub ire Adonaj — bogobojny — skracane jest na najrozmaitsze sposoby. Skrótem jest początek każdego prawie epitafium — litery T / l od po nitman — tu pochowany, po nikbar — tu pogrzebany, lub po nignaz — tu ukryty, czasem zastąpione przez litery T/12 od po tamun — tu pochowany . Skrót ten bardzo często wkomponowany jest w ornament nad epitafium (il. 8, 28, 41, 45, 55, i in.). Litery T/13 to skrót od ben reb — syn pana, lub bat reb — córka pana, poprzedzający patronimicum. Rzadsze są skróty odnoszące się do rodów: T/14 od kohen we-cedek—kapłan i sprawiedliwy oraz T/15 segan lewiim — pokole­ nie lewitów; z tych skrótów zresztą powstały popularne nazwiska Kac i Segal. Trzeba przyznać, że nagromadzenie skrótów w i tak już skrótowej — bo pozbawionej samogłosek — inskrypcji hebrajskiej stanowi istną łamigłówkę i ... pułapkę dla ich badacza. W X V I I I wieku w hebrajskich inskrypcjach nagrobnych stają się modne różne figury stylistyczne; moda ta kwitnie w X I X wieku i utrzymuje się do końca trwania kultury żydowskiej w Polsce, choć w X X wieku, gdy nagrobki stają się szablonową „masówką", ubożeją też epitafia. Wśród tych figur popularne są akrostychy, w których pierwsze (oczywiście od prawej strony) litery kolejnych wersetów tworzą imię zmarłego, czasem z dodatkiem kohen, lewita lub z nazwiskiem. Litery te twórca nagrobka przeważnie wyróżniał wielkością, kropką lub ptaszkiem nad literą, a czasem w bardziej oryginalny sposób, np. umieszczając je w obwódkach (Chęciny, Sosnowiec-Modrzejów) lub w pionowym zagłębionym pasie (Inowłódz). Typowy jest nagrobek z Bierunia Starego z 1829 roku, gdzie pierwsze litery, większe od pozostałych, tworzą imiona zmarłego Beniamin Zeew Wolf, powtórzone ponadto w treści inskrypcji (tłum. 14, i l . 12). Na warszawskim cmentarzu takie inskrypcje są bardzo często spotykane. Innym środkiem chętnie używanym w X I X i X X wieku są rymy, wzorowane na poematach liturgicznych zwanych pijut. Czasem ta sama sylaba (najczęściej im — końcówka liczby mnogiej) kończy wszystkie wersety inskrypcji (tłum. 16 i 17). Niezliczone przenośnie i epitety, które można znaleźć na nagrob­ kach żydowskich w Polsce, mogłyby — i powinny — stanowić przedmiot osobnych badań literackich. Metafory takie jak: „kroczył ścieżkami Tory", „jego świeca w nocy nie gasła", „wyciągał dłonie do biedaków", „był ozdobą swego ludu" lub „pokolenia", „pasterz ludu Izraela", „szedł prostą drogą przez całe swe życie", „światło diaspory" można by mnożyć w nieskończoność. Nietrudno zauwa70 71 17 �X. V nr II. 25. Jedna z wyjątkowych macew z postacią ludzką (ale od tyłu), ponadto trzoda owiec, studnia, dom. Warszawa 1824; i l . 26. Dłonie z nożem do obrzezywania, na nagrobku wykonującego tę czynność rabina Jaakowa Cwi Witelsona. Po bokach zwój Tory z gwiazdą Dawid i szofar — róg do trąbienia w Nowy Rok. Warszawa 1924. żyć, że w prawie wszystkich tych zwrotach pobrzmiewają echa biblijne i rabiniczne, a wiele jest dosłownymi cytatami z Biblii, Talmudu i tekstów litugicznych (np. tłum. 10, i l . 35). Autorzy doskonałego studium o cmentarzu żydowskim w Pradze ,obejmującego 170 nagrobków z X V i X V I wieku, wymieniają ponad 300 różnych wersetów zaczerpniętych z Biblii, w tym najczęściej z Księgi Rodzaju, Księgi Samuela, Hioba, Jeremiasza, Izajasza, z Psalmów, Trenów Jeremiasza i Przypowieści Salomona. Choć brak jest jakiejkolwiek podobnej analizy dotyczącej Polski, lektura wybra­ nych epitafiów, w większości XIX-wiecznych, z różnych okolic, daje wrażenie podobnego bogactwa. Oto kilka przykładów: „I umarł (...) sędziwy i syty dni, i został przyłączony do przodków swoich" (Rdz. 25:8), „był mężem sprawiedliwym, nieskazitelnym wśród swego pokolenia" (Rdz. 6:9), „mąż, który boi się Pana" (Ps 112:1), „niech łaska twoja będzie pociechą moją" (Ps 119:76), „który boi się Pana, który kroczy jego drogami" (Ps 128:1), „kto ma czyste dłonie i niewinne serce" (Ps 24:4). Pochwałę kobiety czerpano najczęściej ze znanego fragmentu Przypowieści Salomona: „dzielna kobieta (...) jej wartość przewyższa perły" (31:10), „Wyświadcza (...) dobro (...) po wszystkie dni swego życia" (31:12), „jej lampa w nocy nie gaśnie" (31:18), „otwiera swoją dłoń przed ubogim, a do biedaka wyciąga ręce" (31:20), „mąż jej jest w bramach szanowany" (31:23), „bogo­ bojna żona jest godna chwyły" (31:30)—wersety te występują często na nagrobkach. Rozpacz bliskich opisywał autor epitafium słowami z Trenów Jeremiasza: „nie ma, kto by je pocieszył" i „Wejrzyj, Panie, na moją niedolę" (1:9), „Dlatego płaczę, moje oko, moje oko zalewa się łzami" (1:16), „Ustała radość naszego serca (...) spadła korona z naszej głowy, (...) Dlatego chore jest nasze serce, dlatego zaćmione są nasze oczy (5:15—17). Biblijny Laban, zawierając przymierze z Jakubem, mówi: „Ten oto kopiec i ten pomnik (hebr.: macewa) będą świadkami..." (Rdz. 31:51—52). Werset ten otwiera epitafium na XII-wiecznym nagrob­ ku we Frankfurcie, XVI-wiecznym — w Pradze; w Polsce autorka spotkała go m.in. na XVI-wiecznym nagrobku w Lublinie i X I X 72 -wiecznych macewach z Kazimierza nad Wisłą, Sieniawy, Bledz i Łosic, co znów każe pamiętać o ciągłości żydowskiej tradyc czerpiącej z tych samych źródeł w różnych krajach i epokach. Pretekstem do wersetu biblijnego może być imię zmarłego — imię patriarchy, „matki ludu Izraela", króla lub proroka. Wśród i wielu przykładów znanych autorce z polskich cmentarzy są następu­ jące: „Abraham zestarzał się i posunął się w latach" (Rdz. 24:1), a potem „umarł (...)sędziwy i syty dni, i został przyłączony doi przodków swoich" (Rdz. 25:8), „I wyszedł Izaak (...) na pole" (Rdz. 24:63; tłum 13), „Izaak (...) umarł, i został przyłączony do przodków swoich sędziwy i syty d n i " (Rdz. 35:29), „Mojżesz był pasterzem" I (Wj. 3:1), „Gdzie jest Sara? (...) W tym oto namiocie" (Rdz. 18:9). Te dwa ostatnie wersety zostały na warszawskim cmentarzu zilustrowa­ ne płaskorzeźbami: na nagrobku Mojżesza obok tego wersetu widnieje trzoda owiec (il. 15), a cytat o Sarze wyryty jest na domku z otwartymi na oścież drzwiami. Także błogosławieństwo udzielon przez Jakuba jego synom — protoplastom dwunastu plemio Izraela — inspirowało zarówno twórców paskorzeźb, jak i autorów inskrypcji, którzy cytowali takie np. wersety: „Szczenię lwie, Juda", „Juda — ciebie będą sławić bracia twoi" (Rdz. 49:8—9), lu „Naftali — smukła łania" (Rdz. 49:21). Źródłem cytatów nawiązu­ jących do imion zmarłych stały się też przedśmiertne słowa Mojżesza do plemion Izraela (Tłum. 8; i l . 11). Sztuką bardziej wyrafinowaną od dobierania wersetów biblij­ nych było ich parafrazowanie. Na starym, już nie istniejącym cmentarzu w Łodzi autor epitafium sięgnął po werset „Nic tu innego, tylko dom Boży" ze słynnej wizji Jakuba (Rdz. 28:17) i przekształcił go w „Nic tu innego, tylko dom wieczności" , nawiązując do faktu, że jedna z hebrajskich nazw cmentarza brzmi właśnie bet olam — dom wieczności. Bardzo ciekawe parafrazy można znaleźć na cmentarzu w War­ szawie. Oto dwa przykłady inskrypcji, w których wykorzystano zbieżność imion zmarłych i postaci biblijnych, w obu płaskorzeźba jest ilustracją treści, i w obu tematem tej płaskorzeźby są instrumenty : 73 II. 27. Dłoń trzymająca pióro, nagrobek sofera, kopisty świętych tekstów. Warszawa, 1 poł. X I X w.; il. 28. Dłoń lejąca wodę z dzbana — na nagrobku lewity, po bokach relief litery Pe Nun (skrót słów „Tu spoczywa"). Warszawa 1 tf€'S 38 �muzyczne — motyw skądinąd rzadki. Pierwszy: w Księdze Wyjścia (15:20) opisane jest, jak prorokini Miriam, siostra Aarona, prowa­ dząc za sobą wszystkie kobiety, sławi tańcem i śpiewem szczęśliwe przejście Żydów przez Morze Czerwone. Na warszawskim nagrobku Miriam, płaskorzeźbę przedstawiającą trąby, bębny, flety i skrzypce okala wstęga, na której umieszczono odpowiedni werset: „I wzięła Miriam bęben w swoje dłonie", ale słowo tof— bęben zastąpiono słowem tow — dobro. Jego sens więc jest: „Miriam zabrała ze sobą dobro" . Relief odnosi się od pierwotnego sensu, może po to by ułatwić skojarzenie? Niestety, duża część epitafium pogrążona jest w ziemi i nie można odczytać daty, zapewne jest to jednak nagrobek z X I X wieku, możliwe, że z jego pierwszej połowy (il. 16). Na nagrobku Dawida syna Jeremiasza, zmarłego w 1826 roku, instumenty muzyczne wyrzeźbione są z większą biegłością. Tu również są one plastyczną ilustracją imienia zmarłego, a zarazem komentarzem do wyrytego nad nim wersetu, który i w tym wypadku jest trawestacją tekstu biblijnego. Słowa newe! we-kinor — cytra i harfa (Ps 150:3) zamienione zostały na podobnie brzmiące ewel kinorenu — żałoba naszych harf, przez co uzyskano tekst: „Czy nasze harfy zmieniły się w żałobę, bo umarł Dawid, radość naszego serca". Zmarłym był Dawid, a biblijny Dawid, jak wiadomo, grą na harfie odpędzał przygnębienie króla Saula. W centrum reliefu widnieje instrument o wyglądzie liry, po prawej — piszczałki, po lewej — trąbka. Lira ma zakończenia w formie orlich głów, zwieńczona jest koroną, a pod strunami — dziś już nie istniejącymi, a zrobionymi zapewne z drutu — umieszczono inicjały pierwszych słów epitafium: tu spoczywa (il. 17). Wiele mówi porównanie tego przedstawienia z nagrobkiem Dawida de Rocha w Amsterdamie, gdzie mistrzowsko wyobrażona jest postać króla Dawida grającego na harfie — również jako aluzja do imienia, ale wykorzystująca właściwą żydom sefardyjskim swo­ bodę w przedstawianiu postaci ludzkich. 74 Przykładem zastosowania gry słów jest opisany prze Levy'ego nagrobek ze Słonimia, na którym w epitafium wyryto werset z Trenów Jeremiasza „I pomnożył (Pan) u córki Judzkiej smutek i narzekanie" (Lm 2:5). Ostatnie słowo może być dwojako odczytane: jako anija — lament, narzekanie lub jako onija — okręt. Skorzystał z tego artysta, umieszczając pod tym wersetem wizerunek łodzi ze złamanym masztem. Gdy oglądamy dekoracje plastyczne na tradycyjnych nagrob­ kach żydowskich, umieszczone zazwyczaj w przyczółku macewy, możemy często zauważyć wplecione w płaskorzeźbę fragmenty inskrypcji. To pole, na którym spotyka się badacz epitafiów z badaczem plastyki nagrobnej, pozostało chyba dotąd nie zauważo­ ne, co zresztą nie dziwi gdy zważymy, jak mało jest prac poświęco­ nych żydowskiej rzeźbie sepulkralnej i wykraczających poza najstar­ sze cmentarze europejskie. Napisy (pominąwszy te, które są po prostu częścią epitafium i zawierają np. dane zmarłego) mogą być interesujące ze względu na to, że widzimy dzięki nim, co twórca nagrobka chciał szczególnie zaakcentować, a nawet — czym się kierował, wybierając ten a nie inny motyw plastyczny. Takie „podpisywanie ilustracji" przywodzi na myśl prace twórców ludo­ wych — a takimi wszak byli anonimowi dziś żydowscy kamieniarze (il. 11, 18, 32, 49, 60). Poniższy zestaw napisów umieszczonych na płaskorzeźbach, gromadzący przykłady z różnych stron Polski, nie zawiera komenta­ rzy i możliwych wariantów tłumaczeń podanych inskrypcji. Zarów­ no przekłady, jak opisy płaskorzeźb są mało precyzyjne. Może on jednak stanowić punkt wyjścia do dalszych badań. 75 Księgi Sidur (modlitewnik) — na okładce książki (Warszawa, Łomża — nowy cmentarz, Łowicz) II. 29. Zwój Tory w Arce, tablice Dekalogu, księgi, korona Tory, lwy, skarbonka (dobroczynność). Ożarów X I X / X X w. (?); i l . 30. Jeleń odnosi się do imienia zmarłego Cwi Hirsz, błogosławiące dłonie — do pochodzenia z rodu kohenów, księgi — do uczoności, korona — to korona Tory i „korona kapłaństwa", o czym mówią umieszczone po bokach litery. Warszawa 1836 » 39 �11.31. Lew trzymający w objęciach zwój Tory. Warszawa; ił. 32. Unikalny relief ilustrujący werset Talmudu o „trzech koronach". Błogosławione dłonie podpisane są „korona kapłaństwa", księgi — „Korona Tory", korona — „korona dobrego imienia". Łódź 1890 (?) Sefer thilim (Księga Psalmów) — na okładce książki (Inowłódz, Radomsko, Łowicz), na otwartej książce (Piotrków, Żelechów, Szydłowiec) * Misznajot (zbiór praw rabinicznych) - - na grzbietach ksiąg (Łowicz) Talmud Bawli (Talmud Babiloński) - na otwartej książce (Łowicz) Midrasz (komentarze biblijne) — i a grzbiecie książki (Maków Mazowiecki) Korban Mincha (modlitewnik) — na otwartej książce (Szydłowiec), na okładce książki (Grodzisk Mazowiecki, Warszawa-Bródno) Księga miłosierdzia — na książce trzymanej przez lwy (Kraków, nowy cmentarz) Tytuły 4 części kodeksu prawa rabinicznego — na grzbietach ksiąg (Warszawa) 19 „Znak" (hebr.: cijun )— na dłoni z dzbanem (Białystok) „Znak dla duszy" — koło gryfów, lwów, ksiąg, korony (Lesko), | tarczy trzymanej przez lwy (Warszawa) „Znak grobu" — pod skarbonką i świecznikiem, pod świecznikien zapalanym przez dłoń ze świecą (Mińsk Mazowiecki) „Znak dla wiecznej pamięci" — w ornamencie roślinnym (Kraków, § cmentarz Remu) „Pomnik na grobie" — na tarczy trzymanej przez lwy lub w orna-| mencie roślinnym (Warszawa) „Drzewo p ł a c z u " — na drzewie lub koło drzewa (Warszawa, § Maków Mazowiecki, Grodzisk Mazowiecki, Sopot) „Śmierć" — u podstawy uskrzydlonej klepsydry (Warszawa, il. 49) i „Nikt nie ma mocy nad dniem śmierci" — na otwartej księdze (Łowicz) „Spadła korona z naszej g ł o w y " — na wstędze pod przewróconą koroną (Inowłódz) „Boże" — jako początek modlitwy „Boże pełen miłosierdzia"! — w medalionie (Mszczonów) „Pan miłosierdzia" — koło świec (Piwniczna), samo (Grybów) Skrót zwrotu „Niech jego/jej dusza będzie związana w węzeł życia" i —wkomponowany w świecznik nad epitafium (Żyrardów), w ornament z dwóch przeplecionych węży pod epitafium (Wieli­ czka), między dwoma lwami nad epitafium (Grybów), nagrobku będącym elementem płaskorzeźby (Warszawa) Skrót rozpoczynających epitafium słów „tu spoczywa" T / l lub T/12 jest niezmiernie często wkomponowany w płaskorzeźbę epitafium i umieszczany na różnych jej elementach, np. naj kartuszach, tarczach, rozetach, otwartych księgach (Warszawa), błogosławiących dłoniach (Mszczonów), w gwieździe Dawida (Łódź), na nagrobku podtrzymywanym przez lwa (Olkusz) itp. 80 81 Korony 76 „Korona Tory, korona dobrego imienia, korona k a p ł a ń s t w a " — odpowiednio przy: księgach, koronie, dłoniach w geście błogosławieństwa kapłańskiego (Łódź, i l . 32) „Korona Tory" — na wstędze nad lub pod koroną (Szydłowiec, Sieniawa, Łódź), nad otwartą szafą ze zwojami Tory (Tarnów, Ożarów—il. 29, Zduńska Wola), nad rozwiniętym zwojem Tory (Łodź), nad księgozbiorem (Szydłowiec) „Korona dobrego imienia" — na koronie (Piotrków, Jarosław), na wstędze przy koronie (Żabno, Sokołów Małopolski, Lesko), na kartuszu (Tarnów), nad szafą ze zwojem Tory (Sieniawa) „Korona kapłaństwa" — koło korony, nad dłońmi w geście błogosławieństwa (Lesko), pod dłońmi (Sieniawa) „Korona Tory i korona kapłaństwa" — nad księgami, koroną i dłońmi w geście błogosławieństwa (Warszawa, il. 30) „Korona kapłaństwa i korona dobrego imienia" — na wstędze wokół dłoni w geście błogosławieństwa i korony (Tarnów) Lewici 82 : Inne „Lewita" — na dzbanie do polewania dłoni (Ożarów) „Pokolenie lewitów" — na dzbanie (Ostrowiec Świętokrzyski) „Z domu (rodu) lewitów" — koło naczyń lewitów (Warszawa) „ D o m (ród) lewitów" — na domku (Lesko) „Oto służba lewitów" — nad dzbanem i misą (Sieniawa, il. 18) „Oto nauka lewitów" — nad księgami i dzbanem (Warszawa) 83 77 „Otwiera swoją dłoń przed ubogim, a do biedaka wyciąga r ę c e " — na skarbonce lub koło skarbonki (Warszawa), początek tego wersetu (Warszawa, Zduńska Wola) „Datki na biedaków" (Łowicz) „Dar w ukryciu dany uśmierza gniew" — na skarbonce, powyżej: „Rozdzielał i dawał biedakom" (Mszczonów) „Datki na Ziemię Izraela" — na skarbonce (Warszawa) 78 „Wieczne światło" — koło wiszącego kaganka (Warszawa) „Przykazanie jest pochodnią, a nauka światłem" — na rozwinię­ tym zwoju Tory, trzymanym przez dwa lwy (Kraków, nowy cmentarz) Na płaskorzeźbie przedstawiającej trzy budowle: lewa podpisana „grób Dawida", a prawa „Ściana (Płaczu)" (Szydłowiec, il. 60) „Grób Dawida" — na płaskorzeźbie przedstawiającej budowlę (Starachowice) „Wieża Dawida" — na płaskorzeźbie przedstawiającej budowlę (Szydłowiec) „Dom (ród) Dawida" — w wieńcu (Warszawa) „Krzesło Eliasza sławnej pamięci" — w dole nagrobka, na rzeźbie podwójnego krzesła używanego do ceremonii obrzezania (War­ szawa, na nagrobku mohela) „Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy 84 Dobroczynność 40 Śmierć, nagrobek, rozpacz 85 �wspomnienie Syjonu" — nad panoramą miasta w dole nagrob­ ka (Warszawa, il. 59) „Jeśli zapomnę cię, Jeruzalem, niech uschnie prawica moja!" — koło dłoni wpisanej W gwiazdę Dawida. Do tych przykładów dodać należy już uprzednio omówione cytaty biblijne i ich parafrazy na nagrobkach Mojżesza, Sary, Dawida i Miriam z Warszawy. Przyjrzyjmy się teraz epitafiom hebrajskim od innej strony. Jest w nich coś, co sprawia, że przykuwają uwagę osób nie znających liter hebrajskich: jest to ich forma plastyczna. Kwadratowe pismo hebrajskie, które wykształciło się w I V — I I wieku p.n.e. i dało później początek różnym stylom kaligrafii, niesie w sobie wielkie możliwości ornamentacyjne. Nie zaniedbywali tych możliwości twórcy średniowiecznych iluminowanych manuskryptów (il. 19), późniejsi autorzy ketub — kontraktów małżeńskich, drukarze modlitewników świątecznych, złotnicy wykonujący naczynia liturgi­ czne i mistrzowie haftów, które przetrwały na aksamitnych sukien­ kach na rodały i zasłonach na szafę, w której przechowuje się święte zwoje Tory w synagodze. Tradycję tę rozwijali snycerze i twórcy pięknych polichromii synagogalnych, gdzie inskrypcje przeplatały się z ornamentem, jak np. w drewnianych bóżnicach w Gwoźdźcu i Chodorowie. Ich dziełom, jak też misternym a zarazem naiwnym wycinankom, którymi Żydzi polscy ozdabiali swe domy na niektóre święta, najbliższa jest sztuka anonimowych artystów-kamieniarzy, w tym także sztuka artystycznego wykorzystania litery. W wielu przypadkach twórcy nagrobków osiągnięli kunszt doprawdy równy średniowiecznym mistrzom iluminacji, choć można chyba wyklu­ czyć przypuszczenie, że ludowi kamieniarze z małych miasteczek Galicji i Mołdawii czerpali z nich natchnienie bezpośrednio. Sposób stylizacji liter zachował ciągłość dzięki wspomnianym dziedzinom sztuki sakralnej; możliwe też, że niektórzy kamieniarze zajmowali się jednocześnie innymi rzemiosłami. Można też od­ nieść wrażenie, że artyści-kamieniarze wykorzystywali — świadomie czy nieświadomie? — dla potrzeb kaligrafii możliwości ekspresji, które daje właśnie kamień, np. efekt światłocieni wywołany umiejęt­ nym manipulowaniem wklęsłością i wypukłością. Analiza liternictwa epitafiów hebrajskich w Polsce to wielki, oddzielny temat — dotąd zresztą nie poruszany — warto więc choćby wspomnieć o kilku spostrzeżeniach, które nasuwają się przy ich oglądaniu. W różnych miejscach i w różnym czasie spotyka się liternictwo mniej lub bardziej artystyczne. Są cmentarze, na których prawie każdy nagrobek to majstersztyk kaligrafii, i takie, gdzie wszystkie epitafia mają identyczne liternictwo, oparte na najbardziej rozpo­ wszechnionej czcionce drukarskiej, bez żadnych ozdób. Czasem najstarszą część cmentarza łatwo wytropić, jeszcze przed odczyta­ niem dat, dzięki oryginalniejszej kaligrafii. Ogólnie można powie­ dzieć, że przykłady najciekawszego liternictwa (ale obok banalnego i niezdarnego) można znaleźć na X V I - i XVII-wiecznych nagrob­ kach w Krakowie i Lublinie oraz na późniejszych — w Chęcinach, Tarnowie, Szydłowcu, Mikołowie, Wielowsi, Będzinie, Sieniawie, Lubaczowie, Nowym Wiśniczu, Brzesku, Przytyku, Mszczonowie, Piotrkowie i Warszawie. Co stanowi o artyzmie napisów rytych na nagrobkach? Cechy bardzo różne, np. zastosowanie wypukłych liter uzyskanych przez wydrążenie tła — w Warszawie technika ta zaowocowała przepięk­ nymi dziełami w I połowie X I X wieku, po czym zanikła (il. 7, 12, 18, 20, 21, 24) Inna cecha to ozdabianie liter kółkami, rombami lub innymi przerywnikami w połowie ich wysokości — identycznie jak w średniowiecznych rękopisach (Tarnów, Mikołów, Kraków, War­ szawa, Lublin; i l . 19, 20), wyolbrzymienie kwadratowości czy „kanciastości" litery (Wielowieś i inne), powiększenie kontrastu między bardzo grubymi kreskami poziomymi a bardzo cienkimi kreskami pionowymi w literach (il. 20, 23, 49) lub — na odwrót — zatarcie tego kontrastu dla uzyskania litery „miękkiej", opływo­ wej (il. 21, 22). Niektóre litery są tradycyjnie bardziej „podatne" na zdobienie, zwłaszcza litera lamedT/16, której górna część przekszta­ łca się w liść, strzałę, arabeskę albo w głowę gryfa lub ptaka. Nagrobki, na których te ptaki-litery z różnych miejsc epitafium stykają się dzióbkami, to istny popis fantazji artysty (Przytyk. 86 87 88 89 90 Mszczonów, Warszawa; il. 21). Dodatkową ozdobę, najczęściej jak gdyby roślinną, otrzymywały też czasem litery kofi jud T/17 — choć rzadziej niż lamed. Na niektórych nagrobkach, w tym XVI-wiecznych, można spotkać inne elementy dekoracyjne w tekście — rośliny, rozety, a nawet ptaszki jako przerywniki między zdaniami (Kraków, Lublin, Warszawa; il. 22). Przejawem twórczego podejścia do litery jest tworzenie ligatur, to znaczy łączenie dwu lub więcej liter w jeden znak graficzny. Powszechna na nagrobkach jest tylko jedna z nich: T/18 — połącze­ nie liter lamed, pe i kof, omówionego wyżej skrótu występującego po dacie (il. 11, 21). Często łączono też w jeden znak T/19 litery alef i lamed, zwłaszcza w zakończeniach słowa Izrael, wielu imion oraz na początku słowa Elochim — Bóg. Dwa razy autorka napotkała ligaturę T/20 — połączenie liter pe i tet, raz w skrócie od słów po tamun — tu spoczywa, a raz w słowie nyftar — zmarł; dwa razy spotkała złączone w jeden znak T/21 litery pe i nun, od słów po nytman — tu pochowany (Lublin, Warszawa). Zarówno ligatury, jak wieńczenie litery lamed ptasią głową spotykamy też w innych dziełach sztuki żydowskiej, np. w haftach i polichromii synagog (Tykocin). Sposób, w jaki łączono litery, wydłużano je dla dopełnienia wersetu, a także umiejętność skrótów i przeniesień dowodzą, że twórcami epitafiów byli kamieniarze-Żydzi. Nawet błędy gramaty­ czne i ortograficzne nie są takie, jakie mógłby zrobić ktoś, kto nie rozumie tekstu. Niekiedy towarzyszą wykwintnie kaligrafowanym inskrypcjom nieporadne, naiwne płaskorzeźby, dzieło rąk ludowych kamieniarzy. Jest to konsekwencją faktu, że wśród Żydów nie było analfabetów i nawet wśród prostego ludu znajomość pism religij­ nych była powszechna. Pisząc o nagrobkach Żydów rumuńskich Diamant przedstawia dowody świadczące o tym, że kamieniarz rozumie tekst, wie, gdzie można skracać słowa i zdania. „Decydującą oznaką jest samodzielne opracowanie artystyczne hebrajskiego alfabetu. Tam, gdzie całe rzemiosło jest bardzo prymitywne, można wykluczyć, żeby nieżydowski kamieniarz tak opanował hebrajski alfabet, żeby litery T/22 (szin) i T/23 (alef) miały na jednym kamieniu różne kształty, ale jednak właściwe tym literom. (...) Wydawało się dziełem miłym Bogu, by litery kształtować wciąż na nowo. I ta różnorodność kształtów przy zachowaniu charakterystycznych cech wskazuje, że było to dzieło wierzących i piśmiennych Ż y d ó w " . Dziś komuś przyzwyczajonemu do czytelnego języka epitafiów chrześcijańskich —wszystko jedno, czy pisanych po polsku, niemie­ cku czy łacinie — niełatwo wyobrazić sobie trudności, na jakie napotyka badacz epitafiów hebrajskich. Dobra znajomość języka nie wystarcza; do odczytywania, a zwłaszcza tłumaczenia, potrzebna jest nie tylko znajmość Biblii i modlitw, ale często też literatury rabinicznej, i to znajomość naprawdę doskonała, skoro w przeczyta­ nych wersetach trzeba rozpoznać „z pamięci" ich pierwowzór. Żydowskie inskrypcje nagrobne w Polsce czekają dopiero na swego badacza, ale już nawet z powyższych pobieżnych uwag widać, że odzwierciedla się w nich bogaty dorobek piśmienniczy judaizmu i wiara w wagę i trwałość słowa. 91 II. 33. Dłoń wrzucająca monetę do skarbonki oznacza dobroczyn­ ność. Warszawa 41 �PRZYPISY 1 Brak jest danych co do powojennego stanu cmentarzy żydows­ kich i strat wojennych. Przedwojenne księgi Bractw Pogrzebowych, rejestrujących pochówki, zostały zniszczone wraz z zagładą gett, po wojnie nie prowadzono systematycznych badań. Dopiero w ostat­ nich latach podjęto inwentaryzację niektórych cmentarzy żydows­ kich (w Polsce centralnej pionierem tych działań był Adam Penkal¬ la). Najwięcej danych zawiera wykaz sporządzony w roku 1981 przez Urząd do Spraw Wyznań, są one jednak często nieścisłe. Aktualny, dokładny rejestr istniejących cmentarzy lub miejsc pamię­ ci jest przygotowywany przez Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce W latach 1974—86 odwiedziłam wraz z mężem 102 cmentarze. Zebrane na nich dane i materiał fotograficzny są podstawą nieniejszego opracowania. Brałam też pod uwagę, choć w znacznie mniejszym stopniu, fotografie z różnych publikacji oraz archiwów publicznych i prywatnych, zwłaszcza z archiwum p. Jana Jagielskie­ go, oraz fotografie nadesłane mi przez inne osoby. Wszystkim tym, którzy udostępnili mi swoje zbiory — serdecznie dziękuję. Za pomoc i cenne uwagi krytyczne dziękuję Janowi Jagielskiemu i Stanisławowi Krajewskiemu, który jest ponadto współautorem fotografii. Nakaz dotyczy nawet zwłok zbrodniarzy (Pwt 21:22—23). Tu i niżej skróty ksiąg Biblii podane są według Biblii Tysiąclecia; cytaty zaś podaję w przekładzie Biblii Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego, W-wa 1976 L. Trepp, 77«? Complete Book of Jewish Observance, New York 1980 Hasło Kladbiszcze, (w:) Jewriejskaja Enciklopiedija, t. X, patrz: Szulchaln Aruch, Jore Dea 367:2 (za Encyclopaedia Judaica, Jerozoli­ ma 1972). Szulchan Aruch, Jore Dea 364:1 (za Encyclopaedia Judaica). Talmud Jerozolimski, Schek. 2:7,47a, Genesis Rabba 82:10 (za Encyclopaedia Judaica). 2 3 4 5 6 7 D. Dawidowicz,hasło Tombs and tombstones, (v/:) Encyclopa­ edia Judaica. Gates ofMizvah, red. S. Maslin, New York 1979 Od strony obyczajowości ludowej interesująco opisuje tę chwilę Lilientalowa: „Najprzyjemniejszą zaś dla niego (tzn. zmarłe­ go — M . K.) zasługą jest otrzymanie pomnika (...) którego inni zmarli winszują mu zwykłym na ziemi, radosnym okrzykiem mazeltow"; R. Lilientalowa, Święta żydowskie w teraźniejszości i przeszłości, Kraków 1914. Inny autor powołuje się na tradycję, według której dopiero postawienie nagrobka uwalnia duszę od tułaczki między światami ziemskim a „przyszłym", a zaniedbanie tego przez rodzinę pozbawia ją życia wiecznego; D. Goldstein Jewish Mythology, Twickenham 1987. A. Kamieńska, Wstęp (w:) M . Krajewska, Czas kamieni, Warszawa 1982 M . Wanwild, Sztuka na cmentarzu żydowskim, (w:) Abraham Ostrzega, pomniki i nagrobki, b. m„ b.d. Talmud Babiloński, Ber. 18a (za: L. Trepp, op. cit.). L. Przysuskier, Cmentarze żydowskie w Warszawie. Przewod­ nik ilustrowany, Warszawa 1936; I . Schiper, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1938 Stary cmentarz żydowski w Łodzi. Dzieje i zabytki, praca zbiorowa, Łódź 1938 M . Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935; O. Mahler, Przewodnik po zabytkach żydowskich Krakowa, Kraków 1931 Sz. B. Nisenbaum, Jewriejskije nagrobnyje pamiatniki goroda Lublina (XVI— XIX w.), „Jewriejskaja Starina", Petersburg 1913; M . Bałaban, Ghetto lubelskie, „Studia historyczne",Warszawa 1922; tenże, Die Judenstadt von Lublin, Berlin 1919; tenże, Odbitki fotograficzne pamiątek starego cmentarza w Lublinie, „Jewriejskaja Starina", Petersburg 1913 M . Bałaban, Dzielnica żydowska. Jej dzieje i zabytki, Lwów 1909 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 36 II 34 Świecznik siedmioramienny Lesko pocz. X X w. (?); il. 35. Lew i jeleń „ilustrujące" werset z Talmudu „rączy jak jeleń, silny jak lew". Fnitafmm umieszczone na tablicy imitującej rozwinięty zwój trzymany od góry w dłoni. Warszawa 1827 (tłum.— 10); i l . 36. „Ludowy" werunek lwa na nagrobku w Lubaczowie lata 80 X I X w.; il. 37. Lew rozpaczający pod złamanym drzewem, symbol śmierci. Sandomierz 1932 42 �1 8 I . Klauzner, Dzieje starego cmentarza żydowskiego w Wilnie, Wilno 1935 A. Levy, Jüdische Grabmalkunst in Osteuropa, Berlin 1923. Poza Polską, sztukę i symbolikę nagrobków badała R. Bernstein-Wischnitzer (Alte Friedhofkunst, „Der Jude", nr 2, 1917—18 i inni autorzy niemieccy. Bardzo ciekawe spojrzenie na symbolikę rzeźby nagrobnej i jej ludowy charakter przedstawił M . Diamant w swej pracy o cmentarzach w Mołdawii i Bukowinie (Jüdische Volkskunst, Wiedeń 1938, przedruk w „Kunst und Stein", vol 6—7, 1961—62). Publikowano fotografie nagrobków; jedną ze swych prac zilustrował Bałaban rycinami przedstawiającymi motywy zwierzęce na nagrobkach (Die Judenstadt von Lublin, op. cit.), a unikalny zbiór linorytów odtwarzających płaskorzeźby nagrobne z Wołynia jest owocem pracy M . Malkina i Sz. Judowina, którzy badali ludową kulturę żydowską (Jidiszer Folksornamenten, w jidysz, Witebsk 1920). Jak dotąd praca A. Levy'ego najszerzej przedstawia żydows­ ką symbolikę nagrobną w Polsce (op. cit.). Próbę takiego całościo­ wego opisu podjęła autorka niniejszego oracowania m. in. w artyku­ łach Cmentarze żydowskie — mowa kamieni, „Znak" nr 339/340, 1983- Symbolika nagrobków żydowskich Kalendarz żydowski" 1 9 8 4 _ —1985, Warszawa 1984; Kamienny ślad, „Projekt" nr 1 (46), 1982 oraz Czas kamieni, op. cit., gdzie znajduje się najbogatszy materiał fotograficzny i graficzny. Dostrzegali to jej pierwsi badacze. Wśród wytworów sztuki żydowskiej Bałaban na jednym z pierwszych miejsc wymienia „Pomniki cmentarne, o ile nie są ślepym naśladownictwem współ­ czesnych kierunków w sztuce" (Zabytki historyczne Żydów w Polsce, Warszawa 1929). Na znaczenie symboliczne płaskorzeźb zwrócił uwagę G. Loukomsky: „Choćby tylko pod względem symbolicznej treści przedstawień rzeźbiarskich pomniki te są arcydziełami o wiel­ kiej oryginalności" (Jewish Art in European Synagogues, London 1947). M . Goldstein, znawca i zbieracz sztuki żydowskiej, tak uzasadniał swój apel o podjęcie konserwacji i inwentaryzacji cmen­ tarzy: „Historykom i miłośnikom sztuki wiadomo, ile skarbów mieszczą owe żydowskie płyty grobowe (...) Zawarte na płytach rzeźby i napisy stanowią dowód odrębnej żydowskiej sztuki ludowej, 1 9 2 0 przedstawiającej dla artysty źródło porównań i naśladownictw. Zyska na tym sztuka żydowska i ludoznawstwo" (O potrzebie konserwacji i inwentaryzacji cmentarzy żydowskich, „Chwila" 1922). Diamant, op. cit. A. Kanof, Jewish Ceremonial Art and Religious Observance, New York, b. d. A. Levy, op. cit. S. Kayser, Jewish Ceremonial Art, Philadelphia 1955 Dawidowicz, Tombs and Tombstones, op. cit. J. Adler, Der wegfun idiszen kinstler (jidysz), Paris 1937, za: N . Guralnik, Jankiel Adler, europejski artysta w poszukiwaniu stylu żydowskiego, (w:) Jankiel Adler, Kolonia 1985 A. Kampf, Jewish Experience in the Art of the Twentieth Century, S. Hadley, Mass. 1984, za: Guralnik, op. cit. J. Dobruszyn, Kunstprimitifundkunst-buchfirkinder (jidysz), 1919, (w:) Gedenkenganag Gidysz), Kijów 1922, za: Guralnik, op. cit. Macewa po hebrajsku oznacza pomnik, a więc każdy nagro­ bek, jednak w języku polskim przyjmujemy to słowo w węższym znaczeniu, dla określenia najbardziej typowego żydowskiego nagro­ bka. Gates ofMitzvah, op. cit. „A Jakub postawił na jej grobie pomnik. Pomnik ten jest na grobie Racheli po dziś dzień" (Rdz. 35:20). Rozwój formy starożytnego nagrobka żydowskiego został opisany szczegółowo w pracy O. Muneles, M . Vilimkova, Stary zidovsky hrbitov v Praze, Praga 1955; por. też M . Kaniel, Judaism (The Art of World Religions), Poole, 1979 A. Trzciński, Formy nagrobkowe na cmentarzach żydowskich w Polsce, „Kalendarz żydowski 1984—1985", op. cit. Używam tu określenia „nagrobek typu sarkofagowego", ponieważ nie jest to sarkofag w ścisłym sensie — zwłoki spoczywają w ziemi. Tego terminu używa K. Radwański (Odkrycie renesanso­ wych i barokowych nagrobków żydowskich na cmentarzu Remuch w Krakowie, „Biuletyn Krakowski" t. I I , 1960) oraz I . Rejduch-Samkowa, która wyróżnia w nich tumbę i płytę (450 lat cmentarza Remu w Krakowie, „Spotkania z Zabytkami" nr 1/1984). Wcześniej 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 40 41 . 38. Lew „w roli" lewity obmywającego dłonie kapłanom. Lew kojarzy się też z drugim imieniem zmarłego — Jehudą. Warszawa 1871; il. ). „Ludowy" wizerunek lwa na nagrobku w Lubaczowie, lata 80 X I X w.; il. 40. Ptak gaszący dziobem świecę (śmierć), gryf, puszka ofiarna iobroczynność), korona i strzała. Radomsko 1867; il. 41. Jeleń nawiązujący do imienia zmarłego Cwi Hirsz, przed nim nagrobek ze skrótem słów „Tu spoczywa". Warszawa 1841 43 �6 4 I . D. Eisenstein, Mourner's Manual, New York 1929, tłum. M . K. „Aniołowie pokoju przyjdą cię powitać, twa dusza będzie związana w węzeł życia wiecznego, poprzedzą cię twe miłosierne uczynki i zabierze cię chwała Pana". Bałaban, Ghetto lubelskie, op. cit. M . Goldstein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935 Mahler, op. cit. J. Stryjkowski, Król Dawid żyje, Poznań 1984 L . A . Vega, Het Beth Haim van Ouderkerk, Amsterdam 1975 Schreiber, op. cit. Na nagrobkach sefardyjskich m.in. w Hiszpanii, na Bałka­ nach i na Wyspach Karaibskich, nad epitafium często umieszczany jest skrót słów macewat kwurat — pomnik na grobie (spotykany też w Polsce) lub cijun macewat kwurat — znak pomnik na grobie (m.in. Z. Efron, D. Kećkemet, Zidovsko groblje u Splitu, Split 1973 Muneles, Vilimkova, op. cit. Dawidson, op. cit. Por. też Levy, op. cit. Levy, op. cit. P i r k e A w o t 4:17 Przp. 31:20 Przp. 21:14. Wg Majmonidesa najwyższą formą dobroczyn­ ności jest ta, którą się daje w ukryciu (Miszne Tora, Matanot Anijim 10:8—14). Cijun użyto w sensie „pomnik na grobie" w I I K r i 23:17 i Ez 39:15 Rdz 35:8 Koh. 8:9 Lm 5:15—17 Tak nazywa się światło, palące się stale w synagodze przy świętej Arce. Przp. 6:23 Tak określa się w liturgii proroka Eliasza. Podwójne krzesło używane przy ceremonii obrzezania zwane jest krzesłem Eliasza, Ps 137:1. Być może pomysł tego przedstawienia został zaczerpnięty z sąsiedniego grobowca Berka Sonnenberga, dłuta artysty Dawida Friedlandera, gdzie cytat ten widnieje nad przeboga­ tą sceną przedstawiającą m.in. wieżę Babel, rzekę i instrumenty muzyczne na drzewach. Ps 137:5 Tak też sądzi Diamant, który w swej pracy (op. cit.) opartej głównie na materiale z Czerniowców zawarł ciekawe uwagi na temat liternictwa nagrobków. Wiele jego spostrzeżeń znajduje potwierdze­ nie w Polsce. M . Bałaban, O żydowskiej sztuce cmentarnej słów kilka, (w:) Abraham Ostrzega, Pomniki i nagrobki, b. m. i b. d. por. też Diamant, op. cit. Niektórzy autorzy wspominają jedynie o artyzmie inskrypcji nagrobnych, np. Goldstein, Dresdner, op. cit. i Kayser, op. cit. Diamant. op. cii. 6 5 6 6 6 1 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 II. 42. Owce u wodopoju, wychodzące z domu. Warszawa, 2 poł. X I X w. (frottage z reliefu) 7 3 7 4 7 5 o sarkofagach w tym kontekście pisali R. Wischnitzer, A. Levy i M . Bałaban. A . Trzciński określa ten typ nagrobka jako „skrzyniowo-tablicowy" (op. cit.), ma on jednak na myśli formę bliską tradycyjnej macewie: „wysoki kamień łukowato zakończony, przy­ stawiony do kamienia w postaci podłużnej skrzynki". Żydzi sefardyjscy — Żydzi, którzy po wygnaniu w X V w. z Pówyspu Iberyjskiego osiedlili się w różnych krajach, zwłaszcza w Holandii i w krajach śródziemnomorskich. Por. przypis 29 Diamant, op. cit. Ostatnio rekonstrukcją i interpretacją polichromii macew zajmuje się A . Trzciński. H . Faryna, P. Paszkiewicz, Warszawskie cmentarze żydows­ kie, „Kronika Warszawy" nr 2/58, 1984. O nagrobkach drewnia­ nych z X I X w. w Czechach jest wzmianka w The Precious Legacy, red. D . Altshuler, New York 1983 Na podstawie rozmowy nagranej z p. Symche Wajsem. Patrz przypis 34 ' Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Bernstein-Wischnitzcr, op. cit. Levy, op. cit. Levy, op. cit. Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Mowa tu będzie tylko o epitafiach w języku hebrajskim, umieszczanych na tradycyjnych nagrobkach żydowskich — mace­ wach. Na straży tego obyczaju stał tradycjonalizm większości gmin, zwłaszcza w małych miasteczkach, a także władze religijne, które miały pieczę także nad sprawami śmierci i pogrzebu. Np. w Warsza­ wie dopiero w połowie X I X w. zezwoliły one, pod naciskiem postępowców, na umieszczenie napisu w języku polskim — oprócz hebrajskiego (na grobie Antoniego Eisenbauma z 1855 r.). Później napisy polsko-hebrajskie pojawiały się częściej; wyjątkowo występu­ ją inskrypcje w języku jidysz, niemieckim i rosyjskim. I . Sziper, Sztuka plastyczna u Żydów w dawnej Rzeczypospoli­ tej, (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, praca zbiorowa, 1.1, Warszawa, [1933—34]. C. Dawidson, Epitafia, (w:) Stary cmentarz żydowski w Łodzi, Łódź 1938 Bałaban, Dzielnica żydowska op. cit. Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Dawidson, op. cit. Odbiegają od tego nagrobki z obszarów, gdzie ubóstwo kamienia i konieczność korzystania z kamieni polnych zubożyły także i epitafia, oraz nagrobki ludzi zasymilowanych lub mniej tradycyjnych. Kamieńska, op. cit. Por. Przp. 31:23 Muneles, Vilimkova, op. cit. Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Muneles, Vilimkova, op. cit. i inne źródła. Przy przeliczaniu dat na kalendarz gregoriański należy pomiętać, że początek roku mija się o kilka miesięcy. Muneles, Vilimkova, op. cit. Bałaban, Dzielnica żydowska op. cit. Kamień z Tortosy, potem Wormacja, Wiedeń, Frankfurt, Budapeszt, Praga, cyt. za: A . Schreiber, Jewish Inscriptions in Hungary, Budapeszt-Leiden 1983; Muneles, Vilimkova, op. cit. W I Księdze Samuela Abigail mówi do Dawida: „A jeśli powstanie ktoś, aby cię prześladować i nastawać na twoje życie, to niechaj życie mojego pana będzie przechowane w wiązance u Pana, Boga twego" ( I Sm. 25:29). Werset „A kiedy nadejdzie nasz koniec i odejdziemy z tego świata, bądź z nami i niech dusze nasze będą związane w węzeł życia z duszami sprawiedliwych, które są z T o b ą " powtarza się w modlit­ wie Izkor w różnych wariantach; w El Male Rachamim wobec „naszych zmarłych, którzy odeszli do wieczności" wyrażone jest życzenie, „żeby dusze ich były związane w węzeł życia wiecznego". Sabbath and Festival Prayer Book, Rabbinical Assembly of America, II. 43. Ptaki i świecznik - typowe motywy na nagrobku kobiety. Sieniawa 1856 1959, Tłum. M . K . 7 6 7 7 7 8 3 5 7 9 8 0 3 6 8 1 3 7 8 2 8 3 3 8 8 4 8 5 3 9 8 6 4 0 4 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 8 7 8 8 8 9 9 0 0 1 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a67f81c1fa52b1945e1c4d8943d80112.pdf eee14b672ce38cee8637eeacf8ac9e29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3636 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROK IH MARZEC-KWIECIEŃ 1949 NR 3-4 �Redaguje zespól kierowników Sekcji Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Redaktor Naczelny Tadeusz Zygler * Wydawca Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej * Sekretarz Redakcji okładka i układ graficzny Barbara Suchodolska * klisze Państwowe Warszawskie Zakłady Graficzne * tłoczono w drukarni Ministerstwa Sprawiedłiwości w Warszawie pod kierunkiem Tadeusza Galewskiego * Redakcja i Administracja Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej — Warszawa, Krakowskie Przedmieście 15. �M A R Z E C - K W I E CIEŃ 1949 NR 3-4 �POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE В e v u e P O L I S H mensuelle P E A S A N T M o n t h l y T R O Witold P R Seweryn S — H i s t o r u c y z m ш sztuce l u d o m e j cz. I V . A C Tadeusz — O W A N Czechosłowacka Sztuka cz. Modzelewska I . Szczyt. I Wanda Milan ludomej. Reinfuss Gaspar Żakowska N F O Roman — Parę R Maria M uujag — Bratyslama. — Wełniane M A R Z E C - A C Y J N o przemlekaniu O słomackiej Y na sztuce Słupi Z piśmiennictma. Z Kro­ niki Sekcji zdobnictma i budouinictuia III Ludouja Warszamie). — B l u z k a haftouiana ze Starej. L u d o u i a r z e ź b a ś i u i e c k a . ROK ш A góralskie. D Z I A Ł tiulu. I M a r i a — Z d o b i e n i e r z e ź b ą ш d r e u m i e chaty k u r ­ piowskiej torby С T E O R E T Y C Z N E (na tle i r u s t a m u ш M u z e u m N a r o d o m y m Żywirska A R T r e v u e E A R T Y K U Ł Y Dynowski POLONAIS P. I . B. S. L. K W I E C I E Ń 1949 Nr 3 — 4 �Rye. 1. Polichromowany piec. Słowacja wg. Vaclavika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0493dbd9a394a5f03f15be3170fb50f8.pdf decfa4f24097521d90d9aa5dd9b900f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3328 Title A name given to the resource Polichromia nagrobków na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.63-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Trzciński, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Trzciński POLICHROMIA NAGROBKÓW NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ I W świadomości powszechnej obraz żydowskiego cmentarza nie kojarzy się z barwnością, a przecież większość nagrobków, zwłasz­ cza na cmentarzach w małych miasteczkach (od Niemiec aż po Ukrainę) była polichromowana. Świadczą o tym stare fotografie oraz zachwyty w książkach i publikowanych wspomnieniach. Nie­ stety są to przekazy bardzo ogólnikowe i zbliżone do siebie. Przytoczę jeden: „Nagrobki niejednokrotnie bywają malowane. Zazwyczaj występują takie kolory jak: czerwień, błękit, złoto, srebro" . Niemożliwe jest już uchwycenie początków tego zwyczaju i prześledzenie jego rozwoju, możemy jedynie, badając zachowane nagrobki zwłaszcza te, na których zachowały się ślady farby, odtworzyć ich kolorystykę w okresie poprzedzającym Holocaust. Prezentowana próba opracowana została na podstawie badań prowadzonych na 18 cmentarzach z obszaru połd.-wsch. Polski. Na niektórych zachowało się sporo nagrobków, pozwalających na rekonstrukcję kolorystyki, a co za tym idzie uchwycenie pewnych lokalnych tendencji (Biłgoraj, Józefów Biłgorajski, Tarnogród, Szczebrzeszyn, Sieniawa, Sokołów Małopolski). Na innych cmenta­ rzach przetrwały ślady farby tylko na pojedynczych macewach bądź jedynie na pewnych partiach kamienia (Lublin, Lubartów, Kock, Kazimierz Dolny, Frampol, Błażowa, Bircza, Twierdza, Lesko, Baligród, Ustrzyki Dolne, Lutowiska). Większość informacji odnosi się do pierwszych czterech dekad X X w. Wyjątek stanowi stary kirkut w Lublinie, na którym nagrobki są niewątpliwie najstarsze jakie znamy z zachowanymi śladami polichromii. Pochodzą one z poł. XVI w. Farba na nich przetrwała głównie w zagłębieniach i liniach rytu. Nie wykluczone, że jest to pierwotna warstwa farby, z czasu wykonania nagrobków. Te najstarsze nagrobki są prostokątnymi płytami kamiennymi, bez ozdób, z wyżłobionym na całej powierzchni tekstem. Płyta z roku 1543 ma tło napisu czarne a tekst w kolorze karminowym. Na płycie z roku 1558 cały tekst jest w kolorze czarnym. Na macewie z 1617 roku górna partia tekstu jest w kolorze białym, a dolne wersy, w których umieszczono tytuły i personalia zmarłego oraz datowanie, są w kolorze cynobru. Podobnie jest na nagrobku z 1815 roku. Kilka płyt z 2 poł. X V I I w. oraz z X V I I I w. ma białe tła, teksty czarne a znaczące partie napisu cynobrowe. Stary kirkut lubelski ze względu na swój stan zachowania daje jedynie wyrywkowe informacje o polichromii macew. Informacji pełniejszych, obejmujących przedział czasowy od poł. X I X w. do 1939 roku i dotyczących środowiska małomiasteczkowego, dostarczają pozostałe cmentarze. Nagrobki na nich są na ogół identyczne w swej zasadniczej formie i kompozycji. Wzorują się one na motywie portalu a ich pełny układ kompozycyjny zawiera: płaszczyznę z tekstem epitafijnym, ujętą po bokach półkolumienkami bądź pilastrami czy bordiurą, ponad tym jest zwieńczenie, w którego polu wykute są przedstawienia symboliczne. Układ ten bywa rozbudowany poprzez różne motywy ornamentalne lub zredukowany. Konsekwencją tego jest ilość stosowanych kolorów. Tak np. nagrobki z X I X w. aż do okresu I wojny światowej mają większy zestaw elementów kompozycyjnych niż późniejsze a przez to bogatszą polichromię. Nie jest to jednak regułą, np. w Szczebrzeszynie na kobiecych nagrobkach z przełomu XIX i XX w. na płaskich polach zwieńczenia i pilastrów, na których nie ma dodatkowych podziałów, namalowane są różnobarwne ornamenty. W Lubartowie, na nagrobkach z okresu międzywojennego liczba elementów kompozycyjnych podziału lica płyt jest bardzo duża, przy jednoczesnym zastosowaniu wielu kolorów — do dziesięciu na jednym nagrobku. W innych częściach Polski zachowały się pojedyncze nagrobki z nie obrobionych głazów narzutowych, na których napis i proste ornamenty namalowane są na gładkiej powierzchni kamienia. 1 Zestawienie statystyczne kolorystyki poszczególnych elementów macew, dokonane na podstawie około 180 nagrobków, ujawnia ogólne prawidłowości a także tendencje specyficzne dla poszczegól­ nych rejonów. Stwierdzić wiec można, że stosowano w jednakim stopniu czarne litery tekstu epitafijnego na białym tle jak i białe litery na czarnym tle, bez różnicy u kobiet i mężczyzn. Niekiedy zamiast białych liter występują srebrne (szczególnie Sokołów Małopolski, Kazimierz Dolny), sporadycznie złote lub w kolorze ultramaryny. Na tło epitafium stosowano czasem ultramarynę (głównie Lutowis­ ka, także Sieniawa, Szczebrzeszyn). Litery personaliów, tytułów, datowania i inne znaczące partie tekstu wyodrębniano innym kolorem, niekiedy kilkoma. Występują tu różne wartości czerwieni, żółci, także ugry, błękity, złoto i srebro. Półkolumny czy pilastry najczęściej malowano ugrami, brązami, żółciami, rzadziej błękitami czy czerwieniami, ich bazy i głowice często zestawem kolorów występujących na całym nagrobku. Jeśli napis epitafijny ujęty był w bordiurę z motywami roślinnymi i zwierzęcymi, występował też rozszerzony zestaw barw. Zredukowaną formą bordiury było obwiedzenie tekstu płytkim rowkiem. Utworzony przez to pas na zewnątrz tekstu malowano w kolorze różnym od tła bądź w takim samym. Centralną częścią zwieńczenia macewy jest pole, najczęściej półkoliste, w którym umiejscowione są przedstawienia symboliczne. Obramowanie jego nawiązuje w swej kolorystyce do obramowania tekstu epitafijnego. Powszechnie stosowanym kolorem tła tego pola była ultramaryna. Rzadko spotyka się tło białe lub czarne, sporady­ cznie zielone lub srebrne. Kolory symbolicznych wizerunków przed­ miotów, roślin, zwierząt, przedstawianych w tym polu, najczęściej nawiązują do ich barw lokalnych. Toteż świeczniki na nagrobkach kobiet były przeważnie malowane farbą srebrną, złotą, złotym ugrem lub żółcią (ale są także czerwone, a nawet zielone i czarne). Świece są w zasadzie białe. Dzbany i misy lewitów, wazy przy stylizowanym drzewie życia oraz korony są żółte, złote, srebrne lub w kolorze złotego ugru. Szafy z książkami mają kolor nawiązujący do drewna — brąz, ugier, bordo. Księgi natomiast przedstawiane były w szerokim zestawie barw. Dłonie kohenów, lewitów czy kobiet najczęściej bywają białe, rzadziej czarne, żółte, czerwone. Widoczne rękawy ubrania najczęściej bywają czarne lub białe. Stylizowane ' drzewo życia w wazie bywa w zasadzie zielone. Podobnie złamane drzewo — całe zielone lub z brązowym czy czarnym pniem. Kolory lwów i jeleni nawiązują do ich naturalnej maści barwy złotego ugru lub ciepłej żółci. Ale spotyka się też na nagrobkach błękitne lub srebrne jelenie i złote lwy. Większość tych wizerunków to uproszczone, schematyczne przedstawienia jednostajnie zamalowa­ ne farbą, natrafić jednak można na dobrze wypracowany detal zróżnicowany kolorystycznie. Wtedy np. wsparty na tylnych ła­ pach lew o maści ciemnożółtego kadmium ma złotą grzywę, dwa rzędy srebrnych zębów w czerwonych dziąsłach, wywalony czerwo­ ny jęzor, a oprawę oczu i pazury zrobione tak, jakby dopiero wyszedł od kosmetyczki. Począwszy od przełomu X I X i X X w. obok nagrobków, na których występują szersze zestawy kolorów, dają się zauważyć macewy malowane jednostajnie na czarno z literami białymi, srebrnymi lub złotymi. Było to być może spowodowane chęcią upodobnienia macew z betonu i kamienia mniej szlachetnego do płyt i obelisków z polerowanego czarnego granitu, z malowanymi na srebrno i złoto napisami. Miały one posmak wystawności i nowocze­ sności. Niewiele ich przetrwało na omawianych tu cmentarzach. Częściej spotkać można macewy betonowe z wmontowanymi płyta­ mi z czarnego granitu. 63 �Badanie kolorystyki nagrobków ujawniło pewne zasady techno­ logiczne polichromii. W wykonanej przez kamieniarza płycie drobne ubytki i natłuczenia uzupełniano gipsem lub cementem. Następnie na całość lica płyty nakładano jako grunt grubą warstwę białej farby. Pozostawała ona jako kolor tła na tych polach, które miały pozostać białe. Z kolei nakładano na większe partie lica kolory pośrednie, które stanowiły tło dla mniejszych elementów. Wreszcie kładziono warstwy wykończeniowe, wyróżniające mniejsze elementy — litery napisu, wizerunki symboliczne, ornamenty. Pod farbę złotą i srebrną kładziono podkład z minii. Czasem zauważyć można, że fragmenty napisu zawierające personalia zmarłego, pomalowane wcześniej np. na żółto, przemalowywano później na modniejsze i bardziej reprezentacyjne srebro lub złoto. Odnawianie polichromii na nagrobkach musiało zapewne istnieć w tradycji rodziny zmarłego, a także być w zwyczaju gminy w stosunku do nagrobków jej dawnych koryfeuszy. Świadczą o tym chociażby kilkakrotne warstwy farby (niekiedy prawie zrównujące reliefy) na macewach z pocz. X I X w. ale i ślady farby na płytach z poł. X V I w. (np. w Lublinie). Warto tu przy okazji wspomnieć, że taryfy opłat pogrzebowych wymieniają „nagrobki malowane" jako najdroższe w podawanych cennikach nagrobków. Interesujące byłoby zinterpretowanie znaczenia barw, nie ma jednak na ten temat jakichkolwiek przekazów. Konsekwente stoso­ wanie na poszczególnych elementach nagrobków takich samych kolorów wskazuje, że za przekazanym tu zwyczajem kryją się jakieś dawne treści znaczeniowe. Znaczenia te może przybliżyłoby, z ko­ nieczności jedynie fragmentaryczne, spojrzenie na inne sfery i eleme­ nty kultury żydowskiej, która poza swym rdzeniem religijnym była kompilacją wpływów wielu epok i środowisk. Przedstawiony tu materiał dotyczący kolorystyki nagrobków w południowo-wschodniej Polsce nie może być traktowany jako reprezentatywny dla całej grupy Żydów aszkenazyjskich. Jednak pojedyncze przykłady z innych obszarów Polski a także z Ukrainy, Słowacji, Czech, Bawarii pozwalają na traktowanie tej małej próbki jako pars pro toto. W środkowym polu macewy, na którym jest napis, występują zazwyczaj dwa kolory — biel i czerń. Są to jakby znaki światła i ciemności, często znaki życia i śmierci (nie tylko w sensie biologicznym). Biel według tradycji biblijnej była „symbolem cieles­ nej i duchowej czystości jak też światła, była kolorem kapłanów. Żydostwo diaspory nie wykształciło specjalnych barw liturgicznych, lecz podczas wielkich świąt, na Rosz Haszana i Jom Kippur, w niektórych gminach zawieszany był przy Aron Hakodesz biały parochet. Biała była śmiertelna koszula, w której chowano zmarłe­ go, także tallit był biały (lecz pierwotnie błękitny) z czarnymi lub błękitnymi prążkami. Czerń, przynajmniej w ostatnich wiekach, była w kulturze żydowskiej kolorem dominującym, powszechnym w ubiorze. W dzień rocznicy zburzenia Świątyni Jerozolimskiej 2 3 4 stosowano czarny parochet. Czerń była też kolorem żałoby po I utracie Syjonu. Wiąże się z tym przeświadczenie, iż „na progu < każdego mieszkania zamożnego kupca lub nędzarza proletariusza czarna plama na suficie świadczyła, iż mieszkańcy tego domu spowici są żałobą po utracie Syjonu." Czarnym ca­ łunem nakrywano zwłoki zmarłego przed pogrzebem, przed odej­ ściem „do krainy cienia, gdzie wszystko jest czarne jak ciemna noc" (Job 10,22). Półkolumny lub pilastry flankujące tekst epitafijny (będące nieodłącznym elementem kompozycyjnym wielu innych wytworów żydowskiego rzemiosła) kojarzone były z odlanymi ze spiżu kolum­ nami z przedsionka świątyni Salomona. Ich kolory na nagrobkach —głównie ugry, brązy, żółcie — nawiązują do barwy lokalnej spiżu, który w symbolice metali oznaczał moc i męstwo. Kolejnym ważnym elementem macewy jest pole pod łukiem zwieńczenia. Powszechnie malowane było na kolor ultramaryny. Błękit był bowiem „kolorem Boga i kolorem przykrycia Namiotu Zgromadzenia" . Według żydowskich autorów — Filona z Aleksan­ drii i Józefa Flawiusza — był symbolem powietrza, jednego z czterech podstawowych elementów świata. Cztery żydowskie barwy kultowe, z jakich zestawione były szaty kapłanów i zasłony Namiotu Zgromadzenia, zostały później zinterpretowane przez ' Filona właśnie jako symbolizujące elementy materii: biel — ziemia, purpura — woda, hiacynt — powietrze, szkarłat — ogień. Do dalszych szczegółów polichromii macew należą wyodębnione z całości napisu nagrobkowego personalia zmarłego, data śmierci i ewentualnie tytuły. Najczęściej używano różne rodzaje czerwieni i żółci obok późniejszych — złota i srebra. Nie jest wykluczone, że barwa żółta ujmowana była w tym samym znaczeniu co złota. Według Biblii purpura była kolorem królów i dostojników, symboli­ zowała najwyższe zaszczyty, poważanie, godność lecz także prze­ pych. Również złotu i srebru w symbolice metali przypisywane były najwyższe cechy: „złoto symbolizuje niebiańskie światło i chwałę Boga; (...) srebro — niewinność i uświęcenie" . Poza tym były one oznakami wspaniałości i bogactwa. Malowane nagrobki miały nie tylko pod względem kompozycji, : ale i kolorystyki te same cechy, co polichromia bóżnic drewnianych, co kolorystyka szaf na rodały, zasłon na Aron Hakodesz, płaszczy na Torę, tablic—mizrachów, wycinanek itp. Stanowiły immanentną część całej żydowskiej kultury plastycznej, która dzięki pielęgnowa­ niu tradycji zachowała znaczną część cech swego pierwotnego, orientalnego środowiska kulturowego. Będąc wyrazem dbałości 0 groby przodków zaspokajały jednocześnie potrzeby estetyczne jak 1 potrzebę reprezentacji. Polichromia ożywiała surowość i monotonność płaszczyzny kamienia. Poszczególne kolory różnicowały i uwy­ datniały motywy zdobnicze. Powodowały wzmocnienie czytelności I tekstu epitafijnego, a także rozgraniczenie jego poszczególnych I partii. I 5 6 7 8 : i 9 PRZYPISY 1 5 2 6 M . Diamant, Jüdische Volkskunst, „Kunst und Stein", Bern, H.J. Freid, Żydzi polscy a Palestyna, [w:] Ziemia Izraela, No 1, Januar 1962, vol. 7, s. 15 księga zbiorowa, Warszawa 1919, s. 83 M . Schlesinger, op. cit„ s. 229 Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lublinie, RGL, syg. A I V 1878: 12, karta 26—27 v. Tamże, (Według Ex. 26, 14; 36,19; 39,34 nakrycie na Namiot M . Diamant, op. cit., passim; A. Calavas, Hebraica. Fresques Zgromadzenia było '„ze skór baranich barwionych na czerwono", votives, PL. X L V I I I , Paris (b. r.); H . Frauberger, Über alte Kultusgegen­ natomiast na Skrzynię Świadectwa „sukno z błękitnej purpury" stande in Synagoge und Haus, Frankfurt am Main 1903, s. 103 — Num. 4,6). M . Schlesinger, Geschichte des Symbols. Ein Versuch, Berlin Tamże; s. 308 i 310 1912, s. 229 Tamże, s. 229 , . • - •••> 7 3 4 8 9 �l w i nn »?mł d^h T>*n i^m :' BrawinknTiwnTin ' m NTpnpraniHm irnOT j ,' mu H Ź m ^r/n rwns nas ' 'w» nabawi fttp i l f łN r m "TO «10V 13 sn; '—ik na-w ji3B - 'sj Tl ii s j n Kolorystyka macew, rekonstruowana na podstawie zachowanych śladów polichromii. II. 1. Biłgoraj, 1921: il. 2. Szczebrzeszyn 1930- i l 3 Kazimierz Dolny, ok. 1880; il. 4. Sieniawa, 1848; il. 5. Szczebrzeszyn 1895; il. 6. Sokołów Małopolski, 1933; il. 7. Franpol 1886 il" 8' Sieniawa, 1886; il. 9. Biłgoraj 1927. Rys. Andrzej Trzciński ' �Badanie kolorystyki nagrobków ujawniło pewne zasady techno­ logiczne polichromii. W wykonanej przez kamieniarza płycie drobne ubytki i natłuczenia uzupełniano gipsem lub cementem. Następnie na całość lica płyty nakładano jako grunt grubą warstwę białej farby. Pozostawała ona jako kolor tła na tych polach, które miały pozostać białe. Z kolei nakładano na większe partie lica kolory pośrednie, które stanowiły tło dla mniejszych elementów. Wreszcie kładziono warstwy wykończeniowe, wyróżniające mniejsze elementy — litery napisu, wizerunki symboliczne, ornamenty. Pod farbę złotą i srebrną kładziono podkład z minii. Czasem zauważyć można, że fragmenty napisu zawierające personalia zmarłego, pomalowane wcześniej np. na żółto, przemalowywano później na modniejsze i bardziej reprezentacyjne srebro lub złoto. Odnawianie polichromii na nagrobkach musiało zapewne istnieć w tradycji rodziny zmarłego, a także być w zwyczaju gminy w stosunku do nagrobków jej dawnych koryfeuszy. Świadczą o tym chociażby kilkakrotne warstwy farby (niekiedy prawie zrównujące reliefy) na macewach z pocz. X I X w. ale i ślady farby na płytach z poł. X V I w. (np. w Lublinie). Warto tu przy okazji wspomnieć, że taryfy opłat pogrzebowych wymieniają „nagrobki malowane" jako najdroższe w podawanych cennikach nagrobków. Interesujące byłoby zinterpretowanie znaczenia barw, nie ma jednak na ten temat jakichkolwiek przekazów. Konsekwente stoso­ wanie na poszczególnych elementach nagrobków takich samych kolorów wskazuje, że za przekazanym tu zwyczajem kryją się jakieś dawne treści znaczeniowe. Znaczenia te może przybliżyłoby, z ko­ nieczności jedynie fragmentaryczne, spojrzenie na inne sfery i eleme­ nty kultury żydowskiej, która poza swym rdzeniem religijnym była kompilacją wpływów wielu epok i środowisk. Przedstawiony tu materiał dotyczący kolorystyki nagrobków w południowo-wschodniej Polsce nie może być traktowany jako reprezentatywny dla całej grupy Żydów aszkenazyjskich. Jednak pojedyncze przykłady z innych obszarów Polski a także z Ukrainy, Słowacji, Czech, Bawarii pozwalają na traktowanie tej małej próbki jako pars pro toto. W środkowym polu macewy, na którym jest napis, występują zazwyczaj dwa kolory — biel i czerń. Są to jakby znaki światła i ciemności, często znaki życia i śmierci (nie tylko w sensie biologicznym). Biel według tradycji biblijnej była „symbolem cieles­ nej i duchowej czystości jak też światła, była kolorem kapłanów. Żydostwo diaspory nie wykształciło specjalnych barw liturgicznych, lecz podczas wielkich świąt, na Rosz Haszana i Jom Kippur, w niektórych gminach zawieszany był przy Aron Hakodesz biały parochet. Biała była śmiertelna koszula, w której chowano zmarłe­ go, także tallit był biały (lecz pierwotnie błękitny) z czarnymi lub błękitnymi prążkami. Czerń, przynajmniej w ostatnich wiekach, była w kulturze żydowskiej kolorem dominującym, powszechnym w ubiorze. W dzień rocznicy zburzenia Świątyni Jerozolimskiej 2 3 4 stosowano czarny parochet. Czerń była też kolorem żałoby po utracie Syjonu. Wiąże się z tym przeświadczenie, iż „na progu każdego mieszkania zamożnego kupca lub nędzarza proletariusza czarna plama na suficie świadczyła, iż mieszkańcy tego domu spowici są żałobą po utracie Syjonu." Czarnym ca­ łunem nakrywano zwłoki zmarłego przed pogrzebem, przed odej­ ściem „do krainy cienia, gdzie wszystko jest czarne jak ciemna noc" (Job 10,22). Półkolumny lub pilastry flankujące tekst epitafijny (będące nieodłącznym elementem kompozycyjnym wielu innych wytworów żydowskiego rzemiosła) kojarzone były z odlanymi ze spiżu kolumnami z przedsionka świątyni Salomona. Ich kolory na nagrobkach — głównie ugry, brązy, żółcie — nawiązują do barwy lokalnej spiżu, który w symbolice metali oznaczał moc i męstwo. Kolejnym ważnym elementem macewy jest pole pod łukiem zwieńczenia. Powszechnie malowane było na kolor ultramaryny. Błękit był bowiem „kolorem Boga i kolorem przykrycia Namiotu Zgromadzenia" . Według żydowskich autorów — Filona z Aleksan­ drii i Józefa Flawiusza — był symbolem powietrza, jednego z czterech podstawowych elementów świata. Cztery żydowskie barwy kultowe, z jakich zestawione były szaty kapłanów i zasłony Namiotu Zgromadzenia, zostały później zinterpretowane przez Filona właśnie jako symbolizujące elementy materii: biel — ziemia, purpura — woda, hiacynt — powietrze, szkarłat — ogień. Do dalszych szczegółów polichromii macew należą wyodębnione z całości napisu nagrobkowego personalia zmarłego, data śmierci i ewentualnie tytuły. Najczęściej używano różne rodzaje czerwieni i żółci obok późniejszych — złota i srebra. Nie jest wykluczone, że barwa żółta ujmowana była w tym samym znaczeniu co złota. Według Biblii purpura była kolorem królów i dostojników, symboli­ zowała najwyższe zaszczyty, poważanie, godność lecz także prze­ pych. Również złotu i srebru w symbolice metali przypisywane były najwyższe cechy: „złoto symbolizuje niebiańskie światło i chwałę Boga; (...) srebro — niewinność i uświęcenie'". Poza tym były one oznakami wspaniałości i bogactwa. Malowane nagrobki miały nie tylko pod względem kompozycji, ale i kolorystyki te same cechy, co polichromia bóżnic drewnianych, co kolorystyka szaf na rodały, zasłon na Aron Hakodesz, płaszczy na Torę, tablic—mizrachów, wycinanek itp. Stanowiły immanentną część całej żydowskiej kultury plastycznej, która dzięki pielęgnowa­ niu tradycji zachowała znaczną część cech swego pierwotnego, orientalnego środowiska kulturowego. Będąc wyrazem dbałości 0 groby przodków zaspokajały jednocześnie potrzeby estetyczne jak 1 potrzebę reprezentacji. Polichromia ożywiała surowość i monotonność płaszczyzny kamienia. Poszczególne kolory różnicowały i uwy­ datniały motywy zdobnicze. Powodowały wzmocnienie czytelności tekstu epitafijnego, a także rozgraniczenie jego poszczególnych partii. 1 5 6 i j ] | ] j 1 1 ' 7 ' 8 PISY 1 5 2 6 M . Diamant, Jüdische Volkskunst, „Kunst und Stein", Bern, H.J. Freid, Żydzi polscy a Palestyna, [w:] Ziemia Izraela, No 1, Januar 1962, vol. 7, s. 15 księga zbiorowa, Warszawa 1919, s. 83 M . Schlesinger, op. cit., s. 229 Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Lublinie, RGL, syg. Tamże, (Według Ex. 26,14; 36,19 ; 39,34 nakrycie na Namiot A I V 1878: 12, karta 26—27 v. M . Diamant, op. cit., passim; A. Calavas, Hebraica. Fresques Zgromadzenia było '„ze skór baranich barwionych na czerwono", votives, PL. X L V I I I , Paris (b. r.); H . Frauberger, Über alte Kultusgegen­ natomiast na Skrzynię Świadectwa „sukno z błękitnej purpury" — Num. 4,6). stande in Synagoge und Haus, Frankfurt am Main 1903, s. 103 Tamże; s. 308 i 310 M . Schlesinger, Geschichte des Symbols. Ein Versuch, Berlin 1912, s. 229 Tamże, s. 229 7 3 4 J 1 8 9 - �tlSffl 13 r,m ¡»1 -TO o^r Tną i^m r>sa vjws .niJU twiaawa^trrWja '3 TK?S i ^ti >V łnmnjranroji im»wn: . "moa csn;ni nionar ł 'Galion i ^ a >y>>f Kolorystyka macew, rekonstruowana na podstawie zachowanych śladów polichromii. II. 1. Biłgoraj, 1921; il. 2. Szczebrzeszyn, 1930; il. 3. Kazimierz Dolny, ok. 1880; il. 4. Sieniawa, 1848; il. 5. Szczebrzeszyn 1895; il. 6. Sokołów Małopolski, 1933; i l . 7. Franpol, 1886; il. 8. Sieniawa, 1886; il. 9. Biłgoraj 1927. Rys. Andrzej Trzciński ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55507eaa7c74c669e8d46d07c53ffa61.pdf 261a5a4fad139f85afbe1b693efa92ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:418 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:379 Title A name given to the resource Materiały inwentaryzacyjne do budownictwa i architektury ludowej zgromadzone przy Katedrze Architektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.404-405 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cywińska, Izabela Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i 'l' IZABELA CYWIŃSKA MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY LUDOWEJ zgromadzone p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej W Materiałach zgromadzonych p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Plano­ w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej z miejscowości rozrzuconych głów­ nie w północnej i środkowej Polsce specjalny nacisk położono na rysunek i p o m i a r y wyjaśniające formę, konstrukcję, rodzaj b u d u l c a oraz u s y t u o ­ wanie b u d y n k u Największą wartość, ze względu na wieloaspektowe podejście do za­ gadnienia, przedstawiają przedwojenne materiały K a t e d r y A r c h i t e k t u r y Polskiej P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których wykreślony w skali w y ­ m i a r o w y rysunek opatrzony jest kwestionariuszem omawiającym zagad­ nienia daleko wykraczające poza dziedzinę t e c h n i k i b u d o w l a n e j , k o n ­ s t r u k c j i i t d . Poza wiadomościami dotyczącymi układu w s i , u s y t u o w a n i a b u d y n k u i zagrody, pochodzenia materiału budowlanego i wiadomościami o czasie powstania o b i e k t u zawierają one również informacje dotyczące składu klasowego w s i . Badania inwentaryzacyjne z tego okresu, p r o w a ­ dzone według jednolitego w z o r u , dawały d l a każdej miejscowości p o m i a r 3 budynków m i e s z k a l n y c h : najstarszego, najpowszechniejszego i naj­ nowszego, oraz k i l k u zasługujących na specjalną uwagę budynków go­ spodarskich. W w y p a d k u występowania na d a n y m terenie zdobnictwa zanotowane są także elementy i f o r m y zdobnicze, a w w i e l u w y p a d k a c h przeprowadzona jest również statystyka typów dachów. Ponadto szeroko omówiona jest l u d o w a a r c h i t e k t u r a sakralna. Powojenne badania tejże k a t e d r y , choć mające t y l k o charakter notat, posiadają również dużą wartość naukową, a to ze względu na i c h szeroki zakres t e r y t o r i a l n y oraz ogólną orientację w zagadnieniach, z którymi można spotkać się w terenie. Materiały te, powstałe w w y n i k u prac o cha­ rakterze sondażowym, wymagają dalszego w e r y f i k o w a n i a i rozszerzenia. Część z t y c h materiałów, określonych nazwą „schematy", przewyższa �MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA LUDOWEGO 40,5 pod względem wartości pozostałe „notaty" ze względu na dużą ilość obiektów z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej miejscowości, co pozwala na ustalenie podstawowego, charakterystycznego dla danego t e r e n u t y p u b u d o w n i c t w a . Dodatkową zaletą t y c h materiałów jest i c h pochodzenie w dużej części z t e r e n u Z i e m Zachodnich, a więc z obszarów, w których zagadnienie b u d o w n i c t w a ludowego w nauce polskiej n i e mogło być dotychczas uwzględnione. O b i e k t y w t y c h materiałach są w większości datowane, a ponadto p r z y n a z w i s k u właściciela zaznaczona jest ilość ziemi, którą on dysponuje. I choć w t y m . w y p a d k u jakość i r o z m i a r b u d y n k u n i e jest w zasadzie m i e r n i k i e m wzrastających l u b malejących potrzeb ludności, gdyż obecni mieszkańcy w p r o w a d z i l i się do budynków już istniejących, t y m n i e m n i e j dane te mogą być przydatne d l a badań p r o w a d z o n y c h n a d zagadnieniem przystosowywania się różnych w a r s t w ludności wiejskiej do n o w y c h warunków życia. Ze względu na-zakres zbliżone do wyżej omówionych p r z e d w o j e n n y c h materiałów K.A.P. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej są obecnie gromadzone materiały p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i . Są to prace studenckie, pochodzące z l a t powojennych, głównie z t e r e n u Pomorza, prowadzone według schematu: dom najstarszy, najpowszechniejszy, n a j ­ nowszy. Duże znaczenie posiadają także materiały zebrane w ostatnich latach przez K.A. i P.W. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których główny nacisk położony jest na b u d o w n i c t w o mieszkaniowe, t y p o w e z p u n k t u widzenia wymogów higieny. Duża ilość z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej w s i obiektów (przeważnie 10) i każdorazowe i c h datowanie pozwala wyciągnąć pewne w n i o s k i odnośnie do historycznego r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a ' i zachodzących zmian. K o m e n t a r z e m do rysunków i pomiarów jest ankieta-kwestionariusz, o d ­ powiadająca n a p y t a n i a związane z sytuacją zagrody i budynków,, w i e l ­ kością i wyposażeniem pomieszczeń, jakością materiału budowlanego i , stosunkami r o d z i n n y m i . Materiały te posiadają dla badań etnograficznych duże znaczenie. W p r a w d z i e nie zawsze w zdjęciu o b i e k t u uwzględniono daty jego p o ­ wstania, n i e m n i e j j e d n a k p r z y zastosowaniu j e d n o l i t y c h a n k i e t o t r z y ­ mano materiał wyrównany co do poziomu opracowania i zakresu p o r u ­ szanych zagadnień, dający podstawę źródłową do poważnych studiów porównawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/201a52a071b9e3656b3594417375c782.pdf deb73264fdb16400a5bef6e5dc2ceee5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2349 Title A name given to the resource Z głową w nogach czyli Propedeutyka Etnografii Zasypiania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.164-165 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciarka, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z głową w nogach czyli Propedeutyka Etnografii Zasypiania Ryszard Ciarka Przez długi czas kładłem się spać wcześnie. Niekiedy, ledwiem świecę, oczy zamykały mi się tak prędko, że nie zdążyłem powiedzieć sobie: „zasypiam". I w pół godziny potem myśl, że czas byłby zasnąć, budziła mnie: chciałem odłożyć książkę, którą zdawało mi się, że trzymam jeszcze w ręce, i zgasić światło; nie przestawałem, śpiąc, zastanawiać się nad tym, сот przeczytał; ale te refleksje przybierały charakter nieco szczególny; zdawało mi się, że to ja sam byłem tym, o czym mówiła książka: kościołem, kwartetem, rywalizacją Franciszka I z Karolem V. Przeświadczenie to trwało jeszcze kilka sekund po przebudzeniu; nie raziło mego rozumu, ale ciążyło mi jak łuski na oczach i nie pozwalało mi uświadomić sobie, że świeca już. się nie pali. Następnie świadomość ta zaczynała mi być niezrozumiała, niby po metempsychozie myśl Z poprzedniego istnienia; treść ksiciżki odrywała się ode mnie. mogłem wrócić do niej albo nie; natomiast odzyskiwałem wzrok i czułem się bardzo zdziwiony, ze widzę dokoła siebie ciemność, słodką i kojącą dla oczu. ale hardziej jeszcze dla ducha, któremu wydawała się rzeczą bez przyczyny, niezrozumiałą, rzeczą napraw­ dę ciemną. Zgasił (Marcel Proust) Ileż to niesamowitych rzeczy przytrafić się może podczas zasypiania; kiedy umysł zmęczony codzienną krzątaniną, nie­ przerwanym, ujętym w rygory logiki biegiem myśli, może nareszcie odpocząć. Ileż to razy stan takiej pozalogicznej bezmyślności daje nam, aż nadto wyraźnie, dowód istnienia naszej świadomości, naszego ducha, naszej natury. Oto leżąc, możemy j u ż nie myśleć, i czuć jednocześnie, że samo się w nas myśli. Wsłuchując się w ten wewnętrzny proces, pomruk bardziej niźli monolog, intelektualnego rozluźnienia i beztroskiej pogoni strzępów myśli, moglibyśmy, gdyby nie fakt zasypiania, zastanowić się głębiej nad kartezjańskim credo... to myśli, więc jeszcze jest, ale czy znaczy to, że ja jeszcze jestem? Otóż zdarzyło się. że zasypiając nie myślałem, lub konkret­ niej, nie zdawałem sobie sprawy z tego, że myślę. Żona z uwagi zapewne na to, iż zwykle owo nie myślenie powoduje u mnie niezbyt miłe dla oka zmiany w fizjonomii twarzy, odezwała się zaniepokojona, by wyrwać mnie z otępienia i gnuśnej bezmyśl­ ności. - Masz odwrotnie położoną kołdrę, guziki będą ci przesz­ kadzały. - Prędzej zasnę - odparłem jeszcze bezmyślnie, a właściwie to, to „ c o ś " we mnie odparło, czyli to, co jeszcze nie wiedząc, że myśli myślało. I to jak myślało! W tym bowiem momencie zaczęło po mojej głowie, w moich myślach, coś dudnić, zgrzytać, szeleścić, kołatać i napierać. Widać uwaga żony była celna, bo więcej się nie odezwała, zaś ja, chcąc nie chcąc musiałem się j u ż zastanowić dlaczego tak powiedziałem. 164 - Prędzej zasnę. Podejmując analizę takiego stwierdzenia musiałem niestety zasypiając myśleć. Biorąc na siebie teraz ten trud, zapewne ukontentowałem zaniepokojoną żonę, musiałem zagłębić się w wir rozważań na temat istoty tego, w istocie nieświadomie, wypowiedzianego zdania. Czułem się osaczony, jakby nagle, z głębi bezmyślności, wyrwany do odpowiedzi. Czyż odpowiadając nie byłem w rzeczy samej jednym z owych nieszczęsnych respondentów, których tak bezlitośnie morduje etnograf, wybierający w terenie swoją ofiarę by zasypać ją setkami pytań. Żabinka, Brody. Mikołajów, Różki - No, babciu, a jak to było z odmieńcem... Ale nadejść miało jeszcze gorsze piekło, bo oto musiałem teraz, jako niezmordowany badacz spróbować wyjaśnić uzyska­ ną przed chwilą informację. Sumując doświadczenie i wytężając wcale nie giętki jeszcze umysł ustalić mogłem, iż cały problem leży w kołdrze, ściślej zaś w jej dwóch przeciwnych końcach, które z jednej strony oferują przymilną nawet miękkość, z drugiej natomiast guzowa­ tość zapięcia. Wyznacza to pewien ustalony rygor słania całego łóżka; wiadomo - guziki w nogi a miękkość pod brodę. Pozostaje jednak dalej problem, który chcę rozstrzygnąć: dlaczego zasłanie odwrotne, z natury mniej wygodne, spowodo­ wać ma szybsze zaśnięcie? Czyli, nie wiedziałem tego jeszcze, jak nadać sens, głębsze uzasadnienie, bezmyślnej wszak od­ powiedzi. Najbardziej typowe formy poszewek na k o ł d r y Na nic w takim przypadku rutynowo nawet pomyślana redukcja by pokusić się o model, uogólnienie. Nie wszystkie przecież, kołdry mają guziki, ba, nie wszyscy nawet pod takimi kołdrami zapadają co wieczór w stan powszechnej jednak bezmyślności. Aborygen w chłodną noc może zakopać się w piasku, Buszmeni przykrywają się matami z trawy. Rygor głowa-nogi obowiązuje zwykle tam, gdzie ów gnuśny stan tuż przed zaśnięciem organizowany jest przy dogasającym właśnie ognis­ ku. Ludzie ułożeni promieniście wokół ognia nogi mają skierowane w stronę żaru aby tym sposobem zapewnić sobie właściwą temperaturę i miłą atmosferę spoczynku. Pozycja odwrotna natomiast zalecana jest jako przykładna kara, bądź jako jedna z mniej wyrafinowanych prób inicjacyjnych. Czyżby więc moje szybsze zaśnięcie miało być sprawiedliwa karą, a może i poważną próbą przekroczenia progu jakiegoś wtajemniczenia? Dlaczego w takim razie związane to musi być z możliwością szybszego zaśnięcia? O ile jednak problem, który próbuję tu rozwikłać nie dotyczy �kołdry, to zawarty być musi w istocie samego podziału, na dwie w końcu przeciwstawne strony: z guzikami i bez. czyli głowa-nogi, czyli góra-dół. Tak więc, aby zrozumieć działanie tej dychotomii, aby dotrzeć do sedna sprawy należy pozbyć się tej kołdry jako takiej, wziąć j ą w nawias i przyjrzeć się kategorii, która dzieli wszystko na to i tamto, na tu i tam. Opozycje przestrzenne wyraźnie odróżniają już dzieci dwu. dwu i półroczne (jeśli wierzyć psychologom) bez. większych problemów (i jeśli wierzyć temu, co pisze Yi-Fu Tuan w książce Przestrzeń i miejsce) odnajdując się w podziale świata na „górę i d ó ł " , „tu i t a m " , „daleko i blisko", „na i p o d " , „wierzch i s p ó d " , , , g ł o w a i o g o n " , , , p r z ó d i tył",,,drzwi frontowe i drzwi od t y ł u " , „guziki z przodu i guziki z t y ł u " , „w domu i na zewnątrz". W przypadku kołdry, odnalezionym bez trudu podziałem jest zamkniętość faktyczna jednej strony i otwartość domniemana, bo zapięta na guziki, drugiej; i dalej idąc tym tropem, na stabilność jednej strony i aktywność drugiej, tej zamkniętej ale tylko dlatego, że jest w istocie otwarta, czyli w jakiś sposób i przed czymś zabezpieczona. Faktem jest, że owa, wydawałoby się pozorna, zamkniętość jednej strony może być słusznie utożsamiana z pojętą tu szeroko ideą bezpieczeństwa. Wszak powiada się, iżjeśli coś zapięte jest na ostatni guzik, to znaczy, że jest dobrze przygotowane, gwarantujące pewność i bezpieczeństwo. Ale czy równocześnie gwarantować może szybsze zaśnięcie? Czynności zapinania, zamykania, zawiązywania i opozycyj­ ne do nich rozpinanie, otwieranie czy rozwiązywanie należą do tej kategorii działań, które niewątpliwie zaliczyć można (jak pisał kiedyś Ludwik Stomma) do najpowszechniejszych, naj­ bardziej uniwersalnych czynności magicznych wykorzystywa­ nych szczególnie tam. gdzie problem dotyczy czasu i prze­ strzeni. Mają bowiem te działania właściwości tak skracania czasu oczekiwania lub jego wydłużania, skracania drogi do celu jak i jej umiejętnego gubienia. Sen zaś z natury swej problemu tego dotyka w obu przypadkach i jako magiczna odmiana czasu i jako magiczna odmiana drogi. Nie trudno jednak zauważyć, że opozycja, która jeszcze przed chwilą dotyczyła dwóch przeciwstawnych końców kołdry (a ściślej jej poszewki) zmienia się w opozycję wynikającą z potencjalnej wartości jaką przypiszemy tylko części zapiętej (lub nie), tej, powodującej ponoć szybsze zaśnięcie. Tylko więc z tej jednej strony możemy oddziaływać na otoczenie, zaburzać równowagę i dokonywać sennych, czasowych i przestrzennych, manipulacji. magicznych zdolności a więc i pewnej dozy świadomości w działaniu a nie bezmyślności. Jeśli nie możemy przypisać sobie żadnej, świadomej, magicz­ nej manipulacji to wypada poszukać satysfakcjonującej od­ powiedzi nie tylko w kołdrze, ale także w otaczającej nas rzeczywistości. Nie w przeciwstawnych końcach poszewki i nie w potencjale magicznym nagromadzonym w miejscu zapięcia. Już przecież sam fakt odwrócenia, zaburzenia ustalonego porządku, jest w istocie czynnością magicznie nieobojętną; symbolicznym gestem sprzeciwu, wynikającym z chęci zamia­ ny otaczającej nas rzeczywistości. Aby bezsenność zmienić w senność? Tak. Ale jakże często, aby myśl przemienić w bezmyślność, w chłodną, na pozór logiczną manipulację, podczas gdy wystarczy odrobina ciepła, nawet odwrotnie położonej kołdry, aby przekonać się, że pewność naszych sądów 0 otaczającej nas rzeczywistości nie da się zapiąć na ostatni guzik. Być może - jak pisze Marcel Proust mistrz zasypiania 1 bezsenności - iż nieruchomość rzeczy dokoła nas narzucona im jest przez nasza pewność, że to są te, a nie inne, przez nieruchomość naszej myśli w obliczu nich. Zamiast przypisów Tylko czasami, to co napisane zostało w przypływie emocji i reakcji na zapomnianą j u ż atmosferę początku lat osiem­ dziesiątych daje się jeszcze odczytać, ba, nawet dopisać do tego zakończenie. Zachętą stał się publikowany obok tekst Adama MarsaJonesa Antropologia strukturalna, który zaproponowałem do zamieszczenia w „ K o n t e k s t a c h " . P r z y p o m n i a ł y mi się dawne, studenckie czasy, i wymyślane w kręgu moich znajomych teksty, referowane ad hoc, często nigdy nie napisane „roz­ prawy", które powstawały w ramach, jak to określaliśmy wtedy, „Etnografii a b s u r d u " . B y ł o tam, jak sobie przypominam między innymi „ O symbolicznym i strukturalnym znaczeniu wywieszenia na gmachu ówczesnego К С PZPR biało-czer­ wonej flagi, która jednoznacznie wskazywała na fakt. iż użytkownicy tegoż do połowy poddają s i ę . " Jak również: ..O opozycji i wyższości restauracji nad barami mlecznymi po zamówieniu u niemiłej pani w kasie talerza plastykowych literek z tablicy menu, jako jedynej tego dnia dostępnej potrawy." Fragment k s i ą ż k i M a r c e l a Prousta W poszukiwaniu straconego czasu cytuję według przekładu Tadeusza B o y a - Ż e l e ń s k i e g o , P I W , Warszawa 1974. W y d a n i e trzecie. Możliwość manipulacji istnieje tylko po stronie zapięcia Lektury przywołane: Z i - F u Tuan, Powodzenie natomiast naszego zaśnięcia zależałoby w tym przypadku od właściwej manipulacji zapiętą stroną, od naszych Warszawa Przestrzeń i miejsce, przekład Agnieszka Morwińska. PIW, 1987 Ludwik Stomma, Słońce rodzi sie 13 grudnia. L S W . W a r s z a w a 1981 165 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/168ad5de5a1c576c7ef9f9fa54b2194f.pdf 915906bb932221a5219e4743d5869a7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:370 Title A name given to the resource Wieś i miasto w pracach Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.288-290 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Prace WITOLD Uniwersytetu Warszawskiego W. Dynowskiego DYNOWSKI WIES 1 Zakładu Etnografii pod kierunkiem I MIASTO W PRACACH ZAKŁADU ETNOGRAFII UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO Zakład E t n o g r a f i i U . W. j a k o stołeczna placówka naukowa z n a t u r y rzeczy j a k najściślej wiązał i wiąże nadal swą działalność z całokształ­ t e m spraw, które dotyczą organizacji życia naukowego i r u c h u etno­ graficznego w skali państwowej. Stąd żywy udział Zakładu w odbudowie etnografii polskiej po w o j n i e , w r e f o r m i e etnograficznych studiów u n i ­ w e r s y t e c k i c h i dostosowania i c h do potrzeb bieżących, j a k i w o r g a n i ­ zowaniu centralnej placówki naukowo-badawczej przy P A N . Łączenie zainteresowań Zakładu E t n o g r a f i i U . W. z ogólnopolskim kręgiem p o ­ trzeb etnograficznych znalazło również swoje odbicie w dydaktycznonaukowej działalności Zakładu. Niezależnie od poszukiwania dróg, które pozwoliłyby j a k najszybciej nadrobić zaniedbania w zakresie t e m a t y k i i p r o b l e m a t y k i e t n o g r a f i i ogólnej w pracach Zakładu E t n o g r a f i i U . W., w całej pełni w y k o r z y s t a n o akcje szkoleniowe i badawcze pomyślane w skali znacznie szerszej. Działalność naukową Zakładu połączono więc przede w s z y s t k i m z coroczną akcją międzyuczelnianych obozów etno­ graficznych oraz z planem badawczym Warszawskiego Zakładu E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N . Toteż reprezentowany dziś przez Zakład E t n o ­ g r a f i i U . W. k i e r u n e k badań nie odbiega o d zasadniczej l i n i i działalności i n n y c h placówek n a u k o w y c h w Polsce i od tego, co reprezentuje w za­ kresie e t n o g r a f i i Polska A k a d e m i a Nauk. W oparciu więc o weryfikację wcześniejszych opisów etnograficznych i o systematycznie prowadzone badania terenowe prace Zakładu dążą do w y d o b y c i a n o w y c h zasobów źródłowych w celu możliwie pełnego naświetlenia h i s t o r i i r o z w o j u k u l ­ t u r y mas chłopskich. P r z y czym w metodzie pracy obejmuje się spoj­ r z e n i e m badawczym zarówno dającą się w pełni udokumentować prze­ szłość łącznie z zespołem czynników, które przekształciły ją w e współ- �WIES I MIASTO 289 czesność, j a k również i układy k u l t u r o w e występujące a k t u a l n i e . Stąd też t e m a t y k a badawcza Zakładu nie ogranicza się wyłącznie do samej wsi, lecz zahacza również o miasta i miasteczka, odsłaniając sieć powią­ zań i w a r u n k i , które kształtowały zmienne oblicze k u l t u r y w i e j s k i e j . N a t u r a l n y m zapleczem prac terenowych p r o w a d z o n y c h przez Zakład E t n o g r a f i i U . W. jest stosunkowo mało zbadany obszar środkowego, wschodniego i północno-wschodniego Mazowsza. W r a m a c h tego zaplecza terenowego wybijają się prace prowadzone na obszarze dawnej Puszczy Zielonej i Białej. Prace na terenie Puszczy Zielonej, oparte na materiale o b o z o w y m i i n d y w i d u a l n y c h badaniach studentów Zakładu, dały w efekcie c y k l r o z p r a w magisterskich. Zostały one poświęcone r o z m a i t y m t e m a t o m : r o l n i c t w u (we w s i P i a n k i ) , h i s t o r i i b u d o w n i c t w a puszczańskiego na ca­ łym obszarze północnej Kurpiowszczyzny, j a k i w poszczególnych wsiach (wieś Łyse i osada Kadzidło), z d o b n i c t w u w drzewie, s w o i s t y m f o r m o m i f u n k c j o m ludowego u b i o r u z okolic Kadzidła oraz szerszemu zagadnie­ n i u — malejącej z p r z y c z y n historycznych r o l i środowiska naturalnego w życiu w s i k u r p i o w s k i e j . C y k l prac badawczych prowadzonych przez Zakład E t n o g r a f i i U. W. na obszarze dawnej Puszczy Zielonej zamyka specjalne s t u d i u m poświę­ cone przeszłości i przyszłości Ostrołęki. W części dotyczącej przeszłości miasta s t u d i u m zostało pomyślane jako zarys historyczny r o z w o j u p l a n u i t y p u zabudowy m i e j s k i e j , naświetlony przede w s z y s t k i m od s t r o n y powiązań Ostrołęki z zapleczem w i e j s k i m . Prace nad etnografią Puszczy Zielonej, pod tą samą opieką naukową — docenta Zakładu E t n o g r a ­ f i i U . W. d r A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , k o n t y n u u j e obecnie warszaw­ s k i Zakład E t n o g r a f i i P A N ; tymczasowe w y n i k i badań tej placówki zostały omówione w n i n i e j s z y m tomie „Etnografii P o l s k i e j " . Na wzór prac t e r e n o w y c h w rejonie dawnej Puszczy Zielonej Zakład E t n o g r a ­ f i i U . W. wprowadził również badania na sąsiednim terenie d a w n y c h posiadłości biskupów płockich (rejon tzw. Puszczy Białej), zamieszka­ n y m w przeważnej mierze przez drobną szlachtę mazowiecką. J a k dotąd, poza materiałami z e b r a n y m i przez instruktorów i uczestników między­ uczelnianych obozów etnograficznych, wykończono w postaci prac m a ­ gisterskich k i l k a w y b r a n y c h tematów, co łącznie stanowi p e w i e n wkład materiałowy do przyszłej m o n o g r a f i i tej części K u r p i o w s z c z y z n y . N i e ­ zależnie od badań prowadzonych na obszarze K u r p i o w s z c z y z n y p r a ­ cownicy i studenci Zakładu E t n o g r a f i i opracowali również szereg t e m a ­ tów etnograficznych z i n n y c h terenów Mazowsza. Między i n n y m i w y ­ konano dla Centralnego Urzędu K o n s e r w a c j i i Ochrony Zabytków s t u d i u m do h i s t o r i i przestrzennego r o z w o j u Białej Podlaskiej, w którym po­ dobnie j a k w w y p a d k u opracowania h i s t o r i i r o z w o j u przestrzennego Etnografia Polska I I 19 �WITOLD 290 DYNOWSKI p l a n u Ostrołęki główny nacisk został położony na udział wiejskiego zaplecza w dziejach miasta. Wieloaspektowy temat „Wieś i m i a s t o " w i ­ dziany od s t r o n y p r o b l e m a t y k i etnograficznej znalazł swe odbicie także w pracach k a n d y d a c k i c h i magisterskich, w y k o n y w a n y c h l u b już w y ­ konanych w Zakładzie E t n o g r a f i i U . W. D o t y c h ostatnich należą za­ mieszczone poniżej d w i e r o z p r a w y : W a n d y Paprockiej oraz A l i c j i Ger­ lach, poruszające sprawę oddziaływania miasta na różne zawody rze­ mieślnicze i rolę t y c h zawodów w h i s t o r i i k u l t u r y w s i podwarszawskiej. BHTOJIbA JjHHOBCKH JJEPEBHfl B HAYHHblX PABOTAX H TOPOfl yHMBEPCHTETA BAPUIABCKOrO P e s i o M e yKa,3HBa.H iiiaBCKoro aBTop Ha oflHOBpemeHHo VHHBepcHTeTCKOro no napoRHOH Bonpocax THE npHiiijioch HaynHbie B Kanapę curpaTb aTHorpaifiHiecKoo nacTH Tpy^M, KOTopwe CBHsaHHOii xosHÄcTBa, aos^ecfBa KyCTapHOH Be^yTCH H HcnyccTBa, a B Taume B B Bap- ilojibme, BTOM ijenTpe c H a y n H H M H MCCJie,noBaHHHMH ocoöeHHo npOMHHIJieHHOCTH BTHorpaiJniH «eHTeJibHOCTH B u l l o j i b u i e 'i*py/ibi DTH cocpeAOTOHHJiHCb Ha 3eMJieaejibHecKoro MejIKOH ropoAKax Witold onHCWBaeT upecTbHHCKoro pa3BHTHeM Hbix Kofopyio n opraHH3aqiiif npenoa^BaHHH. KyabType KpecTbHHCKoro C posib, ymiuepcHTeTa Bonpocax MaaoBHH, Ha n a Bonpocax ^epeBHHX H HCTopwH OCHOBHMX cBH3aHHŁix npOBHHUHOHaJIb- MasoBHH. Dynowski ACTIVITY OF T H E CHAIR OF ETHNOGRAPHY OF UNIVERSITY THE WARSAW S u m m a r y W h e n p o i n t i n g at the p a r t the C h a i r of E t h n o g r a p h y of the W a r s a w U n i v e r ­ s i t y h a s to p l a y i n the o r g a n i z a t i o n of e t h n o g r a p h i c a l a c t i v i t y i n P o l a n d , the a u t h o r d i s c u s s e s i n the same time the s c i e n t i f i c w o r k s as c a r r i e d out i n t h a t centre. I n the section connected w i t h the s c i e n t i f i c i n v e s t i g a t i o n s of the people's c u l ­ ture i n P o l a n d these w o r k s w e r e c o n n e c t e d both on the p r o b l e m of the h i s t o r y of the p e a s a n t a g r i c u l t u r e , w i t h s p e c i a l r e g a r d to the M a z o w s z e region, f u n d a ­ m e n t a l p r o b l e m s of p e a s a n t a r c h i t e c t u r e a n d a r t , a n d on the p r o b l e m s connected w i t h the d e v e l o p m e n t of s m a l l house h a n d i c r a f t i n the v i l l a g e s a n d p r o v i n c i a l towns of the M a z o w s z e region. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8488bccc9d54ad38760fc7eeec1ac6.pdf 521102d2631f89800a5fe009a41b4e5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:371 Title A name given to the resource Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.291-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH OD K O Ń C A X I X W. D O C H W I L I O B E C N E J Zagadnienie r o z w o j u plecionkarstwa na terenach podwarszawskich wiąże się ściśle ze sprawą oddziaływania ośrodka miejskiego na rze­ mieślniczą produkcję wiejską. Opracowanie tego t e m a t u miało stanowić wkład do planowej przez Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego m o n o g r a f i i etnograficznej okolic Warszawy. W a r u n k i n a t u r a l n e obszarów nadwiślańskich były głównym c z y n n i ­ k i e m , który zadecydował o u t r z y m a n i u się na terenach t e j gałęzi p r o ­ d u k c j i w i e j s k i e j . Natomiast bliskość miasta kształtowała j e j charakter. M i m o że p r o d u k c j a plecionkarska na o m a w i a n y c h terenach istniała od bardzo dawna, pracą moją objęłam j e d y n i e okres od końca X I X w. do c h w i l i obecnej. Ograniczenie się do t a k wąskich r a m czasowych zo­ stało narzucone przez dostępne źródła. P r o d u k c j a plecionkarska nie p o ­ siada p r z y t y m w l i t e r a t u r z e polskiej wyczerpującego opracowania. Stanowiąc d r o b n y f r a g m e n t k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i jest ona p o t r a k t o ­ wana marginesowo w różnych dawniejszych opisach etnograficznych. P o d s t a w o w y m więc źródłem wiadomości są w tej c h w i l i współczesne badania terenowe. Materiał przez nie dostarczony n i e sięga dalej niż do ostatnich l a t X I X w . Jeżeli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y mojej pracy, ograniczyłam go do t y c h terenów, na których produkcja rozwijała się w o p a r c i u o Warszawę j a k o główny r y n e k z b y t u . Uzależnienie od surowca powoduje, że ośrodki koszykarskie ciągną się wzdłuż Wisły w górę i w dół r z e k i o d K a r c z e w i a do Nowego D w o r u . Najważniejsze z n i c h są to na pn.-zach. od W a r ­ szawy: Młociny, Buraków, Łomianki, Łomna. N a pd.-wsch.: S i e k i e r k i , Augustówka, Las, Kuligów, N o w a Wieś. Granica wyznaczona przez te miejscowości nie była j e d n a k stała, ulegała b o w i e m przesunięciom w k i e ­ r u n k u od l u b do Warszawy, w zależności od mniejszego l u b większego zaopatrzenia r y n k u miejskiego. W większości wsie te nie odznaczały się dobrą glebą, zwłaszcza t e ­ r e n y ciągnące się na pn.-zach. od Warszawy do Łomianek posiadają zie- �292 WANDA PAPROCKA mię piaszczystą, nieurodzajną. Od Łomianek gleba jest bardziej u r o ­ dzajna, ale n i e w i e l k i e działki nie stworzyły warunków dla u t r z y m a n i a rodziny. Obszary na pd.-wsch. od Warszawy, ciągnące się na l e w y m brzegu Wisły do Augustówki, na p r a w y m do Nowej W s i , odznaczają się złą glebą, przeważnie piaszczysto-gliniastą. Badania terenowe przeprowadzone były w oparciu o kwestionariusz obejmujący swoją tematyką nie t y l k o zagadnienia związane ściśle z samą produkcją, ale zawierający również szereg pytań odnośnie do panujących na t y c h terenach stosunków gospodarczych i społecznych. Konieczne było również uwzględnienie szerszego tła porównawczego, ogólnego roz­ w o j u plecionkarstwa w Polsce na t l e warunków gospodarczych i spo­ łecznych i n n y c h ośrodków p r o d u k c y j n y c h . M i m o iż przegląd ośrodków dokonany jest pobieżnie, w p e w n y m stopniu pozwala na zorientowanie się, jaką rolę odegrało plecionkarstwo w gospodarce wiejskiej poszczegól­ n y c h regionów Polski. Na podstawie t y c h wiadomości można stwierdzić, że plecionkarstwo w t e j f o r m i e , w j a k i e j występuje w ciągu ostatnich kilkudziesięciu l a t na podwarszawskich terenach nadwiślańskich, n i e jest t y p o w e dla i n ­ n y c h terenów Polski. Przyczyn tego należałoby szukać w mniejszych za­ sobach surowca w stosunku do i n n y c h obszarów Polski i gorszych g a t u n ­ kach w i k l i n y . O wiele silniej rozwinęło się plecionkarstwo w Małopolsce i Wielkopolsce. S i l n y rozwój koszykarstwa w Małopolsce w o s t a t n i m stuleciu był związany zapewne również z t r a d y c j a m i h i s t o r y c z n y m i roz­ w o j u przemysłu domowego oraz rzemiosła małomiasteczkowego na t y c h terenach, ze słabą konkurencją wyrobów fabrycznych oraz z łatwością uzyskania zbędnej, nie zatrudnionej w przemyśle f a b r y c z n y m siły robo­ czej, natomiast w Wielkopolsce z wysoko zorganizowaną formą gospo­ darki wikliniarskiej. Natężenie p r o d u k c j i plecionkarskiej na terenach podwarszawskich kształtowało się niejednakowo w różnych okresach czasu. Silnie r o z w i j a się ono na przełomie X I X w . zarówno na skutek sy­ t u a c j i ekonomicznej wobec postępującego procesu rozdrobnienia g r u n t u , j a k i w s k u t e k zapotrzebowania rozwijającego się przemysłu i h a n d l u . Plecionkarstwo było zajęciem, którego intratność polegała na możli­ wości z a t r u d n i e n i a dzieci i l u d z i starych oraz prymitywności samego warsztatu i narzędzi, nie wymagających żadnych większych i n w e s t y c j i . Zarówno b o w i e m warsztat składający się z dwóch desek w s p a r t y c h z jednej s t r o n y na nóżkach, j a k żelazo do u b i j a n i a p l e c i o n k i i k l u c z do prostowania w i t e k były w y k o n y w a n e często przez samych koszykarzy. Spośród w s i podwarszawskich najlepsze w a r u n k i do r o z w o j u koszy­ k a r s t w a posiadały te, które nie potrzebowały sprowadzać w i k l i n y , ale �P L E C I O N K A R S T W O NA T E R E N A C H t PODWARSZAWSKICH 293 miały j e j pod d o s t a t k i e m na okolicznych kępach. Do n i c h należał B u ¬ raków, Las, Nowa Wieś (do I w o j n y światowej). Natomiast wsie, które musiały sprowadzać surowiec, to: S i e k i e r k i , Augustówka, Łomianki, Kępa Kiełpińska. Wiklinę przywożono często z t a k odległych miejscowości, j a k Czerwińsk i Wyszogród. Można w przybliżeniu określić, że w w y m i e n i o n y c h wsiach około 5 0 % ludności zajmowało się koszykarstwem (wyjątek stanowiły wsie Las i Augustówka, gdzie liczba ta dochodziła n i e m a l do 100%). Każdy z chałupników-koszykarzy nie t y l k o zajmował się w y p l a t a ­ n i e m , ale należał do niego również cały poprzedzający w y p l a t a n i e p r o ­ ces obróbki surowca. Połączenie t y c h dwóch procesów pracy: przygoto­ wania surowca, a następnie przerobu go na gotowy p r o d u k t , jest zresztą charakterystyczne dla drobnej chałupniczej wytwórczości koszykarskiej nie t y l k o t y c h okolic. W badaniach t e r e n o w y c h położono nacisk na odtworzenie c h a r a k t e r y ­ stycznego procesu przygotowania surowca, który rozpoczyna się z chwilą, k i e d y w i k l i n a gotowa jest do zżęcia, a więc d w a razy do r o k u : bądź na wiosnę, bądź na jesieni. Zwrócono również uwagę na najczęściej sto­ sowane na terenach podwarszawskich t e c h n i k i , to jest t a k zwany spo­ sób plecenia dubeltowy oraz garściak (nazwa pochodzi stąd, że zamiast jednej w i t k i bierze się k i l k a c i e n i u t k i c h w i t e k , które t r z y m a się w gar­ ści). Specjalny rodzaj t e c h n i k i krzyżowej na osnowie żeberkowej sto­ suje się t u t y l k o do plecenia płofków i wierszy r y b a c k i c h . W początkach omawianego okresu, pod koniec w i e k u X I X do I w o j n y światowej, produkcja koszykarska obejmowała przede w s z y s t k i m kosze i k u f r y , które wraz z poważną w t y m czasie masą towarową eksporto­ wane były z Królestwa do Rosji, następnie kosze do b u t e l e k na w i n o , kosze na chleb, zw. piekarnikami, półokrągłe kosze na z i e m n i a k i , kosze na r y b y , zw. badułami, kosze na węgiel, zw. kanciakami, i inne. Z b y t w y p r o d u k o w a n y c h przedmiotów nie nastręczał żadnych t r u d n o ­ ści. I s t n i e l i specjalni pośrednicy zajmujący się zarazem skupem, j a k i d o ­ starczaniem wzorów do p r o d u k c j i . Często również sami koszykarze sprze­ d a w a l i swoje w y r o b y na p o p u l a r n y m w a r s z a w s k i m t a r g o w i s k u Pod Żelazną Bramą. Organizacja z b y t u nie uległa zmianie w okresie międzywojennym. Ciężka sytuacja ekonomiczna w s i podwarszawskich przyczyniła się do u t r z y m a n i a r o l i plecionkarstwa j a k o niezastąpionego źródła dodatkowego dochodu dla małorolnych i czasem jedynego źródła dochodu d l a bezrol­ n y c h chłopów w s i nadwiślańskich. Dane statystyczne z tego okresu ilustrują stan osób z a t r u d n i o n y c h w koszykarstwie i wielkość samej p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . Według t y c h �294 WANDA PAPROCKA materiałów na terenie całej Polski w 1931 r. ogólna liczba koszykarzychałupników wynosiła 17 tysięcy, z tego 2 8 , 5 % s t a n o w i l i pracownicy młodociani. Plantacje w i k l i n o w e dawały rocznie 24 000 wagonów s u ­ rowca, z których 4000 szło na potrzeby w s i , reszta n a eksport. W w o ­ jewództwie w a r s z a w s k i m obszar pól w i k l i n o w y c h , w g a n k i e t y z 1921 r., wynosił 2503 ha (5,8%). P o w i a t warszawski posiadał 22 kępy w i k l i n y dzikiej i kępę w i k l i n y szlachetnej. L i c z b y te dają pewne wyobrażenie 0 rozmiarach p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . W zakresie samej p r o d u k c j i w stosunku do okresu poprzedniego wzbo­ gacił się j e d y n i e asortyment p r o d u k o w a n y c h przedmiotów. Rozwijała się p r o d u k c j a m e b l i koszykarskich, t z w . tarasowych, zarzucona zostaje nato­ miast p r o d u k c j a koszy do w i n a i specjalnych kufrów do przewozu t o ­ warów. Wiązało się to z r o z w o j e m przemysłu i bardziej nowoczesnymi środkami t r a n s p o r t u . P o m i m o że inne ośrodki koszykarskie na terenie Polski w okresie międzywojennym ulegały silnie procesom k a p i t a l i z a c j i , tworząc w i e l k i e warsztaty, na terenach podwarszawskich rozwijała się nadal produkcja reprezentowana przez d r o b n y c h majstrów i chałupników. Okres w o j e n n y przyniósł koszykarstwu ogromne s t r a t y . O k u p a n t p r o ­ wadząc rabunkową gospodarkę niszczył zarówno n a t u r a l n e kępy w i k l i n y , j a k i plantację. Również w stosunku do samych koszykarzy stosowano presje, zmuszając i c h do pracy w ramach gospodarki wojennej. W t y c h w a r u n k a c h nie mogło być m o w y o j a k i m k o l w i e k r o z w o j u plecionkarstwa. Zarówno b r a k surowca, który znajdował się w rękach Niemców, j a k 1 zmniejszenie chłonności r y n k u z b y t u , Warszawy, czyniło produkcję plecionkarską nieopłacalną. Okres powojenny, w którym dokonały się zasadnicze zmiany za­ równo w stosunkach ekonomicznych, j a k i społecznych, w pierwszej swej fazie miał j a k najbardziej u j e m n y wpływ na rozwój p r o d u k c j i plecionkarskiej. Gwałtowny odpływ ludności do Warszawy, większa i n ­ tratność pracy w mieście przyczyniły się do wyraźnego z a n i k u tej ga­ łęzi twórczości w i e j s k i e j . Zahamowanie tego procesu stało się zagadnie­ n i e m palącym. Zaczęto zakładać spółdzielnie i skupiać w i c h ramach pozostałych koszykarzy. Jednakże spółdzielnie nie zawsze potrafią po­ dołać nałożonemu na nie zadaniu. P r z y c z y n należy szukać w złym s u ­ r o w c u , nieodpowiednio p r z y g o t o w a n y m do p r o d u k c j i , n i s k i c h płacach oraz prymitywności narzuconych chałupnikom podwarszawskim wzorów wyrobów, nie znajdujących w s k u t e k tego z b y t u . Miasto j a k o r y n e k z b y t u oddziaływało dodatnio na rozwój plecion­ k a r s t w a , narzuciło jednakże do p r o d u k c j i w z o r y pozbawione wartości a r t y s t y c z n y c h . Te wartości związane w n i e j e d n y m w y p a d k u z c e n n y m i �•i « I I I -PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH 295 t r a d y c j a m i twórczości ludowej dawniejszych okresów h i s t o r y c z n y c h utrzymały się w i n n y c h ośrodkach plecionkarskich w Polsce. Należałoby się zastanowić, czy również i spółdzielnie nie p o w i n n y sięgnąć d o n i e ­ których t r a d y c j i i powrócić do starych wzorów p r o d u k c y j n y c h , prze­ stawiając produkcję na artystyczną. Nasza p r o d u k c j a plecionkarska po­ w i n n a być poszukiwana na r y n k a c h zagranicznych, dostarczając n a m dewiz i propagując piękno polskiej twórczości l u d o w e j . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee395c9fcdcea78a29fb987b9cbfdd72.pdf 2ce527828975d8726af2ac0a160e531d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:194 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s.5-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY OGÓLNEGO POLONAISE D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 ZB IORU TOM ZA ROK 1962 XLVIIl WYDANE Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCIJAW POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł AW LUDOZNAWCZE 1963 �L- ';'>J WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tom Tom Tom Tom Tom XXXIX za lata 1948-1951 pod red. J. Gajka i T. Seweryna XL Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka . XLI za rok 1954 XLII za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) XLIII za rok 1956 Suplement: H. Bittner-Szewczykowa - Materiały do bibliografii etnografii polskiej Tom XLIV za rok 1957 . Suplement: J. Gajek, Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim Tom XLV - za rok 1958/59 Tom XLVI za rok 1960 Tom XLVII za rok 1961 PRACE 87.87.140.130.75.55.85.10.88.8B.85.- TT I MA TERIAŁ Y ETNOGRAFICZNE Tom VIII/IX Prace zbiorowe, pod red. J. Gajka I K. Zawistowicz-Adamskiej, Łódź, Lublin 1950.'51 (wyczerpany) . Tom X cz. I pod red. K. Moszyńsklego, Kraków 1955 . cz. II pod red. K. Dobrowolsk'ego, Kraków 1957 • Tom XI Marian Szulc, Fotografia na usługach etno gr. (wyczerpany) Tom XII Antonina Wozaczyńska, Strulttura pieśni kurpiowskich, pod red. J. Gajka i T. Strumilly, Wrocław 1956 (wyczerpany) . Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej, Wrocław 1959 Tom XIV prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, pod red. M. Suboczowej, Katowice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) Tom XV St. Wallis i J. Ondrusz, przysłowia śląskie pod red. SI. Bąka i M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 vol. . Tom XVI Prace zbiorowe. Tem szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jankowskiego. Szczecin 1959 (wyczerpany) Tom XVII W. Łęga, Ziemia Chełmiilska pod red. J. Gajka i M. Znamierowskiej-PrUfferowej, Wrocław 1961 Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej Tom XVIII, część II - Anna Czekanowska: "Pieśni Biłgorajskie" Tom XIX - Praoe zbiorowe Olsztyńskie 'I'om XXII - Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie PRACE •._..:..~ ,_ •.~. 120.25.-45.- 4. Uprawa wg K. 17.-· 68.- Strona 224, legenda XLVII 20.-72.46.32.45.15.- .' LUDU. do mapy 7. Winno i tradycje uprawy Kwaśniewskiego ln\l 4. 394, lege~da 2. chałup wąskofrontowych, 3. pomieszczeń gospodarskich pod jednym dachem z domem mieszkalnym z biegnącym przeważnie przez środek wzdłuż osi dłuższej przejSClem (korytarzem). Wg. K. Kwaśniewskiego. 78.- 37.14.45.-45.- do tomu Strona 16.- 4.50 Errata Jest: ETNOLOGICZNE Tom II Witold Klinger, Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin-Kraków 1950 . Tom III Marian Plezia, Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian cz. I (do VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Karwot - Katalog magii Rudolfa (wyczerpany) . Tem V R. H. Nocoń - Dzieje, kultura i upadek Inków (wyczerpany) Tem VI J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi '1'om VII Ch. Vakarelski, Etnografia Bułgarii (w druku) . •••••• ł•1i:st ••• •••• ,liMi"'~ •••"'•••• •··••• · ••• _..-_-....:.- cena zł być: Uprawa i tradycje uprawy wg K. Kwaśniewskiego. do mapy bru 4. 2. pomieszczeń gospodarskich pod jednym dachem z domem mieszkalnym, z przejściem (korytarzem) biegnącym przeważnie przez środek, wzdłuż osi dłuższej domu. Wg K. Kwaśniewskiego. 3. chałup wąsko·· frontowych. Wg K. Kwaśniewskiego. �V KONGRESOWI SLAWISTYCZNEMU w Sofii poświęca XLVIII REDAKCJA POLSKIEGO tom LUDU I ZARZĄD TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO �u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY POLONAISE W ROKU D'ETHNOLOGIE 1895 O G Ó L N E G O Z B lOR U T O M XLVIII ZA ROK 1962 WYDANE POLSKIEJ Z ZASIŁKU AKADEMII NAUK PL WROCJ:,AW POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł A W • I LUDOZNAWCZE 1963 �KOMITET REDAKCYJNY SPIS RZECZY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA w. ANTONlEWrCZ, J. CZEKANOWSKI, J. GAJEK, A. L. GODLEWSKI, M. ZNAY1IEROWSKA-PRUFFEROWA 1. Rozprawy J oach im M a i - , REDAKTOR J Ó Z E E-'I"G ",A J E K ,.'<, , :':(-'t! .i...~;t,\ .l-·"j..rw .11 /I' , . .: 013 Yom tJbergang zur imperialistischen -pomorskie. . A g n i e s z k a D o b r o w o l s k a - Z badań nad kulturą materialną Pomorza Zachodniego. 'W a l t r a u d Woe 11 e r - Sozialer Protest in den Volksmarchens Mecklenburgs und Pommerns Jar o m i r J e c h _ Wpływy inter-etniczne na prozę ludową na Ziemiach Odzyskanych R Y s z a r d Kuk i er - Pochodzenie etniczne i specyfika etnograficzna ludności powiatu Miastko w latach 1945-1960 II. P o s z u k i wan Obwolutę Z. J ózef Gaj ek - wykonał Klimczyk III. Dzwonniczka 1961, _ TOWARZYSTWO REDAKCJA, _._--- LUDOZNAWCZE WROCŁAW, NANKERA WROCŁAW 4 1963 .•.. Naklad 1800 egz. Obj. ark. wyd. 48,25. Ark. druk. 43,25+2 wkl. Papier ilu,tr. IlJ kl. 100 g 70 X lCO. Oddano do' skladania w styczniu 1963 r. podpi.aoo do druku w sierpniu 1963 r. Druk ukończono we wrześniu 1963 r. Cena zł 85.- Nr zam. 1011163 S-7 (Anastazja 9 19 257 277 299 321 367 337 39!J ia do odganiania 445 burz gradowych SP r aw ozd a n ia i r ecen zj e J ó z e f G a j e k - podsumowanie tez Międzynarodowej cji Pomorzowawczej . SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJ A A. N. ZSRR, ZO 1, 2 POLSKJE Polen-Po- Htik Preussen-Deutschlands im "Pomorze". B a r b a r a S z y d ł o w s k a - C e g lowa - Materialna kultura luf) o dowa Drzewian połabskich w świetle poszukiwań słownikowych. K a z i m i e r z P o l a ń s k i - Stan badań nad językiem połabskim. R e n a t e W i n t e r _ Slawische Entlehnungen im niederdeutschen Wortschatz des ehemaligen Hinterpommerno J i f i D a m b o r s k Y - Niektóre wspólne cechy językowe hanacko- Kojdecka) Konferen451 3, Moskwa . 474-4c82 485-496 Mo482 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, z. 2, s. 24-39, skwa 1961, (Józef Gajek) RUSSKIJ FOLKLOR, Materiały i issledowanija, t. V, IzdaUelstwo Akademii Nauk SSSR. 1960. (A. Zyga) . W. M. S i d i e l n i k o w, POETIKA RUSSKOJ NARODNOJ LIRIK1. posobije dla wuzow. Uczpiedgiz, Moskwa 1959. (A. Zyga) . 496 502 �8 M. ·M. S a kij e w, TIURSKAJA I ARABSKAJA LIEKSYKA W KABARDINO-CZERKIESKOM JAZYKlE. (Z. Ciesielski) . Vera Vall i n h e i m o, DAS SPINNEN IN FINNLAND UNTER BESONDERER BERUCKSICHTIGUNG SCHWEDISCHER TRADITION, Helsinki 1959. (Halina Bittner-Szewczykowa) . Reinhard P e e s c h, DIE FISCHERKOMMtl'NEN AUF RUGEN UND HIDDENSEE, Akademie Verlag, Berlin 1961. (Jadwiga Kucharska) R 503 Adam C h ę t n i k, STROJ KURPIOWSKI PUSZCZY ZIELONEJ, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. IV ,z. 7, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1961. (Kazimierz Pietkiewicz). Józef G a je k - VI Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu . Uchwały powzięte przez Stałą Radę i przedstawione Kongresowi. (K. W.) . Statut Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. (A. L. G.) . Włodzimierz A n t o n i e w i c z - Zjazd Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Pradze w dniach 2-3-11 sierpnia 1962 r. . IV. Kro JOACHDf (E. Jeleniewski) R A w y r: nirersiWt (jreijstl:ald VO.M UBERGAXG ZUR 1J.łIPERIALISTISCHEN POLENPOLITII( PREeS8EN-DEUTSCHLANDS IJ[ "PO~7J!IORZE". 523 529 542 545 548 56:l 571 578 531 581 590 599 623 632 633 Różne Streszczenie w językach angielskim i rosyjskim. Indeks XLVIII t. Ludu. (O. G.) Spis tablic, map i rycin . Spis treści w językach angielskim i rosyjskim p ::'IIA I Ernst-Jloritz-Anult. nik a Profesor dr Eugeniusz Frankowski. (Tadeusz Dziekoński) Profesor dr Witold Klinger. (Tadeusz Wróblewski) Janusz Świeży. (Henryk Zwolakiewicz) . Jan Edward Zaremba. (Waldemar Babinicz) . Sprawozdanie z Międzynarodowej Konferencji PomorzoznawczeJ, PTL w Szczecinie, 3-6. IV. 1960 r. (Olga Gajkowa) . Sprawozdanie z XXXVII Walnego Zgromadzenia PTL w Łańcucie w dniach 28-29 września 1962 r. (piotr Kaleciak) . Sprawozdania z działalności Oddziałów PTL . Łańcuckie w książce, prasie i akwarelii. (Eugenia Czado) Etnograficzna sesja naukowa w Poznaniu. (L. M. Szwengrub) Przedruk z Katalogu rozpraw doktorskich i habilitacyjnych Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. 1959-1962 z 506 513 . o 639 662 685 687 ~ Die Geschichte del' deutsch-polnischen Beziehungen gegen Ende des 19. Jh. hat von bii.rgerlicher Seite in del' jungsten Zeit eine sehr bezeichnende DarsteUung erfah.ren: In del' vom Gbttingel' Arbeitskreis herausgegebenen Schrift "Deutschlands Ostproblem - Eine Untersnchung del' Beziehungen des deutschen Volkes zu seinen ostlichen ~achbarn" heii3t es: "Es gab in Preui3en niemaIs diskriminierende Mai3nahmen gegen die Polen auf wirtschaftlichem odeI' rechtlichem Gebiete ... es herrschte Meinungsfreiheit" und "zunehmender vVohlstand". Die "Assimilierung" der polnischen 13evblkerung ist nach Auffassung der IIerausgeber fbrmlich von selbst VOl' sich gegangen und saUte lediglich "durch bestimmte Verwaltungsakte beschleunigt werden"l. H. Rothfels legte aufs neue die Ansicht dar, Bismarck sei kein Feind des polnischen Volkes gewesen, sondern habe nur die Interessen des deutschen Volkes gegenuber den Polen verteidigt und keine "Drang -nach - Osten" - Politik betl'ieben 2. In derselben Front steht del' amerikanische Historiker H. C. Meyer, der auf dem X. Internationalen Historikerkongrei3 den deutschen "Dmng nach Osten" mI' die Zeit von 1860 bis 1914 faktisch abstritt und fill' die Jahre bis 1890 nul' einen "bedrohlichen Aspekt" der Staatsmison Bismarcks gelten liei33• Diese drei Beispiele sind typisch; sie zeugen davon, dai3 maBgebliche btirgerliche Historiker rm:fang und Chamktel' der preuBischdeutschen Polenpolitik entste1lt widergeben. Der ~achwei" dafur � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f37db9bbe14155438c418ac2f9b461a.pdf 11871187b34e9232a496eeeaa4b60684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:190 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.469-595 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ·HiS porcji do ogólnej ilości 336 wsi przebadanych daje to pewne przybliżeni(~ statyst.yczne. oddające pewien stosunek przestrzenny, gdyż punkty badane są równomiernie rozrzucone na całym obszarze Polski. 19 Por. np. Encyklopedia Rolnicza Warszawa 1879, t. V, s. 3. ~o K. !VIo S 7. Y r. s ki: Polesie wschodnie, Warszawa 1928, s. 51. 21 Por. K. K w a ś n i e w s ki: Znaczenie nazwy "obora". \v: Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny, Wrocław 1958, mapa 17. 22 Od ,,'obwora" - por. A. B r u c k n e r: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 371; S. L i n d e: Słownik języka polskiego Lwów 1854---60, t. III, s. 404; J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i, W. N i e d ż w i e d z k i: Słownik języka polskiego, Warszawa 1904, t. III, s. 494; por. także H. F r i s c h b i e r: Preussisches Worterbuch, Berlin 1883, t. II, s. 106 i T. Ż e b ro w s k i: Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa, Kraków 1883 o zagrodach przy łowieniu ryb s. 18 i 188. ~:: Zagroda pasterska u Hucułów, tzw. grażda por. Poniatowski j. w. s. 238 2~ Por. A. H a b e r l a n d t: Karte der Hausformen im deutschen Volksgebiet, w: G. B u s c h a n: Illustrierte Volkerkunde, Stuttgart 1926 po s. 176. 2; Choć inną etymologię podaje Bruckner, j. w., s. 279. 26 Także wyplatany poziomo chlewik dla świń z kopulastym, słomianym dachem, bez drzwi (Vjestnik Etnografskog !VIuzeja v Zagrebu, Zagreb 1936, t. II, s. 301). 27 K. Kwaśniewski, j. w. 28 Por. K. N i t s c h: Mapka narzeczy polskich, Kraków 1919. 29 K. Kwaśniewski, j. w. 30 K. Kwaśniewski, j. w. 31 K. Kwaśniewski, j. w. SPRAWOZDANIA SOWIETSKAJA Z. 3, AN-ZSRR L in J a oL1Ldowej, jako RECENZJE I ETNOGRAFIJA ::\loskwa, 1956 r. H u a : Zagadnienie narodowościowe problem badań naukowych palqcy w Chińskiej Republice etnografów chińskich. L i n J a o - H u a podaje przebieg osiedlania się grupy Chań na terenie Chin, związane z tym migracje ludności miejscowej oraz charakteryzuje wpływy i przenikanie się kultur i języków różnych grup narodowościowych Chin. Wraz z powstaniem Chińskiej Republiki Ludowej powstało zagadnienie, które grupy ludności deklarujące swoją odrębność narodową należy uważać za mniejszość narodową, lub naród czy też grupę ludności Chań zasymilowaną na terytorium dawnej mniejszości narodowej. Autor charakteryzuje ogólnie liczne grupy etniczne Chin, które zgłaszają swoją odrębność kulturową i językową i na tej zasadzie uważają się za samodzielne grupy narodowościowe, uprawnione do reprezentowania swych interesów we władzach Chińskiej Republiki Ludowej. L i n J a o - H u a podzielił grupy narodowościowe autonomii wg wspólnych im cech na 7 grup: dążące do pewnej 1. Grupy narodu Chań, które po zajęciu terytorium ludności tubylczej przybrały nazwę mniejszości narodowej zachowując jednak odrębność kulturową. 2. Grupy narodu Chań, które osiedliły się na tym samym terytorium w różnych okresach czasu co za tym idzie, różniły się w rezultacie obyczajami i językiem. 3. Grupy mniejszości narodowych, które w obawie przed uciskiem nacjonalistycznym nie deklarowały swojej odrębności narodowej. 4. Rozproszone wśród ludności Ch ań części grup mniejszości narodowych, które jednak zachowały świadomość swojej odrębności narodowej. 5. Grupy osiedleńców tej samej narodowości rozproszone na różnych terytoriach, które straciły więż ekonomiczną, zachowując wspólny język, obyczaje i tradycje. 6. Grupy zjednoczone wspólnotą terytorialną, mówiące różnymi językami a różnych obyczajach. �4-71 470 7. Grupy narodowości mówiących bliskimi sobie językami i o podobnej przeszłości historycznej, które nie mogą porozumieć się co do swej wspólnoty narodowej. W drugiej części artykułu Lin .Jao Hua analizuje mniejszości narodowe Chin dzieląc je na trzy grupy: 1. Społeczeństwa, które zachowały cechy ustroj u pierwotnego (np. Ołuńczynie osiadli w lasach gór Chinganu); 2. Społeczeństwa zachowujące w swym ustroju społecznym cechy niewolnictwa (u podnóża gór Daliańszań w prowincji Syczuan); 3. Społeczeństwo feudalne lub z przeżytkami feudalizmu w ustroju społecznym (Ujgurzy z Sinkiangu). Autor wskazuje na konieczność przeprowadzenia badań nad przeżytkami ustroju społecznego, celem ich skuteczniejszego zwalczania, nie zapominając jednak o tym, że Chiny przeżywają ,.przeskok" z ustrojów pierwotnego i feudalnego do ustroju socjalistycznego, a reformy muszą być podejmowane ostrożnie i z głęboką wiedzą o środowisku społecznym tej lub innej grupy narodowości. w. L. R Andhra a o: Uwagi o życiu rodzinnym niektól'ych obyczajach Ludu (TeLu[Ju). Autor artykułu jest postępowym pisarzem i działaczem społecznym stanu Andhra w Indiach. Zamieszcza on w artykule kilka informacji o przemianach w życiu społecznym ludu Andhra, po wyzwoleniu z ucisku kolonialnego. Lud Andhra zamieszkuje tereny stanu Andhra oraz wschodnią część stanu Hajderbad. W jego ustroju społecznym przetrwały dotąd liczne przeżytki ustroju patriarchalnego. Ojciec jest głową rodziny i jej głównym żywicielem, chociaż jednolita wielka rodzina zaczyna rozpadać się, szczególnie wśród warstw uboższych ludności, która w poszukiwaniu zarobków odpływa ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych. W związku z tym zmieniła się również sytuacja kobiet; wyszły one poza zamknięty krąg rodzinny i zaczęły zdobywać konieczne kwalifikacje zawodowe . .JednakŻe nadal rodzice decydują o wyborze mężów dla córek i żon dla synów. zniknął natomiast zwyczaj wypłacania posagu zięciowi, jako warunek zawarcia małżeństwa. Małżeństwo nadal jest uwsżane za akt religijny. Niechętnie jest widziane powtórne małżeństwo wdów, ongiś zupełnie niedopuszczalne. Członkowie rodziny spędzają wolny od zajęć czas poza domem. Zdaniem autora jest to wpływ dawnych tradycji, wzbraniających mężczyznom i kobietom kontaktów publicznych. Do dziś mąż i żona unikają rozmÓw w obecności dzieci, rodziców lub znajomych. Rao sądzi, że na taki stan rzeczy wpływa również szczupłość pomieszczeń mieszkalnych. Dom średnio-iicznej rodziny sldada się z pokoju dla gości, sypialni i kuch'lL Tradycyjny dom wielkiej rodziny był budynkiem kwadratowym, z podwórzem, brukowanym lub wykładanym podłogą. Przy pokojach mieszkalnych znajdowały się przestronne werandy. Pokój gościnny posiadał niewielki podest, na którym głowa rodziny przyjmował gości. Podwórze gospodarcze, chlewy i stajnie znajdowały się na tyłach domu mieszkalnego. Domy mieszkalne były murowane z cegieł. Wraz ze znikaniem wielkiej rodziny traci również swój charakter ten typ domu mieszkalnego, dzielony na pomieszczenia dla małych, samodzielnych rodzin. Nowe typy domów są znacznie skromniejsze, składają się zazwyczaj z jednego pokoju, podzielonego na dwie części. Dom jest otoczony werandami z 4 stron. Dach jest kryty trawą lub palmowymi liśćmi. Typowym strojem męskim ludu Andhra jest koszula i tzw. dhoti tkanina długości ok. 3,52 m., szerokości ok 75 cm., z brzegiem ozdobionym kolorowym szlakiem, którą owija się wokół bioder, końcami do przodu. Dhoti wychodzi stopniowo z użycia, wypierana przez strój europejski. Bogatszy i bardziej wyszukany jest strój kobiecy, na który składają się: bluzka z rękawami do łokcia, z połami zawiązywanymi z przodu oraz sary, długości ok. 7 m. bogato drapowana, ponadto liczne bransolety i naszyjniki ze złota lub miedzi; talię opasuje złoty pas. Włosy są splatane w warkocz, bądź upinane w węzeł. Forma stroju jest jednakowa dla wszystkich warstw społecznych, różnice zachodzą w gatunku materiałów. z którego są zrobione ubrania i ozdoby. Kobiety Andhra cechuje dbałość o wygląd zewnętrzny. W rodzinach, które zachowują stare obyczaje, kobiety jedzą osobno, po mężczyznach. Zamożniejsze rodziny używają srebrnych talerzy, biedniejsze podają potrawy na liściach platanu. Zasadniczym pokarmem Andhra jest: ryż; fasola i owoce; potrawy są zaprawiane czerwonym i czarnym pieprzem z domieszką owoców mango lub cytryny. Ludność warstw biedniejszych jada 2 razy dziennie, zamożniejsi 5 razy. Na przyjęciach gości i w święta sporządza się tradycyjne potrawy słodkie z fasoli, rozgotowanych ziaren pszenicy i ryżu. W drugiej części artykułu Rao zamieszcza krótkie informacje o tradycyjnych zabawach młodzieży. Autor wymienia 3 dniowe święto uro~z~ju, sankranti obchodzone 'N styczniu, po grudniowych żniwach, oraz SWlętO Nowego Roku obchodzone w marcu lub kwietniu. Wyzwolenie z ucisku kolonialnego rozbudziło w ludności. Andhra świadomość narodową, mimo, że hamującym czynnikiem szybkiego Jej rozwoju jest niski poziom oświaty. IV dziale "Kroniki" znajduje się obszerne sprawozdanie ze zjazdu etnograficznego w 1956 1'. W Leningradzie, zorganizowanego przez Instytu~ Etnografii AN ZSRR. �Sprawozdanie zawiera krótki przebieg dyskusji nad referatami plenarnymi i sekcyjnymi. W końcowym podsumowaniu obrad przy ogólnej ocenie rozwoju nauk etnograficznych w okresie 1951-1956 r. nie pominięto nadal istniejących niedociągnięć w badaniach naukowych nad zagadnieniami bytu i kultury socjalistycznej narodów ZSRR, nad teoretycznymi zagadnieniami etnogenezy, stwierdzono nie dostateczne zainteresowanie zagadnieniami etnografii i antropologii krajów demokracji ludowej. Wciąż pozostają zaniedbane zagadnienia historii religii i jej przeżytków w życiu współczesnych narodów; nie zapoczątkowano prac etnograficznych w muzeach krajoznawczych nie zrealizowano uchwały uczestników zjazdu z 1951 r. o konieczności zorganizowania Muzeum Narodów ZSRR. Zebrani jednogłośnie podjęli rezolucję, że na najbliższe 5 lat, w planie prac cały wysiłek powinien być skierowany na zagadnienia wynikające z uchwał XX Zjazdu Komunistycznej Partii ZSRR tzn. na badania naukowe kultury i bytu narodów ZSRR i narodów kolonialnych; podniesienie i ożywienie prac orientalistów; rozwinięcie i pogłębienie prac naukowych nad zagadnieniami składu etnicznego i etnicznych właściwości narodów świata. Zwrócono uwagę na konieczność kompleksowych badań nad problemem etnogenezy i historii etnicznej. Dalsze uchwały podkreślają \vażkość badań naukowych nad zagadnieniami społeczeństwa pierwotnego, nad historią religii i jej przeżytkami. Jedna z uchwał zjazdowych dotyczy konieczności opracowania metod współpracy etnografów z folklorystami. Punkty 13-20 rezołucji wskazują na potrzebę rozwijania badań antropologicznych, na konieczność współpracy z resortem Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Ministerstwa Oświaty oraz rozszerzenia i ożywienia współpracy z etnografami zagranicznymi. W. A. T u g o łuk o w publikuje krótkie sprawozdanie z wyprawy nad morze Ochockie i tereny zamieszkałe przez Ewenków i Ewenów, zorganizowanej przy pomocy Komisji badań problemów Północy. Tugołukov,,' zebrał materiały o gospodarce, kulturze i życiu Ewenków na terenie okręgów: Tuguro-Czumikańskiego i Ajano-Majkowskiego Chabarowskiego kraju, oraz nCl terenie okręgu Ochockiego. W dwu pierwszych okręgach przebywa około 2 000 Ewenków, w okręgu Ochockim - około 1 000, osiadłych w kołchozach. Autor informuje, że z dawnych przeżytków zachowała się tu dość duża swoboda obyczajów młodzieży przed małżeństwem, pomoc wzajemna wśród licznych krewnych, stosunkowo podrzędna pozycja kobiety w rodzinie i częściowo zachowany lewirat. Tugołukow stwierdza. że wpływy jakuckie na Ewenków i Ewenów były tak silne, iż prawie całkowicie wyparły język Ewenków, a niektórzy z nich uważają siebie za Jakutów. Znikła również świadomość przynależności rodo\vej. Te z osiedli kołchozowych, które uprawiają rybołówstwo, myślistwo l ub hodowlę renów są dobrze zagospodarowane i cieszą się zamoż- nością. Gorzej wiedzie się kołchozom, które na skutek złej polityki gospodarczej, podjęły hodowlę bydła rogatego lub zajmują się ogrodnictwem i sadownictwem. Nie sprzyja tej uprawie ani klimat ani gleba. Autor zapowiada obszerniejszą pracę na temat Ewenków okręgu Ochockiego. W dalszym ciągu "Kroniki" D. S. War d u m i a n zamieszcza krótkie sprawozdanie z prac etnograficznych prowadzonych w Armenii w ostatnich dwóch latach. Wysiłkiem nie licznej kadry etnografów Armenii zdołano opracować i opublikować w tomie "Narody Kaukazu" z serii "Narody świata" prace: E. T. K a l' a p e t i a n a "Byt armeńskich robotników do rewolucji i u; okresIe radzieckim"; B. A. B o l o j a n a i D. S. War d u m i a n a "Byt chłopstwa kolclwzowego Armenii" oraz A. A w d a ł a "Byt Kurdów"; ponadto pracę pt. "Rodzina i byt rodziny kołchozowego chłopstwa Armenii" E. T. K a l' a p e t i a n a i D. S. War d u m i a n a, która ukazała się w zbiorze "Rodzina i byt rodziny narodów ZSRR" opracowanym przez Imtytut Etnografii AN ZSRR. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, lVloskwa, 1956 r. :\1. T. L o m o w a: Wybitny etnograf (Z okazji 100-lecia urodzin). ukraiński Iwan Jakowtewicz Franko Działalność 1. J. F l' a n k o jako etnografa i folklorysty była oceniana w okresie przedrewolucyjnym bądż to z pozycji rewolucyjno-demokrat.ycznych, bądź to - burżuazyjnych. Pracami jego w okresie porewolucyjnym zajmowali się etnografowie radzieccy: E. Kiriluk, A. Dieja, N. Matwiejczuk itd. O jego działalności jako folklorysty pisał M. Woźniak. Jednakże M. T. Lomowa nadmienia, że jest to zaledwo początek poważniejszych badań nad spuścizną naukową tego uczonego. 1. J. Franko urodzony w 1856 r. w Borysławiu, syn wiejskiego kowala, łatwo włączył się w rewolucyjny ruch robotniczy Galicji, a wychowany pod wpływem Bielińskiego, Czernyszewskiego, Hercena i Szewczenki nauczył się służyć interesom narodu całą swoją działalnością naukową. Zainteresowanie jego etnografią tłumaczy się tym, że uważał ją za środek służący pogłębieniu znajomości życia klasy robotniczej. I J . Franko uważał etnografię za samodzielną dyscyplinę naukową wśród nauk o czło\vieku i jego kulturze, służącą poprawie bytu mas pracujących, nie zaś jako cel sam w sobie. Pozostawił ponad 40 prac z zakresu etnografii, ,zr,reg rccpnzji i wypowiedzi o pracach ukraińskich, rosyjskich, polskich i cZ0skich etnografów. Prace jego są nowatorskie, cechuje je śmiałość we \'.'nioskach i nowe metody badawcze. �-17..j. Prace jego ukazywały się w postępowych dziennikach tego czasu takich, jak "Drug", "Dzwin", "Mołot", "Praca" itp. Za swą działalność rewolucyjno-demokratyczną 1. J. Franko był trzykrotnie uwięziony. W 1883 r. zorganizował we Lwowie młodzieżowe kółko etnograficznostatystyczne, które m. innymi prowadziło badania w terenie celem zapoznania się z życiem i kulturą ludu. Z niespożytą energią i uporem zdobywał konieczną dla prac kółka literaturę, starając się przede wszystkim o prace działaczy postępowych. Zachęcał członków do wygłaszania i publikowania referatów na wybrane przez siebie tematy. Starał się zgrupować ich wokół najpoczytniejszych dzienników Galicji: "Naród" oraz ,,2ytie i słowo" przodujących działaczy nie tylko Galicji, ale i całej Ukrainy. Wciągnął do swych prac M. Kociubinskiego i Łesię Ukrainkę. Materiały etnograficzne kółka ukazywały się również w "Etnograficznym zbirnyku", założonym w 1895 r., w 1899 ponadto zaczął się ukazywać \ve Lwowie periodyk "Materiały do ukrainsko-ruskoji etnologii". W 1898 r. powstaje przy historyczno-filologicznej sekcji Towarzystwa naukowego im. Szewczenki we Lwowie komisja etnograficzna, w której pracach L J. Franko bierze czynny udział, początkowo jako członek, później, jako p~zewodniczący. Vlraz z sekretarzem komisji W. Hnatiukiem rozwijają szeroką działalność w terenie. Wielką wagę przykładał 1. Franko do stworzenia możliwie wyczerpującej bibliografii prac etnograficznych. Uważnie śledził nowe wydawnictwa etnograficzne, pisał o nich recenzje i uwagi. Obszerniejsze recenzje jego ukazały się o pracach: W. Szuchiewicza, S. Podolinskiego, B. Limanowskiego, E. Korytki oraz czeskiego autora F. Rżegorża i in. Cenił wysoce prace ;.vr. Kociubinskiego. Był również jednym z założycieli Towarzystwa Ludoznawczego w 1894 r. we Lwowie. W przeciwieństwie do etnografów burżuazyjnych, którzy upewniali czytelnika o wielkiej pobożności ludu ukraińskiego, Franko w podaniach i legendach ludowych stwierdził wiele cech ateistycznych i ironiczny stosunek do duchowieństwa i życia pozagrobowego. Do zagadnień kultury duchowej zaliczał Franko również praWd zwyczajowe, jako zjawisko rozwoju życia ludu, zależne od historycznych i ekonomicznych warunków. Swoje długoletnie spostrzeżenia i notatki o kulturze i życiu chłopstwa galicyjskiego uzupełnił materiałem zebranym w badaniach na terenach powiatów: stryjskiego, horodeckiego a w 1904 r. na terytorium Bojkowszczyzny. Równie wnikliwie badał Franko byt robotników Galicji. Poruszał ciągle zagadnienia konieczności podjęcia przez etnografów badań nad bytem i życiem klasy robotniczej, sam zaś opublikował wiele materiałów i U\vag o życiu robotników Lwowa, Borysławia i Drohobycza; zachęcił 47,) pisarza S. Kowalewa do wydania drukiem materiałów z życia robotników Borysło.wi::l. Z prac jego o życiu chłopów galicyjskich należy wspomnieć przede wszystkim: "Lisy ta pasowyska". "Domasznij promisieł", "Dobryj zarobok", "Swinska konstitucija" i obrazki z życia robotników: "Ripnik", ..,Na roboti", "Zadlia praznyka", "Połujka". Franko nie pomijał w swej działalności naukowej zagadnień teoretycznych etnografii. Rozwój i uznanie etnografii za samodzielną dyscyplinę naukową wiąże Franko z rewolucyjną walką narodu o socjalne i narodowe wyzwolenie. Zwalczał pogląd etnografów burżuazyjnych o pełnej odrębności narodu ukraińskiego i jego indywidualiżmie. Pochodzenie i rozwój kultury każdego narodu starał się badać nie w oderwaniu od kultury i bytu narodów sąsiadujących, lecz w powiązaniu z nimi. N. L L e b i e d i e w a i G. S. M a s ł o w a: Rosyjski ubiór i na początku XX w., jako materiał do etnicznej historii (Na podstawie historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji). "UJ XIX chłopski narod1L. Kartografia rosyjskiego ubioru przygotowana w związku z pracami wydawniczymi historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji, została oparta na bogatym materiale, który rÓwnocześnie służył do badań nad zagadnieniami etnicznymi narodu rosyjskiego. Autorki artykułu wymieniają instytucje naukowe, współpracujące z Atlasem, podkreślają również jego wartość naukową i szerokie możliwości badań nad nowymi zagadnieniami. W drugiej połowie XIX w. najwięcej cech tradycyjnych zachował ubiór chłopski. Różnice w ubiorze różnych klas społeczeństwa pogłębiły się wyrażnie na pocz. XVIII w. i tak klasa panująca zaczyna używać ubiorów na modłę zachodnioeuropejską. Piotr I wydał rozporządzenie obowiązujące wszystkich, prócz duchowieństwa i chłopów, o noszeniu ubioru węgierskiego i niemieckiego. Każde stanowisko miało swój ubiór, jak o tym wspomina 1. T. P o s o s z k o w w pracy Kniga o skudosti i bogatstwie. W ubiorze mieszczan i kupiectwa jeszcze długo zachowały się formy ubioru chłopskiego. Sarafan i kokosznik noszono w wielu miastach jeszcze w XIX w., zmiany w ubiorze zaczęły z;,J.chodzić już w okresie prawa pańszczyżnianego. Po reformie 1861 r. proces zmian w tradycyjnej odzieży upowszechnił się. Zasadnicze zmiany zachodzące od drugiej poł. XIX w. w bycie chłop_ stwa, które odbiły się również na formie ubioru, były wynikiem wc;drówki ze wsi do miast, w poszukiwaniu zarobku, oraz wynikiem rozwoju przemysłu i wciągnięcia chłopów w sferę stosunków towarowo-pieniężnych. W użycie wchodzą materiały fabryczne, powstają nowe formy ubioru, odpowiadające modzie miejskiej. �477 w końcu XIX w. i w pocz. XX w. przewazaJą nowe formy odzieży szczególnie w ośrodkach przemysłowych, wokół Moskwy, Petersburga, na Uralu. i na południu. ~a północy jednak i środkowym obszarze Rosji zachował się nadal ubiór tradycyjny. Nowe formy stroju przynosili ci mieszkańcy wsi, którzy emigrowali do pracy w fabrykach i w miastach. Natomiast emigracja związana nadal z zajęciami rolnymi i gospodarczymi nie wywierała tak dużego wpływu na zmianę ubioru, a czasami wręcz przeciwnie - sprzyjała zachowaniu form tradycyjnych. Chłopi zaangażowani do pasania owiec na Kaukazie otrzymywali jako zapłatę wełnę owczą, którą następnie zużywano na tkaniny domowe. Ogólnie przyjęty pogląd, że w XIX w. i na pocz. XX w. z samodziałów sporządzali ubranie tylko biedniacy, a z fabrycznych ludzie zamożni, nie jest w pełni uzasadniony, bowiem chociażby w guberni Pskowskiej, gdzie była szeroko rozwinięta uprawa lnu, uważano, że znacznie wygodniej jest sprzedawać len i wzamian kupować perkal. Mieszkańcy południowo-wielkoruskich dzielnic, zamożniejsi od swoich sąsiadów, zachowali długo tradycyjny ubiór z samodziału, gdyż rozporządzali wielkimi zapasami surowca. Wzmożony rozwój stosunków pieniężnych pozwalał na zakup tkanin fabrycznych nie tylko przez wiejską burżuazję, ale i przez sproletaryzowaną część wsi. Tradycyjny ubiór ludowy może być podzielony na trzy zasadnicze grupy: 1) z sarafanem, 2) z andaraką czyli spódnicą i 3) z poniewą rodzajem zapaski. Najpierw poniewę zastąpił sarafan, a ten z kolei został wyp8rty przez spódnicę i bluzkę lub sukienkę· Opracowana przez W. P. S e m i o n o waT i a n - S z a n s k i e g o mapa najbardziej rozwiniętych przemysłowo okręgów Rosji z 1897 r. potwierdza pogląd N. 1. Lebiediewej i G. S. Masłowej. Tam gdzie intensywnie rozwijały się stosunki towarowo-pieniężne występuje ubiór miejski, tam zaś gdzie te stosunki były słabsze, zachował się ubiór z poniewą, lub wyjątkov;o z sarafanem. Obszar zasięgu sarafana w pol. XIX w. był znacznie większy niż poniewy. Wprawdzie, gdzieniegdzie w tym okresie, sarafan był zastępo\vany odzieżą miejską, wciąż jednak widoczna jest tendencja ku jego dalszemu rozprzestrzenianiu się na południe, W wypadku gdy pewne formy sarafana znikały, poj awiały się nowe typy ubioru. Etnograficzne i historyczne materiały dowodzą, że sarafan był w XV do XVII w. powszechnym ubiorem na Wielkorusi. Nazwa sarafan znana jest już w XIV w.; co nie wyklucza, że ubiór tego typu mógł być wcześniejszy. Sarafan pojawił się najwcześniej na starym terytorium Nowogrodu, gdzie zgodnie z materiałami etnograficznymi, nie było nawet śladu poniewy ani ubioru do niej zbliżonego. Sarafan z tego terenu był bez przecięcia, był to sarafan "głuchy", szuszun, szuszpan, sukm(Ln z wełny, genetycznie związany ze starożytnym, tunikowym ubiorem Słowian. Podobny typ sarafanu znany był również na południu. Drugi typ sarafanu ze skośnych klinów, rozcięty z przodu bez zapięcia lub z guzikami - pochodzi od zwierzchniej odzieży nie zapinanej; noszony był na terenie północno-wschodniej Rosji i właśnie od tego typu ubioru pochodzi nazwa sarafan, przejęta następnie dla wszystkich ubiorów o podobnym charakterze. Trzeci typ sarafanu, prostego podpasanego - powstał w Moskwie. Czwarty typ, najpóźniejszy - związany jest z ubiorem białorusko-ukraińskim (sajan, andaraka). Ta forma sarafanu spotykana początkowo w zachodnio-rosyjskich obwodach w końcu XIX i na por;z. XX w. rozprzestrzeniła się również w centralnych i północnych dziE:lnicach. Sarafan był głównym ubiorem kobiet środkowego Powołża i Podurala, gdzie w końcu XV do XVII w. była naj intensywniejsza emigracja oraz na Syberii, której ludność w tym samym mniej więcej czasie skonsolidowała się. Sarafan nosili i staroobrzędowcy, którzy uchodząc przed prześladowaniem osiedlali się na Syberii, Ukrainie, na terenach Nadbałtyckich i Powołża. Od XVIII w. zaliczali oni sarafan do ubioru obrzędowego. Można więc wnioskować, że ubiór z sarafanem pochodzi z okresu powstania i rozwoju rosyjskiego państwa; równocześnie tworzył się ogólnorosyjski ubiór narodowy. Zarówno Białorusinki, jak i Ukrainki nie nosiły sarafanu; dowodzi to, że rozpowszechnił się on w okresie odizolowania Wielkorusów od innych wschodnio~łowiańskich narodów. W ciągu kilku wieków sarafan i związany z nim ubiór nieustannie zmieniał krój i materiał, zmieniało się terytorium jego rozprzestrzenienia jak i związana z nim terminologia. Ubiór z pasiastą wełnianą spódnicą samodziałową t. zw. andaraką noszony był w południowych obwodach od XVI w. Wełniana spódnica mało noszona przez Rusów, popularna była wśród Białorusinów, Ukraińców, na terenach przy bałtyckich, wśród Polaków i innych narodów Zachodniej Europy. Na południe Rosji przybyła prawdopodobnie wraz z wychodżcami z pogranicza Litwy, którzy często przenosili się z racji urzędu lub służby wojskowej. Drugim okręgiem, na terenie którego spotyka się andarakę jest SmoJeńszczyzna, lecz i tu nie jest ona zasadniczym strojem, przeplata się często z ubiorem poniewa; szereg powiatów tej guberni zachowuje wyłącznie poniewę. Smoleńszczyzna. szczególnie jej zachodnia część, wchodziła w skład Księstwa Litewskiego, co za tym idzie w skład Królestwa Polskiego, a więc występowanie tu ubioru z andaraką jest wytłumaczalne więzami białorusko-polsko-litewskimi w XVI i XVII w. �Zdaniem autorek, ubiór z wełnianą spódniczką pojawił się na południowo-wschodnich terenach na Dolnym Powołżu i na Kubaniu dzięki przesiedlaniu się grup ukraińskich. Ubiór z poniewą jest ubiorem najstarszym. Nazwa poniewa wymieniona jest już w XI-wiecznych kronikach. Jest to ubiór wspólny wszystkim narodom słowiańskim. Znany jest obrzęd związany z pierwszym włożeniem poniewy przez dziewczynę, co było świadectwem jej dojrzałości. Do grupy ubiorów z poniewą należą najbardziej archaiczne stroje głowy, formą przypominające rogi bydła, czuby ptaków itp., charakterystyczne zjawisko z okresu pogaństwa. Poniewa nie występowała w strojach klas panujących, w XIX w. była wyłącznie ubiorem chłopskim na terenie południowo-wielkoruskich guberni. W XIX w. terytorium jej rozprzestrzenienia znacznie zawęziło się. W XVIIIw. poniewa była jeszcze znana na terenie guberni Władymirskiej i 1VI0~kiewskiej, w końcu XIX w. zniknęła nic tylko z tych terenów, ale i dalej na południe, z północnych okręgów guberni Riazańskiej i Kałuskiej. W omawianym okresie był to typ ubioru zanikający, chociaż miejscami utrzymał się aż do Rewolucji Październikowej, CI nawet można go spotkać dziś jeszcze. Typ ubioru z poniewą nie był dominującym strojem w okresie powstania pal1stwa rosyjskiego. Rosjanie osiedlający się na ogromnym terytorium państwa przynosili z sobą raczej ubiór typu sarafana. Należy przypuszczać, że ubiór z poniewą dominował w okresie powstania starożytnych narodów wschodnio-słowiańskich. Ubiór z poniewą można podzielić na dwa typy: 1) poniewa z basenu Oki, z granatową, kraciastą, zapinaną lub "głuchą" poniewą, 2) poniewa z basenu górnego Dniepru, Dzisny i Sejny w formie płachty. Są to okręgi zamieszkiwane przez naj starsze plemiona w~chodniosłowiańskie. Granica owych dwćch typów odzieży przebiegała mniej więcej wzdłuź Dzisny; równocześnie jest to granica pomiędzy starożytnymi Wiatyczami i Siewierzanami. Zagadnienie dlaczego tam do XX w. zachowały się najstarsze typy odzieży wymaga ~pecjalnych badań. Być może sprzyjał temu konserwatywny układ społeczny i pewna izolacja tych dzielnic w okresie feudalnym i w okresie pańszczyźnianym. Podstawową częścią każdego z wyżej wymienionych typów ubioru była koszula. Do ubioru z sarafanem należała koszula z prostymi połami uszyta poprzecznie. Ubiór z andaraką miał koszulę z wywijanym kołnierzem, charakterystyczną również dla Białorusinów. W skład ubioru z poniewą wchodziła koszu~a ze skośnymi połami lecz przy poniewie-płachcie km,zula raczej byla z prostymi polami. podobna do ukraińskiej soroczki. Kartografia ubiorów głowy pozwala określić ich powiązanie z oma\danymi typami ubiorów oraz wyjaśnia teren ich zasięgu. Jednym z naj- starszych był ręcznikowaty ubi:'>r, charakterystyczny dla Smoleńszczyzny i zachodnich okręgów Orłowskiej guberni; występowanie innych licznych elementów odzieży wspólnej dla Białorusinów i Ukraińców wskazuje na to, że ludność tego terytorium jest pokrewna naj starszym grupom ludności, która weszła w skład Rosjan, Ukraitlców i Białorusinów. Po.wszechnym u~iorem głowy była kiczka i jej wiele odmian. W artykule Jest 6. rysunkow obrazujących ten typ ubioru głowy, ubiór mniej znany na połnocnym i południowym wschodzie, na skutek tego, że na tych terenach ludność rosyjska zorganizowała się później niż w dzielnicach centralnych. Ubiór ten również rzadko występuje na północnym zachodzie, gdzie prawdopodobnie dość wcześnie pojawiły się kokoszniki, które zupełnie wyraźnie są powiązane z ubiorem głowy zwanym soroką. Jeden z rodzajów kiczki to "raga", charakterystyczny ubiór kobiet z basenu Oki i na południe gdzie przeważał ubiór żeński typu poniew3. (dzi::Jnice: Riazańska, Tulska, Kału~ka, Orłowska i in.). Odmiany w for"ie kopyta lub łopaty ludność nazywała ong.iś ,rogatymi". Obszarem, na którym najczęściej występowały te formy były gubernie Ołoniecka, Archangielska i częściowo Wołogodzka. "Kiczka" była strojem głowy chłopskim, w mieście noszono ją bardzo rzadko, natomiast "kokoszniki" były w miastach popularne, K.okoszniki na wsi uważane były za ubiór odświętny, w niektórych zaś miejscowościach używane były tylko do ślubu. Kokoszniki szyli specjaliści \V miastach, w dużych wsiach lub klasztorach. Sorokę umiała ~zyć każda chłopka. Kokosznik był ubiorem w pełni obejmującym głowę, twardym, bogato zd~bionym, Przegląd zbiorów muzealnych wyraźnie wskazuje na jego zWIązek z kiczką-soroką. Ubiór ten rozpowszechniony był na 4 obszarach: 1. na obszarze północno-zachodnim - wyraźnie powiązany z formą soroki, obejmował ziemię Nowogrodzką i dzielnice silnych wpływów Nowogorodu, dzielnice Pskowa i Twieru, 2. na terenach obwodów; Władymirskiego Kostromskiego, Niżgorodzkiego, Jarosławskiego i Moskiewskiego oraz w okręgach przyległych do tych obwodów, Są to tereny starej' Władymirsko-suzdalskiej Rusi, 3. na terenie południowo-zachodnim z centru:n w Kurskim obwodzie, gdzie noszono szczególny rodzaj kokosznika t. zw. dwugrzebieniasty lub siodłowaty, spotykany rÓwnież w zachodniej części Orłowskiej guberni, w powiecie Bogoduchowskim guberni Charkowskiej i 4. na terytorium obejmującym obwody: Riazański, Tombowski i Woroneski oraz dzielnice wysunięte bardziej na zachód. Dla tego obszaru był charakterystyczny kokosznik nazwany odnodwoTczeskim noszony przede w~zystkim przez ludność urzędniczą i wojskową XVI i XVII w. Ubiór tr.n jest zbliżony do nowogrodzkiej kiczki, wyróżniającej się mnogością t. zw. ,.uszu", to jest części ubioru glowy opadające po bokach. Ta forma ubioru głowy Wielkorusów, związana jest z ubiorem typu sarafana. Ciekawe. że obsza;':'- występowania różnych typ:'>w kokosznika w dużym stop- �480 niu odpowiadają granicom księstw feudalnych. Zarówno Psków, Nowogorod. Twier, Władymir, Suzdal, Kostroma, Halicz, Biełoziersk były ongiś ośrodkami księstw feudalnych. Prócz szeroko rozpowszechnionych ubiorów głowy typu: kiczka, soroka i kokosznik istniały formy ubiorów głowy charakterystyczne dla mniejszych okręgów. np. Permski i Wiatski. Na terenie Wołogodzkiego i Niżgorodzkiego obwodu znany był odmienny typ samszury - podobny nieco do kiczki. Na południowym wschodzie, jako strój głowy kobiecej noszony był kołpak, przypuszczalnie dońskie kozaczki przejęły go od Turków. W trakcie kartografowania różnych elementów ubioru wyraźnie zarysowały się trzy obszary etnograficzne: 1) dnieprowski, którego mieszkańcy są bliscy Ukraińcom i Białorusinom, 2) obszar Oki, ludność tych terenów zachowała zasadnicze cechy, starej wschodnio-słowiańskiej kultury tworząc równocześnie formy jej tylko właściwe i 3) obszar i1meński lub nowgorodzki, którego mieszkańcy zachowali wiele naj starszych elementów ubioru \vspólnych wschodnim Słowianom, przede wszystkim zaś Białorusinom. Metodą kartografowania zdołano wyjaśnić powstanie wspólnego dla Wielkorusów narodowego ubioru, obejmującego rozległe terytorium z ośrodkiem na terenach północno-wschodniej Rusi, ponad to wyodrębniono specyfikę ubioru ludności obszarów południowo-wschodnich i północno-wschodnich rubieży. Odrębność w ubiorze tych grup tłumaczy się historyczno-kulturalnymi stosunkami Rosjan z innymi narodami oraz w pewnej mierze ilością różnojęzycznych komponentów w ich składzie. W pierwszym rzędzie powstaje zagadnienie stosunku Słowian do plemion "czudzkich"; Nazwą tą autorki obejmują ludność fińską, zamieszkującą leśne obszary Wschodniej Europy, częściowo zasymilowaną przez Słowian w XI w., a być może nawet wcześniej. Etnograficzne materiały z XIX w. i pierwszego ćwierćwiecza XX w. świadczą o wspólnych cechach ubioru lłosjan i narodów Powołża. Zjawisko to nie zawsze można tłumaczyć jedynie wpływem jednego narodu na drugi, chociaż należy z nim się liczyć. Ubiory w formie tuniki, strój głowy w formie łopaty i "jednorogi" są wspólne dla Rosjan i ludów czudzkich; być moż.e jednak powstały one równocześnie zarówno u jednych jak i drugich. Rogata forma ubioru głowy jest formą starożytną. W pewnym stopniu występuje ona w ubiorze głowy Białorusinów i Ukraińców stosunkowo jednak słabo wyrażona, najczęściej w formie pęczka lnu podłożonego pod ręcznik noszony na głowie. Rozwój ubioru głowy w formie kiczki nie jest pochodzenia starosłowiańskiego jest raczej zjawiskiem póżniejszym, z okresu ścisłych powiązań Słowian z wschodnimi Finami. 481 Autorki wymieniają szereg form i ozdób ubioru glowy wspólnych Rosjanom i plemionom czudzkim, jako zjawisko świadczące o asymilacji tych ostatnich przez ludność rosyjską. Cytują one liczne porównania innych części ubioru świadczące o wzajemnych wpływach rusko-czudzkich. Podkreślają też, że ograniczyły się do zagadnienia wzajemnych wpływów fińsko-ruskich; wśród innych grup ludności proces asymilacji zachodził w okresach wcześniejszych, świadczą o tym badania nad ubiorem i ornamentyką ozdób. Hen I' i Vallo i s: Aktua rna sytuacja antropologii i etnografii we Francji. Artykuł jest powtórzeniem referatu H. Vallois, który został wygłoszony na zjeździe etnografów w Leningradzie w 1956 r. Do drugiej wojny światowej zarówno antropologia j ak i etnografia nie istniały w programach wykładów francuskich uniwersytetów. Badania antropologiczne i etnograficzne przed II wojną światową prowadzone były w dwóch ośrodkach: 1) przy Katedrze antropologii w Muzeum nauk przyrodniczych; a kierownik katedry był równocześnie dyrektorem Muzeum etnograficznego w Trocadero i 2) w zakładzie antropologii fizycznej. Prócz tego istniały dwie organizacje naukowe specjalistyczne: 1) Antropologiczna szkoła z 8 katedrami, na których wykładano antropologię, etnografię i archeologię oraz 2) Instytut paleontologii człowieka, w zakres którego wchodziły badania nad człowiekiem kopalnym. Po 1938 r. sytuacja zmieniła się powstało bowiem Muzeum Człowieka, Musee de l'Homme. lVIuzeum to powstało w oparciu o Katedrę antropologii przy Muzeum nauk przyrodniczych, o Muzeum etnograficzne w Trocadero, przy którym znajdowały się kolekcje, laboratorium antropologii fizycznej Broca oraz Paryskiego Towarzystwa Ant:-opologicznego. Zorganizowano 11 pracowni zajmujących się antropologią,. paleont~.logią i etnografią Europy, Azji, "czarnej" Afryki, Ameryki, Oceanu, ludów Arktvki Północnej "białej" Afryki i Bliskiego Wschodu. Nadto istnieją pra~o~nie technologii, etnografii muzykologicznej i kinografii ctnogrRficznej. Muzeum d:,;sponuje dużymi zbiorami o wielkiej wartości naukowej; tu mają siedzibę Towarzystwa naukowe antropologiczne, afrykanistyczne, amerykanistyczne i ludów Oceanii. . ''''-ykłady z wkresu etnografii i antropologii, poza Sorboną, podjęły równieź Uniwersytety w Lyonie, Bordeaux, Rennes i Algerze. Centre Nationale des Recherches Scientifiques zreorganizowano całkowicie w 1944 r. powolano Sekcję antropologii, etnografii i archeologii. Do zadań Sekcji należy: 1) organizowanie i finansowanie ekspedycji; 2) pomoc \V zakresie aparatury i personelu technicznego; 31 - ..Lud". t. XLVII �482 3) utrzymywanie badawczą. kadry pracowników, zajmujących się pracą naukowo- Zatrudniono 70 uczonych, w tej liczbie 20 pracowników nauki zatrudnionych w Musee de I'Homme, 10-ciu w Instytucie paleontologii człowieka, pozostaii pracują bądź w uniwersytetach bądź poza granicami Francji. Prace antropologów i etnografów ukazują się w 7-miu periodykach: "Antropologia", "Biuletyny i notatki Towarzystwa antropologicznego", "Prace Instytutu Etnografii", "Prace Towarzystwa afrykanistów", "Prace Towarzystwa amerykanistów", "Prace Towarzystwa oceanistów", "Archiwa Instytutu paleontologii człowieka". Niektóre z nich poruszają zagadnienie powszechnej antropologii fizycznej. Przedyskutowano na łamach pism szereg zagadnień technicznych oraz zagadnień standaryzacji dla przyszłego międzynarodowego porozumienia. Przeprowadzono wnikliwe badania nad zagadnieniem etnogenezy, przy czym wzięto pod uwagę materiały o pochodzeniu ras i dla tego celu wypróbowano materiały antropologii fizj ologicznej. Prowadzono również badania nad narodami południowo-wschodniej Azji i "czarnej" Afryki. Ekspedycja antropologiczna na terenie Zachodniej Afryki przeprowadziła w ciągu 3 lat badania 12000 Murzynów. We Francji podjęto pracę nad wszystkimi zbiorami czaszek i szkieletów z neolitu oraz wszczęto, zaniedbane od 60-u lat, badania nad ludnością współczesną Francji. Etnograficzne badania polegały przede wszystkim na pracach licznych ekspedycji; większość ich działała w Afryce i Ameryce Łacińskiej. 8 ekspedycji pracowało w Sudanie; prowadziły tam badania etnograficzne ze specjalnym uwzględnieniem ustroju spolecznego i języka Dahomejów. Ekspedycje z lat 1955 i 1956 objęły' swoimi badaniami Guatemalę, Meksyk, Ziemię Ognistą, Nową Gwineę, Arabię, Tybet, Sudan, Brzeg Kości Słoniowej, jezioro Czad, Kamerun, Kongo Belgijskie i Francuskie. Prace ekspedycji przyniosły Muzeum Człowieka ponad 200 nowych eksponatów, opublikowano wyniki badań oraz opracowano monografie o ludach Afryki. Również w zakresie etnografii zorganizowano szereg stałych placówek poza Francją, jak Instytut w Dakarcie, z 5-ciu pracownikami, którzy pracują w Sudanie, Kamerunie i na Brzegu Kości Słoniowej; Instytut w Brazzaville liczy 3 etnografów, w tym l muzykologa; Instytut w Tanarive na Madagaskarze i w Numei (Nowa Kaledonia). W dziale: "Materiały i issliedowanija po zarubieżnych stran" należy wspomnieć o artykule etnografii i antropologii Kustaa V i l k u n a "Badania etnograficzne przemysłu łososiowego w Finlandii", poświęconym historii, sposobom, i narzędziom połowu łososi; Przemysł ten \V Finlandii \vy\vodzi się z zamierzchłych czasów, a niektóre jego sposoby połowu przetrv,;aly z czasów okresu kamienia. S o l c h e j m a, pt. Badania nad rozwojem form norwezawiera przegląd prac norweskiego I~stytutu badań porównawczych nad zjawiskami kulturowymi od 1928-195::> r.. ~nsty:ut k .nął badania torenowe za pomocą ankiet i ekspedycJ I, ktore szero o rozwl ~ .. . b t hłop . sły bogaty materiał dotyczący zwyczajów, tradycJI I y U C przymo . ł.... _ skiego Norwegii. Instytut opublikował trzy tomy matena 0\\. pI.erwszy . poświęcony badaniom filologicznym o nazwach ~et~rów, czyli let~lch z~gro~ w dolinach górskich; drugi tom zawiera obraz zycm chłopstwa 1 poezję lu dową; trzeci tom podaje szczegółowo ~pis. go~podarcz~go rozw~Ju form go: d k' seterów W opracowaniu znajdUJą SIę matenały dotyczące gospo spo ar l . h" kich darki t. zw. gordów, czyli miejsc stałego zamieszkania c ropow norwes , wsi, tzw. greund oraz historii miast. " W Trzecim z kolei artykułem jest odczyt. N. A. B UII n o wal A t kuł Swale skiej ::Pólnoty chłopskiej T 'J. Wstępne omówienie badań nad piśmiennictwem • wyspy .. . t d "f', Leninto referat wygłoszony na zJezdzle e no",r.," o"': w . w 1956 r ., w którym autorzy wymieniają muzea posIadaJące ekspogra d Zje . . naty z pismem hieroglifowanym" odkryte na .wyspie .. Nie W~kl~CZaJ.ą o~ wpływu peruwiańskich hieroglifow na archaIczne pIsmo wy spy WIelka K n o r o z o w a, lVielkanocnej. Jest nocnej. . .. d" . P raca N . R ., G U s i e we J' Ornament tka.nin mdYJsktch po aJe tkrozne . sposoby farbowania i drukowania tkanin w Indiach. ~YSU~~k anm indyjskich jest wielce różnorodny, od geometryc~~ego,. I ros.mneg~ do wielopostaciowych kompozycji z ludźmi, zwierzętamI I ~rchltekturą. G:usle~: omawia znaczenie tkanin archaicznych o wzorze fl~u~alnym, ~tor~ d większości Hindusów były rodzajem księgi dostępneJ. I zrozumlał:J dla wszystkich. Podaje ona charakterystyczne cechy tkamn z poszczegolnych dzielnic Indii. " n." Druga część artykułu Gusiewej poświę~on~ Jest haftom l ap l mCJ!. Wiele miejsca zajmuje opis słynnych k aszmlrs k Ich szali oraz opis haftów dywanowych i na wojłoku. . .. . J. D. L e b i e d i e w: Fu-Nan i poczqtki hlStOT/.l Kambodz!J. Ar.tYkuł Lebiediewa jest zarysem historii archaicznego państwa Fu-Nan, sąs~adującego z Indiami i Chinami, podlegającego wpły,,:,om ..ob~ przemoznY~h . d' Lebiediew kończy artykuł przeglądem hIs toru pIerwszych w esąsla ow. .. h' t . K bodży ków Kambodży, i wysuwa do dyskusji zagadmeme, czy IS o~la am. jest dalszym ciągiem historii państwa Fu-Nan, czy stanowIła ona Jedno z księstw suwerennych Fu-Nanu we władaniu krewnych ces~rzy ~u-Nan, czy też była samodzielnym państwem podbitym przez :-rładcow wlę~szego j silniejszego państwa, jakim był w pierwszych WIekach naszej ery Fu-Nan. d l d' sp Zdaniem Lebiediewa kultura Fu-Nan była zbliżona o u ow Wy. nieJszym stopmu Oceanii, z wiekov,Tymi wpływami kulturowym: . I n d"u,. w chińskimi, mimo że kontakty z Chinami musiały byc dosc częste, o czy m n:. , �485 484 wspominają kroniki chińskie oraz cesarzy Fu-Nanu władcom Chin. świadectwa o płaceniu daniny przez W dziale dyskusji G. F. D i e b i e c zamieszcza artykuł polemiczny p. t. O zasadach klasyfikacji ras ludzkich na tle artykułu W. W. B u n a k a Rasy ludzkie i drogi ich kształtowania się (Nr 1 "Sowietskoj etnografii"). G. F. Diebiec podkreśla znaczenie prac nad klasyfikacją ras człowieka mimo, że wszelki schematyzm zaciera rzeczywiste związki zjawisk, jednakże jako środek poznania naukowego jest nieodzowny. Antropologowie radzieccy opracowali w ciągu dziesięciu ostatnich lat 3 schematy. W zasadzie nie ma między nimi różnic istotnych; wszystkie są oparte na zasadzie genealogii nie zaś wyłącznie na wynikach badań morfologicznych. Rasy i typy antropologiczne łączono nie wg podobieństwa, lecz pochodzenia. Innymi słowy, ustalenie stopnia podobieńst\va jest podstawą, chociaż nie jedynym sposobem określenia stopnia pokrewieństwa, co rzecz jasna nie wyklucza kryteriów morfologicznych. Zagadnieniem dyskusyjnym w pracy Bunaka jest zagadnienie o związkach ras człowieka współczesnego z rasami neandertalskimi. Z kolei podważa autor twierdzenie Bunaka na temat metodologii badań i dyskutuje schemat klasyfikacji ras, na którym Bunak oparł swoją pracę (szczególnie dużo jego zastrzeżeń budzi "pień" europoidalny). Podsumowując Diebiec stwierdza, że w części teoretycznej pracy Bunaka znajduje się szereg istotnych niedociągnięć i sprzeczności. Także układ schematu klasyfikacyjnego ras ludzldch budzi zastrzeżenie autora gdyż sugeruje jak gdyby niższy stopień pochodzenia Negrów. VI części zeszytu poświęconej drobnym notatkom, Wo I' o b i e w a pokrótce obrazuje rozwój zdobnictwa w drzewie u Czuwaszów. Rzeżba była stosowana przez Czuwaszóv/ na przedmiotach użytku codziennego i meblach. Skromny początkowo rysunek geometryczny wzbogaca się ~topniowo o ornament roślinny i przybiera formy reliefu lub rzeźby nakładanej na futryny i ramy okienne. Rzeżba w drzewie na przedmiotach użytku codziennego zniknęła zupełnie, natomiast domy mieszkalne Czuwaszów są nadal bogato nią pokrywane. Waj n s z t e j n w artykule swym podkreśla, że Tuwińcy są jedynym ludem Południowej Syberii, który do dziś zachował znajomość najstarszych form odlewu metali; rzemioslo to uprawiali Tuwińcy juź przed 2-ma tysiącami lat p. n. e. Artykuł jest ilustrowany oraz zaopatrzony w biblio_ grafię· W związku z opracowaniem AttaSl~ Srodkowej Azji i Kazachstanu. S. P. R u s i a j k i n a daje opis zbiorów muzealnych, z których korzystano przy opracowywaniu obrazu życia gospodarczego, kultury i bytu Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków. Nadto autorka wskazuje na szereg braków w zbiorach muzealnych. Poszukiwania P. 1. K a I' a l k i n a zaprowadziły autora do Krasnojarska, gdzie z miejscowego archiwum doniesiono mu o is~nieniu doś~ dużej ilości rękopisów G. 1. Spaskiego: notatek, korespondenCJI z uczonymI rosyjskimi i zagranicznymi, zajmującymi się historią, archeologią i filologią ludów Svberii, Nadczarnomorza. Ponadto znajdują się tam również rękopisy dzieł przekazanych Spaskiemu do recenzji lub druk~. ~daniem Karalkina odnalezione dokumenty stanowią cenne żrodła do hlstorn etnografii i języka ludów Syberii. SO\VlETSKA,JA ETKOGRAFIJA Z. 1, ;\loskwa, 1959 r. S. G. K l i a s z t o I' n y j, Sogdyjczycy z Siedmiorzecza S. G. Kliasztornyj podkreśla, że dla każdego z badaczy etnogenezy licznych i różnorodnych narodów Środkowej Azji, ważnym problemem staje się oświetlenie stosunków tiursko sogdyjskich w VI. i . VII w. Problem niesłYchanie trudny z uwagi na brak dostatecznych zrodel. To też naukowc; raz po raz wracają do lapidarnych run starotiurskich, szczególnie zaś, do dokumentu poświęconego pamięci Kiul- Tegina, zawierającego opis poselstw, które przybyły na jego pogrzeb. S. G. Kliasztornyj polemizuje z wielu komentatorami tego dokumentu, i stawia hipotezę: 1) w pierwszej polowie VIII w. w Siedmiorzeczu istniała terytorialna federacja miast sogdyjskich, której nominalna, pozorna zależność od zachodnio-tiurskich Kahanów maskowała stały wpłY~'" na polityczne stosunki wschodniej części Środkowej Azji; 2) w trakcIe badań nad etnogenezą narodu kirgizkiego należy mieć na uwadze ~łu_ gotrwałe istnienie na terytorium Siedmiorzecza sogdyjskiej masy etl1lc~nej, która została zasymilowana przez miejscową ludność pochodzema tiurskiego. Artykuł zaopatrzony jest w liczne przypisy. A. W. S m o l i a k Przyamurza i Niektóre zagadnienia starożytnej historii narodów Przymorza. A. W. S m o I i a k podkreśla, że dla historii ludów Dalekiego W~chod.U granicach Związku Radzieckiego niezmiernie ważne jest rozw.lązame zagadnienia etnogenezy ludów osiadłych na terytorium Przyamurza l Przy\V morza. d l' Pierwsze systematyczne badania nad historią mieszkańcó.w o my rzeki Amur i terenów Przymorza zostały podjęte przez archImandrytę Palladiusza w drugiej połowie XIX W., kontynuowane następnie przez F. Bussego. �487 48/; W oparciu o chińskie zródła pisane powstał ogólnie przyjęty obraz plemion osiadłych na terenach dawnej Mandżurii w głębokiej starożytności, a więc przed w. III n. e. były to plemiona: Suszeń, między IV a V wiekiem n. e. Hou, od V-IX wieku Moche; w X w. powstaje na tym terytorium państwo Bochaj, w XII-XIII wieku - państwo Cziń (Dżurdżeniów). W ślad za F. B u s s e m większość uczonych zachodnioeuropejskich i radzieckich orientalistów przyjmuje pogląd, że są to plemiona z których wywodzą się Mandżurowie. A. W. Smoliak uważa jednak, że pogląd taki, nie poparty dostatecznym materiałem faktograficznym, zbyt łatwo rozwiązuje b. złożony, zdaniem jego, problem etnogenezy przodków Mandżurów. Nie zostały dotąd bowiem wyjaśnione zagadnienia ich kształtowania sil!;, ani też granice ich osiedlania się. Komentuje wzmianki z kronik chińskich o terytoriach zamieszkania poszczególnych plemion oraz poddaje krytyce poglądy A. P. Okładnikowa, autora dzieła "U źródeł kultury narodów Dalekiego Wschodu". Zdaniem A. W. Smoliaka, konieczny jest dalszy wysiłek archeologów, przy współpracy etnografów i językoznawców, nad zdobyciem źródeł wyjaśniRjących etnogenezę ludności Przyamurza i Przymorza. A. B. L e t n i e w: wsi Północnej Zagadnienie stosunków socjalnych we współczesnej Rodezji. A. B. L e t n i e w traktuje swoją pracę jako próbę naśvvietlenia Lvorzących się nowych stosunków społecznych we wsi Północnej Rodezji na przykładzie plemion, które zostały objęte ogólną nazwą Bemba (Luunda. Twa, Unga, Ngumbu i in.), osiadłych na terenach Płn. Rodezji, błotnistych, przeciętych rzekami Czambezi i Luapula. Bemba są to rolnicy o pierwotnych niemal narzędziach pracy. Zajmują się głównie uprawą prosa, manioku, ryżu, batatów i tykwy. Po wyeksploatowaniu uprawianej przez siebie ziemi przenoszą się na nowe tereny. Rybołówstwo jest obok rolnictwa głównym zajęciem Bemba, u niektórych plemion stanowi ono poważne źródło dochodu. Osiedlają się przeważnie na pograniczu błot, brzegach jezior i rzek. Bemba zachowali do dziś wiele zwyczajów z okresu matriarchatu, jednakże przeżytki ustroju rodowego występują w formie mocno zmienionej, a ród nie jest już dziś wspólnotą ekonomiczną. Odpływ mieszkańców wsi do ośrodków przemysłowych ma dwojaki wpływ na stosunki. osłabia je, z drugiej zaś strony, sprzyja zachowaniu pozostałości matriarchatu, bowiem rola kobiety w domu, z którego dorośli mężczyźni wywędrowali na zarobki, jest dominująca. Wskutek tej specy_ ficznej sytuacji wśród Bemba ród matriarchalny nie został w pełni zastąpiony przez ustrój patriarchalny. Splot wewnętrznych i zewnętrznych sprzeczności utrudnia analizę stosunków społecznych i organizacji rodowoplemiennej Bemba. Etnograf angielski A. 1. R i c h a r d s podaje, że wódz uważa za swoją własność zarówno ziemię jak i siłę roboczą, ludzi oraz wytworzone przez lIich produkty rolnicze. Wprawdzie wódz nie może sprzedać ziemi i formalnie nie jest jej właścicielem jednakże w praktyce chłop uprawiający ziemię jest w pełni zależny od wodza i uważa siebie za poddanego. Bez zezwolenia wodza nie może osiedlić się we wsi i uważać się za pełnoprawnego członka wspólnoty. Członkowie wspólnoty winni oddawać wodzowi szereg usług i świadczeń materialnych w naturze lub, jak ostatnio, w pieniądz3ch. Danina zbierana przez starszyznę każdej wsi, przeznaczona jest na utrzymanie wodza i jego świty. Wódz również udziela zezwolenia na założenie nowej wsi, po przedłożeniu przez starszyznę spisu 15 podatni~ów, którzy zobo~ wiązują się uznawać jego władzę i służyć mu. powstaje obraz feudalnej daniny i feudalnych stosunków. Zarówno danina w naturze jak i w pracy występuje tu w formie bardzo specyficznej, patriar~halnej, zgo~nie .ze starym obyczajem, jako "pomoc" oddana wodzowi. Wodz występuJe WIęC jako reprezentant stosunków patriarchalno-feudalnych. Poglądy etnografów amerykańskich na feudalizm w Afryce są zasa~~ niczo różne od poglądów A. B. Letniewa. Zdaniem ich nieustalona wysokosc podatku, nieustanna wędrówka Bemba z miejsca na miejsce, bogactwo ziemi uprawnej budzą wątpliwości uczonych zachodnio-europejskich, czy należy daninę składaną wodzowi uważać za dzierżawę. Uważają o~i daninę za element" w systemie stosunków współzależności poddanego l wodza. Zal~żność od wodza, polega na tym, że chłop godzi się na uznanie poli~Yc~nej władzy wodza, w zamian za to, ten zapewnia mu prawo upraWlal1la ziemi. Zależność zaś wodza od poddanego polega na konieczności p~siadania siły roboczej dla uprawy jego roli i środków na utrzymal1le świty. . Stosunki towarowo-pieniężne we wsi rodezyjskiej powstały dople~o w XX wieku, wraz z organizacją kopalni miedzi. Rozwój. ich .sprz~Ja wzbogaceniu się przedstawicieli górnej warstwy rodowo-plemlenneJ, kto~a równocześnie ma możność nakładania daniny pieniężnej i powiększal1la swych gospodarstw rolnych. Typowym przykładem takiego stanu rzeczy jest udział wodzów w przemyśle solnym i rybnym. Wzrastający szybko stan posiadania wodzów i górn:j warstwy ~hłoPstwa rodezyjskiego odciął ich szybko od reszty wspolnoty pl~mlenno-rodowej. Stosunki kapitalistyczne rozwijają się szybko tam gdzle sprzyjają temu warunki, pozwalające na uprawę kultur wysokodoCho?owyCh na eksport. Płn. Rodezja pozostaje daleko w tyle w tym. zakresl~ poza Brzegiem Kości Słoniowej, Senegalem, Ugandą i Tangal1lką. Zamteresowanie i pierwsze poczynania w zakresie uprawy ~awy, ka~ao, bawełny itd. przyniosą niewątpliwie rezultaty, ale dopl~ro po kllku latach. To też wytwórczość towarowa gospodarstw plemiOn grupy Bemba �', 11 1 , jest niewielka. Przemysł solny, związany z ciężką wyczerpującą pracą przynosi niewielki dochód wytwórcy. W szczęśliwych warunkach znajdują się rybacy, osiadli na brzegach rzek Luapuli i Czambezi oraz na wybrzeżach jezior. Łatwiej jest im obrócić wytwórczość ich gospodarstwa \V towar niż rolnikowi uprawiającemu proso. Prócz wymiany towarowej większość połowów jest sprzedawana za pieniądze. Stosunkowo łatwy zbyt połowów i ich obfitość przyciągają uwagę plemion, które dotychczas ,lie zajmowały się rybołówstwem. Rozwój przemysłu rybnego jest coraz bardziej intensywny. Utrzymujące się zwyczaje rodowe podziału połowów a przynajmniej oddania ich części biednym krewnym budzą niezadowolenie wśród bogatych rybaków; to też w okresie połowów starają się oni przenieść jak naj dalej od swych osiedli. Starszyzna wsi zakazuje młodym rybakom zbytniego oddalania się od wsi i zaniedbywania spraw domowych. Zdaniem A. B. Letniewa jest to przejaw antagonizmu między rodową, kolektywn:l władzą a indywidualnymi dążeniami do wzbogacenia się. Innym elementem rozsadzającym dawne stosunki społeczne wsi rodezyjskiej są wychodźcy, którzy po zaoszczędzeniu pewnych s um, zdobytych ciężką pracą w kopalniach miedzi powracają na wieś, by zorganizować własne, gospodarstwo. Z reguły popadają oni w konflikt z przedstawicielami górnej warstwy rodowo-plemiennej. Nowe dla afrykańskiej wsi stosunki kapitalistyczne utrwalają się w uporczywej walce ze starymi. Walka kapitalistycznych elementów przeciwko tendencjom utrzymania ustroju rodowego przybiera czasami bardzo ostre formy. Rozwój rybołówstwa wpłynął również na wygląd osiedli i domostw plemion Bemba. Osiedla przeniesiono z lasów na brzegi błot i rzeki Luapuli, wzrosła również ilość osiedli i zmienia się gęstość zaludnienia tego terenu. Dziś przez wieś przebiega autostrada, domy są blisko siebie ustawione, nie istnieje centrum tak charakterystyczne dla starych osiedli, wokół którego skupiały się chatki z bitej gliny, kryte słomianym, stożkowatym dachem. Domy w nowych osiedlach są murowane, lub z bitej gliny. M. W. Raj t, Somalijczycy Mniej więcej pół wieku wstecz, Somalijczycy zostali podzieleni na cztery kolonie: francuską, włoską, angielską, Somali i Kenię, część zaś pozostała w granicach Etiopii. Ogólna liczba Somalijczyków wynosi około 3 mln. osób; stanowią oni 97 0J0 ludności zamieszkałej na terenach północno-wschodniej Afryki. Na północ i północny zachód od francuskiego Somali graniczą z nimi, zbliżeni językiem i kulturą Danakijczycy, na południe, na terenach dawnej kolonii włoskiej zamieszkują ludy Bantu: Wagosza, Waboni f j -ł-SH i Amarani. Inne narody, jak Arabowie, Hindusi i Europejczycy stanowią stosunkowo nieduży procent ludności osiadłej na terenach Somali. Włosi, Francuzi, Anglicy i Grecy są przeważnie zatrudnieni w administracji kolonialnej lub są posiadaczami plantacji i niewielkich przedsiębiorstw handlowych. Somali rozciąga się na płaszczyźnie, która jest częścią etiopskiego płaskowzgórza. Klimat jest na ogół suchy i gorący, ziemia pokryta na pół pustynną roślinnością. Nawodnienie Som?Ji jest raczej skąpe; są to małe rzeczki, których źródła w okresie letnim wysychają. Na południu Somali jest znacznie lepiej, rzeki Bebi-Szebeli, Dawa-Parma, Ganak-Dorija i Bebi Dżistro przecinają teren, przy czym 3 ostatnie łączą się w rzekę Dżubu wpadającą do Oceanu Indyjskiego. Głównym bogactwem naturalnym północnej Somali są drzewa żywiczne, dające mirrę i kadzidło, podstawowy przedmiot handlu z krajami śródziemnomorskimi i Indiami. W głąb i na poł udnie roślinność jest znacznie bogatsza, rosną tam cedry i palmy. Wybrzeża rzeki Dżuby otoczone są gęstymi lasami. Do drugiej wojny światowej nie było badań nad historią Somali. Skromne zbiory archeologiczne składały się z przedmiotów zbieranych na powierzchni ziemi. Materiałami tymi zajmował się J. D. C l ark, który swoje znaleziska opracował i opublikował w książce "The prehistoric Cllltures of the Horn of Africa (Cambridge, 1954). Znaleziska kamiennych narzędzi i kości ludzkich typu neandertalczyka świadczą, że półwysep Somalijski był zamieszkały od zamierzchłych czasów. Ceramiczne znaleziska są z różnych okresów; wykopaliska z okresu późnego paleolitu i mezolitu reprezentują kultury miejscowe: somalijski magosian, chargejsan, wilton i doin. Obie kultury ostatnie naJeży odnieść do początków neolitu, bowiem obok krzemiennych narzędzi występują znaleziska ceramiki. W wielu pieczarach płaskowzgórza Somalijskiego zostały odkryte malowidła na skale wykonane ochrą lub wysiekane ostrym kamieniem; w rysunkach występują najczęściej zwierzęta rogate typu zebu i wielbłądy. Okres pochodzenia rysunków nie został określony, są one niewątpliwie z okresu mezolitu. Wg Clark'a rysunki te powstały w pierwszych wiekach n.e. Odkryto również pozostałości urządzeń nawadniających, świadczące o znajomości techniki teras owej uprav·:y roli. Okres pochodzenia urządzen irygacyjnych jest dotychczas nie zbadany, nieznane są równieź przyczyny jego poniechania. Wzdłuż wybrzeży półwyspu odkryto liczne ślady dawnych osiedli, wsi i miast. \\Tg A. T. CurIe są to zabytki z XIV -XVI w. osiedli i miast muzułmaliskich sultanatów. Powojenne prace datują je na wcześniejsze wieki z okresu paJistwa Aksumskiego. �-wo .S~ma!ia znana była już w III w. p.n.e. zarówno Egipcjanom, jak FemcJanom, Grekom i. Rzymianom. Staroegipskie dokumenty wspominają o :,yprawac~ ~o "kraJu Punt". Polożenie geograficzne Punt jest do dziś dma zagadmemem spornym. Jedni umiejscowiają je na całym wybrzeżu ~zerwo~ego D Morza, Bab-el-Mandeb i zatoką Adeńską. Inni uważają, ze kral~a ,unt znajdowała się bardziej na południe, na wybrzeżach ,",:scho~mc.h Oceanu Indyjskiego, mniej więcej w okolicach jeziora ZanzIbar, .mm są skłon~i uważać wybrzeża somalijskie za Punt; niewątpliwie Somaha pokrywa SIę z dawnym terytorium państwa Punt. \V okresie Nowego cesarstwa, w okresie panowania faraonów XVIII i .XIX dynastii stosunki handlowe Egiptu z Puntem były bardzo ożywione. Ciekawym dokumentem tego okresu są reliefy świątyni Dejr-el-Bachari przedstawiające życie mieszkańców Punt i ich spotkanie z uczestnikami wypraw morskich Egiptu. Ożywiony handel z Hindusami, Persami a przede wszystkim z Ara_ bami Południowej Arabii, z mieszkańcami afrykańskich wybrzeży Morza C~er.won.ego. miał miejsce na długo przed pojawieniem się islamu. Szczegolme ozywlOne były stosunki handlowe w okresie państwa Aksumskiego. Od VII w. Arabowie zaczęli masowo osiedlać się na półwyspie Somali. Powstawały miasta i nowe osiedla. Islam zaczął rozpowszechniać się szero~o .. W XII-;-,XVI w. powstały tu dość duże sułtanaty, nazywane przez ~hopow. "Kat '. przez Arabów "sułtany". Ludność ich zajmowała SIę roll1lctwem l hodowlą wielbłądów, owiec i kóz. W miastach rozkwitły rzemiosła i handel. Sułtanaty prowadziły ożywiony handel z Egiptem Arabią, Persją i Chinami; początkowo były one podporządkowane Etiopii; "': XIII do XVI w. wszczęły walki z negusami Etiopii, celem wyzwolenia SIę spod ich władzy. Większość uczonych zachodnioeuropejskich uważa, że do X - XI w. SOmalijczycy zamieszkiwali na terenach północnych półwyspu Somalijskiego,. w dzisiejszej Somali Brytyjskiej. Zdaniem ich były to plemiona Galla l narody mówiące językiem Bantu. Zgodnie zaś z arabskimi geografami w XII i XIII w. Somalijczycy zajmowali już większość terytorium współczesnej Somali. Wydaje się. że w wiekach XII-XVI na terytorium Somali mieszkały te ludy, które do dziś stanowią trzon jej mieszkańców. Wielowiekowe stosunki z Arabami nie pozostały bez wpływu na ~OmalijczYków, jednakże przeważająca większość zachowała zarówno swój Język. kulturę jak i obyczaje. W końcu XV i na pocz. XVI w. szereg miast na wybrzeżach somC'lijskich Oceanu Indyjskiego zostało podbitych przez Portugalczyków. Równocześnie na wybrzeżach afrykańskich Morza Czerwonego i zatoki Adeńskiej umocnili się osmańscy Turkowie. którzy wystąpili przeciwko Etiopii. Naturalnym ich sprzymierzeńcem okazały się sułtanaty somalijskie. Wojna zakończyła się porażką Turków. a muzułmańskie państewka , i( I 491 rozpadły się na drobne emiraty, niezwiązane ze sobą. W XVII w. sułtani Maskata wyparli Portugalczyków z somalijskich wybrzeży Oceanu Indyjskiego a w pol. XIX w. tę część Somali uzależniono od sułtanów Zanzibaru. Natomiast północne wybrzeża Somali w XIX w. znajdowały się w nominalnej zależności od wasali Turcji i Egiptu. Wraz z otwarciem Kanału Sueskiego znaczenie strategiczne i handlowe półwyspu wydatnie wzrosło. Francuzi byli pierwszymi, którzy ocenili powstałą sytuację i w konsekwencji zręcznej polityki w 1896 r. zostali posiadaczami kolonii somalijskiej pod nazwą "Francuski Brzeg Somali". Niemniej szybko zakrzątnęła się również Anglia, przeprowadzając szereg układów z wodzami somalijskimi o uznanie ich protektoratu i tak w 18a7 r. stali się posiadaczami portów Zeila, Berbera i Bułchar. Oficjalnie powiadomili inne państwa o protektoracie nad wybrzeżem somalijskim od Dżibuli do Bender-Ziada. Prawie jednocześnie Włochy wszczęły starania i negocjacje z sułtanami Obbii o dzierżawę portów Benadira, którą uzyskali na okres 50 lat a w następstwie wykupili je na własność. W 1908 r. stworzyli oficjalną kolonię "Włoską Somali". Somalijczycy, którzy zawsze cierpieli na brak ziemi, w okresie włoskiego panowania, popadli w zupełną nędzę, gdyż ziemię uprawną odebrano im. Kolonizatorzy zainteresowani położeniem strategicznym Somali inwestowali kapituły w rozbudowie portów, natomiast nie interesowali się zupełnie rozwojem przemysłu. To też rolnictwo jest tu na bardzo niskim poziomie. Towarem eksportowanym są banany, futra, skóry oraz bawełna. Głównym zajęciem Somalijczyków jest hodowla, czasami połączona z uprawą roli. Najbardziej cenionym zwierzęciem w gospodarstwie jest wielbłąd i koń. Ilość posiadanych wielbłądów klasyfikuje Somalijczyka do jednej z warstw gminy wiejskiej. Hodowcy prowadzą żywot na pół koczowniczy. W poszukiwaniu pastwisk wyrufzają całymi wsiami na wędrówkę w ustalonym niezmiennie porządku: dzieci z kilku dorosłymi prowadzą stada owiec i kóz, za nimi młodzież z wielbłądami, karawanę zamykają kobiety prowadząc wielbłądy objuczone dobytkiem domowym. Po rozbiciu namiotów, mężczyźni i młodzież z wielbłądami szukają dalszych pastwisk, kobiety pozostają przy namiotach z owcami i kozami. Zgodnie ze starym zwyczajem wielbłądy doją tylko mężczyźni, krowy młodzież, owce i kozy doją kobiety i dziewczęta. Koczownicy żywią się głównie mlekiem i jego produktami, z produktów rolniczych spożywają przede wszystkim kukurydzę, proso i bób. Rolnictwo jest kultywowane przeważnie na południu Somali; zie_ mia jest uprawiana motyką; (ostatnio zaczęto stosować pługi) zasiewów dokonują po okresie deszczowym, uprawia się głównie: kukurydzę, proso, �!'łodkie kartofle, maniok, bób, popaję, banany, sezam i bawełnę; w niektórych miejscowościach uprawiają ryż. Osiadli rolnicy sieją i zbierają proso dwa razy w roku. Z mąki i kukurydzy wypieka się placuszki, z kukurydzy, bobu i prosa sporządza się różnego rodzaju kasze, ponadto ulubionym przysmakiem Somalijczyków są ziarna kawy smażone w maśle. Wzdłuż rzek i na wybrzeżach zatoki Adeńskiej ludność zajmuje się rybołówstwem. Połowy są natychmiast solone, Suszone na słońcu i zakopywane na jeden dzień w gorącym piasku. Ludność pól nocnych i półIlocno wschodnich części Somali po dziś dzień zajmuje się zbieraniem aromatycznych smół. lVIyślistwo miało swego czasu niepoślednie znaczenie. W okresie suszy zajmują się polowaniem na gazele, antylopy itp., przy użyciu łuków, strzał i kopii. Na całym wybrzeżu somalijskim, szczególnie na południu, dość szeroko jest rozpowszechnione garncarstwo. Naczynia są toczone z drzewa. Ubiór kobiet somalijskich jest sporządzany z delikatnej, jednokolorowej przeważnie tkaniny; składa się nań długa i szeroka spódnica oraz duży kawałek tkaniny, którym owija górną część ciała spinając na prawym ramieniu. Żony szejków i duchownych muzułmańskich odróżniały się kolorową kamizelką i pończochami. Strój ten w miastach stopniowo zanika. Ubiór męski składał się z dwóch kawałków tkaniny, jeden owinięty wokół bioder w postaci spódniczki, drugi narzucany na plecy. Okryciem głowy mężczyzn, głównie wyznania muzułmańskiego, jest czapeczka kOfija na to zaś przychodzi tzw. czaima. Zwykłym obuwiem są skórzane sandały. Mieszkania Somalijczyków koczowniczych i osiadłych różnią się zasadniczo. Aggal lub gurigi koczownika jest przewiewnym, owalnym karkasem pokrytym grubą warstwą suszonej trawy, na którą narzuca się skóry. Wewnątrz, po obu stronach wejścia, znajdują się legowiska do spania. Aggaly bywają ustawione obok siebie tak, że wewnątrz ich powstaje zagroda dla bydła. Mondullo jest siedzibą Somalijczyków osiadłych; forma jego jest zazwyczaj okrągła, o stożkowatym słomianym dachu. Plecione ściany są pokryte gliną; nie posiadaj ą ani okien ani otworu dymnego, wewnątrz lekka przegroda dzie~i pomieszczenie na część męską i kobiecą. jest typem domu miejskiego, czworokątnego o dachu płaskim lub dwuspadowym; ściany są tu plecione i pokryte gliną; dom posiada wewnątrz kilka pomieszczeń. Arisz Somalijczycy żyją w małych rodzinach. Jeżeli Somalijczyk ma kilka żon, zgodnie z obyczajem muzułmańskim, każda z żon zamieszkuje w Osobnym domu i posiada na swój użytek parę sztuk bydła. Wielożeństwo spotyka się raczej wśród zamożniejszych warstw społeczeństwa. Somalijczycy są narodem pogodnym, pełnym ra~ości życia, lubiącym . 'nl' l' tańce' to też mają piękny folklor, zamkmęty w pełnych mąpIes, '. l" k drości bajkach i przypowieściach, a i wspołczesna hteratura soma lJS a wywodzi się z folkloru. W. E. G u s i e w: słowiańskiej twórczości IV Międzynarodowy ludowej (1-10 Zjazd wrzesień Slawistów. Podsekcja 1958 r.). Głównym tematem obrad zjazdowych była historia języków, literatur i folkloru narodów słowiańskich. .., W posiedzeniach Podsekcji twórczości ludowej wZlęł,o udział. ponad 200 osób, przedstawicieli 17 krajów; wygłoszono 11 referatow, 7 z mch zostało opracowanych przez gości zagranicznych. . . Przedmiotem obrad był epos bohaterski. Żywą dysk~SJę wywołały referaty W. M. Żirmunskiego, C. Romanskoj- Wranskoj l M. Br~un~, W. J. Proppa, Stender Petersona i S. Pirkowa-Jakobsona. Wystąp~eme S. Pirkowa-Jakobsona dyskutowane było szeroko przez S. ~. Tokanewa i K. W. Czistowa. Jednym z bardziej interesujących referatow był referat A. Melichercika z Bratysławy *. . . '. W podsumowaniu Gusiew podkreśla, że obrady były owocne w wymkl, wystąpiono z wnioskiem, ażeby w obradach V Międzynaro~owego Zjazdu Slawistów zorganizować udział szerszego grona folklorystow, ~ progr~m obrad rozszerzyć na szereg aktualnych zagadnień folklorystyki n~rodow słowiańskich i różne rodzaje poezji ludowej, jak bajki, poezja hryczna i folklor robotniczy. . . . Podsekcja wystąpiła ponadto z wnioskami stworzel1la. fOI~IOryst: c~nego pisma międzynarodowego i wymiany pomiędzy .kraJam~ SłOWl~~~ skirni ekspedycji terenowych, powołanie WszechzwIązkowej KomlSJ~ K oor- d ynuJaceJ . . Badanl'a przy AN ZSRR , o uporządkowanie folkloryst:-czneJ . l . terminologii i opracowanie międzynarodowego słownika .te~mll10 ?glcznego. W dziale "Krytyki i bibliografii" N. Buti~ow, R. K~nzałow l J. Knorozow opublikowali surową krytykę książkI norwesluego auto~a Thor H e y e r d a h l'a pt. Aku-Aku (Oslo, 1957 r.), opracowaną w opa~clU ,~, wy. .. z lat 1955-56 zorganizowanej na WyspIe \\ ,~lkakopahska e k-spe d YCJl " nocnej. h d poglądów autora na zagadnienie poc o zeJ'est rozwinięciem Praca ta . .. . o dwóch nia kultur v wysp wschodniej PohnezJl, sformułowanych w Jeg Oceanie Spokojwcześniejszych dziełach p.t ".A mery k a ńscy Indianie ;'a nym" i "Podroż na Kon-tiki. ------' ł 35 referatów dotyczących językoznawstwa. • Z PolskI zg oszono . S l ., k'ego J Czekanowskiego początkami Slowian (ref. T. Lehlap awms '. '.' .. Z pol8kich go. Si. Responda i J. Gajkn) i literatUl"OZn8\\st"n. Patlz. teistycznych 2 tomy. P.W.N. warszawa 1958. badań nad . .T. Otrębskl'2studiów s/<I- �4!H Prace Instytutu ukazują si~ w dwóch seriach wydawniczych: 1) "EastAfrican Studies", zawierające prace etnograficzne i ekonomiczne oraz 2) "Linguistic Studies" - prace językoznawcze. Instytut opublikował szereg monografii poświęconych ludom Ugandy jak np. praca angielskiego etnografa S. W. Southall, badacza społecznej organizacji Ałur na terenach Ugandy i pogranicza Konga Belgijskiego. Etnograf amerykański E. H. W i n t e rwydał 2 prace o plemieniu Bwamba, zamieszkującym górzyste połacie Ugandy i pogranicze Konga Belgijskiego. W obu pracach jego poruszone sa zagadnienia u~troj u społecznego i formy małżeństwa oraz zagadnienia ekonomiczne. Praca L. A. F a 11 e r s'a pt. "Bantu Bureaucracy" poświęcona jest zagadnieniom politycznej roli feudałów i miejscowych wodzów w kraju Busoga. Autor szczegółowo omawia strukturę społeczeństwa i charakter stosunków społecznych nacechowanych pozostałościami okresu feudalnego. Toż samo zagadnienie porusza praca socjologa angielskiego H. C o r y: Hipotezę T.. Heyerdahl'a o pochodzeniu cywilizacji na Wyspie Wielkanocnej pokrotce mozna sprowadzić do twierdzenia że starożytna _ '1' . M k Ś· ' cy lZ~CJa e :yku, rodkoweJ AmC'ryki i okręgu And pochodzi od taJemmcz~go, meznanego l udu rasy białej, którego resztki przepłynęły Ocean Spokojny by osiedlić się na wyspach wschodniej Polinezji. Autorz~ polemizują z zasadniczymi tezami autora, powołując się na prace w~blt~YCh zn~wców zagadnienia etnogenezy ludów Polinezji i kultury Inkow l Aztekow takich jak W. Ellis, R. Heine. Geldern J. Haekel E. D. lVIerill, H. Kahler, W. W. Bunak, S. A. Tokariew P. H' A Sn th' S E ,," ' " ea, .. n&1ert, A. Metraux, H. D. Disselhof, K. Giinther, T. Janssen l J. M. Brown. :VI . Artykuł ~amYka się uwagami, że być może badania ekspedycji przymos; nowy. 1 cenny m.at.eriał dla historii kultury Wyspy Wielkanocnej, dot} chczas Jednak wymkl prac nie zostały opublikowane. Sporadyczne kontakty pomiędzy Ameryką a Polinezją istniały napewno, o czym było wiadomo wcześniej, nim ukazała się praca T. Heyerdahl'a. Charakter :ych związków, jak też zagadnienie podróży Inków przez Ocean Spokojny do Ameryki wymaga dalszych badań. The Indigenous tical J. T a ł a n o w a: :v Narody Prace Afryki. Wschodnio-Afrykańskiego Instytutu Nauk związku z sytuacją polityczną i zmianami społeczno-ekonomiczn~ml .w . Afryce powstała potrzeba reorganizacji badań naukowych nad histoną l współczesnością tej części świata w kierunku rozszerzenia pro?lemów, sku?i nia uwagi na zjawiskach nowych, spowodowanych rozwojem stosunkow kapitalistycznych. W 1948 r. etnograf angielski W. S t a n n e r zorganizował Instytut ';sc.hodnio_AfrYkański nauk społecznych (The East-African Institut of Social Researsches), od 1956 r. pod kierownictwem D. Richards'a, zaś od 1956 r. - .L. A. Fall~rs'a. Instytut jest od czasu do czasu dotowany przez UNESCO .1 amerykanską korporację Carnega. W ramach Instytutu działaJą s~~~Je: ant~~pologiczna, socjologiczna, lingwistyczna, psychologii, ekonomll 1.geogr~fll .. Instytut liczy 10 pracowników, poza tym udział w jego pr.acach .blOrą hczm naukowcy angielscy i amerykańscy oraz działacze ml~JSCOWl. Instytut ściśle współpracuje z Kolonialnym instytutem bad~~ społecznych przy Ministerstwie Kolonii w Londynie; współdziała rówmez z Inst~tutem badań społecznych krajów południowej Sahary, Instytutem badan naukowych Środkowej Afryki oraz z uniwersytetami Anglii i USA. - System Of the Sukuma and Proposals for Polli- Instytut podjął badania nad ludnością miasta Dżindża, które staje się wielkim ośrodkiem przemysłowym Wschodniej prowincji, w skład której wchodzi kraj Busoga. W 1956 r. Instytut wydał zbiór prac, poświęconych zagadnieniu przyszłości proletariatu rolniczego - tzn. imigrantom - bezrolnym w Ugandzie. Zbiór ukazał się pod redakcją A. I. R i c h a r d s'a zatytułowany: .,Economic Development and Tribal Change" (A Study of Immigrant Labour in Buganda). Materiały zawarte w pracach tego zbioru przekraczają zagadnienia immigracji i pozwalają szerzej prześledzić układ stosunków kapitalistycznych w gospodarce rolniczej Ugandy. Temuż zagadnieniu poświęcił swą pracę miejscowy ekonomista A. B. JVI u k way a ,!wierd~eni~ T .. Heyerdahl'a o tym, że jakiś lud w całości lub jego częsc przesledhła Się z Ameryki na wyspy Polinezyjskie jest całkowicie bezpodstawną hipotezą, niepopartą żadnym dokumentem. Spolcc.znych, Pollitical Reform. Land ) Tenure in Buganda. Instytut pracuje wg sześcioletniego planu badań, w którym pierwsze miejsce zajmują badania nad ludami Bant.u, a więc w Ugandzie: Baganda, Basoga, Batoro, Banaro, Bwamba, Bagisza, w TangC'.nice: Bacha i Bazinza. W drugiej kolejności będą podjęte badania Bantu Kenii: grupy Kawirondo, Tiriki, Wanga i w Tanganice: Dżagga, Irakw, Barawan, Aczoli, Lugbara, Lango i Niloto w Kenii. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka się oceną Nowej serii Zbioru etnografii Oceanii, t. XXXVIII (M., 1957, 252 str.), wydanego przez Instytut Etnografii AN ZSRR. Przegląd 4 prac zamieszczonych w Zbiorze daje D. D. T u m ark i n. Pierwsza recenzja artykułu A. 1. B u l i n o w <1, ~,laoTyjskie wojny (1843-1872 r.) poświęconego wielolet.niej walce zbrojnej autochtonów Nowej Zelandii z kolonizatorami angielskimi. Artykuł N. A. B u l i n o w a mówi o historycznym roz\Veju Maorys-Jw od czasó\v ich osiedlenia się w Nowej Zelandii do chwili obecnej, przy �..HHi 497 czym najwięcej uwagi poświęca autor zagadnieniu kształtowania się narodowości maoryjskiej. Cenne jest w pracy Butinowa zestawienie materiałów etnograficznych. Pewne zc'.strzeżenia budzi periodyzacja historii r'Iaorysów. TvIaorysi stanowią samodzielną całość etniczną; zachowały się wśród nich pozostałości ustroju plemiennego oraz przeżytki, które są czynnikiem hamującym rozwój życia społecznego. Maorysi mają swoją bogatą kulturę. Następny artykuł W. M. B a c h t y poświęcony jest zagadnieniu sił wytwórczych Papuasów zatoki Astrolabe. Artykuł E. M. M e l e t i n s k o w o, mówi o mitologii i legendarnym eposie Melanezji, przy czym za podstawę swych rozważań Meletinskij przyjąl folklor Gunantuna, zamieszkałych na północno-wschodnim wybrzeżu półwyspu Gazel (Nowa Brytania) i na najbliższej wyspie Buatom. Ta część pracy Mcletinskowo, która analizuje bajki i opowiadania jest najbardziej cenna, zdaniem Tumarkina, bowiem przedstawia proces rozpadu rodu matriarchalnego, a tym samym upadek w ogóle ustroju rodowego. Meletinskij rezultaty swych badań nad folklorem Gunantuna skłonny jest rozciągnąć na folklor całej Melanezji; takie szerokie uogólnienie wydaje się Tumarkinowi zbyt ryzykowne. SOWIETSKAJA nienia roli wodzów. Na przykładzie niepodległej Ghany można stwierdzić jak wielkie są jeszcze ich wpływy. Na przeszkodzie w stworzeniu jednolitego narodowego frontu Afryki stoi również separatyzm religijny. Każda kolonia pokryta jest siecią misji religijnych reprezentujących różne wyznania, wzajemnie zwalczające się i ubiegające się o wpływy polityczne. Obok licznych misji europejskich działają w Afryce chrześcijańskie sekty miejscowe, rozszerza się również muzułmanizm tak dalece, że wyznawcy islamu tworzą partie polityczne jak najbardziej reakcyjne. Równocześnie żywe są jeszcze stare kulty i wierzenia afrykańskie. Zagadnienie walki z s<!paratyzmem religijnym jest zadaniem niewątpliwie trudniejszym niż walka z instytucjami tradycyjnymi. Nic w tym kierunku nie zdziałali i nie mogli zdziałać historycy i etnografowie europejscy i amerykańscy, nic też w tym zakresie nie uczynili uczeni radzieccy - poza jedyną pracą B. L Szariewskiej. Przed uczonymi stoi więc zadanie pomocy w naświetleniu drażliwej sprawy granic; konieczne staje się opracowanie szczegółowej mapy etnicznej kontynentu afrykańskiego, przeprowadzenie badań nad zasadniczymi masami etnicznymi, nad stopniem ich konsolidacji, granicami osiedlenia słowem - nad etnicznym składem każdego państwa lub kolonii oraz wielkich okręgów etnograficznych. ETNOGRAFIJA Z. 2, :Vloskwa, 1959 r. 1. 1. P o t i e c h i n, a zadaniach afrykanistyki Narodów L. P. P o t a p o w, 11.' zwi,!zkll W marcu 1958 r. zrodziła się koncepcja zorganizowania Konferencji wszystkich narodów Afryki. Konferencja odbyła się \" dniach 5 - 13 XII 1958 r. w Akrze i stala się zdarzeniem o wielkim znaczeniu historycznym nie tylko dla narodó\v Afryki. Wprowadzenie w czyn postanowień Konferencji jest sprawą niezmiernie trudną i tu zaczyna się rola afrykanistów, szczególnie etnografów, od których można i należy oczekiwać pomocy w opracowaniu problemu tradycyjnej kultury, miejsca i jej roli w życiu współczesnym narodów Afryki. Zachodnioeuropejscy i amerykańscy etnografowie dokonali olbrzymiej pracy w zakresie- badali afrykańskich instytucji tradyc\-jnych i opublikowali sporą ilość prac, właściwą jednak ccenę trad~'cyjnych instytucji, ich roli w życiu narodów Afryki. dają etnografowie radzieccy \V pracach opublikowanych w monografii "Narody Afryki". Potiechin zwraca uwagę na konieczność szerszego rozwinięcia badań nad feudalizmem w krajach Afryki, szczególnie na południe od Sahary. Wiąże się z tym problem zag~ld- wczesnych form rodziny religijnych wyobrażeń. z l{':Jn;cTcncjq Afryki. Z historii Pierwsza część artykułu Potapowa poświęcona jest kultowi łabędzia wśród plemion syberyjskich. Kult ten trwał jeszcze do niedawna a starzy ludzie pamiętają go dziś. Kult łabędzia przybierał różne formy; pewne z nich świadczą o totemicznym pochodzeniu tego kultu. Tunguzi uważali łabędzie i orła za bóstwa opiekuńcze myśliwych. Wśród Selkupów, Buriatów i Jakutów łabędź nosi wyraźne cechy totemu, a pewne rody wywodzą od niego swój rodowód. W pomieszczeniach przeznaczonych pamięci przodków znajdowały się wyobrażenia łabędzia; przeloty łabędzi na wiosnę były witane uroczyście. Zabijanie łabędzia było zabronione, jeżeli jednak przez przypadek łabędż został zabity zdejmowano z niego ostrożnie skórę, suszono i wraz z kościami przechowywano, jako idole; nie było na tomiast zakazu zj adania mięsa łabędziego. Sąsiedzi Selkupów - Ketowie uważali łabędzia za ulubionego ptaka dobrej bogini Tomam i pramatkę ich plemienia. Zagadnienie kultu łabędzia wśród Buriatów i Jakutów zostało dość szczegółowo opracowane. Kult łabędzia rozpowszechniony był też w starożytności wśród niektórych plemion ałtajskich, o czym pisał M. P. G r i a z n o w na podsta3:0 - "Lud", t. XLVII �499 ·198 wie wykopalisk archeologicznych z kurhanów Górnego Altaju. Potwierdzają to również kroniki chińskie. Wśród współczesnych mieszkańców Ałtaju istnieje nadal zakaz zabijania łabędzia, wywodzący się z przeświadczenia, że łabędź był ongiś człowiekiem. W części drugiej L. Potapow omawia szczegółowo zwyczaje Chakasów związane z łabędziem zabitym, składanym w darze najbliższemu ~ąsiadowi lub najbogatszemu mieszkańcowi okolicy. W zasadzie zabicie łabędzia uważane było wśród większości plemion syberyjskich za przestępstwo sprowadzające na zabójcę nieszczęście. Rewanż za zabitego łabędzia był obowiązujący i nikt nie uchylał się przcd tym. Obdarowany obdarowywał z kolei swoich przyjaciół lub sąsiadóv, i z kolei otrzymywał od nich dar. Bywało, że zabity łabędż wędrował z rąk do rąk aż do pełnego rozkładu. Najbogatsi członkowie plemion pozwalali sobie na inne rozwiązanie, a mianowicie zdejmowali skórę i wyjmowali kości, które zachowywali jako idole, a z mięsa przygotow,; .. :l.; ucztc; dla krewnych i przyjaciół. W trzeciej części Potapow analizuje pochodzenie tego zwyczaju. Ceremonia przygotowawcza do wizyty z zabitym łabędziem nosila nazwę "odprawienie w gości", po chakasku torgin. Termin ten oznacza t wizytę u krewnych ze strony macierzystej lub wizytę u krewnych żony, zawsze z własnym winem i w jakimś celu, czy to z prośbą a usługę czy też a podarek. Torgin jest starą nazwą w językach mongolskich i tiu;-kskich z okresu matriarchatu. Znaczenie jego przetrwało zarówno w języku Chakasów, jak u Ałtajczyków i Teleutów. Zdaniem Potapowa, w okresie matriarchatu oznaczało ono wizytę li brata matki, celem starań o jego córkę, była to bowiem w owym czasie obowiązująca forma małżeństwa. Łabędż odgrywał przy tym rolę totemu, naj starszego przodka i opiekuna rodu, strażnika tradycji. Jest wielce prawdopodobne, że łabędzia zabijano ce:owo, jadąc z oświadczynami. W okresie tym nie otrzymywano wzamian za łabędzie ani darów ani opłaty. Z biegiem czasu nastąpiła zmiana w obyczajach i w miejsce córki, brat matki ofiarowywał konia, lub krowę. Można przypuszczać, że obyczaj ten był właśchvy tylko tym rodom, które wywodziły swój rodowód od łabędzia. Póżniej, po przemieszaniu się rodów zwyczaj wożenia łabędzia w "gości" stał się dość powszechny wśród Chakasów. Obyczaj ten w tej formie zniknął właściwie już w XIX w., pozostały tylko wzmianki w starych legendach i opowiadaniach. Potapow kończy artykuł twierdzeniem, że istniejący do niedawna obyczaj Chakasów przywożenia w gości zabitego łabędzia pochodzi z zamierzchłych czasów, z okresu, matriarchatu, związany był ze specyficzną formą małżeństwa tego okresu, i totemicznych wyobrażeń dalekich historycznych przodków współczesnych Chakasów i Altajczyków. W. 1. K a c z n i c w, Ludność Cejlonu :'Jicpodległe państwo Cejlonu zajmuje obszar 65,6 tys. km2., zamieszkały przez 8,9 mln. ludności. Położenie geograficzne Cejlonu określa skład etniczny jego mieszkańców. Najstarszą i dziś już bardzo nieliczną grupą są Weddowie wywodzący się z Południowych Indii, chociaż reprezentują typ antropologiczny zbliżony do Bhilów Indii Środkowych. Zgodnie z podaniem, w pierwszym tysiącleciu p. n. e. istniało na wyspie państwo Lala, założone przez wychodżców z Indii, którzy nazwali siebie Syngalez, co oznacza "z lwiego rodu". Syngalezi stanowią zasadniczą ludność Cejlonu. W pierwszych wiekach n. e. na Cejlonie istniały 3 niewolnicze państwa. Napotężniejszym z nich była Radżaratta ze stolicą Anuradhapuraja. W III w. p. n. e. przeniknął tu buddyzm. Poczynając od VIII w. do drugiej połowy XIII w. Cejlon był terenem najazdów państw południowo indyjskich i wewnętrznych walk książąt [eudalnych. W rezultacie nastąpił upadek ekonomiczny a sławne miasta Anuradhapuraja i Polunnaraja obróciły się w ruiny. Ośrodek cywilizacji przesunął się na górzyste tereny wyspy. Główną rolę odgrywały tu dwa państwa: Kandyjskie ze stolicą Kandy i Kotte zajmujące południowo zachodnie wybrzeże. Na północy wyspy usadowiło się państwo Dżafna, którego ludność składała się z Tamilów. W XVI w. pojawili się na wyspie pierwsi Europejczycy. W 1517 r. ?ortugalczycy zagarnęli Kolombo, czyli państwo Kotte. W 1602 r. Holendrzy zajęli południowe wybrzeże z portem Galla. Bogactwo naturalne Cejlonu i ważne położenie strategiczne wyspy przyciągały uwagę i innych państw zachodnich. W 1815 r. Anglicy osiągnęli ostatnią część Cejlonu - Kandy. W drugiej części artykułu K o c z n i e w naświetla skład ludnościowy i stosunki społeczne. Największą grupę ludności Cejlonu stanowią Syngalezi (5,6 mln.), zamieszkali na zachodnich i południowo zachodnich górzystych terenach wyspy. Syngalezi dzielą się na dwie grupy: Kandyjców, którzy zachow-ali najwięcej cech tradycyjnych bytu i kultury oraz Syngalezów z wybrzeży i gór. Drugą z kolei liczebnie grupą ludności Cejlonu są Tamilowie (1,9 mln.). Tamilowie są podzieleni na cejlońskich i indyjskich. Tamilowie indyjscy przybyli na wyspę do pracy na plantacjach angielskich, w połowie XIX w. Cejlońscy Tamilowie nie współżyją ze swoimi pobratymcami indyjskimi mimo, że językiem, kulturą i religią prawie nie różnią się. Poza tymi dwiema zasadniczymi grupami ludności na wyspie zamieszkują Maurowie, Biurgerowie, Malajczycy, Patanowie, Bełudżowie i niewielka liczba Europejczyków. �500 501 . Oficjalnym językiem Cejlonu jest język synegalezki, należący do grupy Języków indoeuropejskich, bliski językom północno-indyjskim. Inne grupy ludnościowe posługują się językiem właściwym swojej grupie. Byddyzm Jest religią większości Syngalezów, Tamilowie wyznają hinduizm obrządku szyitskiego. Liczni są muzułmanie i chrześcijanie. W porównaniu z innymi krajami Południowej i Południowo Wschodniej Azji na Cejlonie jest stosunkowo wysoki procent mieszkańców piśmiennych. Nauczanie w szkołach podstawowych odbywa się w języku synegalezkim lub tamilskim. . D.o dziś. ~trzymuje się na Cejlonie podział kastowy, różny u Syngale~ow l TamIlow. Syngalezi dzielą się na około 20 kast. Niedopuszczalny Jest nadal wspólny stół i małżeństwo pomiędzy członkami różnych kast. Najliczniejszą kastą wśród Synegalezów są rolnicy, przeważnie osiadli w okręgu Kandy. Dzielą się oni na 9 grup, których nazwy pochodzą od wydzierżawianej ongiś ziemi lub funkcji spełnianych na dworze cesarskim i przy świątyniach. Drugą z kolei kastą są rybacy. Dalej idą kasty poszczególnych rzemiósł lub usług oddawanych wyższym w hierarchii kastom. Na naj niższym szczeblu społecznym znajduje się kasta zwana rodii _ nieczysty, której pochodzenie jest dotąd niewyjaśnione. Położenie socjalne członków tej kasty było dotąd przerażające, byli oni pozbawieni wszelkich praw do mieszkania w normalnych domach, do korzystania ze studni publicznych, do uprawy roli; kobiety tej kasty nie miały prawa okrywać ubraniem górnej części ciała. Sytuacja rodii po II wojnie światowej zmieniła się nieco na lepsze, zajmują oni jednak nadal ostatni szczebel w hierarchii społecznej. Rodii mają wśród siebie wielu rzemieślników artystów w wyplataniu mat i koszyków z włókna palmowego. . Cechą charakterystyczną w gospodarce Cejlonu jest współistnienie kapitalistycznej gospodarki plantatorskiej i drobnego gospodarstwa. Na 6,5 mln. ha ziemi Cejlonu uprawna ziemia wynosi 1,3 mln. ha z czego 2/3 są to plantacje. Główną kulturą uprawianą jest herbata. Cejlon zajm~je drugie miejsce w świecie, po Indiach, w eksporcie herbaty, czwarte zas w przemyśle kauczukowym. Trzecie miejsce w gospodarce plantatorskiej zajmuje palma kokosowauprawiana przeważnie w małych gospodarstwach rolnych. Przetwórstwo owoców i włókna palmy kokosowej oddaje nieocenione korzyści drobnym gospodarzom. Prócz tych kultur uprawnych, hoduje się na Cejlonie rodzynki, cytryny, kakao, kardamon, czarny pieprz, tytoń, goździki, ananasy itd. Ok. 1/3 ziemi uprawnej jest przeznaczona pod zasiewy ryżu. Zbiory ryżu mają miejsce dwa razy do roku w tzw. dużym i małym sezonie. Prócz ryżu uprawia się na wyspie proso, kukurydzę, sorgo i inne strączkowe kultury oraz hoduje się drzewa owocowe, których owoce w wyżywieniu mieszkańców Cejlonu odgrywają niepoślednią rolę. Uprawa roli jest prymitywna, najczęściej za pomocą sochy lub nawet motyki, po uprzednim oczyszczeniu pola z zarośli przez spalenie. Chłopi najczęściej dzierżawią ziemię. Ryż, z ostrymi przyprawami, jest zasadniczym pokarmem Syngalezów. Obok tego spożywają oni mleko kokosowe, banany, mango, ananasy i inne owoce. Rybołówstwo i hodowla bydła nie odgrywają dużej roli w życiu gospodarczym Syngalezów, jedynie Maurzy i Afgańczycy przykładają wagę do potraw mięsnych. K (l c z n i e w daje krótki przegląd kultury materialnej ludności Cejlonu. Mimo przemian życia społecznego, zachowała się, jako niższa jednostka administracyjna - gmina wiejska. Zgodnie z tradycją, życiem jej kieruje wiejska rada, która rozstrzyga lokalne spory, czuwa nad naprawą różnych urządzeń, przede wszystkim nawadniających pola. Domy Syngalezów są zbudowane z bambusu, kryte palmowymi liśćmi lub słomą; ściany są oblepione gliną. Domy są zazwyczaj jednopiętrowe z dwuspadowym dachem. Celem łatwiejszego dopływu świeżego powietrza ściany często nie dochodzą do dachu; w takich wypadkach dach wspiera się na słupach narożnych. Dom otoczony jest szeroką werandą, do wnętrza prowadzi szerokie wejście bez drzwi, zakrywane na noc zasłoną, bogata zaś przyroda tropikalna kryje dom przed obcymi. Wsie cejlońskie są bardzo malownicze. Urządzenie wnętrza jest bardzo skromne; składa się nań kilka taburetów o trzech nóżkach, ławeczek i kulumbasów to jest ociosanych niskich bierwion, jako siedzenie dla młodszych członków rodziny. Jedynie głowa domu posiada łóżko z twardym, materacem, pozostali członkowie rodziny śpią na podłodze, podścielając czasami cienkie, pikowane kołdry, którymi równocześnie przykrywają się. Pomieszczenie jest oświetlone lampką napełnioną olejem kokosowym, do którego wkłada się knot ze skręconej waty. Lampki bywają wykute z brązu, pokryte pięknym orna_ mentem stanowią one nieraz prawdziwe dzieła sztuki. Na ozdobnych półkach leżą naczynia gliniane pięknej roboty. Naczynia do gotowania potraw mają specjalne dno. Jedzenie gotuje się na ogniskach poza domem. Używane są również przenośne gliniane piecyki. Narodowym strojem Syngalezów jest sarong i długa, zapięta na głucho, ze stojącym kołnierzem kurtka. Sarong jest to długi kawałek tkaniny, którym owija się dolną część ciała. Tradycyjnym kolorem stroju Syngalezów jest kolor biały. Syngalezi z wybrzeży noszą pod kurtką europejską koszulę. Tamilowie noszą indyjskie dhoti - jest to kawałek tkaniny okręcony wokół bioder z jednym końcem przeciągniętem pomiędzy nogami. Buddyjscy kapłani wyróżniają się żółtą togą, sandałami i do czysta wygoloną głową. �,J(j~ Wed dowie rolnicy zamieszkują wsie, liczące kilka chatek. Uprawiają proste kultury, którymi po zasiewie nikt się nie zajmuje, aż do zbiorów. Czas wolny pomiędzy zasiewem a zbiorami zużywają na polowanie i zbieranie płodów leśnych. Niektóre wsie weddyjskie zostały zasymilo- noszą rówl1lez sarong z krótką bluzeczką . M'lesz k an k'I wy. Syngalezki l b rzezy ą Jaskrawą szeroką spódnicę, zamiast saronga. KobIety noszą, mnóstwo ozdób: pierścienie, naszyjniki, kolczyki, bransolety, brosze I kosciane szpile we włosach. mężczyźni ' jak i kobiety zWIJaJą ... ł N Zarówno b' wosy w grecki węzeł a wy rzezu do uczesania uźywa się Z-ch grzebieni' . d .. \~łosy n~d czo~em drugim przytrzymuje się kok: hr:~i~~~:t:ZY:~~~ CIane, n:lsterneJ roboty. Tamilki noszą włosy rozpuszczone na l ąh Zarowno mał' . t . k P ecac . . zens wo, Ja rozwód są sprawą u Tamilów nie k plIkowaną. Rozwody są jednak rzadkie ' gdyz' mał' zens . t wa zawiera . s 0n:l Się z wo nego wyboru. Chłopiec przychodzi do wybrane' d' z od " . d b . J zlewczyny Zlezą l. oz o a.ml w podarku, Wesele trwa kilka dni. Przed małżeń~twem kOl1leczne Jest zaciągnięcie porady astrologa czy g . d JaJą związkowi. Małżeństwo diga oznacza'e .' b' ~Iaz y sprzy.. d" ' z mąz za lera zonę z domu JeJ. 1'0 ZICOW do domu świekra, małżeństwo bini . . oSiedla się na ziemi lub w domu teścia. gdy małzensLvo '::0 wane przez Tamilów. Leśni Wed dowie mieszkają w pieczarach lub schronach pod skałami. Weddowie, którzy przeszli na uprawę roli nie posiadają stałych budynków; zami2szkiwac szałasy. Weddowie polują na zwierzęta za pomocą łuków i strzał, którymi posługują się z wielką precyzją. Dopiero od niedawna Weddowie używają żelaznych grotów. Groty i topory są to chyba jedyne metalowe przedmioty w użyciu Weddów, które nabywają u handlarzy drogą wymiany towarów. Wszystkie inne przedmioty wyrabiają sami, przede wszystkim zaś bardzo prymitywne, lepione naczynia gliniane. Ogień niecą Weddowie za pomocą tarcia dwóch kawałków drzewa. strojem Weddów - męźczyzn jest krótki kawałek bawełnianej tkaniny przesuniętej pomiędzy nogami i przymocowanej u pasa sznurkiem lub tasiemką. Kobiety noszą coś w rodzaju krótkiego sarongu. Górna część 1.01<\ Syn~alezi są łagodni i pełni szacunku dla żon. Brutalni mężowie podlegaJą powszechnemu bojkotowi. Dzieci odnoszą Sl'ę do rod' . z 'elk 'ł" . ZICOW WI .ą mi OSClą. Urodzmy dziecka są wielkim uroczystvm zda . w rodzmie i w t. dk rzenlem . ' . ym wypa u horoskop astrologa jest konieczny i służy na całe zycie. '" :eremoniał pogrz.ebowy jest nieskomplikowany ; duchowny odczytuje ...odntwy u we.zgłowla Z~arłego. Zmarłych chowają w ogrodach, lasach lub około drogi; na groble układa się kamień czasami z napisami. Po~rzeby duchownych lub osób wybitnych są znacznie uroczystsze. Ciała I~h są spa~~ne na stosie, żałobnicy są przyodziani w żałobny ciemno-szafirowy stroJ. Po spaleniu ciała obecni są częstowani palmowym . i lepioszkami z ryżu. wmem ei,.]a pozostaje odkryta. Weddowie dzielą się na rody i chociaż niektóre z nich nie pamiętają już swej nazwy, zachowują nadal świadomość swej odrębności i samodzielności. Większość grup surowO przestrzega egzogamii. Wśród Weddów zachowało się wiele przeżytków matriarchatu. Rodzina składa się z rodziców i dzieci, w tym córki wraz z ich mężami. Żonaty syn rzadko pozostaje z rodzicami. Małżeństwa są zawierane wcześnie. Kobiety weddyjskie cieszą się tymi samymi prawami co mężczyźni. Wspólnota składa się z dwóch do pięciu rodzin; wszystkie rodziny wspólnoty posiadają prawo do terenów łowieckich, połowów ryb, korzystania z pieczar. Wed dowie żyją raczej w małych zespołach; mają swoje wierzenia a szamani odgrywają powaźllą rolę. Pewien wpływ na ich wierzenia wyvvarł teź buddyzm. Wed dowie sztukę znają z rysunku na skałach przeważ- 'J Wśród Syngalezów rozpowszechnione są wI'erzenl'a animistycznc. Wierzą on~, ż: z~emia prócz !udzi i zwierząt jest zasiedlona przez duchy, zdolne wClelac Się w drzewa, domy i ludzi. Duchy dzielą się na dobre l złe. ~ duchami .złymi mogą walczyć szamani; na skutek obcowania szaman~w ze złymi duchami stosunek społeczeństwa do nich jest nieco pogardlIwy. Wypędzenie złego ducha jest ceremoniałem długim i skomphkowa.nym. Towa.rzyszą mu rytualne tańce toil, szaman i jego pomOCl1lcy przywdziewają dziwaczne kostiumy maski. Obyczaje te są bardzo stare. Ostatnia część artykułu K o c z n i e w a jest poświęcona Weddom najstarszeJ ludności Cejlonu. Weddowie dzielą się na dwie grupy, rolnikÓw za;11l~SzkalYCh .na wybrzeżach wyspy i ludzi leśnych lub górali, którzy ~.raw~e w. pelm zachowali formy życia swoich przodków, zajmują się my.-JJSl\, em I pro\\'adzą koczownicze życie. nie o tematyce myśliwskiej. \V Kronice W. A. A l e k s a n d r o w zamieszcza przegląd prac Instytutu Etnografii AN ZSRR. Instytut największy nacisk położył na badania no.d problemem etnicznym i etniczną specyfiką narodów świata. W tym zakresie opublikowano pierwszą część tomu "Narody Ameryki" (redaktorzy: A. W. E::mow, s. A. Tokariew). W druku znajduje się również tom "Narody Indostanu" (Indie, Pakistan, Nepal i Cejlon, redaktorzy tomu: A. M. Diakow, N. R. Gusiewa, M. K. Kudrjawiec) oraz zakończono prace nad tomem "Narody Kaukazu"; kontynuowane są prace nad tomami "Narody $rodkowej Azji" i "Narody Wschodniej Azji", "Narody Poludniowo_Wschodniej Azji", "Narody Środkowej i południowo-Wschodniej Europy". b .• �303 504 Poza wymienionymi pracami Instytutu i organizowanymi przez niego bezpośrednio ekspedycjami, pracownicy uczestniczyli w ekspedycjach organizowanych przez instytuty naukowe Republik Związku Radzieckiego. Filologowie afrykaniści pod kierunkiem D. A. Olderogge przygotowali do druku pierwszy tom żródeł arabskich od VII do X w. do historii i geografii Afryki oraz pierwszą część słownika Suahili. Instytut nawiązuje coraz żywszą współpracę z krajami zagranicznymi i uczestniczy w międzynarodowych zjazdach. Poszczególne zagadnienia znalazły mleJsce w trzech tomach wydanych pod redakcją M. O. K o s w i e n a - Zbiór Kaukaski, L L P o t i e c h i n aZbiór Afrykański, N. A. K i s l i a k o w a i A. L P e r s z i c a - Zbiór Bliskiej Azji, ponadto wydano podstawowe dzieło W. N. B i e l i c e r a Zarys etnografii narodów Komi w XIX i pocz. XX w. i mapę narodów Afryki opra(:()waną nowymi metodami, obrazującą gęstość zaludnienia, etniczny skład, i polityczne granice poszczególnych krajów. Drugim z kolei centralnym problemem prac Instytutu jest problem "Socjalistyczna kultura i byt narodów ZSRR". Instytut Etnografii AN ZSRR zajmuje się też zagadnieniami związanymi z praktyką budownictwa socjalizmu i ma za sobą poważne osiągnięcia. Jednym z nich jest praca: Wieś Wiriatino w przeszłości i współczesności (red. P. L K u s z n i e r. Drugim dziełem jest Byt kołchoźników kirgizkich osiedli Darhan i Ciczkan (red. S. M. A b r a m z o n). Obie prace stanowią część serii "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Pod kierownictwem W. J. Krupiańskiej kontynuuje się gromadzenie materiału do monografii "Kultura i byt robotników rosyjskich na Uralu". Angarski zespół ekspedycji etnograficznej L. M. Saburowa zakończył badania terenowe okręgów dzielnicy Irkuckiej. Zespół Dalekiej Północy, pod kierunkiem B. O. Dołgih, opracował zbiór poświęcony zagadnieniom rekonstrukcji gospodarstwa i bytu narodów Syberii; z prac indywidualnych ukazała się praca L S. G u r w i c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki okręg narodowy. Mimo wysiłków i 5tarań Instytutu nad przyśpieszeniem badań naukowych nad współczesnością, wciąż należy je uważać za niedostateczne, szczególnie na Dalekiej Północy. Wśród publikacji Instytutu należy wymienić dwa tomy (II i III) prac Chorezmijskiej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej. Tom II zawiera wszechstronny obraz życia Uzbeków i Karakałpaków. Tom III zawiera prace historyczno-etnograficzne o Karakałpakach (od XVIII w. do pocz. XIX w., tzn. od okresu ich osiedlenia się na nizinach Amu Darii do dni dzisiejszych). Chorezmijska ekspedycja pod kierunkiem S. P. Tołstowa kontynuowała w 1958 r. swe prace wykopaliskowe i etnograficzne, przy czym na lewym wybrzeżu Chorezmu odkryto kilka większych zabytków antycznych i stare urządzenia irygacyjne. Etnografowie ustalili etniczny skład ludności wysp morza Aralskiego. Zespół antropologiczny Instytutu kontynuował prace nad problemem pochodzenia człowieka i ludzkich ras; przygotowano do atlasu rekonstrukcję typów antropologicznych starożytnej ludności na terytorium ZSRR -- rozdział "Neolit". Wydano drukiem jedno z dzieł podstawowych, pracę M. G. L e w i n a, Etniczna antropologia i problem etnogenezy narodów Dalekiego Kilka Instytutu zostało :vI. O. K o s w i e n a, Zarys kultury kanistów w "Presence Africaine". opublikowanych pierwotnej w za granicą, jak Japonii i prace afry- W dziale "Krytyki i bibliografii" A. Perszic zamieszcza recenzję wznowionej książki M. O. Koswiena, Zarys historii kultury pierwotnej. Ocena pracy Koswiena jest wysoka, Perszic ma jednak zastrzeżenia co do niektórych zagadnień, zbyt ostrożnie przez autora potraktowanych, jak pominięcie ważnego, faktu, że przejście od matriarchatu do patriarchatu było wyrazem nie rozkwitu ustroju rodowego, a jego rozpadu, że okres wojennej demokracji był nie początkiem lecz ostatnim etapem tego rozkładu. Uchylił się również M. O. Koswien od wiążącej wypowiedzi o charakterze związków małżeńskich w pierwotnym stadzie ludzkim, mimo szerokiej dyskusji na ten temat A. M. Zołotariewa, S. A. Tokariewa, D. A. Olderogge i D. D. Tumarkina. Najbardziej szczegółowe i bogate w materiały są rozdziały mówiące o okresie ustroju rodowego. Poruszone są w nich zagadnienia historii narzędzi pracy, pierwotne rolnictwo i hodowla oraz historia pochodzenia odzieży. Jednym z najbardziej interesujących rozdziałów książki, jest rozdział o ustroju rodowym, szczególnie zaś w okresie matriarchatu, bowiem jest to problem zasadniczych zainteresowań naukowych Koswiena. Jednakże i tu recenzent widzi konieczność dalszych badań nad okresem najwyższej formy matriarchatu, jak zresztą podobnie i patriarchatu, które zapowiadają upadek pierwotnej demokracji i początek społeczeństwa klasowego. Krótko też zostaly wspólnoty pierwotnej. Książka zaopatrzona potraktowane jest przez doskonałymi autora ilustracjami zagadnienia rozkładu i bibliografią. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję L L Gohmana z pracy P. B Y s t r o w a, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość człowieka, Książka z bardzo obszernym wstępem, szczegółowo omawia ewolucję w oparciu o liczne przykłady. Autor polemizuje z pewnymi tezami DarA. Wschodu. 'l' prac t �wina i innych uczonych zachodnioeuropejskich. Książka dzieli się na eWlc, nierównc obJętością i znaczeniem, części. Druga część, obliczona na szeroki ogół czytelników ma charakter popułaryzacyjny. Recenzja W. K. Sokołowej omawia pośmiertne wydanie pracy :VI. K. A z a d o w s k i e g o, Historia rosyjskiej foLkLorystyki, która ukazała się pod redakcją E. W. Pomierancowej (w 1958 r.). Praca nosi charakter podsumowania wieloletnich jego badań naukowych. Przedmiotem badań Azadowskiego były nie tylko prace naukowe o folklorze, zajmował się on również wypowiedziami pisarzy, publicystów, historyków. Folklorystykę pojmował Azadowski jako odrębną gałęż nauki, ściśle jednak związaną z etnografią i literaturoznawstwem. Jego dzieło opracowane jest w oparciu o historię społeczno-politycznych walk i daje wyraz poglądom ideowym panującym w danym okresie. Największą jej wartością jest nowe oświetlenie całego procesu rozwoju folklorystyki rosyjskiej. Książka jest zaopatrzona wstępem W. M. Żirmunskiego, który mimo skromnego tytułu "Zarys bibliograficzny" j est pełną charakterystyką działalności naukowej Azadowskiego i oceną opublikowanej pracy. Recenzja Riazańskiego N. I. L e b i e d i e w e j jest poświęcona zbiorowej pracy państwowego instytutu pedagogicznego pt. Riazańska wieś ](orabIino. Seria "Naukowe zapiski Riazańskiego Instytutu pedagogicznego", t. XVIII, Riazań, 1957 r. Książka omawia historię, ekonomikę, byt, kulturę i sylwetki mieszkańców wsi Korablino. Mimo wielu zasadniczych braków i błędów, sama inicjatywa podjęcia badań nad współczesnością wsi rosyjskiej jest zjawiskiem cennym i godnym poparcia i zainteresowania. Tu też znajduje się recenzja 1. W. Własowa książki W. W. P i m i en o w a i E. M. E P s z t e j n a "Rosyjscy badacze KareW (XVIII w.)", wyd <\l1ej w Pietrozawodsku \,v 1958 r. Książka poświęcona jest sylwetkom badaczy Karelii XVIII w., zaopatrzona w spis literatury i żródeł archiwalnych oraz mapę Ołonieckiego powiatu. Znaczenie książki polega na wydobyciu nieznanych lub mało znanych żródeł, z których mogą korzystać zarówno etnografowie, jak historycy. Pomniejsza jej wartość naukową opisowy charakter badań i brak analiz uogólniających. Zastrzeżenia I. W. Własowa budzi podział mieszkańców Karelii na trzy typy: "pomorski", "swirskooneżski" i "karelskoprz~'ładożski", nie poparty dostatecznie przekonywając~'m materiałem. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka recenzja 1. S. Wdowina olbrzymiej bibliograficznej prac~' Romana Jacobsona, Gerty Hliffl- Worth, John'a się w 1957 r. pt. PaLeosiberian PeopLes (Hraf press, New Haven). Książka składa się z 5-ciu rozdziałów wstępu i suplementu. Rozdziały noszą następujące tytuły: Źródła badań bibliograficznych, R. 1. Prace zawierające ogólne informacje o wszystkich lub niektórych narodach paleozjatyckich, R. 2, Giliakowie, R. 3, Grupa czukocka (Czukcze, Koriacy, Kamczadale), R. 4, Jukagirska (Jukagirzy, Czuwańcy, Omocy). R. 5, Jenisejska (Ketowie, Kottowie, Assanowie, Arinowie). W każdym rozdziale wydzielone są grupy "anonimowych i zespołowych prac" oraz :~;q: llblikowane źródła archiwalne. Bibliografia obejmuje około 1 tys. tytułów książek, artykułów i rękopisów z zakresu historii etnografii, archeologii, antropologii, ekonomii, geografii i języków paleozjatyckich narodów. Bardzo wyczerpująco i szczegółowo zostały opracowane pozycje z terenu Związku Radzieckiego, natomiast informacje o materiałach z obszaru USA nie zawsze są pełne. Bibliografia kończy się krótką rozprawą R. Jacobsona o językaCh i narodach paleoazjatyckich. Wdowin podważa twierdzenie Jacobsona o językach paleoazjatyckich, jako zajmujących pośrednie miejsce między uralo-ałtajskimi i północno-amerykańskimi językami, szczególnie wątpliwe jest duże podobieństwo języków uralskich z językami grup jukagirskich i czukockich. Zdaniem Wdowi na błędem jest również dzielenie języka Czukczów na dwa dialekty: dialekt Czukczów osiadłych i Czukczów koczowników. Błędne są również opisy zasadniczych zajęć Czukczów, nie uwzględ· nił on bowiem w swej rozprawie przemian życia społecznego jakie zaszły wśród małych narodów Północy w okresie władzy radzieckiej. A przecież miał do swej dyspozycji wydane "Narody Syberii", które zreszta wymienia w bibliografii. Wdowin kończy recenzję uwagą, że wydanie bibliografii jest wielkim osiągnięciem naukowym, wymaga jednak dalszych uzupełnień i poprawek. and Fred Beebe, Languages, która ukazała a bibLiographicaL guide, "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA", Z. 3, Moskwa, 1959 r. Zeszyt 3-ci rozpoczyna 5ię omówieniem 7-letniego planu badań naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR im N. N. lVIikłucho - Makłaja. Prace Instytutu Etnografii będą w tym okresie rozwijane w trzech głównych kierunkach: 1) Badanie procesów przemian socjalnobytowego i kulturalnego systemu narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2) Kształtowanie się narodowości i problemy narodowościowe; 3) Pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. �509 ;:;08 Na dalszych stronicach tego wstępu jest krótkie podsumowanie dotychczasowych osiągnięć i zadania na najbliższy okres. Artykuł kończy się omówieniem planu badań terenowych i ekspedycji kompleksowych ściśle związanych z problemami badań. w L. G u m i l i e w, Suwerenno-hierarchiczny VI-VIII w. (Z zagadnień o wczesnych system formach u Tiurków państwowości). Na przykładzie panowania tiurskiej dynastii Aszina, której historia jest ściśle związana z historią powstania imperium, Gumiliew wyjaśnia przyczyny dla których zrodził się system dziedziczności, zwany po rosyjsku "udieLno-Liestwicznaja sistiema", system znany również z historii Rusi Kijowskiej (Liestwica skórzane liczydła, supełkowaty rzemyk, na którym liczono ilość pokłonów wykonanych w czasie modlitwy, przebierając supełkami na rzemyku). System udieLno-Hestwicznyj rozszerzał krąg osób spokrewnionych z tronem, uprawnionych do objęcia władzy wg hierarchii następstwa, a więc młodszy brat dziedziczył po starszym, stryj po bratanku. Pretendenci do tronu otrzymywali tzw. "udziały", czyli pod ich pełnym zarządem znajdowały się podbite dzielnice. System ten miał utrzymywać w wierności i lojalności dla tronu. Istotnie, jeżeli chodzi o imperium tiurskie, system ten zapewnił mu 200 lat potęgi i panowania. Gumiliew omawia poglądy innych badaczy na losy dynastii Aszina i działanie systemu "udielno-liestwicznego", oraz systemy dziedziczenia u narodów związanych z Tiurkami, jak: Ujgurzy, Kirgizi, Karahamdowie i Osmanowie. Artykuł kończy się tłumaczeniem nazw pewnych tytułów tiurskich tego systemu i podsumowaniem zamkniętym w trzech tezach Gumiliewa: 1) Udielno-liestwiczny system był czysto administracyjnym wytworem, zupełnie niezwiązanym z przeżytkami ustroju rodowego. Jego celem było utrzymanie całości wielkiego i różnoplemiennego państwa; 2) Udzielnohierarchiczny system był związany z chańskim rodem Aszina i upadł wraz z nim; występuje już jako przeżytek; 3) Podbite przez starożytnych Tiurków narody: ujgurski, kirgiski i kidanowski nie posiadały w swym władaniu rozległych terytoriów, nie miały też potrzeby przyswajania sobie suwerenno-hierarchicznego systemu. L. A. weseLe P 11 S z kar chłopskie i e wa, M. N. S z m i e l e w a, Współczesne rosyjskie (Wg. materiałów ekspedycji w okręgu Kalininowskim w latach 1956-1958). Jest to przegląd starych obrzędów weselnych, które przetrwały do dziś w swej pierwotnej lub nieco zmienionej formie w uroczystościach weselnych wsi okręgu Kalininowskiego. Przegląd ten został dokonany w celu wykazania, jak złożone są procesy kształtowania się współczesnych obyczajów w społeczeństwie kołchozowym. Obrzęd weselny składał się ongiś z trzech cyklów uroczystości: przedweselnych, weselnych i poweselnych. Każdy z tych cykli składał się z szeregu obrzędów, którym towarzyszyły pieśni. . Z dawnych obrzędów utrzymało się tzw. "swatostwo", rodzaj wyWiadu przeprowadzanego przez krewnych. Jeżeli swaty kończyły się pomyślnie, rodzina narzeczonej przesyłała młodemu "zakład" w postaci futra, butów, lub szala. Dziś instytucja swatów zniknęła. W niektórych wsiach zachował się również stary zwyczaj oględzin domu narzeczonego, którego rodzice starają się zaprezentować bogactwo swojej zagrody. Dziś zwyczaj ten ma charakter czysto tradycyjny a uroczystość oględzin kończy się wesołym poczęstunkiem. Zniknęły także stare obrzędy, jak bogomoLie, rukobitie i zapój. Bogomolie polegało na wspólnych modłach. Po modlitwach panna nie mogła wychodzić z domu. W tym czasie zajmowała się wraz z przyjaciółkami szyciem wyprawy. Narzeczony przychodził z podarkami na tzw. pobywaszki. Znikły również obrzędy otbiwanie zor i diewisznik, były to płacze z zawodzeniem nad rychłą utratą dziewictwa. Przed dziewiczym wieczorem był zwyczaj mycia panny; musiało się ono odbywać u sąsiadów aby zapewnić szczęśliwe pożycie w małżeństwie. Wodę na kąpiel przynosiły dziewczęta z różnych studni wiejskich. Ten sam zwyczaj obowiązywał pana młodego. Zwyczaje te były organizowane w wigilię ślubu znane i u nas "dziewiczy wieczór" i "kawalerski wieczór". Przyjaciólki przynosiły młodej przybraną choinkę lub brzózkę, ona zaś darowywała im wstążki. Do dziś utrzymał się zwyczaj obdarowywania panny młodej choinką lub brzózką, którą następnie zawiesza się na domu państwa młodych z towarzyszeniem pieśni SuLiko, w miejsce zapomnianej a właściwej temu obrzędowi pieśni dawnej. Najwięcej starych obrzędów zachowało się w ceremoniach samego ślubu i wesela, jak wykup posagu lub miejsca koło panny młodej, zagradzanie drogi państwu młodym, obdarowywanie panny młodej, niskie obrzędowe pokłony, zamiatanie podłogi i przynoszenie wody przez pannę młodą po nocy poślubnej. Wszystkie te obrzędy noszą dziś charakter wesołej zabawy. Utrzymał się również zwyczaj obsypywania młodych ziarnem, smażenie jajecznicy i pieczenie weselnego pieroga przez swatkę, bicie garnków itp. Zwyczaje te straciły dawne swoje symboliczne znaczenie. Wesela organizowano przeważnie zimą, obecnie pora roku nie odgrywa większego znaczenia. �:510 Wesela są wystawne; z tradycyjnych dań zachowała się studzienina, SEr własnej roboty, pierog z twarogiem, kisiel, bliny i ołatki. Na wesele zapraszano tylko krewnych bliższych, dziś uczestniczą w nim przyjaciele i przedstawiciele zarządu kołchozu. Autorki podają dość szczegółowy opis jednego wesela we wsi kołchozowej, w którym uczestniczyły, cytują rówmez plesm towarzyszące niektórym obrzędom. Pan młody zajechał po narzeczoną osobowym autem kołchozowym. Wszedłszy do domu wykupił miejsce za stołem obok panny młodej, po czym nastąpił poczĘ'stunek winem. W tym czasie kobiety śpiewały liryczne piosenki a zebrani kołchoźnicy słuchali uważnie, niewiasty zaś i panna młoda płakały. J\!Iatka udzieliła błogosławieństwa, po czym młodzi udali się dróżką wysłaną chodnikami do auta. W drodze musiało się ono wielokrotnie zatrzymywać się i składać wykup za otworzenie drogi. Po rejestracji małźeństwa w urzędzie, młodzi musieli objechać nie tylko własną wieś, ale i okoliczne. Tymczasem goście z domu młodej śpieszyli do domu młodego, dziewczęta zaś wiozły pościel i inne przedmioty, które krewni młodego musieli wykupić. Rodzice pana młodego witali nowoźeńców u wrót zagrody; matka obsypywała młodą parę ziarnem, które oni starali się uchwycić. Po czym nastąpiło weselne przyjęcie, tzw. pir. Po uczcie goście przenosili się ponownie do domu panny młodej, by wieczorem wrócić znów do zagrody młodożeńca na słanie pościeli dla młodej pary. Następnego dnia przybywały kobiety z domu młodej; tańcząc biły garnki i poszukiwały młodcj. Za nimi szły swaty; swatka z jajecznicą i pierogiem ozdobionym drobną monetą. Jeden z gości starał się skraść jajecznicę i uciec, młodzi zaś byli zmuszeni ją wykupić. Na pierogu goście składają pieniądze, nazywa się to sierebriat niewiestu. Prócz pieniędzy przyjął się obecnie zwyczaj składania naczyń, podarków itd. W niektórych okręgach praktykuje się zwyczaj składania na pierog wesołych podarków: lalki, smoczka itp. Po tej ceremonii młoda małżonka wręcza podarunki rodzinie pana młodego. Z cyklu zwyczajów poweselnych zachowały się tzw. otwodiny, przyjęcia w ciągu roku małżeństwa, organizowane kolejno przez krewnych. Są to przyj ęcia trwaj ące nieraz po parę dni, urozmaicone różnymi grami i zabawnymi scenkami z życia. W niektórych wsiach zachował się obrzęd magiczny: wciągania młodej żony w czasie żniw do rzeki a przynajmniej oblanie jej wodą. 'Współczesne obrzędy weselne są znane \ve wszystkich okręgach badanych przez autorki, z małymi odchyleniami lokalnymi. W pełni zachowują się one we wsiach okręgu Wiesiegońskiego i Sandowskiego. Natomiast w okręgu Bożeckim ludzie 70-letni już nie pamiętają starych obrzędów weselnych, ceremoniał zaś weselny jest tu bardzo skrócony i prosty. i-; 11 Stare pieśni weselne są śpiewane przez starsze niewiasty z własnej inicjatywy, rzadko zdarza się by je proszono o śpiew za niewielką opłatą. Tm dalej od ośrodka kołchozowego, tym uporczywiej utrzymują się stare pieśni obrzędowe, weselne, zresztą niektóre z nich wzruszają liryką i melodią. Nie przestrzegano rygorystycznie dawniej a dziś tymbardziej kolejności pieśni obrzędowych. Liczba pieśni weselnych maleje, gdyż idą one coraz bardziej w zapomnienie. Niektóre z pieśni radzieckich zaczynają wchodzić do repertuaru pieśni weselnych. Zdaniem autorek utrzymywanie się a nawet ożywienie się starych obrzędów we współczesnym ceremoniale weselnym należy tłumaczyć tym, że nie ukształtowały się dotąd ostatecznie nowe zwyczaje rodzinne, a szczególnie weselne, brak również nowych pieśni weselnych. Próbą nowych zwyczajów jest tzw. "wesele komsomolskie". W. A. Artykuł lVI a r t y n o w, Warunki zamieszczony w dziele życia Afrykańczyków "Narody Świata". Konga Belgijskiego. Przekonanie państw zachodnich o idyllicznych stosunkach panującycL w Kongo Belgijskim pomiędzy kolonizatorami i ludnością autochtoniczną runęły w 1959 r., w chwili wystąpienia tej ostatniej z żądaniami niezależności. Kongo liczy ponad 13 mln. mieszkańców z czego ok. 75°" ludności zamieszkuje tereny rolnicze. Większość ludności wiejskiej żyje w wielkich patriarchalnych rodzinach, zjednoczonych we wspólnotach i plemionach. Warunki życiowe w kolonii belgijskiej muszą być trudne skoro ludność autochtoniczna wymiera: w 1884 r. na terytorium Konga zamieszkiwało 30 mln. Afrykańczyków, na początku XIX W. już tylko 19 mln., a w 1914 r. - 15 mln. Najcięższy jest los rolników, którzy prymitywnymi narzędziami uprawy, zdobywają pokarm potrzebny do utrzymania rodziny. Drobni rolnicy afrykańscy dostarczają przemysłowi bawełny, produktów palmy kokosowej, co stanowi ok. 50 Ofo ogólnej produkcji rolniczej Konga. W 1952 r. 1 kg. bawełny oceniany na 15 fr. belg. z czego rolnik otrzymywał 4 fI. belg.; przeciętnie rolnik może wyprodukować około 200 kg, za które otrzymuje 800 fr., z tej sumy potrąca się 10 Ofo podatku, ponadto uiszcza się pewne opłaty na utrzymanie władz miejscowych, naprawę dróg itp. Pozostała skromna suma jest dochodem rolnika i jego rodziny. Ostatnio administracja kolonialna, przystąpiła do organizacji spółdzielni rolniczych tj. indywidualnych ferm pod zarządem państwowym. Jest to likwidacja gospodarki naturalnej i początek gospodarki kapitalistycznej, rolnik zaś upodabnia się do farmera. �fJ12 Cytowane przez Martynowa cyfry ilustrujące duktów żywnościowych oraz czynsze mieszkaniowe że sytuacja materialna robotników jest ciężka. 513 zarobki i ceny prowskazują wymownie, D~iał Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem A. A s t a c h o waz Ogól:lO-z\'llą~kowego Zjazdu folklorystów, w 1958 r. w Leningradzie. Organizatorem Zjazdu był Instytut Literatury Rosyjskiej AN ZSRR. Obrady Zjazdu dotyczyły trzech zasadniczych problemów: 1) Problem teoretyczny folkloru - referował W. E. Gusiew, 2) Problem badań histori.i folkloru rosyjskiego - B. N. Putilow, 3) Porównawczo-historyczne badama folkloru - W. M. Zirmunskij. Gusiew w swym referacie, po przeprowadzeniu analizy pojęcia lud dochodzi do określenia na czym zasadza się "ludowość" w twórczośc{ folklorystycznej. Jego zdaniem są to wyrażone w różnych formach w określonym okresie czasu istotne zainteresowania mas ludowych. ' . . Gusiew stwierdza, że naj istotniejszą cechą twórczości ludowej jest Jej Poc~odzenie kolektywne. Ulega ona zmianom zależnie od epoki w której powstaje. Istota samego procesu twórczości kolektywnej zawiera się w językowej wspólnocie. Folklor jako sztuka, zdaniem Gusiewa, jest "syntetyczny", stanowi nierozdzielną całość słownych, rytmicznych i inn~ch środków. wyrazu dla różnych form i rodzajów twórczości, jednoklerunkowe WlęC badania nad folklorem, bądź to przez językoznawców bądź też przez muzykologów lub historyków sztuki jest zbędne i Chybi; celu. Do liczby najważniejszych zagadnień teoretycznych folkloru zalicza Gusiew problem artystycznych metod i stylów, podkreśla też różnice między metodą a stylem, "żanrem" a rodzajem. . B: N. Putilow ograniczył swój referat do zagadnienia historii gatunkow l problemu wspóczesnej twórczości ludowej. Zgodnie z wyrażonymi przez Gusiewa poglądami, źe historia folkloru nie ogranicza się do historii poszczególnych gatunków. Putilow określa gatunek, jako historyczną formę artystyczną, za pomocą której realizuje się różne rodzaje i style twórczości ludowej; wyraża on równocześnie artystyczny stosunek do rzeczywistości. W zakresie problemu badań nad współczesną twórczością ludową Putiłow nie zdołał wysunąć nowych koncepcji, stwierdzając, że od 1953-1954 r. nie posunięto się w tym zakresie naprzód, z braku materiałów i nie sprecyzowanych metod pracy terenowej. ·W. M. Żirmunski wyraża w swym referacie pogląd, że badania porównawcze nad podobieństwami i różnicami zjawisk są elementem koniecznym w badaniaCh historycznych. Podkreśla przy tym, że badania porównawcze metodą marksistowską nie mają nic wspólnego z burżuazyjną komparatystyką. Badania porównawcze mają na celu wYJasmenie: 1) pokrewieństwa lub pochodzenia zjawisk i późniejsze historyczne różnice (porównania historyczno-genetyczne), 2) proces powstawania podobieństw na skutek podobieństwa rozwoju społecznego (porównania historyczn'o-typologiczne), 3) międzynarodowe wzajemne wpływy kulturalne, uzasadnione historycznym sąsiedztwem narodów. Zasadnicze tezy referatów zostały przez większość zebranych przyjęte, cały zaś ciężar wystąpień skierowany został na zagadnienia współczesnej twórczości ludowej i przyszłe losy folkloru tradycyjnego. Zjazd zakończył się rezolucją zebranych, skierowaną do Prezydium AN ZSRR o zorganizowanie operatywnego organu wydawniczego dla zagadnień folklorystycznych, o opublikowanie zbiorów materiałów folklorystycznych, o opracowanie metodologii zapisów przy zbieraniu i publiko_ waniu materiałów twórczości ludowej. P. Boriskowskij, L. Ławrow, A.Okładnikow i L. Potapow podają krótką historię działalności naukowej i charakterystykę zmarłego 5 listopada 1958 r. S i e r g i e j a N i koł a j e w i c z a Z a m i a t n i n a, starszego pracownika nauki Instytutu Etnografii AN ZSRR, kierownika oddziału archeologicznego w Muzeum antropologii i etnografii. A. P. Smirnow: dów Korni, XIX kłucho-Makłaja 392 str., 150 ił. recenzja pracy W. N. B i e l i c e r, Zarys etnografii narodo pocz. XX w. Prace Instytutu Etnografii im N. N. MiAkademii Nauk ZSRR, Nowa Seria, t. XLI, M., 1958, Praca ta jest oparta na szerszej bazie, autorka wykorzystała bowiem stare i nowe źródła archiwalne, muzealne, literackie i etnograficzne materialy oraz swoje własne spostrzeżenia z prac terenowych, przy zastosowaniu metod badawczych marksistowsko-leninowskich. Praca składa się z krótkiego wstępu, określającego założenia badawcze, z czterech rozdziałów, zatytułowanych: "Ogólne wiadomości historyczne o ludach Komi", "Zajęcia gospodarcze", "Kultura materialna" i "Byt rodzinny i Jmltura duchowa", oraz zakończenia, w którym Bielicer wysuwa wnioski uogólniające. Książka jest zaopatrzona w wykaz podstawowej literatury o ludach Komi, słowniczek niektórych określeń w języku Komi i spis ilustracji. Smirnow uważa, że dla czytelnika jednak byłby pożądany osobny rozdział historiograficzny. Tym bardziej, że ostatni przegląd i ocena literatury o ludach Komi były dokonane w końcu wieku ubiegłego przez 1. N. Smirnowa. Od tego czasu ukazało się wiele nowych prac i źródeł, zmieniła się równi ż metodologia badań. Nie można pomijać problemu Biarmii, bezpośrednio związanej z historią ludów Komi, w związku z tym konieczna jest analiza starych legend norweskich; nieobojętny 3J - .. Lud". t. XLVIl �jest również mentów. dla historii Komi żywot św. Stefana i szereg innych doku- Pomijając pewne nieścisłości w określeniu gospodarki plemion ananińskiej kultury, podstawę której stanowiła hodowla i rolnictwo mot ykowe. a nie myślistwo i rybołówstwo, reszta rozdziału o gospodarce Korni jest Ila poziomie osiągmęć współczesnej nauki. Zastrzeżenia Smirnowa budzi etniczna interpretacja niektórych zabytków archeologicznych. Smirnow uważa, że Bielicer zbyt śmiało rozstrzyga zagadnienie terytorium powstania języka ludów ugrofińskich; zdaniem jego jest to problem wymagający dalszych badań i to nie etnograficznych, lecz językoznawczych. Natomiast podkreśla on dobrze i głęboko opracowane zagadnienie kultury starożytnych Korni oraz proces kształtowania się feudalizmu pod wpływem Rosjan. Zasadnicze momenty historycznego rozwoju XV-XIX w. opracowane dostatecznie, by rozumieć historię kultury ludów Komi. Rozdział poświęcony gospodarce ludów Komi opracowany jest poczynając od okr su wczesnego żelaza. Bielicer, popełnia w nim jednak błąd. przypisując rozwój hodowli c,kresowi poananińskiemu tzn. pierwszym wiekom n. e.; praca A. W. Z.b r u j e w e j uzasadnia dostatecznie tezę o rozwoju hodowli już w okresie ananińskim. Inne okresy rozwoju gospodarki plemion Komi nie nasuwają zastrzeżeń. Cennym materiałem jest opis zajęć domowych, rzemiosła i przemysłu. Autorka dokonuje szczegółowej analizy typÓW osiedli, pomieszczeń mieszkalnych, motywów dekoracyjnych budownictwa i obrzędów związanych z budową domu. Skrupulatna analiza historii odzieży ludowej, przedmiot wielu poprzednich opracowań Bielicer, pozwala na rozstrzygnięcie szeregu historyczno-kulturalnych zagadnień. Praca Bielicer jest niewątpliwie cennym wkładem ZSRR i jednym z poważniejszych osiągnięć etnografii N. N. Stiepanow się kształtowanie - recenzja narodowości pracy L, P. chakaskiej, do historii narodów radzieckiej. P o t a p o wa, Pochodzenie Abakan, 1957 r., 307 str. Wydanie książki Potapowa jest związane z 250-leciem zjednoczenia Chakasji z Rosją, Książka dzieli się na dwie części: I. "Ludność Minusińskiej Kotliny w XVII w," i II. "Kształtowanie się współczesnej narodowości chakaskiej w XVIII i XIX w." Zagadnieniom tym autor poświęcił pracę z 1952 r. wydaną również w Abakanie pt. Krótki zarys historii i etnografii Chakasów (XVII-XIX w.), w której starał się dać ogólny obraz ustroju społecznego, kultury i bytu ludności chakaskiej, W ostatnio wydanej monografii autor skupia uwagę na zagadnieniu pochodzenia i kształtowania się ludności chakaskiej na szerokim tle życia politycznpgo Poludniowej Syberii w XVII W., w przeddzieti jej . k'Ie go . Feudalne rozdrobnienie, eksploaw skład państwa rosYJs I' ,, "vlączenia . " feudalną warstwę rządzącą, za eznosc tacja jenisejskich Klrglzow przez. bl'" Chakasów do Rosjan, ' D' g ów sprzYjały z Izemu od Oiratów I zun ar . ł . feudałowie kirgiscy zaintereso• k l' opieki Zrozumla e ze , h u których szu a I ' ~ , y bronili zaciekle SWOIC . dotychczasowego stanu rzecz , wam , utrzymamem ," .. i występowali zbrojnie przecIwko RosJI, zJ'ednoczenia POZYCJI, wowi pominięcie problemu . Stiepanow zarzuca Potapo t go sam problem przyłączema z Rosją całej Syberii, bowl,em wyma~a ,e może być oświetlony wszech... I w takIm tylko UJęCIU Cl,akasó\v do R OSJI, stronnie. . t eres owanl'e historyków i etno. . tpliwie zam Monografia wzbudzI mew,ą tl' , Minusińskiej rozstrzygały się bowIem w Ko Ime kI' grafów oraz tur a agaw, "b" achodziły poważne procesy , . narodowoscl Sy eru, z h losy wielu plemlOn I ł óżnorodnych grup etnicznyc etnograficzne, skompli~ow~ne pr:;~kr:e;:r:dowości odbywało się w stoz północy, Kształtowame SIę. cha" ~ bowiem protektorat Rosji ukro~unkowo sprzyjających okohcz.n~sclac., l' J'ednak sądzić że były to h' 'g ableze' me na ezy " cił miejscową anarc lę I r ., l' d" stracji rosyjskiej umieli rowstosunki idylliczne, przed~taw~cI,e e a ,m~~1 iero Rewolucja Pażdziernikonież eksploatować ludnośc mIeJscową, p "ł adniczo ten stan rzeczy, wa zmlem a zas .., ka kojbalskiego i języka moK "k kończy się słowmczkaml Języ t a ,SląZ . a. i w 1806 r. przez członka S. P. B, Towarzys w torsklego, opracowan~m.. 'ztuki _ Grigoria Spasskiego. mi!ośn'ików nauki, plsmlenmctwa I s Jakowlewej, Małe narodowości . Ch barowsk 1957 r. str, 77.. a , Przya:nurza po dzieckich narodach Dalekiego Wschodu, Literatura naukowa o ra . t niezwykle uboga. Poza pracą ," , odach Przyamurza Jes szczegolme zas o nar . . Ulczach nic ponadto nie uka, N . ach i A ZołotaneweJ o . . I. Łopatma o anaJc ' l" budzi zainteresowanie, choclaz " t . E W Jakow eweJ wz .. zało SIę· To ez p~aca, '. ,', 'ci oraz nie sprawdzonych informaCJI. dużo \v niej błędow l mescIslos d' 'ci' Małe narodowości Przya, d' l" 'ę na trzy zasa mcze częs , Ksiązka zle I SI "' S . l' tycznej Przejście małych 'd' "kowej RewolucjI oCJa IS, , murza do Paz zlerm .' . h Ino-rodowego ku socjalizmowI narodowości Przyamurza od ustroju patnalc a . . , ' a w okresie socJahzmu. :'.'121c narodowoscI Przyamurz, .' że nadmierna archaizacja Praca Jakowlewej pozostawIa wrazeme, . la J'askrawiej uwypuklić . b"t ludności Przyamurza mla przedrewolucYjnego 'j u .. nie usprawiedliwia jednak osi"o'nięcia współczesne. TendenCja teJ pracy ł ' " ąb . I I dności Przyamurza w przesz OSCI. nieznajomości bytu I ku tury u .' 'ci mówiącej o przejściu Wartość książki zawarta jest w drugIeJ ~~::c~alno-rOdOWegO ku 50malych narodów Przyamurza od ustroju pa n cjalizmowi. A. W. Smoliak . recenzja l pracy ., rewo uCJ! E,. W . socjaltstyczne). �516 517 , Mimo licz~ych ~łędów i zasadniczych braków, praca Jakowlewej da' e og~lny o~ra: zY.Cla l ~rzemian spo!ecznych w życiu narodów przyamur~a oruZ \:,yslłkow l rlązen ze strony władz, celem zapewnienia dalszep'o I'ch rOZWOJu. ~ G. I M. Was i l i e w i c z - recenzja tomu ,,-Naukowe zapis. k'I PaństwoA ego nstytutu Pcdagogicznego im. A. L Hercena", t. 132, wyd. Fakultet ?\farodów Dalekiej Północy, L., 1957 r., 277 str. ,, . ,Recenzowany tom zawiera 3 artykuły poświęcone budownictwu socJ~hstyczne,mu na terenach Dalekiej Północy w związku z 25-leciem istnie~lat okręgow narodowych, 3 artykuły dotyczące poszczególnych zagadnień 11~ or:czhnych, 2 prace o folklorze i 4 prace zawierające materia!y aj ac narodów Dalekiej Północy. Artykuł N. ~. S t i e p a n o wa i N. M. K o w i a z i n a 25-lecie narodowych okręgow Dalekiej Północy" jest krótko ". n d' P 'ł Im zarysem historycznym aro Owonocy w okresie przedrewolucyjnym. ° ~rtYkUł Nanaja S. N. n i n k o noszący tytuł "Radzieckie budownictwo Nanajski~" daje wszechstronny obraz życia socjalistycznego l u ura neg~ NanaJow oraz ich udział w pierwszej wojnie światowe' "Budowmctwo socjalistyczne w Jamale" t t J.. l' L W· ema opracowany Jest Pl zez . '. . C h o m I c z na materiale zebranym przez nią w trakcie e ,spedYCJI w 1953 r. :vk °lt ręg~ A. N. B a ł ~.n d i n pisze ,,0 pochodzeniu teza o etymologu tego etnonimu. nazwy Manii", jest to nowa . A,rtykuł E: P. L e b i e d e w e j pt. "Osiedla mandżurskich wl,onc,~ XVI I pocz. XVII w." jest przekładem części mandżurskiego 642 roaow. rodów spisu ° Artykuł pt. "Władimir Atłasow" opracowany przez I I k podaje h l' . .. g l' Y z o . c rono oglczme okresy działalności Atłasowa i jego historyczne znaczeme. "E. ~'. N.o w o ~ o l' o d o w a poświęca swój artykuł źródłom ludowym h\ orczosCI hteracklej pisarza jakuckiego Erilika Eristina, Artykul Z N K u P l' J' a n o . t Ch e" .. . w e J p." arakterystyka niemieckiego posu. oparta Jest na osobistych zapiskach autorki z lat 1948-1949 . materiałach A M S b k . , I na . '. zczer a owej z 1946 r. oraz na zapiskach M A K _ stnena. . . a Ostat~ie cz~ery artykuły: W. J. Cincius "Bajki Negidalczyków" A. P. PutmceweJ "Nanajskie bajki", M. G. WoskoboJ'nikoweJ' Ewenk" k" bajki" i A N Ż k" " IJS Ie . .. .. u owej "Wzory bajek Koriaków Penzeńskiego obWOdu" da.lą rozwlązame zagadek i ocenę form artystycznych Wa .l . . podkre 'l k' , . Sl I e w l c Z . s a o~lecznosć wyjaśnienia terminu "zagadka", w poszczególnych t) tulach bOWiem raz jest mowa o baJ'kach in , nym razem o zagadkach. W. A. Tugołukow Ewenków wotnych w ujęciu wierzeń, - recenzja pracy historyczno-genetycznym Wydawnictwo A. F. A n i s i m o w a pt. Religia problemu pochodzenia pier- AN ZSRR, L., 1958 r., str. 233. Praca A. F. A n i s i m o w a jest jak gdyby dalszym ciągiem wydanej w 1936 r. książki o rodowym społeczeństwie Ewenków. Książka zaopatrzona wstępem autora, dzieli się na sześć rozdziałów. Treścią zasadniczą pracy Anisimowa jest geneza i ewolucja religijnych wyobrażeń Ewenków poczynając od okresu ustroju matriarchalno-rodowego do okresu poprzedzającego radziecką kolektywizację Ewenków. Schemat książki jest następujący: wierzenia totemiczne (okres wczesnorodowego ustroju matriarchalnego); kult przyrody i żywiołów "ze smutnym wyobrażeniem bóstw" (okres rozwiniętego matriarchatu); politeizm (okres patriarchalno-rodowego społeczeństwa). Praca Anisimowa jest oparta na założeniu, uznanym dziś przez wielu etnograiów radzieckich, że ustrój rodowy - matriarchalny i ustrój rodowy patriarchalny są różnymi etapami społeczeństwa pierwotnego w zakresie socjalno-ekonomicznych warunków, przy czym patriarchalno-rodowy ustrój jest etapem przejściowym ku społeczeństwu klasowemu. Metoda pracy Anisimowa jest w dużym stopniu dedukcyjna, a materiały faktograficzne służą do uzasadnienia z góry powziętego stanowiska. Szerokie uogólnienia historyczne, nie poparte źródłami lub słabo uzasadnione pozostawiają u czytelnika uczucia niezadowolenia. Tugołukow, który ma wiele zastrzeżeń co do rozwiązania przez Anisimowa poszczególnych zagadnień, kończy recenzję uwagą, że w pracy tej znalazł odbicie obraz skonstruowany przez autora, a nie faktyczny, obiektywny stan rzeczy. Zdaniem Tugołukowa wypływa to z tego, że autor oparł się wyłącznie na materiałach folklorystycznych zebranych przez siebie, pominął natomiast źródła archiwalne i literaturę. Mimo to, książka jest pożyteczna ze względu na stosunkowo dobrze zobrazowane zagadnienie powstania i rozwoju różnorakich wierzeń animistycznych. Książka jest napisana ciężkim stylem, przeładowana terminologią specjalistyczną, czyta się ją z trudem. L. L Ł a \V r o w - ocena Kaukaskiego, etnograficznego zbioru, II. Prace Tmtytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, Nowa seria, t. XLVI, M., 1958 r., str. 275. Wydany trzy lata temu pierwszy tom zbioru spotkał się z niezmiernie żywym zainteresowaniem. Należy przypuszczać, że i drugi tom będzie cieszył się popularnością wśród czytelników, Ł. L Ławrow wyraża żal, że nakład został zmniejszony o 200 egzemplarzy w stosunku do tomu I-ego. Tom II rozpoczyna się artykułem rodowitej Kumyczki S. SZ. G ad ~ i e \V o j, pt. "Kajakentscy Kumycy". �519 518 Drugim gejskie Jest \'1 z kolei artykułem plemiona w końcu to b8.rdzo dobra i Adydze. Zbiór zamyka praca jest praca XVIIIw. ścisla pierwszej charakterystyka badań Kaukazu O. w s k i e g o Ady- potowy stosunków K osw ien a XX wieku. społecznych do historii jest to druga część tej pracy. Pierwsza została wydana w "Kaukaskim etnograficznym zbiorze", I, M., 1955 r. Dzieło jest zakrojone na szeroką skalę, Lawrow powstrzymuje się od oceny tej części pracy. Całość jest pożytecznym materiałem dla naukowców i interesującą lekturą dla szerszego ogółu czytelników. W dziale "Krytyki i bibliografii" J. Żurawlew zamieszcza informację o v·,,-ydawnictwach poświęconych Tybetowi i Tybetańczykom, a więc o albumach: "Tybet", wydanym w Chinach w 1954 r., "Put w Lhasu" opracowany przez 2 czeskich kinooperatorów, "Tybet" - P. F. Mele wyd. w 1957 r. książka Imre P a t k o i Miklós R e w, Tybet, 1957 r. Budapeszt, interesując; szczególnie etnografów, album E. S i a o i H. H a u s e r Tybet Lipsk. 1957 r. Nieco odmiennego typu od poprzednich jest album opracowany przez L. J i s l, V. S i s i J. Van i s: Tybetańska sztuka i Liu I-sy Sztuka b1~dd.yjska Tybetu, wyd. w Pekinie w 1957 r. Z literatury naukowej o Tybecie, bardzo zresztą skąpej, Żurawlew wymienia książkę Hans'a S t u b e l, The Mewu Fantzu. A Tibetan tribe of Kansu, wyd. New Haren (1958 r.) mającą zresztą całkowicie opisowy r:harakter, ale cenną dla etnografów. T. f. Aristowa podaje notatki bibliograficzne nowych wydawnictw o Iranie, które ukazały się w języku perskim. Dział krytyki kończy się recenzją L. Fajnberga książki Diamond Je nn.e s s, Dawn in Arctic, Alaska, wybitnego etnografa kanadyjskiego, o jego pIerwszej ekspedycji na Alaskę w 1913 r. Książka zawiera bogaty materiał etnograficzny traktujący o gospodarce, mieszkaniach, odzieży, pokarmach obyczajach Eskimosów. Autor, poza materiałem faktograficznym, daje szereg głębokich uogólnień. Praca Jennes jest nie tylko dorobkiem naukowym autora, ale wkładem w dzieło obrony pokoju na terenie międzynarodowym. etnograficznych M. M. W. P o kro - w nauce rosyjskiej Materiały - SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 6, Moskwa, 1959 r. artykuł Komitetu redakcyjnegtJ Zeszyt szósty rozpoczyna wstępny etnografii" poświęcony 75-leciu "F. Engels i problemy współczesnej rodziny, wlasnośc: wyjścia w świat książki F. E n g e l s a, O pochodzeniu prywatnej i państwa. Autorzy artykułu dokonują przeglądu prac gów radzieckich w świetle teorii zawartych w etn'ografów i archeolodziele Engelsa; zgodnie z. naczelną zasadą marksistowską, głoszącą: "Nasza teoria jest teorią rozwoju a nie dogmatem, który należy przyjąć i mechanicznie powtarzać" (l\.. Marks i F. Engels, Socz. t. XXVII, str. 614). Artykuł kończy się ogólnymi wytycznymi: Szerokie pole działalności radzieckiej nauki obejmuje szereg problemów prehistorii, w ogólnej formie genialnie zestawionych przez Marksa i Engelsa, wymagających jednak nadal opracowania szczegółowego. W literaturze wydanej po Engelsie niedostatecznie pozostają opracowane zagadnienia kształtowania się własności, rodziny patriarchalnej, niewolnictwa patriarchalnego, przejścia od zwiąków rodowych do terytorialnych, procesy przemian organów demokracji wojskowej w organa władzy państwowej. Szczególnej uwagi wymaga zagadnienie, zaledwo dotknięte przez Engelsa na skutek braku materiałów żródłowych: znaczenie męskich związków i tajnych stowarzyszeń w umoc_ nieniu wczesno klasowych stosunków, oraz problem powstania prawa obyczajowego. W końcu, w problemie pochodzenia religii, zasadniczo opracowanej w zakresie oceny wszelkiego rodzaj u teorii o starożytności religijnego światopoglądu i pierwotnego monoteizmu, pozostają niedostatecznie opracowane zagadnienia historycznego układu stosunków najwcześniejszych form religijnego światopoglądu animizmu, totemizmu i magii. G. F. C h r u s t o w, c::eńsf,wie pierwotnym Do zagadnienia (O charakterze o stosunkach wtasności ziemi wtasności w społe- u Australijczyków). Artykuł G. F. Chrustowa jest polemiką z poglądami uczonych zachodnich na zagadnienie indywidualnej własności u plemion australijskich. Przytłaczająca większość przedstawicieli nauki świata zachodniego, cytowanych przez Chrustowa, dąży do utwierdzenia poglądu o indywidualnej własności ziemi wśród autochtonów Australii, mimo, że w ich monografiach opisane są równocześnie formy kolektywnego władania ziemią na określonym terytorium przez całe plemię. Chrustow wnioskuje o istnieniu obu form, z których własność indywidualna jest formą li tylko nominalną, druga zaś - kolektywnego korzystania z ziemi jest rzeczywistym prawem panującym. Zdaniem Chrustowa indywidualna własność ziemi ma swój początek w sferze pojęć ideowych, nie zaś praw materialnych, zrodzonych z totemu, kultu przodków, przywiązania do miejsc urodzenia itp. Uzasadnienie o faktycznie istniejących stosunkach własności kolektywnej ziemi u Australijczyków, Chrustowopiera na analizie pojęcia własności ziemi, stwierdzając, że własność ziemska w wąskim pojęciu ekonomicznym powstaje w momencie włączenia gleby w proces wytwórczości. Ziemia jest pojęciem ekonomicznym szerszym, gdyż obejmuje płody i zwierzęta na jej powierzchni, które stanowią poszczególne elementy wytwórczości społeczeństwa na danym etapie ich rozwoju. �320 Analizując prawa rządzące u austrajijskich plemion autor stwierdza że nie jest u nich przestępstwem przekroczenie granic danego terytorium: jest natomiast przestępstwem cel w jakim się je przekracza, tzn. polowanie na zwierzęta, lub zbieranie płodów ziemi. A więc ochrona terytorium przed innymi plemionami nie wynika z prawa własności do ziemi lecz z ochrony obiektów na niej znajdujących się i stanowiących istotny ;rzedmiot posiadania. Bezpośrednim dowodem wspólnoty wytwórczej w granicach danego terytorium i plemion jest podział produktów myślistwa indywidualnego. Chrustowobala w pełni teorię o własności indywidualnej ziemi wśród społeczeństwa na tym etapie rozwoju, na jakim znajdują się plemiona australijskie. A. 1. P i e r s z i c, O kolektywnej własności bydła u koczowników hodowców. W ramach problemu pierwotnej własności, jednym z zagadnień naj. mniej zbadanych jest zagadnienie wczesnych form własności stad, równocześnie zaś ma ono doniosłe znaczenie dla pełnego rozwiązania i ogólnego obrazu ekonomicznego ustroju społeczeństw pierwotnych. Na podstawie, skąpych materiałów etnograficznych, wziętych z publikacji A. Musil i H. R. P. Dickson'a, A. 1. Pierszic postuluje współistnienie obu form własności: społecznej i indywidualnej. Skromne te informacje znajdują potwierdzenie w poglądach Engelsa na problem powstania i rozwoju form własności pierwotnej. Zagadnienia poruszone przez Pierszica wymagają dalszych badań naukowych nie tylko na terenie Arabii, ale i w Afryce, Środkowej Azji, i na Kaukazie. N. N. C z e b o k s a r o w, Zasadnicze etapy rozwoju etnografii w Chi- nach. Czeboksarow rozpoczyna artykuł przeglądem stanu prac i materiałów etnograficznych w Chinach, poczynając od okresu feudalnego; wprawdzie \v owym okresie nie istniała etnografia, jako samodzielna dyscyplina, jednakże materiały dotyczące kultury i bytu narodów Środkowego państwa i krajów sąsiednich, pochodzenia ludności, jej liczebności oraz składu, gromadziły się i nawet były systematyzowane już od XVI w. Po pierwszej tzw. "opiumowej" wojnie w latach 1839-1842, kiedy to nastąpił głęboki kryzys chińskiego feudalizmu, rozpoczęły się stopniowe podboje Chin przez mocarstwa imperialistyczne osiągając najwyższe nasilenie w końcu XIX w. Chiny stały się państwem na pół feudalnym na pół kolonialnym, ekonomicznie zacofanym i politycznie słabym. Spośród inteligencji, wywodzącej się z bardzo różnych warstw ludności, zaczęła wyłaniać się grupa rewolucyjno-demokratyczna, na czele, z cenionym przez Lenina, Sun-Jut-sen. Inteligencja przejmowała wiele różnorodnych koncepcji filozoficznych, politycznych i społecznych zachodnioeuropejskich, przede wszystkim zaś amerykańskich, jednakże tematem ich zainteresowań i twórczości był byt, ciężkie życie rolników i biedoty miejskiej. Nie są to naturalnie wyniki badań ściśle etnograficznych, jednakże materiał zawarty w powieściach i opowiadaniach jest skarbnicą wiadomości dla etnografów. Szczególnie powinna etnografów interesować książka Lu E pt. Podróż Lao Czan, wyd. w przekładzie (~\loskwa 1958 r.). Po powstaniu 4 maja 1919 r. ożywiło się ogromnie zainteresowanie bytem, kulturą, szczególnie zaś poetycką twórczością ludową. W jednym z najbardziej poważnych ośrodków naukowych, jakim był Uniwersytet Pekiński działał i wykładał jeden z pierwszych chińskich antropologów i etnografów - prof. Caj Juań-pej. Nie mógł niestety rozwinąć szerszej działalności na polu etnografii. Zdołano jedynie powołać do życia "Towarzystwo badań obyczajów". Najwybitniejszy pisarz współczesny Lu Sun wiele prac poświęcił kul· turze chińskiej, a przede wszystkim poezji ludowej, wśród nich w pierwszym rzędzie: "Krótka historia chińskiej artystycznej prozy" oraz cykl wykładów "Historyczna ewolucja chińskiej prozy artystycznej (1924 r.). W latach dwudziestych niektóre uniwersytety podjęły prace etnograficzne, i tak np. przy Uniwersytecie Cinchua w Pekinie otwarto dwa fakultety socjologiczny i antropologiczny. Pierwszy z nich zajmował się wyłącznie badaniami Chió'czyków, drugi mniejszości narodowych. Podział typowy dla etnografii burżuazyjnej, przy zastosowaniu metodologii nauk społecznych, badaó' dla pierwszej grupy -- a nauk biologicznych dla grupy drugiej. Ponadto istniały fakultety antropologii przy Uniwersytecie im. Suń Jut-sena w Huańczou i przy Katolickim Uniwersytecie Fużeń w Pekinie; prace obu fakultetów ograniczały się do badań kultury i bytu mniejszości narodowych. Fakultetów socjologii było znacznie więcej, istniały one niemal przy każdym uniwersytecie, ponadto przy instytucjach misjonarskich o charakterze wyższych uczelni. Prace tych fakultetów pozostawały pod wpływem "funkcjonalizmu" zachodnioeuropejskiego. Wpływom tym ulegał najwybitniejszy współczesny etnograf Liń Yueh-hwa, autor wielu cennych prac etnograficznych. W trakcie reżymu Kuomintangowskiego centralną instytucją naukową była Chińska Akademia, w skład której wchodził Instytut badań spolecznych, kierowany przez prof. Tao Men-che oraz Instytut historii i filologii z czterema wydziałami: historycznym, językoznawczym, archeologicznym i antropologicznym. Przy wydziale antropologii działał oddZIał etnografii. W wymienionych instytutach panował wpływ, modnych w tym czasie w USA, teorii filozoficznego pragmatyzmu. �523 Po wyzwoleniu początkowo części terytorium chińskiego, zarówno Komunistyczna Partia Chin, jak czynniki rządowe, położyły główny nacisk na rozwiązanie drażliwych zagadnień teoretycznych i praktycznych licznych mniejszości narodowych na terenie Chin. Prace etnograficzne podjęte w wyzwolonych okręgach przygotowały nową linię badań w tym zakresie. Wyraz tego znajdujemy w dziełach Ho Mo-żo i Fan Wen-lama O starożytnej historii Chin. Nie są to dzieła bezpośrednio etnograficzne, dają jednak wiele materiałów do wyjaśnienia etnogenezy i etnicznej historii Chin. Wraz z powstaniem w 1949 r. Chińskiej Republiki Ludowej powołano trzy Komisje rządowe: północno-wschodnią, środkowo-południową, i po_ łudniowo.zachodnią celem opracowania etnicznego składu ludności, stanu gospodarki, ustroju społecznego, kultury i bytu rozlicznych narodowości na terytorium Chin. W skład Komisji weszli również etnografowie. W latach 1951-52 prace Komisji zostały opublikowane, zawierają one cenny materiał etnograficzny. W 1950 r. Państwowa Rada Administracyjna podjęła uchwałę o konieczności wykształcenia kadry pracowników rekrutujących się z mniejszości narodowych, równocześnie powołano do życia Centralną Akade·. mię Mniejszości Narodowych w Pekinie. W 1952 r. przy Akademii powstał oddział prac etnograficznych, który skupiał większość chińskich etnografów, do chwili powołania Wydziału historycznego w 1956 r. Prace wydziału były publikowane w serii "Badania zagadnień narodowościowych w Chinach", która poczęła ukazywać się od 1955 r. Ponadto ukazało się wiele zbiorów nieperiodycznych. W latach 1954---1958 ukazywał się również "Dziennik tłumaczeń o zagadnieniach narodowościowych". Prócz Centralnej Akademii zorganizowano 7 instytutów prowincjonałnych o tym samym profilu co Akademia Centralna. Prace etnograficzne były rozwijane i publikowane również przez pracowników Komitetów prowincjonalnych. Należy również wspomnieć o pracach muzeów i towarzystw naukowych, wśród których żywą działalnością wyróżniają się Towarzystwo Muzułmańskie i Towarzystwo Buddystów. C z e b o k s a r o w podkreśla, że w tym czasie prawie nie istniały badania etnograficzne nad ludnością chińską, cały niemal wysiłek był skiero\vany na mniejszości narodowe. Niezależnie od opracowań etnograficznych bardzo rzadkich i sporadycznych, w muzeach gromadził się bogaty materiał a w literaturze pięknej znalazło swoje odbicie wiele zagadnień wziętych z życia i twórczości ludności chińskiej. Rozdział 5 artykułu poświęca Czeboksarow przebiegowi reformy rolnej IV Chinach na tle pięcioletniego planu rozwoju gospodarki narodowej. Przemiany społeczne i rozwój ekonomiczny kraju wymagały WCląZ rozszerzania i v/ciągania naukowej kadry etnograficznej do badań terenowych. Z inicjatywy Komisji do spraw narodowościowych przy Stałym Ogólnochińskim Komitecie i Akademii Nauk ChRL zorganizowano 8 ekspedyc,ii terenowych z udziałem 20 etnografów. W latach 1956-1957 znacznie ożywiły się stosunki naukowe pomiędzy etnografami Chin i Związku Radzieckiego. W roku 1957 wśród pracowników zajmujących się zagadnieniami narodowościowymi doszło do starć z reprez"ntatami szkoły funkcjonalnej. Wszystkie ich prace zostały poddane ostrej krytyce. Lata 1958 i 1959 były w życiu ekonomicznym, politycznym i naukowym wieikim skokiem naprzód. Udział etnografów w tym pomyślnym ogólnym rozwoju Chin Ludowych miał swoje poważne miejsce. W 1958 r. został powołany przy Akademii Nauk nowy Instytut naukowy badań narodowości z trzema wydziałami: badań narodowościowych, historii i etnografii. W tymże roku miała miejsce trzecia konferencja podsumowująca wyniki prac ekspedycji w żywej dyskusji krytycznej i samokrytycznej. Szczególnie ostre dyskusje toczyły się nad zagadnieniami metodologii prac etnograficznych. Na tej konferencji został ustalony i przyjęty plan prac na lata 1958-1959. W 1958 r. zaczął ukazywać się periodyk Instytutu "Minzu Yanjia", którego zadaniem jest propaganda narodowościowej polityki Komunistycznej Partii Chin i władzy ludowej, opracowanie zagadnień narodowościowych na podstawie metodołogii marksistowsko-łeninowskiej, publikowanie oryginalnych i tłumaczonych prac dotyczących zagadnień etnografii. Dobiega końca opracowanie materiałów 50-tomowej serii "Zarys etnografii i historii narodów Chin" - ogromna praca i wielkie osiągnięcie etno,:rafów chińskich. Dział Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem W. G r i e ł o w a i O. Kor b e z Sesji poświęconej osiągnięciom i perspektywom badań ekspedycyjnych archeologów i etnografów. W sierpniu 1959 r. Wydział nauk historycznych AN ZSRR oraz plenum Instytutu historii kultury materialnej i Rada naukowa Instytutu etnografii zorganizowały sesję poświęconą dotychczasowym wynikom prac ekspedycji terenowych i dyskusji nad 7-letnim planem badań naukowych. S. P. T o ł s t o w, dyrektor Instytutu Etnografii określił zadania radzieckiej etnografii, grupując je w trzech punktach: 1. badania etnograficzne nad współczesnością, 2. zagadnienia związane z problemem narodowościowym, 3. problemy związane z genetyką - przede wszystkim zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. Na Radzie naukowej 1. E. K r u p i a n s k a j a wystąpiła z referatem ,.Badania bytu robotniczego. Wyniki i perspektywy". �52;") Tiurkowie nie zawsze uważali siebie za członków narodowości uzbeckiej, Uzbecy zaś nie zawsze włączali ich w swój skład. W rezultacie zwyczaj używania przez ludność miejscową nazwy "Uzbecy" w odniesieniu tylko do plemion desztikipczackiego pochodzenia, nazwy nie obejmującej ogółu ludności uzbeckiej oraz brak zainteresowania dla tego zjawiska przez naukowców, doprowadziło do powstania wątpliwości w literaturze historyczno-etnograficznej, czy Tiurkowie należą do narodu uzbeckiego, czy też stanowią narodowość odrębną. Wspólnota językowa, podobne obyczaje i tryb życia dowodzą o niewątpliwej przynależności obu grup plemion napół koczowniczych do narodowości uzbeckiej. Istniejące różnice wśród nich są raczej o charakterze lokalnym, \V zależności, jak daleko znajdują się miejsca ich zamieszkania od ośrodków miejskich i innych większych osiedli. Różnice te szybko zacierają się wskutek przeobrażeń, jakie zachodzą w ich życiu współczesnym. <:: T. A. Ż ~ a n k.o. i B. Ch. Kar a m y s z e \V a złożyli sprawozdanie z prac ~rodkowoazJatyckleJ ekspedycji oraz ze stanu przygotowań materiałó do atlasu Środkowej Azji i Kazachstanu. L. P. Potapow poinformow~ o postęp~ch ?rac Tuwińs~iej kompleksowej ekspedycji archeologiczno-:tnograflczneJ • M. G. Lewm złożył sprawozdanie z wykopalisk na terenie T Czukczy, N ~ N. Czeboksarow zaś podsumował wyniki badań terenowych w latach 19;)7-1958 w Chińskiej Republice Ludowej. C!' kaskiego S. Czitaja wygłosił referat atlasu etnograficznego". pt. "Cel, zasady Ref~raty były niezwykle żywo dyskutowane, r~so~ama oka~an? zagadnieniu ustosunkowania zjawisk w zyClU I kulturze współczesnej. i metody układu Kau- szczególnie wiele zaintesię do tradycjonalnych SOWIETSKAJA ETNOGRAFlJA Z. 1, Moskwa, 1960 r. B. Ch. Kar a m y s z e wa; Etnograficzna (Historyczno-etnograficzne dane). grupa "Tiurków" Cz. M. T a k s a m i: Współczesne w składzie osiedla i mieszkania Niwków. Uzbeków " ~aród .uzbecki można podzielić na dwie grupy etniczne, zasadniczo :ozn~ące S.lę między sobą: 1. grupę stanowi ludność osiadła, rolnicza I ml~szkancy .,~~ast, nie posiadający podziału plemiennego, popularnie z:vam "s~rtaml I grupę 2-gą, do której zalicza się ludność napółkoczowmczą, ktora zachowała podział plemienny i częstokroć używa nazw plenllennych. B. C~. Karamyszewa poświęca swój artykuł tej drugiej grupie. PlemIOna koczownicze dzieli Karamyszewa również na dwie grupy. Do grupy liczniejszej należą plemiona, które wywodzą się od Uzbeków z okresu des~tikipczackiego: Mangut, Kungrat, Ming, Saraj, Katagan, NaJman, Lokaj, Durman, Kanagas, Kauczin i inni. Nazwa ,,~~becy" stosowana ongiś przez ludność Azji Środkowej i bardzo . c~ęsto d~ls przez mieszkańców Uzbekistanu i Tadżykistanu obejmuje własme plemIOna desztikipczackiego pochodzenia. . D~ugą. grupę plemion stanowią potomkowie historycznych plemion hursklch I mongolskich, które przywędrowały do Środkowej Azji przed Uzbekam.i .deszt.ikipczackimi. Większość tych plemion zasymilowała się z ludami IranoJęzykowymi międzyrzecza Amu-Darii i Syr-Darii zwane :\Tawerannachr, przekazując im swój język tiurski, weszła w skład narodo~oŚCi u~beckiej. Nieznaczna tylko część plemion zachowała swoje nazwy plemienne, są to: Karłukowie, Tiurkowie, Barłasowie Kalta-tai Busa-bazari i Mugułowie. Za wyjątkiem Mugułów i częŚCiow; Karłuków' pozostale ~lemiona tej grupy są objęte ogólną nazwą "Tiurków" prze; ludnosc mIejSCową i w literatUrze. -- " Autor poprzedza właściwy temat swego artykułu krótkim obrazem osiedli i domów Niwków z okresu przed Rewolucją Październikową. Z dawien dawna osiadli na wybrzeżach dolnego biegu rzeki Amur i wybrzeżach zatoki Amurskiej Niwkowie żyli i mieszkali w niezwykle prymitywnych warunkach. Osiedla ich były dwojakiego rodzaju - letnie i zimowe. W okresie wiosny, lata i póżną jesienią zamieszkiwali w pobliżu łowisk rybnych, bowiem rybołówstwo było podstawą ich życia i zarobków. Do osiedli zimowych, rozrzuconych najczęściej w lesie, wracali późną jesienią. Dom zimowy była to zazwyczaj napół ziemianka bez okien i pieca, wgłębiona w ziemię 90 cm. - 1.10 cm.; zewnątrz miała formę półkolistą przypominającą pagórek ziemi, wewnątrz natomiast pomieszczenie miało kształt czworokąta. Cztery słupy wspierały ściany jamy, między nimi ustawiano obok siebie szczelnie żerdzie, zgięte ku środkowi w swojej górnej części, lecz nie krzyżujące się, formując w ten sposób kwadratowy otwór, pozostawiony dla ujścia dymu i dopływu światła. Zerdzie były na zewnątrz obłożone suchą trawą, sitowiem lub darniną i zasypane po wierzchu ziemią. Zejście do pomieszczenia prowadziło po kłodzie z wrębami w miejsce stopni lub po stopniach ubitych z ziemi. W środku pomieszczenia znajdowało się ognisko w kształcie kwadratowej ramy wypełnionej ziemią. Wzdłuż ścian biegły legowiska zbite z desek. Mieszkania naziemne z reguły jednoizbowe były dość powszechne. Dom miał niskie ściany i masywny dach w formie dwuspadowej. Ten typ domu był czworokątny, często kwadratowy. Ściany były z cienkich bierwion, których końce wchodziły \V czopy belek pionowych. Dwuspado- �52G wy dach z jodłowych krokwi, pokryty był trzciną lub trawą umocowaną po wierzchu żerdziami, spoczywał na wiązarowej belce i zrębach. Dom posia.dał jedne drzwi w ścianie długiej i najczęściej siedem okien, zaciągmętych rybią skórą lub papierem chińskim. Legowiska - ławy biegły wokół czterech ścian wnętrza, ogrzewanego dwoma ogniskami. Pośrodku domu znajdował się kwadratowy pomost z desek, na którym zimą karmiono psy. Podobne domy i napół ziemianki były powszechne również u Nanajców, Ulczów, Negidalczyków i u niektórych ludów grupy Ewenków z wybrzeża Ochockiego. Osiedlający się Rosjanie na terenach dolnego biegu Amuru wprowadzili budownictwo zrębowe, przyjęte przez Niwków. Wraz z rozpoczynającym się rozkładem wielkiej rodziny patriarchalnej, obok wielkich domów mieszkalnych rozpoczęto budować pomieszczenia dla małych rodzin kilkuosobowych. Letnie mieszkania Niwków były stawiane bądź to bezpośrednio na ziemi, bądź to na palach ponad poziom ziemi. Budynki te miały dach dwuspadowy, pokryty trzciną, do drzwi prowadziła prymitywna drabina (kłoda z wrębami w miejsce stopni). Tak jak w domach zimowych wokół ścian biegły nary, ognisko znajdowało się w środku pomieszczenia. Do dziś utrzymały się pomieszczenia letnie, używane w czasie połowów w postaci kopulastych lub dwuspadowych szałasów. Dla kobiet rodzących budowano specjalne szałasy dwuspadowe lub stożkowate. Z pomieszczeń gospodarczych należy wymienić stodoły wzniesione na palach i spichrze na żywność i suszenie ryb. W czasach starszych budo_ wano domki dla oswojonych niedźwiedzi i rodowo-obrzędowe kapliczki. Schrony dla psów w postaci szałasów utrzymały się do dziś. Zarówno domy mieszkalne, jak budynki gospodarcze nie były z zasady ogrodzone. Prócz domów mieszkalnych w ośrodkach kołchozowych znajdują się magazyny, spichrze, kużnie, warsztaty remontowe, sklepy, łaźnie, piekarnie, stajnie itp. Budynki te wznoszone są w pobliżu wybrzeży. Kołchozy są również ośrodkami kultury i oświaty. Każdy z nich ma swoją szkołę, przychodnię lekarską, klub lub czytelnię i dom kultury. Kołchozowe osiedla są zelektryfikowane i zradiofonizowane. Obok rybołówstwa, Niwkowie zaczęli zajmować się hodowlą i ogrodnictwem na działkach przyzagrodowych. W budownictwie zaszły wyrażne zmiany na lepsze. Zrębowe domy są wzniesione na podbudówce z grubych bierwion wysokości 26 30 cm. D0m składa się z 17 - 19 wieńców, ściany wewnątrz są gładko obciosane. Kąty wieńców są zwieńczone w tzw. "łapę", lub "czaszkę". Współczesne domy posiadają drewnianą podłogę, pod którą znajduje się piwnica. Konstrukcja domu i dachu jest konstrukcją nie różniącą się od ogólnie przyjętych form budownictwa drewnianego. Dla ochrony domu przed zimnem i wilgocią na wysokości mniej więcej dwóch, trzech wieńców, w odstępie 30---40 cm. od ściany biegnie wokół domu tzw. "zawalinka" - przyzba w rodzaju ramy napełnionej ziemią. Solidnej konstrukcji dachy pokryte są dranicami, papą itp. Fronton domu jest poszyty pionowymi deskami. Dom zazwyczaj posiada 4 jednoskrzydłowe okna. Ściany wewnątrz i zewnątrz są oblepione gliną i bielone. Podłogi, futryny drzwi i okien pokryte są farbą olejną. Popularne stały się również budynki z sienią, jako miejscem na skład zapasów na zimę i sprzętu go~podarczego. Domy są zaopatrzone w piece ruskie i płyty kuchenne, oświetlone elektrycznością lub lampą naftową. Meble są raczej fabryczne, niektóre przedmioty, jak taborety i stoły są czasami wykonywane przez Niwków. Kobiety niezwykle dbają o estetykę i czystość wnętrza. Jednoizbowe wnętrze najczęściej jest podzielone na dwie części przepierzeniem z desek - w ten sposób powstają dwa pomieszczenia. Jeżeli nie ma przepierzenia, piec jest ustawiony w takim odstępie od ściany ażeby tworzyć kącik na kuchenne sprzęty i zajęcia gospodarcze. Ten typ mieszkania jest dziś powszechny nie tylko wśród Niwków ale wśród mieszkańców innych narodowości tam osiadłych. .1' l I .• Dyrekcja i katedra historii Krasnodarskiego Instytutu Pedagogicznego zamieszcza notatkę poświęconą pamięci zmarłego dnia 22 lipca 1959 r. Michaiła Władimirowicza P o kro w s k i e g o, doktora nauk historycznych, kierownika katedry historii Krasnodarskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Pokrowski miał za sobą ponad 30 lat pracy naukowej i dydaktycznej w chwili śmierci. Był uzdolnionym i głębokim badaczem naukowym; większość swych prac poświęcił problemowi historii narodu Adygejskiego. M. W. Pokrowski urodził się w 1897 r. w wiosce Ardon na terenie obecnej Północno-Osetyńskiej ASRR; po ukończeniu Instytutu Krasnodarskiego pracował w wielu państwowych instytucjach, by w końcu od 1928 r. zdecydowanie przerzucić się na pracę naukowo-badawczą, włączając się do ekspedycji archeologicznych na Kaukazie, organizowanych przez AN ZSRR. Od 1941 r. był kierownikiem katedry historii przy Instytucie. Z prac jego należy wymienić przede wszystkim pracę doktorską "Zarys społeczno-ekonomicznej historii plemion adygejskich w końcu XVIII w. i pierwszej połowy XIX w." oraz "Rosyjsko-adygejskie stosunki handlowe" i "Wojenne działania w Noworosyjsku i na Tamańskim póL wyspie w czasie Wojny Krymskiej w latach 1853-1856". W dziale "Krytyki i bibliografii" G. Masłowa zamieszcza ocenę pracy 1. E. T u g u t o w a, Materialna kultura Buriatów, wydana przez Syb2ryjski wydział AN ZSRR v\' Ułan- Dde (1958 r.). �529 Książka 1. E. Tugutowa jest pierwszą pracą pOswlęconą historycznoetnograficznym badaniom kołchozowego ułusu Buriatów. Książka składa się z ośmiu rozdziałów: 1. Socjalistyczna przebudowa wiejskiego gospodarstwa, 2. Zmiany w narzędziach pracy, 3. Rzemiosło, 4. Domy i osiedła, 5. Ubiór, 6. Pokarm, 7. Rodzinno-małżeńskie stosunki: Obrzędy weselne, 8, Pogrzeby, po czym następuje zakończenie i spis żródeł i literatury. Praca jest oparta na bogatym i naj nowszym materiale faktograficznym. Ponadto sumiennie opracowane jest zagadnienie wpływu Rosjan na różne strony kultury materialnej Buriatów. Książka jest napisana prostym, żywym językiem. Masłowa kończy recenzję uwagą pod adresem wydawców o zbyt małym nakładzie tej interesującej książki, zarzuca skąpe ilustracje, niestarannie wykonane. Spośród wielu recenzji działu "Krytyki i bibliografii" należy wymienić recenzję N. A. Kisliakowa (str. 162-168) o książce Bazylego N ik i t i n a pt. Les Kurdes. Etudes sociologiques et historiques z przedmową Louis Massignon, wydaną w Paryżu w 1956 r. Dzieło ma 15 map i 12 plansz. B. N i k i t i n w chwili wybuchu pierwszej wojny światowej był konsulem rosyjskim w Iranie, obecnie mieszka w Paryżu; jest on jednym z najwybitniejszych specjalistów w zakresie historii i etnografii Kurdów. Recenzowana praca jest dorobkiem naukowym całego jego życia. Autor na podstawie swoich bezpośrednich obserwacji i literatury daje szeroki i wielostronny przegląd historii, etnografii, folkloru i literatury Kurdów, analizuje sytuację tego rozdrobnionego i rozsypanego po wielu krajach narodu, czyni swoje przypuszczenia co do dalszego ich losu. Kisliakow interesuje się w tej książce tylko rozdziałami dotyczącymi etnografii Kurdów i dość szczegółowo je analizuje; recenzję kończy uwagą, że jest to wielka monografia o naj bogatszym materiale do historii, etnografii, literatury i folkloru Kurdów. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, 1960 r., Moskwa Zeszyt drugi "Sowieckiej Etnografii" z 1960 r. rozpoczyna się artykułem okolicznościowym Redakcji czasopisma: "Zwycięstwo idei leninowskich z okazji rocznicy 90-lecia urodzin W. 1. Lenina" (22 kwietnia 1960 r.). T. A. Z d a n k o: etapie historycznym. kOlcej Azji na drodze Leninowska (Problem polityka rozwoju narodowościowa socjalistycznych na narodowości nowym Srod- do komunizmu). Teoretyczne założenia w zakresie problemu poświęcony był XXI Zjazd KPZR, \vymagają narodowościowego, którym opracowania szeregu za- sadniczych zagadnień w ramach nauk filozoficznych, historycznych, etnograficznych, ekonomicznych, prawniczych. W liczbie zadań etnografii radzieckiej najpoważniejszym problemem badań naukowych jest konsolidacja narodowości socjalistycznych i ściśle z nią związane zagadnienie o drogach rozwoju małych narodowości i grup etnograficznych w okresie budowy społeczeństwa komunistycznego. Wśród różnorodnych narodowości Związku Radzieckiego najtrudniejszym elementem badań etnograficznych są ludy Środkowej Azji; zagadnienia narodowościowe szczególnie były tam drażliwe zarówno przed Rewolucją Październikową, jak i w pierwszym okresie po niej. Podstawowe narodowości Środkowej Azji ukształtowały się drogą zawiłych migracji i dyfuzji trwających tysiąc lat. W skład Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków weszły różne plemiona i narodowości z okresu starożytności i średniowiecza, zachowując niektóre cechy etnograficzne, wyniesione z tych okresów i stare nazwy etniczne, których używały aż do czasu Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Warunki historyczne nie sprzyjały konsolidacji ludów Środkowej Azji; podbite przez Rosję carską w drugiej połowie XIX w. chanaty: Bucharski, Chiwiński i Kokandzki były ekonomicznie i w rozwoju społecznym ogromnie zacofane. Poszczególne narodowości rozsypane po różnych chanatach przechodziły drogą podbojów z jednego do drugiego; praktykowane też były masowe przesiedlania miast, kiszłaków i całych okręgów. Panujące stosunki feudalne przeplatały się z przeżytkami ustroju patriarc hal no- rodowego. Mimo tak niesprzyjających warunków dla konsolidacji, zaczynał się '""śród ludów Środkowej Azji kształtować wspólny język, byt i kultura dzisiejszych narodowości. W świadomości rozlicznych grup i podgrup rodowo-plemiennych Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków przetrwały pojęcia o wspólnocie pochodzenia. W zawojowanych przez Rosję carską chanatach mimo niewielkich zmian jakie zaszły w życiu i bycie poszczególnych ludów Środkowej Azji, zaczęły się jednakże kształtować formy przyszłych narodowości burżuazyjnych, proces zresztą niezakończony, aż do Rewolucji Pażdziernikowej. W tym okresie skład etniczny poszczególnych ludów pozostał bez zmian. Po Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej została powołana Komisja do spraw narodowościowych ludów Azji Środkowej, która pod przewodnictwem W. W. Kujbyszewa i M. W. Frunze oraz pod osobistym wglądem W. 1. Lenina objęla swym działaniem tereny dawnych chanatów Bucharskiego i Chiwińskiego oraz Turkmeńską SRR. Proces konsolidacji ludów Azji Środkowej toczy się dalej. Świadectwem tego są przeprowadzane co pewien czas spisy ludności. Analiza ich wykazuje znikanie małych grup etnograficznych. H - ..Lud". t. XLVII �531 Szereg ekspedycji kompleksowych obejmuje swoimi szczegółowymi badaniami nie tylko zasadnicze grupy mieszkańców Środkowej Azji lecz również małe grupy etnograficzne. Pamiro-Fergańska ekspedycja zakończyła badania nad ludnością doliny Fergańskiej. Ukazały się prace monograficzne S. 1. Inogamowa, J. P. Winnikowa i L. S. Tołstowej. Chorezmijska ekspedycja wydała szereg publikacji o ludności osiadłej na nizinach Amu Darii. Na terenach Czardżouskiego obwodu działa ekspedycycja Środkowoazjatycka zorganizowana przez Instytut Etnografii AN ZSRR przy współpracy etnografów Republik: Uzbeckiej, Kazachstańskiej i Tadżykistańskiej. Zdanko zwraca uwagę na doskonałą pracę etnografa uzbekistańskiego, O. A. Suchariewej, nad składem etnicznym ludności miast dawnego chanatu Bucharskiego. Zdaniem jego dalsze prace ekspedycji powinny być skierowane na trzy zasadnicze problemy: 1. Badania nad procesami konsolidacji wewnętrznej każdego ludu, na skutek zacierania się podziału rodowo-plemiennego i jego pomniejszającego się stopniowo znaczenia. 2. Badania nad procesami jednoczenia się małych grup narodowościowych z dużą narodowością; 3. Badania, związane z współczesnym etapem historycznymprzejścia do komunizmu - nad procesem zbliżania się ku sobie narodo·· wości socjalistycznych ZSRR, na bazie rozwoju ich współpracy i przyjażni. Zdanko kończy artykuł uwagą o potrzebie rozwinięcia badań nad wzajemnymi stosunkami narodów Środkowej Azji i rozwiJaJącymi się stosunkami międzynarodowymi. Jest to jego zdaniem problem w okresie budowy komunizmu o dużym znaczeniu. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, lVIoswa, 1960 r. W. A. A l e k s a n d r o w: Rosyjskie budownictwo Wschodniej Syberii w XVII do pocz. XVIII wieku. mieszkaniowe we Materiały o najwcześniejszym budownictwie osiedleńców rosyjskich na Syberii są niezmiernie rzadkie. W zasadzie są to tylko dwa dokumenty: spis wsi klasztornych z 1679 r. i spis oberż z 1704 r. m. Jenisejska, ponadto poszczególne dokumenty z powiatów Jenisejskiego i Mangazejskiego, rozrzucone po różnych archiwach. Spis zabudowań wsi klasztornych uwzględnia tylko mieszkańców i budynki bezpośrednio związane z klasztorem. Spis oberż jest bardziej szczegółowy, sporządzony na rozkaz cara Piotra 1. Jest to cenny dokument, gdyż podaje rozmiary budynków i obejścia, opisuje typy domów i budynków gospodarskich. Natomiast pomija zupełnie układ wewnętrzny budynków. i Na podstawie obu SpiSOW Aleksandrow stwierdza, że w tym okresie nie było zasadniczych różnic między budownictwem wiejskim i miejskim. Osiedleńcy rosyjscy na Syberii przynieśli z sobą rodzime wzory budownictwa i zasady konstrukcji, natomiast miejscowe warunki tzn. bogactwo budulca i nieliczenie się z obszarem ziemi oraz surowy klimat wywarły swój wpływ na wygląd i rozkład budynków. Średnio obszar zajmowany pod budynki jednej zagrody wynosił ok. 100 m~. Działka budowlana miała zazwyczaj kształt prostokątą, jej krótszy bok przylegał do ulicy. Dom frontem wychodził na ulicę, za domem rozciągał się ogród. W okręgu Jenisejskim w XVII w. dość szerolko były rozpowszechnione trzyizbowe budynki (izba mieszkalna, sień, komora), coprawda komora \V XVII w. nie była pomieszczeniem mieszkalnym; chociaż gdzie niegdzie zaczęto ją ogrzewać, celem wykorzystania na pomieszczenie mieszkalne. Budynki okręgu Jenisejskiego wyróżniały się dużymi rozmiarami; długość domu trzyizbowego sięgała nieraz 18-19 m. Izby mieszkalne w mieście były mniej więcej 6,2X6,2 m., na wsi rozmiary izb były podobne. a nieraz i większe. W obejściu zagrody znajdowały się często inne budynki mieszkalne, które podnajmowano. Rozmiary sieni i komory zazwyczaj odpowiadały rozmiarom izby mieszkalnej. Trzyizbowe budynki mieszkalne były wznoszone na tzw. "podkleciu" (pcmieszczenie dolne, rodzaj nisko położonego parteru); gdy podkleć stawała się pomieszczeniem mieszkalnym, dom przybierał wygląd budynku dwupiętrowego. Pomieszczenia gospodarcze umieszczano bardzo często pod budynkami mieszkalnymi, pod sienią lub komorą. Oddzielnie stawiano tzw. sienniki (pomieszczenie na siano); gdy chlew miał odrębny budynek, siennik znajdował się nad nim. W zagrodach wiejskich budynki gospodarcze były stawiane odrębnie. Prawie każda zagroda wiejska i dom miejski posiadał własną łażnię w odrębnym budynku, jednoizbową lub z sienią. Prócz tego każde niemal obejście posiadało piekarnię, czy to w obrębie zagrody czy to naprzeciw domu z drugiej strony ulicy, tak, jak i łażnię· Podwórko było ogrodzone płotem z dwuskrzydłowymi wrotami, ogro_ dy otaczał częstokół. W okręgu Jenisejskim była duża ilość młynów wodnych, a wewnętrznym rozkładzie budynku mieszkalnego nie ma właściwie żadnych informacji, poza jedyną wzmianką o tzw. kaziance; było to przepierzenie z desek w sieni lub izbie, z drzwiami. Wszystkie budynki były zrębowe lub słupowe. Słupowa technika budownictwa była stosowana raczej w budynkach gospodarczych. Sień była przybudowana do izby razem z komorą. Sień i komora najczęściej nie posiadały sufitu. Podłogi były wyłożone tarcicą. Wszystkie budynki pokrywano dranicą, rzadziej słomą. �533 We wzmiankowanych na wstępie spisach znajduje się dość szczegółowy opis okien, których w budynku mieszkalnym znajdowało się od 5 do 8. W ogrzewanych pod kleciach również umieszczano okna. W okna wprawiano mikę, w którą ten teren obfitował. Podobne typy budynków były charakterystyczne dla całego kraju Jenisejskiego, nawet w mieście Mangasie nad rzeką Taz, mimo braku lasów, budynki były trzyizbowe. Cechą charakterystyczną wszystkich budynków był tzw. most, tzn. wzniesienie z bierwion ułożonych w dwa trzy rzędy, służące, jako fundament domów mieszkalnych na błotnistych, nisko położonych gruntach. Budownictwo kraju Mangazejsko-Turuchańskiego było mniejsze rozmiarami od budownictwa kraju Jenisejskiego, zawsze jednak przynajmniej dwuizbowe. Charakterystyczne dla tego terenu było kryte podwórze wiąi,ące w jedną całość budynki mieszkalne i gospodarcze; służyło one równocześnie jako schronisko dla bydła w czasie ostrych zim. nina G. W. S z i P u n o w a, Szt1!ka ludowa i hafty). Komi (Tkaniny wzorzyste, dzia- Artykuł Szipunowej jest oparty na materiałach zebranych przez ni4 w latach 1928-1931 oraz na zbiorach krajoznawczego muzeum miasta Syktywkar w Komi ASRR i ostatnich jej pracach w terenie. Jest to dosĆ' szczegółowy opis stroju głowy, koszul kobiecych, ręczników, pończoch, rękawiczek i pasów tkanych lub wyszywanych z końcu XIX w. i na pocz. XX. Barwne nici do tkanin i haftów były farbowane w domu przez Komiaczki przy zastosowaniu farb kupnych lub roślinnych, wyrabianych domowym sposobem. Jako barwniki naturalne używano kwiatu przytulii dla koloru czerwonego, natomiast sok z korzenia tej rośliny daje piękny żółty kolor. Kwiatów i liści janowca używano dla koloru żółtego, dla kolonI zielonego używano liści brzozowych. Kolor pomarańczowy lub czerwonożółty wydobywano z tzw. brodatych porostów na pniach brzozy, sosny lub jodły. Dla wydobycia barwy czarnej używano szczawiu, który zbierano w okresie kwitnienia, lub "błotnej rudy" wraz z korą olchową oraz indygo i granatowy sandał (ekstrakt czerwonego drzewa); te ostatnie barwniki, były kupowane, podobnie jak indygo-karmin, który preparowano z przemieszką koperwasowego oleju. Widłaki przygotowywane w specjalny sposób były używane, jako barwnik granatowy. Barwniki roślinne dawały najbardziej trwałe kolory, wymagały jednak dużo inicjatywy i pomysłowości. a poza tym proces ich przygotowywania był skomplikowany. Wymienione barwniki stosowane były przy farbowaniu nici wełnianych. Nici lniane i konopne były barwione wywarem z huby brzozowej tzw. kap. Wejście do uLytku farb anilinow~'ch wyparło barwniki roślinne, szczególnie przy farbowaniu lnu. Poza strojem głowy, koszulami kobiecymi, pasami męskimi i kobiecymi, rękawiczkami i pończochami, reszta części ubioru nie była niczym ozdobiona. Strój kobiecy zachował dłużej swoją etniczną specyfikę; podstawową jego częścią była koszula z długimi rękawami, zwęzaJącymi się przy dłoniach. Koszula składała się z dwóch części, górnej z cienkiego, białego płótna i dolnej z grubszego płótna. Wykrój szyi ściągnięty był wąską lamówką, zapiętą na guzik. Na koszulę wkładano sarafan, który miał kilka odmian, naj starszą z nich był tzw. "szu:;zun" z białego płótna z drukowanym wzorem granatowym. Na sarafan wkładano fartuch, zebrany w wąską lamówkę na wysokości piersi, związany na plecach. Sarafany i fartuchy były najczęściej z tkanin fabrycznych. Pasy z długimi, bogatymi frędzlami były zawiązywane na lewym boku. Latem i zimą Komiacy nosili kolorowe wełniane pończochy z jaskrawymi wzorami. Latem zarówno kobiety jak mężczyżni nosili rodzaj półbucików z szerokimi, płaskimi noskami, ze sznurowadłami z wełny, czarnego lub brązowego koloru; zimą używane były powszechnie walonki. Dziewczęta nosiły na głowie opaskę, ozdobioną z przodu wzorem tkackim lub aplikacją, z tyłu spadały na plecy długie wstążki, przy głowie przewiązane w kokardę. Młode kobiety nosiły opaskę ze zwiniętej chustki, której końce wiązały z tyłu. W niektórych okręgach noszono sorokę, podjętą nieco wyżej nad czołem i płasko opadającą na plecy, lub chusteczkę kumaczową, której końce zawiązywano nad czołem. Plecy kobiecej koszuli były ozdobione pasem (naplecznik) z tkanym czerwonymi nićmi wzorem, to samo naszycie obiegało wykrój szyi i rozcięcie z przodu; ozdobione nimi były także rękawy. Dół koszuli nie był obszyty w zasadzie nigdy wzorem tkanym, za wyjątkiem koszuli darowanej teściowej przez synową. Tkany wzór "napleczników" był podobny do wzorów, którymi ozdabiano ręczniki. Krój koszuli Komiaków był identyczny z wykrojem koszul ludności rosyjskiej. Pasy, rękawice i pończochy wykonane prymitywną techniką odznaczały się natomiast pięknym rysunkiem zdobniczym. Pasy były noszone przez dorosłych i dzieci; (dl. 120 cm, 220 cm, szer. 1,5 cm, - 5 cm). Zasadnicze wzory używane przy tkanych pasach były to romby, krzyże, kropki, orna met w kształcie litery II proste i ostre kąty. Kompozycja wzoru oparta była na motywie centralnym i motywach uzupełniających. Linii okrągłych we wzorach na pasy nie stosowano. G. \V. Szipunowa szczegółowo opisuje technikę tkania i wiązania pasów. Wzory wykonywane na rękawiczkach i pończochach były podobne. Najczęściej spotykanymi ornamentami tych części ubioru Komiaków były: kwadraty, romby, trójkąty, grzebyki, siatki, krzyże, ostrokąty, linie proste, faliste i zębate. Wielkie figury romboidalne lub kwadratowe �53;> otoczone były ornamentem grzebykowym. W środku kwadratowych motywów umieszczono jeden lub cztery kwadraciki, w romboidalnych podobnie - romby. Linia zębata lub prosta łączyła i dzieliła różnorodne ornamenty. Autorka dzieli rękawice wg wzorów zastosowanych na nich na 4 grupy. Pończochy miały podobny ornament, jak rękawice. Z kolei autorka omawia wzory tkane czerwoną nicią na ręcznikach płóciennych i kobiecych koszulach, chusteczkach z płótna i męskich pasach tkanych. Rysunek ornamentu jest zawsze geometryczny. Ręczniki jako zasadnicza część składowa posagu były ozdabiane naj bogaciej. Utrzymały się one do dziś, jednakże do ornamentu zdobniczego weszły nowe elementy, jak np. stylizowana postać ludzka, zwierzęca itp. Ręczniki i pasy miały swoje poczesne miejsce w trakcie obrzędów weselnych; panna młoda obdarowywała nimi pana młodego i jego krewnych. Ceremoniał darowywania pasów uwzględniał hierarchię rozdawania darów: najlepszy przekazywano panu młodemu, po czym otrzymywał chrzestny ojciec pana młodego i ojciec rodzony. Przygotowywano też większą ilość pasów na tzw. "wiązanie pasami podarków". nego S. B. R o ż d z i e s t w i e n s k a j a, Zagadnienie (Tace kute wyrobu ludowego Dolnego Tagiłu). przemysłu N. N. Czeboksarowowi na określenie zasadniczych linii rozwoj u gospodarczo-kulturalnych związków narodów Nadbałtyckich we wczesnych okresach ich historii oraz na określenie charakteru tych związków. Na podstawie materiałów wykopaliskowych można postulować, że już w okresie mezolitu na ziemiach Wschodniej Europy rozpoczął się ruch osiedleńczy, poczynający się od terenów Północnej Polski i prawdopodobnie Białorusi. Wykopaliska większej części Litwy oraz terenu obecl:ego obwodu Kaliningradzkiego z tego okresu są typu kultury świderskiej, tak charakterystycznej dla terenów Polski. Odkrywki kultury świderskiej należy przypisać grupom ludności koczowniczej lub napół koczowniczej, myśliwych i rybaków. Można przypuszczać, że były to grupy związane z grupami póżno-paleolitycznymi z terenów Wschodniej Europy, posługującymi się językiem paleoeuropejskim. Prócz zabytków kultury świderskiej na terenach Estonii, Łotwy i Litwy oraz obwodu Kaliningradzkiego odkryto zabytki z okresu mezolitu. Najbogatsze w zabytki tego okresu jest stanowisko archeologiczne na torfowiskach Kynda. \"l drugiej połowie III wieku p.n.e. niemal na cały teren Wschodniej Przybałtyki napłynęły nowe fale plemion fińskich, które wchłonęły nieliczną miejscową ludność - potomków plemion z okresu mezolitu kultury kyndajskiej. Ceramika, kamienne narzędzia i inne przedmioty z tego okresu świadczą o ścisłych związkach gospodarczo-kulturalnych plemion przybaltyckich z. plemionami osiadłymi na tererJach polożony<:h na wschóct i południe od Estonii, Łotwy i Litwy. W końcu III w. i na pocz. II w. na ogół jednolita kultura zwana przez autora kulturą ceramiki jamowo-grzebykowej zaczęła się różnicować, tworZ;IC kilka wariantów, odpowiadających tworzącym się w tym czasie fińskim grupom plemiennym. Dwie najwyrażniej różniące się grupy zabytków z tego okresu to grupa zachodnia zabytków Kuczeme i grup) wschodnia, obejmująca teren południowo-wschodniej Estonii i północno-wschodniej Łotwy. Być może już w tym czasie zaczęły powstawać zalążki dzielnic historyczno-etnograficznych. Skromne dane mówią również o związkach północnej Zstonii ze Szwecją i wyspą Gotland. Minimalna ilość zabytków archeologicznych typu kultury ceramiki jamowo-grzebykowej na Litwie i w Północnej Polsce pozwala przypuszczać, że ludność "bałtycko-fińska" została zasymilowana przez ludność basenu Niemna i Wisły - przodków Słowian i Celtolitwinów. Autor zwraca U\vagę na hipotezę Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o o przetrwaniu w językach słowiańskich i bałtyckich bardzo starych fińskich zapożyczeń, czego absolutnie nie ma w innych językach grupy indoeuropejskiej. artystycz- Ekspedycja Instytutu Etnografii AN ZSRR prowadziła na terenie Dolnego Tagiłu w latach 1956-1958 obok badań nad kulturą i bytem robotników prace nad kulturą i bytem chałupników, ściśle związanych z klasą robotniczą .. Drogą ankietową zebrano materiał pozwalający na zajęcie się zagadnieniem przemysłu artystycznego, uprawianegc przez ludność tego terenu przed Rewolucją i do chwili olbecnej. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 3, lVIoskwa, 1960 r. N. N. C z e b a k s a r o w, O dawnych kach ludów gospodarczo-kultura!1tych zwiqz- Nadbałtyckich. Zagadnienie etnogenezy i historii etnicznej Litwinów, Łotyszów Estończyków są przedmiotem szczególnego zainteresowania uczonych radzieckich. Wśród wielu prac poświęconych temu problemowi należy wymienić prace Ch. A. Moora, A. K. Wassara, N. N. Guriny, P. Z. Kulikauskasa, A. Z. Tautawicziusa, 1\1. Ch. Szmidechelm, E. D. Sznore, eT. Jabłonskilie-Rimantienie, L. J. Janitasa. 1\TatE'rirtł~' zawarte w pracach tych autorów oraz porównawcze zestawienie ich z materiałami dawn~'ch badaczy tego problemu pozwoliło tz �;")37 Tak więc w I wieku p. n. e. powstała nie tylko grupa wschodnio-bałtycka ale i podgrupy: południowo-wschodnia (auksztajsko-łatgalska), południowo-zachodnia (żemajsko-kurska), i północna (estońsko-liwska). -:\!apewne w tym okresie formowały się również i dialekty języka litewskiego, łotewskiego, liwskiego północno-estońskiego południowo- stońskiego. Kontakty gospodarcze i związki kulturowe ludności Przybałtyki tego okresu naj żywsze były z plemionami zamieszkującymi baseny rzek Dniepru i Wisły. Grupa południowo-wschodnia kontaktowała się z wschodnimi Słowianami, zamieszkałymi na południe od Prypeci, na terenach Kijowszczyzny i Wołynia. Południowozachodnie grupy ludności Przybałtyki w okresie wczesnego żelaza miały ożywione stosunki gospodarczo-kulturalne z zachodnio słowiańskimi plemi{ll1ami kultury łużyckiej i z bezpośrednimi ich sąsiadami z nizin Wisły tzw. Bałtami. Nie wykluczone nawet, że zachodni Słowianie byli w kontakcie z plemionami fińskimi daleko głębiej siedzącymi. Ceramikę łużycką spotyka się bowiem i na terenie Estonii, Finlandii, a nawet w środkowej Szwecji. Zdaniem Ch. A. M o o r' a, przodkowie Liwów i Estończyków przejęli od plemion łużyckich formy brązowych narzędzi, sposoby wylewania brązu, uprawę rolną, typ radła i jarzma oraz sposoby obróbki lnu. W I wieku n. e. w życiu gospodarczym i w zakresie kultury rozpoczyna się dla plemion Wschodniego Balticum nowy okres historyczny. Uprawa roli staje się głównym zajęciem Bałtów i plemion fińskich, obok tego niepoślednią rolę odgrywa hodowla. Przybywa znajomość obróbki żelaza, brązu. Rozwija się wielka rodzina i patriarchalna wspólnota. Następuje wyraźny podział plemion. Zachodzą również zmiany w stosunkach z plemionami sąsiednimi. Najpoważniejsze znaczenie miały związki z zachodnimi Słowianami Powiśla, dla wschodnich zaś - z wschodnimi Słowianami Podnieprza, dla plemion bałtofińskich z plemonami Skandynawii. Stosunki te stopniowo zacieśniają się, by w końcu nabrać decydującego znaczenia dla ogólnego ich rozwoju gospodarczo-kulturalnego i ich etnicznej historii. Z plemion wschodniosłowiańskich należy wymienić Krzywiczan, którzy docierali do Dźwiny i rzeki Wielkiej, przychodząc gdzieś od źródeł Niemna, a być może i zachodniego Bugu. Wpływy wschodnich Słowian na całym terytorium nadbałtyckim są niewątpliwe, świadczą o tym źródła archeologiczne, historyczno-etnograficzne i lingwistyczne. W końcu I tysiąclecia i na pocz. II n. e. w rezultacie długiego procesu wzajemnych wpływów Letto-Litwinów i Liwo-Estończyków z wschodniosłowiańskimi sąsiadami powstała uderzająca bliskość wielu elementów materialnej kultury tych narodów, która daje się zauważyć i w okresach o wiele późniejszych. Jednym z takich przykładów jest chociażby dwuzęb- na socha z IX-XII w., lub niektóre typy bron i sierpów z zębatym ostrzem. W końcu I tysiąclecia n. e. na wschód i południe od terytorium dzisiejszej Radzieckiej Przy bałtyk i rozpoczął się proces etnicznej konsolidacji wschodniosłowiańskich grup plemiennych i rozwój stosunków feudalnych starorosyjskiej ludności, która w rezultacie tworzy państwo Kijowskie z wielkimi' wpływami na narody Wschodniej Europy, w tej liczbie i na kształtujące się narody litewski, łotewski, liwski i estoński. Powstanie Rusi Kijowskiej i proces formowania się stosunków feudalnych u narodów Przybaltyckich jest przyśpieszony. Zrozumiałe, że wpływy Rusi Kijowskiej naj żywsze były na jej południowo-wschodnich terenach, mniej intensywne na terenach zachodnich, ograniczone raczej do stosunków handlowych lub lennych. Proces kształtowania się trzech podgrup ludności w trzy naro:ly został zakończony między IX a XII w., ale głębokie więzi kulturowe i gospodarcze przetrwały i trwają nadal. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Przytłaczająca większość artykułów tego tomu porusza zagadnienia teoretyczne folkloru i stan badań nad ustną twórczością ludową poszczególnych narodów ZSRR i Chin Ludowych. Z artykułów, które mogłyby interesować etnografów należy wymienić artykuł E. A. A l e k s i e n k i Kult niedźwiedzia u Ketów. Kult niedźwiedzia rozpowszechniony głównie wśród myśliwych Północnej Azji jest kultem wywodzącym się z bardzo zamierzchłych czasów; do dziś utrzymały się wśród myśliwych Ketów niektóre przeżytki związane z kultem niedźwiedzia; upolowanie niedźwiedzia nadal jest u nich uważane za wielkie wydarzenie, jest także świadectwem odwagi, zręczności i wytrwałości myśliwego. Ketowie uważali niedźwiedzia za króla zwierząt, wierzyli głęboko, że posiada on duszę. Sama nazwa niedźwiedzia w języku Ketów - kyp lub bat - oznacza wujek lub dziadek, dowodzi, że uważali go za stworzenie pokrewne człowiekowi. Inne nazwy niedźwiedzia, jak np. koj lub kajgus również są związane z nazwami właściwymi człowiekowi. W trakcie sądów miejscowych, jeśli oskarżony zdołał zjeść kawałek skóry niedżwiedziej lub przysięgał na ząb niedźwiedzia całując go i gryząc, bywał uniewinniony. Ketowie lubili wychowywać małe niedźwiedziątka, karmili je i ozdabiali naszyjnikami i obrączkami z miedzi. Towarzyszyły one im przy wizytach składanych krewnym i sąsiadom. Po trzech latach wypuszczano je w tajgę, nie zdejmując obrączki i uprzedzając sąsiadów, że "syn" lub �539 ..córka" wróciły do tajgi, ażeby na nie nie polowano. Oswojone niedżwiedzie wracały czasami z tajgi na krótki pobyt do swoich dawnych wychowawców, szczególnie gdy były chore i potrzebowały opieki. Polowan0 na niedźwiedzia zazwyczaj w październiku. Myśliwy, który wytropił legowisko niedżwiedzia wracał do czumy, zwoływał sąsiadów i zapowiadał, że można iść nazajutrz w gościnę do niedźwiedzia. Słowo ,.polowanie" nigdy nie było używane przy tej okoliczności. Na polowanie każdy z myśliwych szedł osobno. Rozpalano wokół legowiska ogień i płonącymi źagwiami starano się wypłoszyć niedźwiedzia z barłogu, przemawiając do niego słowami zachęty i perswazji. Najczęściej jednak zabijano niedźwiedzia w legowisku, zamykając otwór wejściowy i rozwalając górną część barłogu. Zwyczaj nakazywał odzierać ze skóry i patroszyć niedźwiedzia poza legowiskiem przy ognisku, gdyż legenda głosiła, źe gdy niedźwiecź widzi swoje legowisko oźywa. Przed zdarciem skóry odrąbywano przednią prawą łapę - zwyczaj ten wiąże się z jedną ze starych legend keckich; odrąbaną łapę przechowywano, jako talizman. Po zabiciu niedźwiedzia, odrąbana łapa porzucona trzykrotnie przez przedstawicieli rodów lub grup plemiennych wskazywała, którego ze zmarłych krewnych dusza przebywa w niedźwiedziu. Krewni zmarłego musieli gościć tę duszę tzn. powstrzymywali się w określonym okresie czasu od polowania i innych zajęć. Mięso niedźwiedzia odzielano starannie od kości, których nie wolno było rąbać. Wnętrzności zakopywano w miejscu polowania, starannie przy tym pilnowano, żeby ich nie porwały psy, nie dopuszczano również by psy lizały krew. Bardzo często w miejscu zabicia niedźwiedzia ustawiano słupek, na którym wszyscy obecni wyrzynali swój znak rodowy. Dzień święta z okazji zabicia niedźwiedzia składał się z trzech ceremonii: 1. gotowania mięsa i podziału wśród zaproszonych w domu "gospodarza" niedźwiedzia, 2. przygotowanie wizerunku niedźwiedzia i 3. goszczenie "duszy" niedźwiedzia, ceremoniał o znaczeniu magicznym, zabezpieczającym powodzenie w polowaniu i dobrobyt. Mięso niedźwiedzie gotowali tylko mężczyźni i tylko w jednym i tym samym kotle. Głowa była przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn; kaźdy z nich musiał tknąć ją chociaż palcem i posmarować sobie wargi. Każdy z gości otrzymywał porcję mięsa do domu; resztę zatrzymywali gospodarze dla swoich. Zwyczaj obdarowywania mięsem niedźwiedzim krewnych utrzymał się do dziś. Goszczenie "duszy" niedźwiedzia zaczynało się od wielkich porządków w czumie, następnie zaś gospodarz przygotowywał wizerunek niedźwiedzia na starannie oczyszczonej korze brzozowej w formie owalnej, przykrytej drugim kawałkiem kory. Z kolei sporządzał skrzyneczkę otwartą z wierzchu i z przodu, w którą wkładano wizerunek. głową ku otwartej części skrzy- ncczki; wokół skrzyneczki zaś rozkładano rozne CZęSCl niedźwiedzia. Do skrzyneczki wkładano zgiętą w pałąk gałązkę cedrową, oczyszczoną z kory, u dołu pałączka przywiązywano kawałeczek rybiego kleju, po bokach zaś przymccwywano 7 cieniutkich pałeczek; miało to być wyobrażenie niedźwiedzich żeber; ponadto przyczepiano kawałeczek języka niedźwiedzia i małe kawałeczki miedzi. Całość była symbolem czegoś wiąźącego poszczególne części ciała. Miedź i klej, zdaniem Ketów, miały ściągać niedźwiedzia do ludzi. Przez cały okres święta skrzyneczka z wizerunkiem niedźwiedzia pozostawała na honorowym miejscu, na noc przykrywano ją białą szmatką. Gdy goście byli zebrani, gospodarz siedząc obok skrzyneczki opoviiadał z najdrobniejszymi szczegółami historię upolowania niedźwiedzia; przed nim znajdowało się urządzenie do gotowania kleju vV' formie pałeczki, na której rozwidlonym końcu umocowany był lejek z kory brzozowej do którego wkładano oczy niedźwiedzia; prócz tego przygotowywano cedrową palmę i gdy opowiadanie dochodziło do momentu zabicia niedźwiedzia, gospodarz łamał palmę i z okrzykiem podskakiwal k:zduszając lejek wraz z ocziłmi. Następnie lejek tzw. chittyn wraz z palemką wrzucano do ogniska. Po tej ceremonii gospodarz wkładał maskę ze skóry nosowej niedźwiedzia i starał się raśladować go rykiem i ruchami. Po gospodarzu wszyscy zebrani mężczyźni powtarzali tę scenkę. Po czym maskę nazywaną ,.mordeczką" kładli ponownie przed skrzyneczką, przy której ustawiano również stolik. W końcu zaczynała się uczta, i losowanie za pomocą łapy niedźwiedzia, kto będzie dojadał pozostałe po niedźwiedziu potrawy. Ten na kogo padł los będzie mial - w przekonaniu Ketów - szczęście w polowaniu. Do skrzyneczki, w miejsce wizerunku niedźwiedzia, wkładano czasami czaszkę niedźwiedzia wraz z dolną szczęką. W końcu wizerunek niedźwiedzia wywoź ono uroczyście w tajgę, okadzając dymem z cedrowego igliwia, obnosząc kilkakrotnie wokół ogniska. W tajdze, wyrąbywano w pniu młodego cedra wgłębienie, w którym umieszczano deseczkę. Podobnie postępowano z czaszką i dolną szczęką niedźwiedzia. Wszystkie kości niedźwiedzia pozostałe po uczcie i mięsie podarowanym sąsiadom, zbierano starannie i składano u gospodarza uczty, który owijał je w korę brzozy lub płótno i grzebał bądź w ziemi bądź ,', dziupli cedrowej. Ketowie wierzyli; że gdy brzoza z wizerunkiem niedźwiedzia spróchniała i w końcu osuwała się z pnia na ziemię, niedźwiedź odradzał się i rozpoczynał życie na nowo. Podobne zwyczaje są znane i wśród innych ludów ż~'jących przeważnie l myślistwa. Jest to niewątpliwie kult związany z ustrojem rodowym. Charakterystyczne, że do kuł tu niedźwiedzia włączono również kult ognia i drzeWil. �I :)-10 Podobieństwo poszczególnych obrzędów tego kultu u Ketów i innych ludów Syberii dowodzi o szerokim rozprzestrzenieniu kultury myśliwskiej. Podobne obrzędy występują u Chantów i Mansów; należałoby więc wyJaśnić związki etniczne i kulturalne tych ludów z Ketami. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Z. 1. W ł a s o w a, (Syberyjskie materiały). Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko W. G. Korolienko jest uważany, po 1. A. Chudiakowie, za jednego z pierwszych zbieraczy i badaczy ludowej poezji Jakutów, poza tym zainteresowania jego obejmowały znacznie szerszy krąg zagadnień dotyczących zarówno całego kraju, jak i jego kultury. Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko znalazły swój wyraz w jego pracy redakcyjnej n'1d czasopismem "Ruskije bogatstwa". Korolienko pozostawił wiele notatek z informacjami o Tunguzach, Czukczach i Jukagirach. Zebrane przez niego z różnych źródeł materiały dowodzą o jego szerokich i różnorodnych zainteresowaniach przeszłością, Syberii oraz o wszechstronnych badaniach tego kraju. Korolienko, jako odpowiedzialny redaktor "Rus skowo bogatstwa" rozwijał niezmiernie żywą działalność, nie pozostawiając bez echa lub oceny żadnej nowej pozycji wydawniczej z zakresu folkloru ,etnografii i archeologii. P. W. Szejn, recenzując zbiór pieśni Korolienki, podkreślił jego wielki wkład w dzieło badań nad bytem i życiem ludu. Anastazja S. W. K i s j e I e w, KRATKIJ OCZERK DREVNIEJ ISTORII SOW, Chakgiz - Abakan, 1951, ss. 90. Kojdecka CHAKA- Dzieje Chakasów to jest nadjenisejskich Kirgizów stanowią jeden z ważniejszych rozdziałów w historii kultur środkowo-azjatyckich. Kultura tego bowiem właśnie ludu osiągnęla w swoim czasie zadziwiająco wysoki poziom. W końcowych stuleciach pierwszego tysiąclecia n. e. promieniowała ona swoimi wpływami na terytoria ludów ościennych, udzielając im niemało ze swoich osiągnięć. Swiadczą o tym stosunkowo liczne ale jednak fragmentaryczne wzmianki na ten temat w kronikach chińskich. Natomiast pełniejszy obraz dają wykopaliska archeologiczne z ostatnich dziesiątków lat. Jest obraz ten dla nas tym bardziej interesujący, że w ówczesnej kulturze ludu Kirgizów znajdujemy wiele cech europeidalnych. 1 Kisjelew przedstawia zarys historii kultury Chakasów wprowadzając czytelnika od razu w meritum problematyki archeologicznej, a więc w sprawę pierwotnego zaludnienia doliny Chakasko-Minusinskiej w środkowym biegu Jenisseja. Obszar ten, na którym od III do XI w. n.e. kwitła wspaniale kultura Kirgizów, był zamieszkały już od środkowego paleolitu a niektóre składniki tamtejszych kultur neolityc:.:nych i późniejszych weszły do omawianej kultury Chakasów (Kirgizów), świadcząc tym samym o nieprzerwanej ciągłości zaludnienia na tym obszarze. Dzieje tamtejszych przedhistorycznych społeczeństw z okresu przed etnicznym uformowaniem się ludu Kirgizów, autor przedstawia w pien\'szym rozdziale pracy, zatytułowanym "Ustrój wspólnoty pierwotnej". Słabą stroną rozdziału jest chyba to, że autor interpretuje liczne i ciekawe znaleziska archeologiczne z tego obszaru, w myśl sztywnego, dogmatycznego schematu, obowiązującego w okresie t. zw. stalinizmu. Stosuje także modną w owym czasie periodyzację Morgana Engelsa, skorygowaną przez S. P. Tołstowa w 1948 r. Zgodnie z tym schematem Kisjelew na paleolityczne materiały wykopaliskowe rzutuje obraz pierwotnego ludzkiego stada, w którym zrazu obowiązuje seksualna promiscuitas, którego gromadnym zajęciem jest łowiectwo a pierwocinami religji - kult zwierząt, właściwy ludom na tym etapie rozwoju. Dalszy rozwój tamtejszych społeczeństw, zdaniem autora, przebiega również zgodnie z ustalonym schematem wspomnianej periodyzacji. Poprzez małżeństwo grupowe dochodzi zatem do powstania wspólnoty pierwotnej, matriarchalnej, pod koniec paleolitu. Wyraźny podział pracy na męskie i kobiece zajęcia widzi autor w zróżnicowaniu form kamiennych skrobaczy (trójkątne - męskie. owalne żeńskie). O występowaniu matriarchatu mają, jego zdaniem, świadczyć gliniane figurki kultowe, przedstawiające postacie żeńskie .. Przejście od zajęć łowieckich i rybackich, do hodowli zwierząt i rolnictwa dokonało się na opisywanym obszarze, zdaniem autora, już w neolicie, a utrwaliło się ostatecznie w okresie brązu. W tym ostatnim Kisjelew wydziela trzy fazy: afanasjewską, andronowską i karasuską. W każdej zachodziły konkretne zmiany ustrojowe i gospodarcze. Na VIII-VII stulecia p. n. e. datuje autor oswojenie i zapoczątkowanie użycia pod wierzch konia. Zbiega się to chronologicznie z początkiem stosowania żelaza do produkcj i narzędzi i broni. \V tymże samym okresie brązu wynaleziona została kibitka o zaprzęgu z wołów. Wielość ruchów etnicznych na przestrzeni od czarnomorskiego basenu po Chiny sprzyjała w owym czasie szybkiemu rozprzestrzenianiu się tych wynalazków. Tym tłumaczy się zadziwiające ujednolicenie wielu form kulturowych na dużych obszarach Azji w t. zw. okresie scytyjskim (VII-III w. p. n. e.). W tym okresie w dolinie Chakasko-Minusinskiej dochodzi do upowszechnienia się kopieniaczych forrr. uprawy ziemi przy stosowaniu sztucznego nawodnienia. Rozwija się tutaj także transport konny: dokonuje się daleko posunięta specjalizacja �543 w zakresie obróbki metali, mianowIcIe w technice obróbki miedzi, brązu i żelaza. Z metali tych specjaliści produkują naczynia, broń, części uprzęży, narzędzia pracy i ozdoby. Liczne piramidalne kurhany świadczą o rozwoj u ustroju rodowo-plemiennego. W tej też epoce rozwinęły się specyficzne cechy kulturowe doliny jenisejskiej i Ałtaju. Na wyżynnym Ałtaju powstała osobna kultura, nazwana Majemirską, którą cechowały silniejsze związki ze scytyjskim zachodem a natomiast słabszy rodzimy tradycjonalizm. To zapoczątkowało kulturowe zróżnicowanie, które stało się podstawą przyszłego podziału kulturowego ludów tego obszaru na dwie grupy ~tniczne: tiursko-ałtajską i kirgiską. W trzech ostatnich stuleciach p. n. e. zaszły historyczne procesy, które zaciążyły nad dalszymi dziejami wielu ludów Środkowej Azji, a m. i. ludów nadjenisejskich. Od strony wschodniej rozpoczyna się ekspansja Chin, sięgająca daleko w głąb Azji, połączona z zakładaniem szlaków handlowych. Od Azji Przedniej wychodzi w kierunku Środkowej Azji uderzenie macedońskie, które niesie w głąb Azji sporo kulturowych elementów helleńskich. W centrum Azji powstaje olbrzymi związek wojenny Hunów. Spełnili oni osobliwą misję kulturową, roznosząc po całej Azji elementy kulturowe przejmowane od Chińczyków na wschodzie a od zhelenizowanych ludów na południowym zachodzie. Z tego też okresu pochodzą liczne elementy mongoloidalne, które przeniknęły na obszar jenisejski i zabarwiły nowowytworzony fizyczny typ Chakasów, który zachował się po czasy współczesne. Rozdział drugi zawiera charakterystykę (Kirgizów). Okres ten jest poświadczony dawnego państwa Chakasów przez źródła pisane. Są nimi wzmianki dziejopisów chińskich i runiczne napisy nagrobkowe, umieszczane na kamiennych płytach, stawianych na grobach rodowych władyków kirgiskich z tego okresu. Ze żródeł chińskich wynika, że na powstanie etniki kirgiskiej złożyły się składniki różnorodne, z których najważniejsze są dwa: 1. Jenisejsko-ałtajski substrat ludów, nazywanych przez kronikarzy chińskich "din-lin". Wykazywał on wiele cech fizycznych europejskich (jasną skórę. niebieskie oczy, jasne oczy). 2. Substrat ałtajskich ludów tureckich, które przez kronikarzy chińskich były określane mianem "gian-guny" (32). Wśród Kirgizów istnieje legenda o pochodzeniu Kirgizów i Turków od wspólnego przodka imieniem Niszid. Język wspomnianych napisów nagrobnych z nad Jenisseju w osnowie swojej pochodzi z języka ałtajskiego nazwanego orchońskim. Sojusz plemion kirgiskich doprowadził do wspaniałego rozkwitu ich państwa w pierwszym tysiącleciu n. e., a szczególnie między VI a IX w. n. e. Dopiero konflikty wojenne z Dżyngis-chanem i jego następcami doprowadziły do rozbicia ich państwa. Ostatecznego zniszczenia dokonał Kubłaj-chan. który w 1293 r. roz·kazał przesiedlić znaczną część Kirgizów do Mandżurii, \\7 okolice Ha-Jań. Od tego momentu nastąpił rozpad zamieranie funkcjonalnego zespołu, jaki stworzyła kultura tego ludu. Zdaniem Kisjelewa zasadniczy zrąb tej kultury ukształtował się \V oparciu o rodzime podłoże kulturowe w kotlinie Chakasko-Minusinskiej (s. 39). Jej gospodarczą podstawą było rolnictwo i przyzagrodowa hodowla bydła, jak również pasterstwo stepowe. Wczesnośredniowieczne znaleziska archeologiczne poświadczają tu znajomość i stosowanie pługa do orania roli, stosowanie sztucznego nawadniania pól, uprawę prosa, jęczmienia, pszenicy i tzw. himalajskiego jęczmienia. Hodowano konie, krowy, woły, owce i wielbłądy. Używano żaren do przemiału zboża. Ich średnia zdolność dziennego przemiału musiała sięgać ok. 50 kg. Świadczą o tym wymiary owych żaren oraz eksperymentalne badania autora. Pośrednio dowodzi to stosunkowo dużej wydajności tamtejszego rolnictwa. Ta sytuacja pozwala wnioskować, że zarazem musiało tam istnieć daleko posunięte zróżnicowanie i specjalizacja rzemiosła. Tak było w rzeczywistości, a dowodem są odkopane ślady działalności rzemieślniczej. Do wysokiego kunsztu doszła technika obróbki żelaza, a także i innych metali (srebra, miedzi i brązu). Autor sądzi, że artystycznymi wyrobami z miedzi, srebra i brązu zajmowali się specjaliści jubilerzy. Jakość jak również duże zróżnicowanie artystycznych form ceramiki glazurowanej dowodzi wysokiego stopnia w rozwoju garncarstwa. Tak samo jakość i rozmaitość form broni, narzędzi rolniczych i itd., uprzęży, odzieży itd. nie pozwala wątpić o tym, że poziom rzemiosła wytwarzającego takie przedmioty musiał być wysoki. Artystyczne rzemiosła utrzymywały się w rodach, przechodząc z ojca na syna. Świadczą o tym niektóre napisy nagrobne. Kisjelew sądzi, że już wtedy istniały tu zalą:bki przyszłych cechów rzemieślniczych. Bogatej produkcji rzemieślniczej odpowiadały liczne kontakty handlowe. Do kraju Kirgizów docierali kupcy chińscy, arabscy, tybetańscy, tocharyjscy i in. Ustrój był w pewnym sensie oligarchiczny. Na czele społeczeństwa stała rodowa, zamożna arystokracja, właściciele niezliczonych stad bydła i licznych niewolników. Ale równocześnie lud ten był jeszcze uzależniony od rodowych władyków póżniejszych, "biegów", "kaganów" i "badurów". Tak, że w sumie nie można tu jeszcze mówić o narodzie rządzonym przez władców. Jest to raczej zjednoczenie grup rodowo-plemiennych, w którym podstawową jednostką społeczno-organizacyjną był ród - "el". Wspomniane poprzednio pismo runiczne pochodzenia tiurskiego ulegało przekształceniu w końcowych dziesięcioleciach VIII w. przy udziale elementów pisma chorezmijskiego, które - jak wiadomo - wyrosło na wzorach aramejskich. (s. 69). Tym niemniej Kisjelew przypuszcza, że u Kirgizów istniał rodzimy system znaków runicznych, o czym mają świadczyć najstarsze z napisów nagrobnych. Pierwotną religią Kirgizów był system wierzeń właściwych szamanizmowi. Szczególny akcent kul- �545 towy dotyczył ognia. Z czasem dotarły tam wpływy buddyzmu, a pozmeJ islamu. Twórczość artystyczna w zakresie plastyki również reprezentowała wysoki poziom, co poświadczyły znaleziska w grobach kirgiskich. Po rozgromieniu państwa Kirgizów przez Dżyngizydów, wiadomości o Kirgizach stały się nikłe i rzadkie, zwłaszcza w XIV do XVI w. Dopiero wzmianki napotykane w aktach syberyjskich i moskiewskich od XVII w. pozwalają śledzić ich dalszą historię. Wynika z nich, że Kirgizi ulegli recesji kulturowej. Zatraciwszy wiele z elementów swej dawnej kultury, w dużej części przeszli z powrotem do zajęć łowieckich. Jedynie w dorzeczu środkowego Jeniseju wśród tamtejszych Kirgizów nadal zachowały się tradycje świetnej sztuki kowalskiej, i nadal kowalstwo odgrywało ważną rolę w tamtejszym regionie. Nałeży się spodziewać dałszych badań, które rzucą więcej światła na dzieje i kulturę tego interesującego ludu. Praca S. W. Kisjelewa należy do publikacji, które przynoszą nieznane, niekiedy wręcz sensacyjne szczegóły o kulturze ludów Azji Srodlwwej. W perspektywie r,istorycznej widać, że dyfuzja niektórych elementów kulturowych takich, jak pług, żarna, uprząż końska, telega stcpowa i in., mogła odbywać się innymi drogami, niż to na ogół bywa przyjmowane w dyfuzjonistycznych teoriach współczesnych szkół europejskich. Praca jest niestety napisana trochę chaotycznie, co umniejsza jej odkrywcze wałory. Jest też wydrukowana w wyjątkowo słabej formie graficznej, wyra żnie kolidującej z jej bądź co bądź cenną treścią. T. Dusan Wróblewski Drljaca ZARYS STANU BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W JUGOSŁAWII Aczkolwiek już prace pisarzy klasycznych zawierają sporo materiałów dotyczących różnych narodów l, etnologia jest uważana za młodą naukę. W Jugosławii, podobnie jak w innych krajach europejskich, bardzo skąpe są źródła etnologiczne dotyczące średniowiecza 2. Począwszy od XVI w. zarówno nasi jak i obcy pisarze, kronikarze, podróżnicy i historycy: P. Hektorowić (XVI w.) ;', L Valvasor (XVII w.)4, A. Kacić-Miośić" i ks. A. Fortis (obaj z XVIII w.) 6 dają w swoich pracach sporo materiałów o życiu Słowian Południowych. Systematyczne zbieranie i opracowanie materiałów dotyczących życia narodu rozpoczyna się dopiero w pierwszej połowie XIX w. Fakt ten wiąże się z imieniem V u k a Kar a d ż i ć a (1787-1864), który jako inicjator tej pracy zarówno u Chorwatów jak i Serbów, wpływał też na <:;łowel;ców i inne narody bałkańskie '. Mimo iż Karadżić, a w Chorwacji Vrhovac R jednocześnie rozpoczęli działalność. w czasie kiedy etnologia zaczyna się rozwijać jako odrębna nauka, wyniki ich prac nie są jednakowe. Karadżić od razu mógł przystąpić do wydania pierwszego tomu pieśni ludowych (r. 1814); natomiast wiele czasu minęło zanim do podobnych rezultatów doszło w Słowenii (r. 1839), dzięki Polakowi Emilowi Korytce, a w Chorwacji jeszcze później (r. 1846). Praca etnograficzna Karadżića przypada na pierwszą połowę XIX w., zaś w drugiej połowie działają jego następcy, których wyniki prac nie są tak znaczne. Już za życia Vuka rozpoczyna się zarówno wśród Serbów jak i Chorwatów organizowanie towarzystw naukowych i instytucji (muzea), które odtąd będą pomagały w pracach dotyczących bytu i kultury narodu. Z końcem XIX w. przejmują te prace takie instytucje jak Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki w Zagrzebiu, Serbska Akademi3 Królewska (obecnie Serbska Akademia Nauk i Umiętności) w Belgradzie, Muzeum Krajowe w Sarajewie. Pozostawiają one jednak wolną rękę tak indywidualnej, jak i kolektywnej pracy innych instytucji; specjalnie zaznacza się działalność różnych czasopism 9. Budzenie się zainteresowania bytem i kulturą narodu, powstawanie pierwszych muzeów narodowych jest historycznie uwarunkowane walką Południowych Słowian o odrębność narodową 10. Natomiast, wydaje się rzeczą zrozumiałą, że etnologia jugosłowiańska musiała przejść przez dłuźszy etap indywidualnego zbieractwa, pasjonującego amatorstwa, po to, aby po założeniu wymienionych instytucji (które w ramach swojej pracy poświęcają wiele uwagi również naszej nauce) oraz po założeniu instytucji ściśle etnołogicznych, towarzystw i czasopism, praca ta uzyskała charakter bardziej systematyczny. Koniec XIX i początek XX w. eharakteryzuje się w Jugosławii założeniem oddziałów etnograficznych w akademiach Zagrzebia i Belgradu, wyodrębnieniem się pierwszych muzeów etnograficznych z muzeów narodowych, założeniem pierwszej na południowym wschodzie katedry etnologii na Uniwersytecie Belgradzkim, pojawieniem się periodyków etno_ logicznych, zainteresowaniem ze strony muzeów i instytutów zagranicznych 11 naszymi materiałami etnologicznymi oraz studiami zagranicznych badaczy nad naszymi problemami etnograficznymi 12. Po pierwszej wojnie światowej rozpoczęły się wykłady na wszystkich uniwersytetach w kraju i w związku z tym zjawiła się znaczna ilość etnologów. Wprowadzono również etnologię jako przedmiot nauczania w gimnazjach. Przy tej całej pracy brakło koordynacji; nie równomierny był też rozwój nauki na pewnych obszarach Jugosławii, co· stworzyło konieczność założenia towarzystwa ludoznawczego. Jednak dwukrotne próby założenia towarzystwa nie powiodły się (r. 1926 i 1931 r.). Warunki polityczne przedwojennej Jugosławii, negowanie jednych i faworyzowanie innych narodów, nie stanowiły· sprzyjającej atmosfery dla rozwoju jugosłowiańskiej etnologii. Dodajmy, że różne instytucje etnologiczne szły na rękę takiemu stanowi rzeczy 13. Instytucje prowadzące 35 - "Lud", t. XLVII �547 badania nad bytem i kulturą narodu przejawiały działalność wydawniczą w zakresie kwestionariuszy i podręczników zawierających wskazówki do pracy badawczej. Dzięki temu zebrano dużą ilość materiałów. Szczególnie działalność wydawnicza lat trzydziestych bież. stulecia przybiera na sile, drukowano bowiem przede wszystkim materiały zebrane poprzednio. W okresie póżniejszym akcja zbierania materiałów nie dotrzymywała kroku pracy wydawniczej. Często tworzeniem podstaw i zakładaniem fundamentów etnologii zajmował się jeden człowiek, jedna wybitna indywidualność l'. Także antropogeograficzna szkoła C v i j i c i a, niewątpliwie wywarła znaczny wpływ na jugosłowiańską, a ściślej - na serbską etnologię. Reprezentanci tej szkoły uznali decydujący wpływ środowiska geograficznego na rozwój narodu i jego kulturę. Etnologia jugosłowiańska przyjęła również zasady szkoły e w o l u c j o n i s t y c z n e j. Kierunek zaś h i s t o r y zm u s c h e m a t y c z n e g o, który w okresie imperializmu dominuje nad szkołą ewolucjonistyczną, p0pularyzuje się również i w Jugosławii z czego wynika, że i ahistoryzm a częściowo i formalizm miały miejsce w jugosłowiańskiej etnologii 15. Kończąc część wstępną mego artykułu podaję jednocześnie, że rozwojem etnologii zajmowali się niemal wszyscy czołowi etnologowie: T. Djordjević, J. Erdeljanović, B. Drobnjaković, M. Gavazzi, M. Filipović, V. Novak, Ś. Kulisić, B. Rusić, J. Vukmanović i różni obcy badacze 16. Zestawienie chronologiczne instytUCJ'l' nie działalność Rok założenia Instytucje* Katedry 1888 M~' Sarajewo 1894 1896 Belgrad względnie 1906 1913 Split 1919 Zagrzeb Organizacja poszczególnych powojennej pracy republikach etnograficznej jugosłowiańskich Po drugiej wojnie światowej publikuje się materiały przeważnie zebrane wcześniej. W okresie tym odczuwa się już potrzebę ukazania ogól_ niejszych metodologicznych opracowań oraz zestawienia bibliografii. Serbia Najstarsza katedra w Jugosławii to Seminarium Etnologiczne Uniwersytetu Belgradzkiego. Straciła ona podczas wojny obu swoich profesorów: dr T. Djordjevicia i dr J. Erdeljanovicia. Zreorganizowane po II wojnie światowej, z prof. dr B. Drobnjakoviciem na czele i niezbędną ilością kadry naukowej oraz znacznie wzbogaconą biblioteką, Seminarium Etnologiczne przygotowało instytucjom etnologicznym czterech naszych republik znaczną ilość specjalistów. Założony przed blisko siedemdziesięciu laty jako Sekcja Etnograficzna, wielokrotnie reorganizowany, Instytut Etnograficzny SANU, począwszy za narodni żivot Slavena (Zgb.) obicaje Zagrzeb 1926 1951 zbornik Lubljana 1923 1930 muzeja Skopje I w obec- Czasopisma Glasnik Zemaljskog u Sarajevu Zbornik Jużnih Belgrad 1924 rozwijających Srpski etnografski (Belgrad) 1901 1921 t l . e no oglcznych w Jugosławii Skopje Lubljana "Etnoloska biblioteka" - Zgb. "Etnolog" - Lubljana Glasnik Etnografskog muzeja Belgrad Banjaluka Zadar Cetinje 1952 Glasnik Etnografskog Belgrad 1£56 Glasnik instituta za slovensko rodopisje, Ljubljana 1959 Etnoloski pregled, instituta SAN, na- Belgrad • W zestawieniu powyższym nie uwzględniono instytutów. Brakowało mi do tego szczegółowych danych. Oprócz instytutów Serbskiej i Chorwackiej Akademii Nauk, założonych na schyłku XIX w., większość pozostałych założono po drugiej wojnie światowej. �549 548 od 1958 r. posiada następujące sekcje: a) etnologiczną, b) antropologiczną, c) folklorystyczną, d) socjologiczną oraz e) sekcję budownictwa ludowego. Kontynuując, i w znacznej mierze rozszerzając dzieło Cvijića, Instytut Etnograficzny SANU prowadził najdłuższe badania w zakresie etnologii. Według mapy sporządzonej w ostatnich latach w Instytucie przeszło 1/3 terytorium FNRJ zbadano pod względem antropogeograficznym i opublikowano te materiały. Sekcja socjologiczna postawiła sobie za zadanie badanie ekonomiczno-socjologiczne bytu i obyczajów narodu, w związku z industrializacją i urbanizacją wsi. Oprócz tego jednym z ważniejszych zadań tego instytutu jest organizacja pracy nad realizacją jugosłowiańskiego atlasu etnologicznego. Dość szeroko zakrojoną akcję prowadził Instytut Wsi SANU, który dziś już nie istnieje, bowiem zadania jego przejął Oddział Badania Wsi Instytutu Nauk Społecznych. Duże znaczenie dla etnologii jugosłowiańskiej ma akcja Maticy Serbskiej w Nowym Sadzie nastawiona na problematykę przystosowania się ludności przesiedlonej po wojnie do Vojvodiny. Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, podobnie jak większość założonych po wojnie muzeów, prowadzi wszechstronną działalność naukową; wydatnie zwiększają się zbiory (stałe i okresowe wystawy) oraz ogłasza się drukiem zebrane materiały. Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie jest inicjatorem badań kompleksowych (wyniki których są już drukowane) nastawiając się przede wszystkim na badanie Hera - dawniejszej ludności Banatu. Pozostałe muzea w Serbii, mimo że często obsada personalna sprowadza się do jednego fachowca - etnologa, prowadzą badania z zakresu kultury materialnej. Niektóre z nich posiadają własne wydawnictwa w których publikują zebrane materiały. Oprócz pracy naukowej muzea prowadzą działalność oświatową; w akcji ochrony zabytków współpracują z instytucjami konserwatorskimi. Działalność wydawnicza znajduje swój wyraz przede wszystkim w kontynuacji starych wydawnictw jak: "Srpski etnografski zbornik" 17 pod redakcją B. Drobnjakovicia oraz "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" 18 pod redakcją M. Vlahovicia. powołano również nowe tytuły wydawnicze, a mianowicie: "Glasnik Etnografskog instituta SANU" lO i czasopisma poszczególnych muzeów 20 oraz rÓżne większe 21, bardziej reprezentatywne publikacje 22. Poza tym pracownicy Seminarium Etnol~gicznego drukują swoje prace w "Zborniku Filozofskog fakulteta Umverziteta u Beogradu" 23. Chorwacja Zreorganizowany po drugiej wojnie światowej Zakład Etnologii (Katedra Etnologii Ogólnej oraz Katedra Etnologii Jugosławii) w Zagrzebiu \V dalszym ciągu kontynuuje pracę dydaktyczną, wprowadzając m. in. do programu nauczania zasady kartografii etnologicznej. Kierownikiem Zakładu jest prof. dr M. Gavazzi. Zakład ten w porównaniu z belgradzkim nie prowadził tak dużcj akcji dydaktycznej, ze względu na nieliczny personel, co spowodowało mniejszą ilość studentów kończących etnologię w Zagrzebiu. W 1953 r. Sekcja Etnograficzna Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki w Zagrzebiu przerodziła się w Instytut Etnograficzny obejmujący 4 sekcje: a) Etnologiczną, b) Etnograficzną, c) Folkloru Muzycznego oraz d) Antropogeograficzną. Zaczęte pod koniec ubiegłego wieku pod kierownictwem A. R a d i c i a, prace nad monograficznymi opracowaniami nie ograniczyły się tylko do antropogeografii. Mimo. że nie prowadzono ich na t.ak szeroką skalę, jak w Belgradzie, dla etnologii są one bardzo wartościowe. Na ogólną ilość siedmiu muzeów, które przejawiają działalność na terenie Jugosławii, trzy przypadają na Chorwację 24. Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu, obok działalności kulturalno-oświatowej, prowadzi badania terenowe na obszarze całej Chorwacji (zespołowo-kompleksowe i indywidualne) 25. Pozostałe dwa etnograficzne muzea chorwackie, ze względu na szczupłość kadry oraz niedostateczne środki finansowe, ograniczają się do badań na obszarze mniejszym, a mianowicie Srodkowego Wybrzeża oraz wysp przybrzeżnych. Nieodpowiednie warunki w zakresie ekspozycji, gromadzenia zbiorów itp. utrudniają realizację akcji naukowo-badawczej, podejmowanej przez absolwentów etnologii, jako pracowników muzealnych w Chorwacji i pozostałych republikach. Częściowo rozwiązują wprawdzie ten problem nowoorganizujące się muzea regionalne z działami etnograficznymi prowadzonymi przez fachowców. Muzea chorwackie, szczególnie mieszczące się w miejscowościach turystycznych (muzea etnograficzne w Splicie, Zadarze, dział etnograficzny w Dubrowniku), cieszą się wciąż wzrastającą frekwencją. Od 1949 r. rozpoczęto w Zagrzebiu dalszą kontynuację czasopisma "Zborni.k za na rodni żivot i obićaje Jużnih Slavena" 26 pod redakcją profesorów dr D. Boranicia i dr M. Gavazziego. Od 1951 r. redaktorem tego czasopisma jest prof. dr M. Gavazzi. Oprócz tego czasopisma, Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki opublikowała dwutomową pracę M. M u r k i o poezji ludowej (przygotowaną jeszcze przed drugą wojną światową). Pracownicy Katedry w Zagrzebiu publikują swoje prace na lamach "Zbornika Filozofskog fakulteta Sveućilista u Zagrebu" 27. Zakład Uniwersytetu Zagrzebskiego po kilkunastoletniej przerwie wznowił edycję pt. "Izdanja Etnoloskog seminara Sveucilista u Zagrebu" 28. W Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu dotychczas nie udało się wznowić czasopisma przedwojennego, w zamian za co wydrukowano przewodnik muzealny "Tumac izlożbene gradje u Etnografskom muzeju u Zagrebu" 29. �;:;50 551 Pozostałe muzea etnograficzne, wzgl. etnograficzne działy muzeów regionalnych, publikują przewodniki muzealne, prace o charakterze turystyczno-krajoznawczym 30, a o ile na ich terenach istnieją roczniki muzealne etnologowie zamieszczają tam swoje artykuły specjalistyczne 31. Podsumowując dane o wydawnictwach w Chorwacji stwierdzamy, że ilość ich jest niewystarczająca dla placówek etnograficznych. Słowenia Katedra Etnografii w Lublianie, nie przejawiająca żadnej działalności w czasie wojny, zreorganizowana po wyzwoleniu a kierowana obecnie przez docenta dr V. Novaka (ale bez dostatecznej kadry) przygotowała w okresie powojennym kilkudziesięciu fachowców, prawie wyłącznie specjalistów z zakresu etnologii Słowenii. Na obszarze Słowenii, w Lublianie, prowadzą działalność dwa instytuty: Instytut Ludoznawstwa Słowenii oraz Instytut Muzyczno-Ludoznawczy. Instytut Ludoznawstwa Słowenii posiada dwa działy: a) literatury ludowej i b) dział obyczajów i zabaw. Działalność tego instytutu przejawia się w badaniach nad zagadnieniami z zakresu folkloru ludowego, natomiast kultura materialna jest przedmiotem badań słoweńskich muzeów regionalnych. Podobną tematycznie działalność prowadzi Instytut Muzyczno-Ludozn'1Wczy, który jednak szczególny nacisk kładzie na badania nad kulturą muzyczną. Inicjatywę badań zespołowo-kompleksowych, zapoczątkowaną przez Muzeum Etnograficzne w Lublianie w r. 1954, podjęły istniejące już w tym okresie muzea regionalne. Tą metodą badawczą posługują się także, powstające w następnych latach, działy etnograficzne muzeów regionalnych (np. w Mariborze i Celiu). Tego rodzaju badaniami objęto początkowo tylko przybrzeżne obszary Słowenii (Istra, Doleńska) a ostatnio obszary górskie (Pohorje). Nie mniej ważną rolę spełniają muzea w propagowaniu kultury ludowej, urządzając okresowe wystawy, poświęcone nie tylko zagadnieniom Słowenii, lecz także kulturze ludowej krajów egzotycznych. Działalność wydawnicza jest słabiej rozwinięta niż w Serbii, Chorwacji a nawet w Bośni i Hercegowinie. W r. 1948 reaktywowano czasopismo Muzeum Etnograficznego w Lublianie pt. "S!ovenski etnograf", którego w okresie powojennym wydano 13 roczników. Z nowych wydawnictw wymienić należy kwartalnik pt. "Glasnik Instituta sa s!ovensko narodopisje", którego pierwszy numer ukazał się w r. 1956. Na treść wymienionego kwartalnika składają się małe artykuły, kwestionariusze oraz dział zawierający korespondencję z informatorami. Bośnia i Hercegowina Na uniwersytecie w Sarajewie brak odrębnego kierunku etnologii. Prof. S. Kulisić przeprowadzał od 1950 r. wykłady z etnologii, jako nauki pomocniczej, przy katedrze geografii. Miejsce prof. Kulisicia zajął w r. 1955, prof. dr M. Filipović. W związku z powiększeniem personelu wspomf\ianej katedry zaistniały ostatnio realne możliwości wyodrębnienia etnologii jako studium kierunkowego. Instytut Badań Folkloru w Sarajewie, który odegrał doniosłą rolę w badaniach zespołowo-kompleksowych zgromadził bowiem bogate materiały, uległ reorganizacji, ponieważ całokształt prac, łącznie z personelem przejęło Muzeum w Sarajewie. Na podkreślenie zasługuje działalność Instytutu przed jego likwidacją zwłaszcza przy gromadzeniu obfitych zbiorów muzealnych. Instytut do Spraw Bałkańskich, istniejący przy Towarzystwie Naukowym w Sarajewie, z jednoosobową obsadą (dyrektor), ogranicza swoją działalność do badań z zakresu językoznawstwa porównawczego. Ze względu na zmianę obsady personalnej 32, obecnie zainteresowania Instytutu sprowadzają się do badań etnograficznych. Muzeum Bośni i Hercegowiny w Sarajewie, wzbogacone przez zbiory, personel i działalność byłego instytutu do spraw folklorystyki, zatrudnia obecnie dwunastu pracowników naukowych. Nadmienić należy, że jest to jedna z nielicznych pł'acówek w Jugosławii posiadająca tak liczną obsadę personalną. Poszczególni pracownicy naukowi tej placówki specjalizują się w określonych działach etnologii, folkloru i językoznawstwa. Z prac badawczo-naukowych Muzeum w Sarajewie wymienić należy prowadzone, przez zespół pracowników Działu Etnograficznego, badania kompleksowo-zespołowe na obszarze Neum-Kleka, Livańsko Pole oraz Imliany. JVluzeum w Sarajewie, mimo że dopiero rozpoczyna organizować ekspozycje okresowe, cieszy się dużą frekwencją, szczególnie młodzieży szkolnej. W innych placówkach muzealnych w republice, w działach etnografii, zatrudnia się po jednym pracowniku naukowym. Proporcjonalnie do obsady działalność tych muzeów jest dużo skromniejsza. Jedno z przedwojennych muzeów etnograficznych (w Banialuce), w okresie powojennym poszerzyło swój zakres tematyczny przez utworzenie nowych działów. W chwili obecnej muzeum to posiada bardzo bogate zbiory strojów ludowych. Poza te m, przejawia ono ożywioną działalność w zakresie stałych i okresowych wystaw etnograficznych oraz w zakresie badań terenowych nie tylko z dziedziny kultury materialnej, ale także i muzykologii. Najstarszym wydawnictwem a charakterze rocznika w Bośni i Hercegowinie jest "Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu". W nowej serii został on wskrzeszony w 1946 r. jako wydawnictwo, początkowo jednotomowe, zamieszczające m. in. artykuły etnograficzne. Od r. 1953 "Glasnik. .." ukazywał się w dwóch tomach, z czego drugi tom był poświęcony historii i etnografii. W 1959 r. ten drugi tom przeradza się w wydawnictwo �5G2 wyłącznie etnograficzne o nazwie "Etnologia". Ostatni numer "Etnologii" Muzeum w Sarajewie zawiera pierwsze wyniki badań zespołowo-kompleksowych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w tym czasopiśmie ukazały się, w okresie powojennym, dwie bibliografie etnograficzne :l:l. Począwszy od 1951-19.55 r. wychodziło w Sarajewie czasopismo Instytutu do Badań Folkloru :14, którego treść stanowił głównie folklor. Trzecim wreszcie czasopismem, ukazującym się w Tuzli nakładem Muzeum Krajowego jest "CIanci i gradja za kulturnu istoriju Istocne Bosne":I5 zawierający m. in. artykuły o tematyce etnograficznej. Wśród periodyków wymienit: należy jeszcze publikacje Urzędu Ochrony Zabytków w Sarajewie :I'" w których znależć możemy artykuły poświęcone ochronie i konserwacji reliktów starego budownictwa ludowego. Z innych wydawnictw, już nic o charakterze periodyków, na czoło wysuwa się "Słownik Turcyzmów:l7 (wydawnictwo byłego Instytutu do Badań Folkloru w Sarajewie), dwa zbiory melodii i pieśni ludowych z obszaru Krainy Bośni '18 (wyd. Muzeum Narodowego w Banialuce), oraz dwie mniejsze publikacje (wydane przez muzea w Mostarze 89 i w Trawniku) 40. Macedonia Katedra etnologii na Uniwersytecie w Skopju, pod kierownictwem prof. dr B. Rusicia, p~owadzi intensywną działalność pedagogiczną w języku macedońskim; przygotowuje młode kadry wyłącznie do instytucji znajdujących się na terenie tej republiki. W 1950 r. założono w Skopju Instytut Folkloru, posiadający 3 działy: a) Tkactwa (względnie wytworów włókienniczych), b) Zwyczajów, obrzędów i muzyki ludowej, oraz c) Choreografii. Instytut ten bada byt i obyczaje na terenie Macedonii. Muzeum Etnologiczne w Skopju powstało w 1949 r. dzięki rozbudowie i wydzieleniu się Działu Etnograficznego z Muzeum Narodowego. Działalność tego muzeum, podobnie jak i działalność etnograficznych oddziałów w muzeach narodowych, założonych po wojnie (Muzeum Miejskie w Skopju, muzea w Ochrydzie i Velesu Tytowim i in.), przejawia się w akcji gromadzenia i przystosowania do potrzeb muzealnych - ebpn natów kultury materialnej. Etnograficzna działalność wydawnicza w Macedonii jest rozwinięta bardzo słabo. Muzeum Etnograficzne w Skopju, podobnie jak i Instytut Folkloru, żadnego czasopisma nie posiadają a naukowcy z tych placówek drukują swe prace w "Glasniku Muzejskog drustva" H (pracowników muzealnych), w czasopiśmie Fakultetu Filozoficznego w Skopju 4~ wzg. w czas=pismach ukazujących się w innych republikach. Od czasu do czasu, ukazują się także w Macedonii niewielkie wydawnictwa książkowe ". Wydaje się. że założenie przynajmniej jednego czasopisma, periodyku na terenie Macedonii, podziałało by mobilizująco na młodych pracowników tej republiki, a naukowcom innych regionów kraju pozwoliło by na lepsze poznanie życia i twórczości Macedończyków. Czarnogórze Czarnogórze nie posiada uniwersytetu, nie ma więc wychowanych przez siebie kadr etnologicznych i zmuszone jest zatrudniać pracowników wykształconych w innych republikach. Założony po wojnie w Cetyniu Instytut Historii, posiada Sekcję Etnograficzną, której zadaniem jest prowadzenie badań etnograficznych na terenie Czarnogórza. Główną problematyką badawczą Muzeum Etnograficznego w Cetyniu stanowią badania nad kulturą materialną, a w szczególności nad kwestią stroju ludowego toteż większość zbiorów tego muzeum to eksponaty z zakresu stroju. Całkowita zmiana ekspozycji wystawy w okresie powojennym polegała na znacznym unowocześnieniu jej w sto_ sunku do istniejącej poprzednio, ale wymagała kilku lat intensywnej pracy. W nowopowstających muzeach regionalnych Czarnogórza, których ilość ciągle wzrasta, dają się ostatnio zauważyć tendencje do tworzenia działów etnograficznych. W Czarnogórzu nie ukazują się żadne publikacje z zakresu etnologii. Artykuiy etnograficzne dotyczące tej republiki są drukowane w czasopismach pokrewnych dyscyplin 44, w czasopismach o charakterze kulturalnym 45, względnie pracownicy Muzeum Etnograficznego drukują swe artykuły w wydawnictwach innych republik. II Charakterystyka pracy badawczej problematyka etnologiczna Rozdział ten będzie próbą przedstawienia głównych cech wspólnych dla prac etnologicznych w poszczególnych republikach oraz próbą uwypuklenia problematyki etnologicznej. Jak już zaznaczono poprzednio, prace dydaktyczne z zakresu etnologii pro\ •..• adzą katedry we wszystkich jugosłowiańskich ośrodkach uniwersyteckich. Z pięciu istniejących w naszym kraju uniwersytetów, trzy posiad8ją katedry etnologii (Belgrad, Zagrzeb, Lubliana), w pozostałych zaś dwóch etnologia jest przedmiotem wykładanym na katedrach geografii lSkopje, Sarajewo). Na podkreślenie zasługuje fakt, że programy uczelni oraz sposób przygotowania młodej kadry były różne na poszczególnych uniwersytetach. W ostatnich latach dają się jednak zauważyć tendencje do ujednolicenia metod nauczania, w związku z czym przeprowadza się m. i. okresową wymianę pracowników naukowych - głównie profesorów między poszczególnymi uczelniami. Specyficzna sytuacja zachodzi między �555 ilością studentów kończących etnologię a realnymi możliwościami ich zatrudnienia. Wydaje się, że problem ten można by rozwiązać dwojako: a) ograniczyć ilość miejsc na uniwersytetach, a tym samym ograniczyć rolę etnologa do pracownika badawczo-naukowego (katedry, instytuty, muzea) oraz b) dążyć do zatrudnienia etnografów w szkolnictwie, wydziałach oświaty itp. Ta druga możliwość jest tym bardziej realna, że wykłady z etnologii w szkolnictwie średnim mają już swoją tradycję. Ze względu bowiem na przeprowadzanie akcji zbieracko-ankietowych, wydaje się jak najbardziej słuszne wprowadzenie etnologii do liceów pedagogicznych. Dużym ułatwieniem w tym zakresie są przygotowane odpowiednie podręczniki a mianowicie B. D r o b n jak o v i c i a oraz V. N o v aka. Z innych postulatów zmierzających do podniesienia kwalifikacji młodej kadry etnologicznej, można by zalecać utworzenie przy istniejących katedrach specjalnego konwersatorium oraz seminariów doktoranckich. Uwzględniając całokształt powojennej działalności instytutów i sekcji etnologicznych oraz folklorystycznych (łącznie dwanaście instytucji) należy stwierdzić ogromną ilość indywidualnie zebranych antropogeograficzno etnologicznych opisów materiałowych. Materiały te, zbierane przez okres siedemdziesięcioletni, przez różnych badaczy i według różnych kwestionariuszy nie zawsze są porównywalne i stąd wydaje się że nie mogą stanowić podstawy nawet atlasu antropogeograficznego. Niemniej przedstawiają one poważną bazę materiałową z którą należy się liczyć przy uwzględnianiu dynamiki poszczególnych zjawisk, na co między innymi kładzie nacisk Jugosłowiański Atlas Etnologiczny (EAJ) nad którym już rozpoczęto pierwsze prace. Wymienione instytuty, w ostatnich latach, zapoczątkowały na terenie Jugosławii specyficzny rodzaj badań, które można by nazwać etnosocjologicznymi. Należy podkreślić, że nowozałożone instytuty nie zawsze mają możliwości prowadzenia własnych wydawnictw, wobec czego wysiłki swoje kierują głównie na gromadzenie materiałów i ich c p~;;cowanie archiwalne. Mówiąc o jugosłowiańskiej muzeologii, zwraca uwagę znaczny wzrost liczby muzeów z działami etnograficznymi i utworzenie trzech specjalnych muzeów etnologicznych (w Cetyniu, Zadarze i Skopju). Przy tworzeniu tych instytucji często napotykano na duże trudności (względy kadrowe, finansowe itp.). Nie mniej trudności te zostały pokonane przy dużym jednakże wkładzie pracy i zapału, toteż w chwili obecnej kilka z tych muzeów wydaje nawet własne czasopisma naukowe. Stały wzrost wykształconych. młodych pracowników muzealnych nie pozostał bez wpływu na skład i poziom fachowy personelu naukowego. W związku z tym muzeom przypadło w udziale inicjowanie kompleksowych badań zespołowych z zakresu kultury ludowej. Około dziesięciu lat trwają już starania o utworzenie Skansenu, podejmowane przede wszystkim przez tych etnologów, którzy mieli sposobność bezpośrednio zapoznać się ze skansenami skandynawski- mi. Utworzenie Skansenu było by pożądane zarówno ze względu na jego znaczenie naukowe, jak i popularyzatorsko-dydaktyczne. W obecnym stanie wydaje się słuszne utworzenie jakiegoś muzeum pomyślanego szerzej a gromadzącego materiał z całej Jugosławii, a nawet z półwyspu Bałkańskiego. Postulat ten znajduje uzasadnienie tym bardziej, że niektóre z naszych muzeów mają po temu warunki, posiadają bowiem pewien zasób eksponatów z całego terenu państwa oraz krajów ościennych. Z przytoczonego powyżej przeglądu etnologicznej działalności wydawniczej .Jugosławii wynika, że nie jest ona skąpa, jakkolwiek można mieć zastrzeżenia co do równomierności nasycenia terenu regionalnymi wydawnictwami etnologicznymi (np. w Macedonii i Czarnogórzu, gdzie działa kilka instytucji etnologicznych, nie ma ani jednego naukowego czasopisma). Wobec tak licznych wydawnictw i dość rozproszonego materiału, jak najbardziej słusznym wydawało się stworzenie centralnego czasopisma o charakterze metodologicznym. Taki centralny organ w którym zamieszczano by artykuły metodologiczne oraz analizujące i podsumowujące dotychczasowe wyniki, przyczynił by się niewątpliwie do koordynacji prac etnologicznych w Jugosławii. W czasopismach etnologicznych, w ostatnich latach, zamieszczane są opracowania monograficzne, stanowiące rezultat zespołowych badań terenowych, prowadzonych przez okres dwu- lub trzyletni. Poza tym na treść czasopism etnologicznych składają się bibliografie, tak bieżące jak i tematyczne, natomiast w dalszym ciągu odczuwa się brak bibliografii ogólnej np. za okres powojenny. Podkreślić należy, że na łamach wydawnictw etnologicznych publikuje się referaty wygłaszane na kongresach Związku Folklorystów Jugosławii (patrz L Kałojewa w SE). Dość licznie organizowane konferencje naukowe 46 pozwalają pracownikom poszczególnych ośrodków na wymianę swoich poglądów i wyników. Mirno to odczuwa się brak sympozjum naukowego, poświęconego wybranym zagadnieniom, na którym aktualne problemy mogły by być dokładnie przedyskutowane. Niewątpliwie tego rodzaju zebrania ułatwiły by pracę młodym kadrom, podnosząc jednocześnie ich poziom naukowy. Trzecia przedwojenna próba utworzenia T o war z y s t w a E t n o log i c z n e g o zakończyła się zorganizowaniem dwóch ośrodków towarzystwa (na południu i północy kraju 47), założeniem czasopisma w Skopju i wypracowaniem pewnych podstaw organizacyjnych, które to rezultaty zniszczyła druga wojna światowa. Tymbardziej w r. 1957 przystąpiono z zapałem do zorganizowania towarzystwa, które stanowi dziś platformę porozumienia wszystkich samodzielnych pracowników naukowych. Do chwili obecnej Towarzystwo odbyło trzy walne zgromadzenia oraz kilka posiedzeń. Organizacja etnologii w Jugosławii, omówiona wyżej, narzuciła niejako potrzebę utworzenia Towarzystwa Etnologicznego, które w zakresie swojej działalności uwzględnia przede wszystkim: 1) Koordynację zakresu wykła- �5;:>6 dów na pcszczególnych katedrach oraz poprawę możliwości zatrudnienia pracowników po ukończeniu studiów; 2) Prace wstępne i przygotowywawcze do opracowania i wydania Atlasu Etnologicznego Jugosławii (EAJ', a w związku z tym, zorganizowanie specjalnych archiwów naukowych; 3) Założenie ogólnego muzeum jugosłowiańskiego; 4) Wydawanie czasopisma centralnego, opracowanie podręczników etnologicznych i rzeczowych bibliografii oraz 5) Organizowanie sympozjów naukowych. Realizując swoje założenia Towarzystwo przeprowadziło rewizję dotychczasowego stanu i opracowało postulaty kształcenia kadry etnologicznej; podjęło uchwałę by w ramach Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie podjąć próbę utworzenia poglądowego archiwum naukowego; opublikowało pierwszy numer czasopisma centralnego "Etnoloski pregled" 48, wydało w formie broszury dwie pozycje "Etnoloska biblioteka" 49 i kilka numerów "Biuletynu"; zorganizowało wreszcie dwa sympozja poświęcone badaniom garncarstwa ludowego oraz zadrudze. Sprawa powołania J u g osł ow ia ń sk iego At l a s u E t n o l o g i c z n e g o była przedmiotem nie jednej konferencji. Jednakże dopiero w 1958 r. powołano Komisję do Spraw Atlasu, na czele z prof. dr B. Bratanićem, która po uwzględnieniu dorobku polskiego i innych atlasów Europy, oraz wyników prac kartograficznych Katedry w Zagrzebiu, wypracowała specyficzną, przystosowaną do miejscowych warunków, koncepcję Atlasu. Jak podaje wymieniona Komisja 50, Atlas obejmie całe terytorium Jugosławii; wytypowano 758 areałów liczących 400 km 2 (20 km X 20 km). Do wymienionej liczby areałów należy dodać terytoria przygraniczne (Włoch, Austrii, Grecji, Węgier, Rumunii), etnicznie związane z terytorium Jugosławii. Tym samym liczba areałów zwiększa się do 900. Przy zaplanowanych 900 areałach, przy naj mniejszym eksploatowaniu punktów, jedna wieś będzie reprezentowała 100 km2, czyli 4 wsi na 400 km2 z przeciętną odległością punktów co 10 km (3032 punktów na cały obszar Jugosławii czyli 3600 z przygranicznymi obszarami). Bardziej korzystne jest większe zagęszczenie punktów atlasowych, zaś optymalne zagęszczenie .fugosławii; wytypowano 758 areałów liczących po 400 km2 (20 km X 20 km). czyli 16 wsi na 400 km 2; tym samym przeciętna odległość zmniejsza się do 5 km, czyli liczba ogólna punktów wzrośnie do 12128 względnie 14400. Komisja uważa sieć optymalną za właściwą, do której realizacji należy zmierzać. Dla zorganizowania bazy żródłowej Komisja przewiduje dobór eksploratoróworaz zorganizowanie sieci stałych korespondentów; literaturę i inne żródła wykorzystano dodatkowo. Przez wykwalifikowanych etnologów opracowanych było by 900 stałych punktów (w ilości 300 X 3 = 900). Dodatkowa sieć, obejmująca 3600 względnie 6600 (maksymalne zagęszczenie) punktów również eksploatowana była by przez tych samych etnologów (31)0 X 12 lub 300 X 22). Sieć korespondentów obejmowała by 2500 557 względnie 4000 (maksymalne zagęszczenie) punktów. Na eksploratorów terenowych przewiduje się, oprócz magistrów etnologii, studentów starszych lat studiów, natomiast korespondenci rekrutowali by się z warstw nauczycielskich oraz ludności wiejskiej. Akcję doboru stałych badaczy terenowych, jak i korespondentów, poprzedzą pewne wyjaśnienia i szk~lenia, tak aby podjęte przez nich zobowiązania były realizowane jak naJbardziej sumiennie i dobrowolnie. W związku z zaplanowaną siecią i doborem pracowników terenowych, przygotowuje się ma~ę podkładową stałej sieci w skali l : l 000 000 (na podstawie międzynarodowej mapy Europy oraz mapy Jugosławii w skali l : 500000). Na mapę podkładową w drugiej fazie narzucone zostaną zaplanowane are:łły. Mapa ta znajdzie nawiązanie do istniejących już skartowań europejskich. Do wyboru wsi reprezentujących zaplanowane areały przewiduje się powołanie komisji specjalistów dla poszczególnych regionów. Oczywiście, stała sieć będzie ulegała pewnym zmianom, zależnie np. od tematyki kwestionari usza. Przygotowuje się różne znormalizowane formularze np. kartoteki, karty materiałowe, katalogi itp. Opracowano odezwy, które wysłano do poszczególnych ośrodków celem zebrania deklaracji instytucji naukowych do współpracy z Atlasem. Ogłoszono drukiem Kwestionariusz Próbny uwzględniający postulaty metodyczne z zakresu europejskiej kartografii entograficznej. Kwestionariusz ten, według którego przeprowadza się próbne badania w terenie, obejmuje 2 zagadnienia z zakresu kultury materialnej (jarzma i młocka) oraz 3 z zakresu kultury duchowej i społecznej (narady wiejskie, ognie doroczne oraz obchody z maskami). Najbliższe plany Atlasu przewidują m. in. zebranie materiału bibliograficznego, przeprowadzenie kwerendy w archiwach i muzeach oraz opracowanie tych materiałów pod kątem potrzeb Atlasu. Prace przygotowawcze, według przewidywań Komisji, zajmą około dwóch lat. Po szcze_ gółowym zrealizowaniu wstępnych założeń, przy równoczesnej akcji uderzeniowej, wydaje się możliwe przebadanie kilku problemów w dość krótkim terminie (około pięciu lat). Zdaniem Komisji, w wypadku przebiegania akcji planowo, przy równoczesnym gromadzeniu materiałów z innych żródeł, do wydawania pierwszych zeszytów Atlasu będzie można przystąpić za około 10 lat. W ten sposób Jugosłowiańskie Towarzystwo Etnologiczne realizuje zadania, które uwarunkowały jego powstanie a zostały sformułowane m. in. przez V. N o v a k a: "Dbać o teraźniejszy poziom teoretyczny, metodyczny i organizacyjny etnologii; wyznaczyć odpowiednie miejsce w nauce dor~bkowi z okresu poprzedniego, koordynować prace etnologiczne w kraJU: inicjować badania na większą skalę jak np. atlasowe, przeprowadzać i podbudowywać te prace, oraz publikować ich wyniki" 51. �558 559 PRZYPISY II e r o d o t (V wiek p.n.e.), Konstanty P o r f i r o g e n e t a "Administrando Imperio" (X w.). 2 Dusanov Za konik. 3 Ribanje i ribrasko prigovaranje, 1568. 4 Die Ehre der Herzogthums Krain, 1689. & Razgovor ugodni naroda slovinskog, 1756. 6 Viaggio in Dalmazia, 1774. 1 , M. S. F i l i p o v i ć, Povodom osnivanja Etnolokog drustva Jugoslavije, Prilog Biltenu br. 3, Beograd 1958, s. 1 (powielone). 8 Biskup M. Vrhovac, 1813. 9 M. S. Filipović, j. w. 10 Idejna i teoriska osnova u razvitku nasih etnografskih muzeja, Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951, Beograd 1953, s. 27-30. .11 Duża ilość eksponatów w muzeach Wiednia i Budapesztu; wyd. "Wlssenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina' instytuty we Wiedniu. ' 12 K. Jirecek, R. Meringer, M. i A. Haberlandt, E. Schneeweiss J. Polivka, S. Ciszewski, P. Rowiński. ' 13 Muzea w Skopju, Sarajewie, Zagrzebiu oraz Lubljanie. 1~ V. ~aradżic, J. Cvijić, A. Radzić, V. Jagić, S. Novaković, V. Bogisić, F. MlkloSlC, M. Murko, T. Djordjewić, J. Erdeljanowić, B. DrobnjakoviĆ. 15 S. Kulisić, j. w., s. 29. 16 S. C i s z e w s k i, Folklorystyka Chorwacko-Serbska, Wisła t. V (1891), s. 871-902, t. VI (1892), s. 18-53; T. R. D jor d j e v i ć, Etnoloska nauka u Jużnih Slovena, "Nas narodni żivot" knj. I 1926; E. Schneeweiss Die ~ugoslawische VOlkskunde in der Jahren 1914-1924, "Zeitschrift fii~ Slawlsc~~ Philologie III, Berlin 1926, B. D r o b n jak o v i ć, Srpska etnografiJ a od Vuka Karadżića do danas, "Muzeji" I, Beograd 1948, s. 27-39; S. Kulisić, j. w.; J. V u k m a n o v i ć, Pregled etnoloskog rada o Crnoj Gori, "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu" 1901-1951, s. 352-361; M. R. Barjaktarović, D-r Tihomir R. Djordjević i njegov rad "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", knj. XVI, Beograd 1953: s. 256-261; P. S. Vlahović, D-r Jovan Erdeljanović, "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" knj. XVI, Beograd 1953, s. 262-266; 1. A. K a l oj e va, Etnograficzeskaja robota w Federativnoj Narodnoj Respublike Jugosławii (Issledowania serbskich etnografów), "Sovjetskaja Etnografija", 1956 (1), s. 122-130; I. A. K a l o j e v a, Chorwatia, "Sowjetskaja Etnografija", 1957 (1), s. 172-177; F. S a r f, Del0 Etnografskega muzeja v LublJani od 1. januaria 1954 do 31. decembra 1956, "Slovenski Etnograf" 1. X, Lubljana 1957, s. 201-211; B. D r o b n jak o v i Ć, Na pocetku druge decenije rada Etnografskog instituta, "G lasnik Etnografskog instituta VII, I Beogard 1958, s. 1-3; M. S. Filipović, j. w.; M. S. F i l i P o v i Ć, Posle prve redovne skupstine EDJ, "Bilten" Etnoloskog drustva Jugoslavije, g. II br. 2, Beograd 1959, s. 1-3; V. N Ov ak, Raziskavanje ljudskega żivljenda pri Slovencih, "Slovenska ljudska kultura", Lubljana 1960, s. 7-10; B. D r o b n jak o v i Ć, Etnoloska nauka kod Jugoslovena, "Etnologija naroda Jugoslavije", I deo, Beograd 1960, s. 9-28. Pragnę zwrócić uwagę czytelnikowi na dwie prace prof. M. G a v a zz i e g o, dotyczące rozwoju i stanu badań etnologii w Jugosławii: Razvoj i stanie etnografij e u Jugoslaviji, Lud Słowiański L. i II/l Kraków 1930, 1931; Ludoznawstwo Jugosławii 1939-1947, Lud t. 37, 1947, s. 426-438. 17 Belgrad, 1948. 18 Belgrad, 1953. t9 Belgrad, 1952. 20 Glasnik Muzeja Kosova i Metohije, Pristina 1955. 21 "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951", Beograd 1953 r. oraz Bantaske Here, "Zbornik etnografskich radova Vojvodjanskog muzeja", posebna izdanja, Novi Sad 1958. 22 Nakładem czasopisma "Jugoslavija". 23 "Zbornik Filozofskog fakulteta Beogradskog univerziteta", knj. I, Beograd 1948. 24 W Zagrzebiu, Splicie i Zadarze. 25 Medjumurje. 26 Zbornik za narodni żivot i obicaje Jużnih Slavena, knj. 33, Zagreb 1949. 27 "Zbornik Filozofskog fakulteta Sveucilista u Zagrebu", knj. I, Zagrzeb 1951. 29 V. H u z jak, Juraj Z e ł e n i, Etnoloski seminar Filozofskog fakulteta Nr 2, Zagrzeb 1957. 29 M. G u s i ć, Tumac izlożene gradje, Etnografski muzej u Zagrebu, Zagrzeb 1957. 30 Split, Zadar, Dubrovnik. 31 "Osjecki zbornik" IV, 1954 i d. 32 Na tym stanowisku znajduje się również prof. dr M. FilipoviĆ. 33 M. L o p a c, Bibliografski podaci etnografsko-folklornih radova o Bosni i Hercegovini, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, sv. VI, 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 1952. 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 195~ M. Lopac, Bibliografija radova o nosnji. 34 Bilten Instituta za Proucavanje Folklora u Sarajevu, Sarajevo 1951. 35 "CIanci i gradja za kulturnu istoriju istocne Bosne", knj. I, Tuzla 1957. 36 "Nase starine", GodiSnjak Zemaljskog zavoda za zastitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR BiH, sv. I, II, III, Sarajevo 1952, 1954, 1956. �661 560 3. A. S k a l j i ć, Turcizmi u narodnom Bcsne i Hercegovine, I i n Sarajevo 1956. 3' V. M i lo li e v i ć, Narodne melodije govoru Bosanske i narodnom .... KraJme, predanju knJ. I l n, Banjaluka. ... M t 10-7 :19 S. Raj k o v i ć, Loncarstvo u Donjim DobrkovlClma, os ar . ~O . 40 Zbornik Zavicajnog muzeja u Travniku". g. I, sv. I, Travmk 1959. 4l K". d' Vesnl'k ., obecnie Glasnik Drustva muzejsko-konzervatorsIe ys " ." ,n , . .. ki;l radnika Makedonije", którego ostatni IX numer POs";lęcony etnologu. 42 Zbornik Filozofskog fakulteta Univerziteta u SkoPlU. 4l .Kukata v Makedonija", Skopje 1953. 44 Czasopismo poświęcone zagadnieniom historycznym "Zapisi". .,Stvaranje". Kongresy muzeologów (co dwa lata), coroczne kOngr~sy folklorystów, coroczne zjazdy Jugosłowiańskiego Towarzystwa Etnolo~lcznegO (~DJ) i wiele innych konferencji, (np. międzynarodowe konferencJe etnolol1czne 4., 4B krajów alpejskich). •• 1939 r. w Skopju i Lubljanie. 48 "EtnoloEki pregled" I, Beograd 1959. ., " 49 B S ker l j Antropologija i etnologij a, "Etnolośka blbhoteka I, 1958 M.' G a v a z ~ i, Sudbina stare slovenske bastine u Jużnih Slavena, ° Etnoloska biblioteka" II, 1959. 50 B B r a t a n i ć, radu, na EAJ, "Bilten" EDJ, g. II br. 2, Beograd 1959 or~z B. B r a t a n i ć, Etnolośki atlas Jugoslavije, "Etnolośki preg- " led" I, Beogard 1959, s. 9-18. 51 V. N o v a k, Etnololiko l. XI, Lubljana drustvo Jugoslavije, "Slovenski etnograf" 1958, s. 212. V i l k o No v a k SLOVENSKA LJUDSKA KULTUR~, Lubliana 16°, s. 272 +50, streszczenia w jęz. franc., 11. 92. 1960, Praca ta stanowiąca podręcznik słoweńskiej kultury ludowej, posiada (nie lic;ąc rozdziałów wstępnych i bibliografii) 23 roz~zi.ałY, z czeg 12 traktuje o kulturze materialnej a 11 o kulturze duchowe] l społeczne]: Rozdziały wstępne to: kulturze ludowej, Bada.nie kul:ur~ ludowe] u Słoweńców, Elementy słoweńskiej kultury ludo",:e], Słowe~skle obsz:3.rY etniczne. Kultura materialna ujęta została w rozdzlałach: Zbleractwo, Łowiectwo, Rybołówstwo, Uprawa roli, Hodowla, pszczelarstwo, Chałupnictwo na potrzeby użytkownika i rzemiosło ludowe, I'~andel, ~ranspo~t i komunikacja, Budownictwo, Stroje, pożywienie, ta częśc pracy Jest na]- ° ? więksZCl i obejmuje :l l; całości. .' Kulturę duchową i społeczną podzielił autor na roz~zla.łY.: .zwycza]e, Zabawy, Widowiska ludowe, Tańce ludowe, Muzyka l plesm ludowe, Język, Opowiadania ludowe, Sztuka plastyczna, poda?ia ludowe oraz Medycyna ludowa. Bibliografia zestawiona została na koncu pracy. Układ całego podręcznika nie nawiązuje do układu żadnej z polskich prac tego typu (J. Bystroń, A. Fischer, K. Moszyński, S. Poniatowski). Badania słoweńskiej kultury ludowej zaczęto pod koniec XVII wieku. Pierwszą pracą zawierającą niektóre dane dotyczące strojów i zwyczajów ludowych JESt książka L Val vas o r a, Die Ehre der Herzogthums Crain. V. Novak zaczynając od Valvasora wymienia nazwiska i tytuły prac badaczy zajmujących się kulturą ludową Słowenii. Jako pierwszy regularny periodyk etnograficzny autor wymienia "Casopis za zgodovino in narodopisje" ukazujący się od 1904 r. do II wojny światowej w Mariborze. Równocześnie Muzeum Etnograficzne w Lubljanie w 1926 r. zaczyna drukować czasopismo "Etnolog" wychodzące do 1944 r. a które od 1948 r. ukazuje się pod nazwą "Slovenski etnograf". Pojawienie się tego rodzaju czasopisma umożliwiło Rajko L o ż a l' o v i wydrukowanie pierwszej części podręcznika "Narodopisje Slovencev", którego drugą część wydano w 1952 r. Na treść tego podręcznika składają się artykuły różnych autorów, co wpłynęło na jakość opracowania poszczególnych rozdziałów . Na zakończenie bardzo krótkiego opisu stanu badań V. Novak do~ konuje przeglądu zainteresowań etnografów-badaczy kultury ludowej Słowenii, którzy działalność swoją zogniskowali wokół Muzeum Etnograficznego, Instytutu Badań Etnograficznych Słoweńskiej Akademii Nauk i Umiejętności oraz Instytutu Muzyczno-Folklorystycznego w Lublianie. W całokształcie s ł o weń s k i e j k u l t u l' Y 1 u d o w e j oprócz elementów starosłowiańskich, których pewna część jest pochodzenia indoeuropejskiego, autor widzi wpływy alpejskie, śródziemnomorskie i panońskie. Prócz tego zwraca uwagę na wpływy szlachty, miasta i kościoła. Do elementów starosłowiańskich zalicza autor m. in. z budownictwa dom mieszkalny i jego części, chlew, gumno; z rolnictwa - części pługa, cep, składanie snopów w kopice oraz siana w stogi; sposoby i narzędzia łowieckie, sieci; bartnictwo; z pożywienia - potrawy z kaszy jaglanej; z chałupnictwa i rzemiosła - tkactwo i garncarstwo; ze stroju - koszulę lnianą, onuce; z transportu i komunikacji jarzmo słowiańskie. W rozdziale "Obszary etniczne" V. Novak dokonuje podziału Słowenii na 4 obszary etniczne a mianowicie: obszar alpejski, śródziemnomorski, panoński i środkowo-słoweński. Wydaje się trafniejsze zatytułowanie tego rozdziału jako "Obszary kulturowe Słowenii", tak jak autor zrobił to w tekście gdyż do podziału Słowenii na obszary etniczne jest tu trochę za mało istotnego materiału. Należy też zaznaczyć, że ponieważ w rozdziale tym autor powołuje się na materiał zawarty w dalszych partiach pracy i operuje fachową terminologią dotyczącą tego materiału, może lepiej by było rozdział ten umieścić na końcu podręcznika. Mogła by ulec również zmianom kolejność omawiania poszczególnych obszarów etnicznych: obszar środkowo- słoweński, który mieści się między pozostałymi, należało omówić na ostatnim miejscu. 36 - "Lud". t. XLVII �;')63 ;)62 Bibliografię, jak już zaznaczono, zestawił autor na końcu podręcznika w układzie tematycznym, a w obrębie poszczególnych tematów - chronologicznie. Obejmuje ona około 60 pozycji co stanowi prawie cały, najbar~ dziej istotny, dorobek etnografii Słowenii. Praca V. N o v a k a posiada bardzo dużo dobrych ilustracji, zwłaszcza tych, które wykonał sam autor; było by pożyteczne umieszczenie większej ilości rysunków, stanowiących tyłko 1/10 wszystkich ilustracji, zwłaszcza jeśli chodzi o obiekty budownictwa ludowego. Niestety praca nie posiada ani jednej mapy. Jeżeli nie było możliwości wykonania map etnograficznych to należało dołączyć mapę geograficzną, historyczną i językową. Autor zaznacza, że ponieważ praca została napisana na podstawie różnorodnych źródeł, mimo osobistej kontroli w terenie, mogło to spowodować rozbicie jednolitego i pełnego opracowania wszystkich rozdziałów. Dodatkową pozytywną cechą tego opracowania jest podawanie, przy rozdziałach dotyczących kultury materialnej, zwyczajów związanych z poszczególnymi działami kultury, jak np. przy zbieractwie i uprawie roli. Polski etnograf czytając pracę V. Novaka nie mOże nie zauważyć w kulturze ludowej Słowenii, oprócz wymienionych już elementów ogólnosłowiańskich, elementów wspólnych z kulturą Słowian Zachodnich (zwłaszcza Polsld) nie tylko jeśli chodzi o funkcję i formę ale i nazwę (np.: razgoni _ orka w zagony, cep i jego części, kopice, ostrvi ostrwie, dożenek _ dożynki, podval podwalina, podstenij podcień, ulj - ul etc.). Trzeba zaznaczyć, że największe nasilenie występowania elementów wspólnych ze Słowianami Zachodnimi można zaobserwować na terenach pólnocno- wschodnich. Interesująca praca V. Novaka może być etnografom jako przejrzysty i rzetelny wykład dowej. D. Drljaca B o r i v o j e D r o b n jak VIJE. bardzo przydatna polskim o słoweńskiej kulturze lu- Belgrad ovi Ć, ETNOLOGIJA i T. Skarżyński NARaDA JUGOSLA- 1960 8° s. 261, ił. 57. We wstępie autor, który w ciągu 10-ciu lat zajmował stanowisko kierownika Katedry Etnologii Uniwersytetu Belgradzkiego oraz był pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego Jugosławii (E. D. J.) zaznacza, że niewiele jest podręczników etnologii Jugosławii. Dotychczas wydane (H. S c h u r t z a Etnologia; J. E r d e I j a n o v i ć a Osnove etnologt!e; skrypty wykładów M. B a r jak t a r o v i ć a) dotyczyły prze~e WSZystkl~ etnologii ogólnej uwzględniając w nicznacznej mierze etnologlę Jugosławn. ?odręcznik J. Erdeljanovića, był do II wojny światowej obowiązującym podręcznikiem etnologii wykładanej w H-tych klasach gimnazjalnych. Nie wymienił tu autor etnologii jugosłowiańskiej opracowań nie uwzględniających całokształtu (M. G a v a z z i, Pregled etnografije Hrvata oraz Godina dana hrvatskih narodnih obicaja; R. L o żar, B. O r e l, Narodopisje Slovencev I i II). Kończąc uwagi wstępne autor podkreśla, że praca przeznaczona jest dla wszystkich, którzy słuchają lub słuchali wykładów etnologii, oraz może być przydatna chcącym zapoznać się z etnologią Jugosławii. Układ .pracy B. D r o b n jak o v i ć a jest następujący: po krótIGm v,·stęple rozdzlały - I Etnologia w Jugosławii, II Terytorium dzisiejszej Jugosławii i jego mieszkańcy przed przybyciem Słowian na Płw. Bałkański, III Starożytni Słowianie, IV Wyjście Słowian z prakolebki oraz osiedlenie się w Panonii i na Płw. Bałkańskim, V Granice Jugosławii stan ilościowy i skład narodowościowy Jugosłowian, VI Etniczna prz~szłość Jugosławii, VII Nazwy etniczne, VIII Cechy antropologiczne, IX Sposoby porozumiewania się i pisania, X Zwyczaje, XI Krsna slava, XII Wierzenia oraz wróżby. Mówiąc o układzie należy zaznaczyć, że może szczęśliwiej byłoby za rozdziałem IV omówić etniczną przeszłość Jugosławii oraz pochodzenie nazw etnicznych a następnie, przechodząc do czasów stosunkowo współczesnych, omówić granice, stan ilościowy, skład narodowościowy, cechy antropologiczne oraz sposoby porozumiewania się i pisania. W obrębie naj obszerniejszego rozdziału X "Zwyczaje" (stanowi prze_ szło 113 całości pracy) autor zastosował taki sam układ jak A. F i s c h er w III części swojej pracy Polacy *, z tą jedynie różnicą, że B. Drobnjakbvić zaczyna rozdział od opisu życia towarzyskiego. Oddzielny rozdział autor poświęcił tzw. krsnej slavie czyli znanemu Słowianom Południowym zwycz.ajowi czczenia patrona rodziny. W ostatnim rozdziale Drobnjaković omówlł za.gadnienia związane z kulturą duchową, której całość wraz z kulturą materIalną miał zamiar przedstawić w II części swojej pracy. Niestety nagła śmierć nie pozwoliła mu zrealizować tych zamierzeń. W pierwszym rozdziale autor daje historyczny przegląd stanu etnologii w Jugosławii, jednak bez odrębnego potraktowania macedońskiego i bośniackiego dorobku powojennego. Na treść rozdziału drugiego składa się omówienie formacji geologicznych i wykopalisk archeologicznych oraz opis cech kulturowych Ilirów, Traków, Greków, Celtów i Rzymian zamieszkujących kiedyś płw. Bałkański. Może bardziej przydatna dla etnografów była by analiza wpływów tych ludów na kulturę Słowian Południowych. W trzecim rozdziale mówiąc o prakolebce Słowian Drobnjaković przyjmuje stanowisko Safai'ika i Niederlego do którego w naszych czasach dowody dostarczył Udalcow i twierdzi, że znajdowała się ona między Odrą a górną Wołgą oraz Bałtykiem a Karpatami. Następnie autor dokonuje dokładnego przeglądu życia starożytnych Słowian wg. Nieder~ A. F i s c h e r, szawa 1934. Etnografia słowiańska z. 3, Polacy, Lwów-War- �;565 56,1 lego. Podobne streszczenia poglądów poszczególnych autorów znalazły miejsce w dalszych rozdziałach pracy prof. Drobnjakovića. roz.dzial.e czwartym autor zwraca uwagę na dowody świadczące o oSIedlemu SIę Słowian na płw. Bałkańskim jeszcze przed VII wiekiem. Następnie podaje podział plemienny Słowian Południowych po przybyciu na płw. Bałkańskim oraz na podstawie danych archeologicznych i pierwszych źródeł pisanych, 'omawia ich tryb życia. Omawiając w rozdziale piątym, granice i stan ludnościowy Jugosławii autor nie m~gł ni.estety uzyskać naj nowszych danych liczbowych i posłużył się matenałami z. 1953 r. ~a treść rozdziału VI, który bezpośrednio łączy się z drugIm, trzecIm i czwartym, składają się dalsze dzieje narodów jugosłowia~skich aż do czasów współczesnych. Omawiając w rozdziale VII nazwy etmczne D:obnjaković zaznacza, że naj starszym, bo zanotowanym w r. 822 etnommem jest. nazwa Serb, choć istnieją dane że etnonim :en mógł być. znany już w VII wieku. Przeglądu poszczególnych typow antropoIO~ICZnY.~h autor dokonuje w rozdziale ósmym, na podstawie prac Erdel)anovlca i Denikera. Nal~żało spodziewać się, że omawiając w rozdziale dziewiątym sposoby porozumiewania się i pisania, autor dokona przeglądu języków jugosłowiańskich względnie dialektów i gwar. Tymczasem przede wszystkim zwraca on uwagę na języki zawodowe i tajne oraz inne sposoby porozumienia się. Sprawa przedstawia się lepiej, jeśli chodzi o pisownię, bo podane zostały okresy w których wprowadzono cyrylicę i pismo ła- v:' cińskie. Autorowi należą się słowa uznania za bardzo obfite opracowanie zwyczajów. Niemniej trzeba zaznaczyć, że podział ich dokonan.y został ?ie bardzo szczęśliwie. Za zwyczaje towarzyskie np. autor uwaza te, ktore nie dotyczą organizacji państwowej i ustaw kościelnych. szczegó~ne tru~ności przy opracowaniu tego zagadnienia sprawiało autorowI to, ze często ten sam zwyczaj występuje w bardzo odmiennych postaciach na różnych obszarach Jugosławii. Toteż dlatego, opierając się na relacjach poszczególnych badaczy daje dokładne opisy poszczególnych odmian zwyczajów, co nie mogło go uchronić od powtarzania tych samych elementów. Autor w tekście podaje nazwisko badacza i rok wydania pracy, niejednokrotnie umieszcza dokładny wypis w przypisie. Przy poszczeg?L nych zagadnieniach podana została obfita terminologia .. Wyr~zy rd~emopochodne winny znajdować się obok siebie np. termmologla ~wIąza~a ze swataniem lub kobietą ciężarną: prosevina i prosiba, bremena l bred]a. Bardzo cenne jest podawanie przez Drobnjakovića etymologii nazw poszczególnych elementów zwyczajów. Autor zwraca często u;:agę na .sł~wiańskie pochodzenie zwyczajów dokumentując to podawamem słowlanskich terenów na których zwyczaje te do dziś występują. Również dodatnim walorem tej pracy jest chronologizowanie poszczególnych zwyczajów (czas pojawiania się ew. zaniku). Podsumowując w rozdziale jedenastym zdania poszczególnych autorów w związku z wymienionym zwyczajem krsna slava autor posługuje się nie zawsze uzasadnioną naukowo terminologią (np. na str. 247 zamiast Czarnogórcy pisze katoliccy Serbowie). Ogólnie biorąc odnosi się wrażenie, że Drobnjaković ze względu na jakość żródeł którymi dysponował nie mógł wydobyć naj istotniejszych poglądów, to też przytacza jedynie niezbędne fakty, a w przypisach daje dokładniejszy wypis z materiału. Takie ujęcie doprowadziło do materiałowego charakteru tego podręcznika. Bogata bibliografia (około 300 pozycji) podana została przy poszczególnych rozdziałach. Niestety nie została uporządkowana ani w układzie alfabetycznym ani chronologicznym. Zastosowanie któregoś z tych układów uchroniłoby autora od powtarzania tych samych nazwisk w kilku różnych miejscach a dla czytelnika materiał ten byłby bardziej przejrzysty. Bibliografia do rozdziału "Zwyczaje" zawiera połowę wszystkich pozycji i zestawiona została w poszczególnych podrozdziałach. Praca ta, prawdopodobnie ze względów finansowych, posiada mało ilustracji. Na ogólną liczbę 47 ilustracji jest tylko 6 rysunków. Większą część stanowią fotografie wzgl. reprodukcje z archiwów Muzeum Belgradzkiego, Katedry Etnologii oraz Instytutu Etnograficznego w Belgradzie. Pozostałe pochodzą z dzieł już publikowanych. Brak jakichkolwiek map. Praca prof. B. D r o b n jak o V i ć a Etnologija narada Jugoslavije jako pierwszy podręcznik etnologii j u g o s ł o w i a ń s k i e j, mimo pewnych niedociągnięć, jest wartościową pozycją w słowiańskiej etnologii. D. Drljaca Marian OBRZĘDY i T. Skarżyński Gotkiewicz I WIERZENIA LUDU RUMUŃSKIEGO BUKOWINIE. W POŁUDNIOWEJ W czwartym dziesiątku lat ubiegłego wieku powstały w górach poludniowej Bukowiny w pobliżu Kaczyki (Cacica), słynącej z kopalń soli, trzy polskie wioski istniejące po dzień dzisiejszy. Są to: Nowy Sołoniec, Plesz i Pojana Mikuli (Poiana Micului). Do wiosek tych napłynęła ludność z różnych ośrodków polskich na Bukowinie, takich jak np. Stara Huta lub Terebleszty, do których przybyła ok. r. 1803 z okręgu Czadeckiego (żupa trenczyńska na Górnych Węgrzech) graniczącego ze Śląskiem Cieszyńskim. Nasza etnograficzna wysepka złożona z tych trzech osad, licząca dzisi<1j ok. 1700 głów, skurczyła się po ostatniej wojnie wskutek repatriacji znacznej liczby jej mieszkańców do Polski i jest dzisiaj otoczona zewsząd żywiołem rumuńskim, który poczyna do niej stopniowo przenikać, co nie �567 566 pozostaje bez wpływu na gwarę zwyczaje naszych nowosołonieckich górali. O rumuńskich zapożyczeniach słownikowych w pasterskiej terminologii Pojany Mikuli wspominałem już przed 22 laty w artykule "Wołoską percią" drukowanym w nr 2. "Ziemi" za miesiąc luty 1939 r. Teraz wołoskim dochowały się na Podhalu i w Karpatach Zachodnich i musiały być dawniej o wiele wyrażniejsze ale wpływy kościoła rzymsko-katolickiego a na Spiszu i Orawie w pierwszej połowie XVII wieku częściowo także kościoła ewangelickiego, zdołały je wyrażnie zniwelować. Nie wdając się w analizę tych obrzędów i wierzeń dochowanych tak wyrażnie w górach Bukowiny przedstawię je opierając się na artykułach, a także na kilku listach słanych do mnie przez ks. misjonarza Henryka Wochowskiego. działającego w latach 1903-1939 w Kaczyce. ~rtyk~łY ~e z relacjami o polskich góralach N. Sołońca, PIeszy i Pojany, Ja~ rowmeż o grecko-orientalnych Rumunach tamtych okolic były zamIeszczane na łamach "Roczników Obydwóch Zgromadzeń św. Wincentego a Paulo" wychodzących w Krakowie. Z polskiej Typ wieśniaka rumuńskiego z okolic Solki na Bukowinie. Fot. autor 1937 r. chciałbym napisać o ciekawych zwyczajach ludności rumuńskiej mieszkającej w Monastrirea Humorului i paru innych wsiach sąsiadujących z Nowym Solońcem i Pojaną, w której w ostatnim 15-leciu wiele rodzin rumuńskich między naszymi góralami osiadło. Zwyczaje te są związane z wyznaniem prawosławnym wyznawanym przez Rumunów i jak to zobaczymy - są one mieszaniną jego rytuału z wierzeniami pogailskimi. SIady niektórych tych wierzeń przyniesionych z osadnictwem wsi PIeszy (Bukowina). 1937 T. Fot. autor Zacznijmy od stroju. A więc u bukowińskich Rumunów mężczyzm noszą białą aż do kolan sięgającą koszulę, o rękawach szerokich i wypuszczają ją na spodnie lniane, zimą zaś na spodnie szyte z sukna wełnianego. Przepasują się rzemieniem lub pasem brunatnym. Szyję okrywają czarną chustą jedwabną. Latem i zimą chodzą w krypcach bardzo lekko i zgrabnie i rzadko się zdarza, by któryś na lodzie się poślizgnął. Chodzą też w postołach z niemieckiego zwanych hilcze (Holzschuh), których do domu ani do kościoła nie wnoszą, lecz zostawiają je na dworze, by nie zabłocić podłogi. �568 W zimie noszą serdaki i długie kożuchy (cojac), a w lecie szerokie, brunatne bundy (suman), podczas deszczu jasne płaszcze (mante). Głowę nakrywają czarnym kapeluszem (palerie), ozdobnym szerokim sznurem. W jesieni i w zimie nakrycie głowy stanowi czarna czapka barania (cusma). Rumunki używają trojakich koszul. Do pracy używają zwykłych "camesei". Wychodząc przywdziewają "camesei cu pui" t. zn. koszule z wyszywanymi na piersiach i rękawach kwiatami. Na święta stroją się w ozdobne suknie. Noszą oryginalne spódnice (cabrinta). Jest to płat sukna o wymiarach 2 m X 1 m ozdobiony wpoprzek kolorową tkaniną. Owijają się nimi w biodrach opasują się pasem. W zimie noszą kamaszki, serdaki (keptar), głowę zaś owijają białym ręcznikiem (stergar). Mężatki plotą włosy w jeden lub dwa warkocze, okręcają je na głowie i przykrywają rodzajem czerwonego fezu. Niezamężne noszą jeden warkocz ze wstążkami (cradi), małe dziewczęta noszą 2 warkocze. Po śmierci kogoś z rodziny panny chodzą przez 6 tygodni z rozpuszczonymi włosami. Szyję ozdabiają sznurem korali. Na Bukowinie ludność rumuńska jest bardzo zabobonna. Gdy się dziecko urodzi, przychodzą do niego przez 3 dni wróżki-boginie (urditele) i układają jego przyszłe lata. Przez te 3 dni powinno się palić w piecu izby, która musi być nocami oświetlona przy szczelnie zamkniętych oknach, ażeby czarownice nie pozbawiły dziecka snu. Wodę, w której dziecko kąpano, wlewa się pod największe drzewo, ażeby jeszcze lepiej rosło. Do dalszych kąpieli dodaje się pachnące zioła. Gdy matka pierwszy raz po porodzie wychodzi z domu, kładzie wp op rzek progu miotłę, co jest apotropaionem przed złymi duchami. Gdy dziecko jest chore, wzywa się popa, aby odprawiał modlitwy, albo zmienia się chrzestne imię dziecka na nazwę rośliny lub zwierzęcia. np. nadaje się mu nazwę gażdzik (garafite) albo niedżwiedż (ursu!) itp. Przy ślubie małżonkowie obchodzą trzykrotnie stół, a drużbowie obrzucają ich podczas tego orzechami lub cukierkami. Wychodząc z cerkwi do domu panny młodej, łamią okrągły kołacz na kawałki i rzucają je na cztery strony świata z życzeniami dobrego powodzenia. W każdym nowym domu zamieszkuje wąż, jako duch opiekuńczy. Należy go szanować. Kiedy ktoś umrze, to po wyniesieniu trumny otwiera się okno, by dusza mogła wyjść bez przeszkód, zresztą na wszelki wypadek w trumnie od strony głowy robi się z boku otworek, by dusza mogła ulecieć, zanim wpuszczą ciało do grobu. Pogrzeby odbywają się bardzo uroczyście, zwłaszcza jeżeli umrze bogatszy gospodarz i są bardzo kosztowne. Nieboszczykowi dają do ręki krzyż woskowy i kładą pieniądz pod język, następnie kładą go do trumny pomalowanej na niebiesko. Na cmentarz wiozą go niskimi saniami, nawet w lecie, gdy jest błoto, ażeby zmarły nie ,j6!) trz'lsł się po drodze. Przed popem niosą choinkę obwieszoną okrągłymi plackami czyli placintami a także cukierkami i kawałkami cukru. Niosą także stół suto zastawiony. Na nim u czterech rogów są umieszczone patyki z nadzianymi na nich cytrynami, figami i kołaczami. Wszystko to staje się własnością popa. Wołom też nadziewają na rogi placki. Nawet z obu boków trumny zwisają na sznurkach "placinta"! Na każdym mostku, choćby najmniejszym kondukt pogrzebowy musi się zatrzymać. Na mostek kładzie się ładny kolorowy ręcznik, przez który dopiero woły z trumną przechodzą. Stoi to w związku z tym, że ręcznik stanowi pomost przy przejściu duszy przez rzekę w drodze do raju. Monety natomiast służą jako opłata przy powietrznych szlabanach diabelskich, krzyż potrzebny jest do podniesienia szlabanu (sielp). Im więcej po drodze na cmentarz rowów czy mostków, tym więcej potrzeba ręczników, które stają się własnością popa. Płaczki wynajęte z rozpuszczonymi włosami głośno zawodzą, fletniści dmą w długie 3-metrowe trąbity a u każdego instrumentu są zawieszone placki i kawały płótna. Sam jadąc wozem z Pojany Micului do Gurahumorului w roku 1938, taki ceremoniał obserwowałem. Po pogrzebie odbywa się w domu nieboszczyka rodzaj stypy czyli "prażnik", na którym kto żyw raczy się mięsiwem, ciastami, miodem i winem. Dzisiaj zapewne w miarę postępu oświaty, pogrzeby i prażniki są znacznie skromniejsze. Na Sylwestra dziewczęta roztapiają ołów i wlewają do wody a z ulanych figur wnioskują jakiego będą miały męża. Innym sposobem zdobycia tej tajemnicy jest następujący zabieg: dziewczyna wychodzi wieczorem z zawiązanymi oczyma do płotu i liczy do dziewiątej belki w płocie; jaka jest ta belka, taki będzie przyszły małżonek. Podobnie wróżą sobie także polskie dziewczęta w Nowym Sołońcu, ale to jest zwyczaj przywieziony przez ich prababki z Czadcy *. W nocy na Nowy Rok otwiera się niebo, a bydło rozmawia z sobą, można je nawet rozumieć, choć nikt nie waży się go podsłuchiwać, bo by w tym roku umarł. W wigilię Bożego Narodzenia i Jordanu zachowują ścisły post. Zanim zasiądą w tym dniu do postnego obiadu, rozsypuje gospodarz fasolę, aby mu się szczęściło w hodowli bydła. W dzień Jordana rzuca z łyżki pszenicę z miodem do sufitu, aby zebrać dużo miodu. Chcąc być zdrowym, należy się kąpać od niedzieli palmowej do Wielkanocy. W Wielki Piątek kobiety wstrzymują się od wszelkich robót. W letnie skwarne południe zażywają Rumuni spoczynku pod gołym niebem na polu. ,Jest to pora, kiedy włóczą się po świecie Savatiny, żeńskie " Porównaj: lVIarian G o t k i e w i c z: Andrzeja. "Ziemia", Pażdziernik-Listopad Wróżby dziewcząt w wigilię św. 1948, t. XXVII, nr 10-11. �571 570 złe duchy \vściekłość przynoszące, a także ich siostrzyce Margaiiny, duchy denerwujące. Św. Jerzy - patron wiosny - otoczony jest nimbem symbolicznego kultu i zwyczajów. W dniu tego świętego kładzie się wieczorem na słupach płotów i bram pęki traw z zatkniętymi rózgami wierzbowymi na obronę przed czarownicami. W sobotnie wieczory przed Zielonymi Świętami biegają Rusalii (żeńskie złe duchy), które psują ludziom humor i odbierają apetyt. Ludzie chronią się przed ich wpływami, kładąc sobie na piersi piołun. Rumuni obchodzą wiele świąt, wstrzymują się od pracy i chętnie świętują. Dnie 14 czerwca i 6 lipca są dla nich świętami narodowymi Sant Jana (Jana Nowego). W dniach tych przybywają liczne pielgrzymki do Suczawy z całej Bukowiny, gdyż w tym mieście spoczywają prochy św. Jana Suczawskiego od czasów Aleksandra Dobrego (1401-1433). W wigilię tego święta wiją wieńce z polnych kwiatów (tzw. sandene) i kładą je na wschodniej stronie dachu. W lecie wstrzymują się od pracy na św. Foka (4 sierpnia) z obawy przed piorunem. Nie pracują również w dniu św. Maryna (Morena) tj. 29 lipca, aby się ich dzieci nie potopiły a w dniu św. Palie i (2 sierpnia), żeby owce nie chorowały. Na Podwyższenie św. Krzyża zbierają zioła lekarskie (26 września). We wigilię św. Andrzeja smarują drzwi czosnkiem, żeby odpędzić strzygi (Strigiele) i wilki. Św. Mikołaj opiekuje się sierotami, daje posag biednym dziewczętom. Tyle na podstawie korespondencji z Kaczyki opublikowanej w r. 1903 uzupełnionej niektórymi szczegółami z listu ks. H. Wochowskiego zamieszczonego we wspomnianym wydawnictwie z r. 1937. Autor tego listu podkreśla przywiązanie rumuńskiego ludu do zewnętrznych ceremonii. Jak podaje, u Rumunów grecko-orientalnego obrządku "Sanctissimum raz na rok konsekrowane umaczają we krwi Pana Jezusa, bo konsekracja ich jest ważna, potem je suszą i tę zasuszoną tzw. "proskurę" przechowują dla chorych w bocznym ołtarzu czy kapliczce, mniej gorliwi zaś nawet w domu dla swej wygody, gdy cerkiew jest daleko. Do chorego to zasuszone Sanctissimum w winie umaczają - i to jest komunia św. pod 2-ma postaciami ... Z olejami św. dwóch księży koniecznie być musi, no i doskał czyli dyak z kadzielnicą, a ponieważ drugiego księdza z następnej parafii sprowadzić jest z kosztami połączone, to też wielu bez pociechy tego sakramentu z tego świata schodzi" *- * ska", J. T. L.: Północno 1855, t. IV. wschodnie osady wołoskie. "Biblioteka Warszaw- Wiara u nich połączona jest z fatalizmem. Początkowo próbowali zamawiać u księży katolickich na intencję "pentui dusmani" za nieprzyjaciół, aby pomarli. Póżniej na skutek perswazji, że się tak nie godzi, przestali prosić o taką przysługę. Niejednego z wyżej opisanych wierzeń i zwyczajów doszukać się można u naszego ludu. Niektóre z nich powstały w epoce poprzedzającej chrześcijaństwo, inne mogły przyjść do nas z gromadami Wołochów w najwcześniejszym okresie ich napływu do nas (XIV-XV w), kierującego się - jak wiadomo - nie tylko w Karpaty Zachodnie, ale i na nasze ziemie niżowe, np. w okolice Bełza, Huczwy, Wieprza i inne **. L'ETHNOG RAPHIE L'Ethnographie, tom 52 Nowej Serii, 1957 R. Organ Towarzystwa Etnograficznego w Paryżu (Societe d'Ethnographie de Paris), Paris 1958. Treść tomu została pomieszczona w 4 działach: Historia etniczna, etnografia, etnologia i lingwistyka. Na ostatnich dwu stronach została dołączona krótka kronika o życiu i działalności Towarzystwa. Historii etnicznej dotyczy artykuł J. L. B a u d e t' a pt. Zatopiony kontynent w południowej części Morza Północnego (Le continent immerge de Ja region sud de la Mer du Nord). Już w XVII w. szwedzki lekarz-botanik, nazwiskiem R u d b e c k, wysunął hipotezę, że Szwecja jest praojczyzną kultur starożytnych Europy, a także pierwotnym olimpem bóstw świata klasycznego. Ona też, wg Rudbecka, miała być legendarną Atlantydą Platona. Do koncepcji tej nawiązuje obecnie francuski archeolog J. L. B a u d e t, przedstawiając w sposób ostrożny a jednak dobrze uzasadniony tezę, że na południowym obszarze obecnego Morza Północnego jeszcze w ostatnim okresie przedlodowcowym, w epoce borealnej, istniał zaludniony kontynent. Poza dowodami hydro-geologicznej natury, autor powołuje się na dość już liczne znaleziska archeologiczne w postaci narzędzi kościanych i kamiennych, które bądż wyłowiono z dna morskiego, bądź odkryto na piaszczystych ławicach Ower, Leman i Dogres, a także w innych miejscach. Wiele wątpliwości oczekuje tu jeszcze na rozstrzygnięcie, jednak, zdaniem autora, należy się poważnie liczyć z tym, że ów, zatopiony przez topniejący lodowiec, kontynent mógł być etnicznym centrum, z którego, pod presją postępującego zalewu oraz zmieniającego się klimatu, wychodziły etniczne migracje w głąb kontynentu Europy. Artykuł posiada niewątpliwie wartości odkrywcze ale zapewne będzie jeszcze przedmiotem krytyk i dyskusji, które ostatecznie utwierdzą lub ** Patrz też: R. G a n s i n i e c, Eucharystia ludu. LUD, t. XLIV, s. 75-117. (Przyp. \V Red.). wierzeniach i praktykach �-"":") ;) 1- odrzucą tę tezę. Autor, posługując się widocznie żródłami niemieckimi, nie z·...,rócił przy tym uwagi na to, że prawidłowe nazwy rzek polskich. przez niego przytaczane, brzmią Wisła, Warta a nie - Weichse!, Warthe. Sześć następnych artykułów zawiera tematykę etnograficzną. H. E. Deł 1\1e d i c o: Życie rodzinne Żydów (La vie familialles des Hebreux). Jest to ciąg dalszy serii artykułów pod tym samym tytułem opublikowanych w poprzednich tomach "Etnografii". Autor zakłada, że najbardziej archaiczne cechy etnograficzne danego ludu zachowują się w jego wierzeniach, zwyczajach i postawach związanych z narodzeniem dziecka, z formami zawieranych małżeństw i z obrządkami związanymi ze śmiercią. W omawianej tu części jego rozprawy przedstawia on etnograficzną analizę żydowskiego rytuału pogrzebowego. Podstawowym żródłem materiałowym są dla niego teksty Starego Testamentu. Interesujące są rezultaty tej analizy. Ważniejsze wnioski dają się sformułować następująco: Żydzi zrazu, u początku swojej historii, nie posiadali wyraźnych wierzeń o życiu pozagrobowym duszy. Wobec śmierci zachowywali postawę obojętną. Zwłoki umarłych wrzucali do skalnych parowów. Umierających ziomków sadowili na skraju urwiska parowu, poprzednio zdjąwszy z nich odzież. Pierwsze obrządki i bardziej uroczyste praktyki pogrzebowe pojawiły się u nich stosunkowo póżno. Zostały one przez Żydów przejęte najpierw od Hetytów z Małej Azji, następnie od Kananejczyków i innych ludów, na które nawarstwili się Żydzi w Palestynie. Do tej kategorii należy m. in. zwyczaj składania zwłok w grotach skalnych, a także grzebanie zwłok w ziemi. Zapożyczyli też takie szczegóły obrządku pogrzebowego jak, spowijanie zwłok w chusty, balsamowanie ich lub conajmniej namaszczanie olejami, składanie ciał do drewnianych trumien, grzebanie znaczniejszych osobistości pod progami bram miejskich itp. Kończąc niniejszym artykułem cykl studiów nad etnograficznymi cechami w zwyczajach i obrzędach związanych z życiem rodzinnym Żydów, autor sumuje dotychczasowe wnioski w tezie, która rewolucjonizuje dotychczasowy pogląd na etnogenezę Żydów i genezę ich kultury. Cały szereg składników w kulturze Żydów, wg Deł Medico, pochodzi z obszaru Małej Azji, konkretnie od Hetytów. A więc nie z Egiptu, i nie od Beduinów, jak to na ogół dotąd przyjmowano. Antropologiczne cechy najdawniejszej fali żydowskiej, jaka znalazła się w dorzeczu Jordanu nie są semickie. Nie byli oni zatem Semitami, ani nie mówili semickim językiem. Prymitywizm i wielka surowość ich naj dawniejszych obyczajów jak również te cechy, z jakimi przybyli do Pałestyny, można jedynie wyjaśnić hipotezą, że żyli oni przez bardzo długi czas jako lud niewolniczy, zrazu zepchnięty zupełnie na peryferie którejś małoazjatyckiej cywilizazcji. Niezwykły kompleks niższości, przebijający stale na stronach ich kronik pisanych, hipotezę tę zdajc się zupełnie potwierdzać. Z wielkim trudem przyswajali sobie kulturowe dobra i osiągnięcia, jakie zastali na biblij- I f nych, nowozdobytych terytoriach, gdyż do ich przyjęcia nie byli odpowiednio przygotowani. Artykuł DeI Medic'o reprezentuje wysoką klasę w metodzie naukowej interpretacji etnograficznej tekstów znanych chrześcijańskiemu światu jako Pismo Święte. M. B o u t e i 11 er: Prawo własności i posiadania w społeczeństwach (Droit possesif et propriete dans les societes exotiques). Ewolucja pojęć, których rezultatem jest aktualne pojmowanie prawa własności, jest na ogół mało znana. W społeczeństwach pierwotnych istnieje raczej pojęcie sposobu użytkowania dóbr niż pojęcie własności. Dobra te są natomiast dwojakie: społeczne tj. kolektywne i indywidualne, osobnicze. Do pierwszych należą: lasy, wody, pola, zwierzyna, trzody. niektóre formy domów, przedmioty kultowe itp. Do drugich - przedmioty osobistego użytkowania, jak odzież, broń, drobne sieci, czasem ozdoby, garnki, narzędzia pracy, indywidualnej itp. Przedmioty tej kategorii grupują się ze swej strony w dwa zespoły: narzędzia męskiej pracy i narzędzia pracy kobiecej. Noszą zatem cechy początkowego podziału pracy według płci. Dobra społeczne należą do ludzkiej grupy, która jest zrazu zorganizowana na zasadzie więzi rodowych, pa tri- lub matrilinearnych. Dyspozytorem dóbr kolektywnych staje się z czasem głowa rodu. Sposoby dziedziczenia udziałów, składających się na ogół dóbr rodu, są różne w zależności od rodzaju rodu oraz stopnia ewolucji pojęcia własności indywidualnej w danej grupie. Wzrost świadomości o wartości pracy i wysiłku indywidualnego prowadzi do kryzysu w organizacji rodowej. Jednostka wyłamuje się z tradycyjnego porządku z chwilą, kiedy osobisty interes zaczyna stawiać ponad interes kolektywny. Nie dzieje się to bez oporów ze strony dawnego kolektywu. Mimo to ostatecznie dochodzi do osłabienia a póżniej do pełnego rozbicia więzi rodowych. Autor stawia tezę, że ~ każdym społeczeństwie ewolucja pojęcia własności prowadzi do etapów przejściowych, kryzysowych, które są nacechowane brakiem społecznej równowagi.. Wywody ilustruje autor niezmiernie interesującym materiałem faktograficznym. Razi nieco brak metody w ujęciu całego zagadnienia. egzotycznych V u k a n o v i c: Leczenie obłąkanych w klasztorach po(Traitement des alienes dans łes monasteres chez les Slaves du Sud). Słowianie Bałkańscy, podobnie jak wiele innych ludów, tłumaczyli objawy choroby umysłowej opanowaniem nieszczęsnego osobnika prz~z złego ducha, któremu udało się dostać do organizmu chorego. Leczeme polegało zatem na podejmowaniu prób wypędzenia go modłami, egzor-. cyzmami oraz innymi pomocniczymi środkami, niekiedy badzo okrutnymi Tatomir P. łudniowo-słowiańskich. �574 dla pacjenta. Moc uzdrawiania obłąkanych przypisywano niektórym świątobliwym osobom lub miejscom. Święci: Nikita, Andon, Wasyl, Sawa, Teodor. i inni patronowali zabiegom leczniczym. Miejscami do których na leczenie przywożono chorych-obłąkanych - były przede wszystkim klasztory, rzadziej kościoły. Jako szczególnie sławne wymienia autor klasztory: św. .Jana Wladimira w Albanii, św. Nauma w !Vlacedonii a obok nich także klasztory w Milesevo, Hopowo, Bezdin, Fruska Gara, Gornjik, Studenica. Wszelako naj sławniejszy z uzdrowień chorych-obłąkanych był klasztor w Lesnovo w (Macedonii) i w Devil': (w praw. Metohiji). W klasztorach tych były urządzone specjalne cele dla obłąkanych. Okowy żelazne, słomiana mata lub barłóg oraz drewniane dyby należały do zwyczajnego wyposażenia celi. Po zakuciu chorego w okowy i po dodatkowym unieruchomieniu jego nóg w dybach, nad głową jego odprawiano egzorcyzmy. Nierzadko biczowano wiciami, polewano zimną wodą, głodzono długim postem itp. Praktyki te, w przekonaniu leczących, miały skłonić złego ducha do opuszczenia ciała, którym zawładnął. Do początku bieżącego stulecia praktyki te utrzymały się w niektórych bałkańskich klasztorach. Niemało istnieje w Jugosławii ikonograficznych dokumentów, na których zostały utrwalone charakterystyczne sceny tej osobliwej terapii. Znaleźć w niej można sporo cech niezmiernie archaicznych. Artykuł napisany jest zwięźle, poprawnie i zawiera cenny materiał porównawczy. J. G l' e l i e r: Kurara Indian Piaroa (Les Indianes Piaroa et Ie curare). Autor, francuskI etnograf, znany z badań ludów indiańskich w dorzeczu Orinoko (1950-1953), opisuje precyzyjnie sposób produkowania kurary przez tamtejszych specjalistów, Indian z ludu Piaroa. Kurara produkowana przez Piaroa, nazywana z hiszpańska "CurareFuerte", odznacza się szczególnie szybkim działaniem trucizny, a równocześnie zdolnością do utrzymywania swojej mocy przez długie lata. Magazynowana w miniaturowych kalebasach, stała się środkiem płatniczym i przedmiotem wymiany handlowej w promieniu do ok. 500 km. od terytorium Piaroa. Za kurarę Indianie Piaroa otrzymują m. i. tuby trzciny z gatunku Arundinaria do swoich dmuchawek. Trzcina ta rośnie na bardzo oddalonym terytorium Indian Guarahibo, którzy ją dostarczają Indianom Makiritare, ci wyrabiają z niej dmuchawki, których jednak sami nie używają (posługują się łukiem) lecz sprzedają Indianom Piaroa za owe kalebasy z kurarą· Piaroa znają uźycie łuku do łowów, ale go nie używają. Zagadkę tę, zdaniem autora wyjaśnia fakt istnienia u nich "tabu krwi". Zakaz dotykania krwi jest u nich tak rygorystycznie przestrzegany, że w polowaniu na zwierzynę leśną nie posługują się lukiem, którego skuteczność jest, jak wiadomo znaczniejsza niż dmuchawki. Istnieje dla nich jednak możliwość przelania wzgl. wylania krwi, jeżeli spływa ona z bieźącą wodą. Zwierzynę i ryby strzałą z łuku. w wodzie można więc zabić oszczepem, ością czy A. L. 1\1 e l' c i e r: Rośliny w folklorze i etnografii (Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie). Jest to dalszy ciąg serii artykułów o roślinach w ludowych praktykach i wierzeniach. Poprzednie, publikowane były w dawniejszych tomach "Etnografii". W bieżącym odcinku autor grupuje materiały folklorystyczne odnoszące się do orientalnych przypraw korzennych i do ich macierzystych roślin. Zwraca on uwagę na fakt, że te przyprawy dostawały się od \vczesnego średniowiecza nie tylko na stoły bogaczy i wielmożów ale także do medycyny ludowej. Pod tym kątem omawia zatem różne odmiany pieprzu (Piper), cynamonu (Laurus Cinnamonium L.), muszkatowiec (Myristica), godździki (Rodz. Myrtaces), imbir (Zingiber), cytrwię (Curcuma domestica). M a l' c A n d l' e: Skorupiaki w legendach starożytnych i współczes(Les crustaces dans les legendes anciennes et acttuelles). Autor porusza zagadnienie w etnologii mało spopularyzowane, mianowicie ludowej wiedzy o niektórych skorupiakach. Skorupiaki nierzadko odgrywają dużą rolę w pożywieniu nadmorskich ludów. Znaczenie ich odzwierciedla się w ludowych wierzeniach i mitach. Autor wprowadza czytelnika w tytułowe zagadnienie poprzez ciekawą interepretację mitu a Afrodyte, narodzonej z piany morskiej, wykazując, że mit ten powstał w związku z występowaniem na nadmorskich wybrzeżach Grecj i, w pobliżu dawnych świątyń Afrodyty w Larnaka i w Paphos, dużych ławic ikry kraba z rodziny Pilumnus Hirtellus L. Te właśnie ławice ikry nadają przybrzeżnej pianie niezwykły blask, który stał się ważnym motywem tego mitu. Inny krab, źyjący masowo w mulistym dnie Eufratu i Tygrysu, zwany przez Babilończyków "pracownik łoźyska rzeki" (Nagar - assura), dał na ok. 2100 lat p. n. e. początek zodiakalnemu znakowi "raka" (Cancer). Wizerunki karbów, krewetek, homarów, langust i innych skorupiaków umieszczali na monetach Fenicjanie i Grecy. W hieroglifach egipskich znalazł się także m. in. znak polipa i kraba. Liczne są przykłady stosowania skorupiaków w medycynie starożytnej i średniowiecznej, szczególnie u ludów Basenu Śródziemnomorskiego. Fantastyczne wierzenia a niektórych skorupiakach morskich utrzymywały się do połowy XIX w. Spośród skorupiaków niektóre, np. Cicada marina u Greków, a rozmaite gatunki kraba i krewetki u ludów Oceanii, zostały otoczone zakazami tabu lub kultem totemicznym. Po dni współczesne przedstawiciele skorupiaków figurują w wielu emblematach miejskich Włoch, Francji, Hiszpanji, Anglii ii., a także w rodowych znakach heraldycznych. nych. �577 fi76 Artykl1ł zawiera sporo jest raczej nieco chaotycznie. etnograficznych ciekawostek, choć P. B. napisany G. We l t er: Animizm, panteizm i pandynamizm (Animisme, Panthedsme et Pandynamismei. Artykuł ten wraz z dwu następnymi wypełnia dział etnologiczny. Wszystkie trzy omawiają problematykę pierwotnego myślenia. Wg. Weltera podstawą myślenia i wierzeń ludów pierwotnych jest a n i m i z m, tj. idea, że każde ciało, żywe i nieożywione składa się z materii i czegoś, co w przybliżeniu można by nazwać duchem wzgl. duszą. Oba te terminy nie są jednak adekwatne z istotą pojęcia, które mają tu wyrażać. Prawdopodobnie bliższe byłoby tu pojęcie greckie "dynamis", które oznaczało "magiczną siłę" albo "moc danej rzeczy lub postaci". Owa "moc", wg wierzeIi. pierwotnego człowieka, jest równocześnie tożsama z materią ale zarazem może się eksterioryzować poza bryłę materii, z którą jest związana, wykazując przez to jakąś niezrozumiałą dla nas niezależność. Obok tego pojęcia, znanego także pod terminem melanezyjskim "mana", pierwotną jest również koncepcja świata, przenikniętego pandynamizmem, który czyni wszystkie jego składniki równo_ rzędnymi co do znaczenia. Nie ma w nim jakiejś uporządkowanej hierarchii, a i człowiek nie odczuwa w nim uprzywilejowania. W otaczającym go świecie, jakgdyby mglistym i chaotycznym, zewsząd grozi mu niebezpieczeństwo; jest jakby narażony na strzały istot bliżej mu nieznanych. Sam jednak nie jest bezbronny. Posiada bowiem własną "moc", ową wspomnianą "mana". Bronią na przeciwności i niebezpieczeństwa jest rytuał magiczny. Koncepcja świata dynamicznego jest w konsekwencji podstawą kultu dla tych elementów świata, w których owa "moc" przejawia się najsilniej, a zatem dla słońca, księżyca i poszczególnych planet; dla zwierząt wielkich lub szczególnie groźnych; dla roślin o szczególnych cechach (np. dąb, mandragora iLl. Konsekwencją animizmu są, także, zdaniem Welter'a, wierzenia, że narodzenie dziecka nie musi być jedynie konsekwencją cielesnego stosunku kobiety z mężczyzną, ale, że kobieta może dziecko począć również w rezultacie działania owych "mocy" zewnętrznych, magicznych. Inną, niemniej ważką, konsekwencją animizmu jest wiara w istnienie pozagrobowe. Te najbardziej archaiczne wątki animizmu mają żywot zdumiewająco trwały. Utrzymują się nadal w niektórych współczesnych światopoglądach. Co jednak dziwniejsze to chyba to, że także idea o jedności ducha i materii została wywołana z przeszłości i potwierdzona przez nowoczesną naukę. Artykuł Welter'a przynosi interesujące i cenne podsumowanie aktualnego dorobku etnologii na temat pierwotnego myślenia, podstawy praktyk magicz:lych i religijnego kultu. P e u c h n a n t: Rola fetyszyzmu w rozwoju społeczeństw (Le role du fetichisme dans Ie developpement des societes primitives). pierwotnych O politeizmie twierdzi się, że w okresie kiedy był powszechny, bogiem mogło być wszystko prócz właśnie Boga. Politeizm wszakże wg. autora, był produktem wcześniejszego okresu fetyszyzmu. Istotą fetyszyzmu jest wiara, że każdy przedmiot z otaczającego świata jest obdarzony własnym życiem i możliwością samodzielnego działania. Na tym etapie rozwoju koncepcji świata nie istnieją jeszcze wielorakie bóstwa mórz, ziemi, gór, lasów itp. Dopiero na następnym etapie, kiedy człowiek ową magiczną moc rzeczy i ciał wyodrębnia i nadaje jej byt oddzielny, samodzielny, wtedy powstają duchy i bóstwa. Zrazu każdy ród wzgl. rodzina ma mnogą liczbę swoich bogów lub duchów. W historii można śledzić, jak te mnogie bóstwa podlegają zmianom w miarę jak rody łączą się w plemiona, w ludy albo narody. Umysł ludzki coraz to bardziej abstrahuje je od rzeczywistości, przenosi na wyimaginowany olimp, centralizuje i wreszcie podporządkowuje jednemu naczelnemu bóstwu. Tak dochodzi do monoteistycznej koncepcji religijnej. Podstawą wyjścia musiała jednak być religia w formie fetyszyzmu. Autor zapowiada dalszy ciąg rozpraw. Recenzowana część zawiera cenne podsumowanie aktualnych poglądów na rolę fetyszyzmu w procesie rozwj iania religii. J. i J r' B e l i n - M i 11 e r o n: Etnologia a psychologia wiedzy (Ethnologie et psychologie de la connaissance). Autor wiele ze swoich poprzednich prac poświęcił zagadnieniom kształtowania się światopoglądu ludów pierwotnych jak i cywilizowanych. W recenzowanym artykule, podobnie jak w niektórych poprzednich, dowodzi, tezy, że w psychice ludzkiej istnieją głęboko zakorzenione refleksje, odbite ze świata roślinnego. Wielotysiącletnia współzależność rośliny i człowieka pozostawiła trwałe ślady nie tylko na szlakach migracji ludów, jak tego dowodzą badania etnobotaników, ale także w umysłowości ludzkiej, w pojęciach i wyobrażeniach, przenoszonych ze świata roślin na grunt stosunków społecznych, kultowych i in. Autor wskazuje m. in. na zasięg, ogrom i różnorodność symboliki roślinnej w aktach prawnych, zwłaszcza w formach przekazywania własności i władzy, w postaciach organizacyjnych - społecznych, w rytuale religijnym itp. Dochodzi tą drogą do wniosku, że w psychice ludzkiej ukształtował się swoisty kompleks roślinny, przez tysiąclecia sygnalizowany i uze\vnętrzniany poprzez wspomnianą symbolikę roślinną· Głębsza analiza tego kompleksu, zdaniem autora, dała by poznanie jedne_ go z podstawowych schematów duszy ludzkiej. Rozwiązanie tego komp:eksu ułatwiłoby dalszy postęp myśli ludzkiej. 3i - ..Lud", t. XLVII �3i8 579 Materiały dowodowe przytaczane przez autora są bardzo interesujące, jakkolwiek treść wywodów jest raczej zawiła i niedopracowana pod względem stylistycznym. J. D e z: Przyczynek do poznania gramatyki malgaskiej (Contribution ił l'etude de la grammaire malgache). Jest to rozprawa językoznawcza, w której tematem przewodnim są rozważania nad logiką "biernika" w języku Malgaszów. Ta.deusz Wróblewski G. B r a s s e u r, G. S a von n e t: Carte Ethno-Demographique. Cartes Ethno-Demographiques de l'Afrique Occidentale. Feuilles N° 2. Institut Franc;ais d'Afrique Noire, Dakar 1960, s. 36, 2 tabl. 4 mapy. Mapa jest rezultatem prac sekcji geograficznej Instytutu Franc;ais d'Afrique Noire i przedstawia wycinek zamknięty 12° i 8° szerokości zachodniej i 17° długości północnej. Obejmuje ona obszar plemion prze\vażnie osiadłych z Sudanu zachodniego, górnej Gwinei, wschodniego Sierra Leone i prawie całej Liberii. Część tekstowa omawia we wstępie środowisko geograficzne, historię obszaru (z dwiema interesującymi mapkami w tekście, przedstawiającymi rozwój dawnych państw tubylczych i ważniejsze migracje) oraz przedstawia źródła i dokumentację map. Następnie omówione ~ą bliżej wyróżnione na mapie grupy etniczne: w tej części tekstu autorowie podają także rozwiązania, przyjęte w związku z ogólnymi problemami kartograficznej prezentacji danych i dają szczegółowe komentarze do mapy. Trzecia część opracowania tekstowego poświęcona jest problemom demograficznym. Jest to właściwie jedna mapa, przedstawiona w dwóch arkuszach i dwóch wersjach. Źródłami do jej sporządzenia były dane statystyczno demograficzne z archiwów władz administracyjnych, konfrontowane z informacjami zebranymi wśród znającego teren personelu administracyjnego oraz uzupełnione badaniami penetracyjnymi i sondażowymi. Wersja demograficzna mapy przedstawia gęstość zaludnienia, zachowując tylko dwa kolory na rozróżnienie ludności osiadłej i koczowniczej. Wersja etnograficzna opracowana jest metodą punktową. Kolory oznaczają grupy: 1) mauretańską i Tuaregów, 2) ludy Ful, 3) ludy sudańskie, 4) ludy paleonigryckie. Poszczególne plemiona wyróżniono rozmaitymi sygnaturami, z których każda oznacza pewną ilość ludności (ilość oznaczoną liczbą na znaku, zaś w wypadku większych skupisk ludności jeden znak oznacza 500 mieszkańców). Za kryterium wyodrębnienia danej grupy przyjęto "cały kompleks zjawisk wynikających z materialnych warunków bytu, rodzaju siedzib. ubiorów, zespołu zwyczajów, wierzeń i ze względnej wspólnoty językowej" choć niekiedy, w braku systematycznych opracowań autorowie zmu_ szeni byli zaznaczyć, że dana grupa może być wyodrębniona głównie w oparciu a poczucie przynależności jej członków. W wypadku, gdy dwa odłamy tej samej grupy, pod wpływem odmiennego środowiska geograficznego i wpływu sąsiadujących grup różnią się niektórymi cechami kultury - są one mimo tego oznaczane taką samą sygnaturą, a bliższe wyjaśnienia przerzucono do tekstu. Przynależność etniczną rodziny określano według przynależności głowy rodziny, chyba że wchodziła w grę wielka rodzina, lub wyraźne wyodrębnienie warstwy służebnej obcego pochodzenia. Największe trudności nastręczało uchwycenie grup koczowniczych. Liczby, uzyskane w oparciu o niekompletne dane władz skarbowych musiano uzupełniać szacunkowo poprzez badania sondażowe. Starano się oznaczyć linearnie szlaki wędrówek i określić miejsca dłuższego pobytu zwłaszcza warstw służebnych, które choć coraz mniej różniące się od warstwy panującej antropologicznie, różnią się od niej przeważnie trybem życia: warstwa panująca jest zwykle pasterska, a służebna - zajmuje się przez dłuższe okresy roku rolnictwem i pędzi życie na pół osiadłe. Na tablicy z legendą do map podano ciekawe zestawienie tabelaryczne plemion koczowniczych i podległych im plemion służebnych. W sumie mapa daje ciekawe i na pewno o wiele precyzYJmeJsze od dotychczasowych ujęcie struktury etnicznej dość znacznego obszaru Afryki. Z jednej strony opracowujący znajdowali się jeszcze w szczęśliwym położeniu, mogąc się opierać bezpośrednio na silnym poczuciu odrębności plemiennej - z drugiej jednak szkoda, że już obecnie, zanim niwelacja kulturowa nie zatoczy większych kręgów także i w tych krajach, nie podjęto starań w kierunku nagromadzenia przynajmniej zasadniczych danych o inwentarzu kulturowym, jako podstaw do generalniejszych może kryteriów podziału. Krzysztof Kwaśniewski D i o g o G o m e s: De la premiere decouverte de la Guinee (De prima inventione Guinee) wyd., Th. Monad, R. Mauny i G. Duval. Centro de Estudes da Guine Portuguesa. Bissau 1959, s. 89, map 2. Wydanie naj starszego opisu odkryć portugalskich na zachodnich wybrzeżach Afryki w XV wieku, jest obecnie specjalnie cenne, gdy z dnia na dzień wzrasta szerokie zainteresowanie afrykańskimi ludami, kolorowymi, ich życiem, tradycją i historią. Tym cennym źródłem historycznym jest opis Diogo Gomesa, wydany staraniem Instytutu Badań nad Gwineą Portugalską w Bissau. Opis Gomesa znajduje się w manuspkrypcie "VALENTIN FERNANDES" (Codex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliotek), w Monachium. Tekst łaciński (oryginalny), napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średniowieczną był po raz pierwszy publikowany przez J. A. Schmellera w r. 1847, z częściowym przekładem na język angielski znalazł się w pracy R. M a- �581 580 jor "Life of Prince Henry of Portugal" wydanej w roku 1l!63. Dzieło to wraz z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język portugalski w roku 1878 przez J. A. Fern~ira Brandao. Następnie E. A. de Bettencourt opierając się na kopii manuskryptu Valentin Fernandes znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Lizbonie wykorzystał opis w swym dziele "Descobrimentos, querras e conquistas dos Portugueses em terras do ultramar nos seculos XV e XVI". Pierwszy przekład całości na język portugalski relacji Gomesa dał w roku 1900 G. Pereira, przekład ten poddał krytyce i opatrzył znakomitymi przypiskami V. Magalhćies Godinho w r. 1945. W latach 40-tych i 50-tych obecnego wieku tekst opisu Gomesa wzbudził zainteresowanie wielu badaczy szukających w nim najstarszych żródeł do opisów krajów zachodnich wybrzeży Afryki, oraz Wysp Kanaryjskich, Zielonego Przylądka, Madery i Azorów. Dokładne opisy Mauretanii, Gwinei, Ghany, Mali, Nigerii, podające nie tylko dane o krajach leżących w pobliżu morza, ale zawierające szczegóły o miastach leżących w głębi lądu jak np. Timbuktu, podnoszą wartość historyczną pracy Gomesa. Diogo Gomes urodził się w Portugalii około roku 1402 i był przez wiele lat na służbie księcia Henryka Żeglarza. Brał udział w licznych wyprawach portugalskich do krajów Afryki, i wiele nowych odkryć znanych mu było z autopsji. W roku 1459 Gomes został almoxarifem w Sintrze. W tym czasie brał udział w swojej trzeciej wielkiej wyprawie do Gwinei (1459-1460), która się zbiegła z datą śmierci Henryka Żeglarza. (1460). Póżniej odbywał Gomes kilkakrotne wyprawy do Afryki, głównie na Maderę. Nie jest znana dokładna data śmierci Gomesa, lecz nastąpiło to prawdopodobnie u schyłku roku 1502. Ostatnie dwujęzyczne wydanie opisu odkrycia Gwinei jest niezmiernie cennym żródłem nie tylko dla historyka krajów afrykańskich, historyka odkryć geograficznych ale również historyka geografii i kartografii a także etnografa i antropologa. Duży materiał faktyczny i wszechstronność obserwacji Gomesa podnoszą wartość tego cennego średniowiecznego żródła. Sposób wydania w języku francuskim i łacińskim udostępnia dzieło Gomesa międzynarodowemu czytelnictwu fachowemu. Krzysztof KULTURA LUDOWA Pod redakcją Józefa Burszty, WoLski WIELKOPOLSKI t. I, poznań 1960, s. 743. Wielkopolska należy do części naszego kraju najsłabiej zbadanych pod względem etnograficznym. Przodująca ekonomicznie dzielnica Rzec:ypospolitej Polskiej stawała się następnie "Hinterlandem" Rzeszy Niemieckiej. Zmienne wypadki historyczne sprawiły, że zarówno szybki rozwój gospodarczy jak ucisk germanizacyjny zniszczyły wiele zabytków tak duchowej, jak i materialnej kultury ludowej. Przedmowa redaktora na wstępie omawianego wydawnictwa informuje o najważniejszych opracowaniach kultury wsi wielkopolskiej i o fragmentarycznych, często przerywanych, kolejnych okresach badań etanograficznych. Pierwszy tom wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" stanowi zbiorową pracę 13-tu autorów związanych po części z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. Przeważna część autorów to pracownicy naukowi, od dawna związani wieloma pracami publikowanymi z tematyką kultury wsi wielkopolskiej, czy też historią różnych dziedzin nowożytnej kultury materialnej. Przygotowują oni monograficzne opracowania zasadniczych zagadnień i Atlas kultury ludowej Wielkopolski. Omawiane jednak wydawnictwo to szereg artykułów, o charakterze w mniejszym lub większym stopniu p o p u l a r n o - n a u k o w y m, dotyczących różnych dziedzin kultury materialnej wsi wielkopolskiej. Projektuje się następne tomy o podobnym charakterze. Umożliwia to szybsze podanie w bardziej przystępnej formie najważniejszych wyników badań szczegółowych poszczególnych autorów. Wydawnictwo rozpoczyna zarys geograficzno-historyczny L. G o m o 1c a o charakterze informacyjnym. Wyniki nowych poszukiwań otwiera artykuł J. B u r s z t y Osadnictwo i kształty wsi. Ogólne wiadomości z dziedziny osadnictwa autor podał w swej wcześniejszej pracy 1. Tu zestawia on naj ogólniejsze wyniki badań nad planami gruntowymi wsi wielkopolskich i innymi żródłami archiwalnymi. Autor rozpoczyna od układu gruntów wsi średniowiecznych, przedstawiając następnie typy wsi okresu folwarczno-pańszczyźnianego, nowożytne wsie kolonizacyjne i wytwarzanie się dzisiejszego oblicza wsi wielkopolskiej. W wyniku tych dociekań wyróżniono kilka różnych typów rozplanowania wsi i sposobów ich zabudowy, charakterystycznych dla kolejnych okresów osadniczych. Tak więc okres średniowiecznej kolonizacji czynszowej pozostawił ulicówki, owalnice i wsie łanów leśnych, następny okres - oddzielne osiedla folwarczne i osady przemysłowe. Wreszcie w okresie nowożytnej kolonizacji budowano regularne rzędówki bagienne, wąskie ulicówki i osiedla rozproszone. Autor wydziela następnie trzy regiony Wielkopolski, w których dominują inne ty!:'y zabudowy wsi. Tak więc duże skupione wsie pochodzenia średniowiecznego zachowały bogatą i żywą tradycję kulturową. Wsie o osadnictwie rozproszonym mają mniej elementów tradycyjnej kultury ludowej, a regiony dotknięte przestrzennymi reformami XIX i XX w. są pod względem kultury ludowej prawie całkowicie wyjałowione. Artykuł Bursztyoparty na studiach porównawczych nad paru tysiącami planów wsi wielkopolskich i dwuletnimi badaniami terenowymi nie tylko zasługuje na uwagę, ale na rozwinięcie tej tematyki w osobnej pracy. Sprawy chłopskiego budownictwa w Wielkopolsce zostały dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach. J. B u r s z t a w omawianym stu- �582 dium przedstawił trochę danych co do zabudowy wsi folwarcznych i folwarków do końca XVIII w. T. W rób l e w s k i zajmuje się budownictwem wiejskim i różnymi typami chałup w artykule Dom i zagroda, stwierdzając, że Wielkopolska była od dawna obszarem strefy przejściowej i trudno wyróżnić na jej terenie jakieś specyficzne formy budownictwa drewnianego. Bardziej charakterystyczny dla omawianego regionu jest regularny i jednostajny układ samej zagrody. Uzupełnienie tego omówienia stanowią artykuły J. D y d o w i c z o w e j o wnętrzu chałupy i A. W o jc i e c h o w s k i e j o naczyniach i narzędziach domowych. Cennym wkładem jest artykuł J. T o p o l s k i e g o o kulturze rolniczej Wielkopolski, szczególnie w części o charakterystycznych dla tego regionu narzędziach uprawy roli: pługach koleśnych z dwiema rękojeściami, czy najczęściej bezkoleśnych radłach. Uprawę ziemi, siew, sprzęt i młockę autor omawia także przede wszystkim z punktu widzenia używanych do tego celu narzędzi. Sprawa hodowli zwierząt gospodarskich została dość pobieżnie potraktowana. Obszerne omówienie S. C h m i e low s k i e g (\ poświęcone zostało rybołówstwu, przede wszystkim zaś znanemu w Wielkopolsce sprz~~towi rybackiemu. Pięć dalszych artykułów poświęcono różnym rodzajom rzemiosła wiejskiego. Z przetwórstwa płodów rolnych zajęto się jedynie młynarstwem (Cz. Ł u c z a k) przede wszystkim od jego strony technicznej. Omówiono więc rodzaje i rozmieszczenie wielkopolskich żaren, stęp, młynów zwierzęcych, wodnych i wiatraków. Specyfiką Wielkopolski była stępa wiatrakowa. S. B ł a s z c z y k przedstawił ginące garncarstwo wielkopolskie podkreślając rodzimość dawnych form ceramiki. Do słabszych artykułów należą opracowania Z. J a s i e w i c z a o kowalstwie i O. P o d l e ws k i e g o o plecionkarstwie wiejskim. Artykuł W. S o b i s i a k a o przemyśle włókienniczym nosi tytuł nie odpowiadający jego treści, gdyż chodzi wyrażnie o włókiennictwo uprawiane przez rzemieślników wiejskich, a więc płóciennictwo i sukiennictwo. Autor przy omówieniu zagadnień surowcowych podaje tabele chlopskiej uprawy lnu i konopi w województwie poznańskim, uzyskanych w GUS. Warto tu wspomnieć, że uprawa konopi koncentrowała się w po_ łudniowych i wschodnich regionach kraju i była w ciągu XIX w. stale wypierana przez uprawę lnu 2. Autor daje dość ogólnikowy i pobieżny zarys przeróbki surowca, wyrobu przędzy i tkanin. Wydaje się, że doskonały, zwięzły opis prostych narzędzi obróbki lnu i I<;onopi został napisany póżniej 3. Ważne są natomiast uzupełnienia opisu o materiał etnograficzny z XIX w. Zastrzeżenia wzbudza wzmianka autora o folowaniu płótna wygładzonymi stęporami (nie stępami) 4. Autor podaje tylko wzmiankę o myciu płócien w foluszu z podręcznika Ostrowskiego z 1788 r., który ją czerpie z Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, nie zaś z praktyki manufakturowej. Używano do tego celu zaokrąglonych stęporów w płócien- 583 nictwie śląskim w XVIII w.5, osobny folusz do mycia płócien pracował także w manufakturze grodzieńskiej. Sobisiak daje jedynie opis folusza sukienniczego i nie podaje żadnych materiałów co do mycia płócien w foluszach w płóciennictwie wiejskim w Wielkopolsce. Wzmiankę tę należało umieścić przed opisem bielenia płócien. Omawiane sposoby mycia płócien w foluszach oczyszczały płótna surowe ze szlichty tkackiej i zanieczyszczeń przędzy, dopiero później poddawano je zabiegom bielarskim. Wydaje się, że wzmianka o myciu płócien surowych w foluszach w zestawieniu z folowaniem sukien jest w ogóle zbyteczna. Zabieg ten był znany w płóciennictwie manufakturowym XVIII w., może także znano go w płóciennictwie wiejskim następnego stulecia, jednakże w jednym i drugim wypadku nie praktykowano go bardziej powszechnie ze względu na trudności uzyskania osobnych stęporów i stępy w foluszach sukienniczych. Mycie płócien kijankami czy nawet cepami w rzekach zastępowało mechanIczne ich oczyszczanie. Poza tymi drobnymi zastrzeżeniami artykuł Sobisiaka wnosi wiele danych o ginącym włókiennictwie wielkopolskim. Dwa ostatnie artykuły zajmują się jednym z zagadnień konsumpcyjnych ubiorem chłopskim i plastyką ludową. Zagadnienie ubioru chłopów wielkopolskich opracował A. G l a p a, autor trzech zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych z regionu wielkopolskiego. Bogaty materiał ilustracyjny do tego artykułu został niestety przez redakcję techniczną H. Andersa rozrzucony w barwnych tabelach po całym tomie, wielkość ilustracji dwubarwnych nie zawsze jest dobrze skomponowana i powiązana z tekstem. Artykuł Glapy wyróżnia się rozległością wykorzystanych żródeł i syntetycznym ujęciem zagadnienia pomiędzy opracowaniami omawianego wydawnictwa. Daje on ogólną charakterystykę wielkopolskiej odzieży ludowej od XII do XVIII wieku, następnie zaś szczegółowy opis ubiorów noszonych w 26 powiatach w II połowie XIX w. Na szczególną uwagę zasługuje próba regionalizacji ubiorów w Wielkopolsce według 7 zasadniczych typów. Zastrzeżenie wzbudza hipoteza autora (str. 500), że obcisłe bluzy z XII wieku były wykonane techniką dziewiarską. Odnaleziono wprawdzie pewne ślaC:y narzędzi i wytworów dziewiarskich na ziemiach słowiańskich w tym okresie. Wydaje się jednak, że chodziło co najwyżej o wyrób prostym szydełkiem pończoch czy rękawic. Były to na Zachodzie wyroby bardzo drogie, rozpowszechniły się one dopiero w XVI w., wcześniej zaś z dzianiny sporządzano tylko drobne dodatki do odzieży i sukienki dla małych dzieci. Zarazem zaś umiano w tym okresie sporządzać z grubego sukna, tak obcisłe nogawice, zastępujące dziane pończochy, jak okrycia górnej części ciała. Na zakończenie wspomnieć należy o omówieniu wielkopolskiej plastyki ludowej przez S. B ł a s z c z y k a. Przedstawia on zdobnictwo przed_ miotów codziennego użytku, ornamentykę tkacką i hafty, drzeworyt, malarstwo i rzeżbę. �584 Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu oparte na znacznym materiale etnograficznym i studiach historycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcyjnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł Sobisiaka i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych badań terenowych, które na terenie Wielkopolski nie przynoszą już podstawowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materialnej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami charakteru ich opracowań w dalszych tomach projektowanego wydawnictwa. Jako postulat wydawniczy należałoby zgłosić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowości przebadanych, a dalej ilustracji, nawet tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wydawnictwo utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzucenie ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny sposób powiązano z tekstem. Irena Turnau 1 J. B u r s z t a, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. Otworzeniu się krajobrazu osadniczego i rozplanowań wsi, Wrocław 1958, PTL. 2 I. T u r n a u, Zmiany w polskiej technologii włókienniczej XVIII w., oraz artykuł: Przemieszczanie się upraw lnu i konopi na terenie środkowej J~olski w XIX w. Prace złożone do druku. 3 W. S o b i s i a k, Z badań nad narzędziami obróbki lnu i konopi w XVI-XVIII wieku, "Kwartalnik HKM", r. VIII, 1960, nr 1. Nieporozumieniem wydaje się w tym artykule wzmianka o szlichtowaniu czyli moczeniu w kleju tkackim, jako zabiegu wstępnym do bielenia płócien surowych - s. 71. Szlichtowano osnowę dla ułatwienia tkania, płótna surowe starano się raczej oczyścić z kleju tkackiego przed bieleniem. 4 Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960, s. 400. 5 T. Ł a d o gór s k i, Generalne tabele statystyczne Śląska 1787 r., Wrocław 1954, s. 165, 270-292; "Monitor Różnych Ciekawości", 1795, t. II, s. 364-366. Walerian S o b i s i a k, ROZWOJ LATYFUNDIUM BISKUPSTWA POZNAŃSKIEGO OD XVI DO XVIII WIEKU. Poznań 1960. Wyd. Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Poznaniu, stron 122, tabel 27, l-na mapa. streszczenie w języku angielskim i niemieckim. Praca Waleriana Sobisiaka jest uzupełnieniem szeregu wydanych po wojnie studiów nad uposażeniami i stanem dóbr kościelnych w Wielkopolsce. Od roku 1953 wyszedł także szereg prac J. To p o l s k i e g o omawiający stosunki społeczno-gospodarcze w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w okresie XVI-XVIII wieku. Praca Sobisiaka uzupełnia dotychczasowe wiadomości uprzystępnione nauce polskiej przez: E. D ł u g o p o l s k i e g o. "Inwentarz dóbr i dochodów biskupów poznańskich, rok 1564" Kraków 1939; J. N o wac k i e g o "Księga uposażenia diecezji poznańskiej z roku 1510", Poznań 1950; A. M o ś c i c k i e g o "Uwarstwienie ludności wiejskiej w dobrach kapituły poznańskiej w pierw_ szej połowie XVI wieku" Lwów 1932; T. C z woj d raka i Z. Z a k a "Przemysł propinacyjny i karczmarstwo w dobrach biskupa poznańskiego w XVII i XVIII wieku" Poznań 1956 - oraz stanowi dalszy ciąg opracowań autora, który w roku 1954 wydał w t. XLI, Ludu "Zabudowania i inwentarz ruchomy (martwy) w gospodarstwach dworskich biskupstwa poznańskiego w XVII-XVIII wieku w świetle materiału źródłowego". Obecna praca W. Sobisiaka jest uzupełnieniem dawnych studió\v. prowadzonych na Seminarium Historii Gospodarczej Uniwersytetu Poznańskiego pod kierownictwem prof. J. Rutkowskiego oraz prof. J. Deresiewicza. Jako podstawa źródłowa pracy zostały wykorzystane archiwalia znajdujące się w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Nie częste korzystanie z tych zasobów przez dotychczasowych badaczy czyni ostatnią pracę W. Sobisiaka tym cenniejszą w ogólnopolskim dorobku naukowym, zaś wnioski i sformułowania mogą być podstawą dla badań porównawczych podobnych zagadnień z innych terenów Polski. Jako specjalnie cenną rzecz w pracy podkreślić należy to, że autor w badaniach swoich nie rozdzielił dóbr tzw. stołu biskupiego, od dóbr kapituły poznańskiej, lecz potraktował je słusznie jako latyfundium katedry poznańskiej. Poczynione w ciągu XVI-XVIII wieku i zapisane obserwacje, pozwoliły autorowi stwierdzić, że rozwój dóbr duchownych biskupstwa poznańskiego nie szedł w kierunku powiększania się i rozprzestrzeniania lecz wewnętrznej organizacji i konsolidacji gospodarczej. Stąd też z 34 osad założonych w ciągu 300 lat aż 29 lokowanych w XVIII wieku wykazuje wyraźnie odbudowę gospodarczą po latach zastoju drugiej połowy XVII i początków XVIII wieku. Liczne wsie czynszowe (25 "olęderskich") wskazują na postęp gospodarczy w obrębie dóbr duchownych. Zastosowane tu nowe formy oczynszowania chłopów wpływały silnie na późniejsze kształtowanie się osobowości chłopa wielkopolskiego, co zapewne podkreślone będzie w innych licznych zamierzonych pracach W. Sobisiaka. Dobra kapituły poznańskiej i biskupstwa zajmowały przestrzeń około 1 100 łanów i sołeckiej 300 łanów. Stosunkowo niewielką przestrzeń w dobrach biskupstwa zajmowały lasy odpowiadając powierzchniowo 3900 łanów ziemi uprawnej, w tym chłopskiej 2500 łanów, folwarcznej około 850 łanom. Ciekawe byłoby porównanie układu przestrzennego �586 587 wYk~rzystania użytków rolnych latyfundium katedry poznańskiej, z innymI podobnymi latyfundiami na terenie Rzeczypospolitej szlacheckiej. . Stosunk~wo .dużą rolę w latyfundium biskupstwa poznańskiego grały mIasta, a mektore z nich dochodziły do poważnego znaczenia jak np.: Buk, Pszczew, Słupca czy Dolsk lub Krobia. Wszystkie te miasta okres swego rozkwitu zakończyły w połowie wieku XVII, w wiek XVIII wchodząc w stanie zupełnej ruiny. Z upadku gospodarczego miasta te nie podniosły się nawet w drugiej połowie XVIII wieku, w przeciwieństwie do wsi w dobrach biskupich. Precy.zja opracowania, przejrzysty układ treści i tabel, pozwalają na korzys:ame z ~racy nawet słabiej przygotowanemu czytelnikowi. Sposób podama matenału czyni rozprawę niezmiernie przydatną do badań dla etnografa i historyka kultury materialnej. Żałować by jedynie tylko wy. p~dało, że ~utor. nie umieścił w swej publikacji rozdziału omawiającegc meco szerzej etmczny skład ludności tak dużego latyfundium. Pozwoliłoby to bowiem, na wyciągnięcie wniosków na temat powiązań charakteru gospodarczego pewnych typÓW wsi, z etnicznym obliczem zamieszkującej je ludności. KrzysztOf WoLski TARCE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE. Biblioteka Popularna P.T.L. t. III. Pod tym tytułem nakładem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu wyszedł w roku 1961 pod red. K. Zawistowicz-Adarnskiej zbiór tańców ludowych, którego autorami są Adam G I a p a i Alfon~ Kowalski* W przedmowie A. Glapa uzasadnia konieczność tej publikacji zapotrzebowaniem na materiały taneczne przez amatorskie zespoły artystyczne. Następnie charakteryzuje niektóre formy taneczne ze stanowiska historycznego. Układ zbioru oparto na cyklu tanecznym zaobserwowanym w powiecie gostyńskim. Autor wymienia zbieraczy tańców ludowych. Jako metody zapisu ._- wymienia alfabet Stefana T o t h a i system L a b a n a - K n u s t a. Planuje w przyszłości opublikowanie zbioru według metody Labana-Knu- . * Redakcja tylko częściowo zgadza się z uwagami recenzenta, jeśli cho~ZI o system zapisu Labana-Knusta. Jest rzeczą bowiem jasną, że system ten Jest niekomunikatywny, jeśli chodzi o popularyzację tańca, trudny dla etnografa nie specjalizującego się w tej dziedzinie. Natomiast opis wykona~y tą czy inną podobną metodą, zawiera tak ujęte elementy, że praca nad systematyką tańców, zyskuje na ścisłości naukowej. Opis taki eliminu~e emocjonalny stosunek badacza, gwarantuje obiektywność w oparciu o Jasno określone kryteria. (Przyp. Red.). sta, (choć sam stwierdza, że w kraju jest całkowity brak znajomości zapisu według tej metody). Uważając system Labana-Knusta za najlepszy, zaleca naj szybsze jego upowszechnienie. Mając na uwadze ten cel, autorzy zamieszczają na ostatnich stronicach książki kinetogramy tańców ludowych wielkopolskich, wykonane przez Roderyka L a n g e w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Na samym końcu książki zamieszczono wykaz literatury, dotyczącej tańców, oraz wykaz ważniejszych informatorów. Książka ozdobiona jest licznymi rysunkami rzeczowymi., barwnymi planszami i fotografiami. Metoda zapisów choreograficznych budzi jednak wiele zastrzeżeń. Celem dokładniejszego zapoznania się z tą metodą i jej usterkami zamieszczam poniżej omówienie pierwszego numeru. L Opisał WIWAT Adam GIap a Taniec ten ujęto także w transkrypcji systemem Labana-Knusta. Podano dokumentację, tempo muzyki, zapis melodii i tekstu śpiewnego. Opis tańca składa się z dziewięciu części: 1) Postawa wyjściowa, 2) Zaproszenie, 3) Wykonanie tańca, 4) Koło, 5) W środku koła, 6) Wyrzuty nóg, 7) Koło, 8) Zakończenie i 9) Uwaga. Omówię kolejno te części: Postawa wyjściowa. Treść opisowa nie zgadza się z tematem. Z opisu dowiadujemy się o sytuacji i o akcji wyjściowej, a więc że '" Bawiący się siedzą ... Jedna z tancerek wychodzi przed orkiestrę siedzącą na stole ... Zwrócona tyłem '" śpiewa ... wymachując ... itd. "Postawa wyjściowa" byłaby wtedy, gdyby podano, że tancerka stoi np. w małym rozkroku (jak widać na obrazku), lewą ręką podpiera bok, prawą rękę unosi w górę, pozostałe pary siedzą na krzesłach koło ścian '" Zaproszenie. Tutaj autor w dalszym ciągu opisuje akcję: Po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać ... Tancerka śpiewa ... odwra<.:a się (?! - czy nie "zwraca się") twarzą do zebranych ... porusza '" i całą postacią zaprasza obecnych do tańca (co to za zaproszenie "całą postacią"). Skoro tancerka zaprasza, jest więc wodzirejem. Z tego względu tę część opisu należało zatytułować "wystąpienie wodzireja", a nie "zaproszenie". Wykonanie tańca. W tej części opisu po oznaczeniu ilości taktów 1-4 podano, że jeden z tancerzy, wodzirej, woła głośno "wiwat", staje ze swoją partnerką na środku izby i zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Trzyma tancerkę ... Tancerka podobnie trzyma partnera ... Na tym kończy się opis "wykonania tańca". To przecież nie jest "wykonanie tańca", lecz dalszy ciąg poprzedniej części, wprowadzający drugą osobę wodzireja. Z części opisu, zatytułowanego "Zaproszenie", dowiadujemy się, że po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać spiewaną melodię, a następnie -- że tancerka śpiewa drugą zwrotkę ... przestępuje z nogi na nogę, _1- �.'i88 w miejscu .. porusza chusteczką i spódniczką '" Nie podano, w jakim czasie się to odbywa, w ilu taktach muzyki. W części opisu, zatytułowanej "Wykonanie tańca" oznaczono takty 1-4 i podano, że wodzirej zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Kolo. W poprzedniej części opisano akcję, odbywającą się w czasie taktów 1-4. W części zatytułowanej "Koło" podano takty 1-4 z wyjaśnieniem, że jest to powtórka (należy się domyśleć, że pierwszego czterotaktu) i opisano dalszą akcję. Opis akcji tego czterotaktu zakończono zdaniem "Z końcem zdania muzycznego (tzn. czterotaktu) lub zwrotki - (? - czy zwrotka zawiera się w czterotakcie?) zatrzymują się w celu dokonania zmiany figury tańca". Tu jest błąd, gdyż zatrzymują się w celu dokonania zmiany ... nie "figury tańca", lecz "kierunku ruchu". O tym błędzie przekonujemy się także, gdy czytamy dalszy ciąg - Takt 5-8: Pary posuwają się w kole w odwrotnym kierunku. W części zatytułowanej "Wykonanie tańca" opisano wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu zwrotki. Znów widzimy, że zatytułowanie nie jest właściwe, gdyż w tej części opisano wykonanie ruchowe tylko do pierwszego czterotaktu muzyki, zatem tytuł winien brzmieć "Wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu", a nie "Wykonanie tańca". Gdyby opisano w tej części jeszcze j drugi czterotakt muzyczny wtedy można by zatytułować "Wykonanie ruchowe jednej zwrotki". W opisie A. Glapy zwrotka muzyczna została rozerwana na część zatytułowaną "Wykonanie tańca" i część zatytułowaną "Koło". To "koło" - jak widać z dalszego opisu - ma jeszcze dalszą akcję, gdyż odbywa się jeszcze w ciągu drugiej zwrotki muzycznej i jeszcze w ciągu taktów 1-4 (?). W środku kola. W tej części autor opisuje wykonanie ruchowe wodzireja i jego partnerki, odbywające się w środku koła. Wyrzuty nóg. Znów niewłaściwy tytuł, gdyż według opisu odbywa 'się dalszy ciąg wykonania, jakie urwane zostało pod koniec części zatytułowanej "Koło", gdzie określono wykonanie ruchowe dla taktów 1--4.W części zatytułowanej "Wyrzuty nóg" podano takty 1-4 (nie podano, że jest to powtórzenie pierwszego czterotaktu), a następnie, że ... Jednym z następnych ruchów koła jest maksymalne zbliżenie tańczących tak, że stają oni jeden tuż przy drugim. Tu także błąd, gdyż "maksymalne ściśnienie" nie jest akcją, odbywającą się w czasie określonym ilością taktów 1-4, lecz sytuacją, której nie można określać pojęciem czasowym. Następnie po oznaczeniu taktów dowiadujemy się, że '" "Wyrzucają wyprostowane nogi do środka" (!) - Co się stanie przy takim ruchu? - Wszyscy usiądą na podłodze, uderzając się mocno, ewentualnie ponosząc jakąś kontuzję. Nie cia się wyrzucać obydwu nóg, lecz tylko jedną nogę. Zamiast "przednia część stopy" można powiedzieć "palce u nogi". Następna część opisu nie trzyma się tematu podanego w tytule, gdyż poszerzenie koła i przytupy, to nic są "wyrzuty nóg". _.- 589 Kolo. Ze względu na to, że tytuł taki już poprzednio występuje, czytelnikowi wydaje się, że i wykonanie ruchowe będzie tu takie same. Tymczasem dowiadujemy się, że ... Taniec powtarza się '" Tempo tańca się stale potęguje .., itp. Znów treść niezgodna z tematem. Zakończenie -- bez zastrzeżeń. Uwaga. Podano tu, że piękno tańca polega na fantazji, żywiołowości i równych przytupywaniach. Wątpię, czy jest to trafne zestawienie pojęć. Co też mogą mieć wspólnego równe przytupy z pięknem tańca. Taniec może być piękny także i przy nierównych przytupach. Pojęcia takie jak "fantazja", "żywiołowość" itp. używane już były przez wielu innych autorów, opisujących tańce. Autorzy ci nie zdawali sobie sprawy, że układanie zdań z wysilaniem się na górnolotność wprowadza gołosłowność, która osłabia wartość opisu choreograficznego. Zapytajmy, co można rozumieć pod pojęciem "taniec żywiołowy". Wobec tego czy może być także taniec niE'Żywiołowy? .Jak z powyższego wynika, opis choreograficzny pierwszego numeru w zbiorze jest nieporadny. Na podstawie takiego opisu czytelnikowi trudno będzie zdobyć wyobrażenie o tańcu. Czy system Labana-Knusta pomoże tu coś, skoro jego znawcami są tylko pracownicy Muzeum Etnograficznego w Toruniu i nikt więcej? Nawet autorzy omawianego zbioru, którzy ten system zachwalają, sami go nie znają, skoro dwa kinetogramy zlecili wykonać jedynemu znawcy R. Langemu. System Labana-Knusta pozostanie dla ogółu "chi6szczyzną". Wszakże "chińszczyzna" także może być komunikatywną, lecz zapytajmy jakim kosztem. Zatem wypada raczej zgłębić metodę słownego zapisu choreograficznego. Do takiego przekonania doszedłem w ciągu własnej wieloletniej praktyki zbierania tańców ludowych. Zapis tallca może być komunikatywny tylko wtedy, gdy nie będzie wymagał sp€:cjalnych studiów przygotowawczych i gdy w prostych słowach i zwięzłym zapisie będzie mógł wywołać wyobrażenia ruchowe. Zadne ujęcie graficzne nie potrafi w tak łatwy sposób dać wyobrażenia ruchu jak właśnie opis słowny. Jeżeli chodzi o komunikatywność międzynarodową, to łatwiej wykonać tłumaczenie, aniżeli trudzić się nad opanowaniem jakiegoś systemu np. Labana-Knusta. Przystępując do wykonania słownego zapisu choreograficznego, musimy sobie na początku uprzytomnić, czy opis danego tańca będzie krótki, czy też długi. Najkrótsze opisy są przy tańcach jednoczęściowych. Z długiego opisu, takiego jak np, tańca "Wiwat" można wnioskować, że taniec jest złożony, tzn. że składa się z wielu części. Musimy więc ustalić ilości części składowych i uzgodnić te części z muzyką. Oznaczamy części składowe: część I, część II, część III itd. Możemy wprowadzić takie określenie: fig. l, fIg. 2, fig. 3 itd. W tańcu złożonym akcja ruchowa jest zmienna, lecz km:da część stanowi jedną zamkniętą całość, zawartą w danym rozmiarze ut\';oru muzycznego. �;,)90 591 Ryc. 5 - owal o osi położonej poziomo. Oś tego owalu winna być dłuższa od średnicy kola ryc. 4. Na stronicy 15, oraz na kinetogramie długość osi owalu równa się długości średnicy koła, co wobec opisu słownego stanowi błąd. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środw koło - takie jak na początku. W czasie drugiego czterotaktu melodii kolo przekształca się na owal, którego oś przecina się z osią poprzednio wykonanego owalu pod kątem 90°. Przed przystąpieniem do opisywania poszczególnych figur (części) tanecznych opracowujemy część wstępną, w której opisujemy sytuację (a nie postawę) wyjścicwą, określamy ilość wykonawców i opisujemy ich postawę, tj. ułożenie nóg, rąk itp. Taniec "wiwat" winien być ujęty w opisie jako taniec zlożony. Dla przykładu podaję taki opis. Wykonuje miejsca wokół jów. WIWAT opis tańca dowolna ilość par. Na początku pary zajmują siedzące ścian. W zabawie występuje jedna para w roli wodzire- Fig. 1. Partnerka wodzireja staje przed kapelą 1 i śpiewa pierwszą zwrotkę "Oj, do dnia, do dnia", unosząc chusteczkę prawą ręką w górze, a lewą ręką porusza fartuszkiem lub spódniczką, której fałdy się rozszerzają. Po prześpiewaniu pierwszej zwrotki kapela podejmuje jej melodię i towarzyszy jej w czasie śpiewu drugiej Zwrotki. Zwróciwszy się twarzą do zebranych, śpiewa drugą Zwrotkę "A co mi nada kieliszek jeden". W czasie śpiewu drugiej zwrotki przestępuje w miejscu z nogi na nogę, poruszając chusteczką i spódniczką jak poprzednio. Fig. 2. Z rozpoczęciem pierwszego czterotaktu muzyki wodzirej, zawolawszy głośno "wiwat", przystępuje do stojącej na przodzie partnerki, ujmuje ją prawą ręką w pasie "na krzyżach" i zaczyna tańczyć w kółeczko. W ciągu czterech taktów muzyki biegają wzdłuż koła, względnie na wolnej środkowej przestrzeni '" (czy obracają się, a jeżeli tak, to jakim krokiem). Wodzirej w lewej wzniesionej ręce trzyma butelkę z gorzałką, chusteczkę lub kwiaty. Oboje zwróceni są twarzami w jednym kierunku. Tancerka swobodnie prawą ręką rusza chusteczką. Z chwilą rozpoczęcia przez kapelę powtórki pierwszego czterotaktu, siedzące pod ścianami pary wstają, łączą się ramionami (jak?), względnie na znak wodzireja tworzą koszyczek 2. W ten sposób utworzone kółko w czasie powtórzonego pierwszego czterotaktu obraca się w jednym kierunku, a w czasie drugiego czterotaktu w przeciwnym (odwrotnym) kierunku. Ryc. 4 - koło par Fig. 3. W czasie pierwszego czterotaktu muzyki koło otaczające parę wodzireja przekształca się w owal w ten sposób, że grupy par z dwu przeciwnych stron zbliżają się do siebie (jakim krokiem?), a pozostałe inne pary oddalają się od siebie. 1 Wzmiankę o tym, że kapela (a nie orkiestra) siedzi na stole lub żarnach, podaje się we v.iiadomościach wstępnych z tego względu, że przypuszczalnie dotyczy ona wszystkich tańców, a nie tylko "wiwata". 2 \I,'e wstGpnym objaśnieniu opisać sposób wykonania koszyczka. Ryc. 6 - owal o osi położonej pionowo. Uwaga ta sama jak przy powyższym owalu. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środkowa. Wobec tego tailcząca para w środku koła zmuszona jest zbliżyć się, co nas~ępuje wtedy, gdy zwrócą się twarzami do siebie. Z chwilą rozszerzania się owalu ponownie oddalają się od siebie jak na początku. Ryc. 7 i 8. l './ Wodzirej w trakcie tat'lca pokrzykuje, np. wola "oj się świeci", a ktoś z koła odpowiada "oj, jaśnieje" lub "a pod ścianą", "a z kochaną - ju ha!" Fig. 4. Tworzą koło maksymalnie ścieśnione, w którym tańczący stoją jeden przy drugim. W pierwszym czterotakrie muzyki wykonują ... (wyszczególnić co). W czasie powtórzonego czterotaktu wyrzucają (prawą lub lewą) nogę wyprostowaną do środka i przybijają palcami nogi o podłogę (prawdopodobnie w rytmie miarowym). W czasie drugiego czterotaktu muzyki poszerzają koło i stojąc w miejscu, przytupują równo dwa lub trzy razy (?). Taniec powtarza się dowolną ilość razy z wyminięciem fig. 1. Pod koniec tempo muzyki i tańca zostaje przyśpieszone. Dawniej pod koniec tańca tak szybko tańczono, że aż się weselnicy przewracali. Dzisiaj tańczy się przy końcu bardzo szybko, ale z umiarem. Taniec kończy się, kiedy tancerz środkowej pary da orkiestrze znak ręką. Zwykle bywa to w momencie, kiedy otaczający tancerze tworzą regularne, możliwie najobszerniejsze koło. Kończąc taniec, pary chodzą dokoła izby lub siadają, wodzirej ze swą partnerką chodzi z gorzałką od pary do pary i częstuje wódką· Zwinny wodzirej częstuje podczas tańca. Przytaczając powyższy przykład, mam na celu zwrócić uwagę na metody slownych opisów choreograficznych. W opisach A. Glapy i A. Kowalskiego zastosowana jest metoda opisywania ruchów tanecznych, występujących w taktach muzycznych (np. nry 9, 13, 14 i inne) lub w nutowych wartościach rytmicznych (np. nry 13, 15, 16 i inne). Przytoczony powyższy opis nie zajmuje się cząstkowymi ruchami, zawartymi w takcie, czy też w wartościach nutowych, lecz ujmuje całość obrazu ruchowego. Według takiego ujęcia widzimy, że taniec "Wiwat" składa się z czterech części, z czego część I (fig. 1) jest niepowtarzalna, a dalsze części (fig. 2, 3 i 4) powtarzają się w całości. Metoda całościowa odznacza się lepszą ko- �592 munikatywnością. Łatwiej bowiem poznać i zapamiętać cztery całościowe obrazy ruchowe, aniżeli niezliczoną ilość ruchów cząstkowych. Nie wszystkie numery tańców wielkopolskich opracowane są według metody opisywania ruchów cząstkowych. Wiele numerów (np. 1-5 i wiele innych) opisano bezwiednie i nie konsekwentnie metodą całościową, gdzie określono wykonanie ruchowe według dłuższych części melodycznych czterotaktów i ośmiotaktów. Opracowania te jednak nie dają wyobrażenia, z ilu części składa się dany taniec. Taniec - 2. Wiwat - składa się z następujących części: Fig. 1. W ciągu całości melodii pary biegną jedna za drugą, posuwając się po linii koła w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara. Bieg rozpoczynają nogami zewnętrznymi. Fig. 2. V·j dwu czterotaktach odbywają się dwa obroty przy haczykowym chwycie ramion: pierwszy obrót - z własną tancerką w prawo przy zahaczeniu prawych ramion, drugi obrót - z tancerką poprzedniej pary w lewo przy zahaczeniu lewych ramion. Wykonanie fig. 2 daje pierwszą zmianę tancerki. Uwaga: A. Kowalski, opisując tę figurę, podaje: '" W ten sposób zmieniając tancerki posuwa się do przodu (tzn. tancerz), aż wróci do swej partnerki ... Nie podaje, że melodia ma się powtarzać tyle razy, ile jest par, które to powtórzenia są konieczne do wykonania tańca z innymi tancerkami. Fig. 3. Tak samo jak fig. 1. Fig. 4. Łącząc się chwytem rąk jak ryc. 10, tworzą koło i koszyk. W ciągu całej melodii koło posuwa się bokiem - w prawo, a przy powtórzeniu melodii w lewo. Przy zmianie kierunku ruchu przytupują w miejscu dwa lub trzy razy. Fig. 5. W ciągu całości melodii, połączeni chwytem jak poprzednio \V koszyczek, wykonują z podskoku wyrzuty jednej i drugiej nogi na zmianę do przodu, co odbywa się w ruchu miarowym. Fi.g. 7. Tancerze łączą się w dwójki, ustawiają się w środku sali, zahaczają nogi przy odpowiednim układzie ramion jak na ryc. 11 i w ciągu całej melodii obracają się w podskokach - w lewo, a przy powtórzeniu melodii po zmianie połączenia nóg i ramion - w prawo. W tym samym czasie tancerki, połączone w dwójki, obracają się w prawo i w lewo przy haczykowym polączeniu ramion prawych względnie lewych. Fig. 8. Tak samo jak fig. 1. Fig. 9. Tak san'o jak fig. 2. Spośród pięciu odmian "Wiwatów" - trzy mają muzykę trójmiarową. a dwa - dwumiarową. Nie wiadomo tylko, dlaczego jedna melodia dwumiarowa wyrażona jest w rytmie dwuósemkowym, a druga w rytmie dwućwierciowym (patrz nr 3 i 4). Dwojaki sposób wyrażania rytmu zaS~(lso\\'ano także przy odmianach przodku (nry 6 i 7 -- 8). chodzonego ;')93 (nry 9 i 10) i innych. Takiej zmiennosCl nie należy często stosować, gdyż wystarczy oznaczenie tempa. W niektórych tańcach początkowe części gra i tańczy się wolniej, a w końcowych częściach szybciej przy jednej i tej samej melodii. Czy wobec tego daną melodię będziemy wyrażać w podwójnym zapisie: dwućwierciowym i dwuósemkowym względnie trzyćwierciowym i trzyósemkowym? Albo inny jeszcze wzgląd. Jeżeli np. w Szamotułach śpiewają względnie tańczą jakąś melodię wolniej, a w powiecie gostyńskim - tę samą melodię szybciej, to czy tę melodię wyrażać będziemy w dwojakim zapisie? - Chyba nie. Przeanalizowanie wszystkich numerów zbioru wymagałoby dłuższego czasu. Z pobieżnego przeglądu można jednak stwierdzić, że materiały choreograficzne są ciekawe i wartościowe. Wydaje mi się jednak, Żt~ zbiór jest za ubogi w stosunku do wielkości obszaru regionu wielkopolskiego. Zbiorem objęto 16 powiatów i 25 miejscowości, a od 48 wykonawców zapisano zaledwie 73 tańców, a więc stanowczo za mało. Najwięcej zapisano w dwu miejscowościach: Goluchowie pow. Jarocin - 7 tańców i Przyprostyni pow. Nowy Tomyśl 10 tańców. Po sześć tańców zapisano w dwu miejscowościach, po 5 tańców - w 1 miejscowości, po 4 tańce - w 2 miejscowościach, po 3 tańce - w 2 miejscowościach, po 2 tańCe -- w 2 miejscowościach, a po jednym tańcu - aż w 13 miejscowościach. .Test rzeczą niemożliwą, aby mogła istnieć jakaś miejscowość, w której znano by tylko jeden taniec. W roku 1959 poszukiwałem pieśni i tańców ludowych w miejscowości Wymyślacz koło Lublińca na Górnym Sląsku. Natrafiłem tam na informatora, pochodzącego z miejscowości Biała pow. Czarnków, wojew. poznańskie, nazwiskiem Radziej Jan, ur. 8. V. 1899 r. w Białej. Jan Radziej razem ze swą żoną Benigną, ur. 20. VII. 1900 r. w Białej, zamieszkiwał do 28 roku życia w Białej, a od 29 roku życia w Wymyślaczu. U Jana Radzieja zapisałem 8 tańców, pochodzących z Bialej pow. Czarnków i zanotowałem, że tańczono tam jeszcze: "Uciekła mi ~rzepióreczka" - walczyk, "Jeszcze roz za czeski", "Zasiali górale", "żyda" l "goląbka". Pracując przez wiele lat nad zbiorem śląskich tańców ludowych, napotykałem informatorów, którzy znali po kilkanaście a nawet po kilkadziesiąt tańców. Byli też i tacy, którzy znali okolo 100 tańców. A ,"",:ięc zbiór od jednego tylko informatora przewyższałby liczbą zbiór tancow regionu wielkopolskiego. Tańce i zabawy Wielkopolskie A. Glapy i A. Kowalskiego zasługują na specjalną uwagę· Jest to pierwsza tego rodzaju publikacja w naszym kraju. Zrobiono u nas gruntowną pracę w zakresie zbierania pieśni ludowych, lecz niestety zmarnowano okazję do zajęcia się całokształtem folkloru muzycznego. Zapisywano same tylko pieśni, lecz nie uzupełniono ich wzmiankami, określającymi ich funkcję zabawową. Po zbiorze tańców wielkopolskich winna się ukazać publikacja dotycząca śląskich tańców ludowych, która już długo czeka na wydanie. :l:l - ..Lud". t. XLVII �595 594 W przygotowaniu jest także obfity zbiór tańców żywieckich. W ten sposób byłyby opracowane regiony południowo zachodnie i część zachodnich. A gdzie reszta? Czy nie znalazłoby się kilku jeszcze pracowników, którzy zajęli by się zaniedbanymi regionami? Nasz kraj słynie z takich tańców jak krakowiak, kujawiak, oberek, mazur i polonez. A czy mamy żródłową rejestrację tych sławnych tańców? Jan T o war Tacina z y s t woN a u k o w e P ł o c k i e 1820-1830--1907-1957. Szkice i Materiały. Płock 1957 r., s. 235 ilustracje. + Wydawnictwo zostało opublikowane z okazji 137 rocznicy założenia i 50 roczno wznowienia działalności Towarzystwa Naukowego Płockiego. Zasługuje ono na uwagę ze względu na to, że dotyczy działalności instytucji naukowej o profilu wyraźnie regionalnym a przede wszystkim dlatego, źe informuje o zbiorach placówek muzealnych, bibliotecznych i archiwalnych na terenie miasta Płocka, które mają wartość nie tylko dla badania kultury regionu, ale i całej Polski. Publikację "Towarzystwo Naukowe Płockie" moźna podzielić na dwie części. Na pierwszą składają się artykuły, omawiające znaczenie podwójnego jubileuszu, zarys dziejów Towarzystwa, biografię jego zasłuźonych członków (A. i M. Macieszów, A. i Z. Grabowskich, A. Zalewskiego, W. Skierkowskiego i innych), kształtowanie się zagadnień statutowo-programowych oraz związek działalności Towarzystwa z aktualnymi potrzebami regionu. Wczesne, precyzyjne określenie potrzeb regionu i zadań ruchu regionalnego, przyczyniło się do rozwoJu Towarzystwa, sformułowania właściwych założeń programowych i sposobów ich realizacji. Szczególny nacisk kładziono na opracowania naukowe całokształtu kultury regionu, zabezpieczanie i gromadzenie zbiorów muzealnych a przez uwzględnianie aktualnych potrzeb regionu, na czynny udział w tworzeniu jego kultury. Skala zainteresowań członków Towarzystwa była szeroka, (etnografia, historia, ekonomia, prawo, medycyna, antropologia itp.). Wysoki poziom naukowy prac i artykułów, oraz ich duża liczba stanowią trwały dorobek Towarzystwa dla regionu i nauki polskiej. Dlatego też, pełny wykaz tych pozycji znajdujący się na S. 126-166 zasługuje na uwagę· Z pozycji interesujących etnografa znajdziemy tam - WI. S k i er k o w s k i e g o "Puszczę Kurpiowską w pieśni" - M. K a c p r z a k a "Wieś Płocka", "Atlas statystyczny Królestwa polskiego, - A. M a c i e s z y "Fotografia ziemi Dobrzyńskiej" i inne Artykuły popularno-naukowe, naukowe i publicystyczne członków Towarzystwa zawierają też czasopisma "Roczniki", "Notatki Płockie" (organ Towarzystwa :Naukowego Płockiego), "Życie Mazowsza", "Ziemia", "Głos Mazowiecki", "Głos Płocki", "Echo Płockie", oraz inne. Część druga tomu, omawia zbiory, muzealne, biblioteczne i archiwalne ziemi płockiej i ich dzieje. M ~ z e u m M a z o w s z a P ł o c k i e g o utworzone przez Tow. Nauk. Płockle w roku 1907 a w roku 1949 upaństwowione t . 'l' ' sanOWI f I lę Muzeum Narodowego w Warszawie. Posiada ono - ze zbiorów etnografi~znych - stroje ludowe, wyroby rzemiosła ludowego, (ceramika płocka, ob:.a I.me~le). ,Mu.zeum posi.adało przed wojną także dział egzotyki - zbiory chl~skle, JaponskIe st~nowlące dary mieszkańców ziemi płockiej przebywaJących na ,:,s.ch?dZle. M u z e u m D i e c e z j a l n e - utworzone przez ks. A. NOWOWIeJskIego na początku XX w. zawiera eksponaty archeologiczne (ceramika, wyroby z żelaza, miedzi i brązu), z zakresu historii bazyliki katedralnej, sztuki, (galeria obrazów) wyrobów rzemiosła art ys:ycz~e~o, (str?je, ha.ftY, tkaniny, kordybany) i inne. Znajdują się tu r~",,:mez maten~ły z mwetaryzacji zabytków sztuki z całej diecezji płockleJ. Przed wOJną znajdowała się tu kolekcja pasów polskich i starodruków. B i b l i o t e k a i m. Z i e l i ń s k i c h utworzona w r. 1907 przez Towarzystwo Naukowe Płockie, zawiera Polonica z XVI, XVII, XVIIIw. z zakresu historii, prawa, literatury, filozofii i inne. XIX i XX wiek szczególnie bogato reprezentowany jest przez zbiory rosyjskie. W posiadaniu B~blioteki znajdują się komplety wydawnictw Akademii Umiejętności, G,ownego Urzędu statystycznego, Instytutu Bałtyckiego, Ministerstwa Rol~i:twa,. Pol~~iego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Tatrzańskiego I Śl~s~lego I mne. Na uwagę zasługują rzadkie pozycje jak C r e s c e n t y n a "KSIęgI o gospodarstwie" (1549), Spiczyńskiego ,,0 ziołach tutecznych i zamorskich" (1542), M i e c h o w i t y "Cronica Polonorum" (1521), oraz 7,5 tys. nie opracowanych jeszcze starodruków w językach: łacińskim, francuskim, niemieckim i innych. Archiwum P a ń s t wow e w P ł o c ku - od 1953 roku, działające jako Oddział Terenowy Archiwum miasta stołecznego 'Warszawy i woj. warszawskiego posiada ciekawe zespoły akt: a) urzędowych, z których zasługują na uwagę akta notarialne i księgi hipoteczne, jako źródło do badania stosunków społecznych i gospodarczych ~ lat 1809-1827, uwzględniające sprawy spadkowe, obrót ziemią, dotyczące mtercyz, testamentów itp. b) miejskich c) powiatowych d) gromadzkich e) szkolnych i różnych instytucji, stowarzyszeń, oraz związków. A r c h i :'" u m D i e c e z j a l n e powstało w r. 1926 zawiera zbiory dyplomów I przywilejów kościelnych od XIII do XVII w. księgi metrykalne, fragmen_ ty lustracji dóbr biskupich i kapitulnych z XVII w. Wieloletnia i owocna do dziś kontynuowana działalność Towarzystwa Naukowego Płockiego Jest przykladem wzorowej organizacji ruchu naukowego i regionalnego. Wobec tak często spotykanego w niektórych okolicach braku zainteresowan,j~ i br~ku pietyzmu dla historycznych i kulturowych zabytków przeszłoscl a me rzadko braku zrozumienia ich roli dla współczesnej polityki społeczno-kulturalnej ,należy życzyć jak najlepszego rozwoju temu towarzystwu regionalnemu. Kazimierz Pudło � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e357abb0380e1bbc5822bb5427e96915.pdf 969ad0e761045143180de067e2d24bcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:191 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.596-604 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 597 u M WIELKOPOLSKA WYSTAWA z SZTUKA E A z postacią Chrystusa Frasobliwego z Ołoboku pow . Ostrów , wykona ny przez .. . Pawła . Brylmsklego w 1840 r. Krzyż przydrożny z Drobnicza , pow . L eszno z k onca XVIII w., kapliczka słupowa z Grabonoga, pow. Gostyń także wYk~nana w. końcu XVIII w. i największy pomnik kulttowy na wystawie, krzyz FrancIszka Nowaka z Sobiałkowa pow. Rawicz z 1855 r. Krzyż LUDOWA W MUZEUM NARODOWYM W POZNANIU, CZERWIEC--LlPIEC 1961 Mało znana sztuka ludowa Wielkopolski u schyłku swego istnienia, niemal w ostatniej chwili istniejących możliwości rejestrowania jej przejawów doczekała się w ostatnich latach opracowania i publikacji o charakterze inwentaryzacyjnym i naukowym, w bieżącym zaś roku zorganizowania pięknej wystawy, która jest podsumowaniem dotychczasowych badań i wyników. Przynosi ona też nowe treści, które uwidoczniają się w licznych eksponatach. Te odkrywcze elementy w wielkim stopniu poszerzają zakres naszej wiedzy i dobrze podkreślają specyfikę i monumentalność wielkopolskiej sztuki ludowej, które to cechy szczególnie uwidoczniają się w okazałej rzeźbie słupowej i malarstwie feretronowym. Najwyższe osiągnięcia tego działu sztuki ludowej przypadają na drugą połowę XVIII w. i pierwszą połowę XIX w. Z tej też racji wystawa i ilustrujące ją okazy mają wybitnie wyraz historyczny, związany z tematyką religijną i formami pracy opartej na technikach dziś już w zasadzie nie stosowanych, a stano\viących rzadko zainteresowanie nielicznych jednostek (ceramika, haft, tkactwo). Z całości jednak eksponatów po bliższym zapoznaniu się z nimi i analizie biją treści społeczne będące wyrazem twardej chłopskiej rzeczywistości. Wystawa zorganizowana w wielkim hallu Muzeum Narodowego już na pierwszy rzut oka zachwyca widza i w godny sposób reprezentuje kulturę chłopską Wielkopolski. Kilkumetrowe rzeźby słupowe i rozłożona u stóp ich ceramika, niezwykłe eksponaty przywołują przed oczy odległe czasy słowiańskie, kiedy stawiano na rozstajach dróg, w gontynach słupowe posągi Światowida, a do ziemi składano zwłoki w postaci popiołów w urnach, obstawionych liczną ceramiką z potrawami. Te czasy kultu Światowida, w wersji chrześcijańskiej, i nawiązanie do dawnych form pochówkowych w całości wystawy wybijają się na plan pierwszy i swą archaicznością wywołują nastrój powagi. Eksponaty łączą elementy artystyczne niedalekiej przeszłości z odległymi czasami. Zniszczone częściowo zębem czasu rzeźby po odrestaurowaniu postawiono na spokojnych, zielonych postumentach. Spośród szeregu innych. swoimi rozmiarami, jak i formalnymi rozwiązaniami wyróżniają się: słup Fragment wystawy. Fot. Maćkowiak. �598 z Drobnicza jest ciekawym przykładem podporządkowania szczegółów rzeźby surowcowi, w tym wypadku dwom graniastosłupom drewna. W belce poprzecznej krzyża, nieznany rzeźbiarz z okolic Leszna, wyrzeźbił głowę i ręce Chrystusa. Brak proporcji w wielkości głowy do pozostałych części ciała, jak i oryginalny zestaw bloków zaskakuje widza i ilustruje dobrze trudności i umiejętności chłopskiego świątkarza, który pragnąc w naj prostszy sposób osiągnąć zamierzony efekt ze względu na ograniczone wymiary bloków surowca, uzyskał go tylko w części. Pisząc o rzeźbach słupowych i krzyżach przydrożnych nie można po_ minąć też faktu, że w XIX w. w wielu wypadkach były one stawiane z okazji uwłaszczenia chłopów, należy więc je traktować nie tylko jako obiekty i dokumenty kultowe ale pomniki zrzucenia niewoli poddaństwa, narodzin chłopskiej świadomości klasowej, na co słusznie zwraca uwagę Stanislaw B ł a s z c z y k w swym artykule "Zwierciadło życia wsi". Również zaznaczenia godnym jest zjawisko, że przydrożne pomniki kultowe w okresie zaboru w Wielkopolsce stanowiły publiczne obiekty manifestacji polskiej narodowości, podobnie jak ubiór chłopski. Z kilku eksponatów przedstawiających Chrystusa Frasobliwego, obok klasycznych dzieł ludowych reprezentujących w pełni w swych rozwiązaniach inność kultury ludowej w całym zestawie cech formalnych, pokazano również okaz, który w całokształcie ujęcia odróżnia się od typowych przedstawień plastycznych tego rodzaju. Jest nim Chrystus Frasobliwy z nieokreślonej bliżej miejscowości w Wielkopolsce. Szeroki kształt twarzy, wysuwające się silnie kości policzkowe, obręczowato założony zawój na biodrach i rękach oraz frontalny układ głowy ze spojrzeniem przed siebie nadają postaci wyraz świeckości i przedstawiają raczej pogodnego zwycięzcę. Dobre wkomponowanie postaci w klocek drewna i odmienność rozwiązania treści literackiej mówią o nieprzeciętnym rzeźbiarzu pracującym zdala od ośrodków kultury, i nie mającym żadnych wzorów i przykładów. Pełnym ludowych form jest też Chrystus Frasobliwy posiadający resztki polichromii, spośród którego okrągłych ramion i pIec wysuwa się silnie do przodu głowa z oczami pełnymi wyrazu bólu. Podobnych okazów jest więcej. Na tle tych rzeżb brakiem cech ludowych wyróżnia się piękna rzeźba Chrystusa Frasobliwego siedzącego na fotelu posiadającym oparcie o wyraźnych kształtach wyrabianych w starożytności. Sko!TIponowanie całej postaci, umiarkowane pochylenie głowy, smutny a dostojny wyraz twarzy, pełen logiki kompozycyjnej układ rąk, odmienny ubiór w postaci długiej tuniki jak i śmiałe, z rozmachem wykonane cięcia drewna wskazują, że autorem tej rzeźby nie jest wiejski świątkarz, lecz twórca o wielkiej wiedzy fachowej i dyscyplinie wewnętrznej. Śmiało możemy powiedzieć, że rzeźba jest dziełem rzeźbiarza profesjonalnego i to z niezbyt odległych czasów. - Nie zawsze ludowe treści wykonują ludowi twórcy. Współczesnym przykładem moźe 599 być art. rzeżbiarz Czesław Woźniak, który jest autorem krzyża przydrożnego w Poznaniu postawionego przy uJ. Dąbrowskiego na Jeżycach (jak i rzeźbiarskich ozdób mebli o tematyce ludowej znajdujących się w Belwederze w Warszawie). 'Vystawienie wspomnianego Chrystusa Frasobli\vego wśród ludowych rzeźb jest pomyłką. Na wystawie widzimy przykłady rzeżby polichromowanej. Najlepszym tego rodzaju okazem jest rzeżba przedstawiająca św. Annę Samo trzecią w wykonaniu P. Brylińskiego z około 1850 r. Pochodzi ona z Masanowa pow. Ostrów. Zwarta kompozycja, delikatna kolorystyka przedstawiają i na tym okazie nieprzeciętne zdolności Brylińskiego, który niewątpliwie należy do największych świątkarzy w Wielkopolsce. Również godną uwagi wśród eksponatów o treści religijnej jest postać Chrystusa ukrzyżowanego z Obry Nowej pow. Krotoszyn. Rzeźba ta wyrazem twarzy, rytmem zaznaczonych żeber oraz opaską biodrową ułożoną w drobne motywy i zagięcia, stawia ten egzemplarz w odrębnej kategorii rozważań plastycznych. Rzeżba o tematyce świeckiej reprezentowana jest tylko w kilku okazach, wykonanych przez współczesnych twórców, na których dziełach widać już kontakty z szerokim światem. Rzeźbami tymi to "Proletariusz" Marka Fijałkowskiego z Rogoźna oraz "Pałuczanka" i "Topielica" Marii Prillowej z Kcyni. Te kilkucentymetrowej wielkości rzeźby, mimo odmienności materiału (drewno, glina) i tematyki posiadają wspólną cechę, wielką dynamikę oraz szereg trafnych uproszczeń konstrukcyjnych i akcentów szczegółów, które mówią o świadomości kształtowania bryły. Skromna ilość eksponatów o tematyce świeckiej wydaje się zrozumiała, poni,"waż w Wielkopolsce już od wielu lat treści ludowe w poważnej mierze zanikły albo weszły do "kultury ogólnonarodowej a z nimi i tematyka świecka, która reprezentuje postępowy nurt współczesnej rzeźby chłopskiej. Ogólem na wystawie reprezentuje rzeźbę 55 eksponatów. 27 eksponatów reprezentuje malarstwo ludowe. Wśród wystawionych okazów wybija się wielkich rozmiarów feretron, obrazy malowane na płótnie, na szkle, drzewie i blasze. Obrazy te są w przybliźonych formatach 40X50, 60, 70. Ilustrują zestaw rozwiązań kolorystycznych od jaskrawych: zielono-czerwonych (cynobrowych) poprzez kolory pastelowe, różowe, seledynowe, niebieskie do ciemnych, czarnobrązowych przypominających historyczne dzieła klasyków. Wymienione zestawy kolorystyczne, linearne opracowania i wykończenia ilustrują rozwój i stopniowy zanik typowych form tradycyjnego malarstwa ludowego w Wielkopolsce. W ostatnim okresie było ono wypierane przez reprodukcje dzieł klasyków renesansu i ich naśladownictwa o treści kultowej. Gwałtownie zaczęło ono zanikać w drugiej połowie XIX w., nieco wcześniej niż w innych regionach kraju a to ze względu na silniejsze kontakty Wielkiego Księstwa Poznańskiego z cen- �600 trami tego przemysłu leżącymi na zachodzie. Pokazanie więc pięknych dzieł ochwe.Śników skulskich, począwszy od okazałego feretronu po wątpliwej już wartości obraz bamberski Chrystusa ukrzyżowanego z dominującą pozłotą, daje możliwie pełny przykład rozwoju malowidła ludowego w XIX i na początku XX wieku. Niezwykłym dziełem . udowego malarstwa jest feretron z Kłodawy, pow. Koło. Celowym więc jest podanie kilku szczegółów o nim. Na feretronie jest przedstawiona Matka Boska Karmiąca. "Ochweśnik" umieścił ją pod baldachimem, którego lewa część, w większym stopniu widoczna, jest granatowa a druga połowa cynobrowa. Matka Boska ma głowę owiniętą w ludową pstruchE; o typowym zestawie barw stosowanych w Wielkopolsce, rąbek szat stanowi tkanina z motywami winogron. Delikatna kolorystyka twarzy, wdzięk kompozycji ma wiele czaru i każe wysoko ocenić ludowego artystę. Malarstwo świeckie ilustrują dwa obrazy przedstawiające chłopską rodzinę wielkopolską z połowy XIX w. i jedna praca współczesnego autora. Obrazy przedstawiające rodzinę chłopską są rozwinięciem barwnym rysunku K. K i e l i s i ń s k i e g o z okresu jego pobytu na zamku w Kórniku w połowie XIX w. Kielisiński znany z wielokrotnych reprodukcji dawnych i współczesnych, w pracy nawiązał nie do fragmentu obrazu Knora, jak to sugeruje Stanisław Błaszczyk, lecz do starszego pierwowzoru jakim jest kmieć wielkopolski z żoną umieszczony w pracy K. W. Wójcickiego według litografii Bułakowskiego z 1826 r. Zupełnie odmienny charakter reprezentuje dwupłaszczyznowo potraktowany miotlarz Hieronima Karpińskiego z Damasławka, pow. Wągrowiec, który ekspresją ruchu i mimiką twarzy przypomina sudecko-niemieckie rozwiązania plastyczne. Szkoda, że organizatorzy wystawy nie pokazali więcej jego prac. Jak widzimy w malarstwie ludowym również przeważa tematyka n~ligijna związana z cierpieniem i wołaniem chłopa o łaskawość nieba w ciężkim trudzie dnia powszedniego w okresie pańszczyzny. Omówione dwa działy: rzeźba i malarstwo wypełniają cały hall wystawy wraz z ścianą wschodnią i zachodnią. Gabloty zaś ustawione wzdłuż ściany południowej i północnej przeznaczono głównie na ekspozycje haftu i tkanin. W nich umieszczono wszystkie te okazy, które w pełni reprezentują najwyższe wartości tych dziedzin sztuki. Ilościowy umiar eksponatów, estetyczny ich układ, kontrastujące przyjemne tło w wybitny sposób podnoszą wartość wizualną pokazanych dzieł sztuki i zapraszają widza do bliższego obejrzenia. Okazy białego haftu na przemian z tkaninami o przewadze kolorów czerwonego, granatowego i zielonego w przyjemnym dla oka rytmie wypełniają płaszczyzny szklanych gablot. Wśród cennych okazów złotolitych czepków zobaczyć można liczne egzemplarze haftu białego na tiulu z powiatu sulechowskiego, międzyrzeckiego, szamotuiskiego i z prawie nieznanych nikomu okolic Wrześni i Kalisza. Zwrócenie uwagi na tereny mniej znane ogółowi jest dodatkową wartością 601 wystawy i piękną zasługą organizatorów, którzy napewno wiele wysiłku musieli włożyć by możliwie równomiernie pokazać wszystkie podregiony Wielkopolski. Ten staranny dobór widać też w wystawionych tkaninach: płachtach, pstruchach, kołderkach, derach, wśród których nie zabrakło tkanin z tak mało znanych powiatów jak wolsztyńskiego i leszczyńskiego. Wystawienie pięknego okazu zapaski naramiennej z powiatu leszczyńskiego jest nie tylko dokumentem pięknego tkactwa tych okolic, ale także przypomina te czasy, głównie w XIX wieku, kiedy właśnie ta część ubioru była zasadniczym znamieniem w odzieży odróżniającym kobiety polskie od Niemek; kiedy to strojem ludowym podkreślano swoją przynależność narodową i manifestowano swój patriotyzm. Przypomnienie tej narodowo-pedagogicznej roli odzieży naszych matek i babek jest jak najbardziej na czasie. Niewiele osób z młodszego pokolenia wie, że i takimi "drobiazgami" można i trzeba było walczyć o zachowanie swojej narodowości w okresie rozbiorów. czyń niu inne regu Ujemną stroną wystawy wielkopolskiej, to brak nazwiska wykonawi lat wykonania eksponatów. Przykrym zjawiskiem jest że w Poznałaskawsze spojrzenia padają na rzeżbę, malarstwo i grafikę, niż na działy sztuki ludov-·ej. Przecież nie trzeba udawadniać, że w szeokazach haftu i tkactwa niekiedy lepiej się uwidacznia zmysł art y- Ceramika wielkopolska. Fot. lVIaćkowiak. �602 styczny chłopek niż w pozostałych dziedzinach sztuki. Dlaczego więc podobnie jak Brylińskich, Nowaków, Majchrzaków, Dudków, Twardowskich, Fijałkowskich, Prillowych nie mamy znać wybitnych naszych hafciarek i tkaczek? Szczycimy się ich pracami. Ciekawi więc jesteśmy jak się nazywają, kiedy swoje prace wykonały. Przecież w tej dziedzinie już badania zapoczątkowano, ścieżki są wydeptane. Można więc teraz już łatwiej podjęte prace kontynuować, wyniki popularyzować. Najlepszą okazją do popularyzacji są wystawy. Sądzimy, że na przyszłej wystawie tych uchybień nie będzie. Dobrze byłoby w przyszłości zwrócić większą uwagę na czystość eksponatów reprezentujących biały haft. Ostatni dział wystawy to ceramika. Reprezentuje ją 81 okazów, które w większości pokazane są na środku hallu, na niskim podium. Obok misek, donic, mlostków, garnków o tradycyjnych kształtach widzimy tam również dwojaki i trojaki typowe naczynia z okresu pańszczyźnianego, w których noszono w pole posiłki. Jedyny egzemplarz trojaka z datą 1918 roku jest ostatnią formą rozwojową naczyń glinianych służących do noszenia posiłków poza dom. Pokazanie siwaków w Poznaniu jest swego rodzaju rewelacją i jeszcze jednym dowodem potwierdzającym istnienienie na terenie całego kraju niektórych form wspólnych, które ze względu na nierównomierny rozwój poszczególnych krain i różne kontakty z większymi centrami w jednych ośrodkach prędzej zanikły a w innych później. Wśród okazów ceramiki swego rodzaju unikatem jest kafel kościański z XV w. z wyobrażeniem sceny z bajki o gąskach i lisie. Ciekawymi teź eksponatami są postacie modlących się Zydów wykonane z gliny przez Józefa Pierczyńskiego w latach 1918-1937. Są one wystawione w postaci przerywników w gablotach pomiędzy okazami haftów i tkanin. Pewnym brakiem w całym przeglądzie dzieł sztuki jest pominięcie rzeżby i zdobnictwa tak bogato i oryginalnie uwidaczniającego się w in_ strumentach ludowych. Ciekawe główki dud. kozłów oraz dymki proszą się o pokazanie i zainteresowanie nimi społeczeństwa, nie mówiąc juz o wielkiej mierze podniesienia atrakcyjności wystawy przez pokazywanie tych stosunkowo rzadko spotykanych instrumentów. Ogółem oceniając całą wystawę trzeba stwierdzić, mimo jej drobnych uchybień, że robi ona bardzo korzystne wrażenie, jest imprezą udaną i nowymi eksponatami zdobytymi w terenie budzi podziw nawet u dobrze zorientowanego w możliwościach ekspozycyjnych etnografa. Szkoda, że Dyrekcja Muzeum nie wydała katalogu wystawy. który przecież nie jest tylko przewodnikiem ułatwiającym obejrzenie, ale trwałym śladem kwitującym istnienie wystawy i pokazującym wysiłek ludzi. Brak fotografii poszczególnych eksponatów i ich zespołów jest też uchybieniem. Ustcrki te są tym nieprzyjemniejsze, że wystawa jest pierwszą po 1945 r. ()O3 Trzeba zaznaczyć, że Wystawa Wielkopolskiej Sztuki Ludowej została zorganizowana przez Dział Etnografic;;ny Muzeum Narodowego w Poznaniu w ramach Wielkopolskiego Festiwalu Kultury. Scenariusz opracował mgr Stanisław B ł a s z c z y k, oprawę plastyczną przygotował Józef Skoracki. Pokazane eksponaty w przeważającej większości są własnością Muzeum Narodowego w Poznaniu. Szereg z nich wypoźyczono z innych muzeów. kościołów itp. Ogólem na wystawie pokazano 240 eksponatów. Wystawa po zamknięciu jej w Poznaniu została przewieziona do Koszalina i Lublina. Adam MUZEUM W LAHORE Gtapa (PAKISTAN) Muzeum w Lahore jest największym, naj starszym i naj bogatszym muzeum w Pakistanie. Dzięki też temu z natury rzeczy uprzywilejowanemu stanowisku, spełnia rolę placówki macierzystej i prawie nadrzędnej w stosunku do innych muzeów Pakistanu. Może też tylko ono jedyne przypomina niektóre stare muzea europejskie. Muzeum w Lahore jest instytucją poważną wiekiem. Zbiory zaczęto gromadzić w roku 1864 'w ramach pokazu zabytków sztuki na Indyjskiej Wystawie Przemysłowej w Lahore. W roku 1890 muzeum otrzymuje statut, a książę Walii, Albert Wiktor kładzie kamień węgielny pod obecny gmach, zaś w roku 1894 do nowego budynku zostają wprowadzone zbiory. Duży, z czerwonej cegły, gmach Muzeum w Lahore wzniesiony jest w eklektycznym stylu indyjskim. Stanowi jednak doskonałe pendant do podobnego stylowo gmachu Punjab University, mieszczącego się wprost J'.IIuzeum, po przeciwnej stronie Mali Road. Liczne miri (altanki), wnęki i wykusze, kolumienki i koronkowe ozdoby czynią gmach okazalszym, lecz nie zawsze urodziwszym. Wnętrze posiada 22 sale. Sal wystawowych 8, (na wystawy stałe), 2 sale wystaw czasowych, 2 duże hale, 6 sal magazynowych, w 4 salkach mieszczą się biura muzealne i zbiory biblioteczne (biblioteka muzealna liczy 5000 woluminów). Odpowiednio do wielkości Muzeum i zbiorów liczny jest personel, składający się z 33 osób. Niestety obsadę naukową stanowią tylko dyrektor dr Malik Shamsuddin i asystent Nisal Husain. Na pozostałą resztę skład;ją się: 5 urzędników, 18 wspaniale umundurowanych woźnych, dozorujących bezpieczeństwa zbiorów i 8 osób "służby" - zamiataczy. Zbiory Muzeum w LallOre można podzielić na kilka działów: l) rzeżby kultury Gandhara, 2) Zbiory zabytków Kultury Doliny Indusu (Harappa i Mohenjo-Daro), 3) Kolekcja rzeźb indyjskich (Hindu, bramanistyczne), 4) Galeria tybetańska i centralno-azjatycka, 5) Kolekcja obrazów szkół Hindu z epoki Mogołów, 6) Tkaniny (dywany, kilimy, tkaniny ludowe, stroje), 7) Rzemiosło artystyczne (tu między innymi znajduje się bogata �H04 kolekcja ceramiki z ;\~ultanu), 8) Zbiór broni i miscellaneów. Jako zbiory osobno wydzielone i nie pokazywane w ekspozycji stałej wyróżnić należy dwa działy: l) Numizmatyczny (zawierający bardzo bogatą kolekcję monet grecko-orientalnych, indyjskich, perskich, partyjskich, kufickich a także nowszych z terenu Indii), 2) Kolekcje wydzielone (np. niewielki zbiór grafiki). Jako zupełnie osobny dział występuje biblioteka muzealna, zawierająca bogatą fachową literaturę. Jak widać z powyższego zestawienia Muzeum w Lahore jest typowym muzeum wielodziałowym. Ta wielodziałowość zaznacza się nie tylko \V zbiorach ale też i w ekspozycji. Starano się tutaj powydzielać poszczególne działy, choć ze względu na wielkość sal, rozdzielenie okazało się niemożliwym, tak, że np. rzemiosło jest eksponowane w pomieszaniu z przedmiotami z innych działów. Ciekawie jest przedstawione życie, stany, zajęcia a nawet pozy modlitewne (muzułmańskie) w bogatej kolekcji figurek gipsowych (malowanych). Brak tu natomiast materiałów ilustrujących kulturę materialną kraju, o ile ona nie jest w jakikolwiek sposób powiązana ze sztuką. Brak np. prostej formy topora, lecz oglądnąć można bogaty zbiór toporów pięknie zdobionych. K o R WSPOMNIENIE N I O ETNOGRAFIE POMORSKIM WŁADYSŁA WIE ŁĘDZE. K A KS. DOKTORZE Brak tu często dokładniejszych metryk przedmiotów, co zresztą trafia się również w wielu starych muzeach europejskich. Wiele zbiorów pochodzi bowiem z darów i prywatnych kolekcji, w których zbieraczom zależało na samym oryginalnym eksponacie, a nie interesowała ich proweniencja przedmiotów. Na eksponatach jednak, jeżeli nie miejscowość, to przynajmniej teren pochodzenia jest określony. Muzeum w Lahore rozporządza swym dawnym zestawem sprzętu pomocnicznego, ma duże ozdobne gabloty, olbrzymie szafy i oszklone stojaki. Trzeba przyznać, że całość aż promieniuje wiktoriańską monumentalnością i czcigodnością. Pełno tu codziennie zwiedzających, młodzieży, studentów i ludzi z miasta i ze wsi (muzeum jest zamknięte tylko w piątek). Podziwiają głównie zbiór dawnej broni i kolekcję miniatur z czasu Mogołów. Galeria jest otwarta codziennie od 10-17. Muzeum w Lahore posiada też swoje fachowe wydawnictwo "Museums Journal of Pakistan". Krzysztof WoLski Ks. dr Władysław Łęg a. Portret Wiastimil Hofman 1960 r. wyk. W Sopocie, dnia 2 sierpnia 1960 roku, zakończył swój żywot, ceniony archeolog, historyk kultury i etnograf pomorski ks. dr WładYSłaWo Jan L ę g a. Zmarły był synem ziemi pomorskiej, urodzonym 4 cze~wca 1~89 r. w Miranach, pow. sztumski (Dolne Powiśle), jako syn naUCZYCle~a,plelęgnującego \vespół z małżonką swoją tradycje narodowe. polskle. Szkołę _.- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71748b68517e1a888557b8a8dd1fec8f.pdf d031e8186c8993fb789bd31bb15a4f64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:219 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:192 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.605-642 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H04 kolekcja ceramiki z ;\~ultanu), 8) Zbiór broni i miscellaneów. Jako zbiory osobno wydzielone i nie pokazywane w ekspozycji stałej wyróżnić należy dwa działy: l) Numizmatyczny (zawierający bardzo bogatą kolekcję monet grecko-orientalnych, indyjskich, perskich, partyjskich, kufickich a także nowszych z terenu Indii), 2) Kolekcje wydzielone (np. niewielki zbiór grafiki). Jako zupełnie osobny dział występuje biblioteka muzealna, zawierająca bogatą fachową literaturę. Jak widać z powyższego zestawienia Muzeum w Lahore jest typowym muzeum wielodziałowym. Ta wielodziałowość zaznacza się nie tylko \V zbiorach ale też i w ekspozycji. Starano się tutaj powydzielać poszczególne działy, choć ze względu na wielkość sal, rozdzielenie okazało się niemożliwym, tak, że np. rzemiosło jest eksponowane w pomieszaniu z przedmiotami z innych działów. Ciekawie jest przedstawione życie, stany, zajęcia a nawet pozy modlitewne (muzułmańskie) w bogatej kolekcji figurek gipsowych (malowanych). Brak tu natomiast materiałów ilustrujących kulturę materialną kraju, o ile ona nie jest w jakikolwiek sposób powiązana ze sztuką. Brak np. prostej formy topora, lecz oglądnąć można bogaty zbiór toporów pięknie zdobionych. K o R WSPOMNIENIE N I O ETNOGRAFIE POMORSKIM WŁADYSŁA WIE ŁĘDZE. K A KS. DOKTORZE Brak tu często dokładniejszych metryk przedmiotów, co zresztą trafia się również w wielu starych muzeach europejskich. Wiele zbiorów pochodzi bowiem z darów i prywatnych kolekcji, w których zbieraczom zależało na samym oryginalnym eksponacie, a nie interesowała ich proweniencja przedmiotów. Na eksponatach jednak, jeżeli nie miejscowość, to przynajmniej teren pochodzenia jest określony. Muzeum w Lahore rozporządza swym dawnym zestawem sprzętu pomocnicznego, ma duże ozdobne gabloty, olbrzymie szafy i oszklone stojaki. Trzeba przyznać, że całość aż promieniuje wiktoriańską monumentalnością i czcigodnością. Pełno tu codziennie zwiedzających, młodzieży, studentów i ludzi z miasta i ze wsi (muzeum jest zamknięte tylko w piątek). Podziwiają głównie zbiór dawnej broni i kolekcję miniatur z czasu Mogołów. Galeria jest otwarta codziennie od 10-17. Muzeum w Lahore posiada też swoje fachowe wydawnictwo "Museums Journal of Pakistan". Krzysztof WoLski Ks. dr Władysław Łęg a. Portret Wiastimil Hofman 1960 r. wyk. W Sopocie, dnia 2 sierpnia 1960 roku, zakończył swój żywot, ceniony archeolog, historyk kultury i etnograf pomorski ks. dr WładYSłaWo Jan L ę g a. Zmarły był synem ziemi pomorskiej, urodzonym 4 cze~wca 1~89 r. w Miranach, pow. sztumski (Dolne Powiśle), jako syn naUCZYCle~a,plelęgnującego \vespół z małżonką swoją tradycje narodowe. polskle. Szkołę _.- �GOG średnią ukończył w Rogoźnie Wielkopolskim, tam teź działał w tajnej organizacji, w kółku filomatów. Studia teologiczne odbył w Pelplinie, ukor1czył je w 1914 roku 1. Rozbudzone za lat chłopięcych przez ojca zainteresowania do folkloru i kultury ludowej, wzmogły się i przeszły w zamiłowanie podczas studiów seminaryjnych 2. To teź kiedy objął wikariaty w Szczuce (1914-1916) i Grucznie (1916-1918) na Kociewiu, rozpoczął gromadzenie na większą skalę materiałów etnograficznych z zakresu kultury technicznej, społecznej i duchowej miejscowego ludu. Oprócz zajęć zawodowych i naukowych zajmował się Władysław Łęg a równieź pracą społeczną i polityczną, współpracował w r. 1920 czynnie z Komitetem Plebiscytowym w Sztumie i agitował po wsiach polskich za powrotem Dolnego Powiśla do Macierzy. Objąwszy po uzyskaniu niepodległości Polski funkcję kapelana wojskowego w Grudziądzu (1919-1939), zabrał się z duźym zapałem do dalszego zbierania materiałów etnograficznych z Dolnego Powiśla, okolic Świecia i Ziemi Chełmińskiej i kontynuował badania zapoczątkowane juź podczas I wojny światowej. Prócz badań przeprowadzanych w licznych wsiach osobiście, posługiwał się takźe ankietami kierowanymi do instytucji i osób prywatnych. W latach dwudziestych zapisał się na Uniwersytet Poznański; studiował etnografię u prof. J. SI. Bystronia i archeologię u prof. J. Kostrzewskiego. W r. 1928 uzyskał doktorat z zakresu archeologii na podstawie obszerneJ i cennej pracy pt. Kultura Pomorza we wczesnym średniowieczu w świetle wykopalisk. Praca ta ukazała się w druku w 1930 roku nakładem Towarzystwa Naukowego w Toruniu (672 strony) i stanowi po dzień dzisiejszy fundamentalne źródło badań nad wczesnofeudalnymi dziejami Pomorza 3. Sam autor wyraził się a niej, źe była najbardziej "czasoźerną" pracą w jego źyciu; pochlebnie ocenili ją K. Nitsch, M. Rudnicki i S. Tymieniecki. Ks. dr Wł. Łęga był równieź organizatorem źycia naukowego. W Grudziądzu objął funkcję honorowego kustosza Muzeum Miejskiego i Biblioteki. Powiększył skrzętnie zasoby tamtejszych zbiorów muzealnych i przyczyniał się do nowych odkryć archeologicznych. Poświęcał teź sporo czasu na wygłaszanie referatów w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, do Zarządu którego naleźał od r. 1923. Od r. 1925 do września 1939 prowadził redakcję kwartalnika "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toru_ niu". Był równieź członkiem Komisji Archeologicznej Instytutu Bałtyckiego mieszczącego się w Toruniu, gdzie wydał w 1933 roku swoją pierwszą obszerniejszą pracę etnograficzną pl. Ziemia Malborska Kultura Ludowa, niezmiernie ważną z tego powodu, 1Z stanowi dotychczas w literaturze fachowej jedyne studium obejmujące polską kulturę chłopską prawobrzeżnego Dolnego Powiśla 4. Wartość tej pracy powiększa obfi- 607 tość materiału ilustracyjnego uzupełniającego teksty opisowe. Wymieniona pozycja stanowi do dziś niezbędne źródło informacyjne dotyczące polskiej grupy etnicznej na ongiś silnie zgermanizowanym terenie pomorskim. W 1936 roku opublikował artykuł pl. Działalność Instytutu Bałtyckiego w zakresie etnografii, charakteryzujący dorobek badawczy w tym zakresie po I wojnie światowej. Na podstawie gromadzonych pieczołowicie materiałów terenowych i archiwalnych zaczęły się mnożyć w okresie międzywojennym prace archeologiczne materiałowo-analityczne, dotyczące kultury "łużyckiej", epoki brązowej i wczesnożelaznej Pomorza 5. Podczas drugiej wojny światowej dotarł ks. dr Wł. Łęga w szeregach swej jednostki wojskowej do Lwowa, gdzie ostatecznie spędził lata okupacji. Tamże strawił sporo czasu w bibliotekach na studiowaniu dokumentów pomorskich, które mu udostępniał prof. Franciszek Bujak. Po wojnie osiedlił się znów na umiłowanym przez siebie Pomorzu IV Sopocie, i przystąpił bezzwłocznie do dalszych studiów pomorzaznawczych. Owocem tego były kolejne, obszarne prace historyczne pt. Obraz gospodarczy Pomorza Gdańskiego w XII i XIIIw. (1949) oraz Społeczeństwo i państwo gdańsko-pomorskie w XII i XIIIw. (1956). Obie prace oparte na źródłach archiwalnych, wykopaliskowych i językowych zawierają sporo wiadomości etnograficznych i udowadniają skutecznie słowiań.skość Pomorza Gdańskiego. W okresie tym nie stronił też od pracy organizacyjnej w towarzystwach naukowych. Od 1953 r. należał do Komisji Archeologicznej Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki, które przetworzyło się później w Gdańskie Towarzystwo Naukowe. Pełnił też funkcję prezesa Oddziału Gdańskiego Polskiego Towarzystwa Archeologicznego (od 1953 r.), którego był współzałożycielem. Był też członkiem Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Gdańsku, utworzonego w r. 1958. W tym czasie opracował publikację folklorystyczną pl. Legendy Pomorza wydaną w Gdyni w 1958 r. Z kolei napisał drugą większą pracę etnograficzną noszącą tytuł Okolice SWledu Materialy etnograficzne, a wydaną przez Gdańskie Towarzystwo Naukowe w roku 1960. Jej ukazania się z druku autor już się nie doczekał. Praca odnosi się do skrawka terenu Pomorza Wschodniego, dotychczas prawie nie zbadanego Kociewia. Jest ona tym ważniejsza, że opisywany obszar stanowi teren przejściowy między grupami kujawskimi i kaszubskimi, a badania autora rzucają sporo światła na ustalenie granic między Kociewiakami i Borowiakami Tucholskimi 6. Nieco rychlej opracował WI. Łęga trzecie obszerniejsze studium etnograficzne zatytułowane Ziemia Chełmińska Materiały Etnograficzne, oddane do druku w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym we Wrocławiu. Układem swoim jest ona zbliżona do obu poprzednio wymienionych, tak �609 6U~ ::l. ;\laterialy do paleoetnografii ziem polskich (maszynopis druku w Gdańskim Towarzystwie Naukowym). 10. Obrazki z Powiśla i Warmii (w druku), samo dostatnio ilustrowana i dotycząca terenów Pomorza z których brak ogólnego ujęcia calokształtu kultury ludowej. Praca ta zawiera głównie wyniki badań przeprowadzonych przez autora w latach 1934--1937. Czwartą, wyjątkowo obszerną pracę etnograficzno-archeologiczną napisaną tuż przed śmiercią stanowią Materiały do paleoetnografii ziem polskich. Zawiera ona materiały porównawcze kultur archeologicznych i wczesnośredniowiecznych z tradycyjną kulturą ludową nowszych czasów. Jej maszynopis przekazał autor do recenzji i druku Gdańskiemu Towarzystwu Naukowemu. Wszystkie większe prace etnograficzne Wł. f~ ę g i znamionuje podobny charakter monograficzny. We wstępie daje autor obszerniejszy rys geograficzny, historyczny, demograficzny i lingwistyczny. Oprócz mniej lub więcej szczegółowych opisów całokształtu kultury omawianego obszaru, stara się on na podstawie porównań gwarowych nakreślić zasięgi etniczne danych grup, Częstokroć nawiązuje do wytworów kulturowych grup sąsiednich lub też sięga do porównań z kulturą ludową całego Pomorza Wschodniego, Ziemi Chełmińskiej, Warmii i Mazur. Lubuje się w przytaczaniu zapisków archiwalnych, poświadczających ciągłość istnienia pewnych wytworów kultury na przestrzeni dziejów. Chętnie mapuje różne zjawiska i zestawienia dane statystyczne, na podstawie, których można wnioskować o istnieniu, zmianach i rozwoju lub upadku zjawisk kulturowych w danym okresie. Zmarły był uczonym powszechnie szanowanym. Skromny i małomówny, poświęcał oprócz zajęć zawodowych, systematycznie po kilka godzin dziennie pracy naukowej. Prowadził regularny tryb życia, zachował krzepkośt fizyczną i żywotność umysłową do ostatnich niemal dni swego żywota. Stale podkreślał potrzebę szerszych, aniżeli dotychczas badań nad złożoną wielce kuiturą Pomorza. Za jego pracowity wkład nad badaniem kultury pomo;'skiej należy mu się serdeczne i wdzięczne wspomnienie. Longin oddany do l Por. ks. Zygmunt P a w ł o w i c z, Śp. Ks. Prałat dr Władysław Łęga. l\liesięcznik Diecezjalny Gdański, R. IV, lipiec sierpień 1960, s. 397. , Por. Jan Z u b r z y c a, Wierny Pomorzu, "Pomorania" rozmawia z ks. dr Władysławem Łęgą. "Kaszebe R. IV, Nr 2 (57), Gdańsk 1960. Por. Andrzej Z b i e r s k i, Pracowity żywot uczonego. Dziennik Bałtycki "Rejsy", R. XVI, Nr 38, Gdańsk 1960. ? Por. Longin M a l i c k i, Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęgi. "Kaszebe" R. IV, Nr 4 (59), Gdańsk 1960. ; Por. Leon Łuk a, Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. Z Odchłani wieków, R. XXVI, Z. 4, Wrocław 1960. Tenże sporządził bibliografię prac archeologicznych Wł. Łęgi, liczącą 51 pozycji. o Por. Longin M a l i c k i, Okolice Świecia (recenzja). "Kaszebe", R. IV. Nr 23, Gdańsk 1960. ;j Dr JANINA (Wspomnienie KRAJEWSKA pośmiertne) Malicki Zestawienie najważniejszych prac etnogr. ks. dr Władysława Łęg i : L Z opowiadań ludu polskiego w Grucznie. "Gryf", R. 6, nr 4--7. 2. Ziemia Malborska. Kultura Ludowa. Toruń 1933 (stron 256). 3. Działalność Instytutu Bałtyckiego w zakresie badań etnograficznych. Toruń 1936. (Nadbitka z tomu XX V Pamiętnika Instytutu Bałtyckiego, s. 102-112). 3. Grudziądz, dzieje i kultura. Grudziądz 1950 (stron 67). 5. Legendy Pomorza. Gdynia 1958 (stron 198). 6. Okolice Świecia. Materiały Etnograficzne. Gdańsk 1960 (stron 338). 7. Etnografia Okolic Grudziądza. Rocznik Grudziądzki. Grudziądz 1960 (s. 267-275). 3. Ziemia Chelmil'lsk8. Prace i '\I8.terialy Etnograficzne, t. XVII. \Vroclaw 1961 (stron 494) Dr Janina Krajewska Fot. E. Frankowski .Janina Kra j e w s k a niejeden raz zapewne pisała curriculum vitae, czyli życiorys. Oto jeden z ostatnich jaki pozostawiła u mnie w związku z akcją "zdobywania" dla niej emerytury. Akcja ta nie została uwieńczona 3) - T4 "Lud", t. XLVII �611 610 powodzeniem. Trudną sprawę stabilizacji dr .l. Krajewskiej definitywnie rozwiązała jej śmierć. Zyciorys ten przytaczam in extenso. . . Urodziłam się 4. XI. 1901 r. w Łodzi, z rodziców: Anny z Paszczynsklch i B;~nisława Krajewskich. Ukończyłam 8-k1. gimnazjum Realne Zeńskie Lucyny Siennickiej w Łodzi. Studia wyższe odbyłam na Uniwersytecie Warszawskim, studiując etnografię i archeologię· W okresie studium otrzymałam jednorazowe stypendium naukowe im. Hassewicza Wydziału Humanistycznego. Dyplom doktorski z zakresu etnografii, jako przedmiotu głównego i archeologii, jako przedmiotu pobocznego, uzyskałam na Uniwersytecie Poznańskim u Prof. dr E. Frankowskiego (w tym czasie Uniw. \\iarszawski nie posiadał odpowiedniej katedry), u którego byłam prz('z rok asystentką t.j. do ukończenia studiów. Praktykę muzeałną odbyłam w Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Następnie pracowałam w Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi na pracach zleconych. W 1932 r. przenoszę się do Gdyni, gdzie organizuję Muzeum Miejskie z działami: etnograficznym, archeologicznym i historii rozwoju Gdyni. W Muzeum tym pracuję na stanowisku Kierownika od 1. IV. 1934 r. do zajęcia Gdyni przez Niemców. Z Gdyni zostałam wysiedlona w listopadzie 1939 r., więc zamieszkałam w Łodzi, gdzie byłam wyrzucona powtórnie z mieszkania plzez Niemców, ~dałam się po tych represjach w kwietniu 1940 r. do Warszawy. Po powstaniu. warszawskim zamies:okałam początkowo pod Jeżowem a następnie na podhalu. Po wojnie od 20. IV. 1945 r. do 30. XI. 1954 r. pracowałam w Muzeum Etnograficznym w Łodzi na stanowisku Dyrektora. Ze stanowiska tego zostałam zwolniona przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki. W 1948 r. przez jeden semestr prowadziłam wykłady i ćwiczenia w Wyższej Szkole Gospodarstwa Wiejskiego z zakresu etnografii. Przerwa nastąpiła z powodu zmiany kierunku studiów Uczelni. .. W 1950/51 r. prowadziłam wykłady i ćwiczenia z zakresu muzeologu na Uniwersytecie Łódzkim. W roku 1957 pobierałam stypendium z PAN w kwocie zł. 600 miesięcznie, \V 1958 r. w kwocie 650 zł miesięcznie (dopisane ręcznie) z Działu 1. Etatu w IHKM nie otrzymałam pomimo starań w Instytucie i u Prezesa PAi'J. Należę do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak również jestem członkiem połskiego Towarzystwa Religioznawczego (również członkiem Zarządu), od 1958 do S. A. i W. Obecnie rozpoczęłam pisać cykl artykułÓW do "Argumentów", także w przygotowaniu do Euhemera. (-) Odczytując choć znałyśmy Dr Janina Krajewska" te krótkie i suche dane, uprzytomniłam sobie dopiero, że się od 1925 r., mało nawzajem wiedziałyśmy osobie. Nie przekraczałyśmy granicy "koleżanek ze studiów". Zrazu dzieliła nas rÓżnica lat i studiów, póżniej rozdzieliło nas życie, choć spotykałyśmy się nadal. ROZmOwy. ~otYCZYłY .najczęś~iej takiego czy innego zagadnienia z naszej specJalnosCl, muzealmctwa, hteratury naukowej, krajoznawstwa i to chyba wszystko. Rozmów intymniejszych nie prowadziłyśmy, nie były nam potrzebne. D.latego .p~łna charakterystyka osobowości Krajewskiej, głębsza oce~a Jej dZlałalnoscl p~~ekracza właściwie moje możliwości. Do życiorysu, JakI pozostawIła dorzuclC mogę tylko kilka szczegółów. ~Ioze się mylę, ałe nawet naj bliższa rodzina, nawet matka, którą Janin[l Kr;jJe\~ska bardzo kochała, nie zdawała sobie w pełni sprawy z dra,rr.atu Jej zycia. Zaczął się on we wczesnym dzieciństwie po przebyciu ospy. Ktora to choroba zostawiła trwałe ślady. Był to temat starannie omijany przez ~as. Znaki po ospie, to nie kalectwo, ale skaza zwłaszcza dla kobiety młodej: obdarzonej żywym temperamentem. Raz tylko, niedługo przed Sll11erC1ą, kIedy po raz ostatni przebywała u mnie kilka tygodni, wspom11Iała o tym. Na tym tle od wczesnej młodości kształtował się u Krajewsklej kompleks urazów. Może gdyby, ktoś zadał sobie trud zwalczenia ich nie byłyby tak bardzo zaciążyły nad całokształtem jej życia. . . W tym czasie, kiedy poznałam dr Janinę Krajewską, była już od lat slUchaczką sinologii u Bogdana Rychtera, czy Richtera na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowita, energiczna, żywa, pochłonięta studiami, nie brała czynnego udziału w życiu społecznym. Nie stanowiła zresztą w tym względzie wyjątku. Zyciu towarzyskiemu udzielała się z umiarem. Była raczej zamknięta w sobie, już wtedy nie ufała zbytnio ludziom, nie wierzyła w ich życzliwość. W r. 1926, czy 1927, z powodów, których dzisiaj już nie przypominam sobie, Krajewska przerzuciła się na etnografię polską. Pod kierunkiem pro£. E. Frankowskiego zaczęła zbierać materiały do pracy doktorskiej pt. "Mleko w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego". Jednocześnie chodziła na seminarium z archeologii polskiej i tu napisała pracę pl.. Zabytki opatowskiego. z cmentarzyska Praca popielnicowego ta drukowana była w Nietulisku w Światowidzie. Dużym, pow. T. XIII. TNW. 1929. Vlraz z E. Frankowskim przeniosła się do Poznania, gdzie przez rok pełniła obowiązki asystentki. Tam też zrobiła doktorat na podstawie wyżej wymienionej pracy, jako przedmiot poboczny mając archeologię. Po doktoracie wyjechała Krajewska do Łodzi, gdzie przez pewien czas pracowała w tamtejszym świeżo powstałym Muzeum. Prowadziła wtedy kilkakrotnie badania terenowe na cmentarzyskach łużyckich \V Sierpowie, Błoniu i Zabokrzekach. Materiał ten został póżniej opublikowany, jak wynika z bibliografii. Dołączyła ją do wyżej wspomnianego życiorysu doprowadzając do roku 1953. Te prace materiałowe są rzeczowe i zupełnie nie odbiegają od innych prac tego typu publikowanych przed wojną. �612 613 Monografia stanowiąca pracę doktorską nie została opublikowana, mimo że wielokrotnie wracała na warsztat autorski. Dr Krajewska mając raczej umysłowość analityczną nie zdołała tego szerokiego zagadnienia ująć syntecznie. Umiała jednak szperać i na pewno znalazła wiele ciekawego materiału. W pracę tę włożyła bardzo wiele energii, po~więc.en~a i czasu. Nie jestem etnografem, nie znam bliżej tej roboty, wydaje mi Się jednak że wartoby ją było opublikować, choćby na ?~wi:la~zu, j.ako zbi~r materiału, dziś napewno już unikatowego. TrudnoscI, Jakle wiązały Się z tą pracą wielokrotnie jak mówiłam, przedstawianą i wielokrotnie poprawianą, stały się podstawą jeszcze jednego głębokiego urazu, toteż nieraz z goryczą mówiła, że jej zawsze ktoś staje na drodze, że ktoś jej zawsze podkłada kłody pod nogi. W kwietniu 1934 r. objęła dr J. Krajewska kierownictwo nowopowstałego Muzeum Miejskiego w Gdyni z działami: etnograficznym, archeologicznym i historii rozwoju miasta Gdyni. W Muzeum tym pełniła zrazu wszystkie funkcje od kierownika do woźnego włącznie, gdyż o etaty nie było wtedy łatwo. Był to chyba najlepszy, najjaśniejszy i najpełniejszy okres jej życia. Pełna zapału biegała po niewielkich, ale ze smakiem urzą~zon~ch salkach Muzeum, ustawicznie zmieniając i udoskonalając ekspozYCJ~ Zbl.Orów które rosły dzięki jej osobistym wysiłkom. Nadmiar ObOWlązkow wyz~valał w niej nowe zapasy energii. Jeździła w teren poszukiwani.u eksponatów etnograficznych, prowadziła badania wykopa!ISkowe. ?pubhkowała w tym czasie kilka prac, wyjeżdżała kilkakrotme zagramcę· np. do Szwecji. Nie była to zresztą jej pierwsza podróż zagranicę, gdyż już w czasie studiów była w Czechosłowacji i Austrii. Jej też wy~ączną zasługą był fakt, że Muzeum Gdyńskie wysuwało się na cz~~o ~rowl~c~Onalnych muzeów, jako wzór nowoczesnej, naukowej ekspozyCJI, n:e. mOWląc już o tym iż było dokumentem polskości tego regionu. tyC~ JeJ .z~słU~, jakie położyła dla muzealnictwa polskiego n~e powinno. Sl~ am ummeJsza.c, ani pomijać milczeniem. W tym też okreSie swego zycla była znaczme spokojniejsza i pogodniejsza, niż w czasie studiów. ., Niestety wybuch II-ej wojny światowej pociągnął z~ sobą. zmszczeme Muzeum Gdyńskiego. Krajewska wraz z rodziną przemosła Się do Warszawy, gdzie przebywała aż do wybuchu powste.nia. Zniosła dobrze t~udny okres okupacji, pracując czas jakiś jako urzędniczka w prywatnym bmrze. Odsunięta od swego właściwego warsztatu pracy dużo czytała, kontaktowała się również z E. Frankowskim. St. Poniatowskim, aż do czasu aresztowania tego ostatniego. W tym czasie widywałam ją stale.. . Już w kwietniu 1945 r. objęła stanowisko Dyrektora Łodzklego Muzeum Etnograficznego i na tym stanowisku pozostawała przez lat 9, do mom~ntu zwolnienia jej przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Za?ytkow Ministerstwa Kultury i Sztuki (pismem z dn. 10 sierpnia 1954). Pler:vsze lata pracy dr Krajewskiej na nowej placówce były b. płodne. Rozwlllęła v: ! kilka działów zupełnie nowych w Muzeum, prowadziła badania terenowe. Urządziła wystawę objazdową, zainicjowała wydawnictwo, nakręciła dwa, czy trzy zupełnie ciekawie zrobione filmy dokumentarne (z zakresu garncarstwa - jeden, drugi bodaj z zakresu tkactwa); współpracowała ponadto czynnie z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i przez pewien czas była członkiem Zarządu Głównego. Od momentu zwolnienia zaczyna się dla Krajewskiej istna "Droga Kalwarii" zakończona niespodzianie chorobą i śmiercią w dniu 11 listopada 1960 r. Wprawdzie z listu K. Jażdżewskiego, który pisał do jej rodziny, a który odnalazłam w jej papierach widać, że proponowano jej posadę kierownika Muzeum w Lublinie, a ona jej przyjąć nie chciała. Nie zmienia to jednak faktu iż przez lata tułała się po urzędach, po gabinetach dyrektorskich Łodzi i Warszawy, pozbawiona warsztatu pracy. Nie znalazło się nawet zabezpieczenie emerytalne, któreby jakoś unormowało jej życie. Jest to bolesny, a trudny do zrozumienia fakt, że pracownik, który przez długie lata był uznany za wykwalifikowaną siłę, który przez długie lata pracował twórczo i owocnie, nagle stał się niepotrzebny. Nie pomogło dwuletnie stypendium, jakie dr J. Krajewska otrzymywała z Wydziału Nauk Społecznych PAN. Nie pomogły zaliczki na opracowanie zeszytów do "Atlasu Polskich strojów Ludowych". Jeden z tych zeszytów wyszedł z druku, drugiego nie zdążyła skończyć. Nie pomogło sporadyczne drukowanie artykułów religioznawczych w "Argumentach", które spotkały się z uznaniem czytelników. Gehenna rosła, pogłębiała się i stopniowo przeobrażała się w nędzę tym smutniejszą, że starannie ukrywaną. Narastał coraz mocniejszy żal do losu, że tak została pokrzywdzona. Narastały też urazy psychiczne. Zmarła w zupełnym osamotnieniu, tak jak żyła w latach ostatnich. Może teraz, gdy minęła pierwsza rocznica jej śmierci udałoby się zebrać fundusz, który stałby się podstawą stypendium Jej imienia dla słuchacza etnografii polskiej znajdującego się w szczególnie ciężkich warunkach bytowania. Byłby to choć skromny dowód pośmiertnego uznania jej zasług dla kultury polskiej. Janina Rosen-Przeworska BIBLIOGRAFIA prac dr J a n i n y Kra j e w s k i ej: Boże Narodzenie u ludu polskiego. "Bluszcz", Nr 52. 1926. Zapusty u ludu polskiego. "Bluszcz" Nr 9. 1927. Wielkanoc u ludu polskiego. "Kobieta Współczesna". Ilustrowany Społeczno-Literacki. Kr 3. 1927. Tygodnik �614 615 Zwyczaje Swiętojańskie u ludu polskiego. nik Społeczno-Literacki. Nr 13. 1927. Konik Zwierzyniecki. łeczno-Literacki. "Kobieta "Kobieta Współczesna". Nr 3. 1927. Współczesna" Ilustrowany Tygod- Tygodnik Kult zwierząt i ptaków w Chinach. "Sztuka i Praca". Dwutygodnik ~więcony sprawom sztuki i kultury. Zeszyt 10-12. T. T. 1928. h1aski zapustne w Polsce. Dziennik Poznański. 1930. Spo- Notatki: Dmuchacz i Pobrząkacz. tyckiego. 1937. "Jantar" - Wydawnictwo Miscellanea: Blaser und Schellenstock. "Acta Ethnologica" 1938. Uwaga. powtórzone notatki z Jantaru. Kropielnice na Kaszubach z końca XIX. organ Instytutu Bałtyckiego. 1938. Dr i początku Sierpów, Bał- w Stockholmie. XX wieku. "Jantar" .T. Krajewska przedstawiła własną pracę pt. Ceramika kaszubska z w. xrx. i początku w. XX. Odbicie ze sprawozdań Polskiej Akademii Umiejętności. Tom LII (1951, nr 2, str. 149). 1951. Katalog Gamcarstwa Ludowego woj. rzeszowskiego. Wydawnictwo Muzeum Etnograficznego w Łodzi. Str. 81. Ilustr. 128. Tab. 4. Prace i Materiały. Wydawnictwo FIL. 1952. Plecionki ze słomy. Z inwentarzy muzealnych (Muzeum Etnograficzne w Łodzi). Prace i Materiały. \\'ydawnictwo PTL. 1951. Strój opoczyński. Atlas Polskich StroJów Ludowych. Wydawnictwo PTL. 1~56. Hafty opoczyńskie. kowane. W monografii pow. opoczyńskiego Ceramika Kaszubska z końca XIX. i początku \\' Polskiej Sztuce Ludowej. 1958. Monografia: Mleko w wierzeniach i w obrzędach JJlikowana. XX. ludu dla prs. Nie publi- wieku. polskiego. XXXV WALNEGO z dnia ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO 2. września 1960 r. VI Szczecinie (Zamek). Przewodniczy: Błonie Instytutu z po- Lc,gendy wigilijne w Polsce. "Głos Robotniczy", organ PPR w Łodzi. 1945. Nigdy do zgube nie przyjdą Kaszube. "Ziemia", organ Tow. Kraj.-Tur. 1956. Zabytki z cmentarzyska popielnicowego w Nietulisku Dużym, pow. opatowskiego. "Swiatowid", T. XIII. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. 1929. Cmentarzyska łużyckie z epoki bronzl.: w pow. łęczyckim: i Zabokrzeki. Wiadomości Ludoznawcze. 1932. Sprawozdanie W druku Nie pu- Recenzja pracy B. Stelmachowsklej pt. "Sztulw Ludowa na Kaszubach". "Jantar" Wydawnictwo Instytutu Bałtyckiego. 1937. Przewodnik po Wystawie Objazdowej Muzeum Etnograficznego \v Łodzi pt. "Naczynie 'v Kulturach Ludowych". Wydawnictwo :\luzeum ',::tnograficznego w Łodzi. 1952. Prof. dr Tadeusz Seweryn - Prezes PTL oraz Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska V-Prezes PTL, protokołuje Zenon Jankowski i Teresa Kulik (na podstawie protokółu ramowego i zapisu magnetofonowego). Porządek obrad: !. Uroczystości Jubileuszowe z okazji XV-lecia LXV-lecia Towarzystwa - godz. 11,30. Otwarcie XXXV WZ. Przemówienie inauguracyjne. Powołanie Prezydium. Uchwalenie porządku obrad. Referat: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w latach 1945-1960" prof. dr Tadeusz S e w e l' y n. Wręczenie odznaczeń i nagród zasłużonym działaczom i członkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przemówienia gości, przedstawicieli władz i towarzystw naukowych. II. C z ę Ś Ć o l' g an iza cyj na - godzina 17-ta. Zagajenie, wybór komisji wnioskowej. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XXXIV Walnego Zgromadzenia, odbytego w roku 1959 w Olsztynie. Referat "Prace Polskiego Tow. Ludoznawczego w tatach 1960-1961" Prof. dr Józef G a j e k. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej poseł na Sejm PRL Łukasz K u m o r, przewodniczący Komisji Rewizyjnej. Dyskusja. Zatwierdzenie preliminarza i planu na rok 1960 i 1961. Poprawki do Statutu PTL - prof. dr Fr. Wok l' o j. Wnioski i uchwały. Zamknięcie XXXV Walnego Zgromadzenia. W imieniu Komitetu Organizacyjnego XXXV Walnego Zgromadzenia :\1iędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej zagaił obrady dyr. Stanisław B a d o ń, prezes Oddziału Szczecińskiego PTL. Powita wszy przybyłych uczestników, gości oraz przedstawicieli władz, poprosił o przewodnictwo Prezesa PTL, prof. dr Tadeusza Seweryna, który dokonał oficjalnego otwarcia Walnego Zgromadzenia. Do Prezydium weszli: �616 Przedstawiciel PAN prof. dr Kazimierz M a j e w s k i. Sekretarz PW PZPR w Szczecinie: Stanisław S i e w i e l' s k i. Sekretarz KW ZSL w Szczecinie Julian Ł a w i ń s k i. Kierownik Wydz. Kultury PWRN red. .Jerzy Kry g i e r. Sekretarz Rady Naczelnej TRZZ dr Czesław P i l ie h o w s k i. V-Prezes Zarządu Wojewódzkiego TRZZ w Szczecinie mgr Władysław F i l i p o w i a k. Dyrektor Instytutu Zachodniego, Prof. dr Gerard L a b u d a. Przedstawiciele gości zagranicznych: Prof. dr Christo Va kar e l s k i Bułgaria. Prof. dr Dymitr Kra n d ż a lo w - Czechosłowacja. Mgr Duszan D l' l j a c z a Jugosławia. Prof. dr Gunther H e i d o l' n NRD. Prof. dr Wiktor F a l k e n h a n - Berlin Zachodni. Członkowie Polskiej Akademii Nauk: prof. dr Włodzimierz A n t o n i ew i c z, prof. dr Jan C z e k a n o w s k i, prof. dr Witold D o l' O S Z e w s k i, prof. dr Julian K l' z Y ż a n o w s k i, prof. dr Tadeusz L e h l' - S P ł a w i ński. Członkowie Prezydium i Zarządu Głównego PTL: prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a, prof. dr Józef G a j e k, prof. dr Józef B u 1'S z t a, dr Bolesław G a l' y g a, prof. dr Maria Znamierowska - P l' li f f er o w a, dr Tadeusz W l' Ó b l e w s k i, przewodniczący Oddziału Zach. Pomorskiego PTL: Dyr. Stanisław B a d o ń. Po powołaniu Prezydium, przewodnictwo obrad objęła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Porządek obrad został przyjęty jednomyślnie. Referat inauguracyjny "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w latach 1945-1960" wygłosił Prezes PTL prof. dr Tadeusz Seweryn. Referat przerywano i zakończono burzliwymi oklaskami. Jednocześnie przyjęto uchwałę o nadaniu odznak pamiątkowych i dyplomów honorowych następującym zasłużonym członkom PTL, za nieprzerwaną pracę w latach 1945-1960. Odznaki otrzymali: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, Prof. dr Jan Czekanowski, Prof. dr Kazimierz Dobrowolski, dr Tadeusz Delimat, Prof. dr Józef Gajek, dr Olga Gajkowa, mgr Bolesław Kuźmicz, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Maria Znamierowska-Prufferowa, prof. dr Tadeusz Seweryn, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Franciszek Wokrój, Prof. Tadeusz ZygleI'. Wręczanie odznak i dyplomów każdorazowo przerywane było burzliwymi oklaskami. W imieniu odznaczonych zabrał głos Prof. dr Józef Gajek. Następnie na wniosek dr Józefa Gajka zebrani przyjęli jednomyślnie burzliwymi oklaskami następującą uchwałę: W związku z obchodem uroczystości LXV -lecia i XV -lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Polsce Ludowej Zarząd Główny postanowił na zebraniu plenarnym w dniu 2. VI. 1960. z okazji XXXV WZ 617 w Szczecinie, nadać swojemu Seniorowi P a n u P l' o f e s o l' o w i dr J a n o w i C z e k a n o w s k i e m u - członkowi Prezydium PTL w latach 1913-1960 . tytuł CZŁONKA HONOROWEGO. Prof. Zawistowicz-Adamska podała do wiadomości uchwałę o przyznaniu przez Zarząd Główny nagród pracownikom PTL: Jankowskiemu, Kuźmiczowi oraz Gajewskiemu. Prof. T. Seweryn podał do wiadomości, iż w 1960 r. władze państwowe przyznały nagrody naukowe następującym członkom PTL: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, Prof. dr M. Znamierowskiej-Prlifferowej, mgr Neumanowej z Sieradza, mgr Bogusławowi Kowalecowi z Łodzi oraz mgr Henrykowi Dworakiewiczowi. Zebrani oklaskami przyjęli powyźsze do wiadomości. W dalszym punkcie obrad przemówienia okolicznościowe wygłosili: prof. dr Christo Vakarelski w imieniu etnografów Bułgarii, Duszan Drljacza - w imieniu etnografów Jugosławii, prof. dr Dymitr Krandżalow w imieniu etnografów Czechosłowacji, rektor prof. dr GUnther Heidorn w imieniu nauki Niemieckiej Republiki Demokratycznej i Uniwersytetu w Rostocku, prof. dr Kazimierz Majewski w imieniu Polskiej Akademii Nauk, prof. dr Gerhard Labuda w imieniu wszystkich instytutów naukowych, działających na Ziemiach Zachodnich i Północnych, dr Czesław Pilichowski w imieniu Rady Naczelnej TRZZ, Wacław Fijałkowski w imieniu TRZZ w Koszalinie oraz przedstawiciele Towarzystw Naukowych w Gdańsku i Toruniu. Następnie odczytano nadesłane listy i telegramy gratulacyjne, od Tadeusza Galiń~kiego Ministra Kultury i Sztuki i Wacława Tułodzieckiego - Ministra Oświaty, od Prof. dr H. Jabłońskiego, Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk, Prof. dr W. Henzla Dyrektora Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, Prof. dr K. Wyki Dyrektora Instytutu Badań Literackich, prof. dr A. Gieysztora, prof. dr S. Grzybowskiego - Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na tym uroczystości jubileuszowe - o godz. 14,30 zostały zamknięte. Po zakończeniu większość zebranych wzięła udział w otwarciu wystawy sztuki ludowej Pomorza Zachodniego, zorganizowanej przez Wydział Kultury Prez. WRN w Szczecinie, Oddział Zachodnio-Pomorski PTL i Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Wiejskiej w Szczecinie. Cz. II. ORGANIZACYJNA W obradach popołudniowych uczczono pamięć zmarłych członków PTL: Ks. dr Władysława Łęgi, prof. Leona Halbana i prof. Leopolda Węgrzynowicza. Na wniosek dr L. Malickiego dokonano wyboru komisji wnioskowej w składzie: prof. Burszta, mgr Pietkiewicz, mgr Suboczowa. Na wniosek prof. dr J. Gajka dokonano wyboru komisji regulaminowej w składzie: dr Kwaśniewski, mgr Jankowski, mgr Kamocki. �618 Na wniosek mgra P. Kaleciaka dokonano wyboru komisji skrutaeyjnej w składzie: mgr Kużmicz, mgr Swirko, mgr Ciesielski, poczem dr Olga Gajkowa odczytała protokół z XXXIV Zjadu w Olsztynie. Został on przyjęty Jednomyślnie. Referat Prace PT L w latach 1960 i 1961 wygłosił Sekretarz Generalny PTL, prof. dr Józef G a j e k. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej przedstawił Przewodniczący K. R.poseł na Sejm PRL - Łukasz K u m o r. W dalszym ciągu obrad złożyły spra wozdanie ze swej działalno,,;ci Oddziały PTL: Białostocki, Gdański, Katowicki, Kielecki, Krakowski, Limanowski, Lubelski, Łódzki, Olsztyński, Opolski, Poznański, Toruński, Zakopiański. Preliminarz na rok 1960 i 1961 przedstawił skarbnik PTL dr T. Wróblewski. Preliminarz na rok 1961 przewiduje: subwencję PAN l 500000 zł oraz dochody inne 350000 zł. Rozchody obejmują kwotę l 114000 zł na produkcję wydawniczą, oraz prace naukowe i popularyzacyjne. Preliminarz nie obejmuje subwencji i wydatków związanych z reedycją Kolberga. Preliminarz budżetowy na 1960 i 1961 r. został przyjęty w głosowaniu jednomyślnie. W dyskusji nad planem pracy i preliminarzem zabierali głos: prof. Wokroj, prof. Prlifferowa - w sprawie dotowania Oddziałów przez Zarząd Główny, mgr A. Dobrowolska (w sprawie finansowania Oddziałów przez Wojewódzkie Rady Narodowe), prof. Gajek w sprawie badań terenowych, prowadzonych przez PTL, dr A. Dobrowolska w sprawie decentralizacji pracy PTL, dyr. W. Babinicz o polityce kulturalnej PTL, o konieczności szerszej dyskusji na Walnych Zgromadzeniach, o uproszczeniu i ograniczeniu sprawozdawczości, o sprawie decentralizacji pracy Oddziałów, o konieczności współpracy z Komitetem Kultury Współczesnej PAN, o konieczności dotowania Oddziałów, Jan Zaremba o sprawozdaniu Komisji rewizyjnej. Prof. dr Gajek odpowiadając dyskutantom zgadza się co do konieczności decentralizacji, dotowania oddziałów i konieczności lepszej organizacji Walnych Zgromadzeń. Poprawki. Poprawki do Statutu zreferował prof. dr F. Wok I' o j, członek Komisji Statutowej. Poprawki i uzupełnienia proponowane przez Komisję Statutową PTL dokonane w dniach 23-30. V. 1960 r. na XXXV Walne Zgromadzenie w Szczecinie: par. 1. Towarzystwo... (zamiast pierwsze słowo "Stowarzyszenie"). par. 5. Towarzystwo może posiadać własną odznakę organizacyjną po slowie lub" Oddział w (... w ostat. ustępie). par. 7. pt. c) wiedzy O konieczności ochrony i konserwacji zabytków etnograficznych (po słowie pierwszym "rozpowszechniania") a dalej ,.i popularyzowanie zebranych . par. 7. pkt. g) organizowanie wystaw stałych lub objazdowych etnograficznych (w ust. ostatnim po słowie, organizacjach społecznych"). par. 9. ust. 2-gi Oddziału T-wa (po słowie: do ... Oddz. T-wa ust. 3-ci: Oddziału i Zarząd Główny (po słowach: zatwierdza Zarząd). ust. 4-ty dodatkowy: po dotychczasowym ostatnim "deklaracje" (dodać) Członkami Towarzystwa mogą być obywatele państw obcych, za zgodą Zarządu Głównego. par. 11. ust. l-szy: i Zarząd Główny (po słowie: Zarz. Oddziału). par. 22. względnie lub w razie ich nieobecności inna osoba wybrana przez Walne Zgromadzenie (po słowach: przez Zarząd Główny). par. 23. pkt. f) i ich odwołań do orzeczeń Sądu Koleżeńskiego (po słowach w wierszu drugim: wniosków członków). par. 29. - 18 członków i 3 zastępców ... (po słowach wiersz 1-szy "sekretarza generalnego"). par. 33. pkt. c) (powoływanie) zamiast "mianowanie". pin. 33. pkt. c) wiersz 2-gi przyjmowanie (przed słowem "skreślenie"). par. 36. ust. 2-gi: wiersz 2-gi: Przewodniczący Komisji Rewizyjnej ma prawo brania udziału w posiedzeniach Zarządu Gł. bez prawa głosowania (po słowach "i sekretarza"). par. 37. ust. l-szy: całokształtu działalności Zarządu Głównego (po słowach: "należy kontrola"). pkt a) kontrola stanu agend Towarzystwa jak sekretariat, biblioteka, redakcji wydawnictw, archiwum, magazyn ... (pO słowach "dokumentów rachunkowych Towarzystwa"). par. 53. zgodnie z obowiązującymi przepisami (po słowach "prowadzi księgowość"). W dyskusji nad poprawkami głos zabrali: dyr. W. Babinicz, proponuje przegłosowanie poprawek en bloc, mgr B. Kużmicz, proponuje zdjęcie z porządku obrad pkt. poprawek ze względów formalnych, motywując swój wniosek tym, że poprawki nie zostały na czas rozesłane. Z kolei Sekretarz Generalny i członkowie Prezydium stwierdzają, iż nie odpowiada to rzeczywistości, gdyż poprawki statutowe zostały powielone i rozesłane do wszystkich Oddziałów PTL, na co Zarząd ma dowód w postaci pisma mgr Kużmicza, zawierającego wiadomość o otrzymaniu przez niego przesyłki z poprawkami i przekazaniu jej oddziałowi Warszawskiemu. Mgr Jankowski odczytał fragment wymienionego pisma mgr Kuźmicza. Wobec tego stanu rzeczy Przewodnicząca prof. Adamska podaje poprawki statutowe pod głosowanie, Poprawki zostały przyjęte w całości przy l głosie przeciw i 2 głosach wstrzymujących się. Komisja wnioskowa przedstawiła następujące wnioski: 1. Traktowanie sprawy reedycji dziel Kolberga jako pierwszoplanowej, 2. o zwołanie w najbliższych latach WZ w Opolu, 3, o powołanie Oddziału PTL w Łańcucie, 4. () powalanie Oddziału PTL w Radomiu, �620 621 5. o pozostawienie na Walnym Zgromadzeniu przynajmniej pół dnia na dyskusję nad całokształtem prac PTL, 6. o konieczności zwoływania Walnego Zgromadzenia w połowie września, 7. o finansowanie w pierwszym rzędzie badań prowadzonych przez Oddziały, (które znajdą wyraz w publikacjach), 8. o rozsyłanie Oddziałom wykazu nabytków biblioteki PTL, 9. o zwołanie następnych Walnych Zgromadzeń po Białymstoku w Łańcucie, w Kielcach, Mszanie Dolnej i Opolu. Na wniosek prof. Seweryna przyznano mgr Z. Jankowskiemu odznakę i dyplom honorowy za pracę nad zorganizowaniem XXXV Walnego Zgromadzenia i Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w 1960 r. w Szczecinie. Uchwalono również wysłać specjalne podziękowanie dla członków Komitetu Organizacyjnego XXXV Walnego Zgromadzenia. Postanowiono wysłać specjalne telegramy do Rady Państwa, Rady Ministrów, Prezydium PAN, Przewodniczącego 'VRN w Szczecinie i Koszalinie. O godzinie 20,00 prof. dr Tadeusz Seweryn zamknął XXXV Walne Zgromadzenie. Zenon Protokółowali: i Teresa Jankowski KuLik LISTA UCZESTNIKOW XXXV WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI POMORZOZNAWCZEJ. Kazimierz Adamczyk, Kazimiera Zawistowicz-Adamska Włodzimierz Antoniewicz, Kalina Antonowicz, Anna Apanowicz, Altks~nder Arendt, Witold Armon, Helena Babinicz, Waldemar Babinicz, Leon Bobiński, Stanisław Badoń, Władysław Balicki, Anna Basara, Jan Basara, Willi Bastian (NRD), Zdzisław Batorowicz, Henryk Batowski, Barbara Bazielich, Barbara Bazińska, Roman Bielański, Wiesław Bieńkowski, Stanisław Blaszczyk, Józefa Bednarowska, Janusz BohdanoWiCz, Wanda Brajerska, Jan Brankart (NRD), Benon Branberk, Eugeniusz Buczak, Roman Buczak, Maria Lachowska-Bujak, Józef Burszta, Maria Brzeska, Maria Cabalska, Barbara Szydłowska-Ceglowa, Bożena Chmielewska, Halina Chmielewska, Stanisław Chmielewski, Helena Chojnacka, Kazimiera Chojnacka, Irena ChruściE'lowa, Zofia Chrzanowska, Józef Chrzaszczyński, Irena Chulecka, Józef Chudek, Zygmunt Ciesielski, Eugeniusz Cnotliwy, Maria Czapkiewicz, Ewa Czarnecka, Alina Czarnecka, Bchdan Czarnecki, Anna Czekanowska, Jan CzekanowsKi, Janina Cygańska, Wanda Dąbrowska, Maria Dębińska, Tadeusz Delimat, Stefan Deptuszewski, Janusz Deresiewicz, Agnieszka Dobrowolska, Aleksandra Dobrowolska, Stanisław Dominiczak, Bogdan Dopierała, Witold Doroszewski, Bogusław Drewniak, Duszan Drliacza (Jugosławia), Wanda Drozdowska, Józefa DudkiewiCz, Zygmunt Dulczewski, Janina Dydowiczowa, Wiktor Falkenhanh (Berlin), Adelaida Falkowska, Joahim Falkowski, Wanda Feldman, Wiktor Fenrych, Gracjan Fijałkowski, Władysław Filipowiak, Ryszard Fitz, Feiiks Fornalczyk, Bogdan Frankiewicz, Maria Fryczowa, Józef Gajek, Olga Gajkowa, Stanisław Gajewski, Władysław Garczyński, Władysław Jeż-Jarecki, Bolesław Garyga, Halina Goszczyńska, Antoni Gietek, Janina Gliszczyńska, Marian Gondzik, Wanda Gondzik, Jerzy Grocholski, Paweł Groth, Józef Guranowski, Lutosława Hajnówna, Doris Hammer (NRD), Alicja Hamling, Feliks Haska, Kwiryna Handke, Gunther Heidorn (NRD), Tamara Heidorn (NRD), Zbigniew Heliński, Fiedhelm Hinze (NRD), Charlotte Hirsch (NRD), Roman Hirsch, Kazimierz Hohenauer, Alicja Fucikowa-Hola (CSRS), Bohdan Horbaczewski, Maria Hudymowa, Antoni Huebner, Jadwiga Huebner, Janina Huppenthalowa, S. N. Ivanow (ZSRR), Anna Jachnina, Bernard Janik, Hanna Białęcka-Jankowska, Jan Jankowski, Władysław Janlwwski, Zenon Jankowski, Henryk Janocha, Zbigniew Jasiewicz, Bronisława Jaworska, Barbara Jasińska, Aleksander Jaźwiński, Jaromir Jech (CSRS), Maria Jeżowa, Alicja Gerlach-Josewicz, Konstanty Judenko, Józef Jurek, Witalis Jurkiewicz, Zdzisław E:aczmarczyk, Tadeusz Kaczmarek, Johannes Kalisch (NRD), Ireneusz Gwido-Kamiński, Janina Kamińska, Janusz Kamocki, Helena Kapełuś, Helena Karpińska, Jan Kedrowski, Henryka Klechówna, Krystyna Klęsk, Jan Tadeusz Klik, Franciszek Klonowski, Anna Kluba, Henryk Knie, Jan Kocik, Jadwiga Komorowska, Janina Kościów, Józef Kostrzewski, Władysław Kowalenko, Józef Kozłowski, Tadeusz Kraszewski, Dymitr Krandżalov (CSRS), Henryka Królikowska, Manfred Kruger (NRD), Mieczysław Krzosa, Jerzy Krygier, Marian Krzyślak. Julian Krzyżanowski, Stanisław Krzywicki, Kazimierz Kubik, Jadwiga Kucharska, Ryszard Kukier, Teresa Kulik, Łukasz Kumol', Anna Zambrzycka-Kunachowicz, Antoni Kunysz, Ludwik Kunz (CSRS), Władysław Kupiszewski, Władysław Kuraszkiewicz, Bolesław Kuźmicz, Janina Kuźmicz, Władysław Kwaśniewicz, Maria Trawińska-Kwaśniewska, Krzysztof Kwaśniewski, Andrzej Kwilecki, Izabella Ułaszyn-Kwilecka, Stefan Kwilecki, Gerard Labuda, Mikołaj Latuch, Irena Lech, Andrzej Lechnicki, Lech Leciejewicz, Henryk Lesiński, Władysław Lewandowski, Anna Kowalska-Lewicka, Janina Lorenc, Eva Lesesova (CSRS), Ludwik Lesos (CSRS), Tadeusz Łastowiecki, Teresa Łaszczewska, Julian Ławiński, Irena Łopuszańska, Bolesław Łopuszański, Witold Łukasiewicz, Joachim Mai (NRD), Józef Majchrzak, Kazimierz Majewski, Edmund Makowski, Stanisław Malessa, Longin Malicki, Przemysław Małek, Kazimierz Maniszewski, Krystyna Marczak, Feliks Markowski, Michał Maśliński, Krystyna Mazurkiewicz, Jerzy Meissner Wacław Michałowski, Barbara Michejda, Stanisław Mielczewski, Ryszard Miernik, Krystyna Mierzejewska, Józef Mikołajtys, Wacław Maskowski, Zdzisław lVIitkiewicz, Wanda Mitzner. Józef Mossakowski, Józef Mozelowski, Olga Mulkiewicz, Wojciech Myślenicki, Kazimierz Myśliński, Teresa Siudowska-Myzyk, Eliza Naumowicz, Władysław Negrey, Romualda Niekrasz, Czesław Niemyski, Halina Nowosad, Jerzy Olczak, Halina Olędzka, Feliks Oleszczuk, Aleksander Oleszczuk, Janusz Optołowicz, Marian Ornat- �622 kiewicz, Richard H. Osborne (Wielka Brytania), Krzysztofa Ostrowska, Franciszek Paprocki, Jerzy Pałyskiewicz, Leon Pawlak, Reinhard Petsch (NRD), Bogusław Pękal, ,Janina Petera, Wacław Petsch, Marian Pieci ukiewicz, Kazimierz Pietkiewicz, Ewa Fryś- Pietraszek, Czesław Pilichowski, Maria Piłat, Elżbieta Piotrowska, Zbigniew Piotrowski, Czesław Piskorski, Zbigni'2W Piskorski, Stefan Pobocki, Zofia Poczobut, Józef Pogóreczny, Zofia Podkowińska, Marian Pokropek, Maria Polakiewicz, Kazimierz Polański, Wanda Pomianowska, Kazimiera Pomianowska, Anna Poniatowska, Jerzy Poradowski, Klara Prillowa, Zygmunt Prószyński, Maria Znamierowska Priifferowa, Danuta Ptaszyńska, Kazimierz Pudło, Michał Pułaski, Maria Pypciuk, Janina Rosen-Przeworska, Harald Raab (NRD), Zbigniew Radecki, Jan Rombski, Andrzej Roplewski, Magdalena Rostworowska, Ludwik Rostworowski, Urszula Rotuska, Jan Rotuski, Wolfgang Rudolph (NRD), Ewa Kamińska - Przetelska, Bolesław Sadaj, Marian Sadaj, Jan Sadownik, Maria Salingova (CSRS), Evald Schuldt (NRD), Stanisław Schwann, Elżbieta Senenko, Tadeusz Seweryn, Andrzej Siciński, Stanisław Siewierski, Marian Sikora, Kazimierz Siuchniński, Władysław Siwek, Tomasz Skarżyński, Przemysław Smol arek, Lucja Smędzik, Alojzy Smykowski, Walerian Sobisiak, Leonard Sobierayski, Wojciech Sokołowicz, Maria Kwapiszowa-Solecka, Janusz Sowiński, Zofia Lehr-Spławińska, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Steczkowski, Jan Stelmacz, Donald Steyer, Roman Stopa, Maria Stopowa, Maria Suboczowa, Zygmunt Sułowski, Bernard Sychta, Włodzimierz Szafrański, Janina Szumanowa, Jerzy Szwejk, Jerzy Szydłowski, Sławoj Szynkiewicz, Kazimierz Slaski, Ewa Śledzińska, Wacław Śledzi!'lski, Wojciech Smigielski, Stefan Świerzewski, .Janusz Świeży, Dobrosława Swirko, Stanisław Świrko, Władysław Świrski, Bruno Taydelt, Karolina Taydelt, Jerzy Topolski, Bogumiła Traczyk, Kazimiera Tymieniecka, Wanda Tymieniecka, Kazimierz Tymieniecki, Aleksandra Tyszkowa, Barbara Urbańska, Anna Vakarelska (Bułgaria), Christo Vakarelski (Bułgaria), Bogdan Wachowiak, Adam Wanke, Czesław Wawrzyniak, Stanisława 'Weiss, Stefan Wesołowski, Maria Wiercińska, Tadeusz Wieczorowski, Alfred Wielopolski, Bogdan Wierzbicki, Herbert Wilczewski, Renate Winter (NRD), Jerzy Wiśniewski, Tadeusz Prus- Wiśniowski, Andrzej Wituszyński, Anna Lyszcz..Wirpszowa, Waltraut Woellcr (NRD), Aleksandra WOjciechowska, Jerzy Wojtasik, Franciszek Wokroj, Maria Danuta Wołągiewicz, Ryszard Wołągiewicz, Edward Wołoszyn, Janina Wołyńska, Maria Wożniak, Antoni Wróbel, Zdzisław Wróbel, Jadwiga Wróblewska, Tadeusz Wróblewski, Helena Wróblewska, Krystyna Wunsch, Zdzisław Wunsch, Maria Zaborowska, Jan Zaciura, Ludwik Żabrocki, Barbara Zagórna, Stanisława Zajchowska, Jerzy Zajdel, Ludmiła Zajdel, Danuta Rymsza-Zalewska, Jan A. Zaręba, Eugeniusz Zawadzki, Helena Zduńska, Jadwiga Pałkowska -Zieni ukowa, Antoni Zwolak, Irena Zybert, Stefan Żółkiewski, Kazimierz Żurowski, ;\Iaria Żywirs1{a. G23 - - 'L ...,. ,..: ~ ,~ ...,. _. x ...,. ..., ,-':", ., -' '7-1 ~. ...,. ~ l:: i":' ...,. ,-::: ':", ., .:,. .. "f. --"J_ ~ ;.., ;.. . e: 1,":_ e;, - E 'L a :=: ,:;. ,'1; ~ e-< ::: ~ ~~~ ....., ~ ~ ~ "~ ~ }~ Y: ....., - 'C TJ ;::; ;:: ~ :=: ;...-; .•A I I I ( ;:: ,:,. ''L. ::" ;.., . ;,.; ."'i ~~ ::;; oc ;:; ";...-; ;:: :;.... ;...-~ "f. ~'" I I .. ~ " ~ ~ .~ '" ;:;; ~ "f. " ::>-; "->: - ..-> ..-~ ~ ".-, ,...., ::: -=" '-. :=: c-: -='-. 7 ., ~L ~;. ., ::: -='-. ., ., :-: :..--~ ."i t: ,~ ~ ~ ~ ::: ;..- '/. §: - ::: .","- ::: ~ ~ . S x ."'"i "L ."'~i - ~ '--. ~ ~ Q;;' :;'J " -~ ::: :-;: TJ ~ M ~ - ;::;g ? ~ ;-::: g t:f) ~ M - '-O ~' t:: ...,. "'l '~ ."'..:;i Q ~ ~ " ; be ;.., Q;l 0';::; .[. ~ 'a" >~ ;. ;.. " "1 " - ~ ~ :.. ~ ::;: ">. > •..•.. '" ;.., ~ ~ > •..•.. c:: " Z < ;:..., "- :.. - -'= ~ ~ -:o ."'i Z < ~ ::... ~ '~ x:>; "- " .:::- > .."f. :-; "- .'~ "- '" ~- ....., ~ ~ ~ ~'" ;.., ."''Li �624 B I L _\ X S Polskiego Towarzystwa Ludoznaw· 625 Aktywa czego we \Yroeławiu T r e L.p. -'-- _ .. -."'" _ .. i Sum, . ,.Je'd nos tk' owe!I ć -_._._----- Banki - Zarząuu Głównego - Odclziałów PTL 5258S,S5 54642,01 2 Kasy Zarządu Głównego Oduzialów ;"),12 18 H)4,15 3 Rozliczenie 4 Sumy 5 Dłużnicy wydawnictw w toku Komitetu l-'TL Kolberg. - 429007,19 13 727.06 45968,80 , 67,20; współpracownicy instytucje państwowe odbiorcy wyuawnictw rozrachunki publiczno-prawne 7 Materiały 8 Gotowe wydawnictwa w magazynie własnym gotowe wyuaw. w innych magazynach 10 rozliczenia Środki w magazynie w przerobie podstawowe Biblioteki 1959 r. ! I L.p'j T r e Sumy zbiorcze I 107240,85 "Wierzyciele -- 18199,27 343288,20 Sumy jednostkowel Ś Ć i i I współpracownicy instytucje pailstwowe odbiorcy wydawnicb'rozrachunki publicznoprawne 27444,68 23684,80 3600,17204,03 71933,51 2 Inne rozliczenia 3 Fundusze w środkach podstawowych 4 Fundusze w środkach obrotowych 15462,54 569764,45 3162415,49 489770,25 41014,70 Inne i 31 grudnia Pasywa ._-j 3562,52 do rozliczenia 6 9 215890,26 127,397,94 na dzieil Sumy zbiorcze 72837,71 93433,3;) własnym 166271,06 i 1994066,05 87318,63 2081384,68: 080,63 4508,50 94080,63 [)Q - Zarządu Głównego - Oddziałów 454936,53 20238,79 Zarządu Głównego Oddziałó,,- 475175.32 :~S19 .375,99 StanislalC '''rocław. dni~l :31. 1. 19;39 Razem Gajewski pasywa 3819 '-i7:i,99 Księgow,\1'. ( -) Dl' T((de~~s;:; Tr I'óblewski Skarbnik 40 - ..Lud", t. XLVII �627 626 Sprawozdanie Z XXXVI WALNEGO ZGROMADZENIA LUDOZNAWCZEGO W BIAŁYMSTOKU, POLSKIEGO TOWARZYSTWA W DNIACH 1.5. i 16. IX. 1961 r. Obecni na sali członkowie Towarzystwa w liczbie 124 osób. Ponadto na Zjazd przybyli przedstawiciel Ministerstwa Kultury i Sztuki - dr Kazimierz Pietkiewicz, przedstawiciele Wydziału I P.AN. prof. dr Stanisław Arnold i mgr Jerzy Sokolewicz, przedstawicielka IHKM - doc. dr Janina Przeworska, przedstawiciel WRN inż. Jerzy Popko, kierownik Wydz. Kultury WRN w Białymstoku Ob. Fr. Stoczkowski, kierownik Wydz. Kultury MRN w Białymstoku Ob. Jerzy Łupiński, przedstawiciel KW ZSL Ob. Jan Czapla. Nieobecność swą usprawiedliwili: prof. dr W. Antoniewicz, prof. dr R. Reinfuss, dr B. Garyga, prof. dr K. Adamska, prof. dr K. Dobrowolski, prof. dr J. Krzyżanowski. Sesję naukową otworzył prof. dr Jan C z e k a n o w s k i, witając obecnych na sali przedstawicieli organizacji politycznych, władz miejscowych i delegatów P AN oraz wSl:ystkich członków i gości. Do prezydium przewodniczący zaprosił: inż. Czaplę, ob. Stoczkowskiego, Popkę, prof. dr S. Arnolda, posła A Jażwińskiego, dr Pietkiewicza, prof. dr W. Doroszewskiego, prof. dr J. Gajka, prof. dr J. Bursztę. Obecni oklaskami przywitali prezydium. Jako protokólantów powołano: mgr M. Suboczową, dr T. Delimata, mgr Z. Ciesielskiego i Ob. Zofię Ujdę. Proponowany program sesji naukowej, p ośw ięcon ej P odlasiu został przyjęty przez Walne Zgromadzenie bez poprawek. Referat inauguracyjny wygłosił prof. dr J. Czekanowski, referaty następne: mgr Trawińska-Kwaśniewska, dr K. Kwaśniewski, mgr J. Damrosz, prof. dr W. Doroszewski, prof. dr Tadeusz Rogalski, mgr L. Szwengrub-Judenko. Referaty zostały nagrane na taśmę magnetofonową. Wszystkie referaty na wniosek przewodniczącego Sesji będą opublikowane w osobnym wydawnictwie. W dyskusji nad referatami zabierali głos: prof. dr J. Czekanowski, dr O. Gajkowa, Ob. Bazala, doc. Chętnik, prof. Pri.ifferowa, mgr St. Świrko. Podsumowania sesji dokonała prof. M. Pri.ifferowa, podkreślając ważność wygłoszonych referatów dla posunięcia wiedzy o regionie białostockim, którym poza etnografami interesują się także przedstawiciele innych dyscyplin naukowych. Prof. Pri.ifferowa podkreśliła również konieczność dalszych badań w Biastockiem i to nie tylko w odniesieniu do tradycyj nej kultury ludowej, ale również w stosunku do żywej wspólczesności. Częśc naukową Zjazdu zamknięto o godzinie 15-tej. Dnia l,j września godz. 17,30. Otwarcia Walnego Zgromadzenia dokonał wiceprezes Towarzystwa prof. .J. C z e k a n o w s k i, informując, że ze względu na podnoszone przez niektórych członków Towarzystwa usterki formalne towarzyszące wyborom do władz Towarzystwa na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie Zarząd Główny postanowił złożyć mandat na ręce Walnego Zgromadzenia na rok przed upływem kadencji z prośbą do zebranych o przyjęcie tej rezygnacji. Po przyjęciu tego wyjaśnienia Walne Zgromadzenie przystąpiło do wyboru komisji mandatowej, komisji matki i komisji wnioskowej. W skład komisji mandatowej weszli: prof. M. Pri.ifferowa, dr A Lewicka, mgr M. Suboczowa, mgr Z. Jankowski. Do komisji matki weszli: prof. J. Czekanowski, prof. M. Prufferowa, dr Wróblewski, prof. Wanke, doc. Pojnarowa, dr Lewicka, mgr W. Jostowa, dr K. Pietkiewicz, mgr Szwengrub, mgr Kaleciak. W skład komisji wnioskowej zostali powolani: prof. Wanke, prof. ZygleI', dr Dełimat, mgr Kaleciak. Na wniosek prof. Gajka powołano też komisję mającą zająć się interpretacją postanowień statutu dot. wyborów do Zarządu Głównego. Koniecznośc interpretacji wynikła z faktu, że statut nie formułuje wyrażnie sposobu przeprowadzenia tych wyborów, nie wyjaśnia mianowicie czy Walne Zgromadzenie wybiera osobno prezesa a osobno resztę członków, czy też wybiera Zarząd w składzie 19 członków i 3 zastępców, pozostawiając im sprawę wyboru prezesa. Do komisji tej zostali powołani: prof. Burszta, prof. Wanke, dr Delimat. Komisji zalecono przekonsultowanie tej sprawy z Ob. Jerzym Sokolewiczem, magistrem praw. Ponadto dokonano wyboru komisji regulaminowej w składzie: mgr Jankowski, prof. Pri.ifferowa, dyr. Badoń, mgr Kaleciak, doc. Przeworska. Zadaniem tej komisji było opracowanie technicznej strony przeprowadzania wyborów. W sprawie programu obrad zabrał głos prof. Gajek, informując zebranych o tym, że Zarząd Główny na posiedzeniu w dniu 14 września 1961 r. dyskutował celowość zajmowania się projektem poprawek do statutu. Zarząd wyszedł z założenia, że dyskusja nad profilem towarzystw naukowych, zwłaszcza subwencjonowanych przez PAN, zmierzająca do zasadniczych zmian w ich strukturze i zadaniach, czyni zmiany w statucie w chwili obecnej całkowicie bezprzedmiotowe. Prof. Gajek zaproponował usunięcie z porządku obrad dyskusji nad poprawkami do statutu i zastąpienie jej dyskusją nad memoriałem PAN \\' sprawie towarzystw naukowych. Równocześnie prof. Gajek zaproponował usunięcie z porządku dziennego obrad drugiego punktu, a mianowicie: "planu pracy Towarzystwa na rok 1961-1964, uważając, że Zarząd wybrany na tym Walnym Zgro~adzeniu nie będzie w stanie w tak krótkim terminie przedstawić sE'nsownego i realnego planu działania na okres kilkuletni. Oba wnioski poddane głosowaniu zostały przyjęte. Odczytanie i przyjęcie protokółu z XXXV Walnego Zgromadzenia zostało przesunięte na dzień 16 września 1961 r. Na tym posiedzenie w dniu 15. IX. 1961 r. zakończono. �629 pracownicy etatowi Zarządu Głównego oraz ci, którzy w pracy Towarzystwa nie brali dotąd żadnego udziału . ..:'rof. Wanke jako jednocześnie członek komisji powołanej do zinterpretowania postanowień statutu odnośnie do wyborów do Zarządu, poinformował zebranych, że statut nie określa ściśle procedury tych wyborÓw. Można oddzielnie wybierać prezesa i oddzielnie resztę członków Zarządu. Można też wybierać cały Zarząd łącznie. Decyzji w tej sprawie oczekuje się od Walnego Zgromadzenia. Walne Zgromadzenie na wniosek prof. J. Czekanowskiego przyjęło zasadę dokonania wyboru całego Zarządu łącznie. Za wnioskiem tym głosowało 49 osób, przeciw wnioskowi 33, 5 osób wstrzymało się od głosowania. Obecnie prof. J. Czekanowski przewodnictwo przekazał prof. T. Zyglerowi. Prof. ZygleI' poprosił mgr Jankowskiego o odczytanie projektu regulaminu wyborów, opracowanego przez komisję regulaminową. Po odczytaniu projektu regulaminu mgr Jankowski poprosił o głos celem zreferowania sądu komisji regulaminowej co do zasady niewybierania do władz Towarzystwa małżeństw i płatnych pracowników Zarządu Głównego. Jak poinformował, część członków komisji regulaminowej uznała te zasady za niesłuszne, natomiast część opowiedziała się za ich uznaniem i wprowadzeniem. W dyskusji nad projektem regulaminu zabrali głos: prof. Wanke, dr Pomianowska, mgr Judenko, prof. Gajek. Prof. Wanke zgłosił wniosek o usunięcie z regulaminu punktu mówiącego o wybieralności do Zarządu osób nieobecnych na walnym zebraniu. Wniosek przeszedł większością głosów, przeciw wnioskowi nie głosował nikt, wstrzymało się 9 osób. Dr Pomianowska, mgr Judenko i prof. Gajek w swych wypowiedziach stwierdzili, że komisja regulaminowa zabierając głos w sprawie wprowadzenia czy niewprowadzenia do Zarządu małżeństw i pracowników etatowych PTL wkracza w kompetencje komisji matki. Wypowiedzieli się oni za utrzymaniem ustaleń komisji matki. Wnioski poddano pod głosowanie: Przeciwko wprowadzeniu do Zarządu małżeństw, wypowiedziało się 50 osób, za wprowadzeniem ich 32, od głosowania wstrzymało się 16 członków. Przeciwko wprowadzeniu do Zarządu płatnych pracowników wypowiedziało się 53 osoby, za ich wprowadzeniem 17 osób, od głosowania wstrzymało się 25 osób. W wyniku tego głosowania ustalenia komisji matki pozostały aktualne. Po wyczerpaniu dyskusji nad regulaminem w głosowaniu przyjęto regulamin większością głosów przy 4 wstrzymujących się i jednym sprzeciwie. Z kolei przewodniczący zebrania odczytał listę kandydatów do Zarządu przedstawioną przez komisję matkę (w załączeniu). Z sali padły 628 16 września 1961 r. - godz. 9-ta. Walnemu Zgromadzeniu w dniu 16 września 1961 r. w godzinach przedpołudniowych przewodniczył prof. J. C z e k a n o w s k i. W pierwszym punkcie porządku dziennego mgr Jankowski odczytał pr~tokół z XXXV Walnego zgromadzenia w Szczecinie. Protokół został przYNty bez poprawek. Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego za okres 1959-1961 r. w zakresie organizacyjno-naukowym i wydawniczym złożył sekretarz g~neralny, prof. J. G a je k (Tekst sprawozdania w zał.ączeniu). s~r~w~zda~w z prac komitetu kolbergowskiego złożył mgr J. Majchrzak w In:le-' 'l m~obecnego prof. J. Krzyżanowskiego. W związku ze sprawozdame' k~ml~ tetu kolbergowskiego prof. Gajek poinformował zebranych o powzięte] decyzji przekazania redakcji naukowej reedycji "Dzieł Wszystkich:' Kolberga w ręce prof. Burszty i prosił o zaakceptowanie tej ~ecY~JI przez Walne Zgromadzenie. Wniosek został przyjęty. Sprawoz~a~le. fmanso",,:e przedstawił dr Wróblewski (bilans za 1960 r.). Sąd kolezenski \~ czasie swojej kadencji nie rozpatrywał żadnych spraw i nie przedstaWił sprawozdania. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej zreferował ~rzewodniczący tej komisji, p o s e ł Łuk a s z K u m ~ r. Sprawozdame. poseł Kumor zakończył wnioskiem o udzielenie ustępuJącemu ZarządowI abso- v: lutorium. .. Po sprawozdaniach przewodniczący zarządził dyskusję. dYS~USJI nad sprawozdaniami zabrali głos: dr Pomianowska, mgr ŚWlrko, pisarz ludowy Opolszczyzny, R. Urban, red. J. Pieprzyk. Dr Pomianowska podkreśliła znaczny rozwój biblioteki i operatywność personelu bibliotecznego. Mgr Świrko zwrócił uwagę na słabą propagandę wydawnictw :rowarzystwa wśród szerszych rzesz społeczeństwa, m. in. na brak wydawmctw PTL na Międzynarodowych Targach Książki w W-wie. R. Urba~ mó~i~ z entuzjazmem o znaczeniu prac Towarzystwa Ludoznawczego I zwroclł uwagę na konieczność żywszego zainteresowania się etnografów Ziemią Opolską. Red. Pieprzyk zapytywał, czy nie byłoby celowe nawiązanie bliższej współpracy Towarzystwa z licznymi towarzystwami regionalnymi. Po dyskusji przewodniczący postawił wniosek o przyjęcie s~rawoz~ania i zarządził głosowanie nad wnioskiem Gł. Komisji Rewizyjnej o udZielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. Za wnioskiem wypowiedziało się 93 obecnych, od głosowania wstrzymali się członkowie Zarządu. . .. Z kolei złożyli sprawozdania przewodniczący poszczególnych komiSJI: przewodnicząca kom. mandatowej prof. Priifferowa, oświadczyła, że na sali jest obecnych 115 osób uprawnionych do głosowania. W imieniu ko .. misji matki zabrał głos Prof. Wanke, który przedstawił proponowany skład Zarządu, Gl. Komisji Rewizyjnej, oraz Sądu Koleżeńskiego. Prof. Wanke oświadczył również, że komisja matka przy opracowywaniu ltsty wyborczej, przyjęła zasadę, by do Zarządu Głównego nie wchodzili małżonkOWie, l, I ~" • t �631 630 18. Prof. dr Adam Wan k e. 19. Dr Tadeusz W rób l e w s k i. Zastępcy członków: Mgr. Piotr K a l e c i a k. Dr Zofia S t a s z c z a k ó w n a. Mgr Maria Liii S z wen g rub. Członkowie Komisji Rewizyjnej: Mgr Stanisław B a d o ń. Prof. dr Wojciech H e j n o s Z. Prof. dr Franciszek Wok r oj. . . listy dodatkowymi następującymi nazwiskami: dr głosy o uzupe ł meme . k ,. k' of J Krzyżanowski doc. Frankowska, mgr Błaszczy , K Kwasmews l, pr . . , . . M Bł k . k' Judenko mgr Ciesielski, dr JaSleW1CZ. gr. aszczy mgr Ku ler, mgr , .... ., . b go . J d k kandydatur swoich me przYJęh. W lmlemu meo ecne l mgr u en o f . t "d eszy . owskiego zabral głos mgr Jankowski, re eru]ąc resc ep prof K rzyzan , • f K' ki nad~słanej przez profesora. Z depeszy wynikało, że pro. rzyzanows . . kandydaturę do Zarządu, jeżeli skład Zarządu ulegme zasadprzYJmle " b ch ader . ym zmianom. Treść depeszy została przyjęta przez ze rany n mcz . d ł" krytycznie. Wniosek o zamknięcie listy przyjęto Je nog osme. . . . Z kolei wyłoniła się kwestia, czy nowozgłoszone nazw~ska nalez) dopisać do listy przedstawionej przez komisję matkę, czy tez wystarczy umieścić je na tablicy znajdującej się w sali ~~rad:. . ._ Zebrani głosowaniem przyjęli tę drugą mozllwosc J~kO znaczme bar dziej praktyczną i dopuszczalną. Następnie p~ze.wo?mczący z~propon~wał skład komisji skrutacyjnej: Judenko, Bazlehchowna, Pomlanowska, Jostowa, Glapa, Jankowski, Świrko. . . . Skład kO!I1isji skrutacyjnej został przyjęty JednomysIm:. . Przewodniczący zarządził zatem wybory poprzedzone ~l.l.kunastomlnu~ tową przerwą, w czasie której wyborcy otrzymali od komlsJl mandatowej listy wyborcze. . . Po oddaniu głosu przez uprawnionych do głosowama cZłon.kow P~~: przewodniczący odroczył obrady do godziny 17-te.j. Czło~k,owle kOm~SJI skrutacyjnej pozostali na sali w celu opracowama wymkow wyborowo 16 września 1961 r. - godz. l7-ta. . .. Posiedzenie popołudniowe rozpOCzęło się od sprawozdania komlsJl skrutacyjnej. Do Zarządu polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zostali wybrani Członkowie: 1. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-A d a m ska. 2. Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i Cz. 3. Prof. dr Józef B u r s z t a. 4. Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. 5. Dr Tadeusz D e l i m a t. 6. Prof. dr Józef G a je k. 7. Dr Bolesław G a r y g a. 8. Doc. dr Aleksander Lech G o d l e w s k i. 9. Dr Anna Kowalska-L e w i c k a. 10. Dr Bronisława J a w o r ska. 11. Dr Longin M a l i Ck i. 12. Prof. dr Bolesław O l s z e w i c z. 13. Doc. dr Anna Kutrzeba-P o j n a r o w a. 14. Dr Kazimierz P i e t k i e w i c Z. 15. Prof. dr Maria Znamierowska-P r i.i. f f e r o w a. 16. Prof. dr Roman R c i n f u s S. 17. Mgr Maria S u b o c z o w a. Zastępcy: Mgr Stamsław B ł a s z c z y k. Dr Walerian S o b i s i a k. Od tej chwili przewodniczył obradom prof. Burszta, jako jeden z członnowowybranego Zarządu. Prof. B u r s z t a zreferował treść i dotychczasowe wyniki dyskusji toczącej się na temat profilu towarzystw naukowych. Oddziały PTL zobowiązane są przeprowadzić na ten temat dyskusję w swoich środowiskach i w najbliższym czasie zgłosić swoje dezyderaty Zarządowi Gł. jako materiał na konferencję w PAN. Następnie przedstawiono Walnemu Zgromadzeniu wnioski zgłoszone przez członków do wybranej uprzednio komisji wnioskowej. Wniosek prof. G a j k a o przekazanie rękopiśmiennych tek Kolberga z archiwum PTL we Wrocławiu do Poznania po szczegółowych wyjaśnieniach mgr Majchrzaka, został jednogłośnie przyjęty. Wniosek Oddziału poznańskiego dot. planów wydawniczych PTL, oraz reorganizacji komitetów redakcyjnych przyjęto jednogłośnie jako zalecenie dla Zarządu. Wniosek Oddziału Zakopiańskiego dot. starań o ostateczne zlokalizowanie skansenu zakopiańskiego przyjęto jednogłośnie. Wnioski organizacyjne Oddziału poznańskiego przyjęto jako zalecenie dla nowego Zarządu. Wniosek Oddziału w Łańcucie, został przyjęty przez aklamację. Wniosek redakcji "Literatury Ludowej" o nałeżyty kolportaż wydawnictw PTL przekazano jako zalecenie Zarządowi. Wniosek mgr Jankowskiego dot. spraw organizacyjnych PTL przekazano do rozpatrzenia Zarządowi. Wniosek dr Pomianowskiej o zwiększenie personelu biblioteki PTL we Wrocławiu, został przyjęty jednomyślnie. Informacja Zw. Sp. Przemysłu Ludowego i Artystycznego CPLiA oraz Muzeum Śląskiego w Bytomiu o utworzeniu regionalnych izb twórczych m. in. izby "Kawuloka" została podana do wiadomości obecnym. Przewodniczący zebrania prof. Burszta podsumował wyniki Walnego Zgromadzenia i dokonał jego zamknięcia o godz. 19,45. ków Protokołowali: Dr Tadeusz Detimat Mgr Maria Suboczowa �632 633 B il a n s Polskiego Towarzystwa Ludoznaw- Aktywa czego we \Yrodawin na aziefl :31. XII. 1961 r. Pasywa T r e B L.p. l 2 3 4 Banki Kasa 1140835.09 - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego - Oddziałów PTL 43.03 26.05 20416.65 20482.73 Rozliczenie Dłużnicy wydawnictw-w toku (PTL) - Komitetu Kolbergowskiego 418690.39 385441.76 - 227933.66 36029.20 45017.99 współpracownicy instytucje państwowe odbiorcy wydawnictw rozrachunki publicznoprawne 6 Inne rozliczenia 7 Materiały 10 II 3 65.- 309045.85 - Oddziały własnym Środki podstawowe Zarz. Oddziałów 34685.36 202 722.49 Środki wyrównawcze 5 Fundusze w środkach 6 Fundusze w środkach 727585.72 otrzymane podstawowych obrotowych 6234.11 1 ;')00.-- 676356,(17 4230767.43 2170548.34 Gl. Zarządu Głównego Oddziałów 194407.63 2 364 955.97 104603.20 4508.50 109 llI.70 546543.63 20701.64 567240.27 4000.- przekazane Aktywa I 5677745.50 Stanislaw Razem Gajewski Księgowy ;')677 745.50 paspva Dr l. ..L Oddziały 4 2184H.:t:; 35301.27 do wyjaśnienia i Inne rozrachunki ~3 577.25 11)83.80 12018.22 608560.10 237 407.85 ---'--_._- Razem Sumy współpracownicy instytucje pallstw. odbiorc~' wydawnictw subskrybenei O. Kolb, rozrachunki publiczno. prawne Bumy zbiorcze 41533.97 w magazynie własnym ~. innych magazynach wyrównawcze 2 804132.15 - Sumy , jednostkowe Ć 114994.92 w magazynie w przerobie Biblioteki T r e ~ L.p. \Vierzyciele do wyjaśnienia Gotowe wydawnictwa Środki i 91447.944 073.01 69315.08 Sumy !l Ć Sumy zbiorcze [ - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego - Oddziałów PTL 5 8 [ Sumy : jednostkowe & ; ., T. Wróblewski skarbnik �63;; 6:~1 SPRA WOZDANIE ~. C ,--:--1 ~ I~ l~ -:--1 ~ ~ ..,. ~ L~ ~ - 'f; -" ,- -.,., .:.< ....: >< ~ ~ ;:: :t: - ~ ..: ;:: o <C er: Q) '" ....., ~~ ..- ~ ~ ~ ...,~ ~ ~ ~ .~..: C N -:: ;.... N E ;:: ...; A ...; '"' o ....• p:; .. YO N N lf.I 2i ;: 'o Ó ~. ~ ....- "" ~ YO <ll ~. ?:: 00 ~ .~ :Li tt- .... ~~, ~ ~ l~ o:; '"!' ._-_ .. ___ ----_.'._._----- --'._I ;? Ć ....• "" o ....• ....• '5 t- <'l <O -"_ ..__ I Ó .... g .~ te ~ ~ .....• Co ....• ::::! C"":. 1.0 t- o ~. ....• '"' Ci ;: .~ ..: ;:: ~ ;..-, ;: <l) ;:: .... EJ .. » ..., N ~ 'Q5' ;:: c ~ N >=-, ::-::: o: ...,;: .~ ...., .:2 ;: .::;:: ,.~ ,-. °2 'N~ .:.< -:: ~ rg .. g ;. N '""' ::-::: :.L. ~ ~ ;: -::~ h zacja nauki, 7. Prace organizacyjne . z planem przedstawionym Dział Wydawniczy: zgodnie polskie Towarzystwo LudoWydz. I Polskiej Akademii Nauk w 1960 r. największą ilość wydanych znawcze osiągnęło w roku sprawozdawczym arkuszy, a mianowicie: wydrukowano w 1961 r. 177.6 arkuszy wyd., (poślizg) 57 arkuszy wyd., oraz I tom O. Kolberga 35 arkuszy wyd. Razem 269.6 ark. wydawniczych. Jest to osiągnięcie w dziejach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego bez precendensu i jest wynikiem olbrzymiego wysiłku, zważywszy, że Towarzystwo prowadzi swój dział wydawniczy samodzielnie, to jest 1. specjalnych instytucji wydawniczych. w 1961 r. pozycje to: II, oraz "Dzieła o ~ "O LUDOZNAW- "Lud", tom 46, "Prace i Materiały Etr;ograficzne" t. XVII i XVIII cz. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" zeszyt 26 i 27, "Biblioteka Popularna", tom III, "Łódzkie Studia Etnograficzne" tom III, "Archiwum Etnograficzne" Nr 23 i 24, "Literatura Ludowa" - kwartalnik R. V. 1-2, 3 i 4-5 Wszystkie" Oskara Kolberga tom I Pieśni Ludu poLskiego. Z lf.I PRAC POLSKIEGO TOWARZYSTWA CZEGO ZA ROK 1961 Prace Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dzielą się na następujące działy: 1. Dział Wydawniczy, 2. Dział Naukowo-badawczy, 3. Biblioteka i Archiwum Naukowe, 4. Wymiana wydawnictw własnych, 5. Dział edycji i reedycji "Dzieł Wszystldch" Oskara Kolberga, 6. Populary- bez pomocy Wydane 'N ~ -- _. - <ll ~ ~ .- )~ r£ ~ ~ ~ " ~ ::'- .:.<~... s. ._--- .... C l~ .~ .',L' er: '"!' .~ ~ ~ >. ~ S 2i -_. ~ "" ...;.;. ~ Z CAŁOKSZTAŁTU S ~ ~ ~1 l~ .;; ... ::t ~ ~ L': .. h ;: ~ -< 'F--= N - ~ :... ...:: ·z -:;. .. - - - '"' -:: i;; ~ ;; - :::- ..,. "'" '" Si .~ " o-,;: ~ o j '00 !:>D O' er. .~ ~ ::: ~ Obejmują one rozprawy, monografie i prace etnografów (samodzielnych i pomocniczych pracowników) oraz innych specjalistów interesujących się zagadnieniami kultury ludowej, a także prace i materiały amatorów i entuzjastów folkloru, członków Towarzystwa (lub nieczłonków), którzy zgłaszają chęć udziału i wykazują się znacznymi i wartościowymi wynikami badań. Wydawnictwa polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pelnią ważną rolę w ruchu naukowym w zakresie etnografii i są ważnym etapem osiągnięć starszej i młodszej kadry naukowej etnografów. Są one też podstawą wymiany dzieł własnych w zamian za dzieła obce drogą bezdewizową, pozostają więc w ścisłym związku z bogaceniem Biblioteki Polskiego Tow. Ludoznawczego, stanowiącej poważny warsztat pracy w tej dziedzinie nauk. Produkcja wydawnicza Towarzystwa stwarza też podstawy dla sprzedaży dzieł naukowych, z której wpływy zasilają budżet Towarzystwa przeznaczony na dalsze prace naukowo-badawcze. �W roku sprawozdawczym Zarząd postanowił pod wpływem kontroli NIK zmniejszyć nkktóre nakłady, co częściowo zostało konane. sugestii już wy- Należy podkreślić, że dla zrealizowania planu edycji i reedycji "Dzieł Wszystkich" O. Kolberga Zarząd przeprowadził uchwałę podjętą poprzednio po szczegółowym omówieniu przez Komitet Kolbergowski - na XXXVI Walnym Zgromadzeniu PTL w Białymstoku o powierzeniu funkcji redaktora naczelnego prof. dr Józefowi B u r s z c i e. Uchwałę zrealizowano. Pracami wydawniczymi PTL kierowali redaktorzy poszczególnych tytułów i serii wydawniczych oraz Komitety Redakcyjne; w roku sprawozdawczym wysunął się na plan pierwszy Komitet Kolbergowski, o czym będzie mowa w osobnym sprawozdaniu z działu prac nad edycją i reedycją "Dzieł Wszystkich" O. Kolberga. Tu tylko podkreślić należy, że inne Komitety Redakcyjne nie miały okazji zebrać się w roku sprawozdawczym, realizowano zaś plany dawno powzięte i zatwierdzone przez Walne Zgromadzenie i Zarząd, a także przedstawione Wydziała.wi I PAN. To niedociągnięcie wymagające naprawy w roku 1962, a wymkaJące również trudności typu organizacyjnego przez jakie Towarzystwo w ciągu 1961 r. przeszło, zostanie wyrównane w przyszłości. Przebudowano strukturę działu wydawniczego, powołano Radę Wydawnicza PTL, do której wchodzą poszczególni redaktorzy wszystkich serii i wy~ dawnictw. Tu też trzeba dodać, że redaktorzy naczelni pełnili swoje funkcje honorowo w ramach pracy społecznej, tylko dział Kolbergowski stanowić będzie wyjątek. Redaktorzy przygotowujący poszczególne prace lub tomy zawierające prace zbiorowe do druku otrzymują wynagrodzenie na podstawie umowy o wykonanie pracy zleconej, zgodnie z obowiązującymi w tej dziedzinie przepisami i ustanowionymi stawkami honorariów. 2. D z i a ł N a u k o w o - b a d a w c z y: Analogicznie jak w latach poprzednich Towarzystwo nie dysponuje żadnymi naukowymi etatami dla prowadzenia stałych prac badawczych, naukowych lub badań terenowych. W programie działania PTL jest on realizowany w ramach: a) organizowania badań terenowych jako przygotowanie niektórych konferencji lub sesji naukowych regionalnych, b) jako przygotowanie dla opracowania konkretnych monografii lub prac mających wejść w planach wydawniczych PTL do jednego z tytułów wydawniczych (chodzi tu najczęściej o badania nad strojem ludowym, lub współczesnym stanem kultury ludowej, czy adaptację ludności na obszarze Ziem Odzyskanych), 637 c) jako konsultowanie i dyskutowanie (kwestionariusze do badań), d) jako inspirowanie podjęcia tematyki problematyki nowej etnograficznej, na sesjach itp. W roku 1961 ograniczono się do prac badawczych związanych z konferencją podlaską (15. IX. 1961 r.) w Białymstoku. Przedmiotem badań były zagadnienia gospodarki oraz osadnictwa a także folkloru tego obszaru. Wyniki tych badań wejdą do tomu "Prac i Materiałów Etnograficznych", "Literatury Ludowej" - wyszła też już monografia poświęcona kurpiowskim strojom ludowym. Należy podkreślić, że PTL przez swoje konferencje i zebrania naukowe organizowane przez Zarząd Główny i poszczególne Oddziały Towarzystwa inspiruje szereg prac, dyskutuje i omawia problemy związane z współszesnymi badaniami. Tematyka objęła w roku sprawozdawczym problemy dynamiki rozwoju kultury ludowej i kultur społeczeństw pierwotnych w czasach współczesnych. Towarzystwo pozostaje w żywych kontaktach naukowych z ośrodkami badań przez wydanie kwestionariuszy badawczych (oraz prac na marginesie badań) we Wrocławiu, Poznaniu, Łodzi, Toruniu, Krakowie i Warszawie. Interesuje się również sprawą wydania Polskiego Atlasu Etnograficznego, który realizuje Instytut Historii Kultury Materialnej PAN (i w drobnym zakresie) pomaga w realizowaniu. W ciągu 1961 r. Towarzystwo zgłosiło chęć partycypowania w wydatkach na druk zeszytów PAE, inicjatywa bowiem wydania tego pomnikowego dzieła wyszła jeszcze w 1945 r. z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W dziale tym prowadzi się w dalszym ciągu prace nad bibliografowaniem. Rezultaty są ogłaszane w wydawnictwach PTL, jak np. w 46 tomie "Ludu" ukazała się bibliografia B. G a w i n a za okres 1956-58 r. Dalsze prace w toku. Nie zdołano zrealizować planowanego tomu indeksu "Gryfu". 3. B i b l i o t e k a: W roku sprawozdawczym przybyło do Biblioteki PTL 1077 vol. z wymiany, zakupu i darów. Książki i czasopisma zostały wpisane do księgi akcesyjnej pod 823 pozycjami. Wszystkie zostały opracowane tj. wpisane do księgi inwentarzowej dzieł zwartych i czasopism, skatalogowane i włączone do katalogu działowego i alfabetycznego. Przygotowano także kartki do katalogu rzeczowego. Czasopisma otrzymały opisy i zostałe włączone do działów. W roku 1961 najważniejszą rozpoczętą akcją było przepisanie księgi inwentarzowej dzieł zwartych oraz meliorowanie katalogu alfabetycznego. Wpisano następujące działy: relignioznawstwo, Słowianie Wschodni, Małorusini, ZSRR, Słowianie Południowi; Słowianie Zachodni, Afr~'ka (ogólna), Egipt, Chamici-Berberowie, Sudan, Środkowa, Bantu. Pigmeje. Buszmeni. Ameryka Środkowa, Anglosaska, Indiańska, Łacińska. Południowa. Eskimosi. Europa: Skandynawia, Holandia, Belgia, Irlandia. Anglia. Rumunia. Węgry. Wło- �639 chy, Bałkany, Azja, (ogólna) Koreańczycy, Japończycy, Azja Wschodnia, Semici, Judaika, Kaukaz, Paleoazjaci, Wykorzystanie biblioteki było następujące: Azja Przednia, Australia. Na rewersy wypożyczyło 161 osób (przeważnie samodzielni pracownicy naukowi) 277 vol. W zasadzie Biblioteka PTL książek nie w~'pożycza. W czytelni PTL korzystało w ciągu roku 2031 osób. W ciągu roku 1961 wyszło z druku opracowanie "Wykazu nabytków Biblioteki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego" za okres 1956-1959" w ramach Archiwum Etnograficznego Nr 23. W ten sposób PTL opublikowało wszystkie nabyte (drogą wymiany i inną) publikacje od 1945-1959 r. W opracowaniu jest wykaz za 1960 i 1961 rok. Archiwum Naukowe Towarzystwa obejmuje ponad 1300 pozycji archiwalnych różnej wartości naukowej. W roku 1961 miał być opublikowany wykaz-katalog zawartości Archiwum. W tym celu Zarząd powołał z dniem 1. L 1961 r. osobnego archiwistę, niestety nie wywiązał się on z zadania, ani też nie posunął sprawy uporządkowania Archiwum w należyty sposób. 4. W Y m i a n a w y d a w n i c t w w ł a s n y c h. W I kwartale 1961 r. wysłano na wymianę 45 tom "Ludu" do 322 instytucji naukowych, w tym do 296 instytucji zagranicznych. Towarzystwo otrzymało w zamian 523 vol. periodyków oraz 149 dzieł zwartych, które weszły do Biblioteki PTL. Wysłano również na wymianę niektóre zeszyty "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i "Literaturę Ludową". 5. D z i a ł edy cj i i l' C e d y c j i D z i e! Ws zy s t k ich Oskara. Ko!berga 1) W roku 1961 ukończono przepisywanie rękopiśmiennych materiałów zawartych w 64 tekach Oskara Kolberga. Przeciętnie zatrudnionych przy rozpisywaniu było 16 osób. Przepracowały one 8115 godzin, (507 godzin na jedną osobę w stosunku rocznym). Przepisano 6955 kart rękopisu na 39850 arkuszach-formularzach wg poszczególnych zagadnień pod kierunkiem pr::Jf. dr. G aj k a. Cały materiał podzielony jest na rękopisy a charakterze słownvm i słowno-muzycznym. Stosunek tekstów muzycznych z melodiami do ~ozostałych tekstów czysto słownych wyraża się liczbą 43%• 3) Prace wydawnicze. Po podjęciu decyzji o wydaniu fotoofsetowym tomów drukowanych - stan prac wydawniczych przt:?dstawia się następujące: Wyszedł z druku tom I Pieśni ludu polskiego pod red .. JÓzefa Gajka. l\'a ukończeniu w wydawnictwie Polskie Wydawnictwo Muzyczne tom II "Sandomierskie". W druku znajdują się: "Lubelskie", "Krakowskie". Redakcyjnie przygotowany jest I-szy tom korespondencji O. Kolberga. 3) Po podjętej uchwale Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku, funkcje redaktora naczelnego Dziel Wszystkich Oskara Ko!berga przejął prof. dr Józef Burszta w Poznaniu. Przekazanie całej dokumentacji nastąpiło w dniu 30. IX. 1961 r. We Wrocławiu pozostawiono resztę prac związanych z pracownią kolbergowgką, księgowość oraz kartotekę subskrybentów. Tu też zostanie przeprowadzony kolportaż. 6. P o P u I a l' y Z a c j a n a u k i. Zgodnie z celami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wymienionymi w Statucie PTL, Towarzystwo prowadzi akcję popularyzacji nauki, której podstawą są badania naukowe i opublikowane prace etnograficzne. Formy prowadzenia popularyzacji są w poszczególnych Oddziałach PTL różne. Można je podzielić na następujące grupy: a) wygłaszanie odczytów (przeważnie raz w miesiącu na zebraniach Oddziałów), oraz na zaproszenie Domów Kultury, organizacji wiejskich, młodzieżowych, robotniczych, ZHP. b) organizowanie zbieractwa (konkursy, ankiety, nagrody), celem tego rodzaju pracy jest gromadzenie archiwum naukowego, jako odbicie współczesnego stanu wiedzy ludowej i folkloru a także kultury materialnej i społecznej. c) pokazy filmów etnograficznych, zwłaszcza dotyczących ludów egzotycznych. d) zbieranie eksponatów etnograficznych i współpraca z muzeami etnograficznymi. e) współpraca z twórcami ludowymi, (plastyka, literatura ludowa), f) konsultacje z nauczycielstwem w związku z problemem "etnografia w programach nauczania". g) współpraca z kołami etnograficznymi studentów. h) poradnictwo w zakresie pracy świetlicowej, zespołów artystycznych itp. i) organizowanie audycji etnograficznych i udział w prasie. Te różne formy popułaryzacji są stosowane w różnym stopniu przez Oddziały PTL Zarząd Główny bowiem, ogranicza się w swej działalności do organizowania regionalnych konferencji naukowych (Konferencja Podlaska w Białymstoku) oraz do publikowania materiałów z konferencji w postaci odbitek z prac w poszczególnych tytułach wydawl~iczych PTL. Oddziały, których jest 19 stosują w swoim programi~ działania różne formy popularyzacji. Najlepiej praca ta jest postawiona w Oddziałach: łódzkim oraz toruńskim. Wprowadziły one taką forme organizacyjną - jaką są koła terenowe. (Łódź - w Tomaszowie Mazowieckim, Toruń w Kcyni, Olsztyn w Nowym Miejcie Lubawskim). W Oddziałach tych istnieje znaczna współpraca z Domami Kultury, odpowiednimi władzami WRN i l\1RN, a także z Wladzami Szkolnymi. Od- �640 3) 8-9. IX. 61 r. Prezydium Zarządu Gl. we Wrocławiu 1:. IX. 61 r. Plenum Zarządu Głównego w Białymst~ku 5) b-I6. IX. 61 r XXXVI W l Z . . _ . a ne gromadzenie w Białymstoku 6) 2;:>. IX. 61 r. Plenum nowowybranego Zarządu Gł we Wł" P d' . roc aWlU 7) 25 X 61 .. r. rezY!Um Zarządu Głównego w Warszawie ' 8) 12. XI. 61 r. Prezydium Zarządu Gł w W . . . arszaWle 9) 30. XI. 61 r. Plenum Zarządu Głównego we Wrocł~wiu. 10) 12. XII. 61 r. Prezydium Zarządu Głównego we Wrocławiu. dział w Warszawie obok odczytów z zakresu etnografii o tematyce egzotycznej (Etnograficzny aspekt sytuacji Konga Zagadnienia etnograficzne Afryki) nawiązał współpracę z etnograficznym kołem studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Oddział ten współpracuje z innymi instytucjami naukowymi w zakresie opracowywania filmów etnograficznych. Oddział w Krakowie obok problematyki regionalnej, krajowej, wykazał w okresie sprawozdawczym szczególne zainteresowanie kulturą ludową Węgier, Bałkanów, Jugosławii. Oprócz tego interesuje się etnograficznymi badaniami nad społeczeństwami pierwotnymi. (T. Marszewski - "Górale Assamu w zetknięciu z cywilizacją współczesną na podstawie wcasnych badań w roku 1960). Oddział we Wrocławiu przeprowadził odczyty popularne na temat życia mieszkańców Polinezji, doc. dr A. L. Godlewski na podstawie własnych badań na wyspie Tahiti. Oddział w Poznaniu obok programu odczytów popularnych współpracuje z WDK i Wydziałem Kultury MRN m. in. w zakresie założenia etnograficznego muzeum w Poznaniu. Oddział w Lublinie żywo współpracuje z Muzeum Lubelskim, analogicznie jak Oddział w Opolu, Olsztynie i Zakopanem. Oddział łódzki w ramach współpracy z twórcami ludowymi udzielił nagrody Czesławowi Szmeli za osiągnięcia w dziedzinie ceramiki. Oddział w Toruniu zorganizował konkurs etnograficzny dla młodzieży na zbieractwo i udzielił nagrody w postaci kompletu wydawnictw PTL. Oceniając wyniki pracy nad popularyzacją nauki w szczególności etnografii należy zaznaczyć, że rok sprawozdawczy nie sprzyjał zbytnio rozwojowi tej formy pracy. Natomiast Zarząd Główny nawiązał korespondencję z niektórymi ambasadami w Warszawie w celu uzyskania od nich popularnych filmów etnograficznych, które były lub będą wyświetlane w różnych ośrodkach PTL. Należy zaznaczyć, że placówki do których zwrócił się Zarząd potraktowały prośbę bardzo życzliwie i nadesłały przeważnie kolorowe filmy ilustrujące życie krajowców w Afryce, Południowej Ameryce, Nowej Gwinei, na Alasce. Nie zdołano - mimo, że Zarząd planował - zwołać osobnej konferencji prezesów i sekretarzy Zarządów Oddziałów PTL w celu gruntownego przedyskutowania problemu popularyzacji. Stanęły temu na przeszkodzie rozmaite nieprzewidziane trudności w związku z kontrolami i pracami reorganizacyjnymi w łonie samego Towarzystwa. 4) Główna l) 18. 2) 17. :3) 12. 4) 14. III. VI. IX. IX. Komisja 61 61 61 61 W okresie nadrzędnych: r. r. r. r. Rewizyjna: we Wrocławiu. we Wrocławiu we Wrocławi~ w Białymstok~. sprawozdawczym odbyły SI'C . następujące kontrole władz 1) 12. II . .,- 18. III. 61 r. kontrola inspektorów NIK 2) 30. X. 61 r. kontrola na podstawie zarządzenia pr~kuratol-a m. Warsz awy A . P·10t rowskiego, 3) II. XII. - 21. XII. 61 r. kontrola U d we Wrocławiu. rzę u Spraw Wewnętrznych .:\TRN W związku z :,yże~ wymienionymi kontrołami _ stwierdzić należ\", że tok prac organizacYJnych i innych został znacznie wstrząśnięty. . '. N~wy Zarząd wybrany na XXXVI Walnym Zgromadzeniu w BialvmddOkU l ukonstytuowany w dniu 25 września 1961 r. rozpoczął swoie p;ace o problemu nac 'e1nego . l' . • ,Ja.nr'1 Jest realizowanie statutowych cel"'w Towal'zy'stwa. W związku z po" b c' wyzszym wy rano następujące osoby do P rezy d·11.i.m: . .: < Prezes - prof. dr Jan C z e k a n o w s k i Viceprezesi - prof. dr WI. A n t a n i e w c z doc. dr A. L. G o d l e w s ki' prof. dr !\T. Znamierowska_p r li f f e r o w a, i Sekretarz Generalny - dr Bolesław G a r y g a, Zastępca - mgr. Maria S u b o c z o w a ~karbnik .- prof. dr Adam Wan k e. ' Zastępca - dr Tadeusz W rób l e w s k i. 7. P r a c e o r g a n i z a c y j n e. W okresie sprawozdawczym odbyły się następujące zebrania Zarządu i Komisji Rewizyjnej. Należy zaznaczyć, że skład personalny Zarządu Głównego był inny do XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku tj. do dnia 1. XI. 1961 r. Oprócz Prezydium powołano Radę Wydawniczą PTL w skład której ~\:Cho~zą redaktorzy P,oszczególnych serii i tytułów wydawniczych, prze\odmczący prof. dr Jozcf Gajek, prof. dr Roman Reinfuss doc dr Anna K utrzeba-Pojnarowa XXXVI W l Z . ,. K " . a ne gromadzeme zatwierdziło również omlSJę Statutową oraz Regulaminową. W roku sprawozdawczym dzia- Z e b r a n i a Z a r z ą d u: l) 25-26. III. 61 Plenum Zarządu Głównego we Wrocławiu. 2) 7-8. VIII. 1961 r. Plenum Zarządu Głównego we Wrocławiu. 'lI - ••• .. LUd", t. XLVII �642 lała równie'; Komisja Inwentaryzacyjna \V skł8dzie: mgr J. :Yrajchrzak, Anna Wirpsza, Danuta Tyszkowska, Cecylia Strzelczyk; Władysław Kręcichwost. Została również powołana Komisja Biblioteczno Archiwalna. Towarzystwo posiada swoją centralę we Wrocławiu przy ul. Nankera 4. Towarzystwo posiada 804 członków wpisanych do specjalnej księgi (po skreśleniu członków zmarłych i niepłacących składek). Posiadają oni legitymację Towarzystwa i działają w ramach organizacyjnych Oddziałów PTL. Porównując niniejsze sprawozdanie z planem przedstawionym na początku 1961 r. należy stwierdzić, że zasadniczo plan został zrealizowan:-' w znacznym stopniu (wydawniczy naukowo-badawczy). Największym osiągnięciem Towarzystwa jest wydanie 269,6 arkuszy wydawniczych. Do osiągnięć natury organizacyjnej należy ogromny zryw nowowybraaego Zarządu Głównego PTL w zakresie organizacji prac Towarzystwa, zgodnie z założeniami Statutu PTL. O. G. JAN ż ó R N E KUBARY A CONTRlBUTlON TO THE STUDY (on the Pacific OF THE ANCHORITE ISLANDS Ocean) Summary On the basis of explorations which the <,.uthor carried out in the Archipelago of the Carolini Islands in 1871-1875 he has presented the life of the inhabitants of above islands which were discovered by Bougainville in 1768. Jan Kubary begins his work with a characteristic of the flora and fauna of the isands and then proce des with an anthropological examination of the inhabitants who, he believers, are of lVIelanesian race. According to him their anatomical build is mucl', inferior than in the South Polinesians, both as to the development. of their limbs and the general dimentions. After a thorough description of the anthropolocical features the author quotes the characteristic customs of the population, Le. the numerical system and the vocabulary of the inhabitants of the Anchorite and Samoa Islands. That part of Kubary's work with the annexed paradigms of the grammatical forms of the natives has very great value even now. The author gives further a fairly detailed survey of the social organization on the islands; he speaks of architecture. arms, forms of religious life and of social culture problems. A great deal of his attention is devoted to the question of youth education (initiation, taboo, good care of the hair). To the problems of material culture belong also the descnptions of the Agomesian boats. A detailed survey of all sorts of tooh; and arms, as well as of methods to make clothing and prepare food, comes at the end. This ethnographic work (unpublished up to now) is a valuable contribution to the study of the Pacific Ocean primitive tribes and of their culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ca9455b9487ba0a6487963625dc1c31.pdf 263f56f5112366d23340475ef0ee2937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:193 Title A name given to the resource Różne / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.643-705 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 642 lała równie'; Komisja Inwentaryzacyjna \V skł8dzie: mgr J. :Yrajchrzak, Anna Wirpsza, Danuta Tyszkowska, Cecylia Strzelczyk; Władysław Kręcichwost. Została również powołana Komisja Biblioteczno Archiwalna. Towarzystwo posiada swoją centralę we Wrocławiu przy ul. Nankera 4. Towarzystwo posiada 804 członków wpisanych do specjalnej księgi (po skreśleniu członków zmarłych i niepłacących składek). Posiadają oni legitymację Towarzystwa i działają w ramach organizacyjnych Oddziałów PTL. Porównując niniejsze sprawozdanie z planem przedstawionym na początku 1961 r. należy stwierdzić, że zasadniczo plan został zrealizowan:-' w znacznym stopniu (wydawniczy naukowo-badawczy). Największym osiągnięciem Towarzystwa jest wydanie 269,6 arkuszy wydawniczych. Do osiągnięć natury organizacyjnej należy ogromny zryw nowowybraaego Zarządu Głównego PTL w zakresie organizacji prac Towarzystwa, zgodnie z założeniami Statutu PTL. O. G. JAN ż ó R N E KUBARY A CONTRlBUTlON TO THE STUDY (on the Pacific OF THE ANCHORITE ISLANDS Ocean) Summary On the basis of explorations which the <,.uthor carried out in the Archipelago of the Carolini Islands in 1871-1875 he has presented the life of the inhabitants of above islands which were discovered by Bougainville in 1768. Jan Kubary begins his work with a characteristic of the flora and fauna of the isands and then proce des with an anthropological examination of the inhabitants who, he believers, are of lVIelanesian race. According to him their anatomical build is mucl', inferior than in the South Polinesians, both as to the development. of their limbs and the general dimentions. After a thorough description of the anthropolocical features the author quotes the characteristic customs of the population, Le. the numerical system and the vocabulary of the inhabitants of the Anchorite and Samoa Islands. That part of Kubary's work with the annexed paradigms of the grammatical forms of the natives has very great value even now. The author gives further a fairly detailed survey of the social organization on the islands; he speaks of architecture. arms, forms of religious life and of social culture problems. A great deal of his attention is devoted to the question of youth education (initiation, taboo, good care of the hair). To the problems of material culture belong also the descnptions of the Agomesian boats. A detailed survey of all sorts of tooh; and arms, as well as of methods to make clothing and prepare food, comes at the end. This ethnographic work (unpublished up to now) is a valuable contribution to the study of the Pacific Ocean primitive tribes and of their culture. �644 645 RYSZARD GANSINIEC LA TONSURE DANS LA CIVILISATION :\1EDITERRA:\EENNE Resume Dcpuis l'etude magistrale de :\1. Wilckcn sur l'Offrande des cheveux, nous ne possedons pas de recherches comprehensives sur la coupe des cheveux rituelle. M. Wilcken en ethnographe traita en premier lieu les usances des peuplcs primitifs et n'evoqua les coutumes des peup!es anciens que pour prouver ses propres vues. II y a done une lacune evidente dans l'histoire de la civilisation des peuples anciens que nous essayons de combIer. Nous preciserons non seulement les rites et les usages se rapportant a la coupe des cheveux, mais nous mettrons aussi en vue leur origine et leur fonction, nous determinerons les motifs ou les emprunts qui conduisirent a la genese et a leur maintien durant des sil~cles. Pour eette raison nous preferons une exposition historique a une synthese systematique. D'apres ce plan l':Egypte et les peuples de l'Asie Mineure forment un groupe politique et ethnographique uni comme representants de la civilisation orientale. L'Hellade et Rome constituent l'autre groupe qui donnait naissance a la civilisation occidentale: nous presenterons ce groupe d'une importance exceptionnelle pour la connaissance plus approfondie de l'Occident comme seconde partie de notre etude dans l'annee suivante de cette Revue. En Egypte nous rencontrons la coupe complete de la chevelure et de la barbe depuis Ie commencement de l'epoque historique, surtout a la cour royale: obligatoire pour les fonctionnaires et employees royaux elle se diffuse parmi les differentes classes de la societe, penetrant peu a peu jusqu'a la bourgeoisie. C'etait alors sans doute une innovation relativement recente: la preuve evidente en est la perruque obligatoire et la barbe postiche des dignitaires dans des actes officiels et publics. Nous sommes enclins de voir dans cette innovation un reviremcnt de la mentalite, une manifestation d'un esprit militaire, discipline, meme belliqueux. Cette explication n'est pas conforme a la vue COUl'ante qui impute cette innovation a la prevalence des raisons d'hygiene; nous ne nions pas que ces raisons plus tard suffisaient amplement pour maintenir cette pratique qui, du reste, jamais ne fut universelle, puisque les classes inferieures, p. ex. les pecheurs et la patres, resterent fideles au costume des ancetres avec leur chevelure et leur barbe. Pour la classe des pretres et en general pour Ie persc11l1lo:lde service de temple, la tonsure devint au CaUl'S des temps un signe distinctif de leur profession, parce qu'ils ]'etendaient, pour des raisons de purete absolue et ideale, non seulement aux sourcils, mais a tous les cheV2UX du corps qu'ils rasaient soigneusement. - En outre, on pratiquait en Egypte la coupe des cheveux en signe de deuil, et l'offrande votive de la chevelure lors du recouvrement de la sante apres une maladie perilleuse. II est probable que plus tard, s'accommodant a la pratique asiatique, les Egyptiens marquaient les condamnes aux travaux forces dans les mines, par la tonsure de la mi-tete. En Mesopotamie nous trouvons chez les Sumeriens des pratiques tres analogues aux egyptiennes, et ce qui est plus, nous en constatons l'isochronie complete. Aussi a-t-on des longtemps soup<;onne l'origine commune peremptoirement de quel centre cette coutume rayonnait. Tout de meme, il de cette pratique, mais jusqu'a ce jour il nous est impossible d'affirmer est de beauccup plus vraisemblable que l'Egypte ait emprunte cet usage des Sumeriens que l contraire, a moins qu'on n'admette - comme propose :VI. Hommel - un troisieme peuple a l'ouest de l' Arabie qui serait Ie vrai createur de ces pratiques et dont les autres aient imite les coutumes. Les Sumeriens ont done la tete et la face rasees, mais pour des ceremonies officielles ils se servent de perruques et de barbes postiches. Meme les dieux s'accomodent a ce ceremoniel de la co Ul' royale. Mais jamais la tonsure ne devint aussi universelle et populaire qu'en Egypte et se maintenait durant les ages principalement comme toilette exclusive, et par la privilegiee, des souverains de Babylon. Cette tradition dynastique survecut a tous les changements politiques et cataclysmes jusqu'a l'epoque perse. - A cote de cette toilette de cour avec ses perruques et barbes postiches existaient des usages populaires, surtout la tonsure de deui!. plus tard encore, apres l'evenement des Assyriens semitiques, les Babyloniens adopterent deux formes de tonsure rituelle: l'offrande votive des cheveux et l'arrachement de la chevelure et de la barbe en signe d'infamie aux vaincus et aux prisonniers de guerre. Cet affront aux malheureux est d'une importance exceptionnelle, car en definitive cette coutume assyrienne crea la tonsure traditionnelle des esclaves. Quant aux Hittites, les sculptures et peintures demontrent l'cxistence d'une tonsure de mi-tete chez leurs auxiliaires. Sur les Israelites nous sommes beaucoup miex informes que sur les autres Semites grace aux nombreux ecrits d'un temps relativement vieux: la circonstance qui rallie ce peuple comme precurseur du christianisme a la theologie d'aujoud'hui, a plut6t complique l'interpretation du rituel q u·eclairci. Les Israelites ont la tonsure de deui! commune avec les autres Semites, evidemment com me survivance du primaire arrachement des chevellX. Aussi Ie nazi rat n'est pas etranger aux autres. Par contre, Ie costume des pretres et des levites est l'exacte imitation de la tenue des prctres egyptiens. Les Arabes possedent des tonsures beaucoup plus variees. Avant tout :'?US rencontrons une coiffure nationalc qui, au dire des Anciens, rappelait Olen !a thesCis hellenique, c. a d. la coupe des frisons au-dessus du front, �H47 6-W coupe commune sans doute aussi a d'autres peuplades semitiques. II nous cst impossible de decider, si cette tonsure est la survivance rudimentaire d'une coupe de chevelure plus extensive au meme complete (il y en avait parmi les Arabes, p. ex. les Wahabites qui rasaient la tete entiere) au l'emprunt d'un autre clan asiatique se parant d'une demi-chevelure. En tout cas, cette frisure etait semblable a la coiffure nationale des peuplades thraces, bien connue grace aux Abantes et aux Phrygiens habitant Ie sol asiatique. - Ce que nous savons, du reste, des Arabes, se base sur des mentions des ecrivains mahometans et semble commun a taus les Semites. La tonsure de deui! etait pratiquee parto ut, ainsi que la tonsure votive et meme Ie nazirat: taus ces usages persistaient avec une tenacite singuliere jusqu'a nos jours. Toute une serie de tonsures semble etre empruntee de la culture greco-romaine: surtout l'aqiqa (tonsure des jeunes gens, plus tar d des enfants) derivee de la tonsure des ephebes, la coupe de la chevelure des esclaves et des prisonniers de guerre avec Ie rite de la manumission, cnfin la coupe (l'arrachement) des cheveux en signe d'infamie pour les adulteres. JAN THE CZEKANOWSIG PODHALE REGION FROM THE OF VIEW ANTHROPOLOGICAL POINT Summary The analysis of anthropological conditions of the Podhale Region in perspective of the anthropological structure of the population dwelling in the southern limitrophe zone of the Vistula Basin leads to the following conclusions: On the foothills of the Central Carpathian Mts, just as on the foothills of the Sudets Mts, an archaic zone has survived consisting of an absolute :najority of Lapponial element dwelling between the great route of Subcarpathian loess formations, connecting the Ukrainian Steppe with the inside of Western Europe, in the north and with the wooded Carpathian slopes below the track of the meadows and pasture-grounds called poloniny and hale. Using that track the Wallachian shepherds moved from the interior of the Balkan peninsula, almost up to the Danubian slopes of the Western Carpathian Mts. The archaic zone of an overhelming majority of Lapponial element is most probably a relic ol a formation testified by the epipaleolithic discovery from Ofnet in Bavaria. The inhabitants of the above mentioned track of meadows and pasture- grounds have some influence marks of the shepherd Wallachian population with a considerable touch of Armenian element, comparatively well preserved in the anthropologic relics of the East Carpathian population viz, in the Guzuls which became Slavianized not long ago. The inhabitants of Podhale, although they udoubted!y belonged previously to the anthropologic shepherd group, prove to be much more alike the population of the Sandecka Valley. It proves that the main mass of the population which settled in Podhale came from that very direction. This is also in concordance with the general topographic configuration. The population from the foothills and especially from the Sandecka Valley moved in the mountains along the valley of the Dunajec River. The more typical mountaineers (Górale), both Polish and Russian, in the Carpathian zone of the Żywiec, Grzybów and Gorlica Districts have still a marked resemblance to the WalIachians from the Province of MoraVIa. The Podhale Region, together with the neighbouring foothills, deserves a thorough investigation on a community scale, or still better a parish scale, because the parishes are the genuine isolation centres of the village population, as it has been proved by Krystyna Modrzewska. A district scale is too general and effaces the local particularities. It should be emphasized that the investigations of Julian Talko-Hryncewicz didn't sufficiently elucidate the anthropological conditions of the Podhale Region and its neighbouring foothills. They give erroneous results because Talko-Hryncewicz as an "experienced anthropologist" used to chose "typical" samples, whereas correct results can be obtained only at random, if one cannot embrace the whole material investigated. His results proved to be worse when he has dealt with the Gorais, looking for the Dalmathian type. As to his investigations on the inhabitants of the foothills, the results are better, because there he didn't much care about choosing his observation material. His other investigations revealed that he had a special predilection in choosing beautiful women. This caused enormous divergencies between the anthropological picture of men and woman, like, for instance, in his investigations in Lithuania. .rOZEF GAJEK A STUDY ON THE ETHNOGRAPHIC DIVISION INTO REGIONS. OF POLAND Conclusion The present cartograms leads attempt to sum to the following up the existing conclusions: Polish ethnographic �1. Poland is distinctly differentiated from the point of view of folk inventory composition into a number of spatial units, their boundaries being more or less analogous to the: a) various ranges of Polish dialects elaborated by K. Nitsch; b) administrative and political frontiers of various periods (since the 13th century till 1918); c) areas of various tribes and kindreds (compare Sto Arnold and J. Natanson - Leski); d) sketch cartogram by J. St. Bystroń in his Introduction to Polish Ethnography (2 nd edition); e) ranges of archeological cultures in Poland (the archeological ranges and their confines have been worked out by J. Czekanowski, Ethnographical delimitation of Poland in the light of history, 40th report of the Polish Academy of Sciences and Lettres (1935), no 3, page 64; K. Moszyński, Causes of folk culture differentiation, Lud IV, page 88 B, fig. 3. A. Nasz in relation to Silesia: op. cit. page 397, map 8); f) as well as in accordance with the late colonization processes (North Prussian Masuria, Kurpie) thus analogous to the route or the primitive mountain and backwoods deserts. 2. The above mentioned spatial units are of two kinds; one of them are the result of exterrior foreign influences and divide Poland into zones, belts and smaller areas; their characteristic feature is a certain spacial overflow beca use the diffusion of some particular clements for centuries penetrated into the ethnical territory of Poland and enfolded it in a various degree. 3. The second type of the spatial units is limited; here belong cultural regions, connected with a geographical environment which was, true enough, changeable but definite, cultural regions connected with a multisecular historical tradition. Those units, which have been called in the present paper regions or cultural fact complexes, arc just analogous to the ranges of dialects, tribe and kindred territories and more recent administrative and political frontiers, such as the Prussian annexed territory, or the Province of Podlasie, the latter being an area belonging to the ancient Jadzwingi tribe with a layer of Masovian colonization. 4. The zonal differentiation of Poland because of a difffusion of spatial influences is compsed of: a) ranges of western influences parting Poland along the axis passing from north - east to south - east. Three belts can be singled out in that connection (sec map) the western one (Silesia, Great Poland, Pomerania, Varmia, Western Little Poland and Masovia), the middle one: (see map) Masovia, Poland, former East Prussia), b) c) d) e) f) the eastern belt the least influenced by the west- (part of the Lublin Voivodeships, Rzeszów and Kielce VOivodeships); the second bundle of ranges lies on the north - eastern borderline with a relic inventory preserved by the backwoods environment but having also elements connecting that area with White Russia Lithuania, Latvia and even with Estonia and Finland; , the third borderline is composed of northern ranges of mountaineer culture elements, with an important contribution of Wallachian, Roumanian, Hungarian, Ukrainian and perhaps even more ancient Thracian elements carried westward by the Carpathian shepherds, the fourth ethnographic boundary of foreign influences is the range confluence of phenomena typical for Bohemia, Southern and Centrai Germany and Lusatia, the northern and eastern confines of the mentioned ethnographic boundary being in Silesia; a special problem is the area of Western Territories which returned to the Polish State after World War II. (Pomerania, the Lubuska Province, East Prussia and Lower Silesia) where the material culture left by the German population and found by the settling population has also a boundary character; this phenomenon is located within the limits of the spatial zones in map No. I; the southern zone is probably also the results of ancient influences which were coming from the south; above zone comes to light within the ranges of foot mortars and perhaps distaff bodkins ought also to be ranked among; yet it request, some additional typologic and ethnographic investigation. S. Beside those spatial units the bdore mentioned ethnographic regions come forward fairly distinctly the region of Little Poland and Silesia (both have analogies in the Ukraine, Great Poland, Province of Sieradz, West Pomerania, with the East-Pomeranian Baltic substratum and with the Masovian Region). The spatial conditions between the regions are illustrated by the maps from 3 do 8; they t.hrow also light upon their mutual dependency and relation.s. 6. In the Liitle Poland Region is worth mentioning the western part of the Rzeszów and Kielce territories as weD as the southern part of the Lublin Voivodeship, thus to the north of the Highland Lask boundary; that area free of western and north-eastern influences lies south - west from the north - eastern boundary and is a territory which was in the past in the least degree subject to diffusion and migration processes. On the after hand, we find here Ukrainian and Liltle Poland's cultural equations. i. In a number of maps appear analogies between the north-western zone (Pomerania, Kashubia) and Little Poland, especially its eastern part. Similar equation can be perceived between the Podlasic Provinc0 �I '> and the Beskid Mts (especially the Zywiec Chain). It leads to the presumption that the Masovia Province such as we know it today has a character of a delimiting area, thus of an area which is younger in the cultural sence. 8. Finally it ought to be emphasized that the watersheds of the Bzura, Ner and Pilica Warta Rivers, thus the areas of the Sieradz and Łęczyca Districts were the gateway for the influence of numerous phenomena coming from the west which is registered in the maps by means of a wedge tearing the ranges of the old phenomena existing in the Sieradz and Kalisz Districts as well as in the Kielce and Radomsko Territories. Above wedge turns more or less from the line Matów - Kunelów to the east, in the direction of Sandomierz and Zawichost, crosses the Vistula River and runs into the Rzeszów and Zamość areas. The results of the said influence on those territories is a vanishing of old forms of cultural phenomena. Map. 1. Intensity of western influence. 2. Crossing of the zone of western influence with the north-eastern boundary. 3. Main boundary zones and territories of cultural complexes. 4. Silesian cultural complex. .J. Territory of ranges belonging to the cultural complex Great Poland - Kujawy. 6. Spatial range of the Sieradz cultural complex. 7. Spatial range of the Masovia cultural complex. 8. Ranges of cultural complexes Little Ponad Pomerania. KRYSTYN A HOFMAN -LI ANDZIS SOME THADITIONAL CEREAL CULTURES IN THE POLISH VILLAGE IN THE LAST DECADE OF THE 19th AND AT THE BEGINNING OF THE 20th CENTURY. Summary The present article deals with the cultivation of some relic and archaic cereals which survived in. the peasant rural economy until very ,<'cenUy; it is based on ethnographic field investigations from the whole tcrritory of Poland. With that material the author's aim was to make a cartographical-comparative analysis and to draw conclusions on the dynamics of the Polish folk culture in the domain of some traditional cereal cultivation. Out of various relics the article emphasizes in th.:first place the mixing of wheat and rye (map No I) and the sowing of some old sorts of rye, among others a kind of rye called krziea (map No 2). In this connection the author gives an explanation of the various O.) t meaning of the expression "krzyć się" (map No 3) and a survey of old traditional sorts of rye cultivation (map No 4), shows the range of old traditions regarding spring rye cultivation (map No 5), as well as the range of spring and winter wheat (map No 6). On base of results obtained a centre of most traditional elements, connected with cereal cultivation has been marked out (map No 7). As an attempt of a cartographic interpretation in tracing limitrophe zones of cultures not on base of their ranges but on base of their transition forms (map No 8) a three-zonal belt has been drawn showing the range of elements connected with the traditional cultivation of cereals but having a transitional character. A relative chronology showing the vanishing of cereal traditional elements cultivation on base of their limitrophe range analysis is given in map No 9. .JERZY GROCHOLSKI lVIETHODS OF DRYING CORN IN POLISH PEASANT IN THE 19th AND 20th CENTURIES FARMS Summary The present work is an attempt to analyse, in frames of a systematic differentiation, the various methods of drying corn in Polish peasant farms in the 19th and 20th centuries taking into consideration changes in time and space connected with the disappearing or spreading of the basic forms. Till recently it was impossible to carry out detailed investigations because the materialon that problem had a very fragmentary character. It was not until the results of territorial research work in 338 places of the Polish Ethnographic Atlas staedy network were elaborated in a carthographic series (according to uniform questionnaires) that the author was able to make a cartographically - comparative analysis of the data from the whole territory of Poland. In order to examine the collected materials in a wider scale he made use (for illustration purposes) also of some publications by foreign authors dealing with that problem in other European countries (Austria, Germany, Czecho-Slovakia, Italy, Slovenia, Sweden, Ukraina, \Vhite Ruthenia). The formal and comparative analysis of the carthographic materials worked out leads to the following conclusions: I. The various methods of drying corn in Polish be divided into two main cathegories: a) drying of mown corn ("na garściach"): b) drying of sheaves. peasant farms can �b) Function The latter cathegory covers three systematic groups: I Drying of single sheaves. II Drying of shocks. III Drying by means of different wooden devices. Above groups can also be split into subgroups, types and varieties according to the way of stacking sheaves (e. g. horizontal, vertical stacking) :'lnd to their quantity. The oldest traditions which survived in Poland mention the following basic methods of drying corn: a) b) c) d) drying of drying of drying of drying of drills (see e) drying by mo\vn corn. single sheaves stacked horizontally or vertically. shocks horizontally crossed or horizontally parallel. vertically circular shocks or shocks set vertically tables III and IV) and means of various wooden devices (see table V). in At the end of the 19 th century the most extended form of drying corn in the southern, eastern and central provinces of Poland was the procedure to dry mown corn or set in horizontal shocks and above all in horizontally crossed; less often was the corn dried in single sheaves. Vertical shocks were found mainly in north-western regions, and less often in the Carpathian foothills, in the Lublin Region and in the Podlasie Province. The range where corn was dried by means of various wooden devices embraced exclusively mountainous areas. During the period between the two World Wars and after the Second War the custom of drying mown corn (especially winter crops), in horizontal shocks and in single sheaves has been given up (see maps No I and 3); on the other hand, vertical shocks and especially vertically circular shocks expanded on a mass scale (see maps 5, 6 and 7). Above expansion of vertically circular shocks and those set vertically in drills which began at the end of the 19 th century is connected with the introduction of the scythe as the basic tool for mowing (instead of the traditional sickle), which accelerated the removing of the crops; the setting in vertical shocks, requesting less work and securing a quick drying proved to be more practical than the previous method of setting the corn horizontally. The drying of corn by means of various wooden devices - now, as before, is met with in the highlands as a particularly typical example of a form conditioned be geographic and climatic factors (see map No 9). 3. Corn shocks differ both as for their setting and function. In that respect the followi:1Z differentiation of basic shock forms is noteworthy: a) The function of vertical shocks is the drying of corn bound in sheaves, as a rule immediately after having been mo\vn: in vertically circular shocks chiefly winter crops, in shocks set vertically in drills mainly spring crops. of horizontal shocks: to complete the drying of crops which were exposed for drying in mown patches and to store in the field crops temporary protected against rain; horizontally crossed shocks concern mainly winter crops, horizontally parallel shocks are arranged mainly for spring crops (the above is basically a preparation of the crops to be taken to the barn). 4. The horizontal shocks, being a form connected (as to the manner of setting the sheaves together and as to their function) with the ricks or stacks, derive probably from the ancient tradition to keep the crops in the open air or under a covering; that circumstance may prove that in the zone of the form discussed, barns appeared comparatively lately. It is of interest to note, that shocks of this type survived for the longest time in South - Eastern Poland where, according to statistical data prevail barns of the smalest cubic capacity on a country scale. S. Undoubtedly many a fact suggests that the shocks appeared in Poland as a form borowed from Germany (ancient expansion ranges, mainly in south - eastern provinces, some loan - words). Yet numerouus Polish names within the limits of expansion ranges, stated according to oldest traditions kept (e. g. "kopka" vel "kupka", "postawka" vel "słonik", "kuczka" vel "kucka", "rząd"', "kozioł",,,baba"), are arguments in favour of a national provenance of both the vertically - circular shocks and the shocks set vertically in drills - irrespective of analogie forms brought by the German immigrants. On the other hand, sporadically the forms found in Poland of late (20 th century), i. e. shocks set vertically in three - and in four - drills are probably of German origin (the threedrills shocks being a Brandenburg Lużyce variety and the fourdrills shock a Lower - Silesian one). 6. Among numerous names of crop shocks (see maps No. 4 and 8) two groups of names are of special interest: a) names connected with the form of the shocks (e. g. "Krzyż" Poland, "kriz" Slovakia, Slovenia, "kreuz", "kreuzhaufe" Austria, Germany, "crocette" - Italy). b) names connected with the quantity of sheaves in the crop shocks. The dialectic terms belonging to the second group like, for instance, "dziesiątka" (10 sheaves), "mendel" (15 sheaves) and "półkopek" (30 sheaves) are relics of the ancient means of counting the crops on the basic of the sheaf quantity; those were counted by a sixfold - decimal system (one kopa sixty sheaves equalling four mendeIs or two half _ kopas - "połkopki"). Especially the counting in mendeIs and półkopki is a classical example of this sixfold-decimal system. �G55 7. The basical methods of drying crops stated in Poland (horizontal shocks, vertical shocks, crops dried by dint of various wooden devices) are also spread in many other European countries, the expansion ranges of the different ranges being subject to geographic and climatic conditions. It is presumed the above forms same into being in Slav, Roman and German countries quite independently under the influence of similar geographic and climatic conditions. This might be an explanation of the numerous analogies of so spacious a territory and so differentiated from the ethnical point of view as the territory of Europe. As to cultural peculiarities, those are seen in the specific forms of the varieties, the expansion zone of which points to the genetic link with territories of some groups or ethnic formations. JANUSZ BARNS, BOHI'A~OWICZ CALLED SPICHRZE - COMPARED TO OTHER GRANARIES IN PEASANT FARMS IN POLAND AT THE TURNING POINT OF THE 19th AND 20th CENTURIES. Summary The article under the above title is as a matter of fact the first attempt in the Polish literature to make a classification of peasant barns based on the principle of a morphologic functional, temporal and spatial differentiation. The problem of barns has been discussed in comparison with other farm premises serving the same purpose. The examination of the process how the barns disapeared and of the development dynamics of the new premises for the threshed corn enabled to explain the reason of the regression of the barns on the territory of Poland. The material basis of the present article were territorial investigations connected with the P.A.E. (Polish Ethnographic Atlas), dealing with the problem of barns, and performed in 1955. Besides the results of atlas investigations, the author made use of the unpublished materials, from ethnographic archives, philologic and architectonic institutes; as to the literature and results, he quoted them from questionnaires. When working at the problem he used the cartographic and comparative method. The spatial range of the barns was examined on base of their quantitative differentiation. The typologie classification was performed on base of systematics by pointing out characteristic sets of features for the territory investigated. When analysing the material of 1860--1960 and basing on literature and sources before that period one can state that the barns on the territory of Poland are in full regress. Map No I shows the process of barn disappearance during the last century. The areas drawn under I mean the territory \vhere the barns appear in all places, under 2 - territory where the barns are met with sporadically, under 3 - territories with no barns but with a live tradition of them, under 4 - territories with no barns and no tradition kept but the literature, mostly historical, gives evidence that such premises did exist before the period invc3tigated in this article. The reasons of the disappearance of barns on the territory of Poland are most certainly the spreading of new, mare economic premises for keeping the ~orn, such as (in a chronologic succession): pantries (map No 13), pantnes near farm premises (maps No. 15 and No. 16) and garrets in ~remises and livin~ houses (No. 14). Investigations of particular objects, basmg on the analysIs of the whole material, have shown that the barns fou~d .on the territory of Poland could be divided into several types and vanetles. In order to make a typologic differentation the author based on a morphologic principle. Among features which ought to be taken into consideration, the following should be quoted first of all: construction of walls (map No.3), forms of the roof (map No.4), kinds of foundation (map No.5), planning (map No.6) and size. When confronting the results of the maps from No. 3 to No.6, one c~n state tha~ the spatial ranges marked on them point to some regularltles and thiS leads to the eHmination of definite types and varieties of barns, su~~ing, so to say, features of the same spatial spreading. In order to faclhtate the problem, those types are given names. according to their territorial localization. 1. Type of the Silesian - Spisz Region (map No.8). The characteristic features of that type are: planning in a shape of a rectangle or a square, th.e dimentions being from 3 X 3 to 4 X 5 m; the framework of the wall IS pasted all over with clay; the foundation laid directly on earth, on ground\vork Or on corner stones; domeshaped arched framework for~ing the ceiling of the barn; the building is storeyed, with a lad de; fnslde and a two or four - shed roof, comparatively flat, lightly coveringthe framework, structurally not connected with the latter' from the genetic point of view the author ranks that type with the rou~d, South European and Slovakian barns. The range of that type on the territory of Poland is one of the arguments in favour of the above hypothesis. IT. The so called Lubelsko Mazowiecki type (map No.8). The ~haracteristic features are: planning in a shape of a square with sides' I~ the limits of 2,5 X 2,5 to 4 X 4 m; timbered walls; the foundation laid directly on the earth or on corner stones; one - storeyed construction; roof of a pyramidal shape or a four - eaves one, often hanging deeply down., thatched. The author links genetically above type through South European barns called "ambary" with the Old Slav box - shaped �6!J(i granaries and presumes that type to be the oldest met in Poland. The range of that type, embracing areas with the most conservative buildings, as well as some results of archaelogic investigations, are the main arguments supporting the hypothesis of that kind of barns. III. The Northern East - European type. This type splits into two subtypes: barns with a narrow front wall (map NO.9) and with a wide front wall (map No. 10). The common features of the subtypes are: planning in a shape of an rectangle, their dimension being 2·'~ 3 mm 4 X 5 m., timbered walls, foundation on piles or on corner stones, one storeyed construction, roof with two eaves, not hanging down; if the roof is hanging down, it is sometimes supportec by pillars. The features by which the subtypes differ are: the etrance and the recess are in the wide front wall or in the narrow wall, the interrior is planned in line with these features. The author thinks that the north-western European type dates probably from the XIIth, XIIth century in the Slav regions where granaries, called klecie and żytnice are met together with logbarns playing the role of dwelling premises and store - rooms for keeping garments. IV. In addition to above mentioned we sporadically find in Poland barns which are morphologically connected with the Scandinavian and German granaries (photos No. 20, 21, 22) are new stone barns which are basically a further continuation of the ancient wooden form. The names of the barns show some connections with their morphology. Six of them, belonging to different roots of the language because of their wide spreading and frequent use, have been described in a more detailed way in the present work, viz. "spichrz" and forms connected, "swiren" and forms connected, "sypaniec" and words connected, "sułek" "sołek", "lamus" and "komora". The summing of the results, shown on the map which points the range of the barn with the results of maps showing the range of the other means for keeping the corn (maps 13-16), the data from literature and the genetical investigations all that gives the possibility to reconstruct in a dynamic form the process of coming into being. development and causes of the gradual disappearance of the barn on the territory of Poland. It is most certain that the choronologic stages of above process were as follows: The most primitive forms of premises for keeping corn, according to archaeIogy and history of Western Slav territories were h:)les for the corn, bins and receptacles of conic form, called spichrze koszowe. The geographic ranges of above mentioned old forms for keeping corn were mainly conditioned by the geologic and geographic structure of the area. The function of those primitive "barns" (spichrze) was exclusively to keep the corn. During the period of early feudalism in the Xth-XIIth century, due to changes of the farming forms, the small and unpractical receptacles like the before mentioned holes and conic granaries proved to be not spacious enough to keep the whole harvest. It was, therefore necessarv to look for new constructions which could be a dry and 'convenien"t depository for storing corn during winter. The role of such depositories begin to play small house - like barns (genetically connected with the box - shaped granaries) on two or four pillars. That old form of the Slav barn called, "żytnica", "sąsiek" (the construction of which was rather similar to the "ambar" log - granary) developed later into a type of corn reseptade whose range still covers the southern and the central eastern part of Slav territories (the Lublin Region in Poland) and in the 10th-14th centuries embraced probably the whole Slav area. The function of those house - like small barns called "kleć" and perhaps also "sołek" was exclusively to keep corn. In the 12th-14th centuries due to western and north-western influences two kinds of premises for keeping corn prevailed in Poland: log buildings having beside the function of keeping corn another fonction, i. e. to serve as a sleeping room and a store - room for keeping dresses; in a later period the second kind of premises appears, viz, a cell attached to the house. The log - barn, serving for the three functions mentioned above developed, most probably, from the Slav granary under the influence of North - German receptacles serving for living purposes and for storing garments. By such an interpretation of its genesis that process must have taken place in the limitrophe zone of North-German and Slav territories if we take for granted that it happened through the German mediation in the zone of the eastern German- Slav frontier. The names "spichrz", "lamus" which are of German origin, suggest that the second hypothesis is more probable. Owing to the expansion of the barn with a triple function the old granaries vanished from the territories where the afore, said German influence was most strong (Pomerania, GrE~ater Poland) and from areas where petty gentry manors prevailed. Yet, the new form of the barn did not cause the total disappearrance of the old objects. The new gran'lries were adopted only by big land property (petty gentry, free farmers), whereas minor peasantry still used the old means of keeping corn. The type of triple function barn did not find an application in the northern part of the Province of Małopolska because of the economic ~tructure of that region. Yet, under the influence of that building the 42 - .. Lud". t. XLVII �658 old forms of receptacles, the so called "klecie" (similar to the "ambar" granary) changed into a transitory type containing both old end new features. The area specificity of the Silesian Region was the reason why the new barn did not find application in such forms as in the remaining territory of Poland. Its log- construction after having met the old Silesian or Slovak type of barn (wattled and pasted all over with clay) changed into- specially strong log - type dome - shaped barn which became a kind of fortification work. The economic development of the Polish village during the 14th-15V• centuries caused that the barns of the old type proved to be too small (just like the previous holes and bins) to meet the requiremens. In big farms the question of storing corn had been completely settled by means of building bigger barns with triple functions to serve as granary, living room and storage for garments. As to small farms that role has been plaid by the pantry, - a new store - room spreading in Poland under the German influence. The application of that sort of receptacle in the peasant household had a double action upon the barns existing in Poland: 1. It led almost on the whole territory of the country (except in the northern part of the Lublin Region and in Silesia) to a gradual vanishing of the corn receptacles of the "kleć" type, which were up to that time in general use. 2. It gradually limited the role of the tree - function recepcles in big farms. The before mentioned cell by the house became both a living and a cloak-room although it did not quite eliminate the existing barn. In the XV-XVIII centuries beside those cells in the complex of living premises new corn receptacles appear in Central and Eastern Poland; they were either annexes to the farm buildings or made a unit with the house or with the granary called "spichlerz" or "komora". The cause of their application was the impoverishment of big farms which had previously a barn; another reason explaining their origin was the tendency to adjust the cell annexed to the house for living purposes. Premises of that type didn't find a wide use. Neither did they have influence upon the elimination of the basic forms of that period, the aforenamed "spichrze" and "komory". The two kinds of storages for threshed crops, the "spichrze" and "komory" are met with almost on the whole territory of Poland up to the end of the 17th century, i. e. to the moment when under the influence of stone constructions and of the new forms of granaries garrets in houses, first the "spichrz" and later the "komora" gradually vanish, beginning from north and west. TOMASZ BARNS SKARZYNSKI CALLED STODOŁY IN THE POLISH FOLK IN THE 19th AND 20th CENTURIES An ethnographic analysis BUILDING of some of its features. Summary The aim of this work is to present in a cartographic form some problems connected with the shape, function, construction and dialectic nomenclature of the building serving in the peasant rural economy for the storage of non - threshed corn, straw and hay. The material base for the work were field investigations carried out in 1954 - 60 for the Polish Ethnographic Atlas in 336 villages of the permanent network. In some cases the cartograms were enriched with material taken from literature, scientific archives and questionnaires. On base of archaeologic excavations (e. g. the City of Gniezno) we can state that probably as early as at the beginning of the lVIiddie Ages lhe Polish population used some special buildings for the storage of the crops. Yet, the genesis of the barn on the territory of Poland has not been quite elucidated up to now. In literature prevails the view that above building is of German origin because of its name ("Stadel" - Polish stodoła). The differentiation on the basis of the barn localization within the limits of a peasant farm can cast some light upon the origin of that premise (map No.2). In the south of the country we meet only clay threshing floors contiguous to the living house or to some other farm buildings; they may as well separate the living house from other farm buildings. Those threshing floors have been probably one of the most primitive forms of the barn. One can presume that the so called sąsieki-corn-bins have been completed later. At the present time we find on the territory of the whole country detached barns with threshing floors and corn - bins. Map No. 2 shows the range of the polygonal barns on the territories of Poland and Czecho-Slovakia being one of the most primitive forms of detached barns which were perhaps the continuation of round huts in a horizontal plan. The function of the barn wasn't everywhere the same. As it is shown on map No.3, in the eastern part of Poland that building serves not only for threshing of the corn On its threshing floor and as a storehouse for Straw and hay but often plays additionally the role of a granary. On the basis of an analysis of map No. 4 we can state that there is a tendency in the northern regiones to construct country buildings with �()GO 661 a narrow front wall. The ranges of barns and living houses built in that way are the proof of it. There is a hypothesis in the ethnographic literature that the barn originates from the living house. That opinion is supported by the fact of meeting in Poland ceilings or constructions made of perches protecting the threshing - floors or the corn - bins (central and nart - western regions. See map No.5). Maps No. 6 and 7 are devoted to the dialectic nomenclature connected with the barn. It is of interest to consider the range of the name "zapole" (meaning corn-bin), which probably occupied previously a much larger territory and now has been interpenetrated by the range of a more recent and very expanded name of sąsiek (also meaning corn-bin). SL;ch names as "sąsiek", "zapole", "strona" may prove that the threshing floor existed first and the corn-bins have been adjoined later. The last group of maps (Nos 8, 9, 10, ll) illustrate various constructions of walls and roof models of barns on the territory of Poland. It results from those maps that the barns with a framework construction with planking is the most popular model found everywhere in Poland. Reside that form we meet in the western regions stoned constructions and barns with wooden walls plastered with clay; in the central provinces clay constructions and wooden constructions with cross-beams between the carner pillars; in the south-eastern part of the country log, wooden constructions with cross beams, wattled and built of a combination of planks and stone pillars. The universal form of the roof in the whole country is the two - slope roof, whereas the four-slope roof has a territorial range almost similar to the log - construction of the walls (south _ east). In sum, when speaking of barns, there is a tendency like in the Jiving - houses to lower the height of the roof and to rise the height of the walls, the proof being the spreading of the new fashion, i. e. high barns with a low, two - slope roof. KAZIMIERZ PUDŁO )\;'EAT CATTLE AS DRAUGHT - ANIlVIALS IN PEASANT IN POLAND IN THE 19th CENTURY AND IN THE FIRST THE 20th CENTURY FARMS PART OF' Summary The author of the present work deals with the problem of draught-power in the peasant rural economy within the period of about 100 years (l860-19~4). His conceptions are mainly based on an ethnographic ma- terial collected by means of field investigations carried out in 1953-1954 and concerning agriculture and breeding. Above material comes from 136 investigation posts of the Polish Ethnographical Atlas steady network and was gathered by dint of a uniform questionnaire. The principal draught - animals of the contemporary peasant farms are horses which spread in the Polish villages not long ago, i. e. in the 19th and in the first part of the 20th centuries. Up to that time the traditional draught-power in Poland was neat cattle, mainly oxen. Cow~ were used as draught - animals in Poland exclusivly in unfavorable rural situations, thus in time of war and natural calamity, the exception being Upper Silesia and a part of Greater Poland where the application of cows for agricultural work was a result of peasant economical calculation. The process of replacing oxen in agricultural work was a slow one and its course in Poland was not the same everywhere (maps l, 3); above process is not quite finished yet. The main reason of its uneven ~un was the economic structure of the Polish territories, this in turn bemg due to the economic policy of the usurping states (the enfranchisement of peasant in Polish territories under German rule was ended in 1865, in the Austrian annexed sector in 1857 and in the Russian zone in 1880). The liquidation of the feudal system in the country has considerably accelerated the decline of the former custom to use cattle for agricultural work. The possibility of selling with much profit rural and animal products d~e to the deveploment of the interior market and capitalistic industry, contnbuted to an intensification of peasant farming. Thus, oxen which were cheap to keep but slow, were changed for horses, more efficient in work. Yet the horses did but gradually take over all the previous rural functions of the oxen. At first, they were almost exclusively used for communication with places outside the village (map No.5). For 'that purpose cattle was also universally used in Poland, up to the second part of the 19th century as well as during World War I when peasant horses replaced the shortage in armies marching through the territory of Poland (map 2 point 2, map 4 point 2). In unfavourable economical conditions (war, natural calamity) chiefly cows were used for field work. Yet the most frequent custom was to harness for agricultural work a horse with a c.ow or a horse with an ox (maps l and 4, point 4). The necessity of harnessmg a couple of animals for rural work was conditioned by the. fact that .up to the first part of the 20th century the traditional ploughmg tools, 11ke the wooden ploughs and hoes were very heavy. For field work with traditional ploughing tools neat cattle was us~d bv preference. It came from the ]vloldavian steppes or from Ruthema, a~cording to folk traditions kept (map No.6), and was of grey colour; lowland and highland Polish red coated cattle was also used. �662 663 Oxen as draught animals (they were also reared for fattening) survived for long in manors and in big and small peasant farms (the author does not take into account landless labourers for whom a horse \vas often the basis of existance). Big farms, the same as manors, had enough pastures to keep oxen for rural work, milky cows and horses for the needs of a quick communication. As to small farms in view of smal! qUClntity ('lf crops available, the keeping of Gl.horse was quite impossible. Such farmers sold even oxen in winter time because forage was short. The period between the lwa wars ought to be considered as a phase when breading uf ncat cattle for draught function has been almost entirely given up. After World War II the relic custom of using cattle for agricultural work has been stated only in mountainous regions of Souther" ?oland where difficult geographic conditions hove eliminated the agricultural exploitation of the horse (maps l and 3). The mechanization and intensification of agriculture in Poland during the latest years is leading to a final liquidation of the afore mentioned traditional methods of land cultivation. The mechanical power being most efficient supplants the dnwght-power of the anima Is. KRZYSZTOF KWASNIEWSKI ELEMENTS OF A PEASANT FARM CONNECTED WITH BREEDING IN POLAND AT THE END OF THE 19th AND IN THE 20th CENTURIES (AN ETHNOGRAPHICAL ESSAY) Summary The main aim of the present article is an attempt to make a regional analysis of Poland on the basis of certain data about traditional folk customs connected with breeding. For this purpose the author used cartographical statistical data from field ethnographical investigations c8rried out in the whole country; he has summed their results taking into account the specific features of the surroundings, as far as climate, forage supplies and intensity of breeding were concerned. The article quotes traditions about leaving the animals alone in the open air (map 1) and other traditions of keeping them in the open but in special enclosures (map 2, B); emphasis has been laid on some interesting traditional forms of building the farm in a shape of a closed quadrangle with animals formaly kept inside (map 2, point 1, 2, 3). Relic forms of keeping cattle and pigs in the living room of the hut (map 3), in the entrance - passage (map 4), as well as relics concerning the keeping of poultr:; in the hut (map 5), have been described next. All above ethno- graphic phenomena have been presented both in form of maps and in form of statistical tables with due regards for correlation existing in between those cultural facts. A fairly minute attention has been gi'v'en to the form of special premises for animals under the same roof in the living house (map 6) and of its varieties also shown on the map (see drawings of the legend). Those varieties both from the point of view of their formal features and from the point of view of their expansion range are, probably, further links of the evolution. Cultural parallels between Southern and Northern Poland are also of great interest. As the form of premises for animals under the same roof with the living house is often found in German folk building, the author gave on map 7 forms which are met with in Poland and which are most close to the German forms (see plans). The expansion ranges of those forms don't show any convergency with the ranges of forms most frequently found in Poland. Besides, almost in the whole country special buildings for animals were known long ago, and in Central Poland they are met with almost exclusively. Those facts are another argument in favour of the hypothesis that the Polish rural architecture stands quite apart in spite of contrary opinions existing in the German ethnography. The comparison of territories where the most important dialectic terms for cattle- horse-, pig - and poultry - premises are used exclusively, enabled the author to define a central zone which proved to be rather similar to the expansion range of the so called central dialect (map 8). The results obtained suggest the conception of a double-track evolution of the premises for animals in the Polish peasant farms. In poor farms the most ancient form was probably to keep animals free, out of doors and fences or in the living house, if necessary. As to rich farms animals were probably kept there originally in special enclosures, and before all, in the yards of farms built in closed quadrangles. Certain particularities shows the traditional shepherd culture of the Carpathian Mts where we can still find the form of keeping sheep in enclosures; on the other hand, the primitive form (and its varieties) of premises for animals under the same roof with the living house' is not found there. The likeness of certain features described above was the basis for the isolation of several zones in Poland presenting sets (uneven as to their intensity) of traditional folk culture facts connected with breeding of animals (map 9). �KO c,~Y'laHHO .5łH O); 113Y4EHl1l1 OTlllEJlhHJ14ECKJ1X OCTPOBOB neJlare Ha OCHOBaHliH c06CTBeHHblX KapOJlHHCKI1X Bo OCTpOBOB onllcan );yreHBHJleM B 1768 6bJT lKHTeJleH r. r. OTWeJlbHIi'leCKHX 06hl'laH OCTpOBOB- OKOTOpOM nonaeT HIi'leCKHX OCTpOBOB, nocJle '1ero npl1cTynaeT xapaKTepHcTHKy K onHcaHlilO TO'lKI1 3peHH5I, npH'IHCJl5l51 I1X K MeJlaHe3HHCKOH pace. <jJayHbl 11 <jJJlOpbl OTWeJlb- lKl1TeJleH C aHTpOnOJlOrH'IeCKOH B 06weM CTpOeHlJH TeJla lKliTeJlI1 OTWeJlbHH'IeCKI1X OCTpOBOB OCTaIOTC5InaJleKO n03aLU1 nOJlHHe3HHueB He TOJlbKO C TO'lKI1 3peHH5I pa3BHTH5I CO'lJleHeHI1H, HO 11 06WHX TIocJle nonp06Horo K aHaJlli3Y xapaKTepHblX 06bl'laeB lKl1TeJleH OTWerrbHH'IeCKIiX 3Ta '1aCTb Tpy.ua <jJOpM ynoM5IHyThlX BbI'IaHHYlD .5łHa Ky6apbl, ueHHOCTh. KpOMe <jJopMy peJll1rl103HOH K HOKOB, T. e. aBTOp neJlaeT OCTpOBax, lKH3HH 11 np06rreMbl npHMepbl nOBonbHO (06p5ln 0630P );OJlbWOe nOCB5lIueHHiI, 0PYllHiI JlO.uOK. KpOMe TpYlla Toro 11 BoopylKeHJoIiI, npHHaD.JlelKaT Ky6aphI a TaKlKe nOllp06HO TaKlKe cnoc06 '1pe3opra- BHHMaHHe Ta6y, yXOll 3a OnHCaHJoIiI '1en- OIIJoICbIBaeT TaKlKe JoI3rOTOBKH OLleilHHH ueHHhlM Bax BKnaLlOM Tl1xoro LlO CJoIXnop B YCBoeHlie 3THorpa<jJJoI'IeCKHH 0630P np06neMbI KynbTypbl .5łHa Ky6apbl nepB06blTHblX ilBnileTC5I 06lUJoIH Ha OCTpO- OKeaHa. Ii TaKHM 06pa30M 60ponbl. Mepy reHe311c reponOTa C06CTBOB3Jlli Ha rAHCJ1HEU TIOCTPJ1)l{EHJ1.5ł CPE)lJ13EMHOMOPCK0I1 Ii nJlyTapxa BeJllOpOH Pe3lOMe BpeMeHH nblBalOwero 3aMe'laTeJlbHOH npOilBJleHHe KaK Hnp. 11 60ponoH. MeHeM npl13HaKOM TpYLla O nOCTpJoIlKeHI1JoI.OTCYTCTBJoIe 3TO O lKepTBe Te'] 60.lee BHnhKeH B Ka'leCTBe 3THorpa<jJa JoIMeJlB BHLlY npelKLlC Bccro nepB05blTHble Bonoc Toro, HeT I1C'Iep- npJoIcKop6HO. 'ITO HapOJlbl 11TOJlb- TO'lHhIM pbl6aKI1 )lilii 6naronapHOCTH 'ITO OT Ha'laJla 06hl'lail, B 3a nOCTpHrail HM non npl1TOM OTHlDllb rC1J]OBY li naCTblpH, oc06eHHO Mhl HaxonHM y cny'lae cKopeH nocne xpaMa Toro, 'ITO npH- rJl3BHblM xapaKTepa, Bce06weH naBHeH no- MO.uOH ~ H113- npM'IeCKH, C Te nOCTpMlKeHMe CTaJlO CO BpeKaK non BcnenCTBlie onaCHOH no nocTpHlKeHH5I. nOJlaraTb, BOHHCTBeHHoro pa60TaM BnH5IHl1eM co06palKeToro H3BeCTHO 6hlno naHHoro 60ne3HI1. 06eTa, B <jJopMe TIoBl1nHMOMY B KaMeHonOMHilX 06weM npyry LWiI 60POilbl. 06bl'lall TaK Ii wyMepcKoe onpeneJleHH5I TeHneHUli51 lJileMeHa ny6J1H'IHbIX O'leHb n03lKe H KoniIX, nOXOlKHe Ha MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb nOJlHylD nepenaJlIi uepe'lOHI1H KOHCTaTlipOBaHO oTKyna TaKylD CI1X nop wyMepaM Erl1lJTY. HaneBaJlIi lKe no BblBOnliJlC5I npl1nHCblBaHH5I 6ynTo-6bl Hl0XPOHlilD: nOCTpHlKeHHe HaxonilTCiI B reHeTH'IeCKOH CB5I31i, onHaKO cywecTByeT a lKHTeJleH lllYMepa 'ITO KaK erHneTCKoe 3ana.uHo-apa6cKHe lICKyccTBeHHble 6hl 6pOBM 11Bce TeJlO, KpOMe nOCJle npl1B01l5lT OHH .ueHCTBI1Te,1bHO cno- npH.ueplKMEanHCb K npHHYLlliTenbHblM B naHHOM K npyr 60poLlY, HaCTOilWl1e npH'IeCKlI He 51BJlililCb npH'IHHOH MOJłHO lKpeUOB H cnYlKl1TeneH 'ITO KaCaeTC5I OKOH'IaTeJlhHOrO B 6bIJlO rOJlOBbl. MecconoTaMHM KOTOpylD KOTophle COUl1aJlb- lJCKyccTBeHHble 60po.ubl, npelKHHe nOCTpHlKeHl1e He 6blno Bh13nOpOBneHlie npl1rOBOpeHHblX MeHeca. H pacnpo- nOCTpHlKeHHe HaM HeH1BeCTeH: 06hl'lHO nOCTpHlKeHHe li nOCTplilKeHlie KJleHMlinli OTHoweHHlD 06pa30M '1yBCTB BOI1HCKOrO, nalKe HX cocnOBHiI, TpaypHoe 06bl~aH. MOHorpa<jJH H BH.lbKeHa H 60ponbl uapCTBOBaHI1i1 H3 <jJaKTa, 'ITO BO BpeM5I o<jJHUHaJlbHbIX BbIeTyn- HI1H O MneanhHOH '1I1CTOTe,CTaJlH 6pl1Th no KYJlbTYPE 3Toro He Onl1H KOMnneKC, anMHHHCTpaUHH, rHrHeHI1'1eCKHe co06palKeHHiI; Tpe6HOCTl1 .u1'iCUHnnI1Hbl. BnpO'leM, 'lbICJlli51 Co CO BpeMeH )loKa3aTeJlhCTBOM nOCTplilKeHHiI coxpaHeHHlD 1\..OTI1BOM6blno erllneTCKHe, B C MaJlOH HalbJBaeMblH KyJlbTypHblH BOJlOC rOJlOBbl Ha'lHHaeTCiI HaH60Jlee 3Toro naBHO ylKe nonaraJlI1, O);P.5ł)l TaK TOMe ApXeOJlOrHH. OCHOB3HI1H HCTOpH'IeCKHX aHaJlOrHH B PbIlllAP)l ErHneT BceH BepOilTHOCTH OT KOpOJleBCKOrO nBopa 3TOT 06bl'laH. HX OnI1CaTeJlbHO- HeCMOTp51 Ha TO, 'ITO '1epe3 npe.uCTaBHTeJleH rocynapcTBeHHOH CJlOH nepeHilJlI1 B Erl1nTe 11 nl1ll1l1. Heony6nl1KoBaHHbIH KOTopail I1X 11 pa- cnoc06CTBYlDWlIe 310 OTneJlbHblH HaweM OrpaHI1'1I1BaeTCiI Ha'la,lO npenCTaBJleHHH KyJlbTypbl, nOJlHOe YCTpaHeHlie no li TeppllTopHeH: COCTaBnillDT B CJlenylDweM Bli1Jl He CKopee B 6blJll1 BHa~aJle '1JleHaMI1 KOpOJleBCKOHceMhH; TOJlhKO OT 3THX '1I1HOBHKOB.upyrlie WBe Knaccbl, KyJlbTypbI 3TOM JleHHH KOpOJlh 11'1I1HOBHHKH Ha.ueBaJlI1 napHKH 11 npHKJleHBaJlH CTpOHTeJlbCTBO, opylKHe, COUHaJlhHOH KyJlbTypbl. B rpe'leCKail BOCTOKa, 3nOXH, np06eJl OH reHell1C H CJlOBapb CHX nop nonp06HbIH pe~b HX peBOJllOUHOHHCH HOBOCTblO, cJlenyer rpaMMaTH'IeCKI1X OCTpOBOB I1MeeT no onHCblBaeT BOCnJoITaHHiI MOJlOnelKH MaTepl1arrbHOH arOMe3CKHX pon:a cHCTeMy clIcTeMaTlIKY. Mbl BCTpe'laeM 3TOT 06bl'laH HMHTHpyil OTlUeJlbHIi'leCKHX Toro, 6yneT HaponHocTeH, BeKOB. TIo 3TOH npl1'1I1He aBTOp lI16paJl H C Tpyn. nepexo.uHT aBTOp n:.). np06rreMaM pa3Horo '1HcnoBylD a TaKlKe lJpHBeneHHble OTWeJlhHH'IeCKI1X OH nOCB5IWaeT Bonpocy npl1'1eCKOH 11 T. 11 paCCMaTpHBaeT npH3HaKoB, 06bilCHillDWlle 3JlJlHHcKail CTpaHHJlC5I nOTOM Hble HX TeJla. OCTpOBOB H CaMoa. 06HTaTeneH HH3aUHH lKH3HH Ha pa3MepoB OnI1CaHH5I aHTpOnOJlOrH'IeCKHX HaCTOilWI1H 3THorpa<jJH~ecKoH npOTOHCTOpH'IeCKOH Ha'laJlo He npeBHI1X lHa'lI1TeJlbHbIH HO XO'leT TaKlKe BblilCHlITb laMKHYToH nepeHI1MaJlH B ErHIlTe r. BCTynJleHli11 .5łH Ky6aphl MlIp. MHorllX a 3TOT nOnOJlHileT Onl1CaHl1eM 06bl'laeB, n,~aH, ilBJlileTCiI Ha APXH- BpeMeHax li B Te'leHl1e BOCTO'lHbIH 1871-1875 HCCJlenOBaHHH B aHanOrl1'1eCKI1X 06bl'lailX CBOI1X BlrJlilnOB. <jJyHKUHlD, MOTlIBbl, HCTOpH'IeCKHH A ll1eH Pe3lDMe OTKpbITblX O npeBHI1X coxpaHeHHlD (Ha THXOM OKeaHe) ABTOP lHaHI1H UI10Ha.~bHYlD BOTIPOCY 06 B nonTBeplKlleHl1e conOCTaBJleHHeM KY);APhl K ynoMilHy.l TO,lbKO I1HHUliaTliBhl, lllYMepbl napHKI1 KOHuenUHIO HeT enliHO3TOT HOBblH 6pHJlI1 H lJpHuenJl5lJlH B lI306palKeHlm �667 660 60rOB. KaK Kpo.\le roro. B ErHnTc OHO B TpaiUlUHIO KyccTBeHHblC KoponeBCKoro 60PO:Jbl cywecTBoBaJlll n03ilHCC, nOCTpH)KeHHC B WY\ICpc H OC06CHHO ;KpeUbl ao Bpe\llI 06bl'laH; WCBC!1fOpbl CKopec 05bIYa~. BaBHJlOHa Hapllay Ila TaKOH nonY_l~pHOCTbIO )Toro 3aTO HOCH,lH napHKH C 3TH:\! npl1,llBOpHbLM 6bWO TpaypHoe CCMHTCKHX aCCHpIlHUCB, BOWJlO H HC- pHTya;'lO:\! nOCTpl1;KeHHe. BaBI1.l0H~HC npHCB0I1.1H nOCTpl1)KCHHlI: npl1HCCCHHe B )KepTBy BO.10C 11Bblneprl1BaHHC H BO;lOC jn~ npHBcno H BJlaCTCmlHbl OC06CHHO nony.lllpHO uapCTBOBaHHlI HOByfO <POPMYpllTyanbHoro peHllC nBopa ncpCHnCKOH. 3nOXH. HaponHblC BO He no.lb30Ba.10Cb HC npH.'lep)KHBa,lHCb on010pCHHlI I106C;KneHHbIX B KOHC'IHOM pny;lbTaTC H BOCHHon,leHHbIX. K nOCTpH)KeH~11O KaK BIUIH\lOro ')TO XllTHlTOB O TOHbKO Y BCnO\taraTc,lbHbl.'\ H3pal1JlbTlIt-faX pC;KHTKa, Y Hac ropauo BOlolHOB 6blJllI 60.lbWC CKOpCC yCJJO)KHHJ'l11'leM CTaTHpOBaHO HanO.10BHH)' Y 111pallJJbTlIH CYlllCCTBOBaHHC TpaypHoro npC.llWCCTBYfOwcro Ha3blBaCMbLH H<llHpaT, CBCllCHIIH. 6J1aronap51 Bbl~CHI1;lH ynoMlIHyTOC I1MnyJlbCa HaHCKoro C6PHTbl Ha 50- H3BCCTHbIH, BnpOYeM, OnCRHHIO Crl1l1eTCKHx Y apa60B HaponHbtM npl11HaKOM lIBJlRCTClI JIll nCpCnBHralll1Cb 30Ha HaBepHO ManoH A3HH ewe (Hnp. .llaJlbH6lwltc BnpO'lCM, pynH\lcHTapHblM 6pl1J111BCfO rOlloBy <POP\lbl TpaypHoe 11 nOCTpfI)KeHHe HaWHX nHcif. rpeKo-pllMCKoi1: y nCpC)KHTKOM n03JKC) llllll Mbl 06CT nOCTpl1)KeHI1R, Haponar.-l. nOCTpl1)KCHHR. rro 06CTy 06SnaHb[ .uOCTOHH nOllpa;KaHHCM 11 a6aHTbl). MarOMeTaHCKHM 11 Ha3HpaT: XpHCHlaHe HCKOTopble <POpMbl npe)Kne (BbwcprHBaHHe )T11 uepeMOHH11, fi OCB060)K,lleHHbIX BOllOC) (lll 3a B HX TaKJKe KaK H3Jl- nocTplllKeHHlI llOHI'ICCKOif cKa3aTb, ropHbLx (Bara6HTbl 3TI1X neTaJ'leit rrHCaTeJlllM, KOTopble 3a no- TaK)KC rroTaK lKe lIBlIlIlOTClI npaKTI1Ke 3aHMCTBOBaHHCM Hl 3J1JlHHCKHX 3<pc6oB), a TaK)I{e nOCTpl1lKeHHC llITR orro- rJlaBHa51 06wcii TltnH'IHblC ropUbl f10jlraJlbe, npHXOjlbl KaK AHaJlHl aHTpOnOJlOrH'ICCKHX HaCeJlCHHSI py6c)Kcn yClIOBHH 6acccHHa rpynnc, Macca ')TO ,llOJlI1Hbl, TaK B rOpbl H pyccKlle aHTpOnOJlOrl1YCCKoit BblBOna\!: CTpyK- CXO,[lCTBa YTO JtMeHHO oTTy,[la f1011ranbC, f10,[lrOpCKOe npO,llBl1raJlaCb 11 fOpJlHUKOrO K UHTpono- OT Hce B CMblCJlC 60.ąbwero KOJ10HH3HpylOlllero KaK nOllbCKllC ryUyJlbl. HCCO\1HCHHOnpHHanJlC)Kanll KOH<pllrypaUHH. Ba- .3J1eMCHTOB )KH- KaK Harrp. CBJt,Ll,CTeJlbcTByeT O To~r, HacellCHHlI, fpH60BCKoro lIBJlllJOTClI MaClUTa6e 'ITO COOTBCT- HaCCJleHHC, a ,llOJlHHOit B .uyHaitua. COXpaWIJlHCb OCO- bOJJCe B KapnaTcKoi\: nOBeTOB O'łCHb 1l0XOlKHMH HaCTOlllllHMH CJJHWKOM 0606wafOWl1M CJleilYCT lICHHJlH Hcro TIOllfOpbSl. fpHHueBll'l, H30JlSlUI10HHblMH MCpHJlOM rrOn'lepKHyTb, HallJle)KaWI1M 'ITO 06pa30M OHH llafOT Ha MopaB- 06bllTb OH llaJl aHTponOnOrH'ICCKOM nOn6HpaJl ero H 3aTywcBbIBaeT xYllWHe THna". aHaJlHle borrec lIBlISleTClI nO.ll60pa no nOTOM y TanbKOTIpa- JKpe6HIO, ecml y KOTOpblX rrony'lJtrrHcb 'ITO cocen- JlHua. OTHOCHTeJlbHO rypaneif, f1oilropbll, H 'iTO "TllnH'IHbIC" XOPOWI1C pClyJlbTaTbl HeBbl- TIollrarrbll BCJJejlCTBl1e Toro, TOHbKO HCXOllSl III lKHTcrreit HaCeJlCHHlI, rrOBCTa TaJlbKI1-fpI1HueBJt'la OTHoweHHi\: nO.ll6npaJI pelyJJbTaTbl IIC- TaK KaK MeCTHblC OTJJI1Yl1l1. PC3YJlbTaTbl aHTponorrora" rrOjlp06HOC ,llepeBCHCKoro MacwTa6 ItCCJlCnOBaHl1l1 IOlIHaHa MO)KHO nony'lHTb ueJJoro. oKpyraMH MOnpJKeBcKoit. I1CKalKeHHble Ha B npHXO,llCKOM MaCIDTa6e, aHTpOnOJlOrl1'1eCKI1X B KaYCCTBC "OnbITHOrO Bl1nbHblC PC3YllbTaTbl 3acny)KHBaCT 1111H,elUe Jly'lwe, nCCJle,llOBaHl1l1 KpHCTHHbl CJJenOBaHl1l1X Ha K CJlCllYfOWI1\! Ha- 3JJCMCHTa, cpaB- aHTpOnOJlOrHYCCKI1X OCJlaBlIHI1BWI1XClI, OTKlIOHlIlOTClI .llOJlHHbl. (rypanc), TaM y Hcro OH MeHee JlCCJJCnyeMblX. HCCJlCllOBaHHlI nOKa3aJlH, KpaCI1BbIX )KCHlllHH. B nepcneKTHBC BHC!1bl npHBonHT :lJ1eMeHTa 3nHnaJlCO,lHTI1'1CCKOH CJlejlCTBHCM 3Toro, y 'ITO Hcro OH oc06eHHO nOlly'larrHCb CTapaTCJlbHO orpOMHble MC)KllY aHTpOnOJlOrl1'1CCKI1"'! COCTaBOM MYlKYI1H 11 JKeHWHH, KaK Typbl HallllY- BHnHO BlIHlIHI1C rracTblpcKoro COBMeCTHO C COCCilHHM TIOjlrOpbCM, nOKalaJlH npyrHc PC3fOMe no J1annaHLlOHlla,lbHoro apMlIHOltnanbHOro B peJlllKTaX XOTlI nCpBOlla'laJlbHO CJlenOBaHHe B rMHRHOM CTapaTenbHO nonrA~bECT04KJil3PEHW~AHTP0f10flOrJilJil nOHH HI1)Ke Ba,law- CKHX BaJlaXOB. npl1 4EKAHOBCKJiI H nacT61tw npHMecblO He TaK JlapBHO ./lOHCKHBaJlClI "L!HHapCKoro 51H CKJlOHOM KapnaT nO.lycTpoBa nOllTBeplKllcHHoi1 ;lyroB Tonorpa<pH'ICCKOfi )KHBcUKoro, Henblll npCJlI06011emIC. f1onraJlbll, 6eHHOCTJt H3 CaHlleUKoii KOTOphlC nCpCHSlJlH TaK)KC 3aKopeHHBwei'icSI KaprraT, C HaCCJleHl1CM CUH,lleUKoi\: 30He 3J1C- CaMbL"I BblCOKI1M TpaKTOM 60JlbWHHCTBa <popMaUi-Ill, lHaYHTCJlbHoi1 naCTblpCKOM HaxllblHyJla ')nl~1 oa.1KaHcKoro a6COJlfOTHOrO coxpaHHBwcrocSI BOCTO'łHblX )KnTCJlH H3HyTpH rop, J1eCCOB,COCiI.HHllIOWHX CTcnH YKpaHHbl Ha CCBCpC li necnCTblM II hale). CYllCTCKHX nan,laHnOHlla,lbHOro KapnaT. pcnHKT TpaKTa HI1TCJlhHO xopowo TC;lCfi nJlCMeH Ha TCppl1TOpHH KpoMc rrOCTpH)KeHHlI pa60B, KaK HaKa3aHIIC Bccro o6wepacnopCTpaHeHHoe CyWCCTBylOT aqiqa Jl60M, 06blYaCB ynoMHHafOT nOCTpH)I{eHH5I Bcero npC)KllC CCMHTOB. TpynHo 60JlbWOrO BOJlOC 6blJl0 BOCTO'lHble KyJlhTypbL: Hall .llpyrl1x 3aHMCTBOBaHI1CM OT llpyrllx nOCTpH)KeHHe nOCTpH)KCHHe HeBOllbHHKOB 30pCHI1R n RBnRCTClI TOYHblM '1aCTb rOJlOBbl TaKlKe <ppaKHHcKHX KaK rppHfHifubl nonp06HoCTH MHOrO'lHCneHHble BO,10C TaKJKC ,llpyrH\l JlCMH3HPYll C OCTaBWHMHC5I 1I1bPJHHKaMH, 113HapollHblX CTpHlKeHHe. KOH- 60;lbWllltCTBa B OaBapllll. )I{HTCJlllX CTByCT RBJlRCTClI Bbl6pHTaR BCTpeYaCMall, )TO BCTXOMY 3aBcTy: nOCTpH)KCHlle. )KpCUOB. CYWCCTBOBaJlI1 pal,lH'IHbLC JlHHCKa51 lheseis, B He\! EBponbl (p%niny CKJlOHU 3anailHl1X COCTaBJllleT nOCTpH;KCHl1l1 B Ka'lCCTBC nc- BbLpbLBaHHR BHI1MaHI1R <paKT, YTO OIlClIHI1C ;KpCUOB H nCBHTOB no J1 nacT5HW CKHe nacTblpH TaK;KC KaK Ha npCiIropHH TpaKTOM nOilKapnaTCKI1X J1aWCKOro HaCeJJCHHlI co HO TCOJlOrll KaK JJyroB XOllKOH H3 Ornct pOllbL. TaK fOpHblX KapnaT, a6COJlfOTHOrO C BHyTpCHHCi1 '1aCTbfO 3anallHoi1: ApXaHYCCKaR HJlH KnCH\lCH HlI pa60B. Y UeHTpa,lbHblX apXal1YCCKall 10Ha MCHTa MClKllY 60,'lbWHM on010- npH1HaKa npCLlropllH coxpaHH;laCb TeppHTopHH fll1TBbl. nOn6HpaJl paCXO)l<llCHHlI HanpHMep, B ero HC- �669 lO'3E<I> 4. rAEK PalJle.leHl1e 1l0JlbWI1 Ha 10Hbl npeJlCTaB.111eTCll TaKH.'" MCC~EnOBAHM~ O 3THOrPA<I>MYECKOM HA PA'3DE~EHMM 1l0~bWH aj 10Hb! PAJ/lOHbJ OKOH'IaHl1e HaCTOHUlall KapTorpaM~bl I. nonbiTKa nOLlblTOlKl1Tb npl1BOLlI1T Ilonbwa, no cOCTaBy CTpaHCTBeHHblx cywecTByl{)wl1e K cneLlYl{)wl1M HapOLlHoro nOllCOB, )Tflorpaqll1'1ecKl1e BbIBOLlaM: I1HBeHTapll, rpaHI1Ubl nO.lbCKl1e KOTOpblX OT'leTmfBO B 60JTbWeH pa3LlenlleTCll Ha pllLl 11;111MeHbweM npo- a) C CTeneHI1 ca- b) K. HI1TUJeM nO_10CaMI1 c) c 1918 pacnpOCTpaHeHlH1 nOJlbCKIIX ro- d) e) OT,ueJlbHbIX C KapTorpaMHblM C 30HaMI1 pacnpocTpaHeHI1S1 llleHI1H 51. C. AKa,ueMI1I1 II pOLlOBHX COf030B Ma3YPcKI1C BpeMeH X III (c (cpaBHI1 CT. HaYK - BeKa c) B Te'leHl1e Tl1n 60Jlce KyJlbTyp cit. CTp. J1I01l, 397, CTp. B 1l0JlbWe pa3LleJleHI1e 64; K. 88 B, CTp. 3. pl1c. pa3Jl1HOCTb, B HacTolllllei{ TeppHTOpl1llMH apeaJlbl; TaK HMefOT A. B OCBe- Haw e) - KaK 6hlTh (cp. npYCCKI1C nepBOHa'la.nbHbIX lIBOHHOH xapaKTcp: OJlHI1 CTaTbe 6blJll1 Teppl1TOpl111 nOllC (Ma- ~1{)6nI1HCKOrO BoeBoLlcTBa, py6C;K- B JleCHOH 3TY TeppłlTOpHI{) 3JleMeHTOB pyMbIHCKHM, .npeBHI1MH Ha cpeJle C 6eJlopyc- ropCKoM KynbTypbl BeHrepCKI1M 11 yKpaHH- <ppaKHHCKI1MH )JleMCHTaMfl, 3anall; pa3rpaHH'lHTeJlbHoi{ JlI1HHeM nOCTopOHHHX llBJleHHrt, H ~YlKl1uKoa ceBepO-BOCTO'lHble 11 <I>HHJlllHlIl1eM; 30Hbl C 60Jlee pacnpocTpaHeliHlI repMaHl1l1, np06JleMy 3eMJlI1, Tl1nl1'1HblX lIHll BJlHllHI1H l.JeXI1I1, I{)lKHOH KOTOpOM ceBepHblH COCTaBJllll{)T BOcTo'IHall I1MeeT TOlKe py6elKHblH Ha nonbCKHMt-l xapaKTep, 30H 30Ha llBJllleTClI 11fOlKHall CJlClIyeT HHTeJlbHbJX 3eMJlI1, r1PYCCl1l1 11 Hl1lKHllSl BepOllTHO YTO cl{)Lla '3ananHble BOWJlI1 CHOBa B COCTaB 1l0JlbCKOrO 3eMJlll, KapTe fi Hp KOTopble IOlKHblH nocne rOCYllapCTBa BTOPOM (l1oMopbe, CI1Jle31111), rJle OCTaBJleHHall noceneHuaMI1 HO )TO lIBJleHHe MaTepHaJlbHall KaXOLlI1TCH B KyJlb- rpaHt-luaX J; pe3YJlbTaTOM CTapbIX BJlflllHI1H, pacnpOCTpaKeHl-tll TaKlKe 3a'lJ1CJlI1Tb npllCJlHKI1, TI1JlO.10rt-l'leCKflX nOJlbWI1 5. Ha3BaHbl 3TO KY_1bTypHble TOrO B BenHKOH pai1oHbl, Cpe1l0M, HblM paM- BbJpl1COBblBal{)TCll HJlYWI1X C I{)ra; HOlKHhJX cTyn; OJlHaKO 11 3THorpa<pH'leCKI1X B01MOlKHO, 3TO Tpe6yeT ewe 1l0JlOJl- I1CCJleLlOBaHI1M. CBeT Ha I1JlHKOMnJleKCaMI1 rOBopOB, a TaKlKe C 60Jlee TaKI1MI1 6blJlO KaK n0311- 3aXBa'lel1Hble npelKJle nOCeJleH'IeCKOrO reppl1- 3.1e,\1eHT<ł. ó. B nonbwe, MelKJlY paMOHaMH B3aHMHyl{) le\L11I, KeneUKall TOpl1ll Hbl\l K ceBepy If 3e\IJlll li 3eMJle, (06a 3anallHOM 11 Ma30BeUKHM Hnnl{)cTpl1pyl{)T laBHCHMOCTb paHoHe KapTbl r1oIVlOpbe OT py6elKa. 3Ta 3 110 c nOMopCKO-BOCTO'l- 8; OHH 6pOCal{)T OTTaKlKe HllMH. 'IaCTb BoeBOllCTBa, TeppHTOpl1l1 .1elKl1T K I{)rO-3anaLly r.'le LlH<P<PY3110HHbleII \HtrpaUl10HHble 3THorpa- r1pocTpaHCTBeHHb!e BHI1MaHI111 3anaJlHai; 10lKHaH yaCTb JlI06Jll1HCKOrO BJlHllHlle\1 paHbwe I1MCI{)T aHa_~OrHI1 Ha YKpallHe, paHOHOM). H CB1I3b MelKlIY 3aCJlYlKl1BaeT OT ropCKO-,laCCKoro ceBepO-BOCTO'lHbIM \leCTHOCTbl{), CHne3CKl1H B CepalllKOH cy6cTpaTO\1 MaJlOnOJlbCKOM L1,OBOJlbHOlIBCTBeHHO onHcaHHhle MaJlOnOJlbCKI1i{, 6a_nI1HCKIIM HoweHHll npOCTpaHCTBeHHble pacnpOCTpalleHHll KOTopoe Ma30BeUKoro 3TH paMOHaMH pOLlOBblX COI{)30B, rpaHHuaMH, KpoMe <p11'leCKHe paliOHbl: TpaJlHUHei{. 11.111nOLlJlllWbe, C HaCJlOeHl1eM TepplHOpl11{) reorpa<pH'IeCKOH I1MeHHO C 30HaMI1 H 3e'vlJlllMI1 CBH3blBalOUlHe naCTblpllMI1 npOCTpaHCTBeHHblX )TO HeKO- CpellHl11i coxpaHHBWI1MCH C 3cToHl1ei{ OHa Bblpl1COBblBaeTCSI Ha <poHe 30H nOJlb- nOllca BapMI111, BCJlCLI,CTBHeJlI1<P<PY3111i OTlIeJlbHblX OrpaHI1'1CH; HCTOpH'IeCKoi{ 30H 1l0'VlOpbe, HaXOll11TCll B CJ-tJle3I1H. OTLleJlbHyl{) Typa ('laCTb BJlOJTb 3 BOCTO'lHbIH noSlC Ha1160.1ee COCTaBJllll{)T ceBepHble MOlKCT, 3THorpa<pHyecKoM Jl106YUlcKall OXBaTblBaJlI1. nOllCOB H AalKe KapnaTCKHMH \1I1POBOH BOHHhl no 3JleMeHTbl, HeMeUKHM HaCeneHt-leM H nepeHllTall I1X OTJll1'1I1TeJlbHaSl 'lepTa HO OnpeAeJleHHoi{ aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlHTH'IeCKHMH lITBllrOB 'leTBepToH Ilpl1'lI1Hbl BJlHlIHHllMH BHOCOM 3JleMCHTOB BaJlaXCKIIM, TaK;Ke, 110Jlhwy BbJ;le.lllI{)TCll 1l0JlbWa, IlpYCCl1l1); HHBeHTapeM, COCTaBJllllOT ueHTpaJlbHoi{ f) Teppl1TOpl1fO <paKTOB, COBnaJlal{)T TOpl1eM lIpellHl1x a BJlHlIHI1M BoeBoLlcTBa); pacnpoCTpaHeHl1l1 JlaTBHeH TYT (CMOTpl1 KapTy); BOCTO'lHall C nepelKHTO'lHbl~1 rpynny py6elKl1 8); KapTa nOSlCbl MaJlblC nepeMeH'II1Boi1, nOJlbCKl1e - BHeWHI1X l-lHOpOJlHbIX BJIHllHHM 11 pa311eJllll{)T OHb!, CB1l3aHHb!e C MHorOBeKOBOM KOTopble dl JlOKJlaLl,e 1l0JlbWl1 a CJTc.nOBaTcnbHO C npOXOlKJlCHl1eM npOCTpaHCTBeHHblX HCTOpl1'leCKI1X )T- (apxeOJlO- B ero MOWI1HbCKH CTOJleTI1M OHI1 npOHI1KJlI1 B 3THH'IecKylO CTeneHI1 :)Ty C XOTll nJleMellHblMH 3, Hp npocTpaHcTBeHHblc nOJlOCbl li 11 B pa3Jlłt'lHOH Ilpyccl1ei{ 30H Be.ll1Kall 11 Ma30BHll); 3anaLlHI1MI1 H KeJleUKOe palLle.llll{)wHe Ha 10rO-BOCTOK. (CI1Jlell1l1, npelKHlIll HO COlleplKaUlHe CKHM, 11 JleCHblX nycToWelf. npOCTpaHCTBeHllall CB1I3aHIlble r. KyJTbTypbl, lIBJllll{)TCSI pe3YJlbTaTOM nOllCbl, npoHI1KHYTblrt rpeTbl{) ApHOnbJl BBeJleHHI1 B nOJlbcKyKl 51. YeKaHOBCKIIM, 3THorpa<pl1'1eCKOe 40, 1935 3eMJlH, Kypne), BblweynoMllHYTblC )JleMeHTOB B ero TaKlKe C n03L1,HI1MH KOJTOHI13aUl10HHblMH npoueccaMH rOpCKI1X nycTblpeH Ha 30Hbl, bblCTpOHll pa3pa60TaHHble K CHJTe3I1H: op. f) corJlacylOTcll HI1MI1 pa3HblX apxeoJlOnt'leCKHX H I1X rpaHI1Ubl, HCTOpHH, AOKJlaA OTHOWeHHI{) BTOPOIt cla60 )TO nepeKpeCTOK AI1<p<pepeHUl1alll1l1 HapoAHoM 3. nneMeH Ha6pocKoM (2 113naHl1e); TopalI MaJTaSl no.%wa, npHHOCI1MhIMI1 HorpaqJl-tl{) nOJlbCKOM wy rpaHlIllaMII HaTaHcoH-~ecKI1); 113 HliX 'IaCTh MaJloi{1l0.1bWI1 10Bl1ll, C BalKHblM rl1'1eCKl1e 30Hbl 2. 3anaJlHall (nywe), rOll); Teppl1TOpl1llMH 1110. 3anallHblH CI1CH, ~i-tTBOH, C aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlI1TI1'1ecKI1MII no KapTy): rpynny LlI1<P<PY31111 npOCTpaHCTBetJHblX BJlI1HHHrt, (C\10TpH Hl>le 3eMJIH, pa3pa60TaHHblMll lanaJlHblX C ceBepO-BocrOKa Jlpyryl{) BOpOS; b) pacnpoCTpaHeHHll OCI1, npOXOJllllllei{ P;KewyBcKoe r ;lacyloTClI: BCJlellCTBlIe 06pa30M: P;KeluyBcKoM T. eCTb Teppl1- He 06bllTall OT ceBepa npOUeCCbJ npOTeKa.lll lanaLl- 11 llBJllleTCll B Ha1160.1ce �671 tiiO cna60H CTeneHH. C 11pyroH CKl1e Ky.TbTypHble 7. B pll11e Kap T Kawy6HlI) nalOT BblcTynaroT MaJlOR HaXOllHM ::ho Bbl3blBaeT aHallOrl111 MelKlly oc06eHHO KOTopalI MOnOJl(e BapTa, BOCTO'1HOH. TaKHe B KyJlhTypHOM nOLl'1epKHYTb, a CJleLlOBaTeJlbHO Teppl1TOpHlI B BHLle Km1Ha, BHcny Pe3ynbTaToM 30Hb! £,ypa, ,eMeJlb, KOTopble H ,Hae\1 CBOpa'1HBaeT 6blllH CTapblX 60llee HI1H Ha CaH110MePJl( H 3aMoHcKyro nHJlHUaBOpO- Ha KapTax a TaKJI(e B KeneuKol\ lIanpaBneHHro B PJI(ewyBcKyro Mbl MHTeHCHBHOCTh 3. rJlaBHhle 4. 5. CHne3cKHH CKpeweHHe 30Hbl 30H npeLlCTaBIITh .laTh 06JOp J1 OJliMOH H,O- lIBneHHH, rpaHl1U BblcTynneHl1l1 )TOro HI1M, COCTaBrreHa 6bwa n.leHl1e łneMeHTOB, MeHee KynhTyphl !lblX 30Hbl l!JOPM Kylll BJlHlIHHH H C ceBepo-BOCTO'1HbIM TeppHTOpl1H pacnpocTpaHeHl1l1 KynbTypHblX KyllbTypHoro pacnpocTpaHeHl1e pacnpocTpaHeHl1e C'lHTaeT KpOlUl1ThClI pJl(I1 (KapTa 5), Hp BhIlleJleH XJle60B 4) Hp ueJle(KapTa H pac- a TaKJI(e lIpOBOH 6hlJl ueHTp Hai160nee (KapTa onpeneneHI1H 7). Hp noceBHhlX 8 TpeXCBepl1'1ecKall CBl1JaHHhlX C TpanHUl10HHOH py6ejj(eH npenCTaBHTh KapTa nonoca, KynhTypoi1 xpoHonorHro TpaLlI1UHOH- B Ka4eCTBe nOnhlTKH He lIBneHl1l1, HO Ha OCHOBaHl111npOTeKaHHlI ,1HHHH pacnpOCTpaHeHl1l1 Ha Kap- OCHOBaHl1li nepeXOLlHhlX yKaJhlBalOWall lIBJle- Ha BbICTy- 3J1aKOB, I1MeroWI1X nepexOll- HC'le3aHI1Sl TpaLlHUI10HHbIX Ha OCHOBaHIIH aHanH3a 311eMeHTOB npOXO)ł(neHHl1 rpaHH'l- 9. Hp rpOXOJlbCKI1 py6elKoM. <l>OPMbJ KOMnneKCOB. OPOCYWKI1 3EPHOBblX KPECTbJlHCKI1X KYJlbTYP 8 X03J1HCTBAX BemIKonoJlbcKo-KYllB- B nOJlhCKI1X XIX 11 XX BEKAX Pe3roMe CcpaLl3Koro KynhTypHoro Ma30BeuKoro ManOnOJlbCKOrO II KyJlhTypHoro nOMOpcKoro HaCTOllwlIH KOMnJleKca. KOMnneKca. KyJlbTypHblX KO\1- TPYLl lIB.rJl1erCl1 nonblrKOH nl1l!Jl!JepeHuHaUHH pa3HhlX 11 npOCTpaHCTBe, TeJlhCKHX B nOJlbCKOH )lEPEBHE 3JlAYHblE HA nEPEJlOME AT.laca KYJlbTYPbl XIX 11 XX Tpyne BEKOB Pe3roMe HaCTOllwall CTaTbll 3na'1HblX nOCBlIweHa KYl1bTYP, OnHCaHl1ro HeKOTopblX KaKHC COXpaHHJlI1Cb B KpeCTbllHCKOM BO BceH Oonhwe. rpal!JH'leCKO-CpaBHHTeJlbHbIR nonbCKOH J,laKOB. aHaJlHJ nonblTanClI npOH3BeCTH KapTO- Koe-KaKHe Y\-103aKllro'leHHlI, KynbTypbl B 06nacTlt B031le.1blBaHHlI •... -o.~--·¥ . Ky.lbTyp apxa- HccrreLlOBaHIHIX, H CllenaTb Ka'1eCTBC nepe;KI1TO'1HbIX II XOJlIHCTBe 110 HOBeH- TeppHTOpHaJlbHhIX I1CXOLlll H3 HI1X aBTOp HapOllHOH B nCpeJl(I1TO'1HbIX KacarowllHeKOTopblX pacc!\-taTpHBaeTclI -,~:{": JileCb KaUHH PblX nonhWH. )lllll MaCWTa6e - HHOCTpaHHhlX aSTopOB, CTpaHax l.łexocil0BaKI111, <l>opManbHblH OTHOWeHI1H I) 6blll cnoco6bl \lO)KHO no 3aHIIMarolUHxclI (ABCTpI111, non06Horo 3TOMY pe3YllhTaTOB aHamn B npl1MepOB) Onl1CaHMeM )TOH EenopyccHlI, BO pa360pa TOJlhKO HccnenOBa- 3THorpa<pH'leCKOrO naHHblX c06paHHblX nOJIh- OCHOB- Bonpocy. nH:CTOB) MOJl(HO 6hlJl0 I1CnOJlhJOBaH (B Ka'leCTBe B HaCTOllweM co BceR OO.%we TaKJI(e pHn np06neMbl repMaHII5I, B M TaJll1l1, Teppl160nee ny6J1H- B HeKoroCnOBeHH5I, lJJBeUl1l1,). cpaBHIITeJlhHblH \'laTeplla,lOB, PaJHble X<1JlIlicTBax H np0l13BeCTI1 CeTKH. OonhcKoro MaTepl1aJIOB, B nepeMeH 11J1H:paCnpOCTpaHeHl1eM paJpa60TaHHblX onpOCHhlX paCCMOTpeHHlI BeKOB, C y'leTOM MaTepHaJIOB nOCTOl1HHoi1 CI1CTeMaTH'leCKOH KyJlhTHBl1pOBaHHhIX H XX Henb311 6hlJIO xapaKTepa nyHKTax XIX KapTorpal!JH'leCKH-CpaBHHTenbHbIH eBponei1cKI1X YKpallHa, CI1X nop B paMKax JJlaKOB, C HC'le3aHHeM KapTorpal!Jl1'leCKI1 338 B Ha nepeJIOMe OCHOBaHHI1 onHopOLlHblX npDJI3BeCTll WilPOKOM OHa OCHOBaHa Ha )THOrpal!JH'leCKHX, npOH.JBeLleHHbIX pa60T (Ha TOpHI1 )lo paCCMOTpeHHlI npocylUKH CBlIJaHHblX <pparMeHTapHoro CO Bpe!'v1eHI1 nony'leHHlI TPA)lHllMOHHbIE cnoc060B CKIIX KpecThl1HCKI1X XOJlIHCTBax Bpe\1eHI1 HEKOTOPbIE TpaLlHUlIOHHblX aSTOp - TypHblX rO<l>MAH-JlMAHLl3MC llI1HaMI1KH się" KOMnJleKC. pacnpocTpaHeHl1l1 KPblCTbIHA eClI B nOcpencTBeHHyro HblX l!JOpM 3THX KynhTyp. BpeMeH; noceBOB peJyJlbTaTOB Ha KapTe Hp JnaKOB nblTaeTClI BcneLlCTBl1e WHX "krzyć 3eMnll. HC'1e3HOSeHHe CTapblX nneKCOB. l1'leCKIIX B CB1I311C TeM cnOBa 6). Hp TonKOBaHHlI 2). Tpalll111110HHblX COpTOB Pjj(H (KapTa lIpOBblX CBl1JaHHblX C noceBOM Torpal!JH'leCKOrO HOM xapaKTep. H 3aBłIXOCT, (KapTa 1) H CellHl1e CTapbIX COpTOB pjj(l1, Melł<ny Hp Hp JHa'leHHlI CTaphlX Tpalll1UHH Ha OCHOBaHl111nony4eHllhlX II PalloMOT pa3Hhle KynhTyphl nWeHI1Ubl (KapTa KOMnlleKca. OpocTpaHcTBeHHoe 8. 30Hbl KyJlhTYPHblH npOcTpaHcTBeHHoe 7. 3). II pJl(I1 (KapTa Kpjj(IIUbl BJlHlIHHH. 3ana11HbIX py6eJl(Hble TeppllTopHlI CKoro 3anallHblX C.\teCh nweHHUbl TaK HaJblBaeMOH npOCTpaHeHI1Sl CTaphlX DKI1 1. 2. 6. Hp TeppIHOpI1H. Hłp pacnpOCTpaHeHHSl KnllH lISnlleTClI KaKyro ropHoii lIBlleHHH. KapTa Bcero HblX łne:l<leHTOB, l{ JleH41lUKOH H KaJTHWCj<OH 3eMnllX, BblweCKa,aHHoro BbICTy- B )KI1BeUKOH TaKalI, I111YWHX C 3anaLla, K BOCTOKy, no H TlIHeTClI npClKne co06pa3Hbl\1 (nOMopbe, MOrrOJl(e Cepall,Koił lIBlleHHI\, BblweynoMlIHyTblH MaTYB-KYHenroB nepeceKaeT MallOnOllb- lKe paBHeHHlI nOnOCb!, CJlellOBaTerrbHO '1TO BO)lOpa,LleJlbl pa3pb!Barolllero B CepaLl3KOH CKOH TeppllTopHlIX. nHHHH II ,OHOI\ (oc06eHHO Ma30BHlI, OTHOWeMHI1. TaMH BJlH4HHH MHOr04HCJleHHblX 6paJl(eHbl '1TO pa3rpaHI1'IHTeJlbHOH cJleLlyeT cywecTByrowHX yKpaHHcKHe ceBepO-3anallHOH ropaMH, npeLlnOJlOJl(eHlle, H'VIeeT xapaKTep 3aKJII0'1eHHe ,lleCb npO'lHM nOJlhWeH, cerOLlHlI, B Mbl !'vIelKllY n011J1l1Whe!'vl H £eCKl1llCKHMH uenH). 8. Il CTOpOHbl paBHeHl1l1. n03BO.ll1eT aHanl13, cnenaTh npocywKH paJlleill1Th Ha llBe 06pa60TaHHblX cneLlyrowllc JJIaKOBblX "y,TbTyp B KapTorpal!J1I'leCKOM BblBOllbl: B OCHOBHbIe KaTerOpltH: nonhCKliX KpeCThllHCKHX �,. -e, 1)1- (i.3 aj npocywKa "na TblX KaTeropHH II cHonax, garściach", coneplKHT a lKaTaeHHblX B cnoc06,leHHH. H aapbllHToa, ',OHTaJlbHall T. e. a nOKocax MJlH BepTHKaJlbHall), TpanHUl1l1:Vl ropl110HTaJlbHO xJle6oB: HIIII nepeKpeCTHblX pa3HblX UHlIX 6blJla aj THKaJlbHble Ha paHOHe. TpH 2) B MblX xne60B), H 3), laTO nepHOLl H nocne npocywKy 06pa30M KapTbl Tpyna npell(Lle, TaK THnH'IHbIM ropaMH 3) C 'leM XJle60B KoneH KOHUC npOBHH- CHonax. Bep- paHOHax, nocpencrBoM (CMO- B nOKocax H 7). cepna, PacnpocTpaHeHHe B KOHue BblcTynaeT pa3Hblx XIX 'ITO n03BOJUlJlO npocylllKy npelKHero THna, KyJlbTyp - :no Hp KonHbl palHlITClI He' TonbKO yKnanoM a) OKalaJlI1Cb Cpe.'lH KonCH: [([mc B KonHax cpa3Y nocne xJle6a, 4) foplnOHTaJlbHb!C CHC'nOB II cjJyHKUHII l' nOKoca; B KonHax KonHbl, cKllp11aM npocylllKa H lIBJllIeTClI acpTHKa,lbHO-PllilOBb!X. HO H cjJyHKUHefi. B npHH- npeHMyulccTBeHHO npeHMywecTBeHHO KaK cjJop:Vla, npH6J1HlKCHHall HJlI1 CTora:VI - C TO'lKll comaCHO XX TpCXp5IilHall - o nOll13H;JllCb 3aHMCT130BaHHble KOHCTaTHpOBaHHblC B 30Hax COXpaHJ113lllHMClI He3aBHCl1MO C ,llpyroii B TIonbllle TpaLlHUH- vel "kucka", npOHCXO)f(,.'leHI1I1 KaK KOnHb! -- Bccro pacnpOCTpaHeHl1l1, HeKOTopblC "kuczka" KoneH, H 'leTblpexpll,Il,Hall KonHbl (npe)f(HI1C 30Hbl HaceneHl1eM. DO.lhlllC 60;lbllle BCCH cTpaHb!. cTapelilllHM ponHMOM - cjJopMa BblcTynaCT. B TIOJlblllC aepTI1Ka.lbHble vel ••słonik", B.) BblcTynalOWl1e BapbllHT )Ta OT "rząd", aepTI1KanbHo: aHaJlOrJ1'łeCKHX CTOpOHbl, BaphllHTb! BepOllTHO cnopaml- BcpTHKanhHO- repMaHCKoro 6paH11cH6yprCKo-nY)f(HllKOrO npc>- npOHCXOlKneHHlI, HHlKHeCl1ne3CKoro). H<I1BaHHfl )f(aTBCHHbIX KoneH (CMOTpH KapTbl Hp 4 nBC rpynnbI: CB1I3aHHble C cjJOpMOH KoneH YKa3blBalOWHe OTHOClIll(l1eClI (l5 "mcndel" 3peHHlI lIpOBble. yK,lanKH BepC'lITHO CB1I3aHbl C 11aBHH:VIHTpanll- Ha nOilC'IeTa ypolKall OC06CHHO MeHDeJlI1 C'IeT npl1MeHeHI151 Ha KonHbl, WTYK), apXal1'JCCKOH OCHOBHblC cnoc06bl Ha 6 no XJle60B, KonHbl, cyllleHHc npH'IeM pacnpOCTpaHeHl1l1 Ilon HblX, nb!. TaK npl1'łI1Hbl ..Luo". B KonHax. )),l1aneKTJ1'łeCKI1C "dziesiątka" cHonoB) 4 - ,llCClITKa (lO 51BnlllOTClI rrCpe)f(J1TKaMI1 MeHAenll CHonoa, llnH no 2 KOTOpbIX nYJIKOneKa. CHCTCMbI. cylllecTBylOwHe x.le60B B OOJlbllle nocpCllCTaO:Vl TaKlKe BO '1HOrI1X Dpyrl1X YKa3blBaeT (rOpJ130H- pa3HblX CTpaHax Llcpe- EBpOI1hI, Ha TO, 'ITO OTneJlbHblC HC3aBHCI1MO B C.1aBlIHCKI1X, pOMaHCKHX Bb!CTynneHl1l1 ilHcjJcjJCpCHuHpOBaHHblX 13apbllHToa, CB5I3b C TepplłTOpHlI~IH ~:, - TIonbllla. iepMaHHlI, 51BJllleTClI KJ1aCCI1'leCKHM rrpHMepOM CXOlKHX reorpacjJH'leCKO-KJ1I1MaHI'leCKHX l.JTO KaCaeTC5! KynbTypHblX <jJopMe pllila KpeCT ABCTpl1l1, QJOPMbl rcorpacjJl1'1eCKO-KJ1I1MaTI1'1eCKH:V'll1yCJ10BHlIMH. 3TH IPOpVlbI Bblpa60TaJTHCb, a,lllllHI1CM 06bllCHeHllC'v1 -- OCHOJ3aHHHKOnH'IeCTBa 11 Ha nynKOJlKH pacnpOCTpaHeHbl 30H (30 llleCHlileClITl1pH'lHOH npocylllKH aepTHKaJlbHble pa3MelJleHHe KaK Hnp. ,lleC5ITKOB, no BlIHHblX npl1cnOC06J1CHl1ii) 06ycno13neHbI "krzyż" KOnl1'1eCTBO CHonoa CHono B) H "półkopck" (60 7) Hnp. "kreuz-haufe" K ::lTOH rpynne, C'II1TaJlH Ha "Konbl" T,lnbHblC "kreuz", ./IlTaJlHlI. ,lla13HerO cnoc06a KaK qlaK- - Ha3aaHl1l1, cHonoB), oc06eHHO XJlC60B, CB1I3aHHblX B CHonbl, - 'ITO np013HHUHlIX, "postawka" -::- CJTOBaKl1l1, CJIOaCHHlI, Tep:vmHbI, 60,lee - Ha3BaHHlI, b) 3a- OCHOBHylO ilHcjJcjJcpeHUHaUHIO aepTHKaJlbHO-oKpylKHblX B .\1aClllTa6c nOJlbCKl1e Ha3BaHHlI, HCMeUKHM npHlllnblM 13peMeH rne coxpaHH,lHCb CTaTHCTll'leCKI1VI DaHHblM BepTHKaJlbHO-LlByxpllDHbIX KaK MOlKHO no,laraTb, aj QJYHKUHlI BepTHKaJlbHblX no 113 rep,VlaHHII ceBepO-3anaDHblX MHOrO'lHC,leHHb!X croceHa' rOpH301fTaJlbHO. CHonOB, KonCH: "kriz" J c06HpaHHe reorpaljJH'IeCKO-K,lHMaTH'IeCKIIMH :VlOlKHO npOH3BCCTH c .. lenylOwylO H 8) C'TJlH'laIOTClI 06CTO- MeHbllleii npHcnoc06JlełłHH TeppHTopHlIX TaK '1eThlpexpll11HblH 6) rne CBl1neTC.lbCTBYIOT '1eCKH, OT HenaaH~IX BepTHKaJlbKO- yCKOpHTb yKJlanbIBaeMble "baba") HaBeCO:VI, 'ITO MOlKCT CBH,llCTenbCTBO- THna cjJaKTOTl 13HywaeT, vel "kupka", (POPM, 3a13ne'leHHblX a oc06eHHO BeKa; Tpe6ylOwylo ilepeBlIHHblX Ha ropCKHX KonHbl, B )TOrO Ky6aTYPY onpelleneHHblX "kopka", "kozio!"', 03H- (CMOTpH KapTbl ljJOPM KoneH: 0111Mble lIM(Hnp. If.lll Ha lHa'lH- (oc06eHHO 9). Hp 3peHIIlI BOHHbl 3a6pOllJeHO 'ITO KonHbl 011HaKO, MHOrO'lI1CJleHHble pacnpOCTpaHeHl1l1, a He60M 3aHMCTBoaaHII~ IICXOlK,lleHl1l1 (TpexpllDHblii pa3Hblx reppHTopHlIMH 06p;no:V1 Ha3BaHHlI). pll110BblX 11 OonnllCKOM pllil B Ka'leCTBe OKpylKHblX H oc06eHHO ceBepO-3ana.LIHbIX BepTHKaJlbHble Ha'laJlOCb cjJOpMbI, 06YCJlOBneHHol1. KapTy TO'lKH B HCCOMHCHHO r,laBHblM H e) npH V). KonHax, XJle60B KynbTyp 5, 6 Ha 6blCTPYlO KonHbl nocpeilCTaOM H CCH'IaC - npHMepOM )I(aTBeHHble IV), Ta6;1. ropHhLMH npe.LICTaBJTlIIOWHe cjJOpMy, H n03BonlllowYIO (CM. )Toii KonHbl, cnoco60M 0pocylllHBaHHe H 3TOM 3aMeTl1Tb, J1MeIOWI1X Hal1MeHblllylO B OO,lblllC d) B Kon- UeHTpaJlbHblX H B OT.LIeJThHbIXCHonax Hp lITeJlbCTBO CB1I3aHO C BBe.LIelUleM KOCbilI TpaTbl III B OTneJlbHblX B MllpOBOH pacnpOCTpaHHnHch (CMOTpH BepTHKaJlbHble Il 3na'lHblX KonHax H aepTHKaJlbKO-pllnOBblX npaKTI1'IHbIM 11), nOD rOJlbl\1 n03.lHe:V1 nOllBneH~111 a:V16apa B 30He Ha IOrO-BOCTO'lHO.i1 TeppHTopHH, 5) OCHoaHble H npH aV16apoa, CTapeHWHM I B JilO6nl1HCKOM npocywKH OrpaHI1'lHaaJlHCb B ropH30lHanbHblX BepTHKaJlbHO-OKpYlKHble YP0)ł(3l1; 06pa30M ropM- H OOJlbWH MaccoablM OKpylKHblX xne6a Bccro 2). Hp nnOWaLlll (CM. Ta6Jl. - HlnOB roplnOHTaJlbHO- Ta6Jl. O cpaBHHTenbHO CnenYCT yKJlanblBaeMblx KonHax (CMOTpH OOLlKapnaTbH, pacnpOCTpaHeHHlI ComaCHO BaTb npH- yK,laLlKa CJle.LIYlowl1e H ropH30HTaJlbHblX rnaBHblM .LIepeallHHblx (Hnp., (CMOTpH - pelKe cylllHnlf Ha a a IOro-aOCTO'lHbIX B nOKocax npHcnoc06neHHI1. MelKllyBoeHHblH re.1bHoii C) U1111:V1H xpaHCHI111 XJlC60B a OTneJlbHblX a OTLleJlbHblX cHonax, npHcnoc06J1eHHH npOCTpaHCTBe fpaHl1Ubl Kapra b) pacnpOCTpaHeHHOH KonH!>1 BblcTynaJlH nepeBlIHHblX CHonOB H BepTllKaJlbHO-pllnOBblX LlepeBlIHHblX MeHbweM pa3Hblx KOHCTaTHpOBaHO B nOKocax, XJle60B BTOp,1l1 H3 ynoMlIHy- npocywKa a TaKlKe OT HX KOJlll'leCTBa. B ropHl0HTaJlbHO-nepeKpeCTHbIX; a yKJlaLlKll BepTHKaJlbHO-napaJlJleJlbHbIX, npocywKa J Bbl.LIeJllleTClI pll.LI nOArpynn, H ropH30HTaJlbHO-napaJlJleJlbHblX BeKa HaH60Jlee a CHonax. nOMOWH rpynn B OOJlbllle, Hax BepTHKaJlbHo-oKpylKHblX XIX npH a 3aaHCH:VIOCTI1 OT cnoc06a cjJOpMbl npocywKH nOMOwH 1I1 - KonHax, KalK.LIOH H3 onHcaHHblX coxpaHflBWHMClI H aj TpH CMCTeMaTH'IeCKHX rpynnbl: t. XLVII C TaK MHOrO'lI1CneHllbIX 3THII'IeCKOH II repMaHCKHX yCJlOBHH, 'lTC' TO'lKI1 aHa,lorHH 3peHHlI CTpaHax :VlOUIO 6bl Ha 6blTh npOCTpaH- TCppHTOpHlIX EBpO- OC06CHHOCTeH, TO OHI1 npOllBJllIIOTC51 B cneUHcjJH'IeCKOH 30Hbl pacnpOCTpaHeHI111 KOTOpblX YKa3bl13alOT Ha reHeTll'1eCK)'IO HCKOTOpblX rrynn 11.111)HII1'JeCKHX 06pa30BaHfIH. �674 675 jJHYlli EOr)IAHOBWI IlblX nOMelUelll1l1X (KapTb! Hp 15 J1 16) li '1eplIaKJl XOll1H:CTBeHHhIX 11;.KlinbIXnOMellleHaii (HP 14). I1cc.lelIOBaHl1l1 OT)leJlbllblX 06'beKTOB, OCHOBblBallCbHa aHaJll11e Bccro MaTCpJ1a.la, AMEAPhI, MHhlX .. TAK HA3hIBAEMhIE TIOMElllEHMJ1 X03jJJ1CTBAX .lIJIjJ "SPICHRZE", XPAHEHlUI B TIOJIhlliE HA 3EPHA HA TIEPE.'lOME B XIX ¢OHE nOKala.rllf, 9TO BbIcTynałOlllHe Ha Teppl1TOpHH TIonbWJ1 aM6apbl MOlKllOpalilCHI1Th Ha HecKOJlbKO TllnOB Jl BaphllHTOB. OCHOBOMnJlll np0l11Be)leHHll Tl1IJ1naUl1J1 npl1HlITO KPECThjJHCKMX B HaCTOHllleH CTaTbe C911TaTb npJ1HUJlD "'lOp<POJlOrI1geCKOH1111<pcjJepeHllHaUI1I1. Cpenlf 11 XX BEKOB npH1HaKOB, KOTopbIe 6bJJ]11 npe;.Klle Bcero npllHllTbI BO BHII\laHI1C, cnenyeT ynoMlI- HyTb KOHCTpyKUHIOCTeH (Kap Ta Hp 3), <pOpMy KpblWH (KapTa Hp 4), nO.l <pYHllaMcHTa Pe110Me (KapTa Hp 5), nJlaHl1poBKY (Hp 6) 11 Be,ll1'1JlHY. CTaTbll - aM6apbl Ha <pOHe HHblX nO'\lellleHI1H lVllI CKl1XX0111HCTBaXB TIOJlbllle Ha nepeJlOMe XIX BOi{ nonbiTKOM B nOJlbCKOH JJJnepaType 6apOB, pyKOBOllllCh KpJlTepHeM XpaHeHl1l1 1epHa B KpeCTbllH- COnOCTaBJJllJl pelYJ1bTaTbl KapT OT Hp 3 LlO Hp 6, ,\1O;.KH.0KOHCTaTl1pOBaTb, 9TO 11XX BeKOBlIBJllIeTCll B OCHOBHOMnep- np0l13BelleHI111 TlmOJlonm 0603Ha'leHHble KpeCTbllHCKI1XaM- Mop<pOJlOrl1Jl, <PYHKUI1I111 BpeMeHHOM H npOCTpaH- CTBeHHOll IlH<p<pepeHUl1aUUH. TIp06JleMa aM6apOB pa36HpaJlaCb B COnOCTaBJleHI1HC npyrliMI1 X0311HCTBeHHbIMI1 HC'le3aHHH aM6apa, Ha MaTepliaJlbHOH BaHHlI P. A. E. n03BOJll1JlO IiCCJlellOBaTb npH'II1HbI BblXOlKileHl1l1In TeppHTopHH ynoTpe- HHlI OT 3x 3110 4x 5 MeTpOB; CTeHa cpy6a, Ka OCHOBaHHll Ha OCHOBOi{HaCTOlllUeii CTaTbH 6bl.~1I TeppHTOpllaJJbHble 6JleMOH aM6apOB B 1955 r. KpoMe ATJlaca), npmnBeileHl1bIe HCCJleIlO- rpa<pH'leCKHX, <PIiJlO,~Orli'leCKHX Jl apXHTeKTOHl1'leCKHX HHCTHTyTOB, a 11 pe3YJlbTaTbI npUBeJl H3 aHKeT. TIpH pa3pa60TKe np06JleMbI YJlOlKeHl1allB cpy6, <pI1'1eCKO-CpaBHIUeJlbHhliiMeTOll. B npocTpaHcTBeHHoM aM6apoB y'IJlTbIBaJl TIlliOJlOrH'IecKyIO KJlaCcu<pHKaUJl!OaM6apoB npOCTpaHCTBeHHoe npOllB,leHl1e mITepaTypy OTHOllleHJlIl MaTepHaJl, TIpocTpaHCTBeHHoe n. Kaca- xapaKTepHblX 1860-1960 rOilOs, KOMnJleKCHblX npJl3HaKOB OCHOBblBallCbHa HHTeparype BaTh, 'ITO aM6aphl KapTa Ha TepplITOpHIi Hp 1 npellCTaBJllleT npouecc Ha'lep'leHHble KaMHHX; nocTpoJ1Ka 2 - MUJlll, Jl He 06HapylKeHo, TeppHTopHIO, rne HO rne rJlaBHblM 06pa30M BpeMeHI1 K nepHony, III. aM6apbl 3aTpOHYTOMY ilJlll XpaHeHJoIJl3epHa, II XpOHOJlOrł19CCKOM noplllIKe lIBJlllJlłłCb: 'IynaHbI (KapTa Hp J 3), pacnpOCTpaHeHllll JlJlII '1eTblpCXHaBeCHall, 3Toro BCTpe'laeMbIM B TIonb- TJlna, OXBaTblBalOllll1e TeppHTopHH c HaJ160Jlee pelYJlbTaTbI I1CCJleilOBaHIIMapxco- paTylolllHMl1 la rJlnOTe10H npOIlCXOlKlIe- TlIna. CeBcpHblH BOCTO'IHO-ellpOneH:CKHij:THn. OH pa11IeJllleTClI Ha lIBa Y3KO<pacanHbIe (Kap Ta Hp 9) I{ lUJ1pOKo<pacalIHble (KapTa 10). 06lUlle nonTHnOB: TIOJlhWII cHenyeT J1CKaTbB BBell,eHJ1l1 3KOHOMJ1'1eCKI1X nOMelllełll1ll nJlpaMJ1ilaJlhHall IIMelOlllJle TaM 3TO Ha3BaHHe, CO CTapOCJlaBllHCKJl.Ml1 Jlape'lHblMJl aM6apa- lIBJllllOTCll OC110BHhIMI{apryMeHTaMll, MeTpa - TIPH'IHH JlCge3aHl111aM6apOB Ha TeppllTOpllJl Kphlwa CBJl3blBaeT '1epe3 IOJKHO-eBponeiicKHe 3epHO- HHJl 3Toro HaCTOlllUell CTaTheH. B 06J1XOlI HOBhIX, 60Jlce OlIH03TalKHall; rJly6oKo CO CTopOHaMIl B rpaHHl..{ax 2,5x COJlOMOH. reHeTJ1geCKH 3TOT Tlłn aBTop norOB COXpaHI1JlI1CbTpallHIJHH 06 TIOHhlUH lIBJIJlCT- yKJlallKa OCHOBa}I11lI Ha 3eMJle l1JlH Ha HayrOJlbHblX KOHccpBaTlIBHblM CTpOJlTeJlbCTBOM Jl HeKOTopbIe 3 - IICTOpl1'1eCKall, CBHneTeJlbCTByeT O cy- TaKHX 06'beKTOB, OTHOClIlUl1XClI no Ha Teppl1TOpllJl MI1, C'Il1Tall, 'ITO 3TOT TJln npHHailJlelKJlT K CTapeHllll1M aM6apaM, nOBceMeCTHO BCTpe'laIOTCH cnOpailll'leCKH, nma B nOJlb3Y 3TOMrJ1nOTe3bl. C CI1HbHO BblCTalOWl1MIl HaBeCaMI1, KpblTall lUe. rpa!lJ1llbl TeppJlTOpl1l1, TlIe HeT aM6apOB Jl He COXpaHI1JlaCb O HlIX Tpa- O)lHaKO JlIlTepaTypa, ruecTBoBaHHH 1 - noro aBTOp HacalKneHHall, Bble aM6apbl, TIOJlbIIlH lIBJlllIOTCll perpeCCl1pylOlllHM npoueCCOM. MecTHocTIł, rll,e aM6apb! TeppI1TOpHH, r)le XOTlI aM6apoB HX CYlUeCTBOBaHJlI1,4 - li I1CTO'l- MOlKHOKOHCTaTllpO- IIC'Ie3aHII1IaM6apOB B Te'leHJle nOCJlell,HerO CTOJleTHll. Ha Hei{ npOBHHIIHJl 0603I1a'laIOT: BbIcTynalOT aM6apbl, 3TOii 3noxe pacnpOCTpaHeHlle TJ1n nOT IOJKHO-eBponei{cKI1M H CJlOBaI.lKI1M. TlIll JlI06JlJ1HCKO-Ma30BeuKJ1ii (KapTa }IP 8). XapaKTepHblMJ1 npH:maKaMl1 3TO- 9aCTO apKailHall, AHaJlJl3HpYll MaTepłłaJl CaKJleBI1IlHhIM, KpyrJlblM, 2,5 no 4x 4 MeTpOB; CTeHbI B cpy6; AJlll n.aHHOH: Teppl1TOpl1l1. HHKax, OTHOClIllIHXClIKO BpeMeHIł, npellruecTBylOlUeMy 3TalKHOCTb, C JleCTHJlueH: BHyTpll f O TJlna HBHllIOTClI:nHaHJ1pOBKa B cjJopMe KBanpaTa, npOH3Bell,eHO Ha OCHOBaHl11lCI1CTeMaTJlKH, Tl1na 113Mepe· cpaBHHTeJlbHO nJlOCKall, CB060ilHO KOHCTpyKI.\J10HHO HeCB1I3aHHallC HI1M; reHenl'leCKJl Cll, MelKllY npO'll1M, OIlHHM 113 apryMeHToB HX KOJll1'leCTBeHHYIOilH<p<pepeHIJJlaUHIO. IlMelOlllero 06JlenJleHHall CHapylKlI CJlOCMfJlHHbl; YKJlan- lIByx- J1Hj{ 'IeTblpeXHaBeCHall, npJ1'1I1CJJlIeT K aM6apaM npJlMeHllJlClI KapTorpa- npl13HaKaMH 3Toro I1JlI1KBanpaTa, COCTaBJllllOlllaii nOTOJIOK aM6apa; nOCTpOllKJl, KpbllUa pe3YJlbTaTOB JlCCJleIlOBaHHll, CBH3aHHblXC aTJlaCOM 6bl,111 HalBa- pa3MeweHHlI. 3eMHe, <pYHilaMeHTe JlJlI1 HayrOJlbHblX KaMHlIX; KynoHoo6pa3HbIM CBOlI'IaThrH: cpy6, Hall npo- Ja- TlmbI 11 Ba- JlMelOllllle TaKoe-lKe npo- 3TI1M TlłnaM ilaHbl\f I. THn CIIHe3CKO-CnJ1lKCKJ1H (KapTa Hp 8). XapaKTepHbIMIf aBTOp HCnOJlb30Ba,1 B CBoeM TpYile Heony6JlHKOBaHHbIe MaTepliaJThl H3 apXI1BOB 3THO- BhIileJlllll nplllHaKI1, CyMMJlpyIOIUHX, TaK CKalaTh, lIBJlllIOTClI: nJlaHllpOBKa B <pOpMCnpllMoyrOJlbHHKa TIOJlblUH. (TIOJlbCKOrO 3THorpa<pl1'leCKOro IOIlIHRCH BhlcTynJleHHll pbllHTbI aM6apOB, HHll, B 3aBłłCJl.MOCTI1OT J1X Teppl1TOpHaHhHoro a C IlPyrOH: CTOpOHbIIlIlHaMI'IKHpa3BHTHll HOBblXnOMellIemrn nJlll Bb!MOJlOTOrO 3epHa, 6JleHIl1l aM6apa YKa3bIBalOT Ha HeKOTopble BbllleJlIITb onpelIeJleHHble CTpaHCTBeJ1HOepacnpOCTpaHeHl1e . .lIJlll ynpollleHHll nOMellleHHlIMH, HcnomUlIOllIliMI1 Ty lKe <PYHKIIIiIO.BbllleJleHl1e C OAHOMCTOpOHbI npouecca Ha HHX npOCTpaHCTBeHHble rpaHI1Ubl KOHOMepHOCTl1,'ITO n03BOJlHeT, B CBOIO O'lepellb nnaHllpOBKa 4 >~5 B <POpMe npllMoyrOJlbHlIKa, MeTpoB, CTeHa B cpy6, C pa3MepaMIl nonTlIna: npl11HaKlI B npellCJlaX 2x 3 YKJlailKa OCHOBaHJ1l1 Ha CBaJlX HJlH HayrOJlbHblX KaMHlIX, nOCTpOHKa OilH03TaJKHall 11 ilByxHaBeCHall KpbIllla 6e3 H111111l IInH lKe C Hl1weil, KaKJ1MI1 B KO;lnoHKy '!YJlaHbl npli X0111llcTBeH- I1ml 6e3 KOJlJIOHKH.TIpI13HaKH, lIJI<p<pepeHll.HpYJOIUJ1eBapbHHTbl: II HHWJ1HaxonllTCll CO CTOpOHhl <pacalla (IllHpOKO<paCa}lHhIllnm) s .....•. ~.. "'""---,' BXon IIJlJ1C 60KOBOH CTeHbl �li 7 7 B XII-XV (Y1Ko<!JacanHbIH nm) Ka ABTop IIHTepbepa. Bep05łTHO fi IIrpalOWIIMII pO,lb KpO\le BeKax II HCMellKII\IH YTO CB5ł1aHHblC B OCHOBHO"I, aM6apOB B (<!JOT. 20, xpaHeHH5ł nO.lbwe onelICIbl CO B cpy6. - cnopa.JI1' CKaHnHHaBCKI1\HI a TaKJKC HOBblC KaMCHHblC a:Vl6apbl. nponO:IJKeHlle\1 pa1BHnl~ aM6apOB YKa3blBal<JT H1 Ill-IX, npHHan.1CJKaWIIX IIa K pa3HblM ynoTpc6JTeHfI~ a 11 pOllCTBeHHble "spichrz" fi pO)lCTBeHHble COnOCTalJJleHl1e OTIIOCilW1IXC5ł ,lpyn1x a cnoc060B TaKJKe xpaHCHH5ł flp0l11BeLIeHHble B )lHHaMI1'leCKOH IICYe3HOBCHH~ aM6apa HaH60.nee i1n>J 3epHa, ;Iapll nepll0)l X03~HCTBa. Mepe, o6yc,10BJleHbl xpaHCHloIeM paHHero IICKaTb He60.1bWlle HOBblX xpaHeHlle n.l~ B cpy6 pacnpOCTpaHeHHe lOiKl1YIO .1106.1I1HCKllti Óhl rb 60nee a B THna X-XIV \Ja.leHbKllX "COJl)K" oT06paJKeHHe nOCTCnel1HOrO no )TOT npouecc XpaHeHI15ł a:v\6ap non, CJlaB5łHCKIlX <POpMbl - 3eMej1b, Koum 5ł;\lbl koszowe). <POpM "a"16apOB" CBII- 6blJIIl (spichrze CTapblX no xpaHeHH5ł BeKOB, BCJle)lCTIJHe CKJlaUbl 3epHa, Bccro ypoJKa~. KOTOpblC C JlapbKO:VI). Ha 3epHa, OTHoweHHH KaKHMl1 6bl:nl B CTpoeIIHA. cyxoe Hml 'leTblpex non CTO,1611Kax. ewe .~- - ccrOLlH~ HalblBae\lblX "K.leTb" e.:JIIHCTBeIlHO xpallCHIIC.\1 110OXBa- CJlaB51HCKIIX 3e.\1C;lb (B I1o;lbwe a'16apYIIKOB, orpaHI1'lIlBa:JaCf> "COH- 1J,11'I~HHe\! XpaHI1JT11W 3epHa) KOTOpblX - -- 3epHa, In TaKOM 'Jero BbIBO)l, TOJTKOBaHl111ero 'IaCTlI B HIlX TpOHHylO nO\1eweHHll HMelOlllee. 11 K;la.nOBoH <!JyHKUHlO, B01HI1K no fJOCTpOeK, .1lOLleti, npOHCXO;KneHHiI Ha KOTopble Ha3BaHI111 nO~BepraJlI1Cb TOJlbKO npe,llHa3Ha'leHHblX BblllleOfll1CaHHbrti xpaHeHI15ł H "lamus" HOBall X0311ticTBax, HCMeUKoro aM6apa OHa C TPOtiHOH <!JYHKl\J1eHHe HallleJl npHMeHeHI15ł B,ll!~Hl1eM ynOM5łHyToro TeppHTopHI1 THn, "K,leTH" flMelOLUI1H CTapbIe CneUH<pH'leCKHi1 TOJKe HOBblH aM6ap I10JTbWH. xapaKTCp nocnenHero, Ero BH)l CTpOeHH5ł CTapble lOUJl1e HM KOWI{ .x03~HcTBax, B cpy6, npll CHJlbHblX Kynonoo6pa3HbIX BCTpe'łe C nlllOM nOCTpOCK B cpy6 x:re6Hble 11 ~Mbl, np06Jlc\Ta nO.%CKoti ai\16aphl nepeBHII CTaporo CJlHlllKO.\'1 Ma,lbI, .xpaHeHHlI 3epHa K.lanOBail He~lellKO"\ I1pll\leHeHlle nO.lbIUC _. nO\leWeHlle, XIV-XV CTa.ll1, 0,1\- BblcTynaBwlle B npOMeJKyTo'l- 'ITO H TaM aM6apa CTapO-CI1J1e3- npHH5łJla, nOll BJII1~HHeM 11 np'106peJla BeKax TaK;Ke cnpaBI1TbC5ł pcweHa H:VlelOllll1X KaK onHcaHO HOBoe B nllla 'IT06bl 6bLla OLleJKHbI 11.JKHJlOrO nO~leWeHII5ł, ...• MaJloH paifOHa. KaK Ha OCTaJlbHOH TeppJ1- nJTeTeHblM J106J1eflJTeHHb1M rJTI1Holl - J11L"nJW3epHa, ..•.. B TO MCTO,1\aMI1 6bl.1 npl1YI1HOH TOro, B TaKHX <popMax pa3\1epOB, IICnOJlHilTb )laHHOro BHnOH3MeHHnHCb CJ1JTC3CKOH Teppl1TOplH1 pOB 60JlbWHX _._-_.~---_"-_ KpeCTb5łHe), CTapblMI! <pOpMbl XpaHl1mllll, (nOXOJKHe Ha aM6ap), KOHCTpyKUll5ł 3KOHO:V1l1'lCCKOe pa3BIITlle leplla. Ha 3THX npHMeHCHHe xapaKTep nyHKTOB. 'ITO CYlllecTBylOwHe B HaWJTa H HOBblC npH3HaKfl. HC HaWeJI npl1MeHCHHiI 1-1;111 CJlOBaUKOro - yKpenneHHblX lillie rocnon,CTBOBaJlO B ceBcpHOH 'łaCTH HaKO non fi pH BJlH~HJ15łM O)lHaKO, HeKOTopble nOJIb10BaTbC5ł Teppl1TO- 3TI1M rnc He Bbl3Bana, 06beKTOB. nponOJlJKaJlO npll- 3epHa. aM6apa Ha noti. HC'Ie1JlI1 Ha a TaKJKe B palloHax, CTapblX 11J111 - npoI1CXOJK~eHHij, nOJTOJKet{HiI cKopeH (MeJTKOe )lBOp5łHCTBO, KpeCTbllHCTBO 1l0JlJKCH 6bUT npOHc- BCJTenCTBHe pacnpOCTpaHeHH5ł B CB~1J1 C 3KOHOMJ1'1eCKO-X0311ifcTBeHHoi1 CTPYKTypOH CKoro i),15ł B BOCTO'łHOH repMaHCKO- nO.lbWI1 HblH BCCn CJ1aBllHcKHti nO,lOCbl XpaHHJlI1111a AJT5ł 3epHa <jJopMa I1C'łe3HOBeHl15ł - - BepOllTHa. BCJlI1Kail DOJlbllla), nOJlHOrO MeJlKOe nocpCllCTBC 60Jlee CTapble npouecc nOrpaHHYHoi1 reorpaqll1'leCKOrO X03i1łicTBO. B KpynHblx KaK cBoero (l1oMopbe, cpenHe-noMew,l1'łbe TeppHTOpl1~X He\1eUKOM "spichrz" <pyHKulleH BBH,lIy nOT repMaHcKo-c.laB5łHCKoti 'ITO BTOpa5ł rMnOTe3a CTpOeHH5ł C TpOHHOH BpeM5ł fl."leIOWI1H 11 npe6blBaHI111 C.1<IB5łHCKOHnOJloce. 1e'LIII. (kl~ć) ll.l~ HI1Ma5ł YTO OH npOHCXO)l11JT npM YHo6HOC HO\lI1KII ,,;KI1THlIUd-i.", CXOJKa5ł C aM6apO.\1 CTOYHylO 'laCTb II BeKax Bep05łTHO OXBaTbIBa.1H Bce C.laB~HCKlle JIOMI!KOB (~oleklo 6bl Ha3blBaeMoro rpaHHUbl 5łMbl It KOlllll, OKa3aJTIlCb Ma:lbIC nByx <POP\! CB5ł311C 3TI1M, HyJKHO 6bUO 06e3ne'łflJIII nO\1eU.leHI15łMIl H1MeHeHI1i1 <pyHKUHIO cnanMlorO H CCBepo- CTpoeHHe, aM6ap, npl1 CTPYKTypoti OrpaHH'ł11BaJJaCb ellle Bn115łHHC'Iol ceBepo-repMaHCKIIX OLIeJKLIbl 3epHoBoti THn )lJl5ł XpaHeHH51 3epHa, n03L1H1111nepl·IOIJ. cpy6JleHHblX H UeHTpaJlbHO-B patioH). C(:>YHK1Jl1l13TllX .\lo",eT (B Ha rCOJlOffl'leCKo-reorpa<pl1yeCKOH xpaHII.lllwa B KOHCTPYKUl10HHOM B.ll1~JIa TblBaKJT <!J0P\1, CIl5ł3aHHble nOCTpOHKH Ha JlI1TepaType. npfl'JfIH C'lHTaTb, KapT. paCl1pOCTpaHeHlIC 3epHa, BC;le.nCTlJlle 3anaLlHblX 1136e. Bep05łTHOCTH TOpHI! rrOMeweHIUI <!J0p\1a c.laB~HCKOH) CCKO\1" (sąsiek), H ynoM~HYTblX X~-Xll B TC'lel111e 1Wvlb!. TaKI1MIl (reHenl'leCKII 'OJTa CTapall Ha npl1 Cpy6neHHblH 06pa30M: rrpHMI-ITHBHbIX II HenpaKTH'leCKHe KOllCTPYKTl1BHblX 3cpHa a\16apHKll K.leTb pH~X, 3epHa. <jJco,llaJlW)\la He .\IOL1H yJKC rO;IHTbC~ " KOHl1'leCKOH pacnpocTpaHeHI1~ MCCTOnOJlOJKeHI15ł. <!JYI-lKUl15ł. )TlIX B CJIe)lyeT nOMeweHHH Ha 1101BOJl~IOT CJle,llYlOlllHM qJOpMaMI1 H "komora", OCHOBbIBa~Cb I1CCne)lOBaHH5ł, npOTeKaJl CTaTbC, C pe3YJlbTaTaMH YKa3bIBalOlllllX 13-16), pacnpo- 11 po,n,CTBeHHblC Ha1BaHI1H: BblCTynJlCHI15ł aM6apa Hp WCCTb B HaCT05łWei1 "lamus" B03HHKaHI111, pa1BHTl15ł 11 BMeCTI1JlHWa IICKJllO'lIITC,lbIIO I1X WHpOKoro nO)lp06HO 11 flCTOpl111 n ..15ł 3ananHblx rpalJlolUbl -lepl1a, 6b1JlIol, B r.laBHOrl BcJlenCTBl1e "solek", Ha TCppl1TOp1l11 I10JlbWI1, apxeOJTOn1f1 Mop<jJonorllcH. "świreń" - TaKJKe KapT, (KapTbl npouecca OTHOWeHHI1 HeTCJlbCTBy liX 3epHa np1lMI1Tl1BHbIMI1 leorpa<!JHyeCKHC .,sy/ck" reHCTltyeCKI1C <popMe IJ XpOHOJlOrlol'leCKOM a CB5ł1b C IlX 60IIce Ha1Bal1f15ł; KapTb! nlllOJlOrl1l1, ~3blKa onHcaHbl Ha3BaJIHH; pe1YJlbTaTOB K cro HeKoTopylO KOpH~M CTpaHCHI1i1 H 'lacToro l'IMeIłHO: <!JYHKUHI1xpaHeHH5ł XOlllI Tb B ceBepHoH Ha1BaHH5ł .,sypanicc" KpO.\le B nO.lbwe, Lm~ 3epHa: cpy6.1eHHoe nBa pOLIa nO\1ellleHIIH IJ..l~ XpaHeHI111 OneJKIJ.bl; B 60.1ee n03nHI111 nepHOLI n051B.l~eTC~ BTOpOH po.n nO:VlellleHHH - nCpCB~H- HblX <pOpM. BeKax pacnpOCTpaH~JOTC5ł 3anaIJ.HblX Bm1~Hfli1. K,lancil. nOna,Ja1OTC5ł ewe OTfrOWeHIIH 21, 22), 5łB:J~IOTC5ł naJIbHetiwH\\ B01HI[;: BblcTyn.leHlI~ ;KI1THHll C a \16apa\f1l ll,l~ l\olop<!JonOfflYCCKOM THn COB\leCTHoro K,leTei1, H nOMeweHfli1 ynO\I~HYTbIX n.laHI1pOll- BOCTO'lHO-eBponeticKHH TeppIlTOpH~X TaK Ha1bIBae.\lbIX 1l0\leWeHHH 3epHoxpaHH.lfllllaMH B CCBepHblH Ha C,laB~HCKIIX a\16apOB, ;KflJlblX BblWC 'ICCKI1 aM6apb[, KOTOpbIC, CYI1TaeT, XII-XIII B C.laB5łHCKI1X 1epHOBblX IV. COOTBeTCTBYIOUJa~, B CB~111 C 3T11:\f1l npII1HaKa.\lIl, C 3aUayei1. 6,larOllap5ł Bblwe a B Ma.lblX rrpHBeJlO KTOMY, KaK H npe,llWecTBy- B 60nbwllx npflMeHeHl110 aM6a- TPOHHYlO <pyHKUl-IIO, T. e. xpaX01~HCTBax ero KOTOpOC pacnpOCTpaHIl.lOCb ponb B Ha'lana nO.lblllC nocpe.nCTBe. B KPCCTb5łHCKO.\1CTpOIlTe.lbCTBe a\16apbJ llBO~Koe B.111~HHe: K,lallOBOH OK'13a.10 Ha cywecTBylO- �(fiS 679 1. CKoro TIp:'IBe"O paHOHa "K.leTH", nO'lTH Ha BCCHTeppHTopHH H CH.lelfIH) KOTopble (la HCK;l/{)'leHHC~l K 1l0CT<.:nCHHO~IYHC'le3HOBaHHIO BCTpe'ła.lflCb nOBce~lecnlO no CCBepHOH 'łaCHI XpaHH,JlHLU n:UI BpeMeHH nOilB.leHHil Jh06m1H- 3epHa K,laUOBbIX THna B ~la- .1bTX X03ilHCTBax, 2, nOcTeneHHo OrpaIlH'lH.10 lIalHa'leHl1e XpaHI1.1HW C TpOHHOli XO"l5!HCTBaX, K:lallOBail O.'lelKllbT, He B.1H5!H. 0.'lH3KO. nepeHil.la oc06eHHO pO:lb Ha ;KH.loro npouccc ¢YHKIIHei1, BbICTy- nO~lCLUeHIHI II xpa- I1C'lC"lHOBaHHil ca,"'oro XV-XVIII nOilB:I5lI0TCil BCKax, HapiłJlY B 1J,eHTpa:lbHOil eHHbIe I1ml HaMI1, Ha"lblBaCMblMI1 C K:lanOBbIYIH H BOCTowoa COCTaBJlillOWHC em1Hoe "spichlerz" B KOMn.leKCC TIO:lbWe uenoc B )lO CHX flOp cywecTBylOwl1X Ha BTOpylO )l(l1nyKl He HaX011ilf. ilBn5lKlTCiI Ha KOMHaTY. aM6apbl li nOMcw:eHI1i1MH TeppHTOpHI1 CTpaHbl ¢OpM CT05lw:ec BpeMeHI1, bOJlee xpaHeHII51 nOll XpaHeHl1il aM6apa KJlall.OBail, nOCTcneHHO HanpaBJlCHI1H. 11 KJ1anoBoi1 BblMonOToro BilHHHl1eM 3ana11Horo npl1MCHellfl51 B 1136ax, OHfI oc06eHHoro fIOJlbWH, lepHa, Wl1pOKOrO x;le6a 60Jlee flJlH K3MCHHoro KaKH M KJla)lOBOH :noro 3epna, ilBJ1i1KllllI1XCH Tl1na KaKI1~111 110 KOHlla XVIII TIpOllCCC CHa'laila BCKa, T. c. :nOT C HHM aM6ap, no KapTa pa"lBHBaeTCH rYMCH, Ha H Ha Horo CTPOl1TEJIbCTBE B XIX M XX Hp 6 H KapTbI aHaJll13 HeKOTopblX npl13HaKoB) KpOM", KOTopoe, TOpI1lO, a ceK'Iac Pe310Me Tenepb 1J,e.'b HacToHwea np06JleMbl, K,'laTYPOH ilOToro CTaTbH npCllCTaBHTb xile6a, COilOMbl 3THOrpa¢H'leCKOrO 11 ceHa. B KpeCTbilHCKOM MaTepHaJ1bHOH 6bT!ll1 nonO;lfrCHb[ B nepol11l MaTepI1aJlOM 'lTO nepOilTHO 6a30a 1954-1960 ll.nH ll.JlH XpaHCHI15I Hc06MOonHcblBaeMoH paCKonOK ylKC B ncpHOll Hay'£HblX (HOp, paHHero np06JleMbl ll.n51COCTaBJlCHI151 TIOJlbCKO- rO.ll.OB B 336 ,ll,epCBIDIX ilI1CTOB. B HeKOTopblX H3 .'lI1TepaTypbl, OCHOBaHl111apxconOrl1'1eCKHX CTaTl1pOBaTb, X03ilHCTBe HccnCllOBaHI151, np0l13Be)leHHblC ATJlaCa CeTKI{ I1CCJ,ell.OBaHI1HHa OCHOBe onpOCHblX Ha Q>opMe HeKOTopble CBH3aHHble C Q>OpMOH, Q>yHKllHew, KOHCTPYKlI,l1CH I{ ll.l1aileKTIł'lCCKOH: HOMeHnOCTpOHKH, CJly)((aweH 51B;15IIOTCH Teppl1TOpl1anbHblc ro B KapTOrpa¢l1'leCKoi1 crry'laHX nOCToilHHoi1 KapTorpaMMbl cOpep)((aT D ropoll.C rHe3HO) MO)KI{Q KOH- nO!lbCKOe pOMy LlOCTpoeHbl TIoCJlCllHilil TOpl1H TIOJlbWI1 CJlell.yeT, cTynalOT HaCCJle- 'lTO Ha n03)((e 11 CTpoeHHaH 3alillMaJlO nO:lbWil B Ha- 11 LJCXOCJlO- H3 nepBOHa'laJ1bHB,151IOTC5InpOll.O,1- Bl111HO [13 KapTb[ 3cpHa Ha Hp 3, rJlHHHHOM '1aCTO I1CnOJlH5IeT ew:c ponb 'ITO Ha ceBepO-3a- CBo,nKa TeppHTOpl1aJlb- nmOTe3a, 'lTO ryMHo B03HI1KnO BblcTynJ1CHl1e Ha TeppHTOp1111 IIOilbUlI1 (lleHTpaJIbHble 11 ceBepO-BOCTO'£Hble Ha3BaHH5I, CBil3aHHb[e na3BaHI151 "zapole", KOr)]a C ryMHoM. MH- 03HaqalOw:ee ,,3a- TO 3Ha'llUCJlbHO 60JlbUlYlO npOHHKHOBeHHeM 60nee TaKI1e Ha3BaHI1il HOBoro, Teppl{- Hati60Jlee 3aKpOMOB CBI1)lI1TeJlbCTBOBaTb o nepB06b[THOCTH KaK "są- TOKa, K KOTO- (sąsieki). 8, 9, 10 I{ II) HJlJlIOCTpHpyeT BblcTynJleHHe B ryMHax. CKeJlCTHylO KOHCTpyKl(1I1O C 06U1lłBKOH 11r!lllHilHHail CTpaHbl. KpoMe Ha nepeBilHHOM C nepCK.llanllHaMI1 crpaHbl n03)((e. B Y3KI1X CTeHax. cywecTByeT TeppHTopHU 113 KOM6HHalllll1 11Jl51BceH TeppllTOpl1lł KaK KOHCTPYKlI,l1H CTeH 11 Q>0PM KpblUl 11 nepCBHHHaH nO~1 nepBOHaqa.'lbHbIX CTOHw:ce OC06HRKOM, MOlKeT, JTOM CBłI)leTeJlbCTBycT 3aKpOMbl I1MelOlllHe KOHCTpyKUHH KaMeHHail lOre CTpOI1TenbCTBC TCHll.eHl(H5I nocTpolt- Ha"lBaHI151 "sąsieki". BceK In MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb, TeppHTOpl1aJlbHb[M KapT (Hp pa3Hb[X rYMHa, Tenepb 4 Hp B llcpeBeHCKOM pHaneKTH'lCCKHe MoryT 6blJll1 rpynna 6blTb CO,lOMbT I1 ceHa, pacnpocTpaHeHHe "strona" Ha 5). Hp pacnpOCTpaHeHHoro I). npI1MblKaJOLUl1C B03HI1Km[ rYMHO. ¢YHKUI1Kl. n xaT C BXOllaMH nOBII,nHMOMY, "zapolc", rJlflHilHail apXHBOB fi aHKeT. cpeilHCBeKOBbil siek", 'ITO nO.lbCKI1 . nJlaHe. TOKOM II Hall. 3aKopMaMII npepBaHO OjlHOH KpOMC Q>YHKUI1I106MOJIOTa JlI1TepaTYpc Hp 3epl1a, TCppI1TOpl1l1 11 KOTOpbIC, B033peHI1e nOll.TBeplKll.aeT TepCCHO npocTpaHcTBenHoe (3THorpaqm'leCKI1H. BbICTynacT B rOpJ130HTaJlbHOM ryMcH KapTy 7 no KpeCTbilHCKoro OBI1HOB), 51BJlHIOW:I1XC5I onlloa Y3KI1X CTeH. 06 3TO CMOTpll "stodola" 3aKpOMa~lI1. fi (B pone nO.lbCKI1X )((C OTll.eJlHKlLUI1C lKl1"OH nOCTpOCHHbre 1aKpOMbI BbICTynJ1eHI1C Ha 3aMe'laeTCil H3 )((ep,nCH Ha)] KapTbl BEKAX 'lT0 HCBblMOJlOTOrO 3cpHa, CO CTOpOHbl - Ha B033pemle, rY:'\.JHa B npelle.lax nOCTpOWKC IUH BCCH CTpaHbI nocTpoi1Ka :HHOrpa¢wlecKolt HaKaTa HAPO.llHOM :Ha pacnpocTpaHeHl1il pai10Hbl B nOJIbCKOM ryMcH OCHOBaHI1H aHailH3a KH BXOna l, ( •.stadcI" n.1H 06M0J10Ta He Be3j1e HCnOJlHRJ10 OLlHHaKoBylo Teppl1TOpl15lX rY~IHa rocno.1CTBYCT HBJlilIOTC5I, BCpOilTHO, CT05lWl1X OC06HilKOM xpaHCHHR nall.HbIX B [YMHA nonaraTb, LUaJlaweti BOCTOKe CTpaHbl TOKy HalBaHllH TOKli X01RHCTBCHHOH l1ilJ1locTpHpyeT lKCHl1eM Kpyr.rJblX aM6apa. CKAP)J{l1HCKH LlliHRHbTC Ha TCppHTOpl1l1 H3 )((I1.110rO)lOMa, TOMAW H.ll1 2 .1HTcpaTypc .10KamnaUHl1 TOKOM nn51 06MonOTa Hp lLb[X ¢OpM Ha C CCBepo- TO:lbKO BaKHH nOJll1rOHa;1bHb1X 110 nOTOM npl1HuHny C,lY:.KaWI1~fH ;],151 XpaHCHI1R np0l1CXO)((11eHHe CBCT Ha npOI1CXQ;KllCHI1C 'HOW nOCTpOHKll (KapTa MOlKHO BpeMil C rJlHH5IHblM HOBoro a rYMHa, rYMHO OCHOBHblMfI npO,ll.OJl)((aCT Ha6nlOll.aTbCH MeHee CTpOI1TCJlbCTBa, a BMeCTe I1C'lC3aTb. I1X aM6ap BJnI5lHH5I He 11MCIOT, - - nOMe xpaHcHlI51 HB.'lHeTCH '1Cpll.aK ilOMa, HaqHHalOT npl1'lI1H nOMeWeHI1i1 OCHOBHblX B TOT nepl1011, ¢OpM KJlanOBblC nO'1T11 BceH Korna cnoc06a (KJla110Ba5l), X0351HCTD, I1MeBWHX paHbwe HC BbIHCHeHO, B OT X03ilHCTBeHHOW nOCTpOH.KH. OHH npHCTpo- nOCTpOHKaMH, OJlHaKO, npOI1CXO:.K;]CHI{H, BBHlIy ero BCTpeYalOTCH I1m1 ryM- 1IJ111 "komora" cwe MO;KeT npOJlI1Tb "lepHa, (a\<16ap) BblcTynneHl1e ,niUl nnil nO~leWClll1il TeH11el1U115lX nepe11eJlKI1 HaXO;J,I1BWeHCiI npl1 HC'le3aHl1e, COBMeCTHoe :-K11.1bIX nO;'1ewełllli'i, npo.:ryKTOB, llH¢¢CpcllullaUllil )lBOpa C X03i1HCTBeHHbJ\<1f1nOCTpOHKaMI1 npl1MeHeHH5I c.le11yeT I1CKaTb B 06e11HeHI1l1 60:lbWHX l1n1i KaKI1~111TO oc06eHt{bl~IH K )((11]10:\-11'nOMy 06beKTa. B 3e~WHX OHO HCMellKoro naKlLUHX B KpynHblx HH"lHwa HHC nOJlb30B3.10Cb Ce!lbCKOXOlilHeTBeHHbIX MelKll.Y ll.OCOK 11 KaMeHHblX Toro, Ha M3 Ha Teppl1JTI1X KapT 113 )lOCOK Bbl- 3ana,ll,e BblcTynaeT CKeJleTe, B l(CHTpaJlbHOH yrJlOBblMH CTOJl60B. 5lB!1ileTCil LlByxcKaTHa51 KpblLlla, cTon6aMII, Bce06waH TIOJlbUlC nJlCTeHaH ¢opMa a 'leTblpeXCKaTHa5l KpblWI1 Kpblwa �G81 H:-leeT TeppHrOpl1a,lbHOe paCnpOCTpaHeHHe, lIlIII eTeH (fOrO-BOCTOK). B 06wei1 nO'lTH TO:-KLleCTBeHHOe ep)'6Hoi1 KOHCTpyK- C.10:-KHOCTII,B rY:-1Hax, TUKn<e KaK H B n<I1JlbIXnOCvle- weHIUIX, C)'WCCTByCT TeHJeHUlUI y.vleHbWeIlJ111 BbICOTbl KpblWII II YBC.ll1'lCHllll BblCOTbl 'leCKOrO X0311HCTBa Bb13Ba.la np0J13BOLHlTCnbHbIMH B pa60Tc CTeH, O 'ICCvly6eilJ1Te.lbHO CBI1L1CTe.lbCTBYCT pacnpOCTpaHCHI'IC HOBoro llB.leHHll, T. CCTb BblCOKIIX rY'leH C HH3K0i1 L1ByxcKaTHOH KpblweH. ;lowan}!, onHaKO, BO.10B. CHa'la,la npelle.la\ll1 nepeBHH XIX nYLlJ10 nepeHll.lH poraToro CKOT B KALJECTBE YI1PJDKHblX X03J1I/J.CTBAX 11 B nEPBOI/J. B I10JlbWE nOJlOBI1HE XX B XIX He6naronpH~THblX l'ICrJOJlb30Baml 6-=KE n,llI OLlHaKO, 3anpllranH BEKA 3KOHOCvlI1'leCKIlXycnoBH~x ce.ąbcKoX03~ikTBeHHbTx ABTOp HaCTOllUJ,ero TpYlla 3aHIIMaeTCil BonpOCOM TlIroBoi1 CHJlbl B KpeCTblll-lCKI1X XO'JllMCTBaxB Te'leHHe OKOllO 100 neT (1860-1954). Ero HblM 06pa30M, co6paHHOM Ha :HHOrpa<jJH'lecKoM HblX lICCJIellOBaHHR, np0J13BelleHHblX 0953-1954).3THorpacjJlI'leCKHM CKHXnyHKTOB CCTH IlollbcKoro O::IHOpOAHoro onpOCHoro np06I1eMy MaTepHaJl 3nlOrpa<jJll'leCKOro ClInOM cOBpeMeHHblx BeKe H B nOJIOBHHe XX TeppllTOpHaJlb- C 336 nOCTOllHHblX HccnenOBaTCJlbATrraca H 6bIn nony'leH MaTeplIaIl Ha OCHOBaHHH II pa3pa60TaTb .nepeBHe cpaBHHTenbHO HellaBHO, H60 BeKa. TpaAH.llIIOHHOM TllI'OBOH' CIUlOH HawHX 3e-'1eIlb HCKnlO'll-lTellbHO B HenpellBI1r:\eHHblx BOllhI. (KopoB nnll )Tol:! lIenH 6palll1 B nOJlbWe 06CTOllTenbCTBax, HCKllfO'IeHI1C COCTaBlllIeT BepXHHll T. C. B ncpHOn CI11le31I1l li rLle npHMeHeHI1e KOpOB L11l11cenbCKOX03llH'CTBeHHbIX pa60T BOHH 11 CTH- 'laCTb BenJ1KOH' 6bInO cneLlCT- 3aMCHbl BonOB B cenbCKOX0311ikTBeHHbIX pa60Tax :-ICllneHHO, C HeOllHHaKoBoit CHnoil Ha Bceit TepplHopHH HOCThlO ewe OCHOBHall npl1'lHHa rJpouccca He 3aKOH'leH. llelKHT B 3KOHOMH'IeCKOHCTpyKType .10wanbMH CTpaHbl (KapTbl npOTeKaJl 1,3) HCOLlHHaKOBoro npOTeKaHHll nOJlbCKI1X 3eMeJlb, 3aXBa'leHHOH npYCCHeH 6blll0 ABCTpllll B 1857 rony, H nOll)Toro $lBllllfOIllileHClI cllen- CTBHCM3KOHOMH'leCKOHnOnHTHKl-l 'JaXBaTHH'IeCKHXrOCYLlapCTB(ocB060;.KnelHle B 'laCHI, KpeCTbllH OKOH'leHO B 1865 r., B 'laCTH nOLI BJlaLlbl'leCTBOM a Jl 'IaCTl-l pyCCKOH B 1880 r.). JhIKBHLIaUl151<jJeOJla.1bHoro yKllalla B nepeBHe 3Ha'lHTC.lbHO yCKOpH:la npouecc CKOTa L1.llI 'JeMJlenellb'leCKHX pa60T. l-lC'Ie3HOBCHH5T 06bI'laH B03CvlO;.KHOCTbBblro.aHoH npHMeHeHJ1ll pora Toro npollan<H paCTJneJlb- HblX II ;.K11BOTflbIX npOJlyKTOB B CB1l311C pa3BI1HleM BI1YTpeHllero pbIHKa II KanHTam1CTH- -,~ TeppHTopHH nO_lhWH (Kap- (BOHHbl, CTI1XI1HHbIC6eLlCTBI111) KOpOBbI (KapTa napbI 2). Yawe Bcero, ,ąowaLlb C KOpOBOi-iJ1Dli 1l0WaLlb I). He06xoLlHMOCTb 3anpllraHI111 nnlI cenbCKO- lKl1BOTHblXBbITeKalla 113 Toro, 'ITO Tpanl1Ul10HHO npl1Me- BeKa naXOTHblC OPYLlHll - T. e. COXI1H pana, 6blllH OXOTHee Bcero KpeCTbllHe npHMeHllllH L1nll ce;lbCKOX0311HCTBeHHbIXpa60T UHOHHblMH naXOTHbTMI1 0PYI1J1llMI1 KpynHblH poraTblit MOIlJlaBHH H 4epBOHHOH PYCH, O pa3BeLlcHHH KOTOporo .lHUHH (KapTa 6), a laKJKe TpaAH- CKOT (cepOM MaCTJ1) 113 CTeneM COXpaHHlll1Cb HapOLlHble Tpa- CKOT H3 HH3MeHI-IOCTI1H rop, nOJlbCKOM paCbT (pbTJKei1: MaCTII). BOJlbI B Ka'leCTBe THrOBbIX JKHBOTHbIX(pa3BOlll1nH \W'IHbTX lKHBOTHbIX)Aonbwe Bcero HX TaKlKe B Ka'lCCTBe OTKOp- COXpaHI11lHCb B nOMeWI1'lbHX ycaLlb6ax, a B LIe- B KpyrJHblX II MenKlIX X0311H'CTBaX(aBTOp He npHHHMaeT BO BHHMaHl1e 6e3- 'Je.\lCJlbHbIX KpeCTbllH, nilll KOTOpbIX 1l0Wallł> 6bI.la 'laCTO OCHOBOH cYl.1\ecTBOBaHJ.lll). B KpyIlHbIX X031IHCTBax, TaKlKe KaK J1 B nOMCweH'lbHX Óo.lbll1J1e nacT6Hwa CTBeHHblX pa60T, notlHblx :-KeBOrOTpaHcnopTa. 6bIJ1H LlOCTaTO'lHO KOpOB BblCOKoro Ka'leCTBa 11 JlOWaLleit jlnll 6bTCTporo, ry- nllll MeilKHXKpeCTbHHcKHXX03llllCTB, C MHHJ1MaJlbHbIMlIHlnJ1WKaMI1 3e~l;]ellcJlb'JeCKJ1X nn0l10B X0311McTBa ll-IMOli ycajlb6ax L11l11npOKOpMJIeHHll BOIlOB, I1cnOllb'JblBaeMbIX AJlll CeJIbCKOX0311H:- - naJKe cOl1epJKaTb 1l0WaLlb 6blJlO nonpocTy H36aBIIlllll1Cb OT BOIlOB. He HeBO'JMOA<HO.TaKHe 11Mell L1,11I HHX JlOCTaTO'lHO rjJypa;.Ka. BHeM KpeCTbHHCKoro 3KOHOMH'leCKOrO paC'IeTa). Ilpouecc BTOpOH nO.l0BHbl KpeCTbllHCKliC 1l0Waml TlllKeJJbl. peBH~x - KpecTbllHCKJ1X X0311HCTBllBJlllfOTClI 110- B nonbcKoit 6bJJ1 pOraTbIM CKOT, rnaBHbIM 06pa30M, nOllhWH, c06paH nyTeM 3eMneLleJII111 H CKOTOBonCTBa I1HCTa. 3TO n03BO,1HJlO CpaBHliTb KOTopble pacnpOCTpaHHJlHCb XHHHblX 6enCTBHH. np06JleMOH MeTOAOM )THOrpacjJl1'leCKoit KapTorpa<jJHI1. OCHOBHOH TllrOBoll B X1X MaTepHaJle, Han paccYlKj1eHHll: OCHOBaHbI, rnaB- pa60T L11l11 ce,'bcKoX0311HcTBeHHblx pa60T C BonOM (KapTa 2, nKL I J1 KapTa 4, nn. O'lCllb no C006WCI-IHll 3a iJ,CpeBHI1 npliMeHllJ1l1 CKOTaLl,'11 TllrH nOBce'1eCTHO no HlleMble L10 nepBOH nOIlOBI1Hbl XX wanH, 3a npeJe.laMII 2). 4, nn. X03$lHCTBCHHblXpa60T ny co06weHHll BeKa, a TaK;.Ke BO BpeMll nepBOH ~1I1POBOi1BOHHbJ, Korna B )l(I1BOTHbIX X0311HCTBeHHble <jJyHKUI1H HCK,lfO'II1Te.lbHO lUlI nonO.1Hll_111HenOCTaTOK B apMHllX, nepenBHrafOWllXCll B KPECTb~HCKI1X BncpBble Bce yno:-lllH)'Tble ynoTpe6.l11.111 no'! Hl (Kap Ta 5). n.lll Ta 2, rJKT. 2, KapTa pOrATb11/J. BO_lbl, 6bL'lH BblTCCHeHbl 60.lee .lowanbCvlH. Ile cpa3)' :rowanei1 'Janpll;.KCHlie J(pynHoro KA3I1MEP)K IIHTeHCIHIJi1KaWlfO KpCCTbllHCKI1XX(l'llli1CTB. neWeBble, B CMblC.le CTOH~lOCTI1 cOLlepn<aHI111, HO _\le;l.leHHble Cnellyer C'lI1TaTb, 'ITO B nepHOll MeJKI1YL1ByMllnOCllelllHlMH BOHHar-1I16bInO nO'lTH COBepIIJCHHO 3a6poWCHO pa3BellCHHe KpylllłOro C.le II -'!HPOBOM BOHHbl 11cnonh30BaHHe, ::IeJlb'leCKHX pa60T nOJlbIIJH, rne lleHlle JlOWallll C060B (KapTa poraToro CKOTa L11l113eMJIe- reorpa<jJH'leCKHC ycnoBHll J1CKJlfO'la:1H X0311H'CTBCHHoenpHCvle- I H 3). J1 IHlTeHCJ1<jJHKauHllCeJlbCKOrO X03HHCTBa B Te'leHHC noc;leLlHIIX cnoc06cTByfOT o6pa60TKI! CKOla L11l1IHyJKII TlIrH. Ilo· 6bInO KOHcTaTHpoBaHo ellHHCTBeHHOB rOpCKI1X MeCTHOCTllXfQlKHOi1 Tpy.aHble MexaHH3aUl1ll ,leT B I10nbwe pora Toro KaK nepeJKIHOK, 3e'!.1I!. BblTeCHHeT TllrOBylO OKOH'IaTe:lbHOH J1HKBllLIalll-l11nHX MCXaHH'leCKalI CHila, 6y.ay'lll CI1.1Y ;.KHBOTHbl;';. ropauo TparIHUHOHHblX cno60nec 3<jJ<jJeKTHBHOM, �68~ (;83 KP)J01WTO<1> KBACbHEBCKVf ConOCTaB.leHJ1e TeppHTOpHK ,1eKTJ1'ICCKIJXHa3BaHflK, 3JlEMEHTbl KPECTb5lHCKOrO ,[lBOPA, B nOJlbWE. B KOHUE CB5I3AHHbIE 11 Kyp onpelle.'TI1JIO lleHTpa,1hHylO CO CKOTOBO,Ll,CTBOM Ha3blBae~!oro XIX 11 B X X B. B. l..\eHTpa!lbHoro nOJlY'lCHHhle 3THorpaqH1 'leCKI1K O'lepK rl1x X03llHcTBax Ue,'lblO HaCTOllluei:1 CTaTbfl llB.1HeTCH non biTKa perI10Ha;'lbHOrO nOJIhWI.I, onflpaHCh lIa 06bl'laeB, CBH3aHHhlX CO CKOTOBOnCTBO\1. ,[lITH :noro HCKOTOpblX .uUHHbIX, KacalOWflXCil TpanIIUJ10HHbIX lIapo.n;HblX <pH'IeCIWH11CTaTHCTI1'1eCKOilpa1pa60TKoil aBTOp nOIIhl0BaIICll LlaHllblX, c06pamlblX Bceil nOJIbWH, 1I0BaHHll 11 y'lHTblBall C TO'lKH 3peHHH KmIMaTa, xapaKTepl1CTI1KY cpenbl KapTorpa- BO BpeMll TeppllTOpllaJIb- IIblX 3THorpacjJH'IeCKlIX pa1BellOK Ha nJIOlllanfl palKa pa'wena nOilblTOJKHB 3T1I HCCJIe3anaCOB <py- 11 HHTeHCI1BHOCTfllKJ1BOTHOBOLlCTBa. OnHcaHbl 6h1IIJ1. TpaAIUlHOHHbre (KapTa TpaL\Hl.\HOHHOil rrocTpof\KI1 HlIKa, BHyTpH KOToporo npe)].OCTaBIIeHHH JKHBOTHblM naCTflCh I) H L\epJKaHHlI JKHBOTHbIXno)]. rOJIbIM He60M B cnc- caMHM nOil rOJIhIM He60M (KapTa l.\HaJJbHhIX orpallax 06bl'lall 2, B), 06pawalI TaKJKe BlIlIMaHHe Ha I1HTepecHylO <pOpMy KpeCThHHCKoro ABopa B BJ1,!\e 3aMKHyToro AepJKaJIH paHbWC CKOT (Kap Ta 3aHlIJlClI TaKHl\Hl peJIJ1KTaMH KaK 06bl'laił 2, nKT. '1eTblpexyrOJIh- I, 2, 3). 3aTcM aBTOp L\epJKaHl1lI CKOTa H CBHHCf\ B JKI1JIOMnOMe- weHI1H 1136bI (KapTa 3) 11B ceHllX J116bI (KapTa 4), a TaKJKe )lepJKaHf!R J:(oMawHeJ1 nTI1l.(bl B H36e (KapTa 5). OnJ1CaHHhle 06bI'IaH łf CTaniCTH'IeCKHX Ta6eJIeli, OnJ1CaHHbIX KyJlhTypllblX LJ:OBOJIhHOrroAP06HO npCJ:(CTaBJIeHhl He TOJJhKO B <popMe KapT, C y'łeTOM KOppenlll.(Hfl, BblcTynalOweii: B 06naCTH <paKTOB. 6bIJIa TaKJKe OCBell.(CHa <popMa )lJJll JKHBOTHblXno.n; O,!\HHM KpOBOM C JKHJIOii:lu60ii: Cnel.(l1aJJbHblX nOMeweHHii (KapTa 6) H H306paJKeHHble pJ1cyHKax npH 06bllCHeHJ1H KapThI pa3IiOBI1LlHOCTH.3TH pa3HOBH)].Hocnl, 3peHHll J1X <popMaJIhHblX oc06eHlIocTeii:, LJ:ocToilHbl BHlIMaHJ1.lITaKJKe napallnenbHble KyllbTypHble BCPHOii TIOJJblllll. nOCKOJlhKY <popMa rrOMeweHlłH C JKHJlblM AOMOM BhlcTynaeT JBOJIIOl.(lIH. B1aHMOCBH3J1. łOJKHOH H Ce- .n;ml JKI1BOTHblXno)]. OLlHOMKpOBJleii 'łaCTO B HapO,!\HOM HeMel(KOM CTpOKTeJIbCTBe, aBTOp npe)].CTaBKJI Ha OTAcnhHOH KapTe 7 ljlOpMbl, BCTpe'laCMMC B nOIIhWe 6JIHJKeHHblCK HeMeUKHM <popMaM (CM. nJIaHbl). rpaHlIUM He YKa3hlBalOT lIa KaKOe-JJJ160 CXOJK)].eHHeC rpaHHuaMfl BCTpe'łaeMblX Ha Teppl1TOpKll KpOMe Toro, Ha KaK C TO'IKH TaK li C TO'łKH 3peHI111 rpaHl11..\ HX pacnpOCTpa- HeHJ1lI llBJIllIOTCH, nOBHAHMOMY, AaJIbHeHWlIMlI 3BeHbllMłf npollcxoAHlllelt Bcero HO BMwe- J1 HaH60JIee pacnpOCTpaHeHf!j{ pacnpOCTpaHeHI1ll npH- JTIłX <pOpM <POpM '1all.(C TIOJlbUlll. nO'lTJi BO Bceił nOJIbWe 6bWH H3AaBHa J13BeCTHbl oc06ble nocTpoiłKI1 )].,lH JKHBOTHhIX,a B l.(eHTpaHbHoii: 30Re TIOJlbWI1 OHI1 BbIcTynalOT nO'lTJł 6e3 HCKJIIO'IeHf!j{. 3TH nonbCKoro <paKTbl llBJIlllOTCll ewe HapOllHoro TeJIhCTBOM, BonpeKH YKe. OIIHOM DpeAnOChJJ'1Kolt )1JllI npl13RaHf!j{ oc06eHIIOCTlI CTpOIHeJIhCTBa no HeKOTopblM cpaBHeHHIO C HeMel.(KłI.M HapOLlHOM CTpOll- yTBepJK)leRlIllM. BblCKa3bIBaeMblM B HeMellKoil Ha- nO~leweHHll 30HY, CXOJKylO c rOBopa pC3y.'lhTaTbl pa3BJ1TI1I1 nOMeweHI1H r.laBHoM HCKJIIO'IHTe;lhHOrO BbrcTynneHHll onpeD,enlllOWflX (KapTa Ba)f(HeKWHX lUla- LI.lll CKOTa, JIOWalleK, rpaHHlleK CBflHeK pacnpocTpaHCHl1ll TaK 8). CBI1D,eTenhcTByIOT B no.lb3Y TeOplll1 O LIByXKOJICKHOM IlJHI JKI1BOTHhIXB nOJIbCKHX KpeCTbllHCKHXX01HHcTBax. B y60- caMoK D,peBHeH cjJop~lOlf 6bL"JO BepOilTHo D,epJKaHl1e JKI1BOTHblXCBO- 60LlHO, BHe nOCTpoeK H orpan, a B c.1Y'lae HaLl06HOCTI1 - HblX X01HKCTBax Jlep)f(a.111 JKflBOTHbIX BepoilTHo B JKI·L10MD,OMC.B 3aJKI1TO'l- npeJKLlC B Cnelll1aIIbHblX orpa)].ax, a oc06eHHO BO LIBopax KpeCThilHCKHXyca)].e6, nOCTpoeHHblX B COMKHyTblii '1eTblpexyroIIhHHK. HeKOTopbIMH KapnaT, rlle 06pa30BaJIliCb oc06eHHOCTllMIi '1aCTO LlO CflX nop OTJIH'raeTCll TpaD,Hl..\flOHHall naCThlpCKaH KynbTypa COXpaHlIJlaCh cjJOpMU )].epJKaHJ111OBell B orpaLIUx, li He pa1BI1Thle BHLl0l11MeHeHI1ll npl1MI1TJ1BHolt cjJOpMbl nOMeweHHH JlJIll JKI1- BOTHblX no.n; OLlHOi1Kpblweii c JKI1JIblMAOMO:vr. Ha OCHOBaHI1HCXOJlCTBapll)].a OnI1CaH- HblX npl11HaKOB BblJleneHO B nOnbWe HeCKonbKO 30H, npe)lCTaBHllIODJHX II palHoR CTeneHI1 Ko:vrnJIeKCbl TpanHUI10HHbIX cjJaKTOBHapO)].HoH KyIIbTypbl, CBHlaHHhIX C JKI1BOTHOBO.n;CTBO\1(KapTa 9). �IXDEKS RZECZOWY T. XLVII "LUDU". * B A Adoptowanie postrzyżonego, 5.) Alfabet Totha, 586 Ambar, spichlerz, 296, 317, 323, 337, 350 Andaraka, spódnica, 477 Anekumena, 202 Animizm, 18, 51, 576 Antropologia, 7 -- Anachoretczyków, 11 -- cechy Podhala n, 156 -- Polesia, 152 Apotropaion, 568 Aproksymacja Wankego, 152, 162 Archaiczny obszar, 225, 227 Areały kulturowe Polski, 181 Azoród, ażerod, prze płot y, 267 Atlas etnograficzny Rosji, 475 kultury ludowej w Polsce, 17G, 193 Mały gwar, 287 -- Osterreichische f. Volkskund"" 166 - Ower svensk Folkkultur, 16R -- der schweizerischen Volkskunde. 166 ---- Srodkowej Azji, 484, 524 Volkskunde voor Nederland, 1'36 Etnograficzny Polski p. P.A.E. Der deutschen VoJkskundc. 16G, 189, 233, 235, Etnologiczny Etnograficzny 280, Badania etnograficzne franc. '182 -- -- PAE, 214 -- -- w Finlandii, 482 -- folklor. rosyjskie, 513 naukowe ZSRR, 472 ..- norweskie, 483 _. nad specyfiką nar. świata, 503 -- po II wojnie św. 187 Badania terenowe P AE, 285, 4'lO Barwienie hubą brzozową, 532 Belemnit, 196 Betel do żucia, 31, 45 Bez czarny, 193, 196 Bóstwa lasu, 19 -- opiekul1cze, 20 Brony beleczkowe, 184 _. laskowe, 184, 199 Budownictwo, 166 -- drobnoszlacheckie, 369 -- Wsch. Syberii, 530 Bydlo, 420, 422 nazwy, 416 rogate, 415--439 siwe, 417, 433 trzymanie pod gol~;m niebem. 440 -- zanik. 417, 423, Bylica, 193. 200 433 C 281 Jugosławii, Kaukazu, 431, 554, 55G, 524 Caput lana. semitonsHm. 64 glowa pól ogJ- �686 t>87 Centra uprawy roślin, 211, 212 Cepy, 183 - ciężkie, 187, 190 - gązewkowe, 174 - kapicowe, 174, 179, 187 Ceramika kaszubska, 614 - wielkopolska, 601 Ceremonia pata kom e, 26 Czaszki ojców, 17 Czółno agomeskie, 28 - kanjeskie, 27 Chałupy przysłupowe, 189 - wielkopolskie, 582 Chlew, 183, 187 Chłopstwo kołchozowe, 504, 509 Chodzenie z gałęzią, 189, 190 Choroby umysłowe, 573 Chowaniec, demon, 185 D Dach czterookapowy, 298 - krokwiowy, 183, 296 - rozściełany, 174 - slegowy, 297 - stodół, 410, 411 Dachu kształt, 296, 297 Danina, powolowe, poradlne, 419 Demony, boginka, mamuna, 184, 185 - domowik, kraśnię kobold, 196 - odmieniające dzieci, 184 - planek, 189 - sibiela, mamuna, 187 - sporzący, domownik, janczir, 180 - inkluz, chowaniec, 178, 184 Domy Cejlonu, 501 - chłopców, 24 - pod zakazem, 24 - lądowe, 15 Dożynki żniwne, wieniec, ogra bek, 196 Dualizm, kult. 18 Dudy, koza, 187 Duha, 179, 183 Dyfuzja kulturowa, 181, 202, 544 Dynamika zjawisk, 441 Dynarski typ, 160 Dziedziczenia system, 508 -- tytułu naczelnika, 17 Dzidy, 17-29 E Elementy łużycko-czeskie, Epos lVIelanezji, 496 - niemiecki, 516 190 Erntefest, Erntekirmes, 189, 190 Etniczne styki, 193 Etnografia Armenii, 473 - chińska, 469, 470, 520--23 - francuska, 481, 571 - jugosłowiańska, 544-565 - narodów Korni, 513 - radziecka, 529, 530 - Sowietskaja, 469-540 - Tiurków, 524 Etnograficzne badania Kaukazu, 517 Etnografowie Ameryki, 496 Etnologia, 577 - w Jugosławii, 544-560 -- rozwój, 51 Ekspedycja chorezmijska, 504 - radziecka, 523 Ekspansja uprawy zbóż, 212 Etnogeneza ludów nadamurskich, 485 - środkowej Azji, 485 F Fartuch tylny, 30 Feudalizm Afryki, 487 Fetyszyzm, 577 Folklorystyka radziecka, Fryzura, 26, 61 Fundamenty, 300, 301 Golenie nadczoła, 70 Gospodarstwa chłopskie, 288, 415, 421 Gotowanie pożywienia, 31 Góra w stodole, 396 Granica antropologiczna, 154 Gramatyka kanjeska, 34 Grażda pasterska, 446, 468 Grupy etniczne chińskie, 469, 470 Grzebień kanjeski, 27 Gwiazdy, plejady, babki, sitko, kurka, kwoka, 176, 193 H Hodowla, 165, 430 - bydła u Słowian, 418 - drobiu, 451 - zmiany, 441 Hodowlane pomieszczenia, 466 455, 458, Idee kolektywne. 58 Inicjacje, 51 Inkluz, 187 Inwentarz dóbr biskupstwa, 585 Instytut badań nad Gwineą, 579 - Bałtycki. 607, 608 - Etnografii ZSRR, 471 - Franc;ais d'Afrique Noire, 578 - Historii Kultury Materialnej, 165 - Wschodniej Afryki, 494 J 506, 512 Jama zbożowa, 313 Jarzmo kulowe, podgarlicowe, 430 Jęczmień himalajski, 543 179, K Geneza górali - postrzyżyn, G karpackich, 59 150 Kadzie Kagan, 543 z drzewa, bieg, 29 badur, władyka Kapelusz z liści, 31 Kapłani egipscy, 63 - kanjescy, 19 Karre, taczki, 190 Kartografia etnograficzna, 165-209 Kartogramy etnograficzne, 166 Kiczka, roga, strój głowy. 479 Kierunek historyczny \v etnografii, 166 Kijanki, 179 Kij grzechotkowy, 197 Kleć, 366 Klepisko, sąsiek, zapole, 385 Klon, 196 Kłoda kanjeska, bobón, 19 - dla przechowywania zboża, 179 K.oczownicy, 491 - afrykańscy, 578 - hodowcy, 520 Kodeks Hammurabiego, 67 Kołyska biegunowa, 189 - koszałkowa, 189 Komitet Slawistyczny P AN, 170 Komora, 171, 187, 291, 456 Komunikacja, 166, 425, 429, 433 Konie w gospodarce chłopskiej, 415, 431 Konstrukcja, bitka, 403 - łątkowa, 295 - ryglowa, 295 - na sochy i ślemię, 408 -- szachulcowa, 404, 407 - ścian stodoły, 401, 404, 407 Kopa, kupa., koziol, mundeHk, lalka, 262 Kopice, 182, 232 - krzyżowe, 173 - pionowo-rzędowe, 258 - poziome, 173 __ krzyżowe, 232, 239, 243, 245, kirg, - 247 rzędowe, 252 �689 688 Kopice trójczwórramienne, 2-1'2. 245 zabezpieczanie, 269, 271 żniwne, 233 Koppelwirtschaft, kopta. 4'~4, 463 Kopy-stertki, 241 KoszG1ry karpackie, 444, 462 ]{óUki, koły, żerdzie, 239, 265, 267 Krowy jako siła pociągowa, 424, ,123 ,Krzyca, krzewica, ikrzyca, Seca!'! cereale, hybernum multicaule. 173, 182, 210, 230 Krzyć się, wykruszanie ziarna. 218 Krzyżak, kopica krzyżowa, 248, ':i S l Księżyc stary, 200 Kucza, 452 Kuit łabędzia, 497-498 -- niedźwiedzia, 537 - przodków, 18 Kultura Buriatów, 527 -- Chakasów, 541 d'Jchowa, 193, 184 -- F'u-Nan, 483 ludu rumuńskiego. 565-571 _. ludowa słoweńska, 560-56.~ .- śródziemnomorska, 49-149 .- ludowa wielkopolsko-kujavvska, 192, 580 -- l użycka, 179 -- :vIohenjo-Daro, 65 - pierwotna, 505 - puszczańska, 181 - rołnicza, 582 - tracka, 179 -- tradycyjna, 169 I<ur, 194 1<: Llrara Indian, 574 EsztG1lt wsi, 581 Kwestionariusze etnograficzne. 1fi'). 214 L demon, 196, 200 Lc£end~' Pomorza. 607 Latalciec. Ludy Nadbałtyckie, - paleosyberyjskie, -- tureckie. 542 1\1 naczelnik anachor. 16 lI1agicyzm, 51, 52 lVIajenie strzech, 184 :\Ialarstwo ludowe, 600 :\Iałżeństwa kanjeskie, 20 - Tainilów, 502 "'lapy etnograficzne, 169, 578 l\lateriały etnograficzne, 607 - syberyjskie, 540 - z lyka, 30 lVIatriarchat, 541 Mazowizmy kulturowe, 196, 199 Mendel, półkopek, kopa, 233, 246. 257 IYIetoda kartograficzna, 417 -- punktowa, 167 l\Tigracje podkarpackie, 150 lVlieszanka żyta, 182 lVIimus dorycki, 83 Młocarnie kieratovve, 174 - motorowe, 174 Mowa Anachoretczyków, 14, 32, 33 34 l\1usee de l'Hommc, 481 Muzeum w Banjaluce, 347 .- Belgradzie, 547 - eetinje, 547 - gdyńskie, 612 Lahore, 603 - Lubljanie, 547 - :\lazowsza Płockiego, 595 - Narodowe w Poznaniu. 596 - Narodów ZSRR, 472 - Sarajewie, 547 Skopju, 547 Trocadero. 481 Warszawie. 610 j'vIagep, Splicie, 547 Zadarze, 547 534 507 N Naczelnicy, 14-15, 16, 17 Naczynia drewniane, 27 Namioty Somalijczyków, 492 Narzędzia do orzechów, 29 - włóczne, 175 Nawiązania łużyckie, 189 - czeskosłowackie, 189 - czeskośródziemnomorskie, 191 - południowo-słowiańskie, 185 - słowacko-morawskie, 184 Nazwy księżyca, 189 - niedźwiedzia, 537 Nisza do oświetlania, 189 Nosa dziurawienie, 12, 22 Nosidła, 176 - drążkowe, nosiłki, koromesla, szelki, kluki, kulki, 176, 183 - nieckowate, pedy, szchani.e, szuńdy, Nowy 176 O - 183, 194-199 koszara, kopla, 187 Obsydian, 43 Obrzęd oczyszczenia, 71 - postrzyżyn, 49 Obrzędowe golenie, 63 Obrzędy doroczne, 569 - ludowe, 565 -- pochówkowe, 7, 17 -- \veselne, 508--511 -- żniwne, dożynki, okrężne, 189, 199 Ochweśnicy olkuscy, 600 Ofiara włosów, 53, 65, 75 -- zastępcza, 50, 56 Okólnik, okól, Ta, zagroda, .;~ - .,Lud", t. Oseledec, obora. 445 XLVII gumno. 184, kosz',:- 86 Oskoła, pleśniawki, 187 Ostrwie, 234, 239, 265 P P._Ą.E., 165-209, 211, 214, 235, 285, 440 Pa1eoetnografia, 608 Pasterze wołoscy, 163 Pasterstwo wysokogórskie, 439 Pazdury, Rok, 200 Obora, IJ. obrzędy żniwne Opłakiwanie zmarłego, 69 Ornament indyjski, 483 Osadnictwo Kurpiów, 200 - małopolskie, 181 - mazowieckie, 180, 181 - -- na Bukowinie, 565 -- niemieckie, 189 -- polskie, 180 -- wiełkopolskie, 195, 581 - wołoskie, 155, 567 Osadnicy, 446 Okrężne, 179 Peruka egipska, 66 Piece piekarskie, 175 Piekarnia, 447 Piwnice wnękowe, 183 - ziemiankowe, sklepy, 173 Plastyka ludowa, 583 Plemiona wschodniosłowiańskie, 478 Pleśniawki, skala, zaba, 186, 189 p'/onek, 190, 193 Płóciennictwo, 582 Pług koleśny, 182, 187 Podwaliny, 302 Pogrzeb kanjeski, 20, 21 Pokrzywa za strzechą, 180 Politeizm, 577 Poludnice, demony, 183, 190 Pomieszczenia dla zwierząt, 440, 453, - nazwy, 460, 462 Poniewa, ubiór wielkoruski, 477,478 �690 691 Postoły, hilcze, Holzschuh, 567 Postrzyżyny, 49-149 - błazna, 85, 106, 143 - efebowe, 77 - Egipcjan, Sumerskie, 59 - hańbiące, 82 -- jako kara, 67, 75, 98--103 -- kapłańskie, 71 - mężatek, 93 -- nazarejczyka, 70, 71 - niemowlęcia, 79 - niewolników, 64, 67, 76, 94 - przedślubne, 91 - rozbitków, 89 - Słowian, 54, 117 - stanowe, 62 ślubne, 110 - ślubowane, 90 - śmierci, 103 - trędowatego, 72 - westalek, 107 - wotywne, 77 - wyzwoleńców, 98 zwierząt, 135 - żałobne, 50, 57, 63, 67, 69, 75, 82, 87 Poświęcenie dziecka, 49 Powała nad klepiskiem, 395 Powiązania białorusko- podlasko-śląskie, 191 - łużyckie, 193 'małopolsko-pomorskie, 204 - - ukraińskie, 185 - wielkoruskie, 193 Pożywienie roślinne, 211 Prawo własności, 518, 573 Problematyka genetyczna, 65, 150, 166 Pros kura, 570 Przechowywanie ziarna w stodoj~, 393 Przepaska, ubiór, 30 Przeploty, kozolce, 234, 239, 265, 2G7 Przesuszanie zboża, 231~283 Przęślice, 183 - iglicowe, 179, 187, 203 - krężolkowe, łopatkowe, 179 Pszenica, jeżatka, Triticum compactum, 210, 212 - mieszanka z żytem, 173 -- płoskurnica, Triticum dicocum, 210, 212 - samopsza, Triticum monaco cum, 210, 212 - szpelc, Triticum spelta, 210, 212 - zwykła, Triticum vulgare, 212 Pszono, proso, 213 Pyro, pszenica, perz, 213 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 165, 615-642 R Radło ramowate, 174, 182, 195, 199 - rylcowe, 191 Rasy ludzkie, 484 Region etnograficzny, 202-204 - karpacki, 185 - mazowiecki, 197-200 - sieradzki, 193 - wielkopolski, 191-193 Regionalizacja polski, 165-209, 463, 464 Religia Agomesczyków, 18 - Ewenków, 517 - Kirkizów, 543, 544 - Semitów, 52 Relikt kul turowy, 54 - gospodarki hodowlanej, 443, 448 - trzymania drobiu, 452 Ręcznik w obrzędach pogrzebowych, 567 Rites de passage, obrzędy przejścioKe, 51, 57 Rodziny formy, 497 Rolnictwo, 165 Rolnicy afrykańscy, 511 Rośliny Vi etnografii 575 Rubież etnograficzna, 168, 178, 180, 195, 202 - karpacka, 203 - leśna, 190 - płn.-wschodnia, 165-209 - śląsko-łużycka, 189 Rybołówstwo, 27 Rzeźba ludowa, 598 S Sarafan, ubiór wielkoruski, 476 Sąsiek, nazwy, 397, 412 Separatyzm religijny Afryki, 497 Sibiela, demon, odmieniec, mamuna, 200 Sieci, sanie, 197 Sień, 450 Sierp Sitko, gładki, ząbkowany, Plejady, 180 174, 537 Słownik anachorecki, 13-14, 35, 36, Skartowania etnograficzne 166 157 Skorupiaki w legendach s~aroż: 575 Smyki, szlepy, włóki 175 187 19;" 196 '" Snopki, kuczki, babki, 263 - kneblowe, 238 toczki, 2-łO, Societe d'Ethnographie de Paris, 571 Socha, 179, 199, 537 - na Cejlonie, 501 Sok klonu, 189 Sowietskaja Etnografija, 469 Spichrze, 177, 183, 283-383 - bezpodcieniowe, 327, 3:=;4 -- fundClment, 302 -- geneza, 313, 314, 320 - komory, 349, 354, 360 -- konstrukcja ścian, 29~ -- koszowy, 312, 320 - lubelsko-mazowiecki, 315, 319 - munwany, 311, 343 - napalowe, 302, 325 - n~zwy, 344 - piętrowe, 305, 340 - podcieniowy, 318, 327, 330 - płn-europejski, 324, 329 - pld-słowiański, 323, 337 - rozplanowanie, 303 - szerokofrontowe, 331, 333, 335 - śląsko-spiskie, 306, 308, 367 wąskofrontowy, 179, 324 - \vieżo\vate, 188 \IT Polsce, 307 - w stodołach, 363 - typy, 290, 326, 332, 342 - zanik, 288, 368, 370 - zrębowy, 314, 340, 334 Społeczeństwa pierwotne, 519 Stadel, stodoła, 385 Stajnia, 183 Starożytności niemieckie, 53 Stępa kielichowa, 179 - nożna, 184, 203 - ręczna, 195 Stępor dwuramienny, 179 Stodoły, 183, 189, 383-415 - bite z gliny, 172 - funkcja, 392, 409 - geneza, 384 - grodzona, 403 -- murowana, 405 - pod wspólnym dachem, 387, 388 - poligonalne, 182, 390, 391, 410 _. ryglowo-szachulcowe, 174 - sumikowo-łątkowa, 402 - sześcioboczna, 390 - wąskofrontowa, 394, 395, 412 - wolnostojące, 387, 389 - zasięg, 392 - zrębowe, 173, 402 Stosunki własności, 519 Strefa mai opolsko-mazowiecka, 187 - - śląska, 185 - północna, 193 �093 69~ Strefa rubieżna, 186 - śląska, 187-191 Strefizacja Polski, 170-174, Strój Andhara, 471 - bukowiński, 567 - Komi, 533 - Syngalezów, 501 - Weddów, 503 - wielkopolski, 583 Struktura etniczna Afryki, Strychy, 353 Suszenie "na garściach", 241 Sypańee, sypka, Towarzystwo Naukowe Ludoznawcze, Pol. 225-228 579 232, System Labana-Knusta, 586 - liczenia anachorecki, 12 Szlak połonin, 155 Szle, 184, 199 Sznury z włókien drzewa, 30 Sztuka ludowa Komi, 532 - - Wielkopolski, 596, 603 Ściana koszowa, 391. - sąsieków, nazwy, 399 -- spichrzy, 294 - z cegły, kamienia, 296 Śparogi, 179 Środowisko geograficzne, 441 Światopogląd ludów pierwotnych, 577 T Tabuń, zakaz, 57 włosy mężczyzny, 20, 23 Taczki, 190 Tańce i zabawy ludowe, 586-594 Tonsura klerycka, mnisza, 72, 96 Towarzystwo Etnologiczne Jugosl. 555 im. Szewczenki, 474 Tradycj i przemiany, 223 - wysiewania żyta, 221 Trakcja bydlęca, 427 Transport, 166 Trzebież żarowa w Karpatach, Typ papuaski, 10 ~13 U Ubiór głowy, 478, 479, 480 - kobiet kanjeskich, 30 - rosyjski, 475-476 - somalijski, 492 Ucho, 47 - wydłnżanie, 21 Układ gruntów, 581 Uprawa bru, 211, 212 - mieszanki żyta i pszenicy, 214 - prosa, 182 _ starych gatunków żyta, 220, 224, 225 - tara, 25 - zbóż tradycyjnych, 210--231 Ustrój rodziny Andhra, 470, 471 W Świątynia kanjeska, 19 Świetlica, 447 Święto dojrzałości, 51 św. Jerzy, 570 Świronki kurpiowskie, 327 Tabu, 615-643 237, 187, 189 Płockie, ją,! Tow. L>Jd. Wesele rosyjskie, 508-511 Wędrówki pasterskie, lSI, 163 - podkarpackie, 150 Wiara w południce (demony), 189 Wiedza ludu, 577 Wielożeństwo, 20 Wierzenia o człowieku zabitym, 176 - o krakaniu kruka, 189 - o latającym smoku, 190 - o piorunie, 184 - o rusałce, 179 - religijne Żydów, 572 Wieś polska na Bukowinie, 567 Wieśniak rumuński, 566 Włosy długie, 53 - kanjesczyków, 22, 23 - poświęcane, 23 - rola, 52 - ucięcie, 71 - zapuszczanie, 60 - siedlisko siły, 56 Włóki kątowe, 175, 182, 187 Wodą kropienie, 71 Wróżby, 569 Wspólnota norweska, 483 - słowiańska, 184, 187 Wychowanie chłopców, 24-25 Wykopaliska somalijskie, 489 Wyprawa nad Morze Ochockie 472 Wystawa sztuki, 596-603 ' Wyszka, TUsztunek, drągi, 395, 396 Zasieki, zapola, stronie, 179 Zboża mieszanie, 215, 217, 316 - uprawa, 2JO-230 - na garściach, 182 Zespół kaszubski, 196 - kociewsko-malborski, 196 - łemkowski, 184 - mazowiecki, 197-200 - śląski, 188 Zębów barwienie, lI, p. betel Ziarna przechowywanie, 171, 183, 179, 196 Ziemianka Niwków, 525 Zjazd Slawistów, 493 Zróżnicowanie kulturowe Polski, 200-204 Zrównania małopolsko-pomorskie, 178 Z Zagroda, 385, 439-469 - wielkopolska, 582 Zakazy agomeskie, 24 Zakład Architektury Politechniki Warsza\vskiej, 286 - Etnografii wrocławskiej, 165, 163 Zaloga, udzielanie, 419 Zarost krajowców wysp Anachorites, 11 Zapożyczenia fińskie, 535 - rumuńskie, 566 Zaprzęg mieszany, 428 - obrzędowy, 425, 426 Zasięg spichrzy, 393 - zespołu małopolskiego, 182-187, - - kulturowego, 194 INDEKS Części świata: Afryka, Afryka Arabowie, Egipcjanie, 72, 73 59 Azja, Związki małopolsko-słowackie, Zwierząt trzymanie samopas, 191, 187 173, 193 Zwyczaje kanjeskie, 26 -- narodzinowe, 568 - pogrzebowe, 47, 568, 572 - wigilijne, 180, 185 Żarna, 543 Żucie betlu, 11 Życie rodzinne Żydów, 572 Żyto jare, Seeale eereale, 210, 212, 222 - lasowe, - reż, 214 - stare, Żytniea, p. krzyca Roggen, rżany, rżysko, 213, proste, 221 sąsiek, 223, 337, 358, 365 ETNOGEOGRAFICZNY. Australia, Europa. ludów i narodów. Nazwy Ghana, 580 Gwinea, 578, .579 Hetyci, 68 szczepów, plemion �694 695 Mikronezja, 7, 9 Pelau, wyspa, 7 Polinezyjczyczy, 9 Ponape, wyspa, 42 Samoańczycy, 12 Tongańczycy, 12 Nowa Zelandia, 495 Wyspy Wielkanocne 483 Kongo, 495, 511 Mauretania, 580 Nigeria, 580 Rodezja, 486 Somalijczycy, 488-492 Uganda, 495 Azja Andhra, Indje, 470 Assyryj czycy, 66 Babilonia, 66 Cejlon, 499 Chakasowie płd. Syberia, Czukcze, 540 Ewenkowie, 472, 517 Izraelici, 68 Jakuci, 540 Jukagirzy, 540 Karelia, 506 Ketowie, 537 Kirgizi, 540-544 Kurdowie, 528 Niwkowie, 525 Pakistan, 603 Przyamurski kraj, 515 Semici, 66 Sumerowie, 66 Syberia, 530 Syngalezi, 499 Tamilowie, 499 Trakowie, 86 Tunguzi, 540 Tuwińcy, 484 Uzbecy, 524 Weddowie, 502 Oceania 514, 540 Polska 165 Białostockie, 449 Bory Tucholskie, 196 Galicja, 224 Górale, 160 Górale karpaccy, 156 Górale ślą~cy, 187 Krajna, 191, 196 Kujawy, 191 Kurpiowszczyzna, 300, 328, 347 Lachy śląskie, 187 Lubelszczyzna, 352 Łęczyckie, 191 Łemkowszczyzna, 347 Malborskie, 195 Małopolska, 449 Mazo\vsze, 197-200 Opolanie, 187 Pałuki, 191 Podgórzanie, 160 podhale, 149-165 podkarpacie, 449 Podlasie, 449 Prusy Wsch., 194 Sieradzkie, 191 Śląsk, 187, 347 Śląsk Dolny, 187 Śląsk Górny, 187, 449 Śląsk Opolski, 309, 457 Tarnów, 223 Wałasi, 156, 187 Warmia, 195 Wielkopolska, 580-584 Słoweńcy, 560-562 Słowianie Zachodni, - Wschodni, 536 Bałtowie, 536 Hellenowie, 83 Rumuni, 564--571 INDEKS hAZWISK Europa i Australia Agomesczycy, 8 Anachorites, wyspy, 7-49 Archipelag Karolin, 7 Australijczycy, 519 Kanjesczycy, 8 Melanezja, 9 Ziemia Chełmińska, 196, 607 - Kłodzka, 187 - Malborska, 606 Ziemie Zachodnie, 451 Słowianie płd. 175, 180, 210, 544, 560, 562 A Aleksandrow W. A., 530 Aleksienko E. A., 537 Anisimow A. F., 517 Arnold S., 200 Astachow A., 512 B Bachman A., 168, 178 Bastian A., 53, 116 Baranowski B., 416 Baudet J. L., 571 Bielicer W. N., 504, 513 Blaszczyk S., 582, 583, 598, 603 Bohdanowicz J., 207, 283-383 Bolojan B. A., 473 Brasseur G., 578 Bruckner A., 213, 229, 400 Bunak W. W., 484 Burgstaller E., 166 Burszta J., 383, 580 Bystroń J. T., 169, 200, 206 Bystrow A. P., 505 175, 536 AUTOROW D Debiec G. F., 484 Dełimat T., 635 Dobrowolski K., 168, 187, 206 Dokladal M., 155 Drljaca D., 544--560, 562, 565 Drobnjakowić B., 554, 562 Dydowicz J., 582 E Eitrem S., 57 Engels F., 518 Erdeljanowić J., 562 Erixon S., 166 F Falkowski J., 168 Fischer A., 168, 206, 231, 279, 425, 563 Franko 1. J., 473--475 Frankowska M., 165, 205 Frankowski E., 168, 611 Frazer J. G., 51 C G Campbell A., 166 Chmielowski S., 582 Cholewa M., 187 Chrustow G. F., 519 Clark J. D., 489 Czeboksarow N. N., 520, 534 Czekanowski J., 149-165, 168, 178, 189, 200, 205 Gajek J., 165-210, 214, 233, 279, 383 Gajkowa O., 643 Gansiniec R., 49-149, 571 Gavazzi M., 563 Głapa A., 583, 586, 596 Geiger P., 166 Gennep van H., 57 Goldziher 1., 53 �690 697 Gomes D., 579 Gomolec L., 581 Gostomski A., 235, 279 Gotkiewicz M., 565 Grocholski J., 231-283 Gusiew W. E., 493 Gusiewa N. R., 483 Gumiliew L., 508 Gurwicz L S., 504 Krauss E. S., 54 Kubary J., 7-49 Kusznier P. L, 504 Kwaśniewski K., 439-469, 578 L H Helbok H., 166 Hensel W., 229, 384 Heyerdahl T., 493 Hryncewicz-Talko J., 149, ~itsch K., 200 ~owak V., 279, 157, 164 160, Lange R., 587 Lebiediew J. D., 483 Lebiediewa N. L, 475 Lenin W. L, 528 Leski-Natanson J., 200 Letniew A. B., 486 Lewicka-Kowalska A. 218 Lewin M. G., 504 Liandis K., 210-231 Lin-Jao-Hua, 469 Lindquist N., 166 I Inglot Ł S., 280 J E. W., 515 Jakowlewa Jasicki B., 161 Jasiewicz Z., 582 .Jeleniewski E., 635-648 K Karadzić V., 544 Karamyszewa B. Ch., 524 Karapetian E. T., 473 Karłowicz J., 230, 398 Kielisiński K., 600 Kisjelew S. W., 540 Kliasztornyj S. G., 485 Klimaszewska J., 168, 207 Kluk K., 213, 218, 229, 256, 279 Koczniew W. L, 499 Kojdecka A., 540 Kostrowicki J., 280 Kostrzewski J., 384 Koswien O., 504, 505, 518 Kowalski A., 586 Krajewska J., 609-614 Ładogórski T., 584 Ławrow L. L, 517 Lęga W., 389, 605-609 Łuczak Cz., 582 M Maciejowski A. W., 54 Mahala H., 208 Mikłucho-lVIakłaj N., 7, 9, 15, 43 Malicki L., 608 lVrartynow W. A., 511 Masłowa G. S., 475 Matuszewska B., 207 Maurizio A., 211, 229 lVIeertens P. J., 166 Meyer M., 166 lVIeinicke C. E., 7, 43 lVIoszyński K., 165, 178, 193, 202, 210, 284, 383, Mydlarski 430 J., 150, 164 N Nasz A., 189, 202, 207 Nikitin B., 528 554, 560 P Palm H., 285 Peesch B., 166 Pierszic A. L, 520 Podlewski O., 582 Podolak J., 279 Pol W., 187 Poniatowski S., 232, 279, 383, 385 Popiel L., 168, 178 Potapow L. P., 497, 514 Potiechin L. L, 469 Potkański K., 54, 117, 151, 164 Pudlo K., 415-439, 595 Puszkariewa L. A., 508 Przeworska-Rosen .J., 613, 615 Suboczowa ;VI., 635 Sulimirski T., 179 Szipunow G. W., 532 Szmielewa lVI. N., 508 T Tacina J., 594 Taksami Cz. ;VL, 52.3 Tałanowa J., 494 Tarde G., 170 Tołstow S. P., 523 Topolski J., 232, 279, 582 Tugołukow W. A., 472 Tugutow L E., 527 Turnau L, 584 Tylor E., 51, 115 u Udziela S., 187 R Rajt M. W., 488 Rao W. L., 470 Reinfuss R., 168, 187, 206 Rhamm K., 284 Richards A. r., 487, 495 Rożdiestwienskaja S. B., 534 Rusiajkin S. P., 484 S Sahlgren J., 166 Savonnet G., 578 Schier B., 208, 285 Schrader O., 54 Skarżyński T., 383-415, Skierkowski W., 594 Smith W. R., 52 Smoliak A. W., 485 Sobisiak W., 582, 58~ Solchejm S., 483 Sommer L., 56 Stanner W., 494 Staszczak Z., 206 Stieber Z., 398 Strauch H., 7, 43 562, W 565 Waitz T., 7, 43 Wanke A., 152, 162 Wardumian D. S., 473 Wasiliewicz G. M., 516 Weiss R., 166 Wieseler F., 49 Wilken G. A., 52 Winter E. H., 495 Własowa Z. L, 540 Wojciechowska A., 582 Wolski K., 579, 586, 603 Wróblewski T., 279, 544, 57!, 582 Wundt W., 57, 117 V Valois H., 481 Vawiłow N. J., 211 Vierkandt A., 52 Z Zaborski B., 168 Zejmo-Zejmis S., 164 Żdanko T. A., 524, 528 �SPIS 1. Ryc. (1). Kopice pami. RYCIN poziomo-krzyżowe nakryte pojedyńczymi sno- 2. Ryc. (2). Kopiec pionowo-dookolne. 3. Ryc. (3). Kopice pionowo-dookolne nakryte pojedyńczymi snopami. 4. Ryc. (4). Kopice pionowo-dookolne nakryte trzema snopami. 5. Ryc. (3). Fragment ułożenia podwalin na narożnych kamieniach w spichrzu ze wsi Grabczak, pow. Garwolin, woj. warszawskie. 6. Ryc. (1). Ściana szczytowa spichrza, polepionego gliną z Nowej Cerkwi. 7. Ryc. (2). Ściana szczytowa starego zrębowego, polepionego gliną, spichrza ze wsi Dąbrówki Lubniańskiej. 8. Ryc. (4). Spichrz a charakterystycznym dla Śląska sklepieniu zrębu. 9. Ryc. (5). Zrębowy podpiwniczony spichrz, typu "śląsko-spiskiego" ze wsi Okoły Murów. 10. Ryc. (6). Murowany podpiwniczony spichrz typu "śląsko-spiskiego"ze wsi Ligaty Pruszkowskiej. 11. Ryc. (7). Kośca spod miejscowości Grosuplju w Słowenii. 12. Ryc. (8). Kośca -- spod miejscowości Sticni w Słowenii . 13. Ryc. (9). Spichrz typu ambara ze skansenu w Bukareszcie Rumunia. 14. Ryc. (10). Pocieniowy zrębowy spichrz typu "lubelsko-mazowieckiego" ze wsi Załucze. . 15. Ryc. (11). Spichrz typu lubelsko-mazowieckiego" ze wsi Gułów.. 16. Ryc. (12). Kurpiowski napalawy spichrz ze wsi Wolkowe. . 17. Ryc. (13). podpiwniczony spichlerzyk zrębowy. oszalowany zewnątrz deskami, wieś LostÓwka. . 18. Ryc. (14). podcieniowy spichrz zrębowy ze wsi Dylewo. . 19. Ryc. (15). Podcieniowy spichlerz z gankiem ze wsi Łukowica. 20. Ryc. (16). Dwuwnętrzny spichrz zrębowy ze wsi Zalesie. . 21. Ryc. (17). Szerokofrontowy podcieniowy spichrz z miejscowości Bubele. 22. Ryc. (18). Spichrz szerokofrontowy ze wsi Chodorówka. . 23. Ryc. (19). Ściana Szczytowa wraz z podcieniem w spichrzu ze wsi Winiary. 232 234 262 275 302 294 295 309 310 311 316 311) 31'; 318 319 225 328 330 331 33·1 335 336 339 �700 701 Str. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. Ryc. (20). Spichrz piętrowy nad szopą ze wsi Ligota Górna. Ryc. (21). Spichrz zrębowy usytuowany nad szopą. Ryc. (22). Spichrz piętrowy (nad szopą) ze wsi Podobin. Ryc. (23). Spichlerzyk murowany wybudowany w r. 1957. Ryc. (24). Budynek spełniający obecnie funkcję obory oraz pomieszczenie na siano. Ryc. (25). Spichrz przybudowany do budynku gospodarczego .. Ryc. (26). Spichrz typu "śląsko-spiskiego" o charakterystycznie sklepionym zrQbie .. Ryc. (2). Fragment chałupy z przybudowanym samym "klepiskiem". Ryc. (4). Stodoła pod wspólnym dachem z budynkiem mieszkalnym. Ryc. (6). Fragment stodoły pod wspólnym dachem z budynkami gospodarczymi. Ryc. (9). Stodoła sześcioboczna. Ryc. (13). Stodoła wąskofrontowa. Ryc. (14). Fragment stodoły zrębowej. Ryc. (15). Stodoła sumikowo-łątkowa. Ryc. (16). Stodoła grodzona. Ryc. (17). Stodoła murowana. Ryc. (18). Stodoła gliniana. Ryc. (19). Stodoła z desek i murowanych filarów. Ryc. (20). Stodoła ryglowa szalowana. Ryc. (21). Stodoła szachulcowa. Ryc. (22). Stodoła z muru pruskiego. Ryc. (23). Stodoła o dachu dwuspadowym niskim. Ryc. (24). Stodoła o dachu czterospadowym. Ryc. Typ wieśniaka rumuńskiego z okolic Solki na Bukowinie. Ryc. Z polskiej wsi PIeszy. Ryc. Fragment wystawy w Poznaniu. Ryc. Ceramika wielkopolska .. Ks. dr Władysław Łęga (portret W. Hofmana). Fot. Dr Janina Krajewska. WYKAZ 1. 2. 3. 4. 5. 6. Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica (I). (II). (III). (IV). (V). (VI). 340 340 341 343 353 362 367 388 388 38,} zboża. 308 towe. 13. Tablica (VII). Usytuowanie w obrębie chałupy komory pełniącej funkcję spichrza. 14. Tablica (VIII). "Spichrze-komory" przybudowane lub wbudowane do budynków gospodarczych .. 333 300 313 320 354 360 390 395 402 402 403 405 405 406 403 408 409 411 411 566 567 597 601 605 609 TABLIC Kopice poziome. Odmiany kopic poziomych. Kopice pionowe. Odmiany kopic pionowo-rzędowych. Drewniane urządzenia do przesuszania Formy zabezpieczania kopic żniwnych. Str. 7. Tablica (I). Formy piętrowych spichlerzy śląsko-spiskich. 8. Tablica (II). Stopniowy zanik sklepionej konstrukcji pułapu w spichrzach śląsko-spiskich. 9. Tablica (III). Hipotetyczne formy rozwojowe spichrzy śląsko-spiskich. 10. Tablica (IV). Najstarsze formy naziemnych spichrzy. 11. Tablica (V). Spichrze płn. wschodnie europejskie wąsko-frontowe- podcieniowe. 12. Tablica (VI). Spichrze płn.-wschodnio-europejskie szeroko-fron- 241 243 251 254 265 269 SPIS MAP 1. Mapa (1). Nasilenie wpływów zachodnich. 2. Mapa (2). Skrzyżowanie strefy wpływów zachodnich z rubieżą północno-wschodnią. 3. Mapa (3). Główne strefy rubieżne terytori:l zespołów kulturowych. 4. Mapa (4). Śląski zespół kulturowy. 5. Mapa (5). Obszar zasięgów zespołu kulturowego wielkopolsko-kujawśkiego. 6. Mapa (6). Przestrzenny zasięg sieradzkiego zespołu kulturowego. 7. Mapa (7). Przestrzenny zasięg mazowieckiego zespołu kulturowego. 8. Mapa (8). Zasięgi zespołów: małopolskich i pomorskich. 9. Mapa (1). Wysiewanie i tradycje wysiewania mieszaniny pszenicy 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. i żyta. Mapa (2). Tradycje uprawy krzycy. Mapa (3). Obszar na którym słowo krzyć się oznacza wykruszanie się ziarna z kłosa lub rozkrzewianie zbóż .. Mapa (4). Tradycje uprawy starych gatunków żyta. Mapa (5). Zmiany w tradycji uprawy żyta jarego.. . . . . Mapa (6). Przemiany w tradycjach uprawy zbóż ozimych i jarych. Mapa (7). Obszar zwartego występowania niektórych starych upraw i nazw z nimi związanych. Mapa (8). Zasięgi niektórych zjawisk przejściowych związanych ze starymi uprawami. . Mapa (9). Najdalsze północno-zachodnie zasięgi starych upraw i związanych z nimi nazw. 172 17'1 186 188 192 194 19H 201 2lG 217 219 220 222 223 22! 226 227 �703 702 Str. Str. 18. lVlapa (2). Zasięgi form przesuszania zżętych zbóż wig najdawniejszych zachowanych tradycji. . 19. Mapa (l). Zwarte zasięgi przesuszania i przygotowania zżętych zbóż do zwózki "na garściach", w pojedyńczych snopach i w kopicach poziomych w/g stanu po II wojnie światowej .. 20. Mapa (3). Zanikanie kopic poziomych i ich niektóre odmiany. 21. Mapa (4). Objętość i nazwy kopic poziomo-krzyżowych. . 22. Mapa (5). Zasięgi form przesuszania zżętych zbóż w kopicach pionowych po II wojnie światowej .. 23. Mapa (6). Rozpowszechnianie się kopic pionowo-dookolnych .. 24. Mapa (7). Rozpowszechnianie się kopic pionowo-rzędowych ich niektóre odmiany. . 25. Mapa (8). Objętość i nazwy kopic pionowo-dookolnych. 26. Mapa (9). Zasięgi przesuszania zżętych zbóż przy pomocy różnych urządzen drewnianych po II wojnie światowej. 27. Mapa (10). Zabezpieczenie kopic przed deszczem. 28. Mapa (11). Zanikanie zwyczaju zabezpieczania kopic przed deszczem. 29. Mapa (4). Różne formy kształtu dachu w spichrzach .. 30. Mapa (5). Różne formy kształtu dachu w spichrzach .. 31. Mapa (6). Niektóre formy konstrukcji fundamentu w spichrzach. 32. Mapa (7). Rozplanowanie wnętrza w spichrzach. . 33. Mapa (l). Występowanie oraz proces zaniku spichrzy, osobnych budynków służących w zasadzie do przechowywania wymłóconego ziarna w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w okresie 1860-1960. 34. Mapa (2). Komora i spichrz jako miejsce sypialne. 35. "'lapa (3). Konstrukcje ścian w spichrzach. 36. !\lapa (8). Typy spichrzy w Polsce. 37. Mapa (9). Typy spichrzy w Polsce. 38. l\lJ:apa (10). Typy spichrzy w Polsce. 39. Mapa (lI). Typy spichrzy w Polsce. 40. Mapa (12). Nazwy spichrza, osobnego budynku służącego do przechowywania ziarna. 41. Mapa (13). Przechowywanie ziarna w komorze w obrębie chałupy. 42. Mapa (14). Przechowywanie wymłóconego zboża. 43. Mapa (15). Przechowywanie wymlóconego zboża. 44. Mapa (16). Przechowywanie wymłóconego zboża. 45. Mapa (l). Stodoły znajdujące się pod wspólnym Jachem z innymi budynkami. . 46. Mapa (2). Występowanie stodół poligonalnych. 47. Mapa (3). Przechowywanie ziarna \V obrębie stodoly. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. ~5. 56. Mapa (4). Występowanie stodół wąskofrontowych. Mapa (5). Występowanie "góry" w stodole .. Mapa (6). Nazwy sąsieków. Mapa (7). Nazwy ścianek oddzielających sąsiek od klepiska. Mapa (8). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (9). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (lO). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (ll). Dachy stodół. Mapa (1). Proces zaniku używania wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce. 57. Mapa (2). Proces zaniku używania krów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich w polsce .. 58. Mapa (3.) Tradycje o używaniu wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych czynnościach gospodarskich i obrzędowych. . 59. Mapa (4). Tradycje o używaniu krów jako zwierząt pociągowych w niektórych czynnościach gospodarskich. 60. Mapa (5). Tradycje o hodowli bydła "siwego" .. 61. Mapa (1). Relikty trzymania zwierząt hodowlanych samopas, lub uwiązanych, na stałe pod gołym niebem. 62. Mapa (2). Trzymanie zwierząt na ogrodzonych pastwiskach i znaczenia nazwy gwarowej "okólnik". 63. Mapa (3). Tradycje i relikty zwyczaju trzymania w izbie chałupy na stałe, lub w pewnych okolicznościach - bydła rogatego 237 245 217 253 25(i 253 260 267 271 274 298 299 301 304 i świń. 64. Mapa (4). Tradycje i relikty trzymania w sieni chałupy na stałe, lub w pewnych okolicznościach bydła rogatego i świń .. 65. Mapa (5). Tradycje i relikty zwyczaju trzymania w obrębie chałupy w izbie lub w sieni drobiu, zwłaszcza kur. 66. Mapa (6). Najważniejsze usytuowanie pomieszczeń hodowlanych pod jednym dachem z domem mieszkalnym.. . 67. Mapa (7). Niektóre formy pomieszczeń hodowlanych pod jednym 289 291 293 307 226 332 342 dachem z domem mieszkalnym. 68. Mapa (8). Najważniejsze nazwy gwarowe pomieszczeń dla zwierząt. 69. Mapa (9). Próba regionalizacji obszaru skanych wyników badań etnograficznych 344 330 3·56 359 363 chłopskiej, 387 391 39:3 . ! związanymi z hodowlą· używane . na określenie ., PolskI \V sWI~tle uzynad elementamI zagrody 394 396 397 399 401 404 407 410 423 424 426 429 434 443 445 448 450 452 455 459 462 463 �TABLE OF CONTENTS I. Dissertations str. Jan K u b a r y, A contribution to the study of the Anchorite Islands . R y s z a r d G a n s i n i e c, The cutting of the hair in the Mediterranean culture . J a n C z e k a n o w s k i, The Podhale Region from the anthropological point of view. J ó z e f G a j e k, A studyon the ethnographic division of poland into regions . Kry s t y n a H o f m a n' - L i a n d z i s, Some traditional cereal cultures in the Polish village during the 19th and the 20th centuries. Jer z y G r o c h o l s k i, Methods of drying corn in Polish peasant farms in the 19th and 20th centuries . J a n u s z B o h d a n o w i c z, Barns, called spichrze compared to granaries in peasant farms in Poland at the turn of the 19th and 20th centuries . T o m a s z S kar ż y ń s k i, Barns called stodoły in the Polish folk building in the 19th and the 20th centuries . K a z i m i e r z P u d ł o, Neat cattle as draught-animals in peasant farms in Poland at the end of the 19th and in the first part of the 20th centuries . K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i, Elements of a peasant farm connected with breeding in Poland at the end of the 19th and in the 20th centuries . II. SOVIET R ep or t s ETHNOGRAPHY, 19E9. 1960 (Anastazja an d Academy Kojdecka) 49 149 165 210 231 283 383 415 439 R e v ie w s of Sciences, USSR, Moscow, 469 . S. W. K i s i e l e w, A short outline of the Chakas ancient CHAGKIZABAKAN, 1951 (T. Wróblew>.ki) D u s a n D r I j a ć a. An essay on the state of ethnological gations in Yugoslavia . V i l k o N o v a k, Slovenska ljudska turo) Lubliana 1960 (D. Dr!jaca - 7 history, 540 investi544 kultura (Slovenian T. Skarży)'Lskż) Folk Cul560 �706 Str. B o z i woj e D r o b n jak o v i c, in South - Bucovina L'ETHNOGRAPHIE, vol. B r a s s e u r, G, 52, Paris S a von of the T. Skarżyński) Belgrad N~a r i a n G. Ethnology 1960 (D. Drljaća, G O t ki e w i c z, Rites and People. beliefs of Yugoslavian 562 . the Rumanian 1958 (F, Wróblewski) n e t, Folk 565 571 , Ethno-demographic map. D ie g o G o m e s, (K. Wolski) FOLK On first Poland S o b i s i a k, during (K. Wolski) of Guinea. 1959), Bissan (the Province of Wielkopolska) 580 , '.fhe development 16th the of the 18th - Poznań centuries, bishopric by Plock A. in the Province Polish Ethnographic G l a p a Lea r n e d and materials, and A. s k i (Jan Tacina), S o c i e t y 1820 1830, 1907 1957. (K. Pudło) raHCI1Heu. raeK. 06pllA O H3Y'leHHH OTllIenbHH'IeCKIlX OCTpOBOB. []OCTpl1lKeHl1l1B CpeAI13eMHOMopCKOl!. KyJIhType. TIo.nraJIbe C TO'lKI1 3peHI111 aHTpO[]OJlOrMM. I1ccJle.noBaHl1lł paliOHbl.. KphlcThlHa O 3THorpaqm'leCKOM , . . , , . , . . . . . rO<pMaH-JIllaHA3Hc. The Folk tional Museum art of the Museum in Wielkopolska in Lahora Province. M XX BeKOB. . . . . . . . . 594 JlHYlU Poznań. June (Pakisthn) (K. - in the bor.naHOBM'I. B XIX AM6apbl 1961 (A. Glapa) l s k i) . M XX BeKax . . . . . . . . . 603 B nOJlbCKOM HaponHOM . . . .. li XX BeKOB. . . ..... . . . . . KBacHeBcKM. A remlmscense Rev. dr. of Society in of BeKe M B []epBoi1 []OJIOBMłlCXX BeKa. ethnographer (Longin 36th General the activity 1961. (Olga of Gajkowa) Pomerania, of the Polish Ethnographic M. Suboczowa) and 605 609 615 , the II. Or'leTbl the . Rosen-Przeworska) . of the Polish Ethnographic Assembly (T. Delimat total from lVIaLicki) (2. Jankowski) Szczecin in Białystok on during Lęga Polish Ethnographic 626 . Society 635 . in English and 47th volume Index of the Table of Illustrations Table of contents Russian (E. JeLen'ewski) of Lud. (O/ga and in English maps and Russian Gajkowa) COBETCKAJI 3THOrPA<t>J1J1. 1960 (Allacma3b.'1 . . . . . . . 493 C. B. c.c.c.P., MapbllH 1959, . ,ll,pJlb~'1a. 469 . . . . . .. 540 . 04epr< COCT051HJoIlI 3TIIOJIOrl14eCKJoIXMCCJleLI,OBaHI1H B fOro- crraBI1I1. .. T. MocKBa .. 544 . . . . . . . . . . B i Jl b KO H o Ba K, CJlOB~HCKall HapOLlHall KyJlbTypa. JIlo6Jl~Ha (p. 643 685 . K 11CeJI e B. KpaTKl111 O'lCpK .npeBHei1 I1CTOpl111LllaKaCOB. Lllarl13-A6aKaH, 1951. T. Bp y6:le6CIW Jl.YllIaH JolpeueH111H A Ka,lleMll.Il HaYK KOllo311J.:a). 1960. p. Pp·1b.'1~G 560 CJ·:apJI~IIlICJ.:II. fiO)KHBOi1 Llpo6Hb~KOBI14. 11 i s c c l l a n e a Summary 415 Items. a j e w s k a, (Janina 35th General Assernbly the Society Account Polish Władysław Dr J a n i n aKr Account of the Account the News 383 3JIeMeHTbI KpeCTb51HCKOrO.nBopa, CBll3aHHbJe co CKO- TOBonCTBOM B TIOJlbllIe B KOHue X IX H XX BeKOB. IV. 283 CTpOHTeJlbCTBe B XIX TIY,llJlo. PoraThlH CKOTB Ka'leCTBe Y[]PlllKHbIXlKMBOTHblXB KpCCThllH- CKMXX0311HCTBaXB TIOJIhllIC B XIX KplKHlUTO<P 231 Ha <POHe HHblX nOMellIeH!1H ,IlJlll xpaHeHMlI 3epHa [yMHa BeKax. Ka3Jo1MeplK 596 July Wo CKaplKHHCKM. Ii XX Na- 210 <t>OpMbl []POCyllIKI1 ClKaTblX 1epHOBblX KyJlbTyp B []OJJbCKIlX KpeCTb51HCKMXx0311ikTBax TOMallI Exhibition 165 . . . . .. pbI B []OJIbCKolf AepeBHe Ha []epeJlOMe XIX ElKH rpOXOJlhCKH. M u s e u m s. 149 TIOJIhlUM Ha Tpe,lll1l.\110HHble3Jla'lHble KyJlhTy- B KpeCTbllHCKHXX0311l1CTBaXB TIOJlbllIe Ha []epeJ10Me XIX III. ,.... pa3AeJ1eHIlIl 7 49 HeKoTophle 586 1957 Plock, p bl. TIpHJlOlKeHHe K Bonpocy l.JeKaHoBcKM, ł03e<p of Wielkopolska. The Society, vol. 3, K o wal Ky6a PhlllIap.n JlH 1960, Poznań, CTp, 584 AMUSEMENTS popularna, elaborated I. ,ll,oKJla,llbl JIll , DANCES AND Biblioteka Essays discovery 579 of Greater latifundia The the 1960, (J. Turnau) V' a l e r i a n YKA3ATEJIb 578 . CULTURE Poznań TIPE,ll,METHbl1 Dakar 1960 (K. Kwaśniewski) jJp:lbS'IG II rOTKCBH4. T. 3Tllorpa!~1111 HaponOB ~OrOCJlaBJoIH,6eJlrpan, CJ.:0P.>/C1II1CJ.:U). . 06P~.'lbl 562 . 11BepoBaHIIlI pyMblHcKoro lIapona KomlHC. 3THorpa<pI1~. TO"! 52. naplllK 1959 n'ETHOrPACl>JI TOM 52, napl1lK 1958 ((/J. B/J.l't!.leflcw) fi race 3 p II C a Bo H3. '}TIIO-,Jc\10rpaQJH'IeCKall KapTa. LlaKap /leach·II). 1960 B f{)iKHOI1 6y565 571 1960. (K gaGc- 578 �708 CTp • .ubero rOMeC. HAPO.uHAR 1959 (K. O nepBOM OTKpblTl1l'1 rBl1HeU. nHccay KYJlbTYPA BEJ1J1K0i1 nOJlbllIl1. 1960 (H. [101HaHb 579 BO.1bC/W) ... Typ- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 580 BanepbllH C06HClIK. Pa1BHTMe naTH<pYHilHlI rr01HaHcKoro errHCKonCTBa C XVI no XVIII BeK. TI03HaHb, 1960 r. (K. BO.1bCJ.:U). . . . . . . . . . . . . . . 584 Hay). BEJU1K0I10JlbCKI1E TAHUbI ro 3THorpaqlll'leCKOrO BanbCKM Hay'lHOe (fIli Taljulla) nilOl.\KOe I1l1rPbI. 06weCTBa, . . . . TIorrynllpHall . . . . . . 1820-1830, 06wecTBo bll6nHoTeKa nO.'lbCKO- A. rHarra M A. Ko- TOM 3, 06pa60TaH pHaJlbl. I1JlOl.\K 1957 (K. llyÓl1o). . . III. . . . . . . . . 1907-1957. . . . . . . . . . . . . . 1. Agnieszka . 586 . 594 . . . . . . . . BbICTaBKa B HapOnHOM RHMBa OneT KpaencKa o XXXV 695 Jleflne (JJOl/cllll P03ell-llp:JlCe6opcKa) I10JlbCKOro B 6eJlOCTOKe (r. 06 B 06weH 1961 r. II M. pel1UMam . (Ol1bca raUK06a). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 615 626 . 3THorpacPH'IeCKOrO . I KUJAWY OÓweCTBa . . . . . .. - Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany) Strój pszczyński, 1954 Strój górali śląskich, 1956 • 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 2. Jadwiga Swlątkowska - Strój łowicki, 1953 3. Jan Piotr Dekowskl - Strój piotrkowski, 1954 4•• Janusz Swieży Strój podlaski, 1958 • 5. Jan Piotr Dekowski - Strój sieradzki, 1959 • 6. Janina Krajewska - Strój opoczyński, 1956 • 7. Adam Chętnik - strój kurpiowski Puszczy Zlelonej, 1980 OówecTBa 3THorpa<pM'IeCKOrO Cy60406a). nellTeJlbHOCTH TIonbcKoro 6j5 COneplKaHHe Ha aHrno1lłcKOM 11 PYCC~O\l lI~bIKaX (J. EJlelle6cJ.:u). OrnaBneHHe XLVII T. Onbra ra/łKOea '. 18.50 21.29.25.- 13.50 29.30.- 18.50 25.21.28.28.27.32.- CZĘSC V MAŁOPOLSKA 1. Roman Reinfuss - strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) 3• .Janusz Swieży - Strój krzczonowski, 1952 4. Edyta Starek Strój spiski, 1954 • 5. Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 6. Sebastian Flizak - Strój zagórzan, 1956 • 7. Barbara Kaznowska-Jarecka - Strój bllgorajskl, 1958 8. Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1951 • 9. Tadeusz Seweryn Strój krakowiaków wschodnich, 1960 10. J. i lVI. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski . 2. Franciszek KpaTKoe 22.29.21.- CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE 605 609 B WTeTl1łIe (3. fIIIK06CKU). . . . . . . . . . . . . . . . . . OneT O XXXVI 06weM C06paHHh [lOJ1bCKOro 3THorpaq)[{'1eCKOro OÓllleCTBa OneT Seweryn 2. Stanisław Bronicz 3. Longin Malicki - . C06paBMH cena zł CZĘSC III SLĄSK 603 . (fIlIU/la 06weM - strój pyrzyckl, 1955 Strój kaszubs1<I, 1959 Strój warmiński, 1960 Glapa Strój szamotu Iski, 1951 (wyczerpany) Glapa Strój dzlerżackl, 1953 • 3. Adam Glapa strój lubuski, 1956 • 4. Halina Ml1włowska - Strój kujawski, 1953 MY3ee B [l01- BocnOMHHaHHe O rronbCKOM JTHOrpa(jJe, KceHn3e np BHailllcnaBe .uP - CZĘSC II WIELKOPOLSKA 1. Tadeusz .. Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Klonowski IV. XpoHllKa . LUDOWYCH 1. Adam 2. Adam (I1aKllcTaH) (K. BOl1bCJ.:U). . . . . . STROJÓW 3CKM1bI H MaT~- HaKH. I1IOHb-H10Jlb 1961 (A. rl1ana). MaJluljKII).. POLSKICH CZĘSC I POMORZE I WARMIA MY1eH HapO,ll,HOe HCKyCCTBOBenHKo/ł TIonbwłI. MY3elł n Jlarope ATLAS 643 635 TIepe'leHb HnJlIOCTpal.\HH M KapT. npenMeTHblH YKa3aTeJlb Ha aHrnl1HCYOM II pyCCKOM 1I3bIKax. LITERATUR.A I 13.50 16.50 16.50 26.27.26.29.28.32.30.- LUDOWA Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalański, kielecki, rzeszowski, cieszyński, dolnośląski, górnośląsko-opolski, kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski, lubuskl. Prenumerata roczna 48.-. Zamówienia przyjmuje Redakcja Warszawa, Nowy Swiat 72, pokÓj 121 Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ebf5b2dc24193ec3412da03fcd84943.pdf 7ed61eaa678fc921e564ab3a9e552ca0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5388 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5008 Title A name given to the resource Budlewo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.209-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER JACKOWSKI Budlewo Myślę ze smutkiem o sztuce ludowej, wykreowali­ śmy taki piękny mit jej doskonałości, więzi z rodzimy­ mi tradycjami, że serce się kraje, kiedy obserwujemy jak ginie w rodzimym środowisku, pozostawiając po sobie pamiątki w najlepszym rodzaju, cepeliowskie. A le proces przemian w kulturze wsi jest nieuchronny i zrozumiały. Zrozumiałe są też wysiłki, by ten proces osłabić, zachować co się da z um iejętności przekazy­ wanych w tradycji lokalnej z pokolenia na pokolenie, zachować pamięć zwyczajów, obrzędów. Żywe są one jeszcze tam, gdzie istnieją sprzyjające bodźce społecz­ ne i religijne, ambicja środowiska. Nie przypadkiem strój, obyczaj, folklor najsilniej są zachowane na Pod­ halu, w którym od czasów Chałubińskiego i W itkiew i­ cza szczególnie m ocna jest świadomość odrębności i wartości swej kultury. Kiedy mnie ktoś zapyta - kim jesteś? - nie wpadnie mi na myśl powiedzieć Mazowszaninem, czy nawet warszawiakiem. A le góral bez wa­ hania odpowie, i to z dumą, iż jest góralem. Ponieważ to go wyróżnia. Zrozumiałe jest więc przywiązanie gó­ rali do swej gwary, stroju, nawet wtedy gdy jest on n o­ szony tylko w święta lub w szczególnych okoliczno­ ściach. Strój wciąż jeszcze wyróżnia, określa. Kiedy w czasie swej wizyty w kraju papież miał przyjechać na Podhale górale chcieli go powitać w całej gali. N a wie­ le miesięcy wcześniej sprowadzono z Czechosłowacji białe sukno, krawcy i hafciarki pracowali bez wy­ tchnienia zdobiąc portki parzenicami, a także gorsety i serdaki. M otywacja patriotyczna wiązała się z religij­ ną. Istniały więc powody by podtrzymać tradycję. Ważne. Powód taki, związany z ambicjami parafialnej społeczności, istnieje też w Spicymierzu. Strój regio­ nalny zanikł, ale pozostał zwyczaj sypania kwiatowych kobierców, po których kroczy procesja. Kobierców, w których każda rodzina stara się ułożyć najładniejszy motyw. A m bicja parafii wiąże się z rywalizacją rodzin­ ną. Motyw rywalizacji wsi występuje w procesji z koro­ wodem w ieńców dożynkowych w Krasnobrodzie, musztrach Straży Grobowych w Gródku czy Radomy­ ślu. Zwyczaje te wyróżniają, stanowią przedmiot dumy, satysfakcji, podtrzymywanej przyjazdem gości, ogląda­ jących i filmujących imprezy, reportażami w koloro­ wych magazynach. Rola księdza proboszcza jest w tych sytuacjach nie do przecenienia, ale jego intencje tylko wtedy są po­ dejmowane przez wiernych, kiedy wiążą się z am bicja­ mi, rywalizacją, dumą lokalną. Tam jednak, gdzie nie 238 ma takich bodźców, a dominuje kultura seriali, telewi­ zyjnej tandety, nawet najbardziej szlachetne inicjaty­ wy kończą się fiaskiem. Po wojnie ksiądz Mieszko w Kadzidle nie mógł powstrzymać zaniku stroju kur­ piowskiego, choć żądał by pary nowożeńców były tak odziane, jak dawniej zwyczaj nakazywał. Pół wieku później minister kultury Zdzisław Podkański ufundo­ wał z własnej kiesy, kostiumy regionalne dla młodej pary biorącej ślub. Bardzo się martwił, że jego inicjaty­ wy nie podjęto Nieraz mnie pytają, co robić by nie znikła sztuka ludowa, jak ją podtrzymywać. Jest, czy jej nie ma? Co robić? W łaśnie na to pytanie chciałbym odpowiedzieć relacjonując wydarzenie, które miało miejsce w Budlewie, wsi podlaskiej leżącej między Łapami a Brań­ skiem, w pobliżu Białej Podlaskiej. Tam właśnie znaj­ duje się dom państwa Formanowiczów. Prawdziwy ich dom, taki z którym się identyfikują. Ukochany, w pięknej przestrzeni, nieopodal siedziby m atki pani Anny. To jest jej rodzinne miejsce, ale znalazł w niej też swą “małą ojczyznę” także pan M aciej, urodzony we wsi wielkopolskiej. Tu w Budlewie, państwo Formanowiczowie, odpoczywają po całej pracy w O stro­ wie Mazowieckim. Dom, który tam mają, jest by tak rzec, roboczy. Pan M aciej bowiem tutaj pracuje, z Ostrowa włada swoimi fabrykami mebli (“Forte”) w kraju, a także na Ukrainie i w Rosji. Tu leczy ludzi i kieruje swoją kliniką osteoporozy pani A nna, tu ist­ nieje założona przez nich fundacja AMF, świadcząca pom oc miejscowej młodzieży. Dzięki fundacji dzieci z Ostrowa wyjeżdżają na wakacje, grupa potrzebującej młodzieży dostaje stypendia, ułatwiające naukę (waru­ nek - dobre oceny). Fundacja zaprasza na spotkania interesujące osoby, np. poetę Ks. Jana Twardowskiego. Fundacja zamierza stworzyć w Budlewie D om Spokoj­ nej Starości, dla twórców ludowych. W łaśnie ta przy­ czyna stała się zaczątkiem naszej znajomości. Na po­ czątku byłem nieufny, cóż ja mogę mieć wspólnego z kapitalistami? A le szybko zmieniłem zdanie, zaczą­ łem państwa Formanowiczów cenić jako ludzi mą­ drych, wrażliwych, autentycznych. Są bowiem sobą, nie ukrywają, że urodzili się na wsi, że to jest miejsce, które szanują i kochają. Bliska jest im sztuka, daje rze­ czywistą satysfakcję. M ają piękne obrazy (Boznańska, Ruszczyc), które są im bliskie. Sztukę współczesną re­ prezentuje obraz Zdzisława Beksińskiego. Chodzą do opery, na koncerty (ulubiony B eethoven). Ale to, co ujęło mnie szczególnie, kiedy poznałem ich dom, to brak ludowego chłamu, miernych rzeźb, cepeliow­ skich wyrobów. M ają jednak bardzo przez nich cenio­ nego Rom ana Śledzia. Kilkanaście rzeźb dobrych, kil­ ka znakomitych. To mnie do nich bardzo zbliżyło. Rzeźby Śledzia stały, gdy przyjechałem do Budlewa na parapetach okien, na kominku. Budlewo zachwyciło mnie. Z okien domu - jak z latarni morskiej - roztaczał się widok na łąki, pola, las majaczący z dala. Trudno nie poddać się urokowi �Jacek Olędzki ♦ CICHO I GŁOŚNO tego miejsca, urodzie każdego szczegółu, pięknu drzew, krzewów, kwietnych rabatów. Jesienią 2003 roku otrzymałem zaproszenie: “ Szanowni Państwo! O d wielu lat moja żona A n ­ na i ja staramy się stworzyć w Budlewie miejsce, które będzie przypominać pradziadków, dziadków i rodziców pracujących na roli. M iejsce, które pozwoli nam wró­ cić pamięcią do czasów dzieciństwa, i jeżeli nie czasów dzieciństwa, to przynajmniej spędzonych tu wakacji, a naszym dzieciom, wnukom pozwoli poznać często już zapomniany klimat i charakter domu ich przodków, pozwoli na chwilę refleksji. Dziś mamy nadzieję, że przyszła pora przedstawić efekty tej pracy. Chcemy pokazać zabudowania stare­ go gospodarstwa, w którym cały szereg elementów po­ chodzi z naszych rodzinnych zagród, w tym również starą kuźnię, w której kowal będzie kuł podkówki na szczęście. Centralnym punktem będzie otwarcie wy­ stawy pt. Len w naturze i sztuce. Przygotowaliśmy również drugą wystawę o tematyce blisko związanej z podlaską wsią. (...) Bardzo się będziemy cieszyć, jeże­ li przyjedziecie Państwo w stroju ludowym, charakte­ rystycznym dla bliskiemu Waszemu sercu, regionu. To oczywiście pewna trudność, więc może choć elem ent tego stroju? Cała impreza odbywać się będzie na wolnym po­ wietrzu i pod namiotami. Prosimy, pam iętajcie pań­ stwo o zabraniu cieplejszego okrycia i parasola. A nia i M aciej Formanowiczowie” Uwaga była słuszna, dzień od świtu był okropny, deszcz, wiatr, co i raz wzmagający się. Zerwał dekora­ cje ze sceny, szarpał płachtą wielkiego namiotu, tak że siedząc w nim czuliśmy się jak na żaglówce miotanej wiatrem. O dziwo, mimo tak złej pogody goście przy­ jechali. Blisko 35 0 osób. Z Ostrowa, Białej Podlaskiej, Warszawy, a nawet z Poznania. Byli też miejscowi, wszyscy ubrani, jak na ślub, w czarnych garniturach. Poważni, ale bez żon. N atom iast goście z miasta wyglą­ dali jakby ich przywieziono z planu filmowego. Koloro­ wi, wielu z nich w strojach wypożyczonych z muzeów, teatrów, zespołów pieśni i tańca a może i własnych, za­ chowanych na pamiątkę. Elita środowiska medyczne­ go stolicy wyglądała zachwycająco. Panie z gracją no­ siły gorsety, wyglądały piękniej niż w miejskich kre­ acjach. Przynajmniej setka przybyłych wystąpiła w lu­ dowych kostiumach, inni nosili kolorowe szarfy, wrę­ czane przy wejściu. Gospodarz, solidnej postury, wy­ glądał fantastycznie w stroju szamotulskim. Nosił go zawadiacko, przechylając czerwoną “krakuskę” na gło­ wie. Pani A nn a miała oczywiście strój podlaski, ale jej matka, poważna, wzruszona kobieta, ani myślała się przebierać. Stroje, których się bardzo obawiałem (ludomania!) wyglądały znakomicie. Widziałem w nich wyraz serdecznej pamięci, zabawy, a może i sentym en­ tu. To było święto gospodarzy, ich pokłon przeszłości, tradycji, a przede wszystkim rodzinie. Było pięknie, serdecznie, tak, że nawet nie przeszkadzała pogoda, 239 ani występy artystów. Grała na “mazowszański” sposób ludowa kapela. Kulminacją stało się otwarcie skanse­ nu, wystaw. Zebrano się przed wielką stodołą. W niej znajdowała się najważniejsza wystawa, przedstawiają­ ca proces produkcji lnu. Dźwierze były zamknięte, lniana szarfa czekała na przecięcie. Nadbiegł ksiądz, wielkim kropidłem pom achał nad naszymi głowami i stanął gotów do dalszych działań. Zbliżali się powoli matka pani Anny w otoczeniu równie jak ona wieko­ wych kobiet. Podszedł ojciec Gospodarza, który przy­ jech ał z rodziną na tę uroczystość - oni, rodzice byli bohaterami. Wszystko było im dedykowane. To było wzruszające, łzy, nie tylko mnie pociekły po policz­ kach, gdy matka pani A n i przecięła nożycami wstęgę. Len był kiedyś rozpowszechniony w Budlewie. A m bicją pani doktor jest przywrócić jego produkcję, ale to nie takie proste... zaczęła od pokazania procesu wyrobu tkanin lnianych. W drugiej stodole czy oborze wystawiono wełniane i lniane tkaniny dwuosnowowe, pożyczone ze zbiorów muzealnych. Z satysfakcją za­ uważyłem prace młodych tkaczek z Wasilkówki, które otrzymały kilka tygodni wcześniej nagrody na konkur­ sie sztuki ludowej w Częstochowie. W kuźni kuto podkówki, w wybudowanym domu oglądaliśmy izby z tra­ dycyjnym wyposażeniem, charakterystyczny ogródek. Na środku placu, przed gankiem znajdowała się stud­ nia z żurawiem, wspartym o konary żywego drzewa. Ale dla mnie szczególnie atrakcyjny był świrunek, m a­ ły budynek, w którym urządzono wystawę rzeźb R o ­ mana Śledzia. Ale jak urządzono! Znakomicie oświe­ tlona, profesjonalnie, jak w najlepszych kolekcjach sztuki, czterdzieści rzeźb ustawionych na brązowych słupkach takiej wysokości, by każda rzeźba miała swój właściwy horyzont. Nigdy nie widziałem tak dobrze eksponowanych rzeźb, w żadnym muzeum. Napatrzyć się nie mogłem. Śledź, który przyjechał na tę uroczy­ stość był zachwycony. Powiedział mi, że po raz pierw­ szy zobaczył swoje rzeźby właściwie pokazane. O nim samym nie chcę wiele mówić, dodam tylko, że wciąż porusza mnie ładunek em ocjonalny jego rzeźb. Pyta­ nia: ludowy? nieludowy? wydają się bezzasadne. To po prostu znakomity rzeźbiarz., w swoim rodzaju i abso­ lutnie profesjonalny Opisuję imprezę, ponieważ znajduję w niej to, co wydaje mi się najważniejsze w stosunku do sztuki lu­ dowej, do ludowej kultury, do tradycji. Jak to w skró­ cie wyrazić? Bardzo prosto: szacunek i pamięć. Szacu­ nek dla przeszłości, dla kultury, z której wyrosła więk­ szość naszego społeczeństwa. Szacunek dla rodziców. Szacunek dla prac jeszcze dziś powstających, warto­ ściowych, autentycznych. Pamięć tego, czym była dawna kultura chłopska, obszar jej duchowości, uroda obrzędów, zwyczajów, świąt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7eb3dfea39129503154afe95b7b35018.pdf 1a79bcfc640e739561f875bf3def4257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5380 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny ogłoszenia matrymonialne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5000 Title A name given to the resource W poszukiwaniu milości idealnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.146-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burzyńska-Kamieniecka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Szukam kogoś kto przywróci ANNA wyjątkowego, blask smutnym i kolory szarym B. BURZYŃSKA oczom (Uniwersytet Wrocławski) dniom... Wydawać by się mogło, że dziś - na początku n o ­ W poszukiwaniu miłości idealnej wego w i e k u , w dobie rozwoju i n t e r n e t u i i n n y c h me­ diów, nawiązywanie kontaktów między ludźmi za po­ m o c ą zamieszczanych w prasie ogłoszeń należy już do przeszłości. Wciąż j e d n a k w w i e l u czasopismach poja­ wiają się charakterystyczne k o m u n i k a t y typu Pani po­ zna Pana...; Poślubię... czy Szukam żony..., O wirtualnym odbiorcy prasowych ogłoszeń matrymonialnych nikogo zaś już nie dziwią regularnie ukazujące się o d pewnego czasu pisma w całości poświęcone tzw. ogłoszeniom towarzyskim czy m a t r y m o n i a l n y m . Potrzeba znalezie­ nia życiowego partnera / męża, żony, pragnienie trwa­ łego związku / małżeństwa, c h ę ć założenia rodziny to p o d uwagę jedynie anonse zredagowane przez kobiety c z y n n i k i wpływające zwykle na decyzję o zredagowa¬ (Oferty pań), co zawęża prowadzone analizy do rekon¬ n i u odpowiedniego anonsu. strukcji i opisu obrazu idealnego partnera - mężczy¬ Prasowe ogłoszenia m a t r y m o n i a l n e są specyficzny­ zny, który w c h o d z i w wyobrażony przez a u t o r k i ideal¬ m i tekstami użytkowymi, które "(...) należy traktować ny związek. jako pewną zorganizowaną całość, zamkniętą z punk¬ Jeżeli chodzi o strukturę b a d a n y c h ogłoszeń, to t u widzenia nadawcy, zawierającą względnie stałe ele¬ w analizowanych tekstach dają się wyróżnić trzy sche¬ menty, charakterystyczne dla danego typu wypowiedzi." 1 Maksymalnie kondensując treść maty, według których są one k o n s t r u o w a n e . ogłoszenia, Najczęściej spotykanym schematem jest wykorzy¬ nadawca stara się wykreować w n i m swój wizerunek, stanie zwrotu k o n t a k t o w e g o typu Pani pozna Pana... , przedstawić postulowane cechy potencjalnego odbior¬ obudowanego e l e m e n t a m i służącymi autoprezentacji cy oraz wskazać na aspekt i l l o k u c y j n y k o m u n i k a t u . nadawcy i charakteryzującymi odbiorcę (w 3 os. lp.) N a podstawie i n f o r m a c j i pochodzących o d autora wraz z p o d a n i e m i n f o r m a c j i o celu k o n t a k t u , j a k n p . : anonsu można zatem zrekonstruować obraz przyszłego partnera, czyli wirtualnego odbiorcy Energiczna, wpisanego w tekst ogłoszenia, a także odtworzyć wyobrażenia bowiązań, nadawcy na t e m a t c h a r a k t e r u związku, w którym pra¬ aspektowo - jako oparta na uczuciu relacja, związek mojego życia itp.). Ja, ładna, Na pow. związku. związek. ogłoszeń oczach, spo­ finansowo. Zadzwoń, jeżeli pragniesz miły, stałego ( " K o n t a k t " , marzec 2002) opis p o s t u l o w a n y c h cech partnera, wprowadzony za¬ i m k i e m ty, a następnie dokonuje się autoprezentacji towarzyskim nadawcy, poprzedzonej zaimkiem ja. " K o n t a k t " w okresie o d lutego do maja 2002 r o k u . O życzeniowym charakterze w i z e r u n k u idealnego Szczegółową analizę przeprowadzono natomiast na partnera świadczy tymczasem trzeci sposób konstru¬ próbie liczącej sto dwadzieścia tekstów, umieszczo¬ warzyskie oraz Inne oferty). szatynka o piwnych szczera, raczej domatorka. Ty — 25 / 34, lacji nadawczo - odbiorczych. N a j p i e r w pojawia się siąca d w u s t u anonsów, zamieszczonych w ogólnopol¬ owania tekstów ofert występujących w analizowanym (nie brano p o d uwagę tekstów z d w u pozostałych r u b r y k - Oferty - k i anonsów jest zmiana kolejności sygnalizowania re¬ go związku, przejrzano na potrzeby tej pracy około ty¬ n y c h w rubryce Oferty matrymonialne formy Częstym zabiegiem wykorzystywanym przez autor¬ k o n k r e t n y c h wyobrażeń idealnego partnera i idealne¬ matrymonialno - myśli o ży­ 170 cm, zaradny, o dobrym sercu, spokojny, niezależny autorów anonsów m a t r y m o n i a l n y c h : miłość to idealny s k i m miesięczniku szczupła kojna, rozsądna, tak wyobrażany m o d e l idealnej miłości składają się A b y dotrzeć do zawartych w tekstach w wieku do 60 lat, który poważnie go charakteryzując i zachęcając do działania, j a k n p . więc dwa schematy konceptualizacji tego pojęcia przez partner i miłość to idealny - pośrednio do odbiorcy (ty - 2. os. l p . ) , równocześnie nalizowanym jako osoba partnera związku (on jest mo­ miłością wieku nadawca mówi o sobie w 1 os. l p . (ja) i zwraca się bez¬ pomiędzy osobami różnej płci oraz w znaczeniu spersobyła jedyną w średnim Czasami p o j a w i a się m o d y f i k a c j a tej kreowanego obrazu idealnej miłości, rozumianej d w u - ją miłością, sumienna, ciu. ( " K o n t a k t " , l u t y 2002) gnie się znaleźć. Jest to równocześnie rekonstrukcja 2 wrażliwa, pozna pana, uczciwego, o dużej kulturze osobistej, bez zo¬ czasopiśmie, oparty na frazie wyrażającej w a r u n e k je¬ to­ żeli — to, Jeżeli jesteś... (+ charakterystyka cech partne­ A n a l i z o w a n e oferty musia¬ ra), to czekam na ciebie ja (autoprezentacja), n p . : ły zawierać podstawowe informacje charakteryzujące Jeśli nadawcę i odbiorcę, a także wskazywać na cel tekstu. dokucza ustabilizowany Ze względu na ograniczone możliwości czasowe wzięto 121 ci samotność, życiowo, wolny, uczciwy, w wieku do 55 lat, jesteś pragniesz �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE trwałego związku uczciwej domatorki, — to zadzwoń 155/62, do 50-letniej, 'Rak\ średnie. wolnej, ście i wadze (5%), zadbany (4%), elegancki (3%), ("Kon¬ brą prezencją t a k t " , kwiecień 2002) cze określenia - o młodym Tak ukształtowane k o m u n i k a t y zawierają informa¬ włosach, zdo- / o miłej prezencji (2,5%), a także pojedyn¬ wysportowany, wyglądzie, atrakcyjny, męski, o ciemnych efektowny. cje charakteryzujące nadawcę i opisujące w i r t u a l n e g o Obrazu idealnego partnera dopełniają informacje odbiorcę przy p o m o c y o d p o w i e d n i o dobranego zespo¬ 0 wykształceniu, a u t o r k i ofert podkreślają, że p o w i n n o łu cech. I c h posiadanie jest wypełnieniem schematu: być o n o minimum średnie Miłość to idealny partner. prostu - ( 6 % ) , wyższe A d r e s a t ogłoszenia nie m u s i mieć zbyt wyszukane¬ N a w y k r e o w a n y w tekstach ogłoszeń matrymonial¬ n y c h analizowanych w tej pracy obraz idealnego part¬ go hobby - wystarczą podróże, nera - niec, spacery. mężczyzny składają się elementy ( 5 % ) , albo po matura. opisujące wycieczki, muzyka, ta¬ przede wszystkim jego w i e k , stan c y w i l n y i relacje ro¬ Jak więc widać, w tekstach ogłoszeń matrymonial¬ dzinne, cechy charakteru, nałogi, stosunek do dóbr n y c h redagowanych przez panie, d o c h o d z i do kreacji m a t e r i a l n y c h , wygląd zewnętrzny, wykształcenie i za¬ obrazu partnera, który jest mężczyzną i d e a l n y m , posia¬ interesowania. dającym pozytywne cechy charakteru, atrakcyjny wy¬ B i o r ą c p o d uwagę k r y t e r i u m częstości występowa¬ gląd zewnętrzny i znajduje się w dobrej sytuacji mate¬ nia, w świetle analizowanych tekstów idealny partner rialnej. Jest to wizerunek postulowany, będący od¬ p o w i n i e n mieć konkretną liczbę lat (zwykle podawane zwierciedleniem marzeń i przejawem tęsknoty za miło¬ były przedziały wiekowe odpowiednie do w i e k u part¬ ścią idealną utożsamianą z doskonałym p a r t n e r e m n e r k i i informacja ta pojawiła się w 76 na 120 bada­ związku. Jak zauważają H a l i n a i Tadeusz Zgółkowie, n y c h ogłoszeń, o b o k określeń - wiek stosowny - w t y m przypadku d o c h o d z i do wirtualizacji obrazu 4/120 i odpowiedni - 2/ 120). Istotne okazują się także infor¬ nadawcy i odbiorcy ogłoszeń, "zarówno cechy własne, macje o stanie c y w i l n y m i relacjach r o d z i n n y c h od¬ j a k i oczekiwane poddane są zabiegowi ulepszenia, biorcy. W b a d a n y m materiale przeważają określenia: melioracji w k i e r u n k u oczekiwań. (... ) Obie postaci ( 1 2 % tekstów) , o b o k nazw mają przeto status l e k k o odrealniony - właśnie wirtu¬ wolny / stanu wolnego k o n k r e t n y c h - kawaler 3 ( 6 % ) , wdowiec ( 4 % ) , a także alny, postulatywny, oczekiwany, w y m a r z o n y . " określenie eufemizujące - prawie wolny ( 3 % ) . Okre¬ 4 Jak już wcześniej w s p o m n i a n o , ujawniającemu się ślanie stanu cywilnego często łączone jest z zobowiąza¬ w ogłoszeniach m a t r y m o n i a l n y c h schematowi n i a m i r o d z i n n y m i , występują zatem sformułowania - to idealny partner towarzyszy schemat miłość to idealny bez zobowiązań ( 6 % ) , bez rodziny, bez dzieci, ale także i n f o r m a c j a - dziecko nie stanowi miłość związek. A l d o n a Zwierzyńska, porównując definicję przeszkody. miłości Sporo miejsca a u t o r k i anonsów poświęcają przed¬ w p o l s k i c h i angielskich słownikach, wydzieliła pięć stawieniu postulowanych cech charakteru wirtualnego podstawowych m o d e l i tego pojęcia, które implikują odbiorcy, wśród których na p l a n pierwszy wysuwają się jeszcze cztery i n n e wspólne modele, zgodne " ( . . . ) z co¬ p o d względem f r e k w e n c j i użycia określenia d z i e n n y m i doświadczeniami o b y d w u społeczeństw". kulturalny (17,5%), inteligentny (12,5%), uczciwy (10%), odpowie¬ dzialny (7%), z klasą (7%), czuły (6%), zaradny (6%), wierny (3%), opiekuńczy (3%), nieza¬ myślący o ży­ ciu (2,5%), przedsiębiorczy wykształcony (1,6%), z humorem M o d e l e przedstawione przez autorkę to przede (6%), leżny (2,5%), pełen ciepła (2,5%), poważnie wartościowy wszystkim: " 1 . M o d e l uczucia: Miłość jest uczuciem, które od¬ czuwać może jednostka do osoby drugiej, o b i e k t u / (1,6%), p r z e d m i o t u l u b samej siebie.(... ) (1,6%), a także - szczery, o dużej moralno¬ ści, spokojny, wyrozumiały, życzliwy, troskliwy. 2. M o d e l interakcyjny: Miłość zakłada interakcję Pojawiają j e d n o s t k i odczuwającej miłość z o b i e k t e m miłości. się również pojedyncze określenia postulowanych po¬ staw - romantyk, optymista, 3. M o d e l seksualny: Miłość związana jest z pożąda¬ dżentelmen. n i e m i atrakcyjnością seksualną jednostek odczuwają¬ I s t o t n y m elementem obrazu idealnego partnera cych miłość, przy czym są to osoby płci o d m i e n n y c h . okazują się nałogi, a właściwie - i c h b r a k ( 2 2 % ) . Cho¬ 4. M o d e l aktywnego zainteresowania: Jednostka dzi przede wszystkim o palenie papierosów i a l k o h o l . odczuwająca miłość przejawia swoje uczucia wobec N i e z w y k l e ważna d l a a u t o r e k anonsów wydaje obiektu się także sfera m a t e r i a l n a , a w i ę c oczekują p a r t n e r a dobrze sytuowanego, bilizowanego (7%), bez problemów materialnie z domem lub własnym ( 5 % ) , ze stałym możnego z mieszkaniem dochodem zwoje zainteresowanie 5. M o d e l stopniowego rozwoju: Miłość rozpoczyna się, jej siła stopniowo wzrasta i osiąga k l i m a k s . " Oczy¬ ( 5 % ) , za¬ wiście t r u d n o zaprzeczyć, że każdy z t y c h m o d e l i jest (3%), z 6 w p e w i e n sposób, chociażby pośrednio, aktualizowany dobrą w treści ogłoszeń m a t r y m o n i a l n y c h . Wydaje się jed¬ Wygląd zewnętrzny bywa stosunkowo słabo opisy¬ najczęściej okazując usta¬ emeryturą. wany, miłości, 1 składając jego dowody. samochodem finansowych, (17,5%), 5 występują określenia: n a k , że najwyraźniej uwidaczniają się w analizowa¬ n y c h anonsach d w a spośród czterech m o d e l i , impliko¬ przystojny (8,5%), wysoki (8,5%), informacje o k o n k r e t n y m wzro- w a n y c h przez opisane wyżej: 122 �• NEKROKRACJA Ewa Domańska nie odrzucają wszelkie przejawy "powszedniości", j a k "6 M o d e l stabilizacji: Miłość prowadzi do małżeń­ n p . skąpi nie dzwonić!; stwa i prokreacji. 7. M o d e l spełnienia: Miłość jest celem i środkiem osiągnięcia szczęścia." oszuści matrymonialni, rani i w separacji wykluczeni). stop; ka¬ Jednakże z drugiej strony w obrębie tych samych tekstów pojawiają się konwen¬ 7 Modele stabilizacji i spełnienia są najbardziej w i ­ cjonalne wyrażenia nawiązujące do stereotypowych doczne w różnego rodzaju deklaracjach dotyczących wyobrażeń, uosabiających ukochaną osobę z postacią wyobrażeń przyszłego życia, składanych przez a u t o r k i bohatera, jednostką wybitną, księciem z bajki, j a k n p . w poszczególnych ogłoszeniach. Informacje te tworzą Pozna czułego, tzw. moc illokucyjną tekstów, czyli określają cel nawią¬ ty książę zania k o n t a k t u , n p . (poznam pana) w celu założenia przyjdź do mnie! chającej się rodziny; z którym stworzę szczęśliwą ko­ zadbanego (!) i przystojnego ukochany, czekam na ciebie księcia; każdego Mój dnia, Można by zatem odnieść wrażenie, że oparty na rodzinę. wpisanych w teksty analizowanych ofert matrymonial¬ Wśród cech idealnego związku nadawcy anonsów najczęściej podkreślają jego trwałość i stały charakter, n y c h schematach konceptualizacyjnych miłość to ide¬ z czym wiążą poczucie bezpieczeństwa, spokoju i szczę¬ alny partner oraz miłość to idealny związek ścia, n p . : nej miłości jest bliski pojęciu miłości romantycznej. (poznam pana), przy którym i poczuję się m o d e l ideal¬ k i e m u stwierdzeniu przeczy jednak już sam bezpieczna zestaw cech potencjalnego partnera, precyzyjnie wyselekcjo¬ szczęśliwa; (poznam pana), który da przyjaźń, miłość, n o w a n y c h p o d kątem j a k największej poczucie użyteczności, kamuflowanej za p o m o c ą k o n w e n c j o n a l n y c h środków bezpieczeństwa; stylistycznych. Czyżby więc tworzony w tego rodzaju pokocha i odda serce wolnemu, szczodremu w zamian za oparcie, stabilizację i poczucie tekstach obraz w i r t u a l n e g o odbiorcy był jedynie kartą bezpieczeństwa. przetargową w skomplikowanej grze w poszukiwanie Stabilizację i poczucie bezpieczeństwa i m p l i k u j e idealnej miłości? również pojawiająca się w analizowanych komunika¬ t a c h metafora domowego ogniska, jak n p . w anonsie: Ciepło domowego ogniska stworzy dla odpowiedniego na na poziomie, z kraju lub zza granicy W pa­ Kreacja obrazu idealnej miłości w tekstach (...). opisach idealnego związku przedstawianych ogłoszeń m a t r y m o n i a l n y c h w badanych ofertach występują także wyrażenia opar¬ te na metaforze miłość jest jednością, Bądźmy jak np.: razem na dobre i na złe; (Pragnę być w związku), w którym mogłabym dzielić radości życia we dwoje; Sens życia to miłość dwojga bliskich sobie ludzi; Smutek idzie w parze z samotnością. nie musi być. Możemy być W samotności Rozejrzyj się. Tak jednością; Tylko we dwoje miłość jest źródłem życia, mało w życiu jest radości. się odnajdziemy, może razem szczęścia; Może gdzieś zostaniemy? Według Z o l t a n a Kóvecsesa metafora miłość jest jed¬ nością stanowi metaforę centralą dla pojęcia miłości ro¬ mantycznej, Ta¬ wszak " j e d n o ś ć miłości istnieje ponieważ osoby zakochane wiążą 'uczucia / afekt (...), entu¬ zjazm, zainteresowanie, zażyłość czy intymność i tęsk¬ nota', które to pojęcia stanowią jądro konceptualne 'miłości r o m a n t y c z n e j ' " . 8 N a podstawie zawartych w tekstach ogłoszeń ma¬ t r y m o n i a l n y c h charakterystyk wirtualnego odbiorcy i i n f o r m a c j i na t e m a t celu k o n t a k t u można odtworzyć obraz idealnego partnera, j a k i tworzą a u t o r k i anonsów oraz zrekonstruować i c h wyobrażenia o idealnym związku. Jak w y n i k a z przeprowadzonej analizy, w o b u wypadkach jest to wizja postulowana, życzeniowa, a więc nieco odrealniona. W i r t u a l n e m u odbiorcy z jednej strony przypisuje się k o n k r e t n e cechy pozytywnie wartościowane ipożądane przez nadawcę, co niewątpliwie świadczy o jego głębokim pragmatyzmie ( a u t o r k i ogłoszeń zdecydowa- 123 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE Wybrana literatura przedmiotu Lykke Aresin, Kurt Starke, Leksykon erotyki, hasło: Miłość, kochanie. Katarzyna Sobstyl, "Porzuć samotność"- illokucyjne aspekty w polskich ogłoszeniach towarzysko — matrymonialnych (w) Poradnik Języko- wy1998 / 6. Halina i Tadeusz Zgółkowie, Świat wartości w leksyce ogłoszeń towarzy­ skich i matrymonialnych (w) Język a Kultura, t. 13, Językowy obraz świata i kultura, red. A . Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000. Aldona Zwierzyńska, Wyidealizowane modele kognitywne pojęcia "mi­ łość" i "love" przedstawionego w przysłowiach polskich i angielskich — porównanie (w) Język a Kultura, t. 8, Podstawy metodologiczne se­ mantyki współczesnej, red. I . Nowakowska - Kempna, Wrocław 1992. Przypisy: 1 K. Sobstyl: "Porzuć samotność"- illokucyjne aspekty w polskich ogłoszeniach towarzysko — matrymonialnych (w) Poradnik Językowy1998/6, s. 20 2 Por. Lykke Aresin, Kurt Starke: Leksykon erotyki, hasło: Miłość, kochanie, s. 178 3 Dane procentowe wyrażają stosunek liczby tekstów, w których wystąpiły omawiane cechy, do ogólnej liczby badanych tekstów. 4 Halina i Tadeusz Zgółkowie: Świat wartości w leksyce ogłoszeń to­ warzyskich i matrymonialnych (w) Język a Kultura, t. 13, Języko¬ wy obraz świata i kultura, red. A . Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000 s. 331 5 A . Zwierzyńska: Wyidealizowane modele kognitywne pojęcia "mi¬ łość" i "love" przedstawionego w przysłowiach polskich i angielskich — porównanie (w) Język a Kultura, t. 8, Podstawy metodologicz¬ ne semantyki współczesnej, red. I . Nowakowska - Kempna, Wrocław 1992, s. 95 6 7 Op. cit., s. 94-95 Op. cit., s. 95. Autorka proponuje jeszcze: "8. Model sprawczy: Miłość jest źródłem wielu czynów popełnianych przez istoty ludzkie, 9. Model fizjologiczno - psychiczny: Miłość ma wpływ na funkcjonowanie organizmu i psychiki człowieka, pozytywny lub negatywny.", op. cit. s. 95 8 Op. cit., s. 94-95 124 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/415f0d7e66d759298a576e1e516fdff1.pdf 030d40711219f9db0e07e29917c1edab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5382 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5002 Title A name given to the resource Eros, polis, obywatel/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.153-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z właszcza w tym wieku dziewczynki potrzebują nad­ zoru, bo wtedy mają szczególną skłonność do próbo­ wania przyjemności płciowej, która zaczyna się w nich budzić. Toteż jeżeli się nie wystrzegają pilnie wszel­ kiej skłonności przewyższającej wymagania stawiane przez rozwój ciała i nie wstrzymują się całkowicie od rozkoszy cielesnych, popadają w nałogi, które normalnie będą im towarzyszyć przez całe życie. W rzeczy samej, młode dziewczyny, które oddają się zapamiętale rozpuście, stają się coraz bardziej rozwiązłe, jak zresztą i młodzieńcy, jeśli nie nadzoruje się ich stosunków z drugą płcią lub obiema. Ten bardzo ważny tekst Arystotelesa (Historia animalium 581b 11 - 18) dotyczący dojrzewania płciowe­ go młodzieży nie był dotąd, o ile m i wiadomo, anali­ zowany w pracach dotyczących erotyki w kulturze greckiej, czy w szczególności podejmujących zagadnie¬ nie greckiego homoseksualizmu, a raczej paiderasetia. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że do tego właśnie miejsca nawiązuje tytuł I I tomu głośnego i fundamen­ talnego, dziś już nieomal klasycznego, dzieła Michela Foucault, Historia seksualności brzmiący w polskim przekładzie Użytek z przyjemności ("Pusage du pla¬ isir"). Wśród różnych krytyk, z którymi spotkał się ten tom ze strony specjalistów o przygotowaniu w zakresie filologii klasycznej, były głosy, że błędnie zawęża on ja¬ koby erotykę do sfery hedone (przyjemność), podczas gdy należy ona do skomplikowanej dziedziny określo¬ nych kulturowo instytucji, powiązań, norm i tradycji społecznych. Ale tytuł poświęconego paiderasteia to¬ mu Foucault należy rozumieć zgodnie z Arystoteleso¬ wą koncepcją aphrodision chresis użytym tu przez Stagirytę i oddanym przez polskiego tłumacza jako "przy¬ jemność płciowa". Pomijanie tego miejsca u Arystotelesa bierze się za­ pewne z kilku powodów. Nieco mylący jest tytuł pol­ ski (Zoologia) czy powszechnie używany w literaturze naukowej łaciński tytuł wydań oryginału (Historia animalium - a więc dosłownie "Historia zwierząt" czy też, zgodnie z pierwotnym, greckim, znaczeniem słowa hi¬ storia, "Badania nad zwierzętami"). Historyk czy an¬ tropolog kultury zajmujący się starożytnością klasycz¬ ną nader rzadko sięga do pism przyrodniczych, w naj¬ lepszym razie zagląda do korpusu hipokratejskiego, czyli zbioru literatury medycznej. Zapomina się przy tym często, że ów traktat Arystotelesa znany był w sta¬ rożytności pod greckim tytułem (nieistotne, czy nada¬ nym przez Arystotelesa, czy też raczej przez wydawców jego spuścizny) Hai peri ta dzoia historiai, co można ro¬ zumieć także jako "badania nad istotami żyjącymi", a do świata dzoia zaliczał Stagiryta (i nie tylko on) tak zwierzęta, jak i ludzi. Księgę siódmą Zoologii (z tej to właśnie księgi pochodzi przytoczony cytat) zaczyna on od spraw rozwoju człowieka. Ale jest i inny jeszcze powód kłopotliwego milcze¬ nia znawców na temat tego miejsca. Nie pasuje ono mianowicie do naszych wyobrażeń o greckim pojmo¬ waniu erotyki, a raczej - zdaniem specjalistów - do 1 2 3 129 WŁODZIMIERZ LENGAUER Eros, polis, obywatel greckiego sposobu myślenia o erotyce, seksualności, życiu płciowym człowieka. Jest dziś paradygmatem naukowym we wszystkich chyba pracach dotyczących tej problematyki stwier­ dzenie, że Grecy o sprawach płci myśleli w kategorii gender a n i e sexus. Istotnie, uderzające jest już to, że greka nie ma terminu, który byłby odpowiednikiem tego łacińskiego wyrazu. Nie ma po prostu słowa grec­ kiego odnoszącego się wyłącznie do płci człowieka czy zwierząt w sensie biologicznym, jak łaciński wyraz se­ xus, też zresztą dość późno poświadczony i rzadki. Lo­ cus classicus to w tym wypadku miejsce u Cycerona (De inventione I 35): hominum genus et in sexu consideratur, virile an muliebre. Łacina więc tak do genus virile jak i do genus muliebre stosuje termin sexus odnoszący się wyłącznie do płci anatomicznej człowieka. Grek może zaś powiedzieć tylko genos andron (rodzaj lub ród mężczyzn) i genos gynaikon (rodzaj lub ród kobiet). Pozornie można łatwo zaprzeczyć takim wywodom przywołując greckie wyrazy to thely i to arren (albo ar¬ sen) odnoszące się tak do ludzi, jak i do zwierząt. Istot¬ nie, znaczą one odpowiednio "kobiecość" czy "samiczość" i "męskość" albo "samczość". W obu wypad¬ kach są to przymiotniki rodzaju nijakiego używane w funkcji rzeczowników i już stąd płynie pewna trud¬ ność w ich przetłumaczeniu a i zrozumieniu. Po pierw¬ sze jednak ich występowanie nie zmienia istoty zagad¬ nienia: braku ogólnego pojęcia oznaczającego płeć anatomiczną, tak męską, jak i żeńską. Po drugie, od¬ powiadając łacińskim przymiotnikom femininum i masuclinum odnoszą się, gdy mowa o ludziach, do całości zachowań kobiety i mężczyzny, przede wszystkim zacho¬ wań i ról społecznych, a więc znów do sfery gender , gdzie "męskość" i "kobiecość" określone są przez pozy¬ cję i rolę społeczną mężczyzny i kobiety, a nie przez ich cechy anatomiczne. Wniosek wyprowadzony z takich analiz przez wie¬ lu badaczy odnosi się także do całej sfery seksualności ludzkiej. Zachowania Greków w tej dziedzinie (a mo¬ że raczej ich wyobrażenia o tym, jak należy się zacho¬ wać) kształtowane były, zgodnie z takim stanowiskiem badawczym, jedynie przez pozycję społeczną i odpo¬ wiednio do niej oceniane i klasyfikowane. Kwestionu¬ je się w związku z tym zasadność samego tylko używa4 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE nia pojęcia "seksualność", któremu odmawia się obiektywnego i uniwersalnego znaczenia . Oczywiście konsekwentnie wskazuje się na błędne jakoby użycie pojęć "homoseksualizm" i "heteroseksualizm" w od­ niesieniu do erotyki greckiej i także wielu innych kul­ tur . Jest w tym stanowisku sporo racji już choćby z te­ go względu, że te utworzone w drugiej połowie XIX wieku łacińsko - greckie neologizmy z trudem dają się stosować czy to do obyczajowości Greków, czy to do praktyk inicjacyjnych odnotowanych przez etnologów . A jednak Kenneth Dover, którego klasyczna już dziś praca spotkała się z takim zarzutem, przekonująco bronił takiego podejścia w recenzji z książki Haralda Patzera . Ale i przeciwna strona ma swoje racje, spro¬ wadzające się do stanowiska, że jakoby ani w kulturze europejskiej przed wiekiem XIX, ani wśród wielu spo¬ łeczeństw tradycyjnych w ogóle nie dostrzegano zjawi¬ ska wyłącznego homoseksualizmu, akceptowano cza¬ sem w mniejszym czy większym stopniu praktyki ho¬ moseksualne lub potępiano je tak samo, jak każde in¬ ne formy niedozwolonej zmysłowości uważane za roz­ wiązłość czy rozpustę (cudzołóstwo, pożycie przedi pozamałżeńskie itp.) . Ponadto grecka paiderasteia różni się jakoby od homoseksualizmu przede wszyst¬ kim tym, że nigdy nie zakłada pożycia równorzędnych partnerów, a wyraźnie wyodrębnia aktywnego, starsze­ go partnera (erastes - "kochający") i biernego, młod­ szego chłopca (eromenos - "ukochany"). Zgodnie z normami obyczajowymi eromenos ma tylko przyjąć zaloty starszego kochanka i zezwolić na kontakt fizycz¬ ny okazując mu "wdzięczność" czy "łaskę, łaskawość" (charis). Z takim stanowiskiem wiąże się ściśle rozumienie greckie terminu ta aphrodisia oznaczającego najogól¬ niej wszelkie akty seksualne. Gramatycznie jest to przymiotnik rodzaju nijakiego w liczbie mnogiej, ozna¬ cza wobec tego "sprawy" albo "dzieła" Afrodyty. A k t miłosny w jego aspekcie fizycznym zwany jest też po prostu to ergon Aphrodites ("czyn", "praca", "dzieło" Afrodyty). Czasownik aphrodisiadzo znaczy "spełniać akt Afrodyty" czyli alt płciowy, a więc "kochać się". I tu pojawia się pewna trudność. Czasownik aphrodi­ siadzo występuje w stronie czynnej, a nie zwrotnej (jak polskie "kochać się") i można go używać bez dopełnie¬ nia, podobnie jak innych czasowników oznaczających czynności dokonywane przez podmiot ("śpię", "jem" itp.). Cytowany tu wielekroć Halperin (kompetentny filolog) podkreśla, że aphrodisiadzein (bezokolicznik) oznacza zawsze czynność kogoś, a nie z kimś. Takie rozumienie czynności seksualnych najlepiej ilustruje miejsce z Artemidorosa przywołane przez Halperina . Autor jedynego zachowanego sennika antycznego wymienia rodzaje snów prywatnych (idia), "które nie dotyczą innych ludzi, nawiedzają jedynie śniącego i tylko dla niego są przeznaczone". Wśród rozmaitych czynności osoby śniącej ("mówi, śpiewa, tańczy, walczy na pięści, uczestniczy w zawodach spor5 6 7 8 9 10 11 12 130 towych, wiesza się, umiera, cierpi na krzyżu, nurkuje, znajduje skarb, zwraca posiłek, idzie na stronę, wybu­ cha śmiechem, płacze, modli się do bogów") wymienia Artemidoros także aphrodisiadzei. Nietrudno dostrzec, że w przytoczonym wyżej (a nieuwzględnionym przez Halperina) miejscu u Ary­ stotelesa wyrażenie ton aphrodision chresis ma nieco in­ ne znaczenie. Przede wszystkim zwraca uwagę fakt, że Stagiryta passus o potrzebach seksualnych w okresie dojrzewania zaczyna od dziewcząt. Tymczasem przeko­ naniu o wyłącznie aktywnym i jednostronnym charak­ terze aphrodisia oraz spojrzeniu na stosunki miłosne przez pryzmat gender anie sexus odpowiada pogląd, że typowy dla kultury i obyczajowości greckiej "l'usage du plaisir" wyklucza zasadniczo kobietę, której nie przystoi czerpać przyjemność z aktu seksualnego. Przy­ jemność erotyczna ma być domeną dorosłych m꿬 czyzn, do których należy władza w polis i władza nad ciałem innych, podporządkowanych członków spo¬ łeczności (młodzi, kobiety, obcy, niewolnicy) . Istot­ nie, takie wypowiedzi łatwo znaleźć w tekstach an¬ tycznych, mniej więcej tak mówi jeden z bohaterów Dialogu o miłości erotycznej (Erotikos = Moralia 748E 771E) Plutarcha . Ten tekst także rzadko bywa przy¬ woływany w dyskusjach o greckim erosie (pomijają go całkowicie i Dover, i Halperin), głównie dlatego, że istotnie jest w pierwszym rzędzie wyrazem osobistych poglądów Plutarcha (pochwała miłości małżeńskiej). Można by też wysunąć obiekcje, że wiąże się on z póź¬ ną obyczajowością i nie odpowiada normom i wyobra¬ żeniom właściwym dla polis klasycznej. Ale nie jest to chyba słuszne. Tradycja pisania traktatów o miłości erotycznej sięga Erotikos Lizjasza , a najzupełniej od¬ powiada uczoności Plutarcha i zgodne jest z charakte¬ rem jego twórczości, że pomieszcza on w swoim dzieł¬ ku poglądy i wypowiedzi znane mu z autorów wcze¬ śniejszych. Taka interpretacja wydaje się możliwa szczególnie w odniesieniu do rozważań o paiderasteia (bo to właśnie dla Plutarcha poglądy tradycyjne, któ¬ rych on sam nie podziela). W wypowiedziach uczest¬ ników rozmowy, zwolenników miłości do chłopców, zawarty jest też znamienny pogląd na eros kobiet. Wy¬ raża go najlepiej Pejsias, zwolennik miłości do chłop¬ ców, powiadając, że "uczciwym (sophrosin) kobietom nie przystoi ani samym żywić żądze miłosne, ani być ich przedmiotem" . Plutarch używa tu odpowiednio activum i passivum czasownika erao, zawsze określają­ cego tak emocje (miłość), jak i zmysłowość (pożąda¬ nie). Porządna kobieta nie powinna ani sama kiero¬ wać się erosem, ani wzbudzać pożądania. Łatwo moż¬ na wykazać, że jest to wzór kultury greckiej od czasów archaicznych, a "uczciwa" kobieta to żona, matka i córka. Zachowanie erotyczne jest więc istotnie wy¬ znaczone przez gender. Ale sam Plutarch (występuje jako osoba w dialogu) zaprzecza Pejsiasowi wskazując, że małżeństwo nie może być anerastos koinonia ("wspólnota bez erosa"). Tu wprawdzie można by są13 14 15 16 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA dzić, że to właśnie inne, nowe spojrzenie na małżeń­ stwo, związane z obyczajowością epoki Plutarcha, kie­ dy to paiderasteia przestała być akceptowaną społecz­ nie normą. Jednak krytykując taką miłość sam Plu¬ tarch przyznaje, że jest ona taka sama w obu wypadkac h , bo i wobec chłopców, i wobec kobiet uczucie idzie w parze z żądzą, do obu rodzajów miłości odnosi się ten sam termin aphrodisia. Afrodyta nigdy nie mo­ że działać bez Erosa, zawsze wystąpi też philia, a cza­ sownika philein używa Plutarch zamiennie z eran. Nie jest tu nowatorem - u Empedoklesa, którego zresztą cytuje , philotes lub philie pełni w kosmogonii taką sa­ mą rolę, jak eros u Hezjoda. Zresztą philotes w znacze¬ niu miłości erotycznej zwieńczonej związkiem fizycz¬ nym występuje już u Homera (Iliada X I V 198). Przypomnijmy, że fabularną osnową dialogu Plutarcha jest małżeństwo Ismenodory i Bakchona. To kobieta była tu stroną aktywną i postanowiła zdobyć młodszego od niej ukochanego. Bakchon zaś, określa¬ ny jako meirakion i ephebos miał wielu wielbicieli m꿬 czyzn (plethos eraston), co właśnie obudziło zaintereso¬ wanie i miłość Ismenodory. I znowu nie jest to literac¬ ki pomysł Plutarcha i obyczajowość jego tylko czasów, sam on cytuje wersję mitu o Alkestis, według której kochający żonę Admet był kochany przez Heraklesa. Ale wzór literacki ma też chyba inny: w Uczcie Ksenofonta mowa jest o tym, jak to dumny ze swej urody Kritobulos, już żonaty, kochany jest przez starszych, a sam kocha się w Kleiniasie . Kritobulos wprawdzie nie mówi nic o uczuciach swojej żony, ale jego małżeń¬ stwo nie wyklucza, że jest on dalej kochany przez m꿬 czyzn. Z kolei o innej postaci tego dialogu, Nikeratosie, Sokrates mówi, że "kocha swą żonę i jest przez nią kochany" , przy czym mamy i tu do czynienia z cza­ sownikiem erao (eron tes gynaikas anterastai), co pro¬ wadzi do wniosku, że Ksenofont traktuje eros kobiet tak samo jak mężczyzn. Koncepcja miłości erotycznej, żywionej tak przez kobiety, jak i mężczyzn oraz odpowiednio odwzajemnia¬ nej, jest więc dobrze znana i Plutarchowi, i Ksenofontowi. Pozostaje ona w całkowitej zgodzie z użyciem poję¬ cia aphrodision chresis przez Arystotelesa. Stagiryta pisze o zjawisku biologicznym, ale przecież pozostaje w zgo¬ dzie z podstawowymi wyobrażeniami i pojęciami swoich czasów: i dziewczęta, i chłopcy w równym stopniu od¬ czuwają działanie Erosa. Ale na czym ma polegać chresis, czyli "użycie", "użytek", "używanie" dzieł Afrodyty? Czego i jak należy "wystrzegać się' (dieulabethosi)? Niewłaściwe użycie aphrodisia prowadzi do rozwią¬ złości (akolasia, u Arystoteles przymiotnik akolastos), co dotyczy tak dziewcząt (neai), jak i młodych płci mę­ skiej (arrenes). W wypadku dziewcząt stwierdza wyraź¬ nie, że mają się powstrzymywać "całkowicie od rozko¬ szy cielesnych" (meden chromenon aphrodisiois), chłop¬ cy zaś mają być tylko nadzorowani, ale w ich wypadku mowa jest o aphrodisia z obiema płciami (epi thatera (...) ep amphotera). 17 18 19 20 131 Opinia Stagiryty o potrzebach fizycznych dojrzewa­ jących dziewcząt i konieczności ich opanowania najzu­ pełniej odpowiada normom obyczajowym polis grec­ kiej i pozostaje w zgodzie z podstawowym paradygma¬ tem myślenia utrwalonym w kulturze obiegowej przez mity i wierzenia. Wystarczy przypomnieć popularny motyw szaleństwa młodych dziewcząt, najlepiej znany w postaci mitu o córkach Proitosa w wersji utrwalonej w Epinikon XI Bakchylidesa. Szaleństwo Proityd to stan panien na wydaniu, ich dzikość to nieokiełznana sek¬ sualność, która znajduje ujście w małżeństwie . Ary­ stoteles językiem dyskursu naukowego i bez osłonek mówi to, co mit ujmował symbolicznie. Jego wypo­ wiedź odróżnia jedynie całkowite zrównanie obu płci. A zresztą nie jest ono całkowite. Aphrodisia w w y padku dziewcząt wiążą się (chociaż nie jest to powie­ dziane dosłownie) tylko z płcią przeciwną, wobec tego chresis aphrodision to pożycie małżeńskie, w którym zdaniem Ksenofonta i Plutarcha występuje eros i które dla Arystotelesa też najwidoczniej ma takie samo zna¬ czenie dla każdego z małżonków. Chłopców różni to, że ich aphrodisia dotyczą obu płci. Tymczasem zgodnie z przyjętym dziś dość po­ wszechnie poglądem paiderasteia jest układem, w któ­ rym wyłącznie aktywny erastes czerpie przyjemność fi¬ zyczną z kontaktów cielesnych i w którym zakłada się całkowity brak przyjemności chłopca. Z jego strony nie powinien występować pociąg fizyczny do jakoby zawsze starszego partnera. Układ taki miałby nigdy nie być "homoseksualny" w nowożytnym rozumieniu tego ter¬ minu właśnie ze względu na brak równego zaangażowa¬ nia obu stron. David Halperin z wielkim kunsztem in¬ terpretuje znany mit opowiedziany przez Arystofanesa w Uczcie Platona, by dowieść, że nawet tam szukające się nawzajem męskie połówki nie są równorzędnie działającymi partnerami homoseksualnymi w nowożyt¬ nym pojęciu . Nie sądzę jednak, żeby miał rację. Podstawą rozumowania Halperina jest terminolo¬ gia Arystofanesa (czy może raczej Platona, choć nie ma podstaw wątpić, że to rzeczywiście Arystofanes opowiadał mit, a Platon tylko spisał jego słowa). Istot¬ nie, mówiąc o dwóch połówkach istoty niegdyś mę¬ skiej Arystofanes odwołuje się do pojęć erastes i eromenos, a zmienia je tylko tyle, że do chłopców, którzy po¬ chodząc z istoty męskiej "gonią za męskim rodzajem" (191 E) używa określenia philerastes ("kochający ko¬ chanka"), natomiast o dorosłym mężczyźnie szukają¬ cym spełnienia w związku z "męską połową" mówi paiderastes. Nie nazywa chłopca erastes, ani nie używa imiesłowu czynnego eron ("kochający"). Ale wydaje się, że wynika to tylko z ususu językowego: Arystofanes podkreśla zarazem, że "kochają przecież to, co do nich samych podobne" (192 B) . Sama philerasteia jest zaś działaniem aktywnym, co wynika z opowieści Alkibiadesa o jego stosunku do Sokratesa i nieco żar¬ tobliwych narzekań filozofa na takie właśnie działania tamtego (213 D ) . Opowieść Arystofanesa kończy się 21 22 2 3 24 2 5 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE zaś stwierdzeniem, że tylko znalezienie "właściwego ulubieńca" daje powrót do dawnej pełni, a jest nią wo­ bec tego połączenie obu połówek męskich, a nie tylko znalezienie "ulubieńca do rzeczy" (193 C ) . Wcze­ śniej mówi o takich ludziach (paiderastes i philerastes), że "zadawala ich życie bezżenne, jednych z drugimi" (192 B ) i kontynuując wywód podkreśla, że odnale­ zione połówki (męskie!) to "osoby, które całe życie ra­ zem spędzają" . Jasno z tego wynika, że Arystofanes dobrze zna i dopuszcza pożycie homoseksualne dwóch dorosłych mężczyzn, których związek jest trwały i za¬ stępuje małżeństwo. To samo można wyczytać u Plutarcha, który mówi ogólnie o "cielesnym stosunku z osobnikiem płci mę¬ skiej" (homilia pros arrenas - 751 C ) podkreślając, że pociąga on z sobą także "miłosną czułość" (ten erotiken eunoian). Grecy zdawali więc sobie doskonale sprawę, że ist¬ nieją związki homoseksualne, do których dążyć mogą też chłopcy i które polegają na obustronnej przyjem¬ ności oraz miłości obu partnerów i trwać mogą przez całe życie z wykluczeniem małżeństwa. Wcale nieko¬ nieczna była przy tym różnica wieku, mogły to być związki rówieśnicze. Być może tak właśnie interpreto¬ wano czasem związek Achillesa i Patroklosa. Jest odrębną kwestią, czy Homer myślał o tej parze w kategoriach związku erotycznego, jak i to, czy w ogóle miłość homoseksualna jest mu znana . Za¬ pewne pierwszy ukazał ich jako kochanków Ajschylos w niezachowanej tragedii Myrmidonowie, z której słyn¬ ny fragment cytuje Plutarch w omawianym tu dialogu (751C). Najwyraźniej kontrowersje starożytnych do­ tyczyły tego, który z nich był eromenos, a który erastes , Ajschylos ukazał Achillesa jako kochającego, cze­ mu u Platona gwałtownie zaprzecza Fajdros. Kłopot bowiem w tym, że Achilles był młodszy i dlatego to on powinien być biernym, kochanym ale nie kochającym partnerem, ale z drugiej strony jako zajmujący wyższą pozycję społeczna był partnerem dominującym i powi¬ nien był wobec tego zostać aktywnym kochankiem, kochającym kogoś stojącego niżej i podporządkowane¬ go. Wydaje się, że dla czytelników Homera w V wieku i jeszcze w czasach Plutarcha byli oni po prostu rówie¬ śnikami, niewykluczone też, że podobnie myślał twór¬ ca Iliady czy jego odbiorcy. W obu eposach nie było takiej sytuacji literackiej, która zakładałaby potrzebę ukazania tego związku jako erotycznego, nie ma też miejsca dla przedstawienia in¬ nych tego typu relacji. A jednak pewnych - być może oczywistych zwłaszcza dla słuchaczy - akcentów ero¬ tycznych czy wręcz aluzji do pożycia seksualnego moż¬ na dopatrzeć się także w wypadku Telemacha i Peisistratosa z Odysei , a to już z pewnością rówieśnicy. Obraz greckiej paiderasteia ukształtowany na pod¬ stawie tekstów literackich w dużym stopniu zmienia ikonografia wazowa. Sceny na wazach często przedsta¬ wiają partnerów w równym wieku, z czego zdawał so2 6 2 7 28 2 9 30 31 32 132 bie sprawę już Kenneth Dover, traktując jednak mate­ riał ikonograficzny dość wybiórczo . Tymczasem oka¬ zuje się, że bardzo często w scenach ukazujących part¬ nerów w wieku zróżnicowanym młodszy jest stroną ak¬ tywną, jak na czerwonifigurowej wazie attyckiej (kyliks) z końca V I wieku z Paul Getty Museum czy na równie znanej wazie z Florencji z początku V wieku . Ale bardziej jeszcze uderzające jest tak przedstawianie chłopców w stanie podniecenia (penis w erekcji), jak i ukazywanie stosunków seksualnych, w tym także analnych, odbywanych przez dwóch dorosłych partne¬ rów (obaj z brodą) . Nie brak też scen, w których obaj partnerzy (albo i więcej uczestników wspólnej, wyraź¬ nie erotycznej zabawy) są w tym samym, młodzień¬ czym wieku. Na pewnej wazie czarnofigurowej , uka¬ zującej stosunek analny, penetracji dokonuje młodszy partner . Jest to wprawdzie jedyne takie przedstawie¬ nie w malarstwie wazowym, ale trzeba pamiętać, że jest ono, jak każde malowidło wazowe, świadectwem szerszego zjawiska niż tylko upodobania indywidualne określonego klienta. Z naczyniem kontakt miał cały krąg towarzyski, w którym obracał się jego właściciel, a i zamówienie musiało być zgodne z gustami panują¬ cymi w jego środowisku. Także malarz musiał być obe¬ znany z podobnymi przedstawieniami. Dowiedziono także, wbrew Doverowi, że tematyka i sposób ukazywania aktów homoseksualnych i sytu¬ acji jednoznacznie erotycznych nie zanika w V wieku i jest dobrze reprezentowana w malarstwie czerwonofigurowym, co wskazuje na pełną akceptację zjawiska w kulturze polis klasycznej, a w szczególności w Ate¬ nach tego okresu. Można by wobec tego twierdzić, że, po pierwsze, Grecy doskonale zdawali sobie sprawę ze zjawiska ho¬ moseksualizmu w różnych postaciach, a paiderasteia była tylko jednym z jego wariantów, po drugie, że wszystkie zachowania homoseksualne, zaliczane do sfery erosa i aphrodisia były akceptowane na równi z przejawami wszelkiej heteroseksualności i oceniane w tych samych kategoriach. Nie oznacza to jednak wcale, że wszystko było dozwolone. Zycie seksualne, a raczej, by użyć terminu Arystotelesa, aphrodision chresis, podlegało takim samym ocenom, jak całość za¬ chowań obywatela. Nie jest jasne, jak w Sparcie uregulowano sprawy małżeństwa, prawdopodobnie jednak wyznaczono tam wiek przynajmniej mężczyzn, w którym wolno im było poślubić dziewczynę, być może trzydzieści lat, albo uznając wcześniej zawierane związki zezwalano dopie¬ ro w tym wieku na założenie domu rodzinnego , w każdym razie znane są po pierwsze ograniczenia praw, a nawet hańbiące kary dla bezżennych, po dru¬ gie zwyczaje udostępniania żony przez bezdzietnych innemu obywatelowi, by spłodził z nią potomka, albo oddawania innemu, gdy urodziła już kilkoro dzieci . Te zwyczaje spartańskie, może niezbyt jasno i dokład¬ nie zrozumiane i opisane przez autorów naszych źródeł 33 34 35 36 37 38 39 40 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA (Ksenofont, Plutarch), są przede wszystkim świadec¬ twem ważnej zasady występującej w mniejszym lub większym stopniu w każdej polis: wspólnota reguluje także życie prywatne swoich członków. Terminologia polityczna, znana zwłaszcza z mówców ateńskich, roz¬ granicza wprawdzie sferę prywatną (ta idia) od publicz­ nej czy politycznej (ta demosia), ale w praktyce życia społecznego ta ostatnia dominuje nad pierwszą. Wzór ateński pozornie przeczy temu stwierdzeniu: u Tukidy¬ desa (II 37,3) w słynnej mowie pogrzebowej powiada Perykles, że Ateńczycy kierują się "wyrozumiałością w życiu prywatnym ( ta idia)" szanując "prawa w życiu publicznym (ta demosia)" . Zdanie to, podobnie jak i poprzednie ("nie wglądamy z podejrzliwą ciekawością w zachowanie się naszych współobywateli"), jest jed¬ nak przede wszystkim aluzją do zwyczajów spartań¬ skich i zupełnie zrozumiałym w czasie wojny przeciw¬ stawieniem Aten Sparcie. Ale i w Atenach prawo in¬ gerowało w sprawy pożycia małżeńskiego, uznając je najwyraźniej za ta demosia. Świadectwem takiego poj¬ mowania spraw małżeńskich jest znane nam z Plutarcha (Solon 20) prawo nakazujące mężowi epikleros (dziedziczka oikos ojca, który nie pozostawił męskiego potomstwa) współżyć z żoną trzy razy w miesiącu . Prawa polis dotyczą więc nawet najbardziej intymnych (w naszym pojęciu) spraw obywatela. Ta aphrodisia są w ten sposób zaliczone do ta demosia. Nie sposób też nie wyprowadzić wniosku, że za naturalne uważano, iż mężczyzna szuka ta aphrodisia także poza małżeń¬ stwem, skoro spełnianie obowiązków małżeńskich (wcale nie przesadnie uciążliwe) musiano mu nakazy¬ wać prawem. Oczywiście w wypadku dziedziczki oikos prawodawca miał na uwadze konieczność zapewnienia legalnego dziedzica, obywatela polis, który w ten spo¬ sób dziedziczył oikos po matrylinearnym dziadku. Wszelkie prawa dotyczące małżeństwa (gwarancja po¬ sagu żony, kary dla cudzołóżców hańbiących żonę oby¬ watela, troska o obywatelskie pochodzenie żony) moż¬ na interpretować w ten sposób: polis dba o zachowa¬ nie swojego charakteru jako wspólnoty pełnopraw¬ nych obywateli pochodzących z rodzin od pokoleń ateńskich i o zachowanie dziedzicznych oikoi, które stanowią jej podstawę. Ale inne, rzadko przytaczane świadectwo, wskazu¬ je na zaliczanie wszelkich aphrodisia do sfery spraw pu¬ blicznych. Chodzi o analizowany przez Halperina fragment komediopisarza Filemona (przełom I V i I I I w.), cytowany przez Athenaiosa (XIII 569d). Jest to urywek komedii "Bracia" (Adelphoi), w którym ktoś z bohaterów, zapewne młody mężczyzna, opowiada o dotyczącym życia seksualnego postanowieniu Solo¬ na. Miał on jakoby wprowadzić państwowe domy pu¬ bliczne w Atenach, dostępne dla wszystkich młodych mężczyzn i dbając o równy dostęp wszystkich bez względu na sytuacje majątkową, ustanowił, że opłata za usługę w takiej instytucji nie może wynosić więcej niż jeden obol. Mamy tu, oczywiście, do czynienia 41 42 43 133 z komediową fikcją, ale jej podstawą jest przekonanie, że troska prawodawcy o sprawy erotyczne obywateli jest przynajmniej możliwa, jeśli nie pożądana. Musiał chyba być o tym przekonany i sam Athenaios, który podaje pochodzącą od innego autora, Nikandra z Kolofonu (III albo I I wiek), informacje, że z opłat od zwierzchniczek takich domów Solon ufundował świą¬ tynię Afrodyty Pandemos. Świątynię tę wspomina Pauzaniasz (I 22,3) pisząc, że kult Afrodyty Pandemos "ustanowił Tezeusz, gdy zespolił w jedno miasto poszczególne demy" . Kłopot leży w zrozumieniu przydomku. Znaczyć on bowiem może "Wszechludowa" albo tylko "wszystkich de¬ mów". To drugie rozumienie zgadza się z wyjaśnieniem Pauzaniasza: po prostu Tezeusz ustanowił w mieście kult Afrodyty zastępujący dotychczasowe kulty tej bo¬ gini na terenie dotąd samodzielnych politycznie gmin attyckich. Ale epitet "Wszechludowa" (który stosuje polska tłumaczka) może mieć nieco inne znaczenie, byłaby to Afrodyta "całego ludu", albo "dostępna dla całego ludu". Tak mógł rozumować Nikander w cyto¬ wanym przez Athenaiosa miejscu. W Uczcie Platona (180 d-e) spotykamy dwie Afro­ dyty. Jedna z nich zwana jest Niebieską (Ourania), druga to właśnie Pandemos. Tłumaczenie nie jest tu znowu proste, W i t w i c k i pisze "wszeteczna", Zwolskitworzy neologizm "wszechluda". Mówi o nich jeden z uczestników sympozjonu, Pauzaniasz, a jego słowa podchwytuje Eryksimachos. Obaj zgadzają się, że od­ powiednio jest też dwóch różnych Erosów. Z pewnością Afrodyta Niebieska jest wyidealizo¬ waną miłością przeciwstawianą Afrodycie "powszech¬ nej" czyli "pospolitej", ta pierwsza jest udziałem tylko ludzi wykształconych, ta druga - wszystkich, nie ma subtelności pierwszej i stąd dopuszczalne jest także tłumaczenie Witwickiego. Ale nie ulega wątpliwości, że każdy Ateńczyk słysząc o Afrodycie Pandemos my¬ ślał o znanym mu kulcie ateńskim, to tę właśnie ateń¬ ską boginię Platon uważa za patronkę "pospolitej" mi¬ łości. Ma bez wątpienia rację - w oczach jego współo¬ bywateli Afrodyta "wszystkich demów" była boginią, dzięki której wszyscy obywatele mogli uprawiać "dzie¬ ła Afrodyty". Wyjaśnienie genezy jej kultu u Nikandra odpowiadało odczuciom Ateńczyków. Aphrodisia oby¬ wateli miały odpowiedni kult w polis. Przykład Haromodiosa i Aristogeitona, dwóch ateńskich bohaterów narodowych, dobrze pokazuje, jak związek miłosny może stać się sprawą polityczną. O nich obu powiada Demostenes w mowie O posel¬ stwie, że Ateńczycy składają im ofiary i opiewają w pie¬ śniach jako równych bogom i herosom (XIX 280). Co¬ roczne ofiary składane przez archonta polemarcha wspomina Arystoteles (czy raczej Pseudo-Arystoteles) w Ustroju politycznym Aten (58,1). Obaj zabójcy tyra¬ na Hipparcha otrzymali w Atenach oprócz wystawio¬ nego na agorze pomnika kult heroiczny . Tymczasem ich czyn z roku 514 wcale nie miał decydującego zna44 45 4 6 47 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE czenia dla upadku tyranii w Atenach, zamordowany Hipparch był co najwyżej współrządcą wraz z bratem Hippiaszem, tyrania upadła dopiero w kilka lat później i to wskutek interwencji Sparty zainspirowanej przez potężny ród Alkmeonidów, tradycyjnych wrogów Pizsytrata i jego rodziny, wygnanych przez tyranów z kra­ ju. Popularność obu tyranobójców, na których cześć śpiewano pieśni natychmiast po ich czynie, była jed­ nak ogromna w całym okresie demokracji ateńskiej, chociaż błędne poglądy Ateńczyków na przyczyny upadku tyranii usiłowali prostować i Tukidydes (VI 54), i Herodot (V 62 i V I 123). Żadnemu z nich to się nie udało. O ile przyczyn popularności obu spiskow¬ ców w ostatnich latach V I wieku można upatrywać w złożonej sytuacji politycznej tego okresu i widzieć w niej dowód propagandy skierowanej przeciwko A l k meonidom i może nawet przeciwko samemu Kleisthenesowi , o tyle może budzić zdziwienie niepowodze¬ nie wysiłków obu historyków i niezmienne przekona¬ nie Ateńczyków, że tyranobójcy należeli do "najwięk­ szych dobroczyńców l u d u " . Tukidydes rozpoczyna swój ekskurs o upadku tyra¬ nii w znamienny sposób: Zamach dokonany przez Arystogejtona i Harmodiosa miał swój początek w sprawie mi­ łosnej, o której szczegółowo opowiem, aby wykazać, jak to nie tylko inni Grecy, lecz nawet sami Ateńczycy niedo­ kładnie przedstawiają sprawy swoich tyranów i sam wy­ padek . Zwraca uwagę, że historyk podkreśla popular¬ ność wersji przypisującej dwóm bohaterom obalenie tyranii także wśród innych Greków (a więc poza Ate¬ nami), a dziwi nieco, że mniej więcej pokolenie po Herodocie musi on znowu przypominać prawdziwy przebieg wydarzeń. Nie wydaje się poza tym, żeby przytaczając szczegó¬ łowo historię miłosną (erotike syntychia) Harmodiosa i Aristogejtona Tukidydes mówił Ateńczykom coś no¬ wego. Jest ona równie dobrze znana autorowi Ustroju politycznego Aten, a fakt, że Pseudo-Arystoteles (28, 2 - 6 ) podaje nieco inną wersję niż Tukidydes (w Harmodiosie zakochał się najmłodszy syn Pizystrata, Tessalos, Hipparch padł ofiarą trochę z przypadku) i do¬ datkowe szczegóły (obraza siostry Harmodiosa) wska¬ zuje, że czerpiąc z innych źródeł (tzw. attydy, opraco¬ wania dziejów Attyki) natrafił na inną, może obszer¬ niejsza i nawet bardziej romantyczną wersję. Dwaj ko¬ chankowie - Harmodios i Aristogejton byli więc nie tylko bohaterami pieśni biesiadnych (skolia), ale także licznych opowieści wywodzących się z tradycji końca V I wieku, w której oczywiste było, że do zabójstwa po¬ litycznego doszło z motywów osobistych. Za znieważo¬ nym przez Hipparcha Harmodiosem ujął się jego era¬ stes, Aristogejton. Zniewagą były zakusy Hipparcha na cześć Harmodiosa. Związek miłosny Harmodiosa i Aristogejtona był godzien pochwały, żądza Hipparcha próbującego zdobyć młodszego z nich stanowiła zniewagę dla obu. Eros doprowadził zaś do tego, że obaj stali się bohaterami. Raz jeszcze zbiegły się ta idia 48 49 50 134 i ta demosia. Wolno przypuszczać, że to właśnie było przyczyną popularności obu bohaterów i przypisania im obalenia tyranii. Był to bowiem budujący przykład, jak związek erotyczny może przynieść korzyść polis. W oczach Ateńczyków tyranobójcy byli wzorem ko¬ chanków, obaj spełniali ideał kochającej się wzajemnie i dbałej o godność, wiernej sobie pary. Z tego powodu ich czyn oddziaływał na wyobraźnię znacznie silniej niż wyprawa Sparty i walka Alkmeonidów z Pizystratydami. Nadawali się na bohaterów właśnie dlatego, że byli kochankami. Ateńczyk miał więc obok mitycz¬ nego przykładu Dzeusa i Ganimedesa drugi, ludzki i rzeczywisty, ale heroiczny wzór homoseksualnej miło¬ ści. Na dodatek wydaje się, że chociaż konsekwentnie Harmodios był uważany za młodszego partnera (eromenos), to różnica wieku nie była między nimi wielka. Są powody, by przypuszczać, że Harmodios, chociaż ja¬ koby tak młody, kochany przez Aristogejtona i uwo¬ dzony przez Hipparcha lub Tessalosa, był żonaty. W V - I V wieku byli znani jego potomkowie, chociaż zdaniem niektórych badaczy, zakładających, wpraw¬ dzie bez dowodu, całkiem niedojrzały wiek Harmodiosa i wykluczających wobec tego jego małżeństwo, moż¬ na tak było nazywać potomków rodu czy rodziny, a nie tylko potomstwo w prostej l i n i i . Odwołanie do wzoru Harmodiosa i Aristogejtona wystąpiło, tak ze strony obrony, jak i oskarżenia, w trakcie najsłynniejszego ateńskiego procesu obycza¬ jowego w początku roku 345. Ateński mówca i poli¬ tyk, przeciwnik i rywal Demostenesa, Aischines, wy¬ stąpił z oskarżeniem Timarchosa, małoznacznego, ale dość aktywnego polityka z kręgu sojuszników i współ¬ pracowników Demostenesa. Aischines uprzedzał w ten sposób oskarżenie, które Timarchos, być może razem z Demostenesem, miał wnieść przeciw niemu w sprawie dość banalnej, która jednak leżała u pod¬ staw konfliktu. Aischines był bowiem w roku 346 członkiem poselstwa do Filipa Macedońskiego, a nie¬ zadowoleni z wynegocjowanego układu politycy za¬ mierzali oskarżyć go o sprzeniewierzenie się poselstwu, to znaczy o przekupstwo albo nieudolne wykonanie misji czy też o jedno i drugie . Oskarżając Timarchosa, Aischines udaremniał wniesienie oskarżenia. Uczynił to skutecznie, bo Timarchos został ostatecz¬ nie skazany i jako pozbawiony praw ( atimos) nie mógł już wystąpić przed sądem, a według tradycji antycznej, znanej późniejszym wydawcom mów Aischinesa, po¬ pełnił jakoby samobójstwo. Mowa Aischinesa jest pasjonującym i wyjątkowym świadectwem obyczajowości ateńskiej I V wieku. Oskarżenie dotyczyło bowiem prywatnego życia Timarchosa, a szczególnie jego związków miłosnych z okresu młodości, chociaż Aischines nie ograniczał się do przeszłości mówiąc także o obecnym zachowa¬ niu się oskarżonego. Decydujące znaczenie z punktu widzenia oskarżenia miała jednak okoliczność, że Timarchos jakoby uprawiał w młodości prostytucję, co 51 52 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA według praw ateńskich ograniczało automatycznie prawa obywatelskie powodując stan częściowej atimia. Jako atimos z mocy prawa Timarchos działał potem (po osiągnięciu pełnoletniości) nielegalnie - nie wol­ no mu było pełnić żadnych funkcji i urzędów (a był dwukrotnie członkiem Rady Pięciuset), ani przema­ wiać na Zgromadzeniu, ani występować z oskarżeniem w sprawie publicznej (graphe) . W momencie procesu Timarchos był już dojrzałym człowiekiem, a początek jego kariery politycznej miał miejsce piętnaście lat wcześniej, kiedy to w roku ateń¬ skim 361/360 został on po raz pierwszy członkiem Ra­ dy Pięciuset. Sądząc z niektórych wypowiedzi Aischinesa, był przez te lata dość aktywny na Zgromadzeniu i należał do osób raczej znanych. N i k t do tej pory nie kierował pod jego adresem oskarżeń o bezprawny udział w sprawach państwa, a i sam Aischines zacho¬ wywał milczenie. Prostytucja była w Atenach w czasach Aischinesa, jak i w każdej innej polis, zjawiskiem rozpowszechnio¬ nym. Przytoczony wyżej fragment Filemona mówi o domach publicznych ze stałym personelem, podob¬ nie chyba było, a można tak sądzić i ze wzmianki Aischinesa (I 74), z prostytucją chłopięcą. Personel tych instytucji (oikemta) stanowili, jak się wydaje, nie¬ wolnicy i metojkowie (obcy przybysze, stali mieszkań¬ cy Aten o dziedzicznym statusie ludności nieobywatelskiej. O chłopcu Ateńczyku trudno było mówić, że trudni się prostytucją, z pewnością tacy chłopcy nie zamieszkiwali w domach publicznych. Sam Aischines przytacza jeden tylko przykład niemal zawodowej mę¬ skiej prostytutki: niejaki Diopantes zwany sierotą po¬ zwał klienta pod sąd archonta o należną zapłatę (I 158). Inni wymienieni w tym samym miejscu mowy mogli być metojkami, choć nie da się wykluczyć ich obywatelskiego statusu. Za prostytucję, przynajmniej w wypadku Timarchosa, uważa Aischines odnoszenie korzyści materialnych ze związku erotycznego lub po¬ zostawanie na utrzymaniu kochanka i o to właśnie oskarża Timarchosa. Tymczasem sprawa nie była prosta. Prezenty, czasem dość luksusowe w postaci artystycznych waz oraz upolo¬ wanych czy złapanych żywcem dzikich zwierząt był sta¬ łym, akceptowanym obyczajowo elementem paideraste­ ia . Trudno zaś byłoby udowodnić, że Timarchos otrzy¬ mywał zapłatę. Poruszał się tu Aischines z wielu wzglę¬ dów po dość grząskim gruncie. Wielu Ateńczyków mo¬ gło i dawać różne prezenty swoim ukochanym, i niegdyś je przyjmować. Zdawał on sobie dobrze z tego sprawę, podkreślając, że pierwszy kochanek Timarchosa, nieja¬ ki Misgolas syn Naukratesa z demu Kollytos (41) to aner halos kagathos ("człowiek przyzwoity i porządny"). Zauważmy na marginesie, że nazwany tak jest obywatel, który współżył z "młodzieniaszkiem" (meirakion), chłop¬ cem wówczas raczej nieletnim. Aischines zdawał sobie sprawę, że znalazł się w trudnej sytuacji. Mógł bowiem obudzić podejrzenie, 53 54 135 że jest przeciwnikiem paiderasteia, sam mówi, że spo¬ dziewa się takich zarzutów ze strony obrony, która ze¬ chce przedstawić go jako człowieka niekulturalnego. To bardzo ważne świadectwo rozpowszechnienia i stopnia akceptacji związków homoerotycznych. Aischines przemawia przed trybunałem złożonym z najmniej pięciuset obywateli (w sprawach politycz¬ nych trybunały składały się z pięciuset, tysiąca, albo tysiąca pięciuset sędziów wylosowanych z panelu 6 000 heliastów). Przed takim gremium składa swoiste oświadczenie: ja nie potępiam uczciwej miłości ani nie mówię o kimś, że się prostytuował, bo odznacza się urodą. Wcale nie zaprzeczam, że byłem i jestem także teraz skłon­ ny do zakochiwania się. Nie ukrywam, że i mnie zdarzało się rywalizować i walczyć z racji mojej namiętności (136). Dla sędziów (a potem dla czytelników opublikowanej mowy) jest więc oczywiste, że kulturalny człowiek na¬ wiązuje liczne romanse z pięknymi chłopcami. Nie ma tu wcale mowy o wychowawczym charakterze paiderasteia, ani o trwałości takich związków. Jest to inny ob¬ raz, niż ukształtowany przez lekturę Uczty Platona. Ale w całym obszernym dość passusie (132 - 137) o charakterze miłosnych związków z chłopcami Aischines rozróżnia miłość "przyzwoitą" od "hanieb¬ nej". O Timarchosie twierdzi, że każdy wie, że jest on pornos (rodzaj męski od porne - prostytutka), a słucha¬ jąc jego wystąpień w różnych sprawach, słuchacze na Zgromadzeniu nie mogą oprzeć się wybuchom śmie¬ chu z racji skojarzeń ze sferą seksualną (130; 82 - 84). Śmiech Ateńczyków miało wywołać stwierdzenie A u tolykosa, członka Rady Areopagu w debacie na Zgro¬ madzeniu nad przeprowadzeniem pewnych porządków w mieście, że w sprawie tych opuszczonych miejsc i oko¬ lic Pnyksu Timarchos jest bardziej doświadczony niż Areopag (82). Nie jest to żaden dowód prostytuowania się Timarchosa, mowa jest o jego obecnym postępowa¬ niu, a Aischines czyni aluzję do jakichś miejsc w Ate¬ nach, gdzie dochodziło do przelotnych kontaktów, w których niemłody już Timarchos mógł być raczej klientem. Nie wiemy, gdzie w Atenach znajdowały się "miejsca spotkań", ale archaiczne graffiti z Tery są naj¬ lepszym świadectwem istnienia takich zakątków w miastach greckich . Aischines, zamiast udowodnić, że Timarchos istotnie był w młodości męską prostytut¬ ką, chce obudzić w sędziach niechęć do oskarżonego malując obraz jego rozpustnego życia. "Haniebna" mi¬ łość nie polega więc wyłącznie na braniu pieniędzy za usługi erotyczne. Wzorem pozytywnym jest dla Aischinesa związek Achillesa i Patroklosa (o naturze, według niego, w sposób oczywisty erotycznej) oraz właśnie Harmodiosa i Aristogeitona. W wypadku tych ostatnich pod¬ kreśla korzyść, jaką odniosła polis z ich miłości (zabój¬ stwo tyrana), ale dodaje też, że byli oni ukształtowani przez przyzwoitą i obyczajną miłość, a może raczej nale¬ żałoby powiedzieć — przez wspólne życie (140). Podkre¬ ślenie wspólnego życia sugeruje, że przyzwoita i obyczaj55 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE na miłość to w tym wypadku przede wszystkim wier¬ ność i stałość, Harmdios przecież odrzucił zakusy tyra¬ na, a Aristogeiton życiem zapłacił za wierność ko¬ chankowi i obronę jego czci. Zauważmy na margine¬ sie, że sformułowanie Aischinesa może wskazywać na bliski wiek obu spiskowców i może stosunkowo długie pożycie, a w każdym razie trwanie związku przez czas dłuższy. Nie oznacza to, że istotnie tak właśnie było w przypadku tyranobójców, to tylko dowód pewnego wzoru związku homoseksualnego dwóch obywateli. Również w wypadku Achillesa i Patroklosa (132 137) na pierwszym planie pojawia się wierność i zaan¬ gażowanie emocjonalne, zresztą równe z obu stron. Mówiąc słowami Plutarcha jest to w interpretacji Aischinesa wzorowy przykład erotike eunoia. Aischines poświęcił wiele miejsca także majątko¬ wym sprawom Timarchosa opowiadając jak to przepu¬ ścił on spadek po ojcu i cały majątek, którego się do¬ robił. Znów wywody te mają niewiele wspólnego ze sprawą, mają tylko obudzić w sędziach przekonanie, że Timarchos jest złym obywatelem. Powiada to Aischines wprost, odwołując się do powszechnego w Ate¬ nach przekonania, że dobrze kierować sprawami pań¬ stwa może tylko obywatel, który potrafi należycie za¬ rządzać własnym gospodarstwem. Oikos jest przecież i podstawa, i miniaturą polis. Obywatel w sprawach demosia jest taki sam, jak w sprawach idia. Wydaje się, że tu leży klucz do zrozumienia miejsca erotyki w życiu obywatela polis i kryteriów oceniania zachowań erotycznych. Nie były one intymną, osobi¬ stą sferą życia człowieka, były elementem postawy obywatelskiej. Obywatel wierny w miłości był także godzien zaufania w sferze publicznej, współobywatele mogli na niego liczyć. Wierność i erotike eunoia wobec drugiego obywatela, albo wobec syna obywatela, który w przyszłości stawał się członkiem wspólnoty, była do¬ wodem lojalności i szacunku wobec innych. Oczywiście nie oznacza to, że powszechnym wzo¬ rem były w Atenach związki homoseksualne. Chodzi¬ ło jednak o podporządkowanie się w sprawach ero¬ tycznych takim samym normom etycznym, jak w życiu publicznym. Wierność, podobnie jak i w małżeństwie, nie oznaczała wcale stałości. Ale "użytek z przyjemno¬ ści" miał być podporządkowany interesom polis, w której stosunki między obywatelami polegać miały na wzajemnej lojalności. Termin sophrosyne (rozsądna przyzwoitość, umiarkowanie) odnosił się tak do sfery publicznej, jak i prywatnej . Obie bowiem ściśle na¬ kładały się na siebie. 56 Przypisy: 1 Polski przekład: Zoologia Przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Paweł Siwek [w:] Arystoteles, Dzieła wszystkie. Tom 3, Warszawa 1992, s. 511. 2 Wydanie polskie: Michel Foucault, Historia seksualności. Przeło­ żyli Bogdan Banasiak, Tadeusz Komendant i Krzysztof Matu­ szewski. Wstępem opatrzył Tadeusz Komendant, Warszawa 1995, s. 142. 3 Zwraca na to uwagę David M . Halperin, One hundred years of homosexuality and other essays on greek love. New York London 1990, s. 67. 4 5 Por. David M . Halperin, op. cit., s. 35 - 36. David M . Halperin, op. cit., s. 25 - 27. Por. też Before Sexuality. The construction of erotic experience in the Ancient Greek World. Edited by David M . Halperin, John J. Winkler, Froma I . Zeitlin. Princeton, 1990, s. 5 - 7 . 6 David M . Halperin, op. cit., s. 41 - 53. 7 W sprawie historii obu pojęć i zasadności ich stosowania por. 8 Por. Kenneth James Dover, Greek Homosexuality. Updated and David M . Halperin, op. cit., s. 15 - 40. with a new Postscript. Cambridge, Mass., 1989 (pierwsze wyda­ nie: London 1978). 9 Die griechische Knabenliebe. Wiesbaden 1982. Recenzja Dovera: 1 0 Por. David M . Halperin, op. cit., s. 39 - 53. "The Journal of Hellenic Studies", vol. CIV, 1984, s. 239 - 240. 11 Oneirokritika 1,2. Tłumaczenie polskie: Artemidor z Daldis, Roz­ ważania o snach czyli onejrokrytyka. Przekład Iwona Żółtowska. Warszawa 1995, s. 16. 12 13 Op. cit., s. 30. Najpełniej i najbardziej konsekwentnie (co sugeruje już tytuł) pogląd ten wyraża Eve Keuls, The Reign of the Phallus: Sexual Po¬ litics in Ancient Athens. New York 1985. 14 Przekład polski w: Plutarch, Moralia (Wybór). Przełożyła oraz wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna. War¬ szawa 1977, s. 309 - 371. 15 Niektórzy wydawcy uważają tekst znanej z Faidrosa mowy Lizja- 1 6 Moralia 752 C. Przekład polski: op. cit., s. 318. 17 Tamże, 751 E. Przekład polski s. 317. sza za autentyczny i pomieszczają go w wydaniach mówcy. 18 756 D. Przekład polski s. 330. 19 Symposion I I 3; V I I I 2 i I V 10 - 18. Przekład polski: Ksenofont, Pisma sokratyczne. Z oryginału greckiego przełożył i wstępem poprzedził Leon Joachimowicz. Warszawa 1967, s. 246, 285 i 261 - 263. 2 0 Tamże, V I I I 3. Przekład polski: op. cit., s. 285. 2 1 Por. Richard Seaford, The eleventh ode of Bacchylides. "The Jo¬ urnal of Hellenic Studies", vol. C V I I I , 1988, s. 118 - 136. 2 2 David M . Halperin, op. cit., s. 18 - 21. 2 3 Przekład polski: Platona Uczta. Przełożył oraz wstepem, obja¬ śnieniami i ilustracjami opatrzył Władysław Witwicki. Warsza¬ wa 1975, s. 86. 2 4 2 5 Przekład polski: op. cit., s. 87. Przekład polski: op. cit., s. 123. Witwicki nie tłumaczy philerasteia, a pisze o "czułym miłośniku". 2 6 przekład polski: op., cit., s. 89. 2 7 W t y m miejscu zdecydowanie lepszy jest inny przekład polski: Platon, Biesiada. Przekład i słowo towarzyszące Edward Zwolski. Kraków 1993, s. 92. 2 8 Ibidem. 2 9 Przekład polski: op. cit., s. 316. 3 0 Przy powszechnej odpowiedzi negatywnej na to pytanie, dwoje badaczy wykazuje ślady takiej miłości tak w Iliadzie, jak i w Ody­ sei: B. Sergent, Lhomosexualite dans la mythologie grecque. Paris 1984, s. 285 - 296 i E. Cantarella, Selon la nature, l"usage et la 136 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA 3 1 lois. La Bisexaulité dans le monde antique. Paris 1991 (wydanie 4 5 Op. cit., s. 69. oryginału włoskiego 1988), s. 23 - 28. 4 6 Op. cit., s. 59. Por. Platon, Symposion 180 A . W przekładzie Witwickiego (op. 4 7 cit.,) s. 67. 3 2 Czynią to autorzy obu prac cytowanych w przypisie 30. 3 3 Por. M . Kilmer, Painters and Pederasts: Ancient Art, Sexuality and 4 8 s. 81 - 87. ting Ancient Culture. Historicism, periodization and the A n ­ 4 9 cient World". London 1998, s. 36 - 49. 5 0 3 4 M . Kilmer, Greek Erotica on Attic Red-Figured Vases. London 3 5 Dostrzeżonej i analizowanej przez Dovera, op. cit., s. 96, w jego Por. W. Lengauer, Pojęcie równości w greckich koncepcjach poli­ tycznych. Od Homera do końca V wieku p. n. e. Warszawa 1988, Social History. [w:] M . Golden, P Toohey (edited by) "Inven­ Demostenes, loc. cit. Przekład polski: Tukidydes, Wojna peloponeska. Przełożył Kazi­ mierz Kumaniecki,. Opracował Romuald Turasiewicz. Wrocław Warszawa Kraków 1991, s. 473. 1993, s. 308, il. 1. 5 1 Por. J. K. Davies, Athenian Propertied Families 600 - 300 B. C. 5 2 O okolicznościach politycznych stanowiących tło sprawy por. E. katalogu przedstawień numer R539 (tamże wydania i literatura). 3 6 Por. L. R. Farnell, Greek Hero Cults and Ideas of Immortality. Oxford 1970 (1 wydanie w roku 1921), s. 363. Oxford 1971, s. 476 - 477. Por. C. A . M . Hupperts, Greek love: homosexuality or paederasty? Greek love in black figure vase-painting. [w:] J. Christainsen, T M . Harris, Aeschines and Athenian Melander, (eds.) "Proceedings of the 3 1995, s. 57 - 106. rd Symposium on A n ­ cient Greek and Related Pottery". Copnehagen 1988, s. 255 - 5 3 Politics. New York Oxford Prawa ateńskie dotyczące prostytucji obywatela zanalizował do­ 268. kładnie K. Dover, op., cit., s. 19 - 109. Jego rozumowanie 3 7 Amfora z Orvieto. Por. J. D. Beazley, Attic Black-Figure Vase-Pa­ i ustalenia przyjmuje i powtarza najnowszy komentarz do Mowy inters. Oxford 1956, 102.100. I Aischinesa: Aeschines. Against Timarchos. Introduction, Trans¬ 3 8 M . Kilmer, Painters and Pederasts, s. 44 - 45 i s. 48. 3 9 Por. R. Kulesza, Sparta wV - IV wieku p. n. e. Warszawa 2003, lation and Commentary by Nick Fisher. Oxfrod 2001. 5 4 Por. G. Koch-Harnack, Knabenliebe und Tiergeschenke. Ihre Be­ s. 116 - 118. deutung in päderastischen 4 0 Ibidem, s. 117 - 124. oraz eadem Erotische Symbole. Lotosblüte und gemeinsamer Man­ 4 1 Przekład polski: Tukidydes, Wojna peloponeska. Przełożył Kazi¬ tel auf antiken Vasen. Berlin 1989. mierz Kumaniecki, opracował Romuald Turasiewicz. Wrocław - 5 5 Warszawa - Kraków 1991, s. 138. 4 2 4 4 Por. A . S. Chankowski, OIPHEIN: Remarques sur les inscriptions rupestres de Théra et sur la théorie de la pédérastie initiatique en W omawianym t u dialogu Erotikos Plutarch odnosi to prawo Grèce ancienne. [w:] Euergesias charin. Studies Presented to Bene- Solona ogólnie do pożycia małżeńskiego. Por. E. Ruschenbusch, detto Bravo and Ewa Wipszycka by their Disciples. Edited by To- Solonos Nomoi. Die Fragmente des solonischen Gesetzwerkes mit masz Derda, Jakub Urbanik, Marek Węcowski. Warsaw 2002, s. 3-35. einer Text- und Ueberlieferungsgeschichte. Wiesbaden 1966, s. 88. 4 3 Erziehungssystem Athens. Berlin 1983 Op. cit., s. 100 - 101. 5 6 Por. K. J. Dover, Greek Popular Morality in the time of Plato and Aristotle. Berkeley and Los Angeles 1974, s. 66 - 69 i 119 - 124. Przekład polski: W świątyni i w micie. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie księgi I, II, III i IV. Przekład z języka greckiego, wstęp, komentarz historyczno-literacki Janina Niemirska-Pliszczyńska. Wrocław Warszawa Kraków Gdańsk 1973, s. 120. 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2506ba9f9268d8bb8372829a4703f4f.pdf 46885be30efeeea692e1a94a96bb332c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5384 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5004 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna(4) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.171-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K MAŁGORZATA B A R A N O W S K A apitalną historyjkę opowiadał A n t o n i U n i e chowski. N a początku X X w i e k u p e w i e n k o n ­ sul carski w C h i n a c h z w i e l k i m u p o d o b a n i e m Pocztówka i prawda i znawstwem zbierał starą sztukę chińską. Znalazł nie­ zwykłą wazę, o której wiedział, że to rzecz " o d pary", więc zaczął szukać. Kolekcja nieidealna (4) A n t y k w a r i u s z e chińscy wiele lat twierdzili, że już, już są na tropie. Wreszcie wazę przynieśli. A l e , nie wia­ d o m o dlaczego, zachwycony k o n s u l upuścił ją, przej¬ mując z rąk antykwariusza. Z największym zdziwieniem zobaczył, że a n t y k w a riusze nisko się kłaniając opuszczają jego d o m . Przez dłuższy czas n i c o n i c h nie słychać. K o n s u l m a r t w i się, że i tak będzie musiał zapłacić wielką sumę. Wysyła więc posłańca, żeby się wywiedział, o co właściwie stują pocztówkę przemysłową, by coś do niej dodać, chodzi. dokleić, albo są w y n i k i e m twórczości własnej nadaw¬ Wysłannik znajduje antykwariuszy, którzy cały czas cy. Bywają też fotografią nadawcy, a nawet fotografią uczuć nadawcy. przepraszając twierdzą, że za żadne skarby na oczy się już p a n u k o n s u l o w i nie pokażą. N i g d y nie pozbędą się Kiedyś już właśnie w " K o n t e k s t a c h " opisywałam poczucia wielkiego wstydu. Dlaczego? Wytłumaczyli przykład " p r a w d y uczuć" na pocztówce. W i e l u lu¬ posłańcowi, że nie m o g l i przecież wiedzieć, że p a n dziom wydaje się, że pocztówka rozumiana także jako konsul jest tak nadzwyczajnym znawcą sztuki chiń¬ po p r o s t u fotografia może oddać ową prawdę. Niektó¬ skiej, że o d razu rozpoznawszy kopię ze wstrętem ci¬ rzy czując, że pocztówka wytworzyła język uczuć goto¬ snął nią o ziemię. Najwięksi mistrzowie t r u d z i l i się w y c h , który miał za zadanie udawać uczucia niepo¬ przecież n a d tą kopią przez te wszystkie lata, kiedy p a n wtarzalne, postanawiali dołożyć do jej p o w i e l a n y c h konsul czekał na "odnalezienie" pary dla swojej wazy. wzorów swoje własne. C o jakiś czas jednak natrafia się Przekonani byli, że k o n s u l nie będzie w stanie odróż¬ na pocztówki w całym sensie tego słowa p r y w a t n e . n i ć jej o d oryginału, a o n tylko spojrzał... Oto 1 o w a l n a , na białym tle fotografia mężczyzny N i e w i a d o m o , kiedy spotkamy się z kopią. Co¬ w słomkowym kapeluszu z ciemną wstążką i ciemnej dziennie. D z i w n i e myśleć o t y m w czasach megamaso- marynarce na tle malowanego pejzażu atelier fotogra- wości. Podwaja się, rozmnaża, powiela. Właściwie t e n ficznego . Pod zdjęciem p r o b l e m p o w i n i e n zniknąć. A l e nie. B y ć może nawet atramentem: " D n i a 12 M a j a r. b., wyruszając na Grób rośnie. Sygnatura r o b i się cenniejsza i bardziej jeszcze H o e n e Wrońskiego zaszedłem do fotografii nadwor¬ wyjątkowa, niż była. Liczy się czas powstania. N a w e t nej, pragnąc ująć pewną emocję, jaką przeżywałem. 2 (awers) następujący tekst Przesyłając W a m , Niedościgła Jadwigo, te podobiznę czas powielania. Przede wszystkim liczy się oryginał. Oczywiście kolekcjonerzy oryginałów sztuki wyso¬ bardzo proszę o Waszą. Kiedyś obiecaliście w Warsza¬ kiej mogą się teraz uśmiechnąć, ale przecież dlatego, wie - niechaj więc stanie się to teraz - Janek". Nieste­ że pocztówka jest masowo powielana i tania p r o b l e m ty nie m a żadnego stempla a n i daty rocznej. Tyle że " p r a w d y " , "oryginału" także dla pocztówki jest bardzo podział na część korespondencyjną i adresową na re¬ ważny. wersie dowodzi, że ta pocztówkowa fotografia zrobio¬ na została po r o k u 1904. Może była przesłana w koper¬ Ciekawe, że te kwestie cechuje w i e l k a różnorod¬ ność. Ja tutaj będę mówić wyłącznie o pocztówce foto­ cie, na co mogłyby wskazywać zgięcia, które jednak graficznej i wcale nie o falsyfikatach w t y m rozumie¬ równie dobrze mogły powstać o d noszenia w p o r t f e l u n i u , jakie wystąpiło w historyjce Uniechowskiego. lub o d zbyt szczupłej r a m k i . Chciałabym tylko zwrócić uwagę na fakt, że nie zawsze Ó w młodzieniec nie mógł osobiście znać H o e n e - to, co oglądamy jest t y m , co się n a m wydaje, że widzi¬ -Wrońskiego, który umarł w r o k u 1853. A l e jeszcze na my. Ilustracja karty pocztowej ilustrowanej to kreacja. początku w i e k u X X wcale nie brakowało żarliwych I biada t e m u , k t o nie d o c e n i jej siły oddziaływania, wielbicieli tego filozofa e p o k i r o m a n t y z m u , twórcy możliwości użycia najdziwniejszych surowców, najbar¬ mesjanizmu i poszukiwacza A b s o l u t u . Sam w sobie dziej niespodziewanych sposobów przedstawiania n p . grób Hoene-Wrońskiego w N e u i l l y p o d Paryżem go¬ wydarzenia historycznego i k t o nie d o c e n i jej sztuczek. dzien był oglądania, ponieważ na k a m i e n i u nagrob¬ D o p r o d u k c j i w i e l u z n i c h powoływane były całe, spe¬ n y m został umieszczony pełen nadziei napis po francu¬ cjalne teatrzyki. Niektóre są r e p r o d u k c j a m i skompli¬ sku: " A k t poszukiwania Prawdy świadczy o możliwości k o w a n y c h reliefów, w y k o n y w a n y c h przez rzeźbiarzy znalezienia jej", następnie trzy formuły matematyczne wyłącznie w celu sfotografowania i rozpowszechniania mające symbolizować mesjanizm i litery " A . M . D . G . " na pocztówce. Poza masową produkcją spotyka się ( A d M a i o r e m D e i G l o r i a m ) , które filozof umieszczał mnóstwo pocztówek p r y w a t n y c h , które albo wykorzy- p o d każdym swoim dziełem; "Józef M a r i a H o e n e - 215 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O -Wroński urodzony w Poznaniu (Polska) 24 sierpnia grafia w sepii m a na rewersie napis "Warszawa. - W a r ­ 1778, zmarły w N e u i l l y 9 sierpnia 1853" . schau. W j a z d księcia Leopolda bawarskiego do War­ 3 Ciekawe wrażenie r o b i dzisiaj to świadectwo wiary szawy. D e r Einzug des Prinzen L e o p o l d v o n Bayern. w prawdę fotografii, w możliwość zarejestrowania sta­ Militärparade a m Sächsischen Platz". N a drugiej, ko­ n u uczuć, m o w y m i m i k i . Nas d a w n o już zepsuło no¬ lorowej na górze napis: "Einzug des General-Feldmar­ woczesne k i n o z w y o l b r z y m i o n y m krajobrazem twarzy schall Prinzen L e o p o l d i n Warschau, am 9 A u g u s t i ze zużyciem wszystkich możliwych uczuć, a także i c h 1915", na dole: " W j a z d Generała-Feldmarszałka Księ­ b r a k u . Możemy t u tylko zobaczyć młodzieńca ubrane­ cia Leopolda do Warszawy d . 9 Sierpnia 1915". go j a k na ważną wizytę, z l e k k i m wytrzeszczem spowo­ To pocztówki rzeczywiście historyczne, wszystko d o w a n y m dłuższym pozowaniem, w ciągu którego usi¬ jest na n i c h prawdziwe, feldmarszałek, oficerowie, łował utrzymać stosowny do swych, zapewne wzburzo¬ prawdziwa jest data. Zresztą N i e m c y m i e l i zwyczaj n y c h , uczuć wyraz twarzy. produkować pocztówki o d c h w i l i wejścia do jakiejkol¬ tłumu w i e k miejscowości w celach propagandowych i w celu pocztówkowego spotkać. Czasami są to odfotografo- udostępnienia swoim żołnierzom bardzo stosownych wane własne rysunki. O t o rysunek: d w a sfinksy na co¬ widoków do przesłania do d o m u . Najczęściej były to kołach, jako fontanny, wypuszczające wodę z pyska na po p r o s t u użyte miejscowe, istniejące przed wojną tle krajobrazu, chyba południowego. Przy n i c h jakaś wzory z d o d a t k i e m napisów n i e m i e c k i c h . A tutaj au¬ postać rozpaczająca. N a d tą sceną napis: tentyczny w i d o k z 9 sierpnia 1915 r o k u . To nie jest Takie p r o d u k c j e p r y w a t n e łatwo wśród specjalnie rzadka pocztówka, bo oczywiście nadruko¬ Któż mych żalów będzie posłem w a n o tego mnóstwo, ale bardzo charakterystyczna. W owe nocnych państw przestrzenie? Wcale m n i e nie niepokoiła aż do czasu, kiedy w r o k u Wiecznie Charon bije wiosłem, 2003 ukazała się książka H a n n y Sygietyńskiej Lecz przewozi tylko cienie. pan w czarnym niemodnym surducie 1850-1923), (Antoni w której ukazał się Pamiętnik Stary Sygietyński 1915 Roku Z tyłu napis: " K o p j a z wizytówki, rysowanej tuszem pióra A n t o n i e g o Sygietyńskiego. W n i m znalazł się w czasie...- samotności w d o m u . (Zona ukochana i syn opis uroczystości, z poniedziałku 9 sierpnia, zdobyty o d starszy w - szpitalu), przy A l . 3-go M a j a N r 18, w r. naocznego świadka, adwokata, Stanisława Patka, któ¬ 1913. W - w a . M . L...(nieczytelne)". I o b o k świetny do¬ ry widział całą uroczystość z b i u r a Petersburskiego To¬ wód na wiarę w prawdziwość gwarantowaną przez fo¬ warzystwa Ubezpieczeń przez o k n o z ulicy Czystej. Już tografię: "Autentyczność rysunku mego potwierdza o d rana obejrzano strychy i p i w n i c e i zamknięto bra¬ odfotografowany podpis mój na cokole pierwszym" . m y o k o l i c z n y c h k a m i e n i c . Po godzinie dziewiątej przy¬ 4 Ciekawe, że adnotację o prawdziwości fotografii było wojsko i ustawiło się w czworobok. Przybyła or¬ trafią się także na fotografiach, które wydają się nie kiestra i c y w i l n i urzędnicy z odznakami Czerwonego budzić najmniejszej wątpliwości, j a k na przykład na Krzyża. pocztówce ze zdjęciem dworca kolejowego w Pozna¬ " Z bezwzględna punktualnością, o godzinie zapo¬ n i u . N a rewersie n a d r u k : "Prawdziwa fotografia". wiedzianej przedstawicielom miasta i Straży Obywa¬ N i e w i a d o m o j a k zakwalifikować fotografię, nieist¬ telskiej zjawił się o d strony ulicy Krolewskiej na czele niejącego już dzisiaj Szpitala Ujazdowskiego w W a r ­ grupy jeźdźców k o n n y c h L e o p o l d ks. Bawarski. Ode¬ szawie, j a k najbardziej prawdziwą, która zwała się muzyka. Przed Soborem Książę zatrzymał się wyraźnie sprzedawana była w wersji "czarno białej", powiedzmy i z k o n i a przyjął r a p o r t wojskowy. Po c h w i l i wszyscy "sepiowej" jeźdźcy ustawili się w luźne szeregi, j a k gdyby dla uroz¬ (stempel n i e m i e c k i z 13 lutego 1917) i w wersji p o k o l o r o w a n e j , na której n i z tego n i z owe¬ maicenia symetrji, czy też zadania kłamu zmechanizo¬ go na, sfotografowanych chyba bez liści, drzewach wy¬ w a n i u życia przez tresurę. Teraz jako signum temporis, rosły zielone liście? N i e mówiąc o nagłym zabarwieniu zaczął w a r t k o działać aparat fotograficzny, ustawiony się nieba, na którym pojawiła się kształtna na środku ulicy - w y l o t u o d strony o g r o d u Saskiego, biała a naprzeciw Soboru. [...] c h m u r k a . Znikły gałęzie z lewej strony w i d o k u ale drzewo z prawej strony stało się nie tylko zieleńsze, ale Cała ceremonia była zimna, sztywna i tak k r o t k a , i wyższe niż na nie k o l o r o w y m obrazku. iż wydawała się czemś zbyt małem, niedokończonem, To prosty przykład różniących się "prawdziwych n i e p r o p o r c j o n a l n e m w stosunku do parogodzinnych widoków. Bywają i n n e jeszcze możliwości. Ja jednak przygotowań. A l e to też nie o m o m e n t historyczny, a n i chciałabym przywołać tylko d w a przykłady. Jeden o nastrój c h w i l i chodziło t u reżyserowi parady wojsko¬ z pierwszej i jeden z drugiej w o j n y światowej. w e j , lecz o zdjęcie fotograficzne sceny. że zaś przed Otóż m a m dwie pocztówki - w sepii i k o l o r o w a n e j , aparatem m i g a w k o w y m nie trzeba pozować długo, nie której podstawą jest to samo zdjęcie parady wojskowej dziwna przeto, iż cała ceremonja odbyła się, j a k na ko¬ przed w i e l k i m soborem na p l a c u Saskim, dziś Piłsud¬ mendę, w m i g . skiego w pierwszych d n i a c h po wejściu N i e m c ó w do Cała grupa jeźdźców, na czele których przybył na Warszawy w czasie pierwszej w o j n y światowej. Foto­ plac Saski książę L e o p o l d zaraz po d o k o n a n e m zdjęciu 216 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O zsiadła z k o n i . Wszyscy przesiedli się do automobilów, oczekujących na n i c h już o d r a n a " . 5 I co to było? Oczywiście nie przegląd wojsk, a n i nie parada. Sygietyński nazywa to "quasi zdarzeniem h i ­ storycznym". A l e zaangażowano do niego historyczne postacie w autentycznym, "historycznym czasie". To było działanie z g a t u n k u propagandowych, ale postaci i czas historyczny były autentyczne. I n n y przykład, powiedziałabym " w y b i t n y " , to pocz¬ tówka z pięknym zdjęciem słynnego fotografa powsta­ n i a warszawskiego, Sylwestra B r a u n a , p s e u d o n i m Kris. To fotografia bardzo znana, na której widzimy "ślub powstańczy". W i d a ć wyraźnie kobietę w jasnym u b r a n i u i z b u k i e t e m białych kwiatów, z d w o m a m꿬 czyznami w powstańczym stroju, wszyscy uśmiechnię¬ ci. Przez lata wszyscy wiedzieli, że to zdjęcie powstań¬ czego ślubu. Tyle że sylwester B r a u n po w i e l u l a t a c h spędzonych na emigracji w końcu zaczął przyjeżdżać i wyjaśnił, na przykład, w w i e l u w y w i a d a c h r a d i o w y c h , że to wcale nie ślub. O n po prostu widząc dziewczynę z k w i a t a m i , postanowił upozować ją z jakimś młodym człowiekiem i zrobił t o . To było spotkanie na chwilę. A przecież t u okoliczności były j a k najbardziej histo¬ ryczne i rzeczywiście było to zdjęcie z powstania. To my, widzowie, dodaliśmy to, co się jakby samo narzu¬ cało. Stereotyp? Bo na rewersie tej pocztówki n i c nie m a o ślubie. Są tylko następujące pieczątki: "Warsaw I n s u r r e c t i o n 1944. Powstanie Warszawskie 1944" i jeszcze: " C o p y ryght by S. B r a u n . Warszawa 1945". W t e n sposób dwie fotografie - na pocztówkach zmieniły miejsce w mojej świadomości. Czy można te przesunięcia rozpatrywać w k a t e g o r i i problemów prawdy u n i w e r s u m pocztówkowego? Myślę, że tak. A l e pocztówka nie bez przyczyny należy do masowych mediów, które często możemy podejrzewać o dość "luźny stosunek do historycznej p r a w d y " . Krystyna Uniechowska Uniechowski opowiada, czyli tajemnice mafii antykwarskiej Napis na grobie Hoene Wrońskiego wzięty został z książki S. Dicksteina Hoene Wroński. Jego życie i prace, Paryż 1896 M . Baranowska Pocztówka masowa i fotografia uczuć, "Kontek­ sty" 1992 nr 3-4, tam też reprodukcja omawianej pocztówki. Por. także M . Baranowska Posłaniec uczuć, Warszawa 2003, s. 74-75, reprodukcja s. 75. Por. M . Baranowska jak wyżej, s. 74-76, reprodukcja 76. H . Sygietyńska Stary pan w czarnym, niemodnym surducie (Antoni Sygietyński 1850-1923), Warszawa 2003. s. 90-92. 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd66e7f66998a4881df301872b73fc7c.pdf 7908d034b11cc099ba81ca8c8c0a50ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5006 Title A name given to the resource Modernistka w kuchni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.189-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARTA LEŚNIAKOWSKA glądem, że l i t e r a t u r a romantyczna nie zajmowała się prywatnością, co wydaje się dzisiaj tezą łatwą do oba­ l e n i a ) . Badacze p r o b l e m u w Polsce wskazują na po­ Modernistyka w kuchni. wieść J. Korzeniowskiego " K r e w n i " (1857) i na w y w o ­ łaną nią polemikę Juliana K l a c z k i , który właśnie za¬ rzucał Korzeniowskiemu lansowanie "rzeczy przyziem¬ n y c h " , f r a n k l i n o w s k i e j moralności i wzorców stylu ży­ cia, czyli t y c h , które były uznawane za fałszywe w ro¬ Barbara Brukalska, Grete Schütte-Lichotzky, i m a n t y c z n y m systemie wartości etycznych i estetycz¬ n y c h , a per se, także nacjonalistycznych ("Ta kuchen¬ „polityka kuchenna" na moralność bez ofiary, bez n a t c h n i e n i a , jaką p a n Ko¬ (wstęp do a r c h i t e k t u r y m o d e r n i z m u ) puje nie tylko ideał sztuki, ale i ideał p o l s k i ! " ) . W t y m rzeniowski naucza w swoich powieściach [...] p o d k o ­ 3 sporze z m o d e r n i z m e m ( i o modernizm) " k u c h e n n a estetyka" (i/oraz) " k u c h e n n a m o r a l n o ś ć " są syndro¬ m e m zmiany paradygmatów k u l t u r o w y c h , pojawienia się nowego światopoglądu, odwrócenia h i e r a r c h i i , wy¬ „Mieszkanie nie jest amerykańską konserwą, mieszkanie stanowi dobycia przestrzeni m a r g i n a l n y c h , t y c h "z tyłu", dotąd część wszechświata" (Vit Obrtel, 1927)'/. u k r y t y c h i/lub n i e w i d o c z n y c h . W 1 . W lecie 1959 r o k u podczas słynnej wystawy amerykańskiej w M o s k w i e poświęconej osiągnięciom U S A w dziedzinie n a u k i , t e c h n o l o g i i i kulturze, przed boksem prezentującym wzorową kuchnię w " i d e a l n y m r e m osobnej, rządzonej własną wewnętrzną hierar¬ chią, "cywilizacji" kucharek, p o d k u c h e n n y c h , pomywaczek i służących. W tradycyjnej "geografii" d o m u o d czasów nowożytnych tę "inną cywilizację" lokowa¬ d o m u amerykańskiej rodziny" wyposażonym w naj­ n o w osobnych b u d y n k a c h - k u c h n i a c h bądź na tyłach nowsze urządzenia gospodarstwa domowego, pomię­ dzy Chruszczowem i N i x o n e m doszło do w y m i a n y zdań na t e m a t zalet amerykańskiego stylu życia. Dys¬ d o m u , wyznaczając linię demarkacyjną między repre¬ zentacją i jej zapleczem gospodarczym. O b i e strefy coś dzieliło i coś łączyło. Dzieliły: podwórza " o d k u c h n i " , kusja o zmywarkach do naczyń toczona między prezy¬ k u c h e n n e schody, oficyny i kuchenne wejścia dla służ¬ d e n t a m i dwóch supermocarstw przeszła do h i s t o r i i ja­ by. Łączyli: służący, pokojówki, lokaje i chłopcy kre¬ ko tak zwana "debata k u c h e n n a " ( K i t c h e n Debate). densowi urzędujący w kredensie, p o k o j u "pomiędzy". N i e d a w n o przypomniała ją Beatriz C o l o m i n a , pokazu¬ "Strona K u c h n i " k u l t y w o w a n a jest zresztą nieprzerwa¬ j ą c , j a k zimnowojenna retoryka m i l i t a r n a na chwilę nie w w i e l u ekskluzywnych realizacjach: do słynnej zastąpiona została przez pragmatyczny język socjot e c h n i k i , odwołujący się do codziennych doświadczeń zwykłych ludzi, zwłaszcza k o b i e t . Wydarzenie to, sta¬ 2 rannie zaaranżowane propagandowo, nie przypadkiem miało miejsce właśnie w k u c h n i jako p o l u nowożytnej kulturze Z a c h o d u k u c h n i a , jako przestrzeń architektoniczna, była wydzielonym obsza¬ starcia dwóch ideologii i systemów politycznych. W t y m mo¬ mencie k u c h n i a przestała być przestrzenią "prywatną" i stała się przestrzenią publiczną, poddaną działaniom scenariuszy politycznych. Stała się "polityką". I w t y m awangardowej w i l l i Stein w Garches p r o j e k t u Le Cor­ busiera (1927) dojeżdża się o d północy "drogą prowa¬ dząca do wejścia dla służby", informują uprzejmie przewodniki. Izolacja o b u t y c h egzystujących o b o k siebie, ale j e d n a k w symbiozie, "cywilizacji" p r o w o k u j e do rozwa¬ żań a n t r o p o l o g i c z n o - k u l t u r o w y c h j a k o m o d e l o w y przykład socjo-etnologicznego cięcia między orbis inte­ rior i orbis exterior, po mistrzowsku odtwarzanego n p . sensie "debata k u c h e n n a " m a także odniesienie do ar¬ chitektury. Jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w h i s t o r i i dwudziestowiecznej k u c h n i jako tej przestrzeni archi¬ w angielskim k i n i e , a u nas, by poprzestać tylko na dwóch, opisanego przez Marię Dąbrowską ("sceny k u ­ c h e n n e " z "Nocy i D n i " ) czy Gombrowicza w "Ferdy­ tektonicznej, która o d początku ubiegłego stulecia ra¬ dykalnie zmieniała swój charakter i rolę w geografii modernistycznego d o m u , ujawniając proces moderni¬ stycznej zmiany oraz mechanizmy władzy, jakie były t u stosowane. durke". W o p a r t y m na tomistycznej h i e r a r c h i i warto¬ ści systemie gwarantującym jest w kulturze Z a c h o d u kulturową figurą tego, co nie¬ jednoznaczne, 2. Polityczność owej "debaty k u c h e n n e j " była tylko i j e d n y m , c h o ć bardzo spektakularnym przejawem kul¬ utrzymanie porządku świata, k u c h n i a była strefą "inną", ukrytą i jako taka tandetne. dwuznaczne, nieetyczne, "przemykać się k u c h e n n y m i schodami", turowego procesu/zmiany/przewrotu, który daje się podstępne "Załatwić coś k u c h e n n y m i d r z w i a m i " , "kuchenne komeraże", "powieść dla k u c h a r e k " - to synonimy nie¬ ująć w pojęciu "estetyka k u c h e n n a " . Tak określa się c n y c h uczynków i złego gustu. K u c h n i a z jej upowszechnianą przez powieść realistyczną X I X w. po¬ entu- ragem b r u d n y c h naczyń, odpadków i k u c h e n n y c h wy¬ wszedniość, prywatność, to, co nie mieściło się w typo¬ ziewów była symboliczną prefiguracją l o g i i romantycznej (jeśli rzecz jasna zgodzimy się z po­ 222 chaosu, zła �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O i moralnego b r u d u . Przełamanie tej h i e r a r c h i i , uzusu reżkowanie, pranie, krzątanina w domowej k u c h n i ) ja¬ dzielącego "pańskie i chamskie", " p o . . . bra... tania się" ko te, które w fallocentrycznym scenariuszu uważane (jak próbował gombrowiczowski M i ę t u s ) , była tożsa­ są za tradycyjnie "kobiece", a, pospolite i a n o n i m o w e m a z rewolucją, która ostatecznie dokonała się: dziś przez swą monotonię i powtarzalność, są w t y c h scena¬ także do filozofii, niegdysiejszej królowej n a u k , można riuszach reprezentacją " k o b i e t y " jako rodzaju (gen¬ iść k u c h e n n y m i schodami, j a k zachęca W i l h e l m W e - d e r ) . K u c h n i a jest teraz sceną, na której ujawnia się tzw. kobiece doświadczenie, fobie i pragnienia i nie ischedel w tytule swojej książki . 4 Początki tego procesu/modernizacji sięgają siedem¬ jest bynajmniej przypadkiem, że akcja opartego na nastowiecznego mieszczańskiego d o m u holenderskie¬ biografii V i r g i n i i W o o l f i m o t y w a c h jej książek f i l m u go, w którym zaczęła się "feminizacja" d o m u europej¬ " G o d z i n y " (2002) rozgrywa się właśnie w k u c h n i l u b skiego i proces jego "domowości", co było charaktery¬ na jej progu, wpisując się w repertuar licznych meta¬ styczne dla ery mieszczańskiej z jej ideałem zamknię¬ for życia i losu kobiety, wpisanego w narzucone przez tego " d o m u prywatnego", odmiennego o d szlacheckie¬ patriarchalne scenariusze podporządkowanie. go, barokowego, nastawionego na reprezentację "do¬ 3. Powracam teraz do a r c h i t e k t u r y i tytułowych m u paradnego" . D o m holenderski był kształtowany bohaterek, by zastanowić się - i t u zaczynam swoje przez kobietę, która niezależnie o d zamożności więk¬ rozważania - jaką rolę odegrały one awangardowej szość prac d o m o w y c h wykonywała osobiście, co wiąza¬ " r e w o l u c j i mieszkaniowej"/modernistycznej zmianie. 5 ło się z obowiązującym t a m p r a w e m c y w i l n y m i kon¬ I czy rzeczywiście była to zmiana? Jak (i/lub czy) kuch¬ t r a k t a m i ze służbą, a w efekcie sprawiło, że c e n t r u m nia jako centralny w modernizmie " t e m a t " architekto¬ d o m u była k u c h n i a , która stała się "czymś między niczny zapoczątkowywała proces rozpadu tradycyjnej świątynią a m u z e u m " , j a k to przedstawiają płótna ho¬ h i e r a r c h i i wnętrza mieszkalnego, po to, by odwrócić lenderskich mistrzów z w i e l o k r o t n i e analizowaną iko¬ jego sens, co było tożsame - czy też, precyzyjnie rzecz nograficznie sceną " k o b i e t y we wnętrzu". ujmując, za tożsame było uważane - ze zmianą/moder¬ 6 Modernistyczna dwudziestowieczna " n o w a scena" nizacją s t r u k t u r y społecznej i obyczajowości. (kuchnia) wpisuje się w tę nowożytną mieszczańską W h i s t o r i i a r c h i t e k t u r y awangardowej w Polsce tradycję. B o h a t e r k a m i są więc: k u c h a r k a , służba do¬ j e d n y m z najważniejszych doświadczeń była b u d o w a m o w a , p a n i d o m u pełniąca wiele ról równocześnie dziewięciu k o l o n i i Warszawskiej Spółdzielni Mieszka¬ (ona/matka/kucharka/służąca i t d . ) , " M y które chodzi¬ niowej na Żoliborzu. K o l o n i a I V p r o j e k t u Stanisława m y k u c h e n n y m i schodami", że przywołam tytuł popu¬ i Barbary B r u k a l s k i c h (proj. larnej w międzywojniu powieści norweskiej pisarki Si- 1929-1932), przeznaczona głównie ( c h o ć nie tylko) 1927-1928, realizacja gridy Boo (u nas ukazała się w 1933 r. w przekładzie dla pracowników umysłowych, była najbardziej "inte¬ A n i e l i Waldenbergerowej). D o k o n y w a n e przez mo¬ ligencka", co p o t e m i n t e r p r e t o w a n o jako "odbicie po¬ dernizm przesunięcie marginesu do c e n t r u m oznacza głębiającego się inteligenckiego charakteru spółdziel- równocześnie marginalizację dotychczasowego cen¬ n i " . Najważniejszym jej elementem była wzorcowa t r u m , zmieniając tradycyjne relacje przestrzenne/stra- k u c h n i a zaprojektowana w 1927 r. jako m o d e l wspól¬ 8 tyfikacyjne, co w sposób sobie właściwy zradykalizował ny dla mieszkań 1 , 2 i 3-izbowych. Projekt opubliko¬ postmodernizm. Codzienne czynności d o m o w e są "te¬ w a n o w 1928 r o k u , a po zrealizowaniu pokazowego m a t e m " nowego postrzegania i rejestracji rzeczywisto¬ mieszkania w pierwszym z trzech budynków k o l o n i i ści, przyjmując formę tzw. "dayafterismu", jak nazywa ( b u d y n k u A ) , ze zdjęciem gotowego wnętrza ilustro¬ L u c a Beatrice fotografię posługującą strategią wał artykuł B r u k a l s k i c h na temat k u c h n i współczesnej płynnego zapisywania "dzień po d n i u " (day after d a y ) . w pierwszym (marcowym) numerze pisma " D o m . się 7 W scenerii typowej nowoczesnej k u c h n i bohaterką Osiedle. Mieszkanie" (1929). Ta k u c h n i a , rozpropago­ "Gier d o m o w y c h " jest "superkobieta" ("Gry d o m o w e " wana w i n n y c h p u b l i k a c j a c h , określona została póź¬ Elżbiety Jabłońskiej niej jako rozwiązanie " r e w o l u c y j n e " , które odegrało 2002), ironiczna feministyczna parafraza supermana-nieśmiertelnego nadczłowieka, "rolę zwrotną w k i e r u n k u p r o j e k t o w a n i a " . Czołowy jednej z najsłynniejszej i k o n y k u l t u r y masowej, jaką ideolog a r c h i t e k t u r y socrealistycznej Jan M i n o r s k i na¬ w oparciu o nietzscheanizm stworzył k a n o n męskiego zwał ją nawet "kuchnią polską" ( s i c ! ) , odwołując się m o d e r n i z m u (1938). Codzienna czynność k u c h e n n a : zresztą (zapewne nieświadomie) do geograficzno-et- 9 10 obieranie ziemniaków, przeniesiona przez artystkę Ju¬ nicznego d e t e r m i n i z m u r o d e m z Taine'a, z którego wy¬ litę W ó j c i k do galerii/muzeum stosuje znaną skądinąd wodzi się tradycja "narodowego" nazewnictwa stylów. procedurę jukstapozycji. Zwykła k u c h e n n a czynność Określenie " k u c h n i a polska", zgodnie z psychologią "staje się sobą", unieruchamiając przez swą monotonię o d b i o r u miało na celu wydobycie (czy wykreowanie) tradycyjną narrację i wprowadzając "ukrytą" akcję ro¬ różnicy między powstałym w t y m samym czasie, w la¬ d e m właśnie z "dayafteryzmu". W sztuce feministycz¬ tach 20., najsłynniejszym eksperymentalnym mode¬ nej i feministycznym dyskursie są to już dzisiaj tematy l e m k u c h n i : "kuchnią frankfurcką", zaprojektowaną wręcz "ograne", można mnożyć przykłady t a k i c h dzia¬ przez awangardową architektkę niemiecką Margarete łań, eksploatujących " d o m o w e " czynności (szycie, me- (Grete) S c h u t t e - L i c h o t z k y (1927). 223 �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O w P r o j e k t p o l s k i d l a W S M - u był cywilizacyjnie domu o d p o w i e d n i o urządzona k u c h n i a , marzę znacznie skromniejszy w porównaniu z n i e m i e c k i m 0 t y m , aby wszystkie n o w o budowane mieszkania po¬ (przypomnę, siadały nareszcie prawdziwie nowoczesne że f r a n k f u r c k i e osiedle Roemerstadt, instalacje k u c h e n n e " . W n i e w i e l k i m s t o p n i u marzenia te zre¬ gdzie pojawił się m o d e l k u c h n i Grety S c h u t t e - L i - 14 chotzky było pierwszym całkowicie zelektryfikowanym alizowała w swojej własnej w i l l i przy u l . Niegolewskie- osiedlem w N i e m c z e c h . Z drugiej strony, z p u n k t u go 8, którą zaprojektowała w t y m samy 1927 widzenia rozwiązania przestrzennego, wspólnie z mężem (realizacja do 1929). W i l l a pomy¬ 11 znacznie bar­ roku dziej " r a d y k a l n a " była j e d n a k k u c h n i a W S M - o w s k a : ślana była jako ekstrawagancki, skrajnie awangardo¬ nie wy d o m - p r a c o w n i a dla bezdzietnego małżeństwa ar¬ było to, j a k u Schutte-Lichotzky, oddzielne za¬ mknięte pomieszczenie, ale głęboka wnęka z o k n e m , chitektów, obsługiwanego przez jedną, dwie służące. 0 w y m i a r a c h 2,20 x 1,37 m , całkowicie o t w a r t a na po¬ Ale kój mieszkalny i obudowana f u n k c j o n a l n y m i szafkami. sko tradycyjny: k u c h n i a jest t u ciągle strefą izolowa­ Jako typ k u c h n i mieszkalnej, k u c h n i a Brukalskiej ną, oddzieloną o d l i v i n g - r o o m u t r a d y c y j n y m p o k o j e m układ p r z e s t r z e n n o - f u n k c j o n a l n y pozostał swoj¬ przeznaczona dla mieszkania programowo pozbawio¬ kredensowym. W nego służby, zgodnie z w y t y c z n y m i ideologa W S M - u , Brukalscy nie poświęcili tej części d o m u a n i s ł o w a , o d a u t o r s k i m opisie w i l l i (1930) 15 Stanisława Tołwińskiego, który w swym skrajnie lewi¬ co zastanawia, i tylko z p l a n u można się domyślać, że c o w y m programie osiedla społecznego zmierzał do cał¬ k u c h n i a była nowocześnie zabudowana. M a m y więc kowitej l i k w i d a c j i służby domowej jako grupy społecz- t u sytuację podobną do tej, na którą zwrócił uwagę n o - z a w o d o w e j . A l e już nie we własnej Witold 12 eleganckiej Rybczyński w odniesieniu do pawilonu " L E s p r i t N o u v e a u " Le Corbusiera i Pierre'a Jeannere¬ 1 zamożnej w i l l i w Otrębusach, gdzie na niedzielnych obiadach bywały władze W S M , a r c h i t e k c i i inżyniero­ ta na Wystawie S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu wie, co H e l e n a Syrkusowa wspominała z nostalgią: r o k u : p a w i l o n , zaprojektowany jako p r o t o t y p powta¬ 1925 "Gościnny d o m , prowadzony tak pięknie przez Halinę rzalnego prefabrykowanego jednorodzinnego d o m u , Toeplitzową, był ' d o m e m o t w a r t y m ' w całym tego sło­ "wyglądał j a k nowoczesny", p o w i a d a Rybczyński, ale wa znaczeniu. N i e trzeba było czekać na zaproszenie. w rzeczywistości nowoczesnym nie b y ł . W każdą niedzielę można było przyjechać, a o powro­ " n o w e " rozwiązania (ów " N o w y D u c h " ) były b o w i e m 16 Rzekomo cie przed późnym wieczorem nie było oczywiście mo¬ o d lat stosowane w p l a n o w a n i u p r a k t y c z n y c h domów wy. Rano ogród, bieganie na bosaka po t r a w n i k u , po¬ w U S A (zresztą p o d wpływem i przy udziale tzw. "do¬ dziwianie kwiatów, jesienią (któż to oprócz p a n i Ja­ m o w y c h inżynierek"), a n a u k o w e zasady gospodar¬ d w i g i pamięta?) doroczny konkurs piękności dalii, stwa domowego F. W . Taylora Le Corbusier stosował których coraz to nowe o d m i a n y przywoził Pan Teodor t y l k o do k o n s t r u k c j i , a nie do racjonalizacji zajęć do¬ z d a l e k i c h wojażów, przyjacielskie p o g w a r k i w c i e n i u m o w y c h , skoro n p . k u c h n i a była w jego p a w i l o n i e drzew i 'rozkwitających dziewcząt' (i t y c h ' d o m o w y c h ' najmniejszym pomieszczeniem i t y c h , które odwiedzały młodych Toeplitzów - Kazi­ większym). A przecież w w y d a n y m d w a lata wcześniej (za to łazienka naj¬ mierza, Leona i Jerzego). [...] D o niedzielnego obiadu "Podręczniku do mieszkania" ("The M a n u a l o f D w e l - zasiadało chyba ze dwadzieścia-trzydzieści spodziewa¬ ling") , n y c h i niespodziewanych gości. Rytuał t y c h obiadów 1 właśnie k u c h n i a , którą kazał umieszczać na ostatniej przewidywał na początek znakomitą nalewkę na le¬ k o n d y g n a c j i d o m u w celu uniknięcia " k u c h e n n y c h " śnych m a l i n a c h , której przedziwny smak i aromat do zapachów. Niepraktyczność dziś pamiętam. Przyrządzał ją, rozlewał do srebrnych świadczy o t y m , że zapewne nigdy nie przebywał czareczek i podawał p a n d o m u . Po czarnej kawie prze¬ w k u c h n i . A l e Le Corbusier myślał p r z e d m i o t o w o : chodziło się na 1 p i ę t r o , do wielkiej b i b l i o t e k i ozdobio¬ standardy są n o r m a m i n a r z u c o n y m i z zewnątrz, służą nej p o r t r e t a m i antenatów rodów O d r z y w o l s k i c h [ro¬ u n i f o r m i z a c j i i podporządkowaniu potrzeb l u d z k i c h , 1 7 najbardziej interesowały go wielkie tego pomysłu okna jedynie dowe nazwisko żony Toeplitza, H a l i n y , uwaga M . L . ] a zatem zadanie a r c h i t e k t a polegać m u s i na znalezie¬ i Toeplitzów. T a m już na serio omawiało się ważne n i u właściwych u n i w e r s a l n y c h rozwiązań, a zadaniem sprawy polskie i międzynarodowe; treść k o l e j n y c h nu¬ odbiorcy będzie przystosować się [podkr. M . L . ] . merów ' D O M - u ' , osiągnięcia i fiaska spółdzielczych P r a k t y k a okazała się nie taka prosta. K i e d y w d o m u zamierzeń, walkę o kredyty, referaty na I I I , I V i wresz­ własnym zaprojektował w c e n t r a l n y m p u n k c i e całko¬ cie V Kongres C I A M [ . . . ] " . Podczas jednego z t a k i c h wicie otwartą i oświetloną w i e l k i m i o k n a m i kuchnię towarzyskich spotkań w Otrębusach narodziła się gru¬ jako " n o w y salon" modernistycznego d o m u (pod zdję¬ pa Praesens. c i e m I v o n n e w i c h k u c h n i , z 1934 1 8 1 3 r o k u , napisał: 4. Wśród eksperymentów p r o j e k t o w y c h wprowa¬ " k u c h n i a stała się j e d n y m z najważniejszych miejsc dzanych n a W S M - i e , m o d e l o t w a r t e j k u c h n i zinte¬ w naszym d o m u " ) , jego żona, I v o n n e Gallis szczerze growanej z przestrzenią mieszkalną był najbardziej ra¬ tego pomysłu nie znosiła: "Całe to światło zabija dykalny. Brukalska w j e d n y m z wywiadów mówiła, że m n i e , doprowadza m n i e do szaleństwa", mówiła, uwa¬ był to rezultat połączenia jej zainteresowań zawodo¬ żając przeszklone ściany k u c h e n n e za czyste szaleń- w y c h z gospodarskimi: " W i e m , jaką rolę odgrywa stwo . 19 224 �Jacek Olędzki • ( Z t y m p r o b l e m e m m a m y w w i l l i B r u k a l s k i c h : jej awangardowość pozostaje H O I GŁOŚNO nawczyni p r o g r a m u , którego i d e o w y m i twórcami b y l i na poziomie d e k l a r a c j i mężczyźni. Także i n n e publikacje na temat W S M - u , i czysto zewnętrznych f o r m jako e m b l e m a t u " n o w o ­ c h o ć nie pomijały osoby Brukalskiej, to j e d n a k fak¬ czesnego stylu". Brukalska miała się zresztą wkrótce tycznie stale zamazywały jej udział, określając n p . osobiście przekonać, na czym polega p r o b l e m , gdy jej kuchnię K o l o n i i I V raz jako wspólne dzieło B r u k a l - własna rodzina powiększyła się o pięcioro dzieci (z któ­ skich, i n n y m razem jako wyłączny p r o j e k t Stanisława r y c h przeżyło t r o j e ) . Purystyczny dom-pracownię zdo­ Brukalskiego; sporadycznie w s p o m i n a n o , że był to minowało wówczas życie d o m o w e , spychając pracę za­ p r o j e k t wyłącznie Barbary. N i e była to sytuacja od¬ wodową na margines. W języku analizy feministycznej osobniona można powiedzieć, że dokonała się dekonstrukcja mę¬ żeństw, w których k o b i e t a - a r c h i t e k t zajmowała miej¬ skiego c e n t r u m (praca) przez " k o b i e c y " margines (ży­ sce " o b o k " l u b w d r u g i m planie zawodowo-małżeń- cie domowe) i tzw. " m a t r i a r c h a t k u l i n a r n y " . w przypadku a r c h i t e k t o n i c z n y c h mał¬ skiego tandemu-grupy, w którym dominująca rola 20 5. Podobnie j a k większość architektów-moderni- przypadała mężczyznie. D o p i e r o po czterdziestu l a t a c h stów, Brukalska znała tayloryzm i naukowe zasady go¬ o d t a m t y c h wydarzeń Syrkusowa napisała wprost, że spodarstwa domowego. Była profesjonalnie przygoto¬ to właśnie Barbara Brukalska zaadaptowała "kuchnię wana do zadania, znała zasady rządzące nową "polity¬ frankfurcką" do p o l s k i c h warunków 2 6 . ką k u c h e n n ą " , którą opracowywali reformatorzy z krę¬ A l e p o d o b n y przypadek marginalizacji, i to zupeł¬ gu miesięcznika "Das N e u e F r a n k f u r t " wydawanego nie świeżej daty, spotkał także Grete SchUtte-Lihotz- przez magistrat m . F r a n k f u r t p o d redakcją czołowego ky. O t o w wydanej w 2000 r. pierwszej wielkiej mono¬ reformatora budownictwa w Weimarskich Niem¬ grafii C I A M - u autor, Eric M u m f o r d czech, Ernsta M a y a , który kierował zespołem projek­ zwisko jedynie w przypisie informującym o uczestni¬ 2 7 w y m i e n i a jej na¬ tantów N o w e g o F r a n k f u r t u . Projektując wzorcową k a c h C I A M 2 (wrzesień 1929, F r a n k f u r t n . M e n e m ) kuchnię dla W S M - u posługiwała się głośnymi w la­ i debaty n a d "Mieszkaniem m i n i m u m " , i tylko t u tach dwudziestych p u b l i k a c j a m i dr E r n y Meyer "No­ wspomina, że Greta była projektantką " k u c h n i frank¬ 21 Haushalt, f u r c k i e j " . Poza t y m jej nazwisko nie pojawia się nawet Stuttgart 1926), współprojektantki arch. J. J. O u d a t a m , gdzie M u m f o r d o m a w i a zawartość wydanego wzorcowych k u c h n i na wystawie W e r k b u d n u w Stutt¬ z okazji wystawy f r a n k f u r c k i e j przez Ernsta M a y ' a pi¬ garcie w 1927 r o k u . Znała świeżo wydaną w Polsce sma "Das N e u e F r e n k f u r t " , propagującego nową ideę pracę Christine Frederick "Naukowa organizacja w go­ "mieszkania m i n i m u m " i zasady tayloryzmu. woczesne gospodarstwo domowe" ("Das neue 2 2 spodarstwie domowym" (1926) (to miała na myśli, p i ­ 6. Powracam do wątku polskiego i spytam, k t o był sząc o wzorach amerykańskich), korzystała także z "fa­ faktycznym twórcą " k u c h n i Brukalskiej"? Odpowiedź c h o w y c h r a d p a n i Ireny Szumlakowej, r e d a k t o r k i ' O r ­ jest oczywista, główną rolę odegrali dwaj mężczyźni: ganizacji Gospodarstwa D o m o w e g o ' przy Instytucie ideolog W S M - u socjolog Stanisław Tołwiński, dla któ¬ N a u k o w e j O r g a n i z a c j i " , a także - co szczególnie nas rego osiedle żoliborskie było p o l i t y c z n y m p o l i g o n e m t u interesuje - z " c e n n y c h u w a g " na temat jej projek­ dla jego lewicowej u t o p i i "nowego społeczeństwa", t u , jakie otrzymała o d pierwszejw A u s t r i i kobiety-ar- oraz pierwszy a r c h i t e k t W S M - u B r u n o Z b o r o w s k i 23 chitektki, działającej Margarete (Grete) w Niemczech Weimarskich, Schutte-Lichotzky, (projektant K o l o n i i I , I I , I I I i V ) , który zgodnie z t y m i nazwanej w y t y c z n y m i zaprojektował w 1925 r o k u otwartą wnę¬ "matką nowoczesnej k u c h n i " . D o i c h spotkania do¬ kę k u c h e n n ą w m o d e l u mieszkania robotniczego Ko¬ szło zapewne we Frankfurcie, dokąd Brukalska spe¬ l o n i i I , wzorowanej na wiedeńskim osiedlu G u e r t e l . cjalnie pojechała, jeszcze przed przystąpieniem do Zborowski odwołał się w swym projekcie do stylu życia prac dla W S M - u , w celu dokładnego zapoznania się rodziny robotniczej, które kontynuując chłopską tra¬ 2 4 z m o d e l e m " k u c h n i f r a n k f u r c k i e j " swej niemieckiej dycję "czarnej" i " b i a ł e j " izby skupiało się w k u c h n i ja¬ koleżanki, a który S c h u t t e - L i c h o t z k y opracowała ści¬ ko c e n t r u m d o m u . T y m samym t r o p e m poszedł pro¬ śle według j e k t " k u c h n i Brukalskiej". Żoliborski W S M miał być systemu Taylora. Stanisław Tołwiński w swych w s p o m n i e n i a c h nic o t y m spotkaniu dwóch realizacją takiej właśnie w i z j i N o w e j Rodziny, j a k to a r c h i t e k t e k nie pisze, n o t u j e natomiast, że przy plano¬ postrzegali, rozumieli i i n t e r p r e t o w a l i ideolodzy osie¬ w a n i u K o l o n i i I V k o n t a k t z M a y e m nawiązał Stani¬ dla, którymi b y l i mężczyźni. A wizja ta, zbudowana na sław B r u k a l s k i i "odbyła się bardzo intensywna i gorą¬ utopii ca dyskusja n a d urządzeniem i wyposażeniem k u c h n i w szczegółach posługiwała się darwinowską mieszkalnej w mieszkaniu r o b o t n i c z y m wieloosobo- ewolucjonizmu w y m " . Gdzie miała miejsce ta dyskusja, nie wiemy: w kręgach i n t e l i g e n c j i pps-owskiej ideologią koopera- może w czasie p o b y t u B r u k a l s k i c h we Frankfurcie, l u b t y w i z m u wyrastającą z anarcho-syndykalizmu, której 2 5 "równości" społeczeństwa k u l t u r o w e g o oraz bezklasowego, tak teorią popularną podczas wizyty architektów C I A M - u w Warszawie. spadkobiercami b y l i inicjatorzy W S M (Toeplitz, Toł¬ Tak czy inaczej rola Barbary Brukalskiej została przez wiński i i n n i ) . R u c h spółdzielczy, j a k w i a d o m o , zmie¬ Tołwińskiego pominięta, sprowadzona do f u n k c j i "nie¬ rzał do przekształcenia społeczeństwa w n o w y typ widocznej p o m o c n i c y " i jedynie drugorzędnej w y k o - człowieka: j e d n o s t k i pozbawionej społecznego ego- �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O izmu, kierującej się solidaryzmem i podporządkowanej ności płci. Postulatem emancypacyjnym była z jednej ludowładztwu jako " i d e a l n e m u " systemowi sprawowa¬ strony l i k w i d a c j a służby domowej jako "narzędzia wy¬ nia władzy. S t a t u t o w y cel W S M : dostarczanie t a n i c h zysku" kobiet w społeczeństwie klasowym, z drugiej - i zdrowych mieszkań drogą samopomocy zbiorowej, idea zrównania kobiety i mężczyzny w i c h obowiąz¬ oraz "zaspokajanie k u l t u r a l n y c h potrzeb człowieka" k a c h i powinnościach codziennego życia rodzinnego było drogą do etycznego wzorca "człowieka doskona¬ oraz/i społecznego, związana z n o w y m wzorcem rów¬ łego". Pankooperatywizm (głoszony zwłaszcza przez noprawnego "małżeństwa modernistycznego" i lanso¬ A b r a m o w s k i e g o , autora anarchistycznego p r o g r a m u wanego m o d e l u rodziny n u k l e a r n e j . Jednak to, co od¬ społecznego sfromułowanego w latach 1905-6 jako czytujemy w deklaracjach p r o g r a m o w y c h Tołwińskie¬ Republika Kooperatywna) oparty na masońskich kon¬ go i jego współpracowników, w praktyce okazuje się cepcjach spółdzielczości jako rudymentów społeczeń¬ pozorem i maską. Pozornie " n o w e " programy społecz¬ stwa etycznego, w perspektywie filozoficznej i społecz¬ ne, i per se architektoniczne, jedynie pozorowały mo¬ nej wyznaczał także horyzont estetyczny nowej sztuki dernistyczny h u m a n i z m uniwersalistyczny z jego ha¬ i a r c h i t e k t u r y jako części owej wspólnoty: m o d e l e m słami równościowymi (płci, klas i t d . ) , pozorując w rze¬ była geometria (abstrakcja geometryczna i f u n k c j o n a - czywistości p r o k l a m o w a n y proces tzw. "degenderyza- lizm architektoniczny/ m o d e r n i z m architektoniczny) c j i " . W rzeczywistości, p o d " k o s t i u m e m " nowoczesno¬ jako element modernistycznej u t o p i i wolności i nowe¬ ści i awangardowości z w p i s a n y m weń p r o g r a m e m go K o s m o s u . T u powstaje pytanie: jakiej ( i czy) wol¬ kontestacji "starego porządku", u k r y w a n o , u t r w a l a n o 28 ności? i powielano stary scenariusz p a t r i a r c h a l n y z obowiązu¬ j ą c ą w n i m , hierarchizacją k u l t u r y i jej maskulinizacją. 7. Stanisław Tołwiński pisze wprost, dlaczego " k u ¬ c h e n n a dyskusja" Brukalskiego z M a y e m (w której, co W warte podkreślenia, Brukalska jednak nie brała udzia¬ strzeni do egzystencji - zamkniętej w trójkącie osiedle- zaprogramowanej przez ideologów W S M - u prze¬ łu) była "szczególnie ważna i ciekawa": "Bo trzeba by¬ -dom-mieszkanie - oraz w jej, bynajmniej nie t a k i c h ło przełamać rutynę naszych architektów do projekto¬ oczywistych relacjach z miastem - mechanizm wytwa¬ w a n i a mieszkań i n t e l i g e n c k i c h w k a m i e n i c y czynszo¬ rzania i stabilizowania tradycyjnych stosunków władzy wej bądź w d o m u j e d n o r o d z i n n y m . O d k r y c i e m dla ar¬ i d o m i n a c j i rysuje się w sposób jednoznaczny. N i e by¬ c h i t e k t a mieszkaniowca w W S M był fakt, że [... ] życie ło bynajmniej przypadkiem, że do "debaty k u c h e n n e j " [rodziny robotniczej] koncentruje się [... ] w k u c h n i między B r u k a l s k i m i M a y e m nie dopuszczono Barbary. mieszkalnej" . Rola kobiety nie uległa t u naruszeniu. Kobieta-archi- 29 "Przełamać rutynę architektów", odejść o d "inteli¬ t e k t pozostała na uboczu strategicznych decyzji, które g e n c k i c h mieszkań", "odkryć życie rodziny robotni¬ p o d e j m o w a l i wyłącznie mężczyźni. Jej rola sprowadza¬ czej" - te określenia budowały retorykę "nowej kultu¬ ła się do w y k o n y w a n i a i c h ideologicznych dyrektyw, r y " . K l u c z o w y m p u n k t e m tego z g r u n t u politycznego co w praktyce oznaczało, że jej zadaniem było powie¬ p r o g r a m u i związanego z n i m p r o j e k t u N o w e j Rodziny, lanie, i m i t o w a n i e i petryfikowanie. Dlatego k u c h n i a - była właśnie " p o l i t y k a k u c h n i " , która opierała się na oraz mieszkanie, które zaprojektowała, było tylko po¬ dogmacie w i e l e n i e m , przy pozorach nowoczesności, zlikwidowania separacji (przestrzen¬ tradycyj¬ nej/funkcjonalnej) k u c h n i i zintegrowania jej z częścią n y c h ról społecznych w rodzinie, gdzie kobieta wypeł¬ mieszkalną. N o w a przestrzeń mieszkalna miała być niała "naturalną" rolę gospodyni domowej pełniąc sformatowana już nie w oparciu o wzorce wypracowy¬ funkcje "usługowe" wobec rodziny, a przyjmując (cza¬ wane przez społeczne elity (z i c h separowaną prze¬ sem) rolę kobiety czynnej zawodowo i pracującej poza strzennie i per se społecznie " k u c h n i ą inteligencką"), d o m e m , była d o d a t k o w o poddana represji, gdy pozba¬ ale według, wskazanego jako teraz właściwszy, m o d e l w i a n o ją bądź pracy (jeśli była służbą domową, którą " k u c h n i robotniczej". Stary mechanizm dyfuzjonizmu teraz chciano zlikwidować), bądź p o m o c y w codzien¬ k u l t u r o w e g o zastępowany był przez r o m a n t y c z n o - p o - n y c h obowiązkach d o m o w y c h (skoro l i k w i d a c j i ulegał zytywistyczne teorie ewolucjonistyczne i marksistow¬ zawód służącej). skie, u f u n d o w a n e na wszystkich m i t a c h i przesądach 0 rzekomo uzdrawiającej sile k u l t u r y "chłopskiej" 1 proletariackiej. Lekcja XIX-wiecznej "ludomanii" 9. Odwołując się do C a r o l D u n c a n sprzed trzydzie¬ stu już lat 3 1 , która wykazała ukrytą a skrywaną przez oficjalną historię sztuki/architektury ideę awangardy, jaką jest potwierdzanie męskości i męskiej d o m i n a c j i , wydawała nowe owoce. 8. J a k ą w tej "debacie k u c h e n n e j " ideolodzy W S M - można powiedzieć, że także awangardowe programy - u wyznaczyli kobiecie? Program W S M - o w s k i posłu¬ osiedli modernistycznych, t a k i c h jak W S M i prowa¬ gujący się lewicowo-modernistyczną retoryką standa¬ dzona w i c h obrębie "debata k u c h e n n a " były maską, ryzacji jako podstawy wytworzenia "równości" spo¬ ukrywającą stary p r o b l e m p o d n o w y m i dekoracjami. łecznej liczba U j a w n i a się t u znane, analizowane przez J u d i t h Butler j e d n a k o w y c h ludzi, wyznacza teraz standard ży­ zjawisko performatywności jako f o r m y działania wła¬ i "jednakowości" ("Masa, wielka c i a " ) , na poziomie t e o r i i i haseł zawierał oczywiście dzy: posługiwanie się cytatem n o r m , formuł i zacho¬ p r o g r a m emancypacyjny " w y z w o l e n i a " kobiety i rów- wań, poprzez powtarzanie/cytowanie i c h w praktyce 30 226 �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O życia codziennego odtwarza i utrzymuje dominujący gospodarstwa d o m o w e g o aparat władzy . Poszerzmy to o analizę zjawiska mę¬ funkcje skiej d o m i n a c j i w kulturze przeprowadzoną przez fran¬ i m a r s k i c h N i e m i e c ) , malowane farbą olejną drewnia¬ cuskiego ne meble Brukalskiej nie miały porównania. A l e opar¬ 32 socjologa i etnologa Pierre'a Bourdieu'a, (spełniając t y m samym r e k l a m o w o - p r o p a g a n d o w e przemysłu We¬ opartą na t e o r i i przemocy symbolicznej jako wyprze¬ te były na t y m samym systemie m e b l i w b u d o w a n y c h , dzającej przemoc fizyczną. Podstawowym pojęciem o neutralnej kolorystyce i prostych f o r m a c h , co two¬ jest t u habitus, czyli system przyzwyczajeń, n o r m i war¬ rzyło wraz z p o k o j e m mieszkalnym jednorodne funk¬ tości, które pośrednicząc między jednostka i społe¬ cjonalnie i kompozycyjnie/estetycznie wnętrze, zgodne czeństwem, określają postępowanie człowieka oraz re¬ z lansowaną wówczas "teorią wyposażenia". Był to lacje między płciami. H a b i t u s jest nacechowany płcio¬ przejaw nowego p r o j e k t o w a n i a , opartego na psycholo¬ w o , powiada B o u r d i e u , zatem w ciele r o z u m i a n y m ja¬ gii o d b i o r u : n e u t r a l n a kolorystyka opracowana była na ko kategoria biologiczna realizowany jest p r o g r a m spo¬ podstawie ówczesnych badań n a d fizjologią i psycho¬ łeczny, który różnice między płciami dopasowuje do logią barw we wnętrzu (per analogiam do znanych ów¬ mitycznej w i z j i świata, jaką jest wizja męskiej domina¬ cześnie t e o r i i oddziaływania barw i światła w malar¬ cji. Porządek społeczny jest symboliczną maszyną słu¬ stwie), zaś w b u d o w a n e meble wprowadzały do wnę¬ żącą p o d t r z y m y w a n i u androcentrycznej w i z j i świata, trza mieszkalnego która jest uważana za "naturalną". A n d r o c e n t r y c z n y skoro inspiracją były wnętrza pociągów, statków i bun¬ p e w i e n element tymczasowości, porządek jest r e p r o d u k o w a n y również przez kobiety, galowów, z m e b l a m i zaprogramowanymi do użytkowa¬ które w t y m procesie stają się "symbolicznymi instru¬ nia tymczasowego, na krótki czas podróży l u b letniego m e n t a m i " : jako żony i "gospodynie d o m o w e " zajmują wypoczynku. się reprodukcją " n a t u r a l n e g o " porządku społecznego opartego na męskiej d o m i n a c j i . K o b i e t y - a r c h i t e k t k i , j a k Barbara Margarete Schutte-Lichotzky, W zakresie " t e o r i i wyposażenia" Brukalska miała sporo do powiedzenia, uznano ją nawet w p e w n y m 33 Brukalska czy momencie za pionierkę nowej wówczas dziedziny, jaką powielały/reproduko¬ była a r c h i t e k t u r a wnętrz - a przypomnę, że to był tak¬ wały normy/programy wypracowane nie przez nie. że n o w y wówczas w języku p o l s k i m t e r m i n , aplikowa¬ Obie zrealizowały ów androcentryczny porządek opi­ ny z niemieckiego I n n e n - A r c h i t e k t u r , dla odróżnienia sany przez B o u r d i e u : "zaprojektowały" o d dawnego z d o b n i c t w a . Brukalska zgadzała się bez (świadomie 35 używam w t y m miejscu cudzysłowu) k u c h n i e , które zastrzeżeń na rolę "przedstawicielki 'kobiecości woju¬ wprawdzie lansowano jako prototyp/synonim "nowo¬ jącej' " czesnej pracy d o m o w e j " , ale które w rzeczywistości sy¬ wszechniony wówczas pogląd, że jest to "bezwzględnie mulowały tylko tę nowoczesność. Awangardowość doskonały zawód d l a k o b i e t " , ponieważ " k o b i e t y (sic!) w tej dziedzinie, podzielając rozpo¬ " k u c h n i a f r a n k f u r c k i e j " i " k u c h n i polskiej" wydaje się w ogóle mają więcej w r o d z o n y c h potrzeb estetycznych więc tej perspektywie problematyczna: to tylko jeszcze niż mężczyźni" . W S M był dla niej d o b r y m poligo¬ jeden zakamuflowany cytat n o r m k u l t u r o w y c h wytwo¬ n e m : wraz z przyjaciółką, architektką N i n ą W e i n f e l d - 36 rzonych przez mężczyzn. -Jankowską, stworzyły dwuosobowy " k o b i e c y " zespół głównych p r o j e k t a n t e k wnętrz żoliborskiego ekspery- 10. To ostatnie stwierdzenie skłania do zastano¬ mentu . wienia, czy j e d n a k udział o b u k o b i e t - a r c h i t e k t e k nie 3 7 prowadził do prób dekonstruowania tego scenariusza. 1 1 . W z o r e m Margarete Schutte-Lichotzky, która M o d e l mieszkania z otwartą kuchnią Brukalskiej różni opisała swój m o d e l k u c h n i w "Das N e u e F r a n k f u r t " , się na przykład zasadniczo o d wcześniejszego p r o j e k t u zasady swojej k u c h n i Brukalska przedstawiła w artyku¬ arch. B r u n a Zborowskiego. " K u c h n i a Brukalskiej", le p . t . "Kuchnia mająca obsługiwać 5-7-osobową rodzinę, była znacz¬ w p r o j e k t o w a n i u skojarzyła tradycyjny m o d e l "czarnej nie bardziej nowoczesna, co osiągnięto, j a k przyzna¬ izby" ze skrajnie zracjonalizowanym m o d e l e m f r a n k - 38 współczesna" ( 1 9 2 9 ) . Ujawniła, że 39 w a l i p r o j e k t a n c i "z w i e l k i m t r u d e m i kosztem", wpro¬ f u r c k i m , zmierzając do tego, " j a k ze złej k u c h n i zro­ wadzając wentylowaną spiżarnię, a przede wszystkim bić d o b r ą " , czyli znaleźć jakiś kulturowy/cywilizacyj¬ specjalnie zaprojektowane stałe umeblowanie (wyli¬ ny wyłom w programach o p r a c o w y w a n y c h przez m꿬 czone pojemnościowo szafy i otwarte półki na naczy¬ czyzn. Wykorzystała własne "kobiece doświadczenie" n i a ) , bo zdaniem a r c h i t e k t k i " n i k t nie zdołałby pomie¬ gospodyni d o m o w e j , które połączyła z wiedzą archi- 4 0 41 ścić na tej małej przestrzeni swoich stołów i kreden¬ t e k t k i - t a y l o r y s t k i . Była dobrą uczennicą p a n i Frede¬ sów, często tak nieracjonalnie zaplanowanych. [bo¬ r i c k , która uczyła, że w d o m u i k u c h n i obowiązuje "Ta w i e m ] [... ] gdy lokator nie ma swoich m e b l i , można sama zasada którą przyjęto obecnie przy organizacji za¬ przewidzieć, że nigdy nie zdobędzie się na przybicie na¬ kładów przemysłowych, a m i a n o w i c i e : k o l e j n y prze¬ w e t zwykłej półki, aby wykorzystać trochę kuchnię, bieg wszystkich procesów pracy w j e d n y m tylko kie¬ której każdy m e t r kubiczny jest tak d r o g o c e n n y " . r u n k u przy możliwie najmniejszej ilości ruchów zbęd¬ W porównaniu z "kuchnią frankfurcką", błyszczącą nych" 34 4 2 . Czy Brukalska zdawała sobie sprawę, że "na¬ c h r o m o n i k l a m i i wyposażoną w najnowszej generacji u k o w y " racjonalizm gospodarstwa domowego krył nie¬ p r o d u k t y n i e m i e c k i c h inżynierów i fabryk urządzeń bezpieczeństwo zupełnie innego t y p u : przekształcenia 227 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O mieszkania w maszyny, a ludzi w " j e d n a k o w e " roboty? daloną o d c e n t r u m , w sensie dosłownym i w przeno¬ N a p e w n o wiedzieli o t y m ideolodzy W S M - u , Teodor śni, "przestrzeń k u c h e n n ą " . To typ nowoczesnej kobie¬ Toeplitz - entuzjasta " k u c h n i f r a n k f u r c k i e j " , dla Syr- ty z klasy średniej, która zajęcia d o m o w e w y k o n u j e 43 kusów był t o cel, do którego otwarcie dążyli. Cytując szybko, sprawnie, racjonalnie i łączy je z własnymi obszerne fragmenty artykułu Brukalskiej z 1929 r o - przyjemnościami, n p . z lansowanym wówczas wśród ku , kobiet a m a t o r s k i m sportem i " s p o r t o w y m " stylem ży¬ 4 4 wraz ze zdjęciem jej k u c h n i - m o d e l u , pisali: " F u n k c j o n a l i z m w urządzeniu k u c h n i . Zasięg myśli cia. twórczej architektów m u s i być t a k szeroki, żeby m o g l i 13. A l e t e n zakamuflowany a u t o p o r t r e t B r u k a l - o n i projektować całe miasta. Jednocześnie nie w o l n o skiej i m zapominać o rozkładzie poszczególnych mieszkań, umieszczenie postaci kobiecej w k u c h n i użyła jej ciała pełni jeszcze i n n ą f u n k c j ę . Brukalska przez ba, nawet o rozkładzie sprzętów i maszyn mieszkanio¬ jako rodzaju " m o d u l o r a / - k i " , w y c h . Wysiłek choćby największy włożony w bardzo W z r o s t kobiety sięga mniej więcej połowy wysokości dokładne przemyślenie, obliczenie i sprawdzenie da¬ k u c h n i , czyli, przyjmując średni wzrost kobiety w Pol¬ skalującego wnętrze. n y c h , które składają się n a racjonalne zaprojektowa¬ sce l a t 1920-tych n a około 165 c m , wnęka k u c h e n n a nie t y p u m i e s z k a ń , w wypracowanie n a podstawie miała ~ 3 , 3 0 m wysokości. Postać kobiety m a ilustro¬ badań ruchów potrzebnych d o w y k o n y w a n i a czynno¬ wać racjonalność i funkcjonalność rozmieszczenia me¬ ści d o m o w y c h , rozkładu sprzętów i narzędzi pracy - b l i i wyposażenia w dostosowaniu do wzrostu "prze¬ wysiłek t e n zwróci się stokrotnie przez uporządkowa¬ c i ę t n e j " kobiety i właśnie w t y m elemencie " k u c h n i nie t r y b u życia całego szeregu ludzi, którzy zamieszki¬ Brukalskiej" jej przyjaciółka, a r c h i t e k t k a M a r i a P i - wać będą w mieszkaniach tego t y p u . "wydajność bo¬ w o c k a dostrzegła (nota bene jako jedyna) c e c h ę "ko¬ w i e m nie wymaga nadzwyczajnego wysiłku, lecz prze¬ b i e c ą " . Pisząc o "specyficznych cechach" twórczości ciwnie, polega n a usunięciu wysiłków niepotrzebnych Brukalskiej wynikających z f a k t u , że była kobietą, za i wszelkiego rodzaju strat" (Emerson, 12 Zasad Wydaj¬ " t y p o w o kobiece" uznała logiczny, "przemyślany z ko¬ n o ś c i ) . O d racjonalnego zaprojektowania funkcjonal¬ biecą konsekwencją i dokładnością" układ przestrzeni nego pasa ściany kuchennej zależy wydajność pracy mieszkalnej kobiety zajmującej się d o m e m , ilość jej wolnego i zaję¬ (przyjęła za oczywiste, że p r o j e k t Brukalskiej był jej tego czasu, a co za t y m idzie, cały n i e m a l tryb życia do- własną, autonomiczną k r e a c j ą ) . Piwocka uznała też za mowego" . ważne podkreślenie, że p r o j e k t y Brukalskiej były ho¬ 45 i funkcjonalność kuchni-laboratorium norowane d o l a t 80. w i n s t y t u t a c h w z o r n i c t w a , gdzie Powołując się n a "kuchnię Brukalskiej", publikacje i Christine Frederick, Syrkusowie two¬ w zależności o d typowej sylwetki P o l k i m o n t o w a n o n a rzyli własne wizje holistycznego p r o j e k t o w a n i a , które¬ odpowiedniej wysokości blaty stołów i zawieszane szaf- go zasady obowiązywać p o w i n n y t a k samo w k u c h n i , ki . Erny M e y e r 4 6 4 8 j a k w urbanistyce. Słowa p a n i Frederick dotyczące Umieszczenie n a rysunku Brukalskiej postaci k o - k u c h n i stały się Zasadą działania totalnego, "rys cha¬ b i e t y - " m o d u l o r k i " kieruje k u problematyce t e o r i i ar¬ rakterystyczny dla e p o k i f u n k c j o n a l i z m u : tę samą za¬ chitektury. Począwszy o d W i t r u w u s z a , poprzez A l b e r t - sadę przytoczyliśmy mówiąc o r o z p l a n o w a n i u miast - tiego, Leonarda da V i n c i , Francesca do Giorgio Mar¬ ta sama zasada kieruje rozplanowaniem budynków t i n , D u r e r a , M i c h a ł a A n i o ł a i Filareta, teoretyków użyteczności publicznej i ta sama zasada przeprowa¬ X V I I I i X I X w i e k u - aż po M o d u l o r Le Corbusieria, dzona jest w racjonalnie zaprojektowanej kuchence dzieło architektoniczne było poddawane a n t r o p o m o r - m i n i m a l n e g o m i e s z k a n i a " . " K u c h e n n a debata" wy¬ fizacji opartej o idealne proporcje zdrowego, dojrzałe¬ 47 znaczała polityczne obszary eksperymentów z moder¬ go mężczyzny. Kompozycja ad hominis figurandi/ nistycznymi u t o p i a m i . quadratus Witruwiusza homo (studium p r o p o r c j i człowie- 12. N a rysunku p r o j e k t o w y m swojej k u c h n i - l a b o - ka=mężczyzny wpisanego w koło i k w a d r a t ) , powtó¬ r a t o r i u m Brukalska umieściła postać młodej kobiety rzony przez Leonarda da V i n c i , pojawia się w t e o r i i ar¬ zajętej p r a c a m i k u c h e n n y m i . Nadała jej wszystkie ce¬ c h i t e k t u r y jako "miara wszechrzeczy", architektonicz¬ chy N o w e j Kobiety o wyraźnych rysach a u t o p o r t r e t u : ny, a zarazem k u l t u r o w y k o d , któremu także kobieta szczupła, młoda kobieta w typie "chłopczycy", ubrana musiała się podporządkować. K a n o n w architekturze w stylu " s p o r t o w o - d o m o w y m " (wygodne półbuty na wyznaczało ciało mężczyzny jako b y t "idealny", abs¬ płaskim obcasie, f a r t u c h k u c h e n n y ) i z najmodniejszą trakcyjny, który utożsamiał pojęcie męskiego piękna fryzurą k o ń c a l a t 2 0 - t y c h - krótko ostrzyżonymi n a oraz/i boskiej d o s k o n a ł o ś c i . Jest to oczywiście zgod¬ chłopczycę włosami (model a la Josephin Becker) ne z zachodnim systemem reprezentacji, który, j a k za¬ 49 z fantazyjnym l o k i e m n a czole, tak, j a k w i d z i m y to n a uważył Craig Owens, dopuszczał wyłącznie jeden mo¬ zdjęciu samej Brukalskiej zrobionym w t y m samym del wizualnej reprezentacji: "dominującego męskiego czasie. Nota bene twórcą tej fryzury był pracujący p o d m i o t u , [który] każdej reprezentacji nadaje zawsze w Paryżu słynny ze swego ekscentryzmu fryzjer i pro¬ te same cechy: centralny, jednorodny, męski". Repre¬ j e k t a n t A n t o i n e C i e r p l i k o w s k i (1884-1976). Kobieta zentacja opiera się n a systemie nakazów, które "uprzy¬ na rysunku nie jest zmarginalizowana, "zesłana" w o d - wilejowując jedne modele reprezentacji, blokują inne 228 �Jacek Olędzki • ( zakazując i c h stosowania l u b unieważniają. H O I GŁOŚNO Wśród tworzyć jakiś n o w y uniwersalny system regulacyjny, t y c h zakazanych podmiotów zachodnich m o d e l i re­ który mógłby konkurować z "męskim" modułem w i - prezentacji znajdują się kobiety. W y k l u c z o n e z repre­ truwiańskim. Jej ciało wyznacza tylko "miarę kuchen¬ zentacji już przez samą jej strukturę, istnieją wyłącznie n ą " . Tradycyjny scenariusz fallocentryczny nie został jako figura - czy reprezentacja - tego, co niemożliwe nienaruszony: moduł męski jest nadal najwyższą, uni¬ do przedstawienia ( N a t u r a , Prawda, Wzniosłość i t p . ) . wersalną miarą świata i architektury, perfekcyjnym [...] kobiety przedstawiano, [ale] nigdy nie miały one matematycznym narzędziem dyscyplinującym i kon¬ zapewnionego miejsca wewnątrz dominującej k u l t u - trolującym. Modułowi "żeńskiemu" wskazano peryfe¬ ry" . rie (kuchnię) zgodnie z obowiązującą "polityką ciała", 5 0 opracowany w o p a r c i u o ciało oraz funkcje usługowe, dodatkowe i nierównorzędne. mężczyzny jako uniwersalnej " m i a r y wszechrzeczy", Homo quadratus A l e badaczki feministyczne wiedzą, że w a r u n k i e m ist¬ był, j a k to określiła Lynda N e a c h , szczytowym osią¬ nienia c e n t r u m są preyferie i zajmując je kobieta za¬ gnięciem regulacji percepcji, zgodnej z p r a w a m i geo¬ świadcza w t e n sposób swoje istnienie: wyznacza gra¬ m e t r i i , w której męskie ciało osiągnęło status "fantazji nice między c e n t r u m jako sferą działania męskiego, o czystej f o r m i e " , stało się uosobieniem Mężczyzny a marginesem jako obszarem I n n e j . oznaczającego kulturę, porządek i g e o m e t r i ę . Podob¬ 14. Zbliżam się p o w o l i do k o ń c a m o i c h rozważań. nego rozdziału m a t e r i i i f o r m y nie można osiągnąć Zacznę o d konstatacji, że opisana t u "polityka kuch¬ 51 w przedstawieniu ciała kobiety, które pozostaje na po¬ ni", ziomie reprezentacji n a t u r y i fizyczności. W przez mężczyzn, systemie racjonalnie zaprogramowana i k o n t r o l o w a n a sprzężona z nowymi programami k u l t u r o w y c h kodów znakiem równości opatrzone zo¬ mieszkania obsługiwanego osobiście przez Nową Ko¬ stały pojęcia: męskie-piękno-boskość-doskonałość, bietę, w praktyce życia codziennego W S M - u poniosła idealne ciało mężczyzny oznaczało kulturę, dlatego fiasko. W l a t a c h 30. 6 % ogółu mieszkańców W S M mogło być uniwersalną miarą w architekturze. Z n a m y stanowiła służba, co wymusiło zmiany w p r o j e k t a c h oczywiście moduł oparty o proporcje ciała kobiety, ja¬ przez wprowadzenie służbówek . Pod naciskiem loka¬ 54 k i wypracowała teoria rzeźby i a r c h i t e k t u r y (porządek torów zaczęto stopniowo otwartą wnękę k o r y n c k i ) , ale, po pierwsze, o i d e a l n y c h proporcjach odgradzać, najpierw podwójnymi drzwiami, p o t e m po¬ kształtujących kategorię "doskonałej kobiecości" de¬ jedynczymi, by około 1932 r. zamknąć ją i całkowicie cydował nadal mężczyzna i jego wyobrażenie kobieco¬ odgrodzić o d reszty mieszkania. W t y m trwającym kil¬ ści (vide Zeuksis, A l b e r t i ) , po drugie, m e c h a n i z m po­ ka lat procesie d e k o n s t r u k c j i modelowego f u n k c j o n a - wstania takiego modułu ( i kategorii) był nadal podpo¬ lizmu czy jego de-modernizacji wyraźna jest różnica rządkowany męskim p r o p o r c j o m "człowieka witru- klasowa: w mieszkaniach r o b o t n i c z y c h między wnęką wiańskiego". Zgodnie z dyscyplinującą i kontrolną a p o k o j e m wprowadzano drzwi, w i n t e l i g e n c k i c h wej¬ 52 kuchenną funkcją męskiego modułu to na jego wzór "bezforem- ście do wnęki przeniesiono do przedpokoju, wyodręb¬ n e " ciało kobiety było poddawane geometrycznym ry¬ niając małą kuchnię najbardziej zbliżoną do m o d e l u gorom. frankfurckiego. Jeśli zatem pojawia się o n o jako " m o d u ł " w t a k i m Tak więc użytkowniczki eksperymentalnych kuch¬ ujęciu, jak to zrobiła w swym r y s u n k u Brukalska, wy¬ n i W S M - u nie poddały się regulacyjnym mechani¬ pada zastanowić się n a d jego k o n t e k s t e m . Widzimy, że z m o m socjalnym, jakie i m narzucili mężczyźni, i prze¬ kobieta jest pokazana w k u c h n i , a więc w przestrzeni jęły rolę tak zwanych " d o m o w y c h inżynierek": projek- rzekomo "biologicznie" przypisanej kobiecie. N a po¬ tantek-kreatorek dokładnie w t y m sensie, jak to ujmo¬ glądowym rysunku Brukalskiej k o b i e t a - m o d u l o r k a jest wał B r u n o Taut w swej głośnej wówczas książce "Die oczywistym przywołaniem całej w i e l o w i e k o w e j trady¬ neue Wohnung: Die Frau als Schoepferin" cji ikonograficznej " k o b i e t y we wnętrzu", odwołując kobieta jako twórca", ("Nowy dom: 1 9 2 8 ) . D o k o n a n a przez miesz­ 55 się do zawartego t u psychologicznego ładunku "pry¬ kańców W S M - o w s k i c h dekonstrukcja " n a u k o w e g o " watności" i "domowości". Kilkanaście lat po publika¬ m o d e l u k u c h n i unicestwiała zarazem regulatywno- cji Brukalskiej, w jednej z p o w o j e n n y c h f r a n c u s k i c h -kontrolną doktrynę " n a u k o w y c h zasad organizacji p u b l i k a c j i na temat racjonalnego urządzania d o m u , ja¬ pracy". ko ilustrację o p t y m a l n y c h wysokości półek w szafkach 15. W pierwszych latach po w o j n i e k o n t y n u o w a n o k u c h e n n y c h przedstawiono wpisaną w koło sylwetkę u nas programy nowoczesnej k u c h n i według wzorców kobiety o trzech parach r ą k . z a c h o d n i c h , przez jakiś czas działał jeszcze I n s t y t u t 53 La Maison Française, 56 —1950?, reprod. z tej książki w: J. Maas, M a r i a Referowska, Kuchnie w Gospodarstwa D o m o w e g o , jak przed wojną badający " n a u k o w o " w o p a r c i u o tayloryzm kuchnię jako miej¬ mieszka­ niach, A r c h i t e k t u r a , 1955 nr 11 s. 324-329, i l . s. 328. sce p r a c y 57 (na marginesie, to właśnie t a k i "taylorow- W t y m rysunku zrobionym w celach poglądowych ski" I n s t y t u t badający przy p o m o c y obserwatorów "ku¬ na użytek masowego odbiorcy, kobieta-moduł w oso¬ chenne" obyczaje mieszkańców, sparodiował niedaw¬ b l i w y sposób naśladuje homo quadratus no n o r w e s k i reżyser B e n t H a m e r w swym filmie " H i ¬ Witruwiusza: jej ciało wpisane w koło nie służy b o w i e m do tego, by 229 storie k u c h e n n e " , Szwecja, 2003). Wraz z wprowadza- �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O London 1931 s. 122-123. n i e m d o k t r y n y socrealistycznej odchodzono o d tego m o d e l u modernistycznego, a wady i zalety k u c h n i "go¬ 18 Rybczyński, 1996 s. 193. t o w e j " i k u c h n i "na miarę" rozważano teraz w przeko¬ 19 Jean Petit, Le Corbusier Lui-Meme, s. 77, cyt. za: Ch. Jencks, Le Corbusier — tragizm współczesnej architektury, Warszawa: WAiF, n a n i u , że "ciasno pojęty m o d e l tzw. k u c h n i - l a b o r a t o - 1982, s. 106-108. r i u m przestał już być uważany za idealne rozwiązanie 2 0 S. Walczewska, Damy, rycerze, feministki, Kraków: wyd. eFka, 2 1 Ernst May został powołany w 1925 roku, w wieku czterdziestu dla wszystkich użytkowników w b u d o w n i c t w i e maso¬ 1999 s. 164-169. w y m ; występuje o n tylko jako jeden z rodzajów [ . . . ] , a nie jako powszechnie wystarczający system" . W tej lat, na stanowisko radcy do spraw budownictwa m. Frankfurtu nowej socjalistycznej "polityce k u c h n i " głos decydują¬ nad Menem; był uczniem Sir Raymonda Unwina, pięć lat pra­ 58 cował na Dolnym Śląsku, gdzie m. i n . opracował plan general­ cy m i e l i ciągle mężczyźni, j a k o t y m świadczy dyskusja ny i regionalny Wrocławia oparty o schemat układu satelitarne­ między k i l k o m a a r c h i t e k t a m i n a d t y m , jaka "według go (1924), który zrealizował we Frankfurcie jako szef tutejszego n i c h " p o w i n n a być k u c h n i a . Bo w tej "debacie ku¬ 5 9 urzędu planowania; o jego działalności w okresie Weimarskich chennej", podobnie j a k w tamtej moskiewskiej między Chruszczowem i N i x o n e m , k o b i e t y - a r c h i t e k t k i nie Niemczech zob. Justus Buekschmitt, Ernst May, Stuttgart 1963. 2 2 brały udziału. Na temat książki Erny Meyer zob. Susan R. Henderson, ARe¬ volution in the Woman's Sphere: Grete Lihotzky and the Frankfurt Kitchen. [W:] Architecture and Feminism. Ed. Debra Coleman, Elizabeth Danze, Carol Henderson, Princeton Architectural Press, New York 1996 s. 228-231. [3 f o t . do k u c h n i Brukalskiej z 1928 l u b 1927¬ 2 3 1928: + + 25, + + 27, + + 2 8 ] . Rostislav Svacha, Architekci "Devetsilu", [w:] Devetsil. Czeska -Lichotzky mianem "matki nowoczesnej konstrukcji w kuchni" B. Colomina, Otoczeni przez obrazy: wieloekranowa architektura za: Billie A n n Lopez, Mother of the Modern Built-in [w:] Co to jest architektura? Antologia tekstów. Red. Margarete A d a m Budak, Kraków: Bunkier Sztuki, 2002 s. 31-65, zwł. s. S. Tołwiński, Wspomnienia 1895-1939, Warszawa 1970 s. 328¬ 2 6 H . Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. Garść Wilhelm Weischedel, Do filozofii kuchennymi schodami, Warsza­ wspomnień, "Kronika Warszawy" 1977 nr 3 (31) s. 37. 2 7 Szerzej pisałam o t y m m. i n . w: M . Leśniakowska, Dwór polski przyp. 70 Dwór polski w X I X wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe. 2 8 Materiały I I Seminarium zorganizowanego przez Stowarzysze¬ pisałam obszernie w: M . Leśniakowska, Architekt Jan 1989, Warszawa: SHS, 1990 s. 7-20. Witkiewicz (1881-1958) P. Zumthor, Zycie codzienne w Holandii w czasach Rembrandta, ści zob. np. A . Turowski, Dyskurs o Geometrii, Wolności i Rozu¬ 7 Luca Beatrice, Milan: 8 Z. Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1987 s. 101. 9 Minorski, Polska nowatorska myśl architektoniczna w latach 1918¬ Perino and Vele, at Raffaella Cortese, mie. [w:] Henryk Stażewski 1894-1988 w setną rocznicę urodzin. "Flash A r t " , March-April 2000. Katalog wystawy, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi 1995 s. 33-36. 2 9 1 0 Minorski, 1970 s. 130. 1 1 Eric Mumford, The CIAM 3 0 Discourse on Urbanism, 1928-1960, 3 1 Zob. Z. Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1987 s. s. 153. 3 2 Helena Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. mativity) cyt. s. 38-39. i cytatowości (citationality) w ujeciu Judith Butler, z odwołaniem do Derridy przeprowadziła ostatnio: Joanna M i - I . Jabłowska, Nowe drogi. Rozmowa z p. Barbarą Brukalską, "Ko­ zielińska, Płeć jako kategoria filozoficzna. Znaczenie prac Judith bieta Współczesna", 1928 nr 33 s. 15. Butler dla feministycznej refleksji o "kobietach", "Przegląd Filozo- Zob. B. et S. B. [Barbara i Stanisław Brukalscy], Dom mieszkal¬ ny wybudowany według projektu Barbary Brukalskiej ficzno-Literacki" 2003 nr 1 (3) s. 119-141, zwł. S. 130-132, (Praesens) wyd. Instytut Filozofii UW. i arch. Stanisława Brukalskiego (SAP, Praesens), D. O. M . , R. 2: 3 3 1930 nr 1 s. 4-9. P. Bourdieu, Masculine Domination, Stanford 2001, wyd. Stan¬ ford University Press. Por. Agnieszka Kościańska, Przemoc sym¬ W i t o l d Rybczyński, Dom. Krótka historia idei, Gdańsk-Warsza- boliczna — Bourdieu o męskiej dominacji, fot/fot_p_masc. html- wa: Wydawbnictwo Marabut, Oficyna Wydawnicza Volumen, 1996 s. 187-189. Ch.-E. Jeanneret, Towards a New Architecture, J. Butler, Bodies That Matter, New York 1993, zwł. podrozdział: Performativity as Citationality. Analizę performatywności (perfor- Garść wspomnień, "Kronika Warszawy", 1977 nr 3 (31) s. 33-40, 1 7 C. Duncan, Potwierdzanie męskości. Malarstwo awangardowe po­ czątków XX wieku, "Magazyn Sztuki", 1995 nr 5 s. 152-168, cyt. 101-103. 1 6 "ABC. Beitraege zum Bauen", 1926 nr 3, cyt. za: H . Surkus, Ku idei osiedla społecznego 1925-1975, Warszawa 1976 s. 41. Cambridge-London: The M I T Press, 2000, s. 283 przyp. 72. 1 5 S. Tołwiński, Wspomnienia 1895-1939, Warszawa 1970 s. 328¬ 329. 1939, Warszawa: P W N , 1970 s. 18, 129-130. 1 4 Koszczyc i budowanie w jego czasach, Warszawa: IS P A N , 1998. O estetyce geometrii jako nowej filozofii Wolno¬ Warszawa 1965. 1 3 Na temat masońskich wątków w programach Abramowskiego i ruchu spółdzielczego w Polsce, w odniesieniu do architektury, nie Historyków Sztuki Oddział Kielecki Kielce 6-7 kwietnia 1 2 Eric Mumford, The C I A M Discourse on Urbanism, 1928-1960, The M I T Press: Cambridge, Mass., London, 2000 S. 29, s. 283 a idee domu w kulturze europejskiej X I X i X X wieku, [w:] 6 Kitschen: http://www.wirtulavien- 329. wa: P W N , 2002. 5 Schutte-Lihotzky, 2 5 J. Klaczko, "Krewni". Powieść Pana Józefa Korzeniowskiego (prze­ druk z "Wiadomości Polskich"), Paryż 1857 s. 33. 4 (Grete) na.netcolumns/billie/margaretesl.html. 32-35. 3 D. O. M . R. 1 : 1929 nr 1 (marzec) s. 8-11 Określenie M Schutte- Sztuki, 1989 s. 62. Eamesów, O uwagach Margarete Schutte-Lichotzky na temat projektu kuchni Brukalskiej zob. B. Brukalska, Kuchnia współczesna, awangarda artystyczna lat dwudziestych. Katalog. Łódź: Muzeum 2 D. O. M . , R. 1: 1929 nr 1 (marzec) s. 11. 2 4 1 B. Brukalska, Kuchnia współczesna, fot/fot_p_masc. html. 3 4 ed. Angielska: Brukalska, 1929; - H . Radlińska, Jak ze złej kuchni zrobić dobrą, D. O. M . , R. 1: 1929 nr 6 s. 8-11. 230 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O 3 5 Irena Jabłowska, Nowe drogi. Rozmowa z p. Barbarą Brukalską, dziej godne pochwały, zmierzyliśmy i porównaliśmy wyniki, pozosta¬ "Kobieta Współczesna", R. 2: 1928 nr 33 s. 14-16. wiając na boku to, co raziło, wzięliśmy tylko te pomiary, które uza¬ 3 6 Jabłowska, 1928. sadniała exempeda [zasady mierzenia]", L. B. Alberti, De Statua, 3 7 Prowadziły Poradnię dla Racjonalnych Urządzeń Mieszkanio­ ok. 1464, cyt. za: L. Nead, s. 122. wych o nazwie "Moje Mieszkanie" działającą przy Oddziale Ro­ 5 3 botniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci (RTPD) na Żolibo­ Maria Referowska, Kuchnia w mieszkaniach, Architektura, 1955 rzu; kierownictwo architektoniczne i ogrodnicze: Brukalska, nr 11 s. 324-329, il. s. 328. Nina Jankowska i Jadwiga Toeplitzówna, kierownictwo higie­ 5 4 cja i wolne zawody, także kobiety należały głównie do inteligen¬ w Warszawie], D. O. M . , 1932 nr 1 s. 31;- Poradnia architekto­ cji. Ich domowe zajęcia wspomagała służba domowa, stanowiąc niczna [w Warszawie], D. O. M . , 1932 nr 6 s. 3-4; M . Demel, 6 % ogółu ludności W S M - u (E. Mazur, Warszawska Spółdzielnia W Mieszkaniowa 1921-1939, Warszawa 1993 s. 42-43, 48-49, 112¬ 1982). "Zadaniem poradni jest uprzystępnienie fachowych po¬ rad we wszystkich sprawach dotyczących urządzenia mieszkań 113). 5 5 Lihotzky and the Frankfurt Kitchen. [W:] Architecture and Femi¬ dziecka i jego sprzętów w małym mieszkaniu. Prócz udzielania nism. Ed. Debra Coleman, Elizabeth Danze, Carol Henderson, bli, urządzenia gospodarcze, racjonalny dobór mebli i innych Princeton Architectural Press, New York 1996 s. 230. 5 6 przedmiotów domowego użytku, poradnia będzie dążyła do woczesne wnętrza [kuchnia], "Stolica", R. 2: 1947 nr 31 s. 8. 5 7 W najbliższym czasie otwarta będzie wzorownia mebli dla ma¬ strzenny. Wspomnienia naukowca i urbanisty, Warszawa ka, zagroda, wanienka) [w kancelarii szkoły RTPD u l . Krasiń¬ Grete Schutte-Lichotzky, Rationalieserung im Haushalt, 4 1 4 2 "Kuchnia powinna być według nas [podkr. M . L.] laboratoryj¬ chenny oczywiście gazowy; [... ] Poza t y m w wyposażeniu kuch¬ Ten model lansował Walter Gropius i w 1926 r. urządził taką ni powinna znaleźć się spiżarka pod oknem, lodówka, zmywak kuchnię w swoim własnym domu. Por. Kuchnia w willi Kroha i szafki wiszące.[...]". [Bogusławski:] " [ . . . ] metraż [kuchni] wa¬ w Brnie, 1930-te (reprod.: Jiei Kroha - Kubist, ha się w granicach 6-9 metrów. Osobiście jestem zwolennikiem Expressionist, Funktionalist, Realist, W i e n 1998. kuchni 8-9 metrowej. Uważam, że kuchnia powinna być rów¬ H . Radlińska, Jak ze złej kuchni zrobić dobrą, D. O. M . , R. 1: nież jadalnią" (B. S., O mieszkaniach - wygodnych i ładnych 1929 nr 6 s. 8-11. [w dyskusji wzięli udział architekci: O. Szlekys, Kobielski, H . Ch. Frederick, Naukowa organizacja w gospodarstwie domowym" Roguski, R. Gutt, J. Bogusławski, B. Kowalski], "Stolica", R. 10: [wyd. polskie 1926], cyt. za: S. Syrkus, Tempo architektury, Pra- 1955 nr 27 s. 2-3). 4 4 B. Brukalska, Kuchnia współczesna, Garść wspomnień, "Kronika Warszawy" 1977 nr 3 (31) s. 37. D. O. M . R. 1: 1929 nr 1 s. 8-11 S. Syrkus, Tempo architektury, Praesens, nr 2 (maj), 1930 s. 3¬ 34. Książka E. Meyer była podobno w księgozbiorze Syrkusów (A. Osęka, Krzątaniny domowe, "Gazeta Wyborcza" 2002 z dn. 30.03-01.04). S. Syrkus, Tempo architektury, Praesens, nr 2 (maj), 1930 s. 3¬ 34. 4 8 M . Piwocka, Wspomnienie o prof. Barbarze Brukalskiej (1899¬ 4 9 Za: P. Krakowski, Teoretyczne podstawy architektury XIX wieku, 1980), K A i U , t. 38: 1993 z. 1 s. 77. Zeszyt Naukowe UJ, z. 15, Kraków 1979 s. 50. 5 0 5 9 na, służąca jedynie do przygotowywania posiłków. Trzon ku¬ D. O. M . R. 1: 1929 nr 1 s. Helena Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. 4 7 J. Maas, Maria Referowska, Kuchnia, "Architektura", 1959 nr 8-11. 4 3 4 6 5 8 1s. 28-29. esens, nr 2 (maj), 1930 s. 3-34. 4 5 1996, wyd. Centrum Upowszechniania Nauki P A N , s. 86). "Das Neue Frankfurt", 1927 nr 5. B. Brukalska, Kuchnia współczesna, Między innymi arch. Bożena Maliszowa opracowywała tu pro¬ jekty funkcjonalnych kuchni (do 1949) (B. Malisz, O ład prze¬ łych mieszkań i wypożyczalnia sprzętów dla niemowląt (łóżecz¬ skiego 10] (D. O. M . , R. 4: 1932 nr 1 s. 31). N p . na łamach "Stolicy" ukazała się seria artykułów H . Czaj¬ kowskiej na temat nowoczesnych wnętrz w tym także tekst, No¬ stworzenia typu mebli naprawdę niezbędnych w skromnym i szczupłym mieszkaniu i sprzętów dających się wypożyczyć. 4 0 Susan R. Henderson, A Revolution in the Woman's Sphere: Grete i ogródków. Specjalna uwagę poświęca się sprawie miejsca dla wskazówek dotyczących urządzeń mieszkań, jak ustawienie me¬ 3 9 W 1937 r. ponad 74 % społeczności W S M stanowiła inteligen¬ niczne dr Aleksander Landy (Poradnia ["Moje mieszkanie" Aleksander Landy. Lekcja pedagogiki i medycyny przyszłości, 3 8 La Maison Francaise, —1950?, reprod. z tej książki w: J. Maas, Craig Owens, Dyskurs Innych: Feministki i postmodernizm. [W:] Postmodernizm. Antologia przekładów. Wybór i oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997 (Wyd. Baran i Suszczyński), s. 423, 425, przekł. Małgorzata Sugiera. (pierwodruk w: Postmodern Culture, ed. H . Foster, Pluto Press, London 1985 ss. 57-82). 5 1 Nead, s. 40. 5 2 Leone Battista Alberti przeformułował na użytek swojej teorii doskonałych proporcji ciała kobiecego, mit o Zeuksisie pragną¬ cym namalować obraz Afrodyty: "Naśladowałem artystę z Koryn¬ tu, który przyjrzawszy się kilku dziewczętom niezwykłej urody, wy¬ brał ich szczególnie piękne i powabne cechy i odtworzył w swoim dziele. Tak i my wzięliśmy pod uwagę wiele ciał uznanych za najbar- 231 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f23aec7a329bd528a3592859d63eff.pdf 826cc53c6972087f845a8453083afda1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5327 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource fotografia antropologia fotografii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4948 Title A name given to the resource O etnograficzności fotografii/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.95-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sztandara, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAGDALENA SZTANDARA I C o oznaczy bycie fotografem? Co znaczy uświa­ domienie sobie i wypowiedzenie się na tem at swojego bycia, samookreślenie się - „jestem fotografem”? Może jest tak, że podjęcie decyzji zosta­ nia fotografem to zmiana formy opowieści o swoim życiu, historii swojego życia i tego, co człowieka o ta ­ cza. Fotograf we własnym rozumieniu nie poprzesta­ je na obserw acji i rejestracji wybranych momentów z rzeczywistości, nie można wszak zapominać o od­ twórczej i twórczej roli w układaniu prywatnej histo­ O „etnograficzności” fotografii II Krótko o etnograficznych programach i postulatach naukowego wykorzystania fotografii rii świata. „Portretując” świat fotografowie, często o odmiennym doświadczeniu, zarówno ci „wtajemni­ czeni”, ale też uwrażliwieni etnograficznie - „zawo­ dowi dokum entaliści”, jak i ci, w których widzi się tylko „amatorów-pstrykaczy”, zawsze zostają uwikła­ ni w jakąś opowiadaną historię świata, który istnieje bez względu na ich mniej lub bardziej refleksyjną działalność. Przeglądaniu fotografii towarzyszy przeświadcze­ nie, że zapamiętane i utrwalone zostają tylko te prawdziwie ważne i oryginalne. Trzeba więc spróbo­ wać nazwać to przeświadczenie - na czym polega efektow ność tworzenia i zbierania obrazów, które b ę­ Etnografia zaanektowała fotografię do obserwacji i opisu rzeczywistości już w zeszłym stuleciu. Początko­ wa powściągliwość i niewielki zakres jej zastosowań zostały przełamane i fotografię awansowano przez wpi­ sanie jej w określone procedury i obudowanie zwartym programem badawczym, a metody pracy fotografa, często z wykształceniem etnograficznym, przybrały charakter ogólnie przyjętych wytycznych. Celem fotografii etnograficznej jest przedstawienie ma­ terialnej i społecznej kultury ludu. Zdjęcie fotograficzne sta­ je się niezastąpionym dokumentem ilustracyjnym, który [...] utrwalając wszelkie dzieło rąk ludu i sceny z jego życia two­ rzy materiał analityczny i porównawczy, będący uzupełnie­ niem materiałów opisowych.2 dą olśniew ające dla odbiorców teraz i potem. Być może na tym polega „etnograficzność” fotografii: z jednej strony chodzi o to, co banalne w refleksji o fotografii - że jest ona zatrzymaną chwilą i in ter­ p retacją rzeczywistości, z drugiej jed nak jest też czymś więcej - ma wszak swoją historię, i co więcej, zaangażowana jest w tworzenie innych jeszcze opo­ wieści. Etnograficzność fotografii zawiera się w tru­ dzie dokumentow ania drobiazgów codzienności, ale również i w tym, iż z jednej strony zdaje się odtwarzać relacje człowieka i świata, z drugiej - zapisuje em o­ cje, nie tracąc mocy ich generowania. Fotografia m o­ Tematyka zdjęć ludoznawczych zawierała się w kil­ ku kategoriach: typy antropologiczne, ubiory ludowe, sceny z pracy, sceny obrzędowe, budynki, wnętrza, przedmioty.3 W założeniach merytorycznych nacisk położony był głównie na zbieranie m ateriału fotogra­ ficznego o dużej przydatności naukowej, redukując kwestie wartości artystycznej. Ta tendencja zasługuje na podkreślenie: dokumentaryzm odpowiada wszak obiektywistycznym koncepcjom poznania naukowego, że więc dokum entow ać kształty odchodzącego świa­ ta, ale też zapisuje sposoby widzenia, konceptualizowania świata, czego czynności człowieka fotografują­ cego są jedną z wielu m anifestacji. Etnograficzność jest także zadaniem dla widza, możliwą grą, jaką m o­ że on prowadzić z nieznanym sobie światem, ale też z fotografem i jego z kolei grami z fotografowaną rze­ czywistością. Zapewne w uprzywilejowanej sytuacji w rozpozna­ waniu tej gry są ci, którzy sami fotografują, bo: fotografia, podobnie jak opis naukowy, powinna być „przezroczysta” wobec naukowo przedstawianej rzeczywistości.4 Przełom X IX i X X wieku obfitował w odezwy i ape­ le ludoznawców do fotografów, w których zachęta do fotografowania wiązała się z gromadzeniem kolekcji, dokumentów, w jakimś sensie niepowtarzalnych, jak rekwizyt muzealny, jednocześnie jednak odindywidu­ alizowanych jako reprezentacja klasy, typu itd. My fotografowie znamy uczucie odkrywania obrazu, któ­ ry kiedyś był sfotografowaną rzeczywistością. Zostajemy olśnieni skalą emocji i prawdą treści. To tak wyglądało?1 Niech amatorzy nadsyłają nam typy ludowe, fotogramy ubiorów, sprzętów, chat, zabaw i uroczystości, widoki okolic i przedmiotów godnych uwagi.5 Owe fotograficzne rejestracje rzeczywistości zawsze wyrażają stosunek człowieka do otaczającego go świa­ ta, tj. tego świata sposobów postrzegania, przeżywania, a w ostateczności skupiają się także na zatrzymaniu rzeczywistości w kadrach-opowieściach. Każda umiejętność posługiwa się dzisiaj sztuką fotogra­ ficzną. [...] Także młoda umiejętność ludoznawcza (etnografja, folklor) zwraca się z ufnością ku piastunom i przyjacio­ łom tej sztuki. Umiejętności tej widocznie w oczach i pod rę­ 95 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII kom ubywa materjału. Czasy dzisiejsze usuwają nieubłaganie i gwałtownie pierwotne wytwory ludowego ducha, ludowej sztuki. Zycie wiejskie przybiera charakter miejski, a wraz z niem najcenniejsze świadectwa rozwoju naszego, przeszło­ ści narodowej, giną bezpowrotnie. Trzeba zatem choć w ostatniej godzinie wdać się w to; trzeba zachować rzeczy same, a gdzie niemożna tego uczynić, utrwalić przynajmniej ich obraz i zachować dla nauki.6 świata, w której jednostkowość, podmiotowość widze­ nia stanowiła główny elem ent programu wielu grup artystycznych.9 Gdy wynalazkowi Daggeurre’a przypi­ sano zdolność mechanicznego, „wiernego” rejestrowa­ nia świata, starano się spożytkować jego możliwości do „obiektywistycznego” zapisu, nie stawiając pytań o to, czy urządzenie, jakim jest aparat, może też stwarzać szanse na zindywidualizowaną, subiektywną wypo­ wiedź o świecie i sobie. Fotograf nie szukał jeszcze „no­ wej rzeczowości”; życia, indywidualizmu, i wreszcie dy­ namizmu obecnego w codziennej fotografowanej rze­ czywistości. Fotografia amatorska stawała się poniekąd konku­ rencyjna w zakresie tematu, estetyki i komunikatu 0 przeszłości lub obecności, i to zarówno do fotografii artystycznej, jak i tej dokumentalnej - rzemieślniczej. Stało się to widoczne dopiero po latach , kiedy w związku z upowszechnieniem się fotografii sama sta­ ła się „[...] formą wyżycia artystycznego, pamiątką, świadectwem obyczajowości. [...] Wyszła na podwórza folwarków, do parków i miejscowości wypoczynko­ wych, zaczęła sławić urok wnętrza domu, rejestrowała nowy styl życia”.10 Fotografie nieprofesjonalnych fotografów nierzadko stają się wzorem odkrycia, objawienia prawdy życia. Jed­ nak stało się to realne dopiero dzięki możliwości sponta­ nicznego odkrywania fotografowanej rzeczywistości przy jednoczesnym braku estetycznych i technicznych ogra­ niczeń, do których stosowali się profesjonaliści. Zmienił się więc stosunek do obrazu, jego odczyty­ wania, interpretacji. Przez 150 lat ewoluował - od for­ my przedmiotowego, dosłownego i obiektywnego „zdejmowania” rzeczywistości do osobistej, metaforycz­ nej i selektywnej interpretacji i archiwizacji, interpre­ tacji, która dotyka najgłębszych instynktów człowieka, świadomości „portretowania” świata i jego odbioru. Przekaz fotograficzny jest ograniczony w treści Każda odezwa wyposażona jest w odpowiednią in ­ strukcję tego, „jak należy zdejmować” elementy p ej­ zażu kulturowego, by fotografie odpowiadały potrze­ bom zapisu dokum entującego zastaną rzeczywistość kulturową, która jednak już odchodzi w przeszłość; aby uchwycić „[...] w swobodnym i prawdziwym uło­ żeniu [...]”7 przydatny m ateriał ludoznawczy. Pojawi­ ła się więc wcale niem ała liczba Towarzystw i Kółek Fotograficznych zajmujących się zbieraniem „osobli­ wości” etnograficznych. Spełniające założenia były te fotogramy, które traktowały o treści historycznej i lu­ doznawczej. Tym samym kształtował się podział na dwie katego­ rie - fotogramy „zdejmowane” przez osoby mające pro­ fesjonalne wyposażenie, a także wiedzę etnograficzną (to, jakie elementy obrazu podkreślać, jakie są mniej decydujące - ewentualne pominięcie innych) oraz do­ kumenty czasów minionych i obecnych, choć odcho­ dzących w przeszłość rejestrowane przez amatorów. Ta druga grupa zasługuje na szczególną uwagę: niekiedy w swej intencji wcale nie miały one ambicji być nauko­ wym dokumentem, lecz stają się etnograficznym źró­ dłem z uwagi i na utrwalony obraz, i poświadczenie szczególnego stosunku do świata. Granica między „fa­ chowcami” i amatorami stawała się niekiedy płynna, podobieństwa wynikajace ze wspólnego patrzenia, a wyrażające się w rejestracji wydarzeń i czynienia z nich zarówno dokumentu tej konkretnej sytuacji, jak reprezentacji typu, klasy podobnych zdarzeń. Jest to wynik standaryzującego przedstawienia rzeczywistości poprzez konwencje obrazowe (np. o malarskiej prowe­ niencji) oraz pewne „popularne” wyobrażenia antropo­ logiczne (np. wywodzące się z fizjonomiki8). Elem entem uderzającym w zbiorach tworzonych do celów etnograficznych była statyczność i nienaturalność obrazu. Przekaz fotograficzny zgodny z wytycz­ nymi dla „zbierających rzeczy ludowe” stawał się oschły i tracił siłę oddziaływania za cenę przejrzystości i modelowego, typizującego ujmowania rzeczywistości kulturowej. Wyrażało się to między innymi w dążeniu do uniwersalizacji pewnych założonych metodologicz­ 1 czasie - to właśnie stanowi punkt wyjścia do rekon­ strukcji „wymowy” zdjęć, które czytać też trzeba jako trud odczytywania, konceptualizowania świata przez człowieka z aparatem fotograficznym, nawet jeżeli on sam z owego trudu nie zdaje sobie sprawy. Fotografia przestała być oknem na świat, przez które wi­ dzimy przedmioty takimi, jakimi one są. Jest ona natomiast rodzajem wysoce selektywnego filtru, o którego doborze de­ cydują konkretna ręka i umysł.11 III nie prawd. „Zdjęcia dawne” stanowiły wyrazistą, rze­ czową ilustrację, w której osobisty odbiór rzeczywisto­ ści i estetyczne widzenie schodziły na dalszy plan, do­ minowała zaś bezosobowość i „skuteczność” przedmio­ towego zapisu. Fotografia dzieliła więc metodykę przedstawienia z koncepcjam i naukowego opisu świata; nie mogła więc lokować się zbyt blisko poetyckiej interpretacji Standaryzacja i ideologizacja wyobrażeń Tematem zdjęć i być może nawet motywacją prac nad wynalezieniem technologii mechanicznego zapisu je s t człow iek i o taczająca go rzeczywistość. Już w pierwszych zdjęciach mocno wyeksponowane stają się głównie sceny rodzajowe. 96 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII [...] jak podobizny rybaków i rybaczek /pojedyncze i zbiorowe/, żeglarzy, żołnierzy obok zdjęć szop, stajen czy miejskich domków. Nie brak podobnych przykładów także z Francji i wielu innych krajów.12 styczną - prawdy szczegółów z prawdą całości,19 może jednak rzecz całą trzeba będzie rozpatrywać inaczej, roz­ poczynając od pytań o status dokumentacji ikonogra­ ficznej w naukach antropologicznych i nieuniknione zi- Przedstawienia te zdają się ulegać standaryzacji, m ocno uderza w nich skłonność do inscenizacji, aran­ żacji, czy wręcz reżyserii. „Typy ludowe” oscylują od przedstawień portretowych „w naturze” do żywych ob­ razów inscenizowanych w atelier. deologizowanie wypowiedzi antropologicznej.20 Artystyczność ważna dla jednych może być drugorzędna dla innych, którzy w fotografii doszukują się przekazu treści istotnych społecznie, historycznie, antropologicznie itd. [... ] fotografię najlepiej rozumie się nie jako przedmiot w sensie estetycznym [...], ale jako niematerialny obraz za­ wieszony w pamięci. [... ] Fotografie - [...] bliższe są w swej naturze skrawkom wi­ zualnej pamięci, a tym samym najgłębiej w nas położonym instynktom i naszej kulturze, aniżeli czemukolwiek innemu poza samymi czynnościami życiowymi.13 IV „Etnograficzność” fotograficznych przedstawień Fotografia, z punktu widzenie praktyki współcze­ snej, jest jednym ze źródeł wzorów kulturowych, sta­ nowi zarówno zapis, jak i wzór relacji człowieka i jego czasoprzestrzeni, człowieka i jego wyobrażeń. Opisując popularne u schyłku X IX wieku i tworzone obecnie masowo zdjęcia, można podjąć próbę rozpoznawania standardów przedstawienia zmiennych rzeczywistości społeczno-kulturowych, widząc w nich kolejne studia o pewnej umowie co do tajem nicy i realności, i zmien­ ności kulturowej samych twórców i wytwórców foto­ grafii. Zarówno w X IX stuleciu, jak i współcześnie po­ wstawało i powstaje mnóstwo obrazowych wizerun­ ków człowieka i otaczającej go rzeczywistości. Stają się one źródłem etnograficznym, rodzajem osobliwych pa­ m iątek zawsze już o przeszłości (To - co - było).21 Fotografia - medium umożliwiające „[...j dokona­ nie antropologicznie wartościowego zapisu różnych wymiarów rzeczywistości - [...j. Może stać się [...j n a­ rzędziem wykraczającym poza konw encjonalne użycie w charakterze m ateriału ilustracyjnego [ ...j”.22 Owa szczególna wartość fotografii - jej „etnograficzność” może stać się czymś więcej niż podaniem danych na Fotografie XIX-wieczne odczytywać trzeba przez konwencje realizmu, który określa zarówno język litera­ tury, dalej - innych sztuk, jak i - w pewnym sensie wo­ bec niego nadrzędny - język dyskursu scjentystycznego, a obejmujący filozofię nauki i metodykę prowadzenia naukowego dowodu.14 Chodzi więc o zmianę dotych­ czasowych sposobów przedstawiania i wyjaśniania świa­ ta - rezygnacja z traktowania historii jako układu war­ tości ponadczasowych, a raczej utożsamienie jej z rozpo­ znawalnymi empirycznie faktami - tymi, które są umiej­ scowione we współczesnych m om entach.15 Owe utrwa­ lone momenty, zgodnie z fotograficznym rejestrowa­ niem rzeczywistości, zdają się drobiazgową inwentaryza­ cją świata, co przecież dobrze wpisuje się w kontekst de­ baty o dowodach w indukcyjnym bądź dedukcyjnym modelu nauki, o statusie teorii itd.16 Kwestie estetyki mogą być wówczas drugoplanowe, nawet pomimo ci­ śnienia malarskich konwencji w fotografii. Tendencje piktorializmu końca X IX wieku zamy­ kały się na płaszczyźnie przedstawiania pomiędzy obra­ zem bezpośrednim a konstruowanym - tu powstawały więc scenki rodzajowe, do których to pasuje między innymi formuła „żywych obrazów”.17 Perypetie fotografii etnograficznej uwikłanej w poza­ naukowe dyskursy przedstawić można odwołując się do kilku przykładów wybitnych twórców. Tak właśnie dzia­ ło się w twórczości Edwarda Curtisa fotografującego In­ dian północnoamerykańskich. Jego fotogramy to uteatralizowane zapisy respektujące normy charaktery­ stycznych dla drugiej połowy X IX wieku konwencji por­ tretowych, aranżowanych jednak w sposób zgodny z „naturalnością” kojarzącą się z fotografowaną tematy­ jakiś tem at; może stać się „przypomnieniem”. Rzeczywistość, którą fotografia odsłania i balsamuje, prawda, którą przywołuje, składają się na rodzaj doświadcze­ nia przeszłości.23 Owa „etnograficzność” będzie tym niedookreśleniem, które tak bardzo ożywa w niektórych fotogra­ ficznych zapisach rzeczywistości, i które pozwala i po­ maga „[...j dotrzeć do ukrytych warstw przekazu kulturowego”.24 Fotografie, począwszy od tych pamiątkowych, ma­ jących szczególną rangę świętych obrazków,25 aż po rozbudowane i często artystycznie wyrafinowane „por­ trety świata” stają się cząstkami czy to kultury ludowej, czy szerzej - wielu pokładów kulturowych znaczeń. To ta właśnie „etnograficzność” - bycie źródłem, przed­ miotem o macierzystych kontekstowych sensach, któ­ ry otwiera przed poznającym perspektywy innych od­ czytań. To co dostrzegamy na fotografii i jako fotogra­ fię, to komunikat - przeszłość z całą jej ikonicznością ką. Wybór „momentów” do zapisu fotograficznego był kierowany, obejmował tylko te zdarzenia, które pozosta­ wały - według mniemania twórcy i odbiorców tkwią­ cych w tych samych dyskursach o „innych” - w pełnej harmonii z naturą. Indianin przedstawiany był więc jako typ o określonych walorach antropologicznych i ide­ owych, element mitu amerykańskiego. Mogło tu więc chodzić o pogodzenie prawdy naukowej z prawdą arty­ 97 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII notują nieprzerwanie wizerunek [...] całych społe­ czeństw”.30 i symbolicznością (odzwierciedla więc rzeczywistość i jest komunikatem opartym na skonwencjonalizowa­ nych kodach).26 „Etnograficzność” fotografii oznacza pójście w od­ czytaniach nieco dalej: ukazywanie rzeczywistości w inny sposób: realizm fotograficznych „ikon” - „[... ] może być i coraz częściej bywa - określany nie przez to, co «naprawdę» istnieje, ale to, co «naprawdę» do­ strzegam”.27 Wspólna w tym wymiarze kategoryzowa­ Atget prawie zawsze był blisko „niepowtarzalnych wspa­ niałych obrazów (widoków) rzeczywistości, które były mo­ mentami przełomowymi i niepowtarzalnymi”; nigdy nie był to po prostu zwykły długi rząd wyładowanych pudeł; albo tylko podwórza Paryża, gdzie od rana do nocy stały zwarte szeregi ręcznych wózków; albo stoły pozostawione z nieuprzątniętymi jeszcze talerzami, przez ludzi, którzy dopiero co posilili się i odeszli - tak jak istnieją one przez setki i tysiące tych samych godzin; albo dom publiczny przy ulicy... nr 5, którego gigan­ tyczny numer pojawia się z czterech stron fasady budynku. W rzeczywistości większość tych obrazów jest opustoszała. Opustoszałe Porte d’Arcueil przy Fortyfikacjach, opustoszałe schody, opuszczone podwórza [...]. Jednak one nie są osamot­ nione, opuszczone, a jedynie pozbawione gwaru; miasto na zdjęciach wygląda jakby było uprzątnięte, pozbawione czegoś lub kogoś, jak mieszkanie, do którego nie wprowadził się jesz­ cze żaden nowy lokator. To zabiegi fotografii surrealistycznej, takie umieszczenie sceny, aby pokazać uczucie dystansu, rela­ cję pomiędzy człowiekiem a tym, co go otacza. To daje otwar­ te możliwości, by pod spojrzeniem naszych oczu cała intym­ ność została objawiona poprzez rozświetlenie detali.31 nia zdjęć staje się jej tematyka, ujm ująca przede wszystkim człowieka w jego własnym otoczeniu, jak i wspólne doświadczenie nostalgiczności istnienia dy­ stansu czasowego. A k cen t położony na „etnograficz­ ność” fotografii oznacza wyjście poza ograniczenia m a­ teriałowe fotografii etnograficznej i stanowi pewną in ­ terpretacyjną tezę na tem at sposobu użytkowania fo­ tografii np. amatorskiej czy pamiątkowej. Być może dla wyjaśnienia problemów byłoby właści­ we podejście hermeneutyczne, w którym fotografie ko­ mentuje się, nie wiążąc ich jedynie z empirycznym od­ zwierciedleniem danej rzeczywistości, ale faktem, iż „[...] każdy obraz może być odczytywany i interpretowa­ ny na wiele równoprawnych sposobów, wynikających ze społecznych, kulturowych i indywidualnych różnic po­ między nadającymi mu znaczenie podmiotami”.28 Fotografia jest więc tyleż źródłem wiedzy o przeszło­ ści, co o jej wyobrażeniach, przedstawieniach, sposobach układania narracji, a może w jeszcze wyższym stopniu po­ winna być traktowana jako źródło poznania historii sa­ mych wyobrażeń i ich standardów. Fotografia stała się twórcza na różnych poziomach; początkowo bardziej in­ tuicyjnie niż rzeczowo. Początkowo rzecz rozgrywała się - wedle dzisiej­ szych standardów rozdzielania domen wiedzy - między malarskością fotografii a obiektywizmem „naukowe­ go” dokumentowania. Obie kategorie zdjęć dają się jednak odczytywać właśnie w kategoriach „etnograficzności” fotografii. Racjonalny wybór stylu w foto­ grafii nie do końca ostatecznie wpływa na jej walor „entograficzności” - ostatecznie jest to przede wszyst­ kim kwestia wyboru, i to osobistego. Fotografie Eugene’a A tgeta to unieruchomiony obraz w pamięci, o sposobie bycia ludzi w otaczającej ich rzeczywistości, pamięci o ulicach, domach, wnę­ trzach - odchodzących w przeszłość. Poznawaniu przedstawionej przez niego rzeczywistości towarzyszy pozorny nastrój ciszy i bezruchu - dający swobodę re­ jestracji i interpretacji przeszłości. Zdjęcia Robione z wysokości oczu, nie ukazują wymyślnych wi­ doków z góry lub z dołu. Ale nasyca je osobliwa atmosfera. Opustoszałe uliczki, zabawne frontony sklepików, sztywno upozowane postacie pogrążone w jakiejś hipnotycznej ciszy i bezruchu.32 Powstanie dokumentu nie dzieje się przez przypadek [...] widoczne jest, w wyborze sposobu poruszania się, w wyborze chwili, obsesyjne zainteresowanie konkretnym incydentem, z którego na własne ryzyko wysnuwamy szersze uogólnienie, wbrew temu, co rzeczywiście oglądamy.33 Inny, nie mniej wyrazisty, przykład stanowią foto­ gramy Louise Boyd (z czwartej dekady X X wieku), które uznać można ze względu na realizację założeń „etnograficzności” za studium dokumentujące odcho­ dzący w przeszłość kulturowy obraz polskich kresów. Tematem jej zapisu był „[...] przede wszystkim czło­ wiek, jego mieszkanie, praca, otoczenie, w którym ży­ je - osada, wieś, plac targowy w miasteczku, pole, dro­ ga”.34 Kryterium jej tematów i fotografowanych przed­ V stawień była archaiczność, tradycyjny, dawny styl ży­ „Portrety” świata cia. Jej zdjęcia charakteryzują się dużą spontaniczno­ ścią ujęcia, brakiem upiększania (przez dodawanie po­ O „etnograficzności” fotografii świadczy pewna ich szczególnych rekwizytów), stara się świadomie i z pre­ osobliwość - na takie zasługują niektórzy przedstawi­ medytacją nie inscenizować danej jej rzeczywistości ciele fotografii twórczej. Fotograf staje się świadkiem zgodnie z przyjętym osobistym programem badawczym - zapisem fotograficznym znikających obrazów życia. dziejącej się rzeczywistości, a dalej fotografowie „[... ] [...] obrazem rzeczywistości jest coś w rodzaju dokumen­ tu; [...] Odnaleźć możemy w nim ślady ludzi, przedmiotów i zjawisk, które są dowodami istnienia tego świata, beż względu na to, czy dotyczą epok minionych czy czasów obec­ nych. Obraz rzeczywistości jest odbiciem tej rzeczywistości, jakby jej zmaterializowanym „odciskiem”.29 98 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII Wówczas dopiero mogłem zrobić to zdjęcie: siedzą na pry­ czy, z jednej strony młode małżeństwo, z drugiej strony małżeń­ stwo starsze - to rodzice widocznie któregoś z tych małżonków - i w kołysce z wikliny buja się dziecko, oni kołyszą... 41 Malownicze ujęcia przytulnych drewnianych chat, polnych dróg, wiatraków stojących jakby na straży wśród szachownicy pól, czółen popychanych długim drągiem, pły­ nących wśród rozlewisk, wieśniaków w barwnych ludowych strojach, to obrazy należące do przeszłości.35 Robiąc te zdjęcia etnograficzne, miałem właśnie to na uwadze, że przyjdzie czas, że tego nie będzie, że to się zmie­ ni, że ewolucja stopniowo następuje w każdej dziedzinie ży­ cia... znakiem tego jeszcze tyła ta kurna chata. Ale byłem przekonany, ze tej kurnej chaty też wkrótce nie będzie. I z ze­ wnątrz miałem sfotografowaną tę kurną chatę, ale tego zdję­ cia nie mam...[...].42 Osobliwością w tym względzie stała się także foto­ grafia Jana Bułhaka. Jego twórczość najchętniej rozpi­ suje się za pom ocą interpretacyjnych haseł: pseudoimpresjonizm - fotografia ojczysta - fotografika. [... ] z tej nowej wówczas perspektywy zbliżenia, wzięła się moda fotografowania tematów powszednich, ujrzanych z bliska, jakby mimochodem.36 Fotografia staje się ważna nie ze względu na treść, ale komunikat, którym jest. Komunikat ten traktuje o fragmentach rzeczywistości, która była, ale jest też mocnym potwierdzeniem jej minionej obecności. A u­ ra w fotografii (jej odbiorze) pojawia się w miarę, jak rośnie dystans czasowy, fotografia staje się „pamiątką”,43 o coraz bardziej nostalgicznych przesłaniach. W takiej sytuacji zawsze tworzyć się będzie napięcie pomiędzy realnością a abstrakcją - zdjęcie konserwuje wszak tylko chwilę, pozostaje więc skrawkiem, okru­ chem opowiedzianego zdarzenia. D la nowej formy fotografiki rozumianej jako „sztuka fotograficzna” oddano do dyspozycji obiekty­ wy miękkorysujące, które zapis fotograficzny upodob­ niały do obrazu malarskiego. W swojej konsekw encji opierająca się i nawiązująca do stylistyki malarskiego obrazowania, mimo swej niekonw encjonalności stała się źródłem o... - źródłem/dokumentem tworzącym wizję bardziej osobistą, jakby umyślnie sprowadzoną i zamykającą się w przedstawieniu przemijającego zdarzenia.37 W ielbiciele twórczości Bułhaka - „ary­ stokraci sztuki - fotografiki” - zapatrzeni w dzieła przeszłości wykorzystywali stały zakres tematyczny: pejzaże, architekturę, martwe natury, sceny rodzajo­ we, portrety - pełne zdrowej prawdy przeżywania ży­ cia - nie było tam m iejsca na rzeczowość i ponurość - obie bolesne. Nie chodziło o nadmierną narracyjność zdjęcia (stąd może inny stosunek do czasu i prze­ strzeni), ale w r a ż e n i e - powstałe naturalnie „w błysku chwili”. To rodzaj akcji artystycznego doku­ mentowania W ilna - forma raczej bezosobowej doku­ m entacji, a potem szerzej - projekt „Fotografii Ojczy­ stej” - pobudzającej wyobraźnię. Wszystko zamykało się wokół człowieka, architektury, typowych „wido­ ków” - to, co specyficzne i reprezentacyjne, za każ­ dym jednak razem rzeczywistość stawała się przetwo­ rzona, a reprodukcja świata otaczającego, „[...] jako jej nowa, niepowtarzalna kreacja, będąca interpreta­ cją a nie zapisem krajobrazu”.38 [... ] nieoczekiwane wrażenia [... ] - z całą ostrością przy­ wołują minione zdarzenia i ich emocjonalną aurę, pozwala­ jąc na ponowne przeżycie przeszłości.44 W takim psychologicznym czy egzystencjalnym sensie fotografia zawsze posiadać będzie wartość m a­ giczną, zawsze będzie tajemniczym komunikatem - ta­ jemniczym bo podanym do interpretacji. Zdjęcie to niekwestionowany dowód i niekwestionowana tajemnica:45 jak było naprawdę? Obraz fotograficzny to medium subiektywne przez znaczenia nadawane fotografii zdjęcia stają się rozwiązywaniem zagadki. Fotogramy będąc przedłuże­ niem naszych zmysłów, są niejako „zaproszeniem” do zgłębienia tajem nicy i rozpoznania przeszłości z punk­ tu widzenia konkretnego kodu. To jak otwieranie drzwi, do których dobrać należy odpowiedni klucz. Każda bowiem fotografia może ukrywać nieskończoną ilość wątków układających się w obszerne relacje. „[...] nigdy nie był to po prostu zwykły długi rząd wyładowanych pudeł [...]46” - każde zdjęcie stawało się niepowtarzalnym wydarzeniem; było czymś więcej. Fotografia będąc komunikatem, narzuca swoim odbiorcom sugestię o dom inacji funkcji referencyjnej. To, co najbardziej pociąga, a to zatrzymanie twarzy, za­ trzymane w dzianiu się zdarzenie, jakby ciągnące się w oddali, a jednak zatrzymane schody, ulice, szeregi wystaw sklepowych, cienie przemykających, a jednak zatrzymanych ludzi... I jeszcze jedna opowieść: W trzydziestym czwartym i trzydziestym siódmym roku wykonałem zdjęcia etnograficzne aparatem Kodak Retina w gminie Piaski, nad jeziorem Białym, Czarnym i Sporowskim. Do fotografowania Polesia zachęcił mnie Jan Bułhak znany, bardzo zacny fotografik, który utrwalał wszystko, co ginęło. Często czytałem miesięcznik „Fotografia”, gdzie za­ chęcał uprawiać fotografię rodzimą i fotografować to, co mi­ ja bezpowrotnie. I czytając te jego zachęcenia, zdecydowa­ łem, że ja też coś takiego zrobię.39 To, na co liczymy, czego oczekujemy, jest potrzebą - czę­ sto nieuświadomioną - dotarcia do prawdy o tamtych zda­ rzeniach, potrzebą przywołania przeszłości, dotknięcia jej, magicznego dotknięcia w zdjęciu.47 Więc pojechałem rowerem do odległej o trzydzieści pięć kilometrów bardzo zacofanej dzielnicy, Polesia nawet: gmina Piaski. W tej gminie było największe zacofanie.40 99 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII Przypisy Najprostsza fotografia może przerodzić się w fascy­ nujący dokument, stając się tym samym źródłem 0 przeszłości, prawie dotykalnej. 1 J. Lewczyński, F otografia i co dalej..., „Prace Naukowe. W y ch o ­ wanie A rtystyczne” t. V I, Częstochow a 1997, s. 27 2 M . Szulc, Fotografia n a usługach etnografii. M ateriały d o bibliogra­ fii fotografii polskiej, W rocław 1955, s. 13 Otwiera cały świat ekspresji i komunikacji, oddana do dyspozycji pojedynczej, twórczej indywidualności. [...] Obiektyw otwiera się i zamyka, przepuszczając w tej krótkiej chwili jedynie drobniutki promień światła, a potem... staje się cud.48 3 Tamże, s. 13. 4 Problem atyka m etodyki opisu, ale też jego statusu, stanowiła istotny w ątek w refleksji estetycznej schyłku X IX wieku, por. np.: D. Korw in-Piotrow ska, Problem y poetyki opisu prozatorskie­ go, Kraków 2 0 0 1 ; H. M ichalski, Przestrzeń przedstaw iona. Szkice Fotografie pełne są historii - opowieści o wszyst­ kim. Powstałe obrazy fotograficzne, „[...] wynurzają się jak pojedyncze punkty czy pojem niki pam ięci”.49 Praktykowanie fotografii, gromadzenie fotograficz­ nych wizerunków świata kształtować mogło samą świadomość fotografa. Tak rozumiana fotografia ma nas nakierowywać, jej z poetyki mim esis w pow ieści X IX -w ieczn ej, Warszawa 1999 5 M. Szulc, dz. cyt., s. 17 6 Cyt. za: F. K reek, R ozm aitości, „Lud” 1899, t. 5, s. 3 92 7 M. Szulc, dz. cyt., s. 17 8 Kw estie re lacji fizjonom icznej lektury człowieka z poetyką przedstawienia typów ludowych w ikonografii etnograficznej stanow ić będzie przedmiot odrębnego opracow ania; będzie to m iało istotn e znaczenie dla charakterystyki fotografii w kon cep­ c ja c h etnograficznych schyłku X IX wieku i początku wieku X X . twórca nawet podświadomie zmusza i prowokuje wi­ dza, „[...] którego postrzeganie jest przypadkowe i ch a­ otyczne, aby przestał kręcić bez celu głową i oczami”.50 Zob. np. C. G. Lavater, Z asady fizyognom iki i frenologii. W ykład popularny o pozn aw an iu ch arakteru z rysów twarzy i kształtu gło­ w y przez A . Ysabeau, tłum . W ł. Noskowski, Warszawa 18 8 3 . Por. także, Z. Libera, W stęp do nosologii, W rocław 1996 Po zamknięciu albumu fotograficznego pozostaje 9 Od momentu uwiecznienia czyjejś twarzy na zdjęciu pa­ mięć o niej staje się niepotrzebna. Zarazem jednak pamięta­ my o tej twarzy tylko dlatego, że zachował się jej ślad w al­ bumie.52 10 U. Czartoryska, Przygody plastyczne fotografii, Warszawa 1965, s. 19 11 D. Davis, F otografia ja k o kultura, tłum . R . Drzew iecki, „Fotogra­ fia” 1980, nr 2, s. 22 12 J. M ierzecka, C zym jest fo to g ra fia ?, Warszawa 1985, s. 7 13 D. Davis, dz. cyt., s. 29 14 Por.: Przełom antypozytywistyczny w polskiej św iadom ości kulturo­ w ej k oń ca X IX w ieku , pod red. T Bu jn ick iego i J. M aciejew skie­ go, Warszawa 1986 15 Por.: A . Sob ota, S zlachetn ość techniki. A rtystyczne dylem aty fo to ­ grafii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2 0 0 1 , s. 4 6 -4 7 16 Por. np.: A . Chalm ers, C zym jest to, co zw iem y nauką?, przeł. A. 17 Kw estie zależności fotograficznych przedstawień od konw encji C hm ielew ski, W rocław 1993 Fotografia z drugiej połowy X IX i przełomu X IX 1 X X wieku zawiera coś, co można by rozumieć jako „odrealnienie” świata, będące jednak poszukiwaniem jego „istoty”. Jej zniekształcenia wynikające z możli­ wości technicznych, a raczej ich braku, stają się wyróż­ nikiem jej „magiczności”, tajem nicy rejestrowanego świata. Obrazy przybierają status obrazów zanikają­ cych - stąd następstwem tego staje się zanikanie gra­ nicy: obraz i świat. Może więc fotografia zatracać swój związek z rzeczywistością (jest swoim sim ulacrum ).51 Oglądanie zdjęć z przeszłości to proces przypominania świata już zamkniętego, nieobecnego. Zob. np. recep cję poglądów A . Sch op en h au era: J. Tuczyński, S chopen hau er a M łod a Polska, G dańsk 1969 w odbiorcy wrażenie spotkania śladu rzeczywistości dokumentu zaistniałej chwili - sytuacji przypadkowej lub zaaranżowanej; obraz - niczym Proustowska mag­ dalenka - inicjuje wyprawę w obszary „utraconego czasu”. Różni się od niepochwytności smaku ciastecz­ ka uobecnieniem osiąganym dzięki „faktyczności” te­ go, co przedstawione. Patrząc, nie trzeba wyobrażać sobie, ponieważ to, co było, jest po prostu widziane. Skutkiem jest anektowanie tych śladów do sfery n a­ szych trw ałych obrazów rzeczywistości. Fotografia „przypomina” w takim wypadku „jak było”. „żywych obrazów” wymagają dopiero bliższych studiów, por. na te n tem at: M. Komza, Żywe obrazy. M iędzy sceną, obrazem i książką, W rocław 1995 18 Por.: R . de la Sizeranne, C zy fo to g ra fia jest sztuką, „O bscura” 1983, nr 4, s. 15; A . Sobota, S zlachetn ość techniki. A rtystyczne dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 20 0 1 , s. 8 4 -8 5 . 19 Por.: np. J. Clifford, T ożsam ość w M ashpee, [w:] tenże, K łopoty z kulturą. D w udziestow ieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. Ewa Dżurak i in., Warszawa 2 0 0 0 20 Por.: R . Barth es, Św iatło obrazu , przeł. J. Trznadel, Warszawa 21 K . O lech n ick i, A ntropologiczne p en etracje w izualnych przestrzeni 1996, s. 129-1 3 1 rzeczyw istości, „Kultura i Sp ołeczeństw o” 2 0 0 0 , nr 4, s. 110 22 Z. Toczyński, P raw da w fotografii ja k o kategoria estetyczna, [w:] Film i kultura współczesna, pod red. J. Plisieckiego, Lublin 1996, s. 25. 23 K. O lech n ick i, dz. cyt., s. 112 24 Ta sakralizacja przedstawienia widoczna jest zwłaszcza w dawnych fo­ tografiach pamiątkowych (Zob. R. Sulima, A lbum „cieni”. Słowo i fo ­ tografia w kulturze ludowej, [w:] tenże, Słowo i etos, Kraków 1992), z których część trafiała nawet do „dekoracji” nagrobków; zob.: K. Ku­ Ale jednocześnie jest jego dotknięciem. „Pamięcią widzialną”53 o przeszłości. Obraz ma ukrytą wiado­ mość. W pamięci pozostają nam fotograficzne kadry, z których budujemy obraz przeszłości. Fotografia do­ pomina się o swoje przetrwanie, o to, by wiecznie wskrzeszać świat, który odszedł.54 biak, W okół fotografii nagrobnej, „Polska Sztuka Ludowa” 1986, nr 1-2 25 Tamże, s. 1 1 6 -1 1 7 26 S. Sontag, O fotografii, przeł. S. M agala, Warszawa 1986, s. 113 27 L. M. Henny, T h eory an d Practice o f Visual Socjology, „Current Socjology” 1986, t. 34 , nr 3 ; cyt. za: K . O lech n ick i, A n trop olo­ giczne p en etracje w izualnych przestrzeni rzeczyw istości, „Kultura i Społeczeństw o” 2 0 0 0 , nr 4, s. 116-117 100 �Magdalena Sztandara ♦ O „ETNOGRAFICZNOŚCI” FOTOGRAFII 28 G. Przyborek, D w a obrazy rzeczywistości, „Photographica” 1997, 43 z. 1, s. 39 29 M. Zalewski, Form y pam ięci. O przedstaw ianiu przeszłości w p o l­ skiej literaturze w spółczesnej, Warszawa 1996, s. 38 U. Czartoryska, Portret fotograficzny, [w:] N o w e m ed ia w kom u ­ 44 Por.: S. Sontag, dz. cyt., s. 107 nikacji społecznej w X X w ieku , pod red. M . Hopfinger, Warszawa 45 W. B en jam in , dz. cyt., s. 23 2 0 0 2 , s. 62 46 30 W. Benjam in , [w:] Paris. Eugène A tget 1 8 5 7 -1 9 2 7 , oprac. A . 31 A . Ligocki, Czy istnieje fotografia socjologiczna?, Kraków 1987, s. 51 Krase, red. H. Ch. A dam , K ö ln 2 0 0 0 , s. 23 Z. Toczyński, P raw da w fotografii, [w:] N o w e m ed ia w kom u n ika­ cji społecznej..., dz. cyt., s. 57 47 B e n n eto n O liviero Toscani, cyt. za: J. Kurowicki, F otografia j a ­ ko zjaw isko estetyczne, T oruń 1999, s. 10 32 D. Davis, dz. cyt., s. 24 33 S. G. M ikoś, W stęp, [w:] L ou ise A rn er B oyd, Kresy. Fotografie A m a teu r P hotographer, [w:] A N ew H istory o f P hotography, K o­ z 1 9 3 4 roku , Kraków 19 9 1 , s. 10 lonia 1988, s. 3 5 5 . Cyt. za: A . Sob ota, Szlachetność techniki. A r ­ 34 Tamże, s. 12 tystyczne dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2001, 35 U. Czartoryska, Przygody plastyczn e..., s. 13 36 Por.: J. Busza, W ob ec od biorców fotografii, W arszawa 1990, s. 13 37 J. Kucharska, Ja n B u łh a k - inw entaryzator W ilna (1 9 1 2 -1 9 4 4 ), „Prace N aukowe. W ychow anie A rtystyczne”, t. V I, C zęstocho­ 48 s. 62 49 A . Sob ota, Szlachetność techniki. A rtystyczne dylem aty fotografii w X IX i X X w ieku , Warszawa 2 0 0 1 , s. 8 9 50 Por.: M . M ichałow ska, O dnow ienie p am ięci —fo to g ra fia w o b ec n o ­ w ych m ediów , „Sztuka i Filozofia” 2 0 0 0 , nr 18, s. 9 5-97 wa 1997, s. 36 38 E. Perego, In im ate M om ents and S ecret G ardens. T h e A rtist as J. Szymańczyk, Jestem fotog rafem , oprac. A . Engelking, „Polska 51 Tamże, s. 100 Sztuka Ludowa. K onteksty” 19 9 2 , nr 3 -4 , s. 193 52 Por.: tam że, s. 105 39 Tamże, s. 193 53 Por.: R . Barth es, Św iatło obrazu, przeł. J. Trznadel, Warszawa 40 Tamże, s. 193 1996: Fotografia m a w sobie m oc wskrzeszania, stanow i „m iste­ 41 J. Szymańczyk, Jestem fotog rafem , przygotowała do druku A . E n ­ rium w spółistnienia” przeszłości i teraźniejszości w jakim ś „po­ gelking (dokończenie), „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty” rządku metafizycznym”. 19 9 3 , nr 1, s. 5 8 -5 9 42 Pam iątką obdarzoną znaczeniam i, o ja k ich pisał H . G. Gadamer, P raw da i m etod a. Zarys herm eneutyki filozoficzn ej, przeł. B. Baran, Kraków 1993, s. 163 A fganistan. Lale. Szkoła. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 101 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f1d1bf8e00b0f721dbbdb1dd584bf85.pdf 4ace723c9a92d5224e7258daa71c9287 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5328 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4949 Title A name given to the resource O istocie słowa w obliczu choroby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.102-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARCIN KAFAR 0 istocie Słowa w obliczu choroby Uwagi na marginesie lektury Stanąć na nogi Olivera Sacksa 1 To jest wasze życie Małgorzaty Baranowskiej Choroba jest nocną półkulą życia, naszym bardziej uciążliwym obywatelstwem. Od dnia narodzin każdy z nas posiada jakby dwa paszporty - przynależy zarówno do świata zdrowych, jak i do świata chorych. I choć wszyscy wolimy przyznawać się tylko do lepszego z tych światów, prędzej czy później, chociażby na krótko, musimy uznać również nasz związek i z tym drugim. Su san Son tag Metafora, „nowe słowo” i literatura choroby W drugiej połowie lat 70. Susan Sontag napisała esej zatytułowany Illness as Metaphor (Choroba jako metafora). Tekst ten, gdy spojrzymy na niego z per­ spektywy minionych kilkunastu lat, stanowi podwali­ ny pod wyraźnie już dziś zaznaczoną ścieżkę współcze­ snej humanistyki, związaną z badaniam i nad metaforyzacją choroby. Sontag zebrała w nim bogaty materiał literacki oraz sięgnęła do tekstów kultury popularnej, a także źródeł historycznych z ostatnich dwóch stule­ ci, aby prześledzić rolę metafor choroby w budowaniu jej kulturowych obrazów i moralnych konsekwencji utraty zdrowia. Punktem wyjścia rozważań amerykań­ skiej pisarki jest teza, iż choroby podlegają procesowi metaforyzacji, w trakcie którego tracą wymiar czysto biologiczny, stając się społeczno-kulturowymi konstruktami. Jako takie są nie tylko figurami retoryczny­ mi, ale nadto mają wartość głęboko poznawczą i silnie wpływają na wiedzę o świecie. Sontag, z diagnozą osoby chorej na raka, rozważa konsekwencje uruchomienia metaforycznego dyskur­ su dotyczącego jej własnej choroby, stwierdzając: „Tak długo, jak długo ta właśnie choroba traktowana bę­ dzie jako podły, niezwyciężony drapieżnik, a nie po prostu jako choroba, większość ludzi cierpiących na raka rzeczywiście będzie upadała na duchu, poznając diagnozę. Rozwiązanie nie polega bynajmniej na tym, by przestać mówić chorym na raka prawdę, lecz by zmienić podejście do samej choroby, by dokonać jej demistyfikacji”. [Sontag, 1999, s. 10-11] A utorka M e­ tafory realizuje swój postulat, szkicując społeczne wy­ obrażenia raka, kontrastując je z wyobrażeniami gruź­ licy, co pozwala, jej zdaniem, wyróżnić wzajemnie przecinające i nakładające się na siebie linie m etafo­ rycznego porządku obu tych chorób. Najbardziej charakterystyczna z nich, jak się wyda­ je, ukryta jest w warstwie językowej. Oxford English Dictionary, na który powołuje się Sontag, odnotowuje pierwsze użycie znaczenia słowa consumption na okre­ ślenie gruźlicy płuc już w 1398 r. (obecnie trzy podsta­ wowe znaczenia tego słowa w języku angielskim to: konsumpcja, spożywanie oraz właśnie gruźlica). To sa­ mo źródło wskazuje wczesną (1528 r.) figuratywną de­ finicję raka jako czegoś, co „nadgryza, koroduje, nisz­ czy i z wolna, potajemnie konsumuje” [Sontag 1999, s. 13]. Wspólny zespół metafor jeszcze stosunkowo niedawno organizował kulturową przestrzeń wyobra­ żeń na tem at gruźlicy i raka. Obie te choroby były „opisywane” jako „proces, w którym ciało poddane jest konsumpcji” [Sontag 1999, s. 14], do czasu poja­ wienia się mniej więcej w połowie X IX w. wiedzy o p a­ tologii komórek i ustaleniu w 1882 r., że gruźlica ma podłoże bakteriologiczne. O d tego momentu daje się zauważyć rosnący z upływem lat rozbrat metaforyki gruźlicy i raka. O ile mitologia tej pierwszej mieści się w modelu romantycznym (gruźlica to choroba nam ięt­ ności, miłości i „wewnętrznego żaru” przedstawianych jako dezintegracja oraz towarzysząca jej hiperaktywność przeplatana momentami bezczynności, co osta­ tecznie prowadzi do śmierci), o tyle wyobrażenia raka umiejscawiają go w kręgu szkodliwych działań społe­ czeństwa industrialnego (rak to choroba „tłumionych uczuć” i „obcych sił”, które podstępnie przenikają cia­ ło i ujawniają się np. jako guz czy narośl). Pojawienie się w latach osiemdziesiątych A ID S da­ ło Susan Sontag możliwość dopisania suplementu do Illness as Metaphor. W 1989 roku publikuje ona esej A ID S and Its Metaphor, w którym odtwarza kulturowe obrazy tej wówczas jeszcze całkiem nowej choroby. A ID S oplatają metafory inwazji „obcego elementu”, intruza podbijającego ciało przez osłabienie czy też całkowite zniszczenie systemu odpornościowego orga­ nizmu. N a arenę wkraczają również różnego typu m e­ tafory nieczystości (co wiąże się ściśle ze stygmatyzacją zapadających na tę chorobę) i, ubrane w nową szatę, metafory plagi i zarazy, uruchamiane we wcześniej­ szych wiekach przy okazji ujawnienia się wielkich epi­ demii, takich choćby, jak cholera czy dżuma. Jak wspomniałem wyżej, publikacje Susan Sontag okazały się podatnym gruntem dla dalszych pogłębio­ nych badań nad metaforyzacją choroby, które prowa­ dzono przez ostatnie kilkanaście lat głównie w krajach Europy Zachodniej i Stanach Zjednoczonych. Wśród szeregu prac wszechstronnie omawiających tę tematy­ kę1 znalazły się również studia, których autorzy odno­ 102 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY także przedmiotem wnikliwych analiz innego przed­ stawiciela fenomenologii - Maurice Merleau-Ponty’ego, który za podstawę swych dociekań przyjął ka­ tegorię percepcji. Znaczenie problemu związków, jakie tworzą się między świadomością a cielesną obecnością, dostrzegli również polscy badacze. Barbara Skarga w szkicu Metafizyka obecności a metafizyka śladu mówi o ciele, że jest ono „ontologicznym źródłem obecno­ ści” , jest jakby „obecnością nieustanną” , a tym, co po­ woduje przerwanie absolutnej obecności, jest odkry­ w ająca ją świadomość, która wywołuje szczelinę w cza­ sie pełnej obecności. „Świat, który mnie otacza, może się zmieniać, m ijają wydarzenia, m ijają spotkane rze­ czy i ludzie. Myślą mogę za nimi podążać, choć nie mogę biegu ich zatrzymać. Cieleśnie jednak jestem tu w obecności takich, a nie innych rzeczy, zjawisk, któ­ re na mnie działają, pobudzają, widzę je, słyszę, doty­ kam ich. To przez świadomość wdziera się odroczenie, odwleczenie, opóźnienie, to świadomość powoduje odsunięcie obecności, to przez nią rodzi się pęknięcie w przeżywanym czasie” [Skarga, 2002, s. 51]. Trudno jest jednak wyznaczyć granicę między cielesnym byto­ waniem a świadomością o nim, gdyż płaszczyzny te ści­ śle zazębiają się, czy wręcz przenikają się nawzajem, prowadząc jakby nieustanny cichy dialog. Zdarzają się często sytuacje, kiedy cielesność bierze bezwzględnie górę nad świadomością, zmuszając ją do poddania się m om entalności trwania tu i teraz. Takie chwile przy­ chodzą wraz ze skrajnymi stanam i odczuwania, takimi jak np. wielka rozkosz czy ból. „W ich obecności pogrążamy się bez reszty - mówi Barbara Skarga. To, co obecne, staje się dla nas jedy­ ną rzeczywistością, a czas skupia się niemal w jednym punkcie. «Sytuację wyjątkową - pisze Levinas w której zawsze przyszły ból staje się teraźniejszy, w której osiągamy granicę świadomości, przynosi cier­ pienie zwane fizycznym. Ból wbija nas wtedy w byt»” [Skarga, 2002, s. 52]. Kiedy ból łagodnieje lub całkiem odchodzi, na jego miejsce ponownie wkracza świadomość, która często objawia się na zewnątrz w postaci niosącego różnorakie przesłania Słowa. „Nowe słowo” Virginii Woolf należy właśnie do owych słów pierwszych, najbardziej istot­ nych, których doniosłość wyznaczana jest skrywaną w nich zdolnością przekraczania na pozór nieprzekra­ czalnego, docierania do centrum, do źródła rzeczy leżą­ cych po tej „drugiej stronie” ; „nigdzie słowo tak wiele nie znaczy, jak w tle świata «p r z e d s ł o w n e g o», w świecie przedpiśmiennym, a więc w rzeczywistości «na granicy» słowa. - mówi Roch Sulima - Nigdzie nie jest słowo tak wyraźne, tak «obce» światu (obce, bo chciałoby ten świat w sobie zamknąć i zastąpić), jak właśnie «na granicy» świata przedsłownego” [Sulima, 2001, s. 160]. M usimy jednak pam iętać, iż aby Słowo przemówi­ ło pełnią siebie, aby stało się brzemienne, nie wystar­ czy, że zostanie uświadomione czy też po prostu wypo­ szą się do kwestii inicjalnego momentu powstawania metafor chorób oraz do roli, jaką odgrywa słowo jako takie w obliczu stanów granicznych, chorobowych. Problem ten wskazuje m.in. Deborah Lupton w synte­ tyzującej pracy pt. Medicine as Culture. Illness, Disease and the Body in Western Society. Brytyjska badaczka metaforę postrzega w duchu ję­ zykoznawstwa kognitywnego, przypisując jej rolę epistemologicznego narzędzia służącego konceptualizacji świata i definiowaniu pojęć ujmujących rzeczywistość. [Lupton, 2001, s. 55]. Tak rozumianą metaforę cechu­ je duży potencjał sensotwórczy, zasadzający się na skry­ wanym w niej naddatku znaczeniowym, dzięki które­ mu „przekracza [ona - M. A . K.] dosłowność, i w ten sposób potrafi ujawnić to, co mogło być zakryte” [Skar­ ga, 2002, s. 76]. Tę jej cechę w wyrazisty sposób ujaw­ nia kontekst choroby. Odsłania on bowiem przed nami obszary doświadczenia podmiotowego trudnego do określenia przy użyciu potocznych słów, w ramach ich podstawowych znaczeń. Zderzenie języka z doznaniami skrajnymi, takimi jak ból i nieodłącznie z nim związane cierpienie, obnaża lingwistyczne niedoskonałości, któ­ re może „nadrobić” właśnie metafora lub tak zwane „nowe słowo” (jego funkcję pełni niekiedy także sama metafora), o którym wspomina m.in. cytowana przez Lupton Virginia Woolf w eseju On Being Ill. „W angielskim, który tak swobodnie przedstawia myśli H am leta i tragedię Leara - powiada Virginia Woolf - nie m a żadnych słów opisujących drżenie czy ból głowy. Kiedy zakochuje się zwykła uczennica ma ona w zanadrzu Shakespeare’a czy Keatsa, gdy chce wyrazić swe uczucia; ale pozwólmy spróbować cierpią­ cemu pacjentowi opisać doktorowi ból [sic] głowy, a zobaczymy, jak język straci nagle swą moc. Nie znaj­ dziemy w nim nic gotowego. Pacjent będzie zmuszony wykuwać słowa samodzielnie i, trzymając w jednym ręku ból, a w drugim grudkę czystego dźwięku (jak, być może, czynili kiedyś mieszkańcy wieży Babel), zde­ rzać je ze sobą do momentu, kiedy w końcu pojawi się całkiem nowe słowo2 [podkr. - M. A . K .]” . Angielska powieściopisarka, wypowiadając wyżej przytoczone słowa, kieruje nas ku szerszemu proble­ mowi językowego wyrażania cielesnego doświadczenia bycia w świecie albo, mówiąc językiem Georges’a Bataille’a, werbalizacji wewnętrznego doświadczenia. Stąd bardzo blisko już do kwestii relacji, jaka zachodzi między ciałem pojmowanym jako czysta forma egzy­ stencjalna a - sytuującą się już na innym poziomie świadomością tego ciała i związaną z nią refleksją nad nim. W iadomo, iż problematyką tą zajmowała się filo­ zofia, w szczególności zaś fenomenologia. O ciele ży­ wym (Leib) pisał Husserl, przeciwstawiając je ciału czującemu i odczuwalnemu (Körper). Dzięki temu ostatniem u człowiek w pełni istnieje, czy lepiej powie­ dzieć: jest obecny w otaczającym go świecie, a tym, co wyznacza granice tego świata, są zmysły. Ciało postrze­ gane w perspektywie jego kontaktów ze światem było 103 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY wiedziane. Powinno ono bowiem zostać posiane na płodnym gruncie. Bodaj najbardziej żyzną (choć z pewnością nie jedyną) ziemią dla Słowa jest oczywi­ ście literatura, gdzie Słowo kiełkuje, wzrasta i jak drzewo rodzi owoce - objawia się jako poezja, myśl, opowieść, narracja - pełniące funkcję nośników ukry­ tych znaczeń. Czasam i zdarza się napotkać literaturę, która w sposób bardziej lub mniej zamierzony przez jej au ­ torów staje się świadectwem ich życia. Słowa wów­ czas wypowiadane zyskują dodatkow ą wartość: uchy­ lają rąbka tajem nicy człowieka w plecionego w histo­ rię zdarzeń codzienności. Taka wyrażona literacko hi­ storia codzienności przypomina swoistą antropologię „człow ieka w ew nętrznego” , an tropologię, której przedmiotem poznania staje się włączony w dram at w łasnego życia czujący i doświadczający podmiotosoba. W taki właśnie sposób przemawiają do mnie dwa teksty, na podstawie których będę prowadził roz­ ważania w dalszej części mego szkicu. Chodzi o S ta­ nąć na nogi O livera Sacksa i To jest wasze życie M ał­ gorzaty Baranowskiej - książki powstałe na kanwie osobistych przeżyć związanych z chorobą przewlekłą (To jest wasze życie) i wypadkiem skutkującym kilku­ nastoletnim i zaburzeniami psycho-fizycznymi (Sta­ nąć na nogi). Obie wspomniane prace pokazują, jak niezwykle istotną rolę odgrywa Słowo w kontekście choroby. Słowa odnajdywane w postaci różnych figur literackich i zabiegów pisarskich w twórczości angiel­ skiego neurologa i polskiej badaczki wyobraźni surre­ alistycznej stają się, zależnie od potrzeby, zarówno środkiem heurystycznym (przyczyniają się m.in. do budow ania wiedzy o chorobie), jak i terapeutycznym czy katartycznym (dają np. możliwość ostatecznego rozprawienia się z traumą, jak stało się to w przypad­ ku autora Stanąć na nogi, czy też, co pokazuje M ałgo­ rzata Baranowska, służą przełamywaniu udręki bole­ snej powszedniości). Uważna lektura Stanąć na nogi i To jest wasze życie oraz innych tekstów, na różne sposoby korespondujących z nimi, skłania także do namysłu nad sam ą w artością „oddaw ania głosu” lite­ raturze tam, gdzie zachodzi potrzeba utrzymania lub przywrócenia integralności cielesno-duchowej kon­ kretnego człowieka, zawieszanej lub często nawet bezpowrotnie traconej w obliczu choroby. Literatura miałaby tutaj, w moim przekonaniu, podw ójną wy­ mowę: po pierwsze, zalążek jej sensu rodziłby się już w samym procesie pisania, jako działania chroniące­ go przed kompletnym rozpadem pod wpływem cho­ roby (rys ten jest niezwykle wyraźny w To jest wasze życie), po drugie, przyjmowałaby na siebie rolę narzę­ dzia służącego kontem placji (realizującej się w czyta­ niu i rozmyślaniach) zmierzającej w kierunku odn a­ lezienia w niej np. autentycznego filara moralnego czy źródła nadziei i prawdy. Przyjrzyjmy się bliżej tym kwestiom, odnosząc się do treści wspomnianych wy­ żej lektur. Droga ku „Nowemu Jeruzalem” , czyli jak odnaleźć siebie w Słowie Życiowy dramat brytyjskiego neurologa Olivera Sacksa zaczął się w 1974 r., kiedy to uległ on wypad­ kowi w górach Norwegii. W jego wyniku bardzo po­ ważnie uszkodził nerwy i mięśnie nogi, co zakończyło się kilkutygodniowym pobytem w szpitalu, a następnie długim okresem rehabilitacji. Przypadek choroby zo­ stał zdiagnozowany jako typowy, co umożliwiało leka­ rzom zastosowanie standardowych m etod leczenia. Wszystko przebiegało sprawnie do momentu, kiedy to doktor Oliver, w kilka dni po zabiegu chirurgicznego łączenia naderwanych mięśni, zaczął miewać doznania wyobcowania, odłączenia chorej nogi od reszty ciała. Pozbawiona unerwienia kończyna wydawała mu się obcym, wręcz nierzeczywistym przedmiotem. Próbując opisać swój stan opiekującym się nim lekarzom, natra­ fiał na barierę całkowitego niezrozumienia z ich stro­ ny. Jego opowieści były jakby „wymazywane” ze świa­ dom ości medyków, traktujących je jak chorobliwe urojenia pacjenta. Fizyczna niemoc Sacksa w połącze­ niu z rosnącym dyskomfortem psychicznym zaowoco­ wała ostatecznie rozpadem harmonijnego wizerunku całego świata, by w kulminacyjnym momencie kryzysu przerodzić się w odczuwanie totalnego z niego wyłą­ czenia. „Znalazłem się poza mapą, poza światem, poza poznawalnym. Poza przestrzenią oraz czasem. N ic nie mogło się już zdarzyć. Inteligencja, rozum, rozsądek nic nie znaczyły. Straciłem wszystko, co dotąd dawało mi oparcie, grunt pod stopami [...] zagłębiłem się w mroczną noc duszy” [Sacks, 1996, s. 81] - wspomi­ na Sacks. W obcej przestrzeni zawodziły sprawdzone po wielekroć reguły porządkowania rzeczywistości, a innych, skutecznych, zabrakło. „D la duszy zagubio­ nej w ciemnościach, pośród długiej nocy, bezużytecz­ ne są mapy i umysł gotowy je wykreślać. N a nic też zdać się mógł [...] umysł kartografa - «poczucie m ę­ skiej siły... zaradność... czujność i aktywność» [...]. Te przymioty mogły stać się użyteczne później, ale w obecnej chwili nie miałem ich na co spożytkować. Mój stan pośród ciemnej nocy był stanem całkowitej bierności, dominującej, całkowitej, wszechogarniają­ cej bierności, w której działanie - jakiekolwiek działa­ nie - byłoby bezużyteczne” [Sacks, 1996, s. 81-82]. Sacks znalazł się w miejscu, gdzie ciało zostało p o ­ rzucone na pastwę samego siebie, gdzie świadomość, intencjonalność i refleksyjność podm iotu nagle zosta­ ła zatrzymana przez przygniatającą wagę czystego bytu. Sytuacja taka trwała kilkanaście dni, aż do chwili gdy wreszcie została przełamana dzięki Słowu, które - zro­ dzone dzięki niemal nadludzkiemu wysiłkowi woli okazało się kamieniem milowym na drodze Olivera Sacksa ku wewnętrznej równowadze, a w pewnym sensie wskazało i wyznaczyło też ścieżkę prowadzącą do ponownej harmonii jego ciała ze światem. Cóż to było za Słowo i jak się objawiło? 104 �M aran K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY nogi, która pomieściła w sobie problemy czysto scjentystyczne. Pozostała wszelako - sytuująca się niejako na ich przeciwległym biegunie - kwestia Sacksa-człowieka, jawiącego się jako cierpiący, wewnętrznie rozdarty czy wręcz temporalnie zapomniany przez samego siebie podmiot. Traktuje o tym rozdział drugi Stanąć na nogi, zatytułowany Być pacjentem oraz trzeci (Otchłań), które są opisem ukazującym proces uświadamiania sobie przez Sacksa trudnej sytuacji, w jakiej się znalazł; są opi­ sem samoistnie rodzącego się, na wskroś tragicznego, wewnętrznego dialogu, prowadzącego do zyskania samowiedzy o własnej bezsilności, potęgowanej komplet­ nym brakiem zrozumienia ze strony całego personelu medycznego: lekarzy, fizjoterapeutów, pielęgniarki. „ - Doktorze Sacks! - Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. - Myślałam, że pan zasnął. Ręce mnie już bolą, a pan ani słowem się nie odezwał. M acham tym gipsem na wszystkie strony. N iech mi pan tylko nie mówi, że nic pan nie czuł. Siostro Sulu, nie czułem kompletnie nic. Prawdę powiedziawszy, czekałem, kiedy pani zacznie - odpar­ łem poważnie. Szlachetna siostra Sulu pokręciła głową i ruszyła do wyjścia, nie przestając kręcić głową w zdumieniu. Wy­ obraziłem sobie, co myśli: «Dzisiaj rano wydawał się ta­ ki miły, normalny, zdrowy na umyśle, a teraz zachowu­ je się dziwacznie». Byłaby jeszcze bardziej zaniepokojo­ na, gdyby wiedziała, co myślę, przeżywam, czuję. Słowo «dziwacznie» uznałaby za zbyt słabe. W jej, w moim, w jakimkolwiek języku trudno by znaleźć słowo Obraz językowy, którym posłużył się Sacks pisząc Stanąć na nogi, przybrał postać autobiografii, a więc formy literackiej ufundowanej na, jak mówią znawcy tematu, jednoczesnym „rozszczepieniu i podwojeniu humanum". Człowiek podejm ujący się zadania pisania 0 sobie stawia się bowiem zawsze w roli kogoś, kto zmuszony jest na czas jakiś stanąć z boku, opuścić sa­ mego siebie, aby stać się „pytaniem, problemem, nie­ wiadomą. Rozłamuje się wewnętrznie na istotę, która poznaje i która zarazem stanowi dziedzinę przedmioto­ wą tego poznania [...]. W tapia się ona w ten sposób w nieskończony proces samopoznania i autoidentyfikacji" [Kasperski, 2001, s. 17]. Piszący autobiografię próbuje zawsze odpowiedzieć na pytanie: „Kim je­ stem?". Jest to pytanie fundamentalne, sięgające do źródeł własnej tożsamości, dom agające się zarazem od­ powiedzi jasnych i czytelnych. W odniesieniu do bio­ graficznych dociekań autora A Leg to Stand On pyta­ nie „Kim jestem ?" zostaje dookreślone i brzmi: „Kim byłem przed, w czasie trwania i kim jestem po przeby­ tej chorobie?". Gdy dodamy do niego pytania kolejne, rodzące się w głowie Sacksa jako neurologa-naukowca („Czym jest stan alienacji części ciała ludzkiego?", „Ja­ kie procesy fizjologiczne decydują o pojawieniu się syndromu fantomów?"), jak również filozofa i myśli­ ciela („Co leży u źródeł mego doświadczenia?", „Jaką prawdę o życiu skrywa cierpienie?") itp., ukaże się nam przed oczami różnorodność i wielowymiarowość narastających przed nim trudności natury nie tylko poznawczej, ale także subiektywnej (psychologicznej) 1 czysto egzystencjalnej, niosących ze sobą potrzebę znalezienia środków zdolnych je rozpoznać i przekro­ czyć. Nie było to na pewno zadanie łatwe, o czym świadczy m.in. okres jedenastu lat, jakie upłynęły od wypadku do chwili opublikowania Stanąć na nogi. W tym czasie - a wydaje się to bardzo symptomatycz­ ne - Sacks kompletnie zarzucił pisanie (które przed zdarzeniami w Norwegii było jednym z jego ulubio­ nych zajęć), tłumacząc to w jednej z rozmów z czytel­ nikami tym, iż przeżywał wówczas „wielką udrękę po przebytej chorobie", co uniemożliwiało mu jakąkol­ wiek pracę twórczą [www. talkcity. com, 5 grudnia 2000]. Zastąpiła ją zaś wyczerpująca praca z pacjenta­ mi, wynikiem której było wyróżnienie dużej grupy osób doznających alienacji części ciała, żmudne trzy­ letnie poszukiwania biblioteczne, mające na celu usta­ lenie rzeczywistej wiedzy neurologicznej na tem at zja­ wisk fantomowych oraz prowadzenie inspirujących li­ stownych rozmów z wybitnym rosyjskim neuropsychologiem A leksandrem Romanowiczem Łurią - jedy­ nym, zdaniem Sacksa, specjalistą zdolnym w pełni zro­ zumieć i zająć rzeczowe stanowisko wobec dręczących go wątpliwości.3 Wymienione wyżej czynniki, połączone ze sobą, wpłynęły z pewnością w istotny sposób na poszerzenie i ukierunkowanie wiedzy brytyjskiego badacza, stając się zarazem zaczynem i podstawą tej warstwy Stanąć na zdolne oddać niepojmowalny charakter m oich prze­ żyć [podkr. - M. A . K .]” [Sacks, 1996, s. 51-52]. Sacks odwoływał się w myślach do znanych sobie teorii z zakresu neurologii i psychologii, z czego miało wynikać o k r e ś l e n i e oraz z r o z u m i e n i e owych „niepojmowalnych przeżyć”. Mnożenie w nieskończo­ ność coraz to nowych pojęć typu: atrofia i atonia mię­ śnia, „zakłócenie obrazu ciała”, „wewnętrzna am puta­ cja”, „zniszczenie fragmentu wewnętrznej fotografii ciała”, utrata nogi jako „obiektu wewnętrznego”, „ja ­ ko symbolicznego i afektywnego «im ago»” owocowało co prawda barwnym, ale w efekcie mało znaczącym dla rozwiązania głównego problemu, pejzażem poję­ ciowym. Sięganie po sprawdzone, skonwencjonalizo­ wane, wręcz dogmatyczne filary klasycznej wiedzy m e­ dycznej załamywało się pod naciskiem doznań wykra­ czających daleko poza czystą fizjologię. Dotyczyły one bowiem podstawowych zmian patologicznych nie sa­ mego ciała, lecz sposobów myślenia o nim; problem doktora Olivera miał co prawda swój organiczny zaro­ dek, ale równie silnie, jeżeli nie bardziej, polegał na je­ go wewnętrznych ograniczeniach: niedoskonałej woli i niepełnej (odmiennej) świadomości. „To, że mięsień był porażony, «głuchy», że jego puls zamarł, «serce» stanęło, że był, jednym słowem, m ar­ twy... nie miało prawie znaczenia wobec tego, co zaczy­ nałem dostrzegać dopiero teraz. Wszystkie wymienione 105 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY zjawiska, chociaż same w sobie okropne, były w grun­ cie rzeczy peryferyjnymi, miejscowymi objawami, które nie dotyczyły istoty mojego jestestwa - m n i e - tak jak tracenie liści czy gałęzi nie ma większego wpływu na ży­ cie, na soki żywotne i korzenie drzewa. Teraz zaczyna­ łem widzieć z przerażającą, tragiczną jasnością, że co­ kolwiek się stało, nie było wyłącznie miejscowe, peryfe­ ryjne, powierzchowne - straszna cisza, zapomnienie, niezdolność przywoływania, przypominania sobie t o było coś radykalnego, zasadniczego, fundamental­ nego. Co zrazu sprawiało wrażenie zaledwie miejscowe­ go urazu, jawiło się teraz w zupełnie innym, napawają­ cym lękiem świetle, jako uraz pamięci, myślenia, wo­ li [...] [podkr. - M. A . K .]” [Sacks, 1996, s. 48]. Coraz bardziej uwidaczniający się niedobór środków dyskursywnych zdolnych organizować zborny wizerunek świata angielskiego badacza z każdym mijającym dniem i godziną oddalał go od realności i powodował stopnio­ we zanurzanie się w „nierzeczywistej rzeczywistości” świecie wyobrażeń i wyobraźni, majaków i marzeń sen­ nych. Wielokrotnie przywoływane (szczególnie w roz­ dziale Być pacjentem) rozbudowane narracje opisujące sny Olivera Sacksa, mieściły w sobie motywy zawierają­ ce istniejące na jawie rzeczy i postaci, wywołane z maga­ zynu pamięci fragmenty myśli, obrazy i zdarzenia, prze­ mieszane z elementami mitycznymi wyrwanymi z ade­ kwatnego dla nich kontekstu i umieszczanymi w no­ wych, czasem zaskakujących kompozycjach. Oto przy­ kładowy fragment jednej z szeregu takich opowieści: „Usnąłem i ponownie zacząłem śnić. Byłem na brzegu rzeki gęsto porośniętej olbrzymimi drzewami, ich cienie kładły się na lekko pofalowanej wodzie. Wo­ kół panowała pełna wzniosłości, niemal dotykalna ci­ sza, która otulała mnie niczym płaszcz. Miałem przy so­ bie lornetkę i aparat fotograficzny. Chciałem wypatrzyć nową, niezwykłą rybę; powiadano, że jest wspaniała, chociaż niewielu ludzi ją widziało. M iała się nazywać «Chim era». Przez jakiś czas czekałem cierpliwie w po­ bliżu jej kryjówki, potem zacząłem klaskać, gwizdać i rzucać kamieniami, żeby sprowokować leniwą bestię. Raptem dojrzałem ruch w wodzie, wir idący z nie­ wyobrażalnych głębin, olbrzymi lej, kipiel. M it powia­ da, że Chimera potrafiła połknąć rzekę jednym hau­ stem. W tej samej chwili m oja ciekawość przerodziła się w przerażenie: zdałem sobie sprawę z dosłownej prawdziwości mitu. Z kipieli wyłoniła się Chimera, wy­ płynęła z głębin w całym majestacie, mlecznobiała, po­ marszczona niczym Moby Dick, tyle że - nie do wiary - z rogami na głowie i pyskiem wielkiego trawożernego zwierzęcia” [Sacks, 1996, ss. 40-41]. Czynnik onirycznych doznań, na który zwracam tu uwagę, ważny jest przede wszystkim dlatego, że mieści się on w kategoriach języka należącego do osobliwej dziedziny - snu, jak dalej zobaczymy, być może jedynej dziedziny, która dawała doktorowi Oliverowi szansę na wydobycie się z chorobowej otchłani. Spróbujmy uzasadnić tę tezę, odwołując się do ustaleń dotyczą­ cych kulturowych znaczeń snu, wyłożonych przez wy­ bitnego rosyjskiego semiotyka Jurija Łotmana. Jeden z głównych przedstawicieli szkoły moskiewsko-tartuskiej w swej ostatniej, opracowanej4 na krót­ ko przed śmiercią książce, dokonał podsumowania wszystkich najważniejszych, wypracowanych przez nie­ go w ciągu wielu lat naukowych dociekań, idei badań nad kulturą. W jednym zaś z tematów podejmowanych w Kulturze i eksplozji, bo o niej tu mowa, pojawia się również interesujący nas najbardziej wątek snu. Łotman postrzega sen jako osobną sferę aktywności (pod)świadomości człowieka, zmieniającej na przestrze­ ni wieków swą pozycję i znaczenie w uniwersum kultu­ ry. Dla społeczności przedpiśmiennych, posługujących się najprostszymi formami myślenia, płaszczyzna snów i płaszczyzna jawy usytuowane były równolegle, a moż­ na nawet powiedzieć, że często dochodziło do ich wza­ jemnego nakładania i przenikania się. Co istotne, w swej zarodkowej postaci przestrzeń snu była asemiotyczna w tym sensie, iż pomimo, że sen cechowały okre­ ślone znaczenia, to nie były one powszechnie ukonkret­ nione. Taka sytuacja trwała do czasu, gdy pojawiły się złożone formy mitologiczne, co zaowocowało przenie­ sieniem dziedziny snu w obszar wpływu sacrum, gdzie sen stał się niezbywalnym elementem spójnego systemu symbolicznych warstw kultury. Jego realizacje znajduje­ my żywe do dziś choćby w technikach szamańskich, wy­ różniających skomplikowane układy kierowania i od­ czytywania znaczeń snów. Kolejnym progiem zaznacza­ jącym zmianę akcentów funkcjonalnych oniryczności było, zdaniem Łotmana, wykrystalizowanie się języka pisanego, czego wynikiem było zawłaszczenie przez po­ ezję pola, na którym wcześniej niepodzielnie panował właśnie sen, choć nadal, co celnie dostrzega autor Kul­ tury i eksplozji, „związek natchnienia poetyckiego i mi­ stycznego widzenia sennego jest uniwersalnym zjawi­ skiem w wielu kulturach” [Łotman, 1999, s. 198]. Zasadniczą i jednocześnie kluczową dla naszych rozważań jest Łotmanowska próba uchwycenia pod­ stawowych cech snu. D ają się one opisać za pom ocą następujących właściwości: 1. Wielojęzyczność marzenia sennego; sen jest zło­ żeniem niejednorodnego, „mozaikowego” języka obra­ zu, dźwięku i słowa, które w procesie interpretacji, tj. przekładu na język prymarny, uwalniany bywa ze swej „nieokreśloności” i zyskuje na „komunikacyjności”. Łotm an mówi, że sen jest swoistym lustrem semiotycznym kultury, co oznacza, iż może on być odczytany je ­ dynie w ściśle określonym kontekście językowym da­ nej kultury [Łotman, 1999, s. 197]. 2. Nieokreśloność języka snu (można tutaj również mówić, parafrazując myśl Umberto Eco, o swoistej dyspersyjności marzeń sennych); cecha ta wpływa na ogra­ niczenie potencjału „przekazywania stałych komunika­ tów”, ale z drugiej strony otwiera niemal nieograniczo­ ne możliwości „wytwarzania nowej informacji”. Rosyj­ ski semiotyk posuwa się nawet do stwierdzenia, że „sen 106 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY jest ojcem procesów semiotycznych” [Łotman, 1999, ss. na jak ja, jak ja nie widziała już drzewa i wątpiła, czy kiedykolwiek tam rosło. Czy to sprawa bomby dereal197-199], a więc nosi w sobie zdolność rodzenia no­ wych sensów kulturowych [Łotman, 1999, s. 199]. nej czy absurdalne fantazje zrodzone z naszych obaw? 3. Indywidualność snu; oznacza to, że dram at m a­ Teraz brakowało części muru ogrodowego i bramy rzenia sennego rozgrywa się na płaszczyźnie podm ioto­ wychodzącej na Exter Road. Czy rzeczywiście? Może wej, która ograniczona jest podwójnie: przez zależność nie było nigdy bramy prowadzącej na Exter Road, ani od obiektywnych czynników zewnętrznych (społecz­ samej Exter Road? M o ż e n a l e w o n i g d y n i c nych, kulturowych, językowych) wymuszających na n i e b y ł o ? M oja matka, która stała teraz przede człowieku w pewnym sensie uznanie za własne „odgór­ mną, też wydawała się p r z e d z i e l o n a w szczegól­ nych” schematów zachowań i sposobów myślenia ny sposób. Kończyła się pośrodku - nie m iała lewej po­ (także rozumienia i interpretacji snu) oraz przez bagaż łowy. A le... a le... skąd pewność, że miała kiedyś lewą subiektywnych doświadczeń wyznaczających zakres stronę. Czy samo określenie «lewa połowa» nie było kompetencji danej jednostki. Sen jest językiem „dla pozbawione sensu? Ogarnęło mnie przerażenie i m dło­ jednego człowieka” [Łotman, 1999, s. 200]. ści. Zbierało mi się na w y m io ty . N agle drzwi się otworzyły i weszła siostra Sulu [ . ] Wszystkie wymienione wyżej cechy są widoczne i dają się rozpoznać w narracjach marzeń sennych A n i mi w głowie było mówić siostrze Sulu, która przedstawianych przez Olivera Sacksa. N arracje te są dość miała wstrząsów, że ona też był przepołowiona wielojęzyczne, dyspersyjne, a zarazem mocno zindywi­ i brakowało jej jednej połowy. [...] dualizowane. Dram aturgia zdarzeń w nich zawarta Myśli [ . ] przemknęły mi przez głowę, hemianopia przebiegała w cyklu kilkudniowym (kiedy to jawa i sen nie ustępowała, natom iast zaczęła mi świtać pewna chwilami były zupełnie nierozróżnialne), a momentem analogia: To samo dzieje się z nogą! Jak mogłem być kulminacyjnym, wieńczącym bodaj najtrudniejszy do takim głupcem? Cierpię na s k o t o m ę nogi! Zabu­ zniesienia dla doktora Olivera etap jego podróży w du­ rzenia w polu widzenia podobne są do tego, czego do­ świadczam w związku z nogą. Straciłem «pole» nogi, chowe zaświaty, był sen (a właściwie mara senna), w którym kluczową rolę odegrała wizja hemianopicztak jak kiedyś straciłem część pola widzenia. na, czyli spowodowana migreną (Sacks cierpiał na nią Poczułem ogrom n ą ulgę, gdy to zrozum iałem . od dzieciństwa) połowiczność w polu widzenia. To Reszta problemów i pytań pozostawała bez odpowie­ właśnie dzięki temu mało przyjemnemu doznaniu au­ dzi, w tym zasadnicza raczej kwestia, czy kiedykolwiek tor Stanąć na nogi odkrył istnienie wizualnej analogii wydobrzeję. Zyskałem jednak coś, n a czym m ogłem „niepełnego obrazu”, wykonując tym samym pierwszy się o p rz e ć.[...] a zarazem, jak sądzę, najważniejszy krok w kierunku Czułem się inną istotą, jakbym zmartwychwstał, utrzymania się przy życiu. O to jak do tego doszło: narodził się na nowo po nocy koszmarów i migreny. „ [...] ponownie zapadłem w sen, głęboki sen bez Co czyniło to odrodzenie jeszcze radośniejszym, to marzeń sennych, który rano ustąpił miejsca niezwykłej uczucie, że odzyskałem częściowo, przez analogię, marze. Ta zrazu sprawiała wrażenie całkiem «konwenświadomość nogi. Nie m iała ona odniesień do fizjolo­ cjonalnego» koszmaru: prowadziliśmy wojnę, nie wia­ gii, ale wydobyłem się ze świata niepojmowalnego, domo dokładnie z kim i o co. Oczywisty był tylko, wszy­ niewysłowionego - mogłem mówić o swoich odczu­ scy mu ulegali, strach, że wróg posiada broń definityw­ ciach [...]” [Sacks, 1996, s. 72-74]. ną, tak zwaną bombę derealną. Szeptano, że może ona W świetle poczynionych uwag na tem at sfery onirycznej można wyprowadzić wniosek, iż wielojęzyczna u c z y n i ć d z i u r ę w r z e c z y w i s t o ś c i . [...] Podobnie jak wielu ludzi z mojego snu, którzy od­ dziedzina snu zdołała pom ieścić całość wysoko entroczuwali potrzebę przebywania na otwartej przestrzeni, picznego a zarazem traumatycznego doświadczenia stałem z rodziną w ogrodzie przy naszym domu. Świe­ Olivera Sacksa. N a tym podstawowym, źródłowym dla ludzkiego myślenia poziomie dokonało się następnie ciło słońce, wszystko było jak zwykle, gdyby nie niesa­ mowita cisza wokół. Raptem poczułem, że coś się wy­ to, czego nie były w stanie zapewnić brytyjskiemu ba­ darzyło, że coś zaczyna się dziać, chociaż nie miałem daczowi nawet najbardziej wyszukane, najbliższe mu intelektualnie analizy naukowe: udało się na powrót pojęcia, co by to miało być. Uświadomiłem sobie, że nasza grusza zniknęła. Rosła trochę na lewo od miej­ ukonkretnić, zorganizować, „wysłowić” wcześniejszą sca, na które patrzyłem, i oto teraz nie było jej tam. „nieokreśloność”, niepojmowalność przeżyć i towarzy­ szących im odczuć. Płaszczyzna marzeń sennych stała Nie odwróciłem oczu, żeby się upewnić. Z jakichś się polem, gdzie Sacks - dzięki mistycznemu oświece­ powodów nie przyszło mi do głowy, żeby to zrobić. Gru­ sza zniknęła, a z nią zniknęło miejsce, gdzie stała. Nie niu - odnalazł i wypowiedział opisywane przez Virginię miałem poczucia wakującego miejsca, po prostu nie W oolf „nowe słowo” , które posłużyło mu do uchylenia było go już. J u ż? Czy miałem pewność, że wcześniej wrót bramy wychodzącej na dziedziniec zaklętego zamku konceptualnej niemocy. N icią Ariadny prowa­ b y ł o ? Może nic nie brakowało? Może nigdy nie było dzącą ku wyjściu z labiryntu „niewysłowionego świata” tam gruszy? Może zawodziła mnie pamięć albo wy­ obraźnia? Zapytałem matkę, ale była tak samo strapio­ okazała się analogia skotomy, przekształcona w trakcie 107 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY późniejszych zabiegów budowania literackich obrazów choroby w metaforę utraty pamięci.5 Słowo skotoma, choć bardzo ważne, nie było jed­ nak tym ostatecznym, w którym pokładam y bezgra­ niczną ufność i wiarę. Gdzież więc należało go szukać? Gdzie szukał go sam Sacks? Nie bez powodu użyłem wcześniej w kilku miej­ scach zwrotów takich jak: „podróż w duchowe zaświa­ ty”, „sen”, „pielgrzymka”, „labirynt” , „nić Ariadny” . Chorobę doktora Olivera można bowiem spróbować objaśnić w kategoriach antropologicznych jako swo­ istą podróż w mroczne zakamarki samego siebie. Jego sen byłby tutaj odpowiednikiem rzeczywistej śmierci (motyw ścisłego związku snu i śmierci jest m ocno za­ korzeniony w mitologii różnych ludów6), a wędrówka naznaczona szeregiem pułapek, nierozpoznawalnych obcych przestrzeni, błędnych dróg7 i mylnych wskazó­ wek prowadziłaby jednak ostatecznie do miejsca n aj­ ważniejszego - ku „Nowemu Jeruzalem” ; byłaby zatem „podróżą do środka”, „duchowym ukierunkowaniem bytu”, jak mówi Jean H ani [Hani, 1994, s. 101]. Wiemy, iż nadrzędnym celem pielgrzymowania jest wewnętrzna odnowa, której adept doświadcza stopnio­ wo, krok po kroku pokonując kolejne przeszkody i otwie­ rając następujące po sobie bramy, jednocześnie żywiąc ci­ chą nadzieję, że podoła wszystkim stawianym przed nim wyzwaniom. U kresu drogi najbardziej wytrwali mogą oczekiwać upragnionej nagrody: życia wiecznego, ozdrowienia, przemiany osobowości, etc. W samym środku la­ biryntu, w „rajskim Ogrodzie Bezczasowej Jedności” Oli­ ver Sacks odnalazł... Słowo biblijne, a więc Słowo, przy pomocy którego u początków życia Bóg stworzył świat: „ [...] zrezygnowałem z metafizyków i mistyków, pozosta­ ła mi tylko Biblia, niemożliwa wiara [...]. Potajemnie, na wpół sceptycznie, z wahaniem, z tęsknotą zwracałem się do owego niewyobrażalnego «Ty»” [Sacks, 1996, s. 84]. W ten cudowny sposób przez obcowanie z sacrum doktor Oliver na powrót zbliżył się do swego domu, który dawał spokój ducha i nadzieję koniecznej zmiany: „I tak trzeciego dnia w otchłani nastąpiła zmiana, która w miejsce abominacji, napawającego niewyobra­ żalnym wstrętem piekła, przyniosła coś całkowicie od­ miennego, tajemniczego. N oc przestała być odpycha­ jąca i mroczna - promieniowała tajemnym pozazmysłowym światłem, napawała zadziwiającą, paradoksal­ ną radością” [Sacks, 1996, s. 82]. Tak oto zaczęło się urzeczywistniać ozdrowienie... O potrzebie pisania codziennego Małgorzaty Baranowskiej. Wartość literatury w chorobie przewlekłej N a pierwszej stronie To jest wasze życie natrafiamy na kilka akapitów, które - umiejętnie odczytane - m o­ gą spełnić funkcję wskazówki-klucza do odczytania całości pracy. Baranowska zaczyna tak oto: „Chyba muszę napisać wstęp. Przede wszystkim, żeby czytelnik wiedział, kim nie jestem. A więc nie je ­ stem ani psychologiem, ani lekarzem, socjologiem czy alternatywnym terapeutą, ani filozofem, ani nauczy­ cielem. Nie mam żadnych formalnych uprawnień do­ radczych” [Baranowska, 1994, s. 5]. Gdy po skończonej lekturze książki wracamy do przytoczonych wyżej zdań, pojawia się nieodparta po­ kusa zrewidowania lub chociażby dopisania do nich własnego komentarza. Okazuje się bowiem, na co słusznie zwrócił kiedyś uwagę Zbigniew Benedyktowicz,8 iż To jest wasze życie jest pracą interdyscyplinarną lub, jak woleliby powiedzieć inni, transdyscyplinarną. Po­ dejmowane tematy oraz sposoby ich przedstawienia świadczą o tym, że - wbrew temu, od czego Baranow­ ska dość przewrotnie odżegnuje się, określając zakres kom petencji za pom ocą formuły „kim nie jestem ” autorka w trakcie tworzenia opowieści o swych życio­ wych doświadczeniach choroby stawała się po trosze: psychologiem i terapeutą - kiedy wielokrotnie bardzo umiejętnie przekonuje ludzi chorych do przełamywa­ nia słabości i wiary we własne siły; lekarzem (duszy?) - gdy przepisuje nam recepty na „lepsze samopoczu­ cie” w postaci pogody ducha i otwartości wobec in­ nych; filozofem - snując rozważania o bycie, cielesno­ ści i wzniosłości cierpienia; zdolnym socjologiem - ry­ sując przestrzeń życia ludzi chorych za pom ocą kate­ gorii „plemienia otwartego” (myślę, że dociekliwi zna­ leźliby jeszcze więcej tropów bardzo poważnych teorii socjologicznych, jakby od niechcenia, z potrzeby chwi­ li, umiejscawianych w To jest wasze życie); doradcą i nauczycielem (a może po prostu pedagogiem) - gdy wyraża opinie m.in. na tem at „życia czynnego”. Jest jeszcze jedna dziedzina, którą M ałgorzata B a­ ranowska wyróżnia i uznaje za najbliższą sercu - jest nią mianowicie dziedzina obcowania ze Słowem. „Z dziedziny papierów uznawanych czasami za waż­ ne mam [...] doktorat z historii poezji (także z histo­ rii wyobraźni, tak, i to wyobraźni surrealistycznej). Wspominam o tym, ponieważ uważam historię litera­ tury za część historii człowieka wewnętrznego. Szcze­ gólnie liryka - poezja będąca dom eną uczuć - wiąże się z możliwością wypowiedzenia tego, co ukryte. Wielu ludzi programowo omija poezję. Mogę dora­ dzić każdemu - nie uciekajcie od poezji! O na jest zdolna wyrazić wasze najbardziej skomplikowane prze­ życia w sposób zarazem dokładny i symboliczny, prze­ nosząc przy tym płaską i żmudną problematykę co­ dzienności na inny poziom. N o tak. Już każdy rozumie, co mnie obchodzi przede wszystkim. Uprawiam więc historię literatury, krytykę literacką i sam ą poezję. Żyję” [Baranowska, 1994, s. 5]. Zycie i literatura - literatura i życie, te dwie sfery przenikają się nawzajem w znoju chorobowej codzien­ ności autorki, przenosząc ją ze świata zewnętrznego chaosu w świat wewnętrznej harmonii. Dobrze oddaje to opis jednego z wielu pobytów w szpitalu autorki To 108 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY jest wasze życie: „na dużych dawkach encortonu, nie mogąc się ruszać z łóżka, zaczęłam pisać książkę, która ukazała się potem jako Pamiętnik mistyczny. Robiłam to po kawałeczku, o piątej rano, bo potem, jak wszyst­ kim wiadomo, nie ma w szpitalu ani sekundy spokoju. Ale obmyślałam [podkr. M. A . K.] te kawałki cały dzień poprzedni. W ten sposób mogłam nadać swoje­ mu życiu formę stanowiącą obronę przed zawłaszcze­ niem przez rozpad, dekompozycję rzeczywistości"9 [Baranowska, 1994, s. 124]. Pisanie Pamiętnika mistycznego zyskuje wymiar ka­ tharsis o określonym rytmie dopasowanym do porząd­ ku szpitalnego rygoru. Rytm pisania (a raczej rytm ob­ myślania tego, co się napisze) pozwala na codzienne umocowywanie się wciąż od nowa w rzeczywistości, pełne w niej trwanie pomimo fizycznej niemocy wy­ kluczającej z „normalnego" życia. Istotna jest tutaj sa­ ma, z pozoru błaha, czynność przelewania myśli na pa­ pier (u Baranowskiej wciąż dokonywana za pomocą starych, dziś, w dobie wszechwładnych komputerów, niemal zapomnianych narzędzi, jakim i są długopis i pióro!), która nie ogranicza się do żmudnego kon­ struowania zdań z zachowaniem wszelkich niezbęd­ nych reguł lingwistycznej poprawności. Jest to raczej rodzaj sztuki Słowa (uprawianej poprzez przepisywanie gotowych, obmyślonych wcześniej fraz, akapitów, ob­ szernych fragmentów tekstów) rodzącej się na polu gry, której reguły wyznacza spotkanie wyobraźni z pa­ mięcią, polegające na ewokowaniu śladów przeszłości, „obrazów i widoków", a także przywoływaniu (przypo­ minaniu) fragmentów przeczytanych niegdyś książek, by przekształcić te wszystkie drobiny minionego świa­ ta w nową mozaikę znaczeń.10 Wzory takiego tworzenia obrazu słownego z pa­ mięci i wyobraźni znajdujemy zarówno w stosunkowo bliskiej nam czasowo poetyce „proustowskiej" (W po­ szukiwaniu straconego czasu), ale także bardziej odle­ głych technikach mnemotechnicznych (wykorzysty­ wanych np. w sztuce oratorskiej), gdzie ważne było „odciskanie" w pamięci loci, „miejsca", służącego prze­ chowywaniu określonych stałych punktów przestrze­ ni, wyznaczających swoistą topografię w wyobraźni wspomagającej słowo mówiącego. [Zaleski, 1996, s. 45]. N a fakt ten zwraca uwagę Frances A . Yates w Sztuce pamięci, książce, której notabene Małgorzata Baranowska poświęciła wiele ciepłych słów w To jest wasze życie, i która - jak sama mówi - stała się dla niej „wspaniałą inspiracją dla [...] wyobraźni i jednym z ważnych początków przygody z pracą, z pamięcią" [Baranowska, 1994, s. 126]. Pamięć Małgorzaty Baranowskiej jest z pewnością pam ięcią czynną, organizującą zadania dla ściśle współpracującej z nią myśli. M arek Zaleski w Formach pamięci - także odwołując się do ustaleń poczynionych przez Yatesa - powtarza za autorem Sztuki pamięci, iż pam ięć czynna to „pam ięć widząca miejsca i zmagazy­ nowane w nich wyobrażenia w przenikliwej wewnętrz­ nej wizji, która nasuwa myśli i wyrażające je w mowie słowa". [Yates, 1997, s. 150]. Zaleski odnajduje lite­ rackie tropy takich pamięciowych „widzących" wędró­ wek w czasie i przestrzeni m.in. u Prousta, Wordswortha, Chateaubrianda, ale także u Jerzego Waldorffa (w jego autobiograficznej książce o dzieciństwie spę­ dzonym w Poznaniu11) i Józefa W ittlina (odbywające­ go wraz z czytelnikami nostalgiczną podróż po Lwo­ wie12). Autorzy ci, zauważa badacz, dzięki „żywej" pa­ mięci miejsc, zawiązują silne węzły własnej tożsamości opartej na „porządku osobistej historii i geografii" [Zaleski, 1996, s. 45]. Podobne motywy kształtowania wiedzy (także, a może przede wszystkim wiedzy o so­ bie) przez odniesienie do określanych na różne sposo­ by miejsc bardzo łatwo znaleźć też u Małgorzaty Bara­ nowskiej. „Pojęcia, zadania, sceny można związać z re­ alnymi m iejscami lub z m iejscami wyobrażonymi, umieścić w całościowym modelu, który pozwoli utrzy­ m ać w pam ięci to, co mogłoby się wymknąć w nie­ określony chaos" - stwierdza autorka Pamiętnika mi­ stycznego, a w prière d’insérer do tej książki dodaje: „ [...] to pamiętnik mój i miasta. Całe życie nic inne­ go nie robię, tylko piszę za nie pamiętnik. Mój debiut poetycki, tomik Miasto [...], m a nawet Dzielnice. Za­ mek w Pirenejach (drugi tom poetycki [...]) to także miasto, bardziej może zwarte, z podziałem na Przestrze­ nie" [Baranowska, 1987]. Z artykułu Joanny Szczęsnej pt. Prywatna historia miasta, poezji i choroby,13 będącego próbą naszkicowa­ nia portretu Małgorzaty Baranowskiej, dowiadujemy się, że zanim specyfika życia bohaterki związała się „na stałe" ze specyfiką jej choroby,14 była ona osobą bardzo aktywną, co przejawiało się w tamtym czasie m.in. czę­ stymi i nieraz dalekimi podróżami po m iastach Polski i Europy. Wędrówki wyrastające z poznawczej cieka­ wości bogactwa miejskiego świata owocowały poezją, w której pobrzmiewają wyraźne dźwięki swoistej duszy miejskiej autorki Zamku w Pirenejach - ślad ten wyraź­ ny jest w wielu jej wierszach.15 Podróż rzeczywista sta­ wała się w ten sposób jednocześnie podróżą intelektu­ alną, pobudzającą zmysł wrażliwości i dającą inspirację do pracy twórczej, pracy ze Słowem. Te geograficznie i kulturowo uwarunkowane eks­ ploracje zostały nagle przerwane przez ciężką chorobę, która znacznie ograniczyła Małgorzacie Baranowskiej możliwości poruszania się w ogóle, wykluczając prawie kompletnie przemierzanie dalszych dystansów. A le p a­ radoksalnie koniec podróży w przestrzeni geograficz­ nej nie był końcem podróży w ogóle; stał się bowiem początkiem wyprawy w głąb siebie, na drodze której nie zabrakło także i starych miejsc, tyle że odkrytych na nowo przy pomocy przywoływanych przez nas wcześniej kategorii: Pamięci i Wyobraźni. Wiemy, że specyficzna forma twórczości, wspartej na wyobraźni, pamięci i słowie, zrodziła się z potrzeby przekroczenia teraźniejszości, wypełnionej chwilą, w której Małgorzata Baranowska napotykała rzeczywi­ 109 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY stość rozchwianą, naznaczoną bólem i fizyczną niem o­ cą; „Skupianie się na kolejnym kawałku, planowanie, układanie zdań na jutro pozwalało mi oderwać się od dzisiaj" [Baranowska, 1994, s. 124] - podkreśla autor­ ka. N a pierwszy rzut oka tego rodzaju zabiegi powoły­ wania do życia tekstu pełniły funkcję terapeutyczną. N ie negując jej, wskażmy jeszcze inne konsekwencje zawarcia swoistego przymierza między Wyobraźnią, Pamięcią i Słowem. Po zbrataniu stają się one m e­ dium, transgresyjnym narzędziem dotarcia do innego świata. Jako takie służą wyjściu poza czysty akt twór­ czy, przemieszczeniu się w obszar, gdzie znika wszystko, co m a naturę cząstkowego i zniszczalnego; zjednoczo­ ne: Wyobraźnia i Pamięć rodzą Słowo, zyskujące dzię­ ki nim moc kreacji rzeczywistości pełnej, pozbawionej pęknięć i zarysowań, zyskującej, zaryzykujmy stwier­ dzenie, moc kreacji mitu. Dotykamy więc starej idei Brunona Schulza, dla którego mit skrywa się właśnie w Słowie, dzięki któremu człowiek odszukuje siebie w uniwersalnym sensie. Pamiętamy, że autor Mityzacji rzeczywistości diagnozował współczesny jemu status Słowa jako elementu zdegradowanego, oderwanego od pierwotnej głębi całościowego porządkowania świata, czemu dają wyraz klasyczne mitologie. Także i dziś - kto wie czy nie bardziej niż w czasach odkryć Schulzowskich - Słowo pędzi żywot „poćwiartowane­ go ciała węża z legendy, którego kawałki szukają się wzajemnie w ciem ności".16 [Schulz, 1989, s. 365]. Los współczesnego Słowa podobny jest losowi zbłąkanego wędrowca, poszukującego właściwej ścieżki prowadzą­ cej do ostatecznego celu, do „matecznika", mówiąc po Schulzowsku. Cel ten bywa odnajdowany i czasowo osiągany na polu poezji, „odpoznającej" sensy utraco­ ne. N a poezji ciąży odpowiedzialność za utrzymanie fundamentów źródłowego obrazu świata. Schulz, pokładając nadzieję w sztuce „regeneracji pierwotnych mitów" (za jaką uznawał poezję), wyrażał przekonanie, że „Umitycznienie świata nie jest zakoń­ czone" [Schulz, 1989, s. 367]. W poezji Małgorzaty Baranowskiej - podobnie jak w każdej innej „dobrej" poezji - idea autora Sklepów cynamonowych na powrót zyskuje na aktualności. W przykładzie Pamiętnika mi­ stycznego, noszącego miejscami wyraźne znamiona dyskursu poetyckiego, odnajdujemy przeczucia Bruno­ na Schulza, że poza mit tak naprawdę nigdy nie bę­ dziemy mogli wyjść. M itologia przechowana w tej książce jest zatopiona w przestrzeni mojego małego świata (świata, który mogę objąć pam ięcią), na który składają się połączone ze sobą ulotne historie mojego m iasta (Warszawy) i mojego doświadczenia, wsparte przetransponowanymi motywami mitologii klasycz­ nych. A oto próbka języka, którym posługuje się Bara­ nowska: „Wtedy, kiedy nie pisałam, była w nocy wspa­ niała, antyczna burza. Pioruny waliły, niebo trzeszcza­ ło, wichura pędziła, ziemia drżała, wszystkie bezmózgie autobusy, tramwaje i domy zminiaturyzowały się od ra­ zu, przestrzeń rozszerzyła się i ukazał się czas, czas Zeu­ sa Gromowładnego. W tedy przypomniałam sobie, jak usłyszałam słowo nieśmiertelny, a dotyczyło ono bo­ gów starożytnych i przyszło do mnie już chyba długo po słowie dusza. W ięc ci bogowie, w tym Zeus, który objawił się z 29 na 30 maja 1980 roku, byli podobno nieśmiertelni, a potem poginęli. Jak to tak mogło być, jeśli nieśmiertelny miało znaczyć, że żyje i żyje, chyba żyją jeszcze? Trudno ich było odróżnić od Boga. [...] Podobali mi się, siedzieli na Olimpie i pili ambrozję ze złotych pucharów, tylko Hefajstos, mój potajemny ulubieniec, nie miał coś szczęścia. Poza tym robili so­ bie, zdaje się, wszystkie świństwa, jak ludzie, i z tego były wojny i podstępy. Oni, ci bogowie, bardzo utrudnili mi słowo nie­ śmiertelność. A le chyba w trakcie tej burzy im przeba­ czyłam, za to, że mi się ukazali, a właściwie za ukaza­ nie pustego teatrum. [...] O, Zeusie! Dzięki! Jeszcze ci bogowie byli trudni dlatego, że mieli podwójne imiona, greckie i rzym­ skie"... [Baranowska, 1987, s. 20-21]. Jeszcze ciekawszym niż Pamiętnik mistyczny przykła­ dem poruszania się przez Małgorzatę Baranowską po ścieżce mitologicznej jest książka Warszawa. Miesiące, la­ ta, wieki (1997). Praca ta ułożona jest zgodnie z porząd­ kiem kalendarza i zawiera 12 rozdziałów odpowiadają­ cych odpowiednio 12 miesiącom roku kalendarzowego. Rozdział I (Styczeń) zaczyna się od następujących słów: „Mieszka się nie tylko w budynkach, ale i w pam ię­ ci, w tradycji, historii, kulturze. A w Warszawie jest to ważniejsze niż w jakimkolwiek innym miejscu na świecie. Czasami trudno pojąć, że to miasto istnieje. Mój cel, zachowując proporcje, podobny jest do zamysłu tych, którzy je odbudowali. Kolejne miesiące niosą ze sobą tyle widoków po to, by poświadczyły, przypo­ mniały życie, jakie się tu toczyło przed zniszczeniem m iasta". [Baranowska, 1997, s. 9]. Dla osób znających biografię Małgorzaty Baranow­ skiej pojęcie „zniszczenie miasta" nasuwa skojarzenia nie tylko odnoszące się do tragicznych momentów za­ znaczających się wyraźnie w historii Warszawy, ale ma także wydźwięk osobisty - miasto Warszawa stało się dla niej miejscem, które ogarniająca ją wszechmocna siła choroby włączyła w odmienny rytm życia niż ten, którym porusza się ona sama. To stąd, jak sądzę, bierze się potrzeba uchwycenia tego, co „niecodzienne" w n a­ szej codzienności i wyznaczenia, ahistorycznego, mi­ tycznego u swych podstaw porządku zdarzeń, który na powrót umożliwi spotkanie z miastem, da szansę kolej­ nej autentycznej przyjacielskiej pogawędki z nim. D la­ tego właśnie być może, gdy czyta się Warszawę, rzuca się w oczy jakby brak wyraźnej chronologii (zastępuje ją porządek kalendarza) i niespodziewane, zaskakujące czasami zestawienie obok siebie postaci możnych wład­ ców z podwórkowymi bohaterami czy uczestnikami ży­ cia powszedniego; wychylają się ci wielcy i ci mali bo­ haterowie z tysięcy zdjęć, pocztówek (wydobywanych także z bogatych zbiorów samej Małgorzaty Baranow­ 110 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY C hojecki A . 1997, Mowa mowy. O języku współczesnej humanistyki, skiej), obrazów i rysunków zapełniających karty tego niezwykłego dzieła. Owe obrazy lub lepiej powiedzieć za autorką - widoki Warszawy są elementami równie, jeśli nie bardziej znaczącymi tu niż słowo. Tworzą one jakby szereg odrębnych, ale harmonijnych w książko­ wej całości historii punktowych, składających się na pejzaż prywatnej podróży Małgorzaty Baranowskiej przez Miesiące, lata i wieki w głąb duszy jej ukochanego miasta, widzianej oczyma Wyobraźni, Pamięci i Słowa. W ydawnictwo słowo/obraz terytoria: G dańsk C latts M. C, M utchler K .. M. 1987, A ID S and the Dangerous Other: Metaphors of Sex and Deviance in the Representation of Disease, „M e­ dical A nthropology”, nr 10, ss. 105-14 1987 The F aber... 1989, The Faber Book of Fevers and Frets, D. J. Enright (ed.), London: Faber and Faber G eest S. van der, W hyte S. R. 1988, The Charm of Medicines: M eta­ phors and Metonyms, „M edical A nthropology Q uarterly”, nr 3 (4), s. 345-67 H ani, J. 1994, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, wydawnictwo W tym miejscu kończę moją opowieść o istocie Sło­ wa (a jak pokazuje tekst, choć w mniejszym stopniu, także istocie Pamięci i Wyobraźni) w obliczu choroby. Można by oczywiście pójść dalej tropem zainicjowanym w niniejszym artykule. Z pewnością ciekawe byłoby np. bliższe porównanie twórczej wyobraźni Małgorzaty B a­ ranowskiej i Franca Magnaniego, „więźnia własnej pa­ mięci i wyobraźni” - jak określił go autor Antropologa na Marsie w jednej ze swych neuroantropologicznych hi­ storii17 - W łocha tworzącego niezwykłe malarskie dzie­ ła, w których zamyka i utrwala nieistniejący już świat je­ go dziecięcej wioski Pontito. W tym kontekście szcze­ gólnej wymowy nabierają także zwierzenia samego Oli­ vera Sacksa, który w Stanąć na nogi i w innych swoich tekstach18 odkrywa przed nami uzdrowicielską stronę muzyki, nazywanej przez niego „ożywiającą i stwórczą zasadą świata”, a wątek „ważności” sztuki w chorobie jest obecny prawie w każdej z jego publikacji. Gdy do­ damy do nich inne literackie iluminacje, powstałe np. pod wpływem tańca (jak stało się to w przypadku ame­ rykańskiego pisarza Paula Austera19) czy filmowe obra­ zy przedstawiające sztukę jako pewną alternatywę zachowaniową dla całej społeczności znajdującej się w kulturowym stanie „przejścia” (film Orkiestra Marka Hermana) oraz alternatywę dla pojedynczego, uwikła­ nego w życiowy dramat podmiotu (Tańcząc w ciemno­ ściach Larsa von Triera), to okaże się, że motyw sztuki wykorzystywanej w sytuacji wewnętrznego kryzysu to­ warzyszącego praktycznie każdemu rodzajowi choroby dałby się rozpoznać jako swoisty wzór symbolicznych działań człowieka; także i ten problem wart jest z pew­ nością głębszego antropologicznego namysłu. Z N A K : Kraków Kasperski E. 2001, Autobiografia. Sytuacja I wyznaczniki formy, w: H. G osk i A . Zieniewicz (red.), Autobiografizm —przemiany —formy znaczenia, Warszawa Lupton D. 2001, Medicine as Culture. Illness, Disease and The Body in Western Societies, Sage Publications: London - T h ou san d O aks N ew Delhi Łotm an J. 1999, Kultura i eksplozja, Państwowy Instytut Wydawni­ czy: Warszawa Pouchelle M .-C . 1989, The Body and Surgery in the Middle Ages, Po­ lity Press: Cambridge Proust M. 1979, W poszukiwaniu straconego czasu, Państwowy Insty­ tut Wydawniczy: Warszawa Sacks O . 1996, Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem, Zysk i S-ka: Poznań 1997, Stanąć na nogi, wydawnictwo Zysk i S-ka: Poznań 1998, Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce, w: R. B. Silvers (red.), O. Sacks, J. Miller, S. J. Gould, D. J. Kevles, R. C. Lewontin, Ukryte teorie nauki, wydawnictwo ZN A K , Kraków, ss. 93-123 1999, Antropolog na M arsie, wydawnictwo Zysk i S-ka: Poznań Schulz B. 1988, Opowiadania. Wybór esejów i listów, Zakład N arod o­ wy im. O ssolińskich: W rocław -W arszaw a - Kraków - G dańsk Łódź Seddon G. 1993, Imaging the Mind, „M eanjin”, nr 52 (1), ss. 183-94 Skarga B. 2001, Ślad i obecność, wydawnictwo N aukow e PW N: Warszawa Son tag S. 1999, Choroba jako metafora. A ID S i jego metafory, tł. Ja ­ rosław A nders, PIW: Warszawa Stein H. F 1988, American Medicine as Culture, Westview: Colorado Sulim a R. 2001, Głosy tradycji, W ydawnictwo D iG : Warszawa Szczęsna J. 2001, Prywatna historia miasta, poezji i choroby, „Wysokie O bcasy”, nr 27 (171), s. 6-14 Tokarczuk O. 1997, Logofilia, czyli pewien stan ducha. Kilka pośred­ nich odpowiedzi na pytanie, czy pisania można się nauczyć, w: M. Sznajderm an (red.), Lekcja pisania, W ydawnictwo Czarne: Czarne, s. 158-170 W aldorff J. 1989, Firdek, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa BIBLIOGRAFIA Wear A . 1989, Making Sense of Health and the Enviroment in Early Baranow ska M. 1975, Miasto, Czytelnik: Warszawa 1976, Modern England, w: A . W ear (ed.), Medicine in Society. Historical Es- Zamek w Pirenejach, Państwowy Instytut Wydawniczy: seys, Cambridge University Press: Cambridge, s. 119-48 W arszawa 1987, Pamiętnik mistyczny, Czytelnik: Warszawa 1994, To jest wasze życie. Być sobą w chorobie przewlekłej, Wy­ 1997, W ittlin J. 1963, Mój Lwów, w: Orfeusz w piekle X X wieku, Instytut Literacki: Paryż dawnictwo Z N A K : Kraków Yates F A . 1977, Sztuka pamięci, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa. Miesiące, lata, wieki, W ydawnictwo D olnoślą­ Warszawa skie: Wrocław Zaleski M. 1997, Formy pamięci, Instytut Badań Literackich: Warszawa Benedyktowicz Z. 1997, Antropologia poza antropologią: To jest wasze życie, „Polska Sztuka Ludow a. Konteksty”, nr 1 (228), s. 28-31 111 �Marcin Kafar ♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY Przypisy Bogusław Żyłko w Słowie wstępnym do Kultury i eksplozji podkre­ 1 Por. M. C. C latts, K. M. Mutchler, A ID S and the Dangerous i formę jego ostatniej książki, zaznaczając jednocześnie, że swo­ śla ogromny wpływ zmiany sposobu pracy Łotm an a na treść 2 Other: Metaphors of Sex and Deviance in the Representation of Di­ isty woluntaryzm przebijający przez poszczególne jej rozdziały sease (1989); S. van der G eest, S. R. Wyte, The Charm of Medi­ był mimowolny, a sam Łotm an był zawsze „przeciwnikiem takiej cines: Metaphors and Metonyms (1989); H. F. Stein, American narcystycznej humanistyki, która przesadnie eksponuje osobę Medicine as Culture (1990); M .-C . Pouchelle, The Body and Sur­ badacza i jego grymaśne gusta kosztem merytorycznej analizy gery in the Middle Ages (1990); A . Wear, Making Sense of Health faktów " [Łotm an, 1999, s. 11]. N ie da się jednak zaprzeczyć, że and the Enviroment in Early Modern England (1992); G. Seddon, paradoksalnie to właśnie ów spowodowany ciężką chorobą „wo­ Imaging the Mind (1993). luntaryzm" wyzwolił żywą, nieskrępow aną okowami naukowego Korzystam z przedruku tekstu Virginii W oolf zamieszczonego dydaktyzmu myśl Jurija Łotm ana, czyniąc ją być może tym sa­ w pracy D. J. Enright (ed.), The Faber Book of Fevers and Frets, mym znacznie bardziej inspirującą i nośną pod względem inter­ 1989, s. 19. Podaję za: D. Lupton, Medicine as Culture. Illness, pretacyjnym. Disease and The Body in Western Societies, 2001, s. 55 3 5 skotos - ciem ność, skotoma - zawrót głowy), a także „brak cze­ na jeszcze zanim doktor O liver opuścił szpital. Już w jednym goś w danym m iejscu, puste m iejsce". Termin skotom a od dość z pierwszych listów rosyjskiego neuropsychologa, będącego od­ daw na należy do nom enklatury okulistyki, gdzie służy określa­ powiedzią na list jego brytyjskiego kolegi, Łuria wyjaśniał, że je ­ niu mroczków, czyli chwilowych „dziur" w polu widzenia. Autor go zdaniem przypadek Sacksa potwierdza nie tylko neurologicz­ Stanąć na nogi dość daleko odszedł w tej pracy od źródłowej se­ ne teorie, w świetle których organizm człowieka traktowany jest mantyki pojęcia skotom a, przedkładając sens metaforyczny nad jako system funkcji sterowanych ośrodkowo, ale rzuca nowe dosłowny. Dzięki tem u m ógł wykorzystać skotom ę do budow a­ spojrzenie na zagadnienia zmian systemowych, jakim podlega nia aż trzech wzajemnie nakładających się na siebie poziomów ciało i umysł pod wpływem zaburzeń pracy nerwów obw odo­ Stanąć na nogi. Chodzi mianowicie o (i) warstwę narracyjną wych. Jak dowiadujemy się ze Stanąć na nogi, wnioski wyprowa­ książki, gdzie pełni ona - co łatwo zauważyć naw et przy dość dzone przez O livera Sack sa na podstawie jego własnych badań pobieżnym zapoznaniu się z treścią Stanąć na nogi - funkcję znacznie wykraczały poza pierwotne sugestie Łurii, kładąc pod­ swoistego węzła, spełniającego zadanie kategorii nadrzędnej, waliny pod nowe obszary wiedzy. Sacks odsunął się od neurolo­ którą autor wykorzystuje w celu „gładkiego" oprowadzenia czy­ gii klasycznej mówiącej o funkcjach organizmu, nie wystarczyły telnika po opisywanym świecie); (ii) warstwę argum entacji n a ­ mu także rejony wyznaczone przez neuropsychologię: „«O rg a­ ukowej wyjaśniającej „nieobecność" przez długie lata syndromu nizm jest system em unitarnym », lecz czym jest system wobec re­ fantom ów na polu dyskursu neurologicznego (Sacks odnosi się alnego, żywego «ja»? - pytał Sacks. - N europsychologia pow ia­ do tego wątku także w innym tekście; por. tegoż Mroczek: zapo­ da o «wewnętrznych obrazach», «schem atach», «program ach» minanie i pomijanie w nauce (1998)); (iii) warstwę, w której au ­ itd., pacjenci n atom iast m ów ią o «doznaw aniu», «chęci» tor wyróżnia tkankę metafizyczno-filozoficzną książki. Pojaw ia­ i «działaniu». N europsychologia jest nauką dynamiczną, ale n a­ jące się tu znaczenia wypływają z przekonania, że chorobę p o­ dal schem atyczną. Tymczasem żywe istoty przede wszystkim p o­ winniśmy traktow ać jako doświadczenie dotykające człowieka siadają jaźń - i są wolne. N ie chodzi o to, by zaprzeczać syste­ będącego nierozdzielną całością fizyczno-duchową. M etafora mom, ale o uznanie, że zakorzenione w jaźni nie ogarniają jej skotom a służy uwypukleniu rozbicia tej całości w momencie, w pełni. gdy górę biorą czynniki chorobowe. C elem neuropsychologii, tak jak psychologii klasycznej, jest 6 Przypomnijmy dla przykładu, że np. Gilgam esz zostaje pozba­ całkowity obiektywizm, stąd jej wielka siła i osiągnięcia. Jednak wiony życia wiecznego podczas snu, kiedy to wąż kradnie mu żywa istota, a szczególnie istota ludzka, a k t y w n a istota ludz­ krzew nieśm iertelności, a m itologia grecka jako braci przedsta­ ka - jest podm iotem , a nie przedmiotem. Tymczasem właśnie wia parę hypnos (sen) i thanatos (śmierć). podm iot, żywe «ja», ulega wykluczeniu. N europsychologia ma 4 Leksykalne znaczenie słowa skotom a to ciem ność, cień (z gr. Korespondencja między Sacksem a Łurią została zapoczątkow a­ 7 Motyw błądzenia i gubienia drogi w kontekście utraty zdolności wiele osiągnięć, lecz wyklucza p s y c h e - doznające, aktywne konceptualnego porządkowania rzeczywistości dobrze oddaje «ja». [...] fragm ent tekstu, w którym Sacks sięga po m etaforę „rozpływa­ Przekonaliśmy się już, że doświadczenia takie jak m oje są p o­ nia się we m gle". „Często myślałem o określeniu «rozpłynąć się wszechne, a naw et uniwersalne [...] C o więcej, widzieliśmy też, we m gle» - mówi Sacks - jako sformułowaniu absurdalnym, że obiektywny i empiryczny charakter neurologii wyklucza pod­ a jednak tajemniczo znaczącym. Jakby strofując mnie za niedo­ miot, «ja». Jeśli chcem y uniknąć sprzeczności, im pasu, to m usi­ wiarstwo, m oja noga «rozpłynęła się we mgle» [...] Jeśli przepa­ my działać radykalnie. Czas przejść dalej. W latach dwudzie­ dła w luce, w przepaści, we «m gle», powinna wyłonić się z luki, stych naszego wieku ukształtow ała się neurologia klasyczna - przepaści, «m gły»; dziwnej, zdumiewającej tajem nicy jej od ej­ nie straci ona nigdy znaczenia. W latach pięćdziesiątych ścia m ogła dorównać tylko tajem nica jej powrotu czy przywró­ ukształtow ała się neuropsychologia - i ona nie straci nigdy zna­ cenia [...] Czułem się zupełnie oszołomiony tymi myślami czenia. Teraz potrzebujem y neurologii jaźni i tożsam ości” o rozpływaniu się i odtwarzaniu. N iosło mnie w coraz głębsze [Sacks, 1996, s. 156-157]. odmęty, bałem się myśleć, bałem się, że odm ęt mnie pochłonie" Jako ciekaw ostkę związaną z ukazaniem się Kultury i eksplozji [Sacks, 1996, ss. 62-63]. warto powiedzieć, iż powstaw ała ona w dość szczególnych oko­ 8 licznościach. U źródeł osobliwego - znacznie różniącego się Z. Benedyktowicz, Antropologia poza antropologią: To jest wasze życie (1995), s. 28 w zakresie tematycznym i sposobie ujęcia problematyki od 9 O katartycznych funkcjach pisania jako czynności będącej spo­ wcześniejszych prac tego sam ego autora - charakteru tej książ­ sobem na przekroczenie progu szaleństwa świata traktuje jeden ki leżała ciężka choroba Jurija Łotm ana, który w 1988 r. podczas z utworów O lgi Tokarczuk. [Por. Tokarczuk, 1998, s. 158-168] pobytu w N iem czech na stypendium H um boldta doznał poważ­ 10 O prócz wskazanych przeze mnie w tekście prób interpretacyj­ nych, skierowanych na uchwycenie podstawowych sensów nego wylewu krwi do mózgu, co skutkowało dysleksją i dysgrafią, a w efekcie uniemożliwiło mu „norm alną” pracę intelektu­ skrywanych w pisaniu przez M ałgorzatę Baranow ską literatury alną i zmuszało rosyjskiego semiotyka do dyktowania tekstu. codzienności, można się zastanawiać także nad wpływem idei 112 �Marcin K afar♦ O ISTOCIE SŁOWA W OBLICZU CHOROBY i technik surrealnych (wiemy przecież, że są one bardzo dobrze 17 znane autorce To jest wasze życie) na sposób, w jaki uprawia ona O. Sacks, Antropolog na Marsie (1999); por. tamże rozdz. Krajo­ braz jego marzeń. swoją twórczość. Gdy czyta się Pamiętnik mistyczny, n a myśl 18 przychodzą np. surrealistyczne kolaże z cechującym je bogac­ Por. Sack s (1999) oraz tegoż: Mężczyzna, który pomylił swoją żo­ nę z kapeluszem (1996). twem materii, ale jednocześnie zachow aną spójnością kompozy­ 19 A uster wspomina w wywiadzie z m oim szwedzkim kolegą Pau­ cyjną, czy odw ołujące się do podświadom ości Bretonowskie lem Vincentem , redaktorem jednego z pism pośw ięconych sztu­ próby „pisania autom atycznego”. S ta n ciężkiej choroby jest ce, niezwykle zdarzenie, jakie stało się jego udziałem tuż przed również jakże często stanem swoistej „nadrealnej św iadom ości”, tym, jak zaczął pisać prozą. „Był taki okres w mym życiu, że w której górę biorą, wspierane dodatkow o medykamentami, wszystko po prostu także interesujące surrealistów, sposoby kojarzeń o charakterze otyczne. Byłem bez grosza, moje m ałżeństwo się rozpadło. D o­ się waliło. I wszystko było bolesne i ch a­ halucynacyjnym. tychczas pisałem tylko wiersze, uważałem bowiem, że w liryce J. Waldorff, Firdek (1989). Podaję za: M. Zaleski, Formy pamięci jestem dobry, w prozie zaś nie. A le w tym właśnie okresie nie (1996), s. 45 pisałem w ogóle. N aw et wierszy! Pewnego wieczoru zadzwonił 12 J. W ittlin, Mój Lwów (1963). Podaję za: Zaleski, F orm y..., s. 46 do mnie przyjaciel i zaprosił mnie na otw artą próbę generalną 13 J. Szczęsna, Prywatna historia miasta, poezji i choroby (2002) jakiejś grupy tanecznej na M anhattanie. Zmusiłem się, aby tam 14 M ałgorzata Baranowska, jak sam a wyjaśnia, cierpi na przewle­ pójść. I byłem oczarowany! «Uwięziony» tym, co tam zobaczy­ 11 15 kłą chorobę o nazwie toczeń rumieniowaty układowy. łem! Zobaczyłem, gdyż nie słyszeliśmy żadnej muzyki. W idzie­ N a dowód posiadania owej duszy miejskiej przez M ałgorzatę liśmy tylko ciała w ruchu. C iała poruszające się. Było to cudow ­ Baranow ską przywołam w tym m iejscu wiersz Dajcie mi miasto ne! A le później choreograf zaczął coś tłumaczyć, daw ać jakieś zawarty w Przestrzeni i Błoniach w Zamku w Pirenejach. (1980) instrukcje, dzielić się swymi uwagami... I wszystkie jego słowa były niewystarczające, były jakby... «klęską», jakim ś D ajcie mi tylko m iasto totalnym «niepow odzeniem ». Tak to właśnie odczuwałem... C oś tam się resztę zostawcie sobie stało! W róciłem do dom u, usiadłem do stołu i zacząłem pisać... nie jestem Eskim osem którem u śnieg i psy potrzebne prozą! N azwałem to «coś» «W hite Spaces». W sobotę w nocy ani nie jestem z roli której asfalt szkodzi (po dw óch tygodniach pracy), około wpół do trzeciej rano, ani nie jestem z lasów do których dziś tęsknię najzupełniej d a ­ skończyłem pisać, kilka zaś godzin później rem nie prześwietlając ściany pragnieniem zieleni Gdy ktoś dzwoni do ciebie w niedziele o wpół do ósmej rano, to Owszem są ogrody i parki i krzewy wiesz, że nie są to dobre wieści. Mój ojciec zmarł tej nocy. Po­ Brzegi autostrady liżą nędzne trawy zostawił mi trochę pieniędzy. Niewiele, ale wystarczająco, abym których nawet znam nazwy m ógł przez pewien czas poświęcić się wyłącznie pisaniu. C ała ta zadzwonił telefon. ale nie zawsze nazwać znaczy stworzyć sekw encja od dnia śmierci ojca prześladuje mnie, przychodzi do więc nie w yrastają tam gdzie o nich mówić mnie, od czasu do czasu się pojawia. Ta jego śmierć tej właśnie Dręczy mnie zarzut przeciw Darwinowi nocy, to m oje «narodzenie się» jako pisarza...” (fragment wy­ nie wiedział że człowiek pochodzi od m iasta wiadu zatytułowanego „D econstructing Paul” został przeprowa­ dzony przez Paula V incenta 24 sierpnia 2002 r. w Sztokholm ie. Por. także inne utwory, takie jak np. San Francisco, Drzwi, N ie­ borów czy Belgia z tom u Miasto (1975) Wywiad odbywał się w j. angielskim, a tłum aczono go później na szwedzki i (we fragm entach będących w posiadaniu autora niniejszego tekstu) polski. Tłum . Paul Vincent; korekty pisow­ 16 N a tem at „tułaczego” losu „słowa” we współczesnym języku pi­ ni polskiej dla potrzeb prezentowanego artykułu - M. A . K.) sze, wychodząc z zupełnie innych przesłanek niż Schulz, A n ­ drzej C hojecki w znakomitej pracy Mowa mowy. O języku współ­ czesnej humanistyki (1997). 113 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ff1939202be6cdb82b2d1ee30717975.pdf 08262cc1b41ef902b160e30e0376dcc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1346 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1243 Title A name given to the resource Wedrowni kowale i handlarze bydła z Radżastanu - hipotetyczni przodkowie Cyganów / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.77-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 1 P L I S S N 0071-1861 L E C H MRÓZ (Uniwersytet Warszawski) WĘDROWNI K O W A L E I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU HIPOTETYCZNI PRZODKOWIE C Y G A N Ó W Od momentu, kiedy postawiona została teza o indyjskim pochodzeniu Cyganów i poparta językowymi dowodami, czyli od przełomu X V I I I i X I X w., powracało pytanie, kim byli przodkowie Cyganów i z jakimi grupami, plemio­ nami, kastami należy ich wiązać. Od lat dwudziestych ubiegłego wieku znajdujemy w literaturze — zwłaszcza angielskiej — kolejno coraz nowe hipo­ tezy i przypuszczenia; w drugiej połowie ubiegłego wieku jest to częsty wątek rozważań zarówno cyganoznawców, jak i orientalistów (patrz: Mróz 1987). Przypuszczenia odnośnie do cygańskich przodków łączą się z najrozmaitszy­ mi grupami społecznymi Indii, lecz żadna z hipotez nie zyskała wystarczają­ cej wiarygodności. Jedną z istotniejszych przyczyn takiego stanu jest fakt do dzisiaj żywego i ciągle nie rokującego rychłego rozstrzygnięcia problemu czasu wyjścia z Indii i rejonu, który miałby być praojczyzną Cyganów (Hancock 1984). Jest jednak kilka wspólnych rysów tych poszukiwań cygańskich przod­ ków. Jeśli przypatrzymy się proponowanym rozwiązaniom, widać, że docieka­ nia idą głównie drogą najprostszych skojarzeń. Zarówno dawne kroniki europejskie, jak i badacze XIX-wieczni i pierwszych dziesiątków lat X X w. wymieniają pośród zawodów i umiejętności wykonywanych przez Cyganów najczęściej kowalstwo, wróżbę, handel i tresurę zwierząt oraz muzykę i taniec. Zatem analogii i ewentualnych powiązań z Cyganami zaczęto szukać pośród grup uprawiających te same zawody w Indiach. Druga cecha ciążąca na dociekaniach dotyczących ojczyzny Cyganów jest raczej natury emocjonalnej. Od schyłku Średniowiecza i przez okres Renesansu kształtował się w euro­ pejskiej świadomości wizerunek Cyganów, którego trwałość okazała się znacz­ na. Nie wdając się, co było przyczyną, a co skutkiem, przypomnę tylko, że w czasie, gdy odkryto wreszcie z końcem X V I I I w. prawdziwą ojczyznę Cyganów, istniał powszechny, trwale wpojony, niekorzystny wizerunek tej grupy (patrz: Mróz 1987). Poza jednostkowymi przykładami, wszędzie i pow­ szechnie kojarzono Cyganów z nędzą, społecznymi nizinami, brakiem higieny, prymitywizmem i brakiem oświaty, z występkami i kontaktami ze środowiskiem przestępczym —generalnie z ludźmi zajmującymi sam dół społecznej hierarchii �78 LECH MRÓZ albo znajdującymi się poza społeczeństwem. Badacze X I X - i XX-wieczni zapewne nie zdawali sobie sprawy, jak dalece pozostawali pod wpływami tego wizerunku wypracowanego przez minione wieki; jak wpłynął on na zawężenie pola obserwacji i dociekań. Faktem jest bowiem, że niemal wszyst­ kie — poza chyba jedynym, niejasno sformułowanym przypuszczeniem Pittarda (1932) dotyczącym pochodzenia od wyższych warstw społeczeństwa — hipotezy dopatrywały się związków z Cyganami w analogicznych warstwach Indii. Potwierdzeniem zdawał się być fakt, że tymi co i Cyganie zawodami zajmowali się właśnie ludzie z niskich warstw społecznych. Rekapitulując — te trzy podstawowe przyczyny, tj. brak jednomyślności co do rejonów, z jakich wyszli Cyganie, i czasu wyjścia, kojarzenie z miesz­ kańcami Indii poprzez podobieństwo profesji oraz wizerunek Cyganów łą­ czący ich z najniższymi warstwami społeczeństwa, zaważyły w sposób za­ sadniczy na poszukiwaniach przodków Cyganów. Czwartą przyczyną, równie istotną, choć innej natury, była i jest pewna niefrasobliwość terminologiczna, pochopność w szafowaniu terminem Cyganie, a raczej jego angielskim odpowiednikiem: „Gypsies". Jednym z najpopularniej­ szych, najbardziej oczywistych skojarzeń łączących się z Cyganami było wędrowne życie, zamieszkiwanie w szałasach lub innych łatwych do przeno­ szenia, czasowych domostwach, używanie jako środka transportu wozów lub po prostu jucznych zwierząt. Tak więc bardzo wiele koczowniczych społeczności Indii, niezależnie od cech antropologicznych, przynależności językowej, specjalizacji zawodowej, rejonów przebywania, sklasyfikowane zostały jako Cyganie objęci wspólną nazwą „Gypsies" i jako indyjscy Cyganie opisywani byli w rozprawach naukowych i urzędowych raportach. Jedynym chyba odstępstwem były grupy i plemiona wyraźnie pasterskie, trwale związane z hodowlą zwierząt i z określonymi rejonami wypasowymi, najczęściej w stepowo-pustynnych lub górskich częściach pln.-zach. Indii. Koczowników indyjskich podzielono więc na dwie kategorie: pasterzy i Cyga­ nów, do których zaliczono wszystkich lub niemal wszystkich nie związanych z pasterstwem (Baines 1976, s. 100). Termin okazał się na tyłe pojemny i tak bezkrytycznie stosowany, że objęto nim także koczownicze lub półkoczownicze leśno-górskie plemiona Assamu, należące do zupełnie innej grupy antropologicznej i językowej niż Cyganie, półnomadyczne grupy myśliwych z Cejlonu (Sri Lanka) posługujące się językiem należącym do rodziny drawidyjskiej (Cyganie europejscy mówią językiem z rodziny języków indoeuropejskich). Nawet żyjące na wybrzeżach Borneo, Sumatry, Celebesu i kilku innych wysp Azji Płd.-Wsch. niewielkie grupy pólkoczowniczych rybaków których w literaturze angielskiej, a za nią i w innej, określono jako Cyganów Morskich — Sea Gypsies. Nazwa okazała się na tyle trwała, że znajdujemy ją jeszcze w wydanym stosunkowo niedawno w Moskwie Atlasie narodów świata (Atlas 1964). Długotrwałe używanie nazwy „Cyganie" jako obiegowego równoważnika słowa „koczownicy" doprowadziło do tego, że współcześni badacze (nie tylko �KOWALE 1 HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 79 zresztą zajmujący się Cyganami) mają sporo kłopotów, by dojść, o jaką grupę, jaką społeczność chodzi naprawdę. Spośród wielości przypuszczeń, odnoszących się do różnych kast. plemion i grup społecznych Indii, zajmiemy się tutaj bliżej dwiema z nich: Gadulia Lohar i drugą, znaną najczęściej pod nazwą Bandżara. Obie te grupy w l i ­ teraturze antropologicznej i cyganoznawczej ostatnich kilkunastu lat są często kojarzone z Cyganami. W przypadku Bandżarów można powiedzieć, że zostali już uznani niemal oficjalnie za protoplastów Cyganów, uzyskując akceptację zarówno w literaturze, jak też pośród samych Cyganów. Na ostatnim Światowym Kongresie Cyganów (Romów) w Getyndze w 1981 r. gościła bowiem zaproszona specjalnie przez organizatorów kilkunastoosobowa delegacja Bandżarów— uczestnicząc w spotkaniach, przysłuchując się obra­ dom i doświadczając sympatii jako wprawdzie dziwni i nierozumiani, ale przecież bracia. Jednakże o ile wszystkie wcześniejsze rozważania nad genezą Cyganów i przypuszczenia co do ich przodków wychodziły ze środowiska europejskich uczonych i podróżników, o tyle we współczesnych pojawił się pewien zna­ mienny rys, mianowicie podjęcie poszukiwań rozproszonych po świecie współ­ braci przez badaczy indyjskich. Na początku lat sześćdziesiątych ukazała się praca nosząca tytuł: Cyganie. Zapomniane dzieci Indii (Lal 1962). Autor przedsięwziął podróż, której celem były kontakty z władzami kilku krajów europejskich (także Europy Wsch.), naukowcami i samymi Cyganami. Książ­ ka Lala ma charakter publicystyczny, niemal całkowicie została ona oparta na kilku znanych pracach cyganoznawczych, natomiast dobór wiadomości i wyraźnie formułowana myśl przewodnia oraz fakt skierowania książki do czytelnika indyjskiego uwidaczniają cel, którym było przekonanie do idei wspólnoty Cyganów i Indusów i potrzeby podtrzymania kontaktów Cyganów z praojczyzną. Nie wnikając w polityczne podteksty zagadnienia możemy stwierdzić, że zapewne zawierały się one w przedsięwzięciu Lala. Potwierdza to fakt, że — jak pisze autor— książka powstała z inspiracji i dzięki po­ mocy premiera Indii Jawaharlala Nehru, a opublikowana przez Ministerstwo Informacji i wydawnictwa rządowe. W latach sześćdziesiątych ukazały się trzy wydania książki Lala. Przejaw oficjalnego zainteresowania władz Indii zapomnianymi, niegdysiejszymi emigrantami widoczny był właśnie w Getyn­ dze. Jednym z najważniejszych momentów inaugurujących zjazd było wystą­ pienie specjalnego wysłannika ówczesnej premier Indii Indiry Gandhi i od­ czytanie posłania, w którym Indie zadeklarowały objęcie symboliczną opieką wszystkich Cyganów. Opublikowanie książki Lala, szereg artykułów, jakie ukazały się w Indiach — także w prasie centralnej — na temat związków Cyganów z Indiami, pokazują, że zainteresowanie nie było jedynie chwilowe (patrz: Vjas 1968). Powstaje natomiast pytanie, czy i w jaki sposób wpłynęło to na faktyczne odnalezienie powiązań, i dostarczenie argumentów naukowych, pozwalających zweryfikować narosłe przez dziesięciolecia niejasności i za­ fałszowania. �80 LECH MRÓZ Celem tego tekstu jest próba zastanowienia się, na ile możliwe jest uznanie za wiarygodne przypuszczenia o wspólnocie Bandżarów i Gadulia Lohar z Cyganami. To bowiem, co zawarte jest w większości publikacji, nie dostarcza wystarczającej argumentacji, nie daje potwierdzeń słuszności przyjętego dosyć powszechnie zdania. Wprawdzie nie jest możliwe obecnie rozstrzygnięcie bardzo wielu nurtujących wątpliwości, ale rozważmy, czy obie­ gowa i akceptowana współcześnie zarówno przez cyganoznawców i samych Cyganów, jak też Bandżarów i badaczy indyjskich opinia idzie utartym tropem najbardziej prostych skojarzeń, na ile zaś daje nadzieję rozstrzygnięcia i szanse potwierdzenia naukowymi badaniami. Rzeczywistość okazała się jednak jeszcze inna. Wymienienie po raz pierwszy Bandżarów jako domniemanych przodków Cyganów wiąże się z nazwiskiem jednego z francuskich orientalistów pierwszej ćwierci ubiegłego wieku, z Duboisem (Pischel 1909, s. 306). Jest to opinia odosobniona i przez kolejne dziesięciolecia poszukiwania idą innymi tropami. Potem dopiero na przełomie stuleci angielscy badacze pośród prawdopodob­ nych przodków wymieniają także Bandżarów. Sytuacja taka trwa do lat sześćdziesiątych tego wieku — wówczas to, czyli zupełnie niedawno, Bandżarowie eliminują niemal wszystkich konkurentów, monopolizując prawo do bycia cygańskimi protoplastami. Pozycja Gadulia Lohar jako tych, którzy dali początek Cyganom, jest nadal dyskutowana i właściwie zarówno indyjscy, jak europejscy uczeni wymieniają ich z ostrożnością i wieloma zastrzeżeniami, wynikającymi w znacz­ nym stopniu ze świadomości braku argumentów umożliwiających powszech­ ne przyjęcie takiej tezy. Rozważania nad Gadulia Lohar i ich ewentualnymi związkami z Cyganami po części zdezaktualizowały się poprzez uznanie związku Bandżarów z Cyganami, w wyniku — można by złośliwie powie­ dzieć — obsadzenia Bandżarów w roli cygańskich przodków. Charakterystycz­ ne jest, że na uznaniu Bandżarów za pra-Cyganów brak argumentacji — analogicznie do Gadulia Lohar — nie zaważył. Ale w tym przypadku zamiast argumentu wystarczyło zdanie samych Bandżarów uznających siebie za współ­ braci Cyganów, podczas gdy Gadulia Lohar wobec takiej możliwości zacho­ wali się — o ile wiadomo —obojętnie. Oczywiście idzie tutaj o pewną tylko część społeczności Bandżarów i Gadulia Lohar, do której te naukowe rozterki docierają i która jest w stanie je ogarnąć, a także wpłynąć po­ tem na kształtowanie postaw własnej grupy i oddziaływać na szerszą opinię. Gadulia Lohar to wędrowni kowale — nazwa jest dokładnym niemal odpowiednikiem polskiego tłumaczenia: gadi — to określenie dużego wozu, lohar — oznacza kowala. Pochodzenie grupy jest niejasne; niewiadomo bliżej, kiedy ukształtowała się, opowiadana przez nich historia nie dostarcza bowiem zadowalających wyjaśnień, a w dawnych tekstach indyjskich, także klasycz­ nych, jest wprawdzie mowa o kowalach, ale nie jako o ukształtowanej zawodowo i społecznie grupie. Nawet w rodzaju encyklopedii dotyczącej starożytności, historii i zwyczajów Radżastanu autorstwa Toda (1829), pod- �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 81 stawowym dziele przy studiach nad przeszłością rejonu płn.-zach. Indii, hasło Gadulia Lohar nie występuje, chociaż bez wątpienia wśród wiejskich społeczności Radżastanu byli znani i mieli już swoją pozycję w ekonomicz­ nych strukturach regionu. W piśmiennictwie europejskim poświęcono Gadulia Lohar — jak się wydaje — tylko dwa teksty (Cobas 1973, Ruhela 1973), oba zamieszczone w „Etudes Tsiganes", kwartalniku wydawanym w Paryżu. Prócz tego są wzmianki w literaturze cyganoznawczej lub dotyczącej Radżastanu, ale nie przekraczające kilku wersów. Pierwsza monografia poświęcona Gadulia Lohar Radżastanu wydana była pod koniec lat sześćdziesiątych (Ruhela 1968). Od tego czasu ukazało się w Indiach kilka artykułów i kolejna praca monograficzna (Misra 1977). Większość opracowań — zarówno dotyczą­ cych Gadulia Lohar, jak Bandżarów powstała nie w środowiskach uni­ wersyteckich, ale w rządowych i stanowych instytucjach do badań antropo­ logicznych i problemów społeczności plemiennych (np. Anthropological Survey of India, Tribal Research Institute itd.). Instytucje te, zatrudniające wielu znanych naukowców i mające oddziały w większości stanów i wielu dystryk­ tach, dysponują także własnymi wydawnictwami, w których właśnie zawarte jest gross informacji na temat Gadulia Lohar i Bandżarów. Nieznajomość tych opracowań wśród cyganoznawców wynika głównie z faktu ich właści­ wie wewnętrznego obiegu, niedostępności w bibliotekach uniwersyteckich (nie tylko Europy i Ameryki, ale także Indii) i niezamieszczania ich w biblio­ grafiach ogólnych. Gadulia Lohar są związani przede wszystkim z rejonem Radżastanu, a także sąsiedniego Gudżaratu. Wędrują wprawdzie daleko na północ— od Pendżabu, a zwłaszcza na wschód — do stanów Madhia Pradeś i Uttar Pradeś, utworzyli lokalne wspólnoty w Delhi i innych dużych ośrodkach dających szanse zarobkowania, ale zarówno kulturą, jak i językiem związani są z Indiami zachodnimi — z Radżastanem i Gudżaratem. Posługują się dialektem farsi (nie mającym jednak nic poza nazwą wspólnego z językiem farsi używanym powszechnie w Iranie) będącym mieszaniną słów gudżarati, mewari i marwari (dialektów radżastani) oraz malwi (bliskiego radżastani, używanego w zachodniej części Madhia Pradeś), (Ruhela 1968, s. 24). Pewne cechy, takie jak odległość wędrówek, cykl wędrowania, kontakty zarobkowe z ludnością wiejską, nazwy podkast i gotr , zdają się wskazywać, że Gadulia Lohar nie są społecznością plemienną, która stopniowo, w wy­ niku zawodowej specjalizacji stawała się kastą — czego wiele przykładów znaj­ dujemy w Indiach, w tym i w Radżastanie — ale, że od dawna istnieją jako odrębna kasta — dźati . (Nadal jednak problem powstawania i genezy 1 2 1 Gotra — grupa węższa niż kasta, p o c h o d z ą c a od w s p ó l n e g o przodka, łączy ich rytuał ofiarowywania strawy i wody oraz wspólne przepisy dotyczące z w i ą z k ó w łoża i stołu (Byrski 1985, s. 190). 2 Dźati — kasta, grupa ludzi przestrzegających tych samych z a k a z ó w i n a k a z ó w , o przy­ należności kastowej decyduje urodzenie; kasty dzielą się na podkasty (Byrski 1985, s. 190). 6 — Etnografia Polska, t. 33. z. I �82 LECH MRÓZ wielu kast radżastańskich wzbudza dyskusje i zawiera szereg niejasności). Nie wiadomo bliżej, jaka jest ich liczebność dzisiaj —dane są dosyć rozbieżne — głównie z przyczyn ruchliwości przestrzennej. Według danych z roku 1941 w Radżastanie było 6970 Gadulia Lohar; spis był jednak robiony w okresie, gdy znaczna część gromad wędrowała rozproszona, w związku z sezonem prac polowych i robót kowalskich. Spis z roku 1955 wykazał w Radżastanie 3611 rodzin (16 648 osób) identyfikowanych jako Gadulia Lohar (Ruhela 1968, s. 3-4). W ciągu ponad 30 lat, jakie minęły od tego spisu, liczba Gadulia Lohar bez wątpienia powiększyła się. Trudno jednak orzekać, jakiego rzędu jest to wzrost populacji, a żadne późniejsze dane nie zostały opublikowane. Życie grupy jest związane poza nielicznymi przypadkami rodzin osiad­ łych - z wędrowaniem. Przeciętnie około 8 miesięcy w roku znajdują się one w drodze, pozostałe okresy zaś są koniecznymi postojami, wynikają­ cymi z niedogodności pewnych pór roku — najgorętszej części lata i pory deszczowej, kiedy przemieszczanie ciężkimi wozami jest praktycznie nie­ możliwe. Podstawą ich egzystencji jest kowalstwo i handel wołami służącymi do transportu, a zarazem będącymi podstawową siłą pociągową przy pracach polowych. Wędrówki nie są nieograniczone, porozumienia panczajatów posz­ czególnych podkast i gotr ściśle ustalają rejony wędrowania — w konsekwencji podkasty związane są od pokoleń ze stałymi regionami, np. okolicami Adźmeru, Ćitoru. Dżaipuru, Udaipuru itd., przy czym zwykle każdy z tych rejonów liczy wiele dziesiątków kilometrów długości i szerokości; niekiedy nawet ponad 200 km. Odbywają się także wędrówki na znaczniejszych dystansach, ale głównie wówczas, gdy są to rejony słabo zaludnione, półpustynne lub gdy jakiś szczególny cel do tego skłania — np. odwiedzenie miejsc ważnych z przyczyn religijnych (co jest powodem dalekich czasami wędrówek w odległe rejony Indii) lub handlowych, jako coroczne wielkie targi bydła, koni i wiel­ błądów w Puszkarze koło Adźmeru, dokąd przybywają wieśniacy i pasterze także spoza Radżastanu. Dwa są takie miejsca—według tego, co udało się ustalić na podstawie literatury i rozmów terenowych — na obszarze Rad­ żastanu. dostępne dla wszystkich Gadulia Lohar, bez naruszenia zasady nieprzekraczania granicy swojego obszaru. Są to wspomniany już Puszkar ze względu na targi i znajdującą się tam świątynię Kalka Mata, czczonej szczególnie przez Gadulia Lohar oraz Ćitogarh, stary fort, zajmujący szcze­ gólne miejsce w świadomości Gadulia Lohar i zarazem miejsce spotkań panczajatu i przywódców poszczególnych podgrup i gotr tego rejonu. Wznie­ siona niedawno w Puszkarze świątynia jest wyrazem nie tylko ekonomicz­ nych możliwości Gadulia Lohar, ale także ich aspiracji. W panteonie bogów są prócz postaci charakterystycznych dla Gadulia Lohar jako kasty i osadzo­ nych mocno w ich mitologii (np. Aie Laća, Khetla) również bóstwa lu­ dowe, popularne w regionie, z którym związana jest gotra lub podkasta (np. Ram Deodzi, Bheron), oraz bóstwa hinduistyczne, siwaickie (Siwa, Kali, Parwati, Ganesia) (Ruhela 1968, s. 107). Gadulia Lohar jako członko- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA 'L RADŻASTANU 83 wie kast niskich — tak bowiem są najczęściej klasyfikowani przez podwójnie urodzonych, czyli trzy wyższe stany — bywali nie dopuszczani do świątyń. Wybudowanie własnej świątyni to nie tylko wyraz prestiżu (tym bardziej że jest ona usytuowana w sławnym mieście, w pobliżu znanej szeroko w Indiach świątyni Brahmy). uniezależnia to także od innych i wybawia z sytuacji kłopotliwych, które mogłyby utrudnić awans grupy w społeczeń­ stwie indyjskim. Rejon „przydzielony" wędrownej grupie stanowi — jak mówiliśmy — jej wyłączną „własność". Każdy osobnik spoza jest intruzem, obcym i po za­ łatwieniu spraw, które go przywiodły, powinien bezzwłocznie oddalić się. Są jednakże sytuacje (poza omówionymi wyżej), kiedy więcej niż jedna grupa znajduje się na jakimś terenie. Wówczas, gdy istnieje możliwość długotrwałego zarobkowania (pracami kowalskimi) w jednym miejscu, zostaje wyznaczona przez panczajat rodzina czy najczęściej kilka rodzin, które po­ dejmują pracę, pozostając niekiedy i przez kilka lat, a w tym okresie za­ równo rejon, jak i sama miejscowość mogą być obszarem działania kowalsko-handlowego innej grupy; czasami nawet z innej gotry. Tak np. w paź­ dzierniku 1986 r. w Udaipurze (gdzie prowadzone były wówczas nasze prace terenowe) przebywało od czterech czy pięciu już lat kilka rodzin Nandi z subkasty Rathore, a równocześnie okresowo zatrzymali się w wę­ drówce Gadulia Lohar — Bidziani i Cianani. Każda z grup stanowi na swoim terenie zwykły, staly element miejscowej struktury społecznej i ekonomicznej, wędrują pomiędzy stałymi punktami, wykorzystując możliwości poszczególnych nisz ekologicznych. Nawet w obrę­ bie jednego rejonu istnieją (z uwagi na warunki geograficzne i klimat) różnice czasu prac polowych — orki, siewu, zbioru, powtórnej orki itd. Wy­ nikają one też z rozmaitości uprawianych roślin, co również zależne jest od warunków miejscowych, czyli gleby i klimatu. Zapotrzebowanie wsi na usługi kowalskie wiąże się przede wszystkim z okresem przygotowywania ziemi do siewu; także siła pociągowa wtedy jest najbardziej potrzebna. Utrzymy­ wanie wołów przez cały rok jest uważane w wielu wioskach za niemożliwe z ekonomicznego punktu widzenia. Trudności zdobycia paszy niejednokrot­ nie wręcz uniemożliwiają stałe trzymanie potrzebnych zwierząt. Jest więc normalnym zjawiskiem w Radżastanie (także zresztą i w innych rejonach Indii) stała cyrkulacja—kupowanie i sprzedawanie zwierząt pociągowych. Tę rolę dostarczycieli i odbiorców pełnią w znacznym stopniu właśnie Gadulia Lohar. Tak więc rytm ich wędrówek i postojów oraz plan marszru­ ty wyznaczany jest kalendarzem prac polowych w poszczególnych wioskach rejonu stałego przebywania grupy. Jedyne wyjątki stanowią nieliczni osiadli na stałe Gadulia Lohar, głównie w Gudżaracie (bogatszym, rolniczym stanie) sąsiadującym z Radżastanem, oraz ci, którzy znaleźli zatrudnienie w mieście. W tym ostatnim przypadku postoje trwają niekiedy po kilka lat, póki jest zajęcie i póki panczajat nie zdecyduje inaczej. Postój jest tylko prze­ dłużającym się czasowym zatrzymaniem wędrówki i nie nosi znamion przecho- �84 LECH MRÓZ dzenia do życia osiadłego, a widok obozowiska niczym niemal nie różni się od jakiegokolwiek innego napotkanego przy drodze w trakcie wędro­ wania. Istotne znaczenie dla rozważań nad Gadulia Lohar, ich genezą i ewentual­ nymi związkami z Cyganami ma wewnętrzna organizacja. Istnieją znaczne rozbieżności pomiędzy badaczami analizującymi to zagadnienie; na tyle istot­ ne, że uporządkowanie wiedzy według przyjętych współcześnie w etnologii terminów jest niemożliwe. Zapewne dalsze badania — jeśli zostaną kiedykol­ wiek podjęte — powinny doprowadzić do uporządkowania tej kwestii, obec­ nie zmuszeni jesteśmy odwoływać się do informacji w znacznym stopniu nieprecyzyjnych. Po części zresztą wynika to z trudności określenia we­ wnętrznych podziałów przez samych informatorów — Gadulia Lohar, zwłaszcza w odniesieniu do innych — poza własną — podkast. Według Misry (1977, s. 32) Gadulia Lohar podzieleni są na trzy linie rodów: Słońca, Księżyca i Ognia. Ten trójpodział przebiega przez każdą z dziewięciu gałęzi: Ćauhan, Sisodia, Solanki, Pawar, Parihar, Rathor, Dąbi, Sankla i Balbunk. Każda zaś z owych gałęzi dzieli się na kilka lub kilkanaście rodów. Dokładniej przedstawia podziały wewnętrzne Ruhela (1968, s. 27n.). Jego zdaniem spo­ łeczność Gadulia Lohar dzieli się na kilkanaście części (używa tutaj określe­ nia loharskiego „koms" lub „nakhs"), te zaś na gotry (określane także jako subgrupy lub klany). Wśród tych części wymienia: Bodana, Ćawda, Guhilot, pozostałe jak u Misry (z wyjątkiem Sisodia i Balbunk których to nazw nie znajdujemy u Ruheli). Są także istotne różnice w nazwach gotr u obu autorów. Pytani przeze mnie o wewnętrzne podziały rozmówcy mieli kłopoty z ustaleniem, czy niektóre nazwy oznaczają gotrę, czy szerszą kategorię. Ich zdaniem wszyscy Gadulia Lohar dzielą się na cztery grupy, cztery odrębne społeczności, których z racji braku wspólnego zwierzchnictwa, a w niektórych przypadkach i zakazu małżeństw między nimi, nie można nazwać z całkowitym przekonaniem podkastami (a być może należy mówić 0 odrębnych kastach Gadulia Lohar). Podział ten ma swoje odbicie także w różnicach zawodowych, sposobie życia i religii. Są to: Gariwale (wędrują­ cy wozami, zajmujący się handlem i kowalstwem), Parewale (wędrujący pieszo po terenach górzystych i handlujący wołami), Bhens (także wędrujący bez wozów, ale po nizinnych częściach Radżastanu) i Multani (muzułmanie, z którymi kontakt w ogóle jest sporadyczny). Tą grupą, na którą naj­ częściej zwraca się uwagę mówiąc o Gadulia Lohar, są Gariwale wędrujący dużymi wozami. Dzielą się na kilka subkast (Rathor, Solanki, Ćouhan, Sankla i inne), te zaś z kolei na gotry. Wśród Gadulia Lohar identyfikujących się jako Gariwale, podkasta Rathor, wymienili rozmówcy nazwy dwunastu gotr. Istnieje zakaz małżeństw w obrębie gotry i poza własną dźati (kastą), 1 poza subkastą. Skąpość informacji i znaczne rozbieżności wyników prac poszczególnych badaczy nie pozwalają rozstrzygnąć problemu organizacji społecznej. Niezależnie jednak jak przebiegają linie wewnętrznych podziałów, �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 85 warto zwrócić uwagę na kilka z powtarzających się nazw: Panwar, Ćauhan, Rathore, Solanki, Parihar — do tej kwestii powrócimy w dalszej części artykułu. Szczegółowy opis kultury Gadulia Lohar wydaje się niecelowy z uwagi na inne intencje tego artykułu. Analiza literatury i własna praca w terenie nie wskazują na bezpośrednie analogie do Cyganów. Związany z przemiesz­ czeniami sposób życia Gadulia Lohar i kowalstwo zdają się być podstawo­ wymi argumentami na rzecz wspólnoty z Cyganami, czyli pozostajemy w obrę­ bie starych, tradycyjnych już skojarzeń. Nie jest wiadomy czas uformowania się Gadulia Lohar jako kasty; odwołajmy się teraz do ich świadomości i przekazywanej tradycji, by tam poszukać wyjaśnienia. Historia opowiadana przez Gadulia Lohar nie jest zbyt długa, sięga czasów stosunkowo bliskich i wyjątkowo — jak na warunki indyjskie — jest realistyczna, co nie znaczy, że prawdziwa. Zarówno wersje przytaczane przez indyjskich badaczy, jak te, które zarejestrowałem bezpośred­ nio od rozmówców loharskich, są dosyć podobne. Jednakże współczesne opowieści wiążą pochodzenie grupy z imieniem jednego z mewarskich wład­ ców Pratapem Singhiem, postacią historyczną z drugiej połowy X V I w., podczas gdy starsze mają fabułę znacznie bardziej rozbudowaną i zmitologizowaną, choć z wyraźnym wątkiem radżpuckim. Mniej dziś popularna, no­ towana jako powszechna w latach czterdziestych (Ruhela 1968, s. 15-19) wersja mówi, że w pobliżu słonego jeziora Sambhar, w Radżastanie, znaj­ dowało się miasto o tej samej nazwie — stolica Radżputów Ćauhan. Prithwi Radź Ćauhan, władca ćauhański, pokonany przez wojska Mohammada Gauri zmuszony został opuścić wraz ze swoim rodem kraj; część osiadła w Mewarze, innym radżpuckim księstwie. Wśród Cauhanów był młody władca o imie­ niu Ugam Singh. Zabiegał on o przychylność Raímala Singha, władcy Gudżaratu, i możliwość poślubienia jego córki Aie Laća. Ojciec dziewczyny nie wyraził zgody i przepędził konkurenta. Ugam Singh udał się po pomoc do Adźmeru, a potem Ćitoru, stolicy władcy Mewaru. Ponieważ nie udało się zmusić władcy gudżarackiego do oddania córki, a ciąża oczekującej Aie Laća była coraz bardziej zaawansowana, zniecierpliwiona i zawiedziona dziewczyna przeklęła Ugama Singha i jego ród, mówiąc: „Będziecie wędro­ wać zawsze głodni, nigdy nie najecie się do syta, nigdy nie będziecie spać w wygodnym łóżku i tak długo będziecie umierać z głodu, póki skuteczne będzie moje przekleństwo" (Ruhela 1968, s'. 16). Ugam Singh przyjęty został przez władcę Ćitoru do jego zastępu wojowników i powierzono mu przygo­ towywanie uzbrojenia. On i jego ród zmuszeni więc zostali osiedlić się u murów fortu i zająć produkcją, by zdobyć środki do życia. Tak więc i profesja, i wędrowny sposób życia, i prymitywizm codziennej egzystencji, brak wygód — to forma kary, efekt przekleństwa. Aie Laća przeklęła także swojego ojca i kiedy po urodzeniu dziecka popełniła samobójstwo, los przestał sprzyjać Raimalowi Singhowi: stracił władzę, bogactwo i znalazł się na łasce władcy Ćitoru, zatrudniony wraz �86 LECH MRÓZ ze swoimi ludźmi przy produkcji broni. Opowieść wyjaśnia więc, skąd wzięły się umiejętności kowalskie u Gadulia Lohar. ale — co niemniej istotne — wyraźnie podkreśla związek obu postaci z bronią. (Natomiast Aie Laća i Khetla —jej nieślubne dziecko są postaciami ubóstwionymi i znalazły się w panteonie loharskim.) Wyjaśnienie koczowniczego życia wiąże się z wypadkami, jakie miały miejsce w drugiej połowie X V I w. Mianowicie w 1567 r. mogolska armia Akbara zaatakowała księstwo Mewaru, ostatnie już państwo radżpuckie nie podporządkowane muzułmanom i dynastii mogolskiej. Na początku roku 1568 zdobyli stolicę księstwa Ćitogarh. Wśród obrońców walczyli także — jak mówi opowieść — ludzie z rodów Udai Singha, niedoszłego męża Aie Laća, i Raimal Singha — jej ojca; walczyli dzielnie mieczami — co jest w opowieściach podkreślane — zatem na sposób rycerzy, Radżputów (Ruhela 1968, s. 16, inf. terenowe). Ćitor padł, a obrońcy rozpierzchli się. Wewnątrz fortu pozostało wielu braminów i kobiety radż­ puckie oraz loharskie; wszystkie one popełniły dżohar, rytualne samobójstwo, by nie dostać się w ręce muzułmanów. Akbar wymordował braminów, miasto ograbił, zabierając także magiczną świecę Radżputów, której właściwoś­ cią było, że mogła palić się nawet pod wodą. Gdy obrońcy powrócili (ci z rodu Udai Singha i Raímala Singha), zobaczyli trupy kapłanów i kobiet; poprzysięgli wówczas nie wracać do Ćitoru i nie oglądać go nawet z dala, nie mieszkać w stałych domostwach, nie palić nocą światła, gdyż utracone zostało światło ich życia (owa tajemnicza świeca), nie przechowywać liny do czerpania wody i nie trzymać na wozie szałasu we właściwy, przyjęty sposób, do czasu odzyskania Ćitoru (Ruhela 1968, s. 18). Wersje owego ślubowania różnią się pewnymi szczegółami. Nie jest zbyt zrozumiały punkt ostatni; pozostałe są zgodne z przekleństwem rzuconym przez Aie Laća lub wynikają z faktu utraty Ćitoru i splądrowania go przez wojska Akbara. Wersja podana przez Misrę (1977, s. 12) nie wspomina nic o szałasie, natomiast piąte wyrzeczenie dotyczy niespania w łóżkach; moi rozmówcy dodawali jeszcze niejedzenie z glinianych ani metalowych naczyń. Opowieści zanotowane przez Webba (Ruhela 1968, s. 9), a później Misrę (1977, s. 12-13), mówią — choć niezbyt jasno — że Gadulia Lohar bronili Ćitoru pod wodzą Maharany Pratapa Singha. Imię tego władcy mewarskiego już zupełnie jednoznacznie i wyraźnie wymieniane jest w wersji, którą zano­ towałem w 1986 r. Historycy jednak kwestionują uczestnictwo Gadulia Lohar w walkach o Ćitor. Brak jest w ogóle potwierdzenia uczestnictwa Pratapa w walkach o Ćitor — Maharana Pratap walczył z mongolską armią znacznie później, a największą bitwę, którą zresztą przegrał, stoczył z nimi w Haldighati w 1576 r. Potem dalej prowadził partyzancką wojnę i stał się symbolem oporu przeciw muzułmanom (Kieniewicz 1985, s. 345). Ćitor utracił Udai Singh, jego ojciec natomiast faktycznie kilka lat po upadku Ćitoru (w 1574 r.) złożył Maharana Pratap ślubowanie, ale o nieco innej �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 87 treści — nie mieszkać w stałym domu, nie spać w łóżku i nie jeść ze złotych i srebrnych naczyń, póki nie odzyska stolicy Mewaru. O świeceniu nocą i linie do wody nie wypowiadał się, bo zapewne nie miał powodu. Dodatek dwóch ostatnich ograniczeń, zanotowanych u Gadulia Lohar, staje się zrozumiały (przynajmniej jedno, bo drugie jest niezbyt jasne), jeśli uświadomić sobie, że i dzisiaj jeszcze nie mogą po przybyciu do wsi sami czerpać wody, ale muszą przy studni dla niskokastowych oczekiwać, prosząc o wyciągnięcie wody i napełnienie dzbanów — ich dotknięcie może bowiem skalać studnię. Jedynymi, od których oni sami (czyli Gadulia Lohar) nie mogą przyjąć wody, to fryzjerzy, pracze, ci, co trudnią się usuwaniem padliny zwierzęcej, zdejmowaniem skór i garbowaniem - czyli ci, którzy znajdują się na samym dole kast, uważani powszechnie za najbardziej nieczystych. Tak więc zakaz dostępu do studni zsykał uzasadnienie wyższego celu. To, co w wersji starszej (według wszelkiego prawdopodobieństwa) było przekleństwem skazującym na koczowanie, stało się przez przemodelowanie opowieści świadomym, patrio­ tycznym wyrzeczeniem, związanym z ważnymi momentami historii Radżputów i z imieniem najsławniejszego władcy mewarskiego. Sławna, choć przegrana bitwa Maharany Pratapa pod Haldighati znalazła się w innej opowieści Gadulia Lohar, zanotowanej przez Misrę (1977, s. 14-15). Maharana Pratap Singh wiele już razy pokonał wojska nieprzyjacielskie dzięki pomocy bogini. Kalka Mata (której świątynia znajduje się w Puszka­ rze) stała zawsze za jego plecami; obiecała Pratapowi swą pomoc w walkach, ale zabroniła mu oglądać się za siebie. Gdy w Haldighati zobaczył Pratap armię mogolską, zląkł się i obejrzał, by sprawdzić, czy jego dowódcy stoją za nim, zarazem jednak zobaczył boginię Kalka Mata. Rozgniewana złama­ niem jej zakazu bogini przeklęła go. Maharana Pratap przegrał bitwę, a kon­ sekwencją było, że musiał wraz ze swoimi wojskami kryć się w dżungli, spać na ziemi, jeść chleb z trawy. Po pewnym czasie siostra Pratapa je­ chała, aby zobaczyć, jak się mają ludzie Pratapa. W drodze złamała się oś jej wozu. Zobaczyli to Gadulia Lohar, ale wówczas jeszcze nie znali kowalstwa, choć więc chcieli przyjść Padmie — siostrze Pratapa — z pomocą, nie wiedzieli jak. Padma cudownym sposobem zaopatrzyła ich w narzędzia, z ust zrobiła kuźnię, z nosa — miechy, z kolana lewej nogi — kowadło, a z prawej pięści młot. Tym samym Gadulia Lohar mogli naprawić jej wóz i odtąd już zajmowali się kowalstwem. W opowieściach zanotowanych przez Webba, Ruhelę, Misrę, w tych, które słyszałem sam w Radżastanie, historia Gadulia Lohar spleciona jest mniej lub bardziej z postaciami historycznymi i historycznymi miejscami. Kowal­ stwo — podstawa ich egzystencji, a zarazem identyfikacji — zawsze ma cha­ rakter boski; dawcą narzędzi i nauczycielem kowalstwa jest Padma, siostra Pratapa, Parwati, małżonka Siwy lub sam Siwa. Zwykle przy tym jest to związane z naprawą wozu (Padmy. Parwati lub Siwy). Jest zagadkowe dlaczego — nie tylko w ostatnio zacytowanej opowieści — Gadulia Lohar �88 LECH MRÓZ nie potrafili naprawić wozu, mimo iż byli w armii Pratapa i znali kowalstwo produkując broń. Najprawdopodobniej nałożyły się tutaj różne wątki mitolo­ giczne wespół z historycznymi, a opowieść o Pratapie, Kalka Mata i Padmie jest taką zmodyfikowaną w nieodległym czasie wersją (Padmę być może utożsamiono tutaj z Parwati). Tak więc kowalstwo jest faktycznie związane z wozem i jazdą — choć początkowo podróżującymi są postaci boskie. Kastowy status Gadulia Lohar zdaje się stopniowo i powoli zmieniać. Zarówno treść opowieści genealogicznych zawiera w sobie element przekleń­ stwa i życia, które jest jego pochodną (historia Aie Laća, nawet Maharany Pratapa w Haldighati), jak też pośrednio mówi o tym zakaz posiadania liny i czerpania wody. Potwierdzają to informacje samych Gadulia Lohar, a także zawarte w publikacjach dotyczących statusu poszczególnych kast w Indiach (Misra 1970, 1974). Wyjaśnienie tego faktu — niskiego statusu — znajdujemy w opowieści odnotowanej przez Ruhelę (1968, s. 23). Z racji wywodzenia się z Radżputów-Ćauhan winni Gadulia Lohar posiadać status wysoki, przynależny kszatrjom, jednakże ciąży na nich przekleństwo; poza tym jest jeszcze inna ważna przyczyna. Jak pamiętamy, opuszczając po klęsce Ćitor pozostawili tam kobiety, które zginęły samobójczo. Konsekwencją było branie później — jak mówi opowieść — za żony kobiet z niskich kast rzemieślniczych. To zaś musiało prowadzić do znalezienia się u dołu hierarchii społecznej jako konsekwencji złamania zasady życia zgodnego z d h a r m ą . Manusmryti, czyli traktat o Zacności, jeden z podstawowych tekstów klasycz­ nych, mówi przecież wyraźnie, że wynikiem naruszenia przyrodzonego po­ rządku, wynikiem pomieszania stanów (warn) jest powstanie najróżniejszych kategorii mieszańców, których status zawsze będzie niski (1985, s. 322-328). 3 W roku 1955 odbyło się w Ćitorze spotkanie przywódców Gadulia Lohar. Wówczas to wmurowana została w jednej z bram fortu tablica mówiąca o walce z wojskami mogolskimi. Po pewnym czasie istnienie owej pamiątkowej tablicy stało się argumentem potwierdzającym prawdziwość opo­ wieści — skoro istnieją ruiny fortu, skoro można je zobaczyć i wśród wielu innych pamiątek także widzieć napis upamiętniający uczestnictwo w walce Gadulia Lohar, zatem i związki z Maharana Pratapem Singhiem, i opowiadana historia jest prawdziwa. Zresztą już uczestnicy spotkania doszli do wniosku, że istnieje duże prawdopodobieństwo związku Gadulia Lohar z postacią Maharany Pratapa. Obecnie jest to związek oczywisty dla rozmówców (inf. z okolic Udaipuru); w początku lat sześćdziesiątych informatorzy Ruheli (1968, s. 13) przyznawali, że dowiedzieli się o tym od organizatorów spotkania w Ćitorze. Spotakanie przywódców Gadulia Lohar w Ćitorze, w kwietniu 1955 г., nie było wyłącznie sprawą wewnętrzną, loharską. Na spotkanie przybył także 1 Dharma — zacność, oznacza p o s t ę p o w a n i e zgodne z tym, co wiemy o rzeczywistości, oznacza wiedzę i zespół wynikających z niej norm; źródłem wiedzy o zacności jest (Byrski 1985, s. 202). Weda �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 89 ówczesny premier Jawaharlal Nehru, który realizując ideę niwelowania różnic społecznych i likwidacji niedotykalności, a zarazem jeden z istotnych elemen­ tów polityki społecznej, oficjalnie głosił wypełnienie ślubowania (Ćitor jest przecież wolny), a zatem i możliwość trwałego osiedlenia się Gadulia Lohar. Istotnie kilkanaście rodzin (brak jest pełniejszej informacji) zdecydowało się na osiedlenie. Jednakże rodziły się tutaj istotne problemy: ziemi, której niewiele było do dyspozycji państwa i dla chętnych do osiedlenia, oraz kwestia możliwości zapewnienia egzystancji w przypadku ewentualnego za­ rzucenia kowalstwa. Gadulia Lohar funkcjonują w systemie wypracowanym w okresie zapewne wielu dziesięcioleci i mają tam swoje stałe miejsce. Przejście do życia osiadłego dość gwałtownie stawiało wobec rewolucyjnej zmiany i konieczności szukania nowych podstaw egzystencji — a to w lud­ nych, niezbyt bogatych i w wielu względach mocno trzymających się tra­ dycji Indiach — nie jest łatwe. Towarzyszyła temu zapewne obawa przed zubożeniem i ekonomiczną degradacją. Dlatego można było spodziewać się, że możliwość zaprzestania życia wędrownego mierny wzbudzi entuzjazm u znacznej części, jeśli nie większość Gadulia Lohar. Poza tym, prócz ekonomicznych istniały inne jeszcze trudności. Ilustracją ich był przypadek jednego z przywódców o imieniu Dżai Ram (Mistra 1977, s. 13). Po spotkaniu w Ćitorze zdecydował się wraz z trzema innymi rodzinami na osiedlenie w okolicach Ćitoru. Niedługo potem zmarła podczas porodu jego córka, nie przeżyło także jej dziecko. Społeczność loharska uznała to za karę zesłaną przez Kalka Mata za złamanie niegdyś uczynionego ślubo­ wania (niemieszkania w domach, niespania w łóżkach itd.). Dżai Ram pod presją współrodowców został zmuszony do porzucenia życia osiadłego i podjęcia tradycyjnego, wędrownego życia. Nehru i wysiłki władz państwo­ wych okazały się zbyt słabe wobec Kalka Mata. Niewielkie grupy osiedlo­ nych, przede wszystkim w Gudżaracie, nie zmieniły zasadniczego obrazu — Gadulia Lohar są nadal społecznością koczującą, a przyczyny ekonomiczne (wespół z boginią Kalka Mata) zapewne jeszcze długo zachowają ten stan rzeczy. Spotkanie w Ćitorze i deklaracja władz państwowych oraz próby osiedle­ nia (podejmowane zresztą w tym czasie także wobec innych społeczności wędrownych, jak np. Bandżarowie) nie wpłynęły zasadniczo na sposób życia Gadulia Lohar, nie zmieniły ich sytuacji i powiązań ekonomicznych; były natomiast bodźcem oddziaływającym na świadomość grapy. Gadulia Lohar zaczęli dopominać się o uznanie ich za Ćitori Radżput Lohar lub Mewari Radżput Lohar — ćitorskich lub mewarskich kowali — Radżputów; zatem domagać się statusu kszatrjów, drugiej w hierarchii, po braminach, warny (stanu) społeczeństwa indyjskiego. Z opowieści genealogicznych zaczęły za­ nikać motywy świadczące o niskokastowości, o zakazie posiadania sznura do czerpania wody; podważona jest zasada konieczności czekania na wodę przy studni dla niskokastowych. M o i rozmówcy wyraźnie stwierdzali, że nie muszą czekać na wodę, że nabierają ją sami; potwierdzają to obserwacje �90 LECH MRÓZ uczynione przeze mnie w Hardwarze (Uttar Pradeś) w 1984 r. oraz w Udaipurze, w okolicy Ahai (na wschód od Udaipuru, w kierunku Ćitogarh), w Nathdwarze i w obozowisku znajdującym się około 10 km na płd.-wsch. od Nathdwary (wszystkie miejscowości w Radżastanie) w roku 1986. Ten drobny pozornie fakt świadczy o istotnych zmianach w świadomości, o istot­ nych korektach własnej tradycji i historii oraz wyraźnie potwierdza kierunek zmian i aspiracje. Zajmijmy się teraz Bandżarami. Literatura na ich temat jest tylko nieco bogatsza, także ogranicza się do dwóch (o ile udało się ustalić) monografii i kilkunastu artykułów. Oba opracowania monograficzne powstały w ostatnich latach; jedno dotyczy Bandżarów Radżastanu, drugie Bandżarów Andhra Pradeś (Śriramaśarma 1983, The Banjaras, 1966). Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, większość publikacji jest dziełem badaczy działających w ra-, mach instytucji, takich jak: Anthropological Survey of India, Tribal Researches Institute. Jeśli idzie o piśmiennictwo pozaindyjskie, to Bandżarowie także nie doczekali się zwrócenia większej uwagi. Niewielkie wzmianki o nich można znaleźć w dawniejszych publikacjach zawartych w „Journal of the Gypsy Lore Society"; jednakże są to skromne i bardzo powierzchowne informacje, w kontekście rozważań dotyczących przodków Cyganów. Poza tym wyjątkowo, w pracach poświęconych kastom i plemionom Indii, znaleźć można wzmianki o Bandżarach. Jednakże prócz prac naukowych istnieją liczne artykuły zamieszczane w wydawanym przez Bandżarów periodyku, a nawet książki publikowane przez stowarzyszenia bandżarskie. Nie są to opracowania naukowe; opowia­ dają bohaterskie lub mityczne epizody z życia Bandżarów i — jak się wy­ daje cel ich publikowania jest dosyć specjalny, co wyjaśni się w toku dalszych rozważań. Bandżarowie są dużą grupą; brak jest precyzyjnych danych liczbowych, choć zapewne byli rejestrowani tak, jak i inne grupy. Informacje ubiegłowieczne są - jak się wydaje — niedokładne. Według współczesnych opinii liczba Bandżarów w całych Indiach szacowana jest na 10 do 20 min; nie udało się jednak ustalić, na jakiej podstawie oparte są poszczególne stwierdzenia. Crooke (1972, s. 71) oblicza Bandżarów w samym Bombaju na około 750 tys. Bombaj jest prawdopodobnie największym ich skupiskiem; potwierdzają to publikacje bandżarskie i fakt, że właśnie w tym mieście znajdują się organizacje i wydawnictwa bandżarskie. W publikacji z roku 1983 znajdujemy informację, że liczba Bandżarów wynosi 15 min, a zamieszku­ ją aż 21 — czyli znaczną większość — stanów (Naik, 1983, s. 14). Liczni są w Radżastanie, Pendżabie, Uttar Pradeś, Andhra Pradeś, Madhia Pradeś, Mysore, Maharastrze; prócz Bombaju znaczne skupisko miejskie jest w Hajderabacie. Trudności ustalenia danych liczbowych wynikają m. in. z faktu, że w róż­ nych częściach Indii Bandżarowie znani są pod rozmaitymi określeniami. Najpowszechniej znani są jako Bandżarowie. poza tym często powtarzają �KOWALE 1 H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 91 się nazwy takie, jak: Wandżara, Wanadżora, Lambadi, Laman (Elliot 1869, s. 52; Bhavnani 1974, s. 22 п.). Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, nie jest jasne ich pochodzenie; w literaturze są zwykle uznawani za kastę, a nie społeczność plemienną. Także we współczesnych rejestrach urzędowych określani są jako dźati kasta (Basu 1970, s. 14). W wypowiedziach dotyczących genezy Bandżarów znajdujemy opinie, że przyszli z Iranu, a nawet przypuszczenia — dość fantastyczne — że przy­ byli od strony Europy; postępując za armiami najeźdźców wędrowali do Azji Centralnej, a później Indii, i straciwszy kontakt z europejskimi ich siedzibami stali się w Indiach koczowniczymi handlarzami. Ci z ich przod­ ków, którzy nie wyemigrowali do Indii, rozprzestrzenili się po Europie, i są to właśnie rzekomo dzisiejsi Cyganie (Nag 1983, s. 10). Nazwa Bandżarów najpowszechniej wywodzona jest od sanskryckiego vanijya oznaczającego wędrownego handlarza; także w potocznym współ­ czesnym rozumieniu określenie Bandżar rozumiane jest jako równoważnik słowa kupiec (Gokuldas, bd.. s. 15; inf. ze wsi Bamania). Drugie także dość częste wyjaśnienie związane jest z lasem — słowo ban oznacza las; zatem Bandżarowie to mieszkańcy lasu (Elliot 1869, s. 52; Gokuldas bd., s. 5; inf. ze wsi Rupakhera). Rozmaitość podgrup bandżarskich, ich rozprzestrzenienie czynią, że wia­ domości na temat języka Bandżarów są niejednoznaczne. Pominąć możemy dość odosobnioną opinię Tiplera (1983, s. 16), że mówią oni jakimś sekretnym żargonem, opinię analogiczną do wygłaszanych na temat języka Cyganów przez europejskich badaczy w X V I I I i X I X w. Na terenie Radżasta­ nu Bandżarowie (Bamania — jedna z najliczniejszych tutaj podkast) posługują się mewari. pozostali Bandżarowie marwari; mewari i marwari są dialektami języka radżastani (Vyas 1967. s. 16; inf. z Mangalwar). W publikacjach przeważa opinia, że Bandżarowie posługują się — w zależności od rejonu pobytu miejscowymi językami i dialektami. Prócz tego wszyscy lub prawie wszyscy używają jednego wspólnego języka, którym jest właśnie radżastani. Na sytuację językową Bandżarów wpływają bez wątpienia podziały we­ wnętrzne, których istotnym czynnikiem są różnice wyznaniowe — utożsamianie się w rozmaitych rejonach Indii z odmiennymi systemami religijnymi i kultu­ rowymi — hinduizmem (głównie siwaickim), islamem bądź sikhizmem. Według tradycji potwierdzanej także przez stare źródła, Bandżarowie prowadzili życie koczownicze, trudniąc się handlem karawanowym. Mówi 0 nich —jak twierdzą niektórzy badacze — opowieść Ramatiego z X w. Żywoty dziesięciu książąt — Das Kumar Ćarit (Elliot 1869, s. 52). Nowsze źródła brytyjskie, X I X i XX-wieczne, potwierdzają tę właśnie handlową profesję Bandżarów. Wynika, że zajęcie to uprawiali od dawna, prawdopodob­ nie od kilku już wieków. Wędrowali z zachodniego Radżastanu na południe 1 wschód, rozwożąc sól i handlując wołami. W źródłach, a także w historii opowiadanej przez współczesnych Bandżarów, występuje nazwa jeziora Samb- �92 LECH MRÓZ har (znanego nam już z opowieści Gadulia Lohar o Ugamie Singhu i jego nieszczęsnej narzeczonej Aie Laća) i drugiego — Soda (także w zach. Radżastanie), gdzie zaopatrywali się Bandżarowie w sól (uzyskiwaną z wody tych słonych jezior). Potem przy użyciu wołów rozwozili sól daleko w głąb subkontynentu indyjskiego. Woły także stanowiły przedmiot handlu. W czasach mogolskich zajmowali się Bandżarowie na zlecenia władz wojskowych transpor­ tem przede wszystkim żywności. Mówi o tym wzmianka z roku 1504, dotycząca bitwy o Dholpur. Także w późniejszym okresie uczestniczyli Bandżarowie w wielu kampaniach Muhammeda na terenie Dekanu w tym samym charakterze (Crooke 1972, s. 71). Także dla armii Aurangzeba (Wielkiego Mogoła) - w drugiej połowie X V I I w . ~ dostarczali Bandżaro­ wie swoimi transportowymi karawanami potrzebne artykuły (w tym przede wszystkim żywność), (Williams 1912-191 За, s. 54). Podobne usługi pełnili w czasach nowożytnych na rzecz Brytyjczyków. Przypisuje się Bandżarom — choć nie wiadomo na ile twierdzenie to jest prawdziwe — także działania wywiadowcze. Ich znajomość geografii i wie­ dza o kraju wykorzystywane były podobno przez sułtana Tipu, władcę Mysore, w wałkach z Brytyjczykami w końcu X V I I I w. (Nag 1983, s. 10). Motyw szpiegostwa pojawia się częściej, gdy mowa jest o przeszłości Ban­ dżarów przypomina się tutaj podobny zarzut, powszechnie kiedyś wysuwany pod adresem Cyganów w Europie. Tragedią dla Bandżarów był rozwój transportu kolejowego w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. W krótkim czasie doprowadziło to do upadku transportu karawanowego, w znacznym stopniu nastawionego na obsługę najpoważniejszego klienta, czyli panujących, armię i władze państwowe. To spowodowało podcięcie podstaw ekonomicznych, podstaw egzystencji grupy i konieczność poszukiwania innych możliwości zarobkowych. Wprowadzenie państwowego monopolu solnego, zwyżki podatków solnych w latach siedem­ dziesiątych X I X w. podważyły inny element ich utrzymania — handel sołą. Być może właśnie zachwianie gospodarczych podstaw i zubożenie były przy­ czyną, że niektórzy Bandżarowie trudnili się rozbojem i że pod koniec X I X w. zostali zaliczeni przez Brytyjczyków do kast przestępczych (Crooke 1972, s. 72; Elliot 1869, s. 52), takich, które podlegają szczególnej uwadze władz wojskowych. Od tamtej pory aż do uzyskania przez Indie niepodległości, w rozmaitych angielskich raportach i opracowaniach znajdują się Bandżaro­ wie na liście tzw. kast kryminalnych (Crooke 1972, s. 72; Nag 1983, s. 10). Po wojnie znaczna ich część osiadła w wioskach, nie zarzucając przy tym handlu bydłem (przynajmniej na terenie Radżastanu i Gudżaratu). Bodź­ cem i pomocą były działania państwowe w latach pięćdziesiątych, zmierzają­ ce zarówno do podniesienia statusu niskich kast, osiedlenia koczowników, jak też podniesienia poziomu życia i oświaty tych grup oraz społeczności plemiennych. W rezultacie większość (jeśli nie wszyscy Bandżarowie) zarzu­ ciła permanentne koczowanie. Wcześniej miało miejsce osiedlanie się Bandża­ rów w ośrodkach miejskich, w Bombaju, Hajderabacie, Delhi; prawdopodob- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 93 nie związane jest to z degradacją ekonomiczną grupy w drugiej połowie X I X w. (Nag 1983, s. 10; inf. z Rupakhera, Bamania, Samumfara). Mimo znacznego upływu lat żywa jest pamięć niegdysiejszego handlu solą i permanentnego wędrowania. Jest to zarazem istotny element świa­ domości i cecha identyfikacji — Bandżarowie podkreślają, że wędrowali z wo­ łami pieszo, dużymi karawanami, a nie wozami — co w ich świadomości jest wyróżnikiem Gadulia Lohar. W pamięci rozmówców (z podkasty Bama­ nia) osiedlenie nastąpiło 20-25 lat temu. Przypadałoby więc na przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, co z grubsza biorąc zgadza się z czasem państwowych akcji osiedlania nomadów. Przyczyną osiedlenia — najczęściej podkreślaną przez rozmówców — była nędza, głód, jaki często trapił grupę, tak że jedyną możliwością utrzymania się przy życiu było skorzystanie z oferty państwa i osiedlenie się. Większość Bandżarów (Bamania) z Radżastanu osiadła we wsiach; żyją w osobnych, bandżarskich osadach lub kilkoma czy kilkunastoma rodzinami w wioskach zamieszkiwanych przez nie-Bandżarów. Domostwa wzorowane są na miejscowych; budują je sami lub zatrudniają do pomocy specjalistów z innych kast. W przypadku wiosek mieszanych Bandżarowie zwykle drążą własne studnie, co eliminuje możliwości konfliktów o dostęp do wody (groźba skalania). Wraz z osiedleniem podjęli pracę na roli; uprawiają najczęściej ziemniaki, kukurydzę, trzcinę cukrową, orzeszki arachidowe i groch. Jednakże osiedlenie i posiadanie stałych domostw nie oznacza w przypadku Bandżarów zupełnego zerwania z okresowym koczowaniem. Nadal — prócz rolnictwa — trudnią się handlem wołami, podstawową siłą pociągową we wsiach radżastańskich; niektórzy handlują także bawołami i owcami. Handel wołami — jako stałe zajęcie uprawiane niezależnie od rolnictwa —był wy­ mieniany przez wszystkich moich rozmówców, w różnych wioskach południa Radżastanu. Bydło kupowane jest w stepowo-pustynnej, zachodniej części Radżastanu, najczęściej w dystrykcie Dżodpur. Potem przepędzane jest na południe, do Gudżaratu. Wędrówka odbywa się pieszo. Zwykle handel wołami zajmuje 4-6 miesięcy w roku. W skład wędrującej grupy, prócz mężyczyzn — poganiaczy, wchodzą czasami także kobiety z najmłodszymi dziećmi. Starsze dzieci i ludzie starzy pozostają we wsi, pilnując dobytku i wykonując bie­ żące prace gospodarskie. Ostanimi laty zwierzęta przewożone są niekiedy za pomocą transportu samochodowego; wtedy zwykle tylko mężczyźni to­ warzyszą stadom, a pobyt poza wsią trwa krócej, przy jednoczesnej możli­ wości kilkakrotnego powtórzenia drogi. Jednakże tylko niektórzy mogą sobie pozwolić na wynajęcie samochodu. Większość Bamania nadal szlak z Dżodpuru do Gudżaratu przemierza pieszo. Powrót następuje zawsze przed porą deszczową, gdy rozpoczyna się okres najintensywniejszych prac polowych. Nie jest on stały dla wszystkich wiosek; między poszczególnymi wsiami istnieją niekiedy nawet znaczne różnice, zależne od warunków geograficz­ nych. Bandżarski handel wołami jest zatem inny niż u Gadulia Lohar. Nigdy �94 LECH MRÓZ poza tym Bandżarowie nie wędrowali wozami. Zawsze — jak notują dawniej­ sze i nowsze źródła — przemieszczali się za stadami pieszo, rzadziej na ko­ niach lub mułach, często też na znacznie większe dystanse niż w przypadku Gadulia Lohar. Rozprzestrzenienie Bandżarów musiało wpłynąć na wewnętrzne zróżnico­ wanie; oddziaływanie odmiennych religii, języków, kultur, podział ten bez wątpienia pogłębiły. Bandżarowie dzielą się na kilka podkast. Większość informatorów wymieniała trzy podkasty: Bamania, Labana i Maru. Potwier­ dza ten podział współczesna literatura (Vyas 1967, s. 22: Gokuldas bd., s. 16); wszystkie trzy nazwy znajdujemy też odnotowane w dawniejszych opracowaniach. Vyas wymienia jeszcze podkastę Ganwar; w wypowiedziach niektórych moich informatorów pojawiły się też nazwy: Gawaria, Mungawa, Marubhat. Nie udało się uzyskać bliższych informacji na temat tych grup; rozmówcy podkreślali, że są to Bandżarowie zamieszkujący odległe rejony. Być może wymieniane przez nich nazwy są nazwami gotr, rozmówcy bo­ wiem nie znali podziałów tamtejszych Bandżarów, nie byli świadomi dokładniej zakresu i znaczenia tych nazw, lub też — być może — posłużyli się jakimiś lokalnymi określeniami. Zarówno literatura, jak informatorzy wymieniają jeszcze Bandżarów muzułmanów, Mukeri (Elliot '869, s. 52; Gokuldas bd., s. 25). Istotą podziałów kastowych (granic dźati) jest wspólnota stołu i związki małżeńskie. Małżeństwo z osobnikiem spoza kasty, picie z nim czy jedzenie są zabronione. Jeżeli więc wszyscy Bandżarowie stanowią jedną kastę (jest to opinia powszechna w literaturze i wypowiedziach rozmówców), nie po­ winno być barier pomiędzy Bamania a Labana, Labana a Mukeri itd. Jednakże są one wyraźne. Informatorzy z podkasty Bamania nie są zgodni co do tego, czy można jeść z Labana i Maru, czy jest to zabronione, ale całkowicie byli jednomyślni, że związki małżeńskie są możliwe tylko w obrębie Bamania; podobnie jak Labana i Maru także tylko wśród swoich mogą szukać partnerów. Podobna jednomyślność charakteryzowała stosunek do Bandżarów — muzułmanów. Związki małżeńskie z nimi, jedzenie i picie jest całkowicie zabronione. To, że muzułmanie jadają krowy — zwierzę czczo­ ne w hinduizmie, przekreśla możliwość bliskich kontaktów z nimi. Świado­ mość tych ograniczeń zapewne utrudnia rozmówcom ocenę granic kasty i wewnętrznych podziałów. Każda z podkast ma własny panczajat, regulujący zarówno sprawy spor­ ne, kwestie ceremonii o charakterze religijnym, jak też małżeństw i handlu. Z racji osiadłego życia czy ściślej posiadania stałej bazy, Bandżarowie niektó­ rych wsi (tam, gdzie są mniej liczni i prócz nich mieszkają nie-Bandżarowie) podlegają także lokalnemu, wioskowemu panczajatowi, regulującemu sprawy całej lokalnej wspólnoty. W odróżnieniu od Gadulia Lohar, Bandżarowie utworzyli organizację o charakterze ogólno indyjskim. Trudno jednakże uznać ją za najwyższe władze bandżarskie. Nie udało się ustalić, na ile organizacja ta jest powszech- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 95 na. Jej siedziba znajduje się w Bombaju; na forum różnych spotkań cy­ gańskich w Europie uczestniczą wespół z działaczami bandżarskimi z Ćandigarh w Pendżabie (z Indian Institute of Romani Studies). Żadne dostępne publikacje nie pozwalają zorientować się, czy w organizacji reprezentowani są Bandżarowie z różnych podkast, także muzułmanie. Wydaje się, że ambicją tej organizacji jest występowanie w imieniu wszystkich Bandżarów, dla uzyskania m. in. wyższego miejsca w hierarchii społeczeństwa indyjskiego. Prawdopodobnie grupuje ona stosunkowo niezbyt duży krąg ludzi, przede wszystkim ze środowisk miejskich; tym samym nie ma możliwości rzeczy­ wistego sprawowania roli nadrzędnej wobec wszystkich Bandżarów. Władza podkastowego panczajatu (Bamania, Labana, itd.) jest zatem najwyższą fak­ tyczną władzą. Wewnętrznie podkasty dzielą się na szereg gotr. Nie udało się ustalić, czy te same nazwy gotr występują we wszystkich podkastach — informa­ torzy Bamania nie byli tego pewni, literatura także nie pozwala kwestii tej wyjaśnić. Gotry Bandżarów Radżastanu (Bamania) podzielone są na dwie grupy: rody słoneczne i rody księżycowe (inf. z Mangalwar) Daima Ćawra Kaćhawa Ćandel (Ćouhan) Rathor Khići (Khińći) Gerasia Narawath (Marawath) Bhagara Surawat Oglia Banwaria Zasada zawierania małżeństw wyklucza związki w obrębie tej samej gotry, ale także nie dopuszcza kojarzenia par w obrębie tej samej grupy gotr. Znaczy to, że oboje małżonkowie nie mogą pochodzić z gotr zalicza­ nych do rodów słonecznych ani też oboje nie mogą być z rodów księżyco­ wych. Tak więc związek kogoś z gotry Daima jest możliwy tylko z osobą z gotr: Gerasia, Narawath, Bhagara, Surawat, Oglia lub Banwaria. Zdecydowana większość wymienionych wyżej nazw gotr powtarza się w wy­ powiedziach innych informatorów; prócz powyższych wymienione zostały jeszcze dwie nazwy: Bera i Dżindżer (inf. z Bilakhera). Przytaczam je dla­ tego, że istnienie jednej z nich, Dżindżer, potwierdzone jest także przez Vyasa (1967, s. 24), autora jednego z wartościowszych opracowań na temat Bandżarów. Chociaż należy także dodać, że autor ten nie we wszystkim jest wiarygodny; stwierdza m. in. istnienie osobnych gotr Ćouhan i Ćandel. Zdaniem kilku spośród moich rozmówców obie nazwy określają jedną grupę (zresztą zdanie to potwierdzają publikacje). Nie roztrząsając zbyt drobiazgo­ wo tego zagadnienia, warto zwrócić uwagę na nazwy trzech z wymienionych gotr: Ćawra, Ćandel (Ćouhan), Rathor, oraz jeszcze jedną— czwartą, po­ daną przez Basu (1970, s. 14)— Panwar. Trzy pierwsze nazwy wymieniane były także przez Gadulia Lohar, pośród ich gotr; a wszystkie cztery nazwy znane są od dawna jako określenia rodów radżpuckich. Wewnętrzne po- �96 LECH MRÓZ działy nie są podkreślane żadnymi zewnętrznymi wyróżnikami; ani strój, ozdoby czy tatuaż nie wyróżniają poszczególnych gotr. Aby ustalić przy­ należność i wzajemny stosunek dwóch osób, należy dopiero pytając ustalić pochodzenie i gotrę. Pochodzenie swoje wiążą Bandżarowie z warną kszatrjów, dokładniej z Radżputami, rycerską klasą Radżastanu. Opowiadana przez nich historia jest rozbudowana w porównaniu do tej, z którą utożsamiają się Gadulia Lohar. Zawiera większą liczbę wątków (w części może wynikać to z liczeb­ ności i zróżnicowania Bandżarów) i w większym zakresie jest historią mi­ tyczną. Zajmiemy się tutaj tylko historią opowiadaną przez Bandżarów nie-muzułmanów, a przede wszystkim historią Bamania i Labana. Mukeri (Ban­ dżarowie — muzułmanie) pochodzenie swoje i nazwę wywodzą od Mekki. Twierdzą, że to ich przodkowie budowali Mekkę, a pomagał im w tym Baba-Adam (Gokuldas bd., s. 25); inna wersja mówi, że podczas budowy Mekki jeden z naików (przywódców) mukerskich towarzyszył Abrahamowi (Elliot 1869, s. 52). Brak pełniejszych informacji i szczególny status Mukeri pośród innych Bandżarów skłaniają do pominięcia ich w dalszych rozważa­ niach. Jest zastanawiające, że w zanotowanych wersjach historii opowiadanej przez Bandżarów nie pojawiają się nazwy Soda i Sambhar (znane z historii Gadulia Lohar), mimo iż wielokrotnie zostało potwierdzone (zarówno przez historyków, jak i informatorów terenowych), że w okolicy tych jezior Ban­ dżarowie często przebywali (zaopatrując się tutaj w sól). Także Ćitor wy­ mieniano sporadycznie, chociaż wyraźny jest w ich historii wątek Maharany Pratapa Singha — Maharany Ćitoru. Miejscem uznanym za centrum wszystkich Bamania — Bandżarów jest wieś Bamania, leżąca około 120 km na północ od Udaipuru i około 70 km od Nathdwary. We wsi, będącej miejscem corocznych ogólnych spotkań, ważnych uroczystości i posiedzeń panczajatu, znajduje się świątynia — cel pielgrzymek i czci mitycznego przodka Bandżarów — Bamania i założyciela wsi: Rup Singha. Żył niegdyś w Delhi — jak mówi opowieść — wielki władca mogołski. Na jego dwór przybyło dwóch braci, Gema i Paćhan, aby zaciągnąć się do armii władcy. Byli to synowie radżpuckiego króla o imieniu Asou. Wersja podana przez Vyasa (1967, s. 16) różni się pewnymi szczegółami; ojcem Gemy i Paćhana był Narsingdew, który usunął ich ze swojego kró­ lestwa, za rzekome szerzenie niepokoju w kraju. W poszczególnych relacjach różni się także imię jednego z braci, brzmi ono Gema, Gepa lub Gopa; tutaj pozostaniemy przy formie używanej przez rozmówców Bamania z połud­ niowego Radżastanu. Na dworze delhijskiego władcy także nie dopisało im szczęście. Znów stali się ofiarami pomówień; obawiając się odwagi braci cesarz postanowił ich zgładzić. Bracia uciekli, ale cesarz wysłał w pogoń za nimi swoje wojska. �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 97 W trakcie ucieczki bracia napotkali w lesie kobietę, która zostawszy wdową postanowiła wejść na stos i spłonąć wraz z mężem. Była to żona golarza; zmarł on ukąszony przez jadowitego węża, gdy zrywał z drzewa liście. Kobieta poprosiła braci o pomoc w dokonaniu obrzędu ciałopalnego. Po­ nieważ wahali się — obawiając pościgu — zapewniła ich, że armia cesarza nie zdoła im nic zrobić. Własną mocą, której źródłem była wierność, spowodowała huragan. Cesarskie wojska zostały rozproszone. Kobieta pobło­ gosławiła braci i weszła na stos, by dopełnić obrządku i stać się sáti . Błogosławiąc ich przepowiedziała, że ten, który znajdzie się przy stosie od strony głowy, zostanie władcą, ten zaś, który znajdzie się przy nogach, zajmie się handlem. 4 Ten wątek występuje niemal we wszystkich znanych wersjach opowieści, zarówno rejestrowanych w literaturze (Vyas 1967, s. 16-17; Gokuldas bd„ s. 29), jak usłyszanych bezpośrednio do rozmówców, podczas prac terenowych. Zapewne należy rozumieć go jako wyraz ingerencji sił boskich, dzięki czemu kobieta może dopełnić chwalebnego czynu. Proroctwo żony golarza zawiera pewną symboliczną treść. Manusmryti, czyli Traktat o zacności mówi wyraź­ nie, że Brahma stworzył bramina z ust, kszatrję z ramion, wajśję z ud, a ze stóp siudrę. Przeznaczeniem kszatrji jest strzeżenie ludu, walka, a w prak­ tyce i rządzenie; natomiast hodowla bydła, handel — to przeznaczenie wajśji (1985, s. 32 i 39). Trzeba dodać, że oba te stany należą (wraz z braminami) do „dwidżdża"— podwójnie urodzonych; którego to statusu nie mają siudrowie, pośledni stan, zrodzony ze stóp Brahmy. Jak się wydaje, jest to istotny szczegół dla zrozumienia ewolucji opowieści. Według relacji terenowych i zarejestrowanych w różnych wioskach, od­ dalonych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów, tym, któremu miejsce przy­ padło u wezgłowia stosu, był Paćhan. Potem ożenił się on z jedną z córek władcy Mewaru i od tej chwili znany jest jako Udai Singh (pokonany przez Akbara w Ćitorze); (inf. z Bamania i Mangalwar). Inna wersja mówi, że Paćhan to późniejszy Maharana Pratap — bohater Radżputów. Tak więc historia Bandżarów splata się tutaj znów z historią Gadulia Lohar; ale Bandżarowie mierzą wyżej, nie zadowalając się miejscem w orszaku i wśród rycerzy królewskich. Natomiast Gema, któremu los przeznaczył miejsce przy nogach, zajął się handlem. Gema i Paćhan byli Radżputami, ale Gema jest też pierwszym Bandżarem (z racji handlu). Synem Gemy był Rup Singh, założyciel wsi Bamania — od niego datuje się też początek subkasty Bamania i rozpoczyna ich historia. 1 Pozostawmy chwilowo Rup Singha i wróćmy do śmiertelnego stosu golarza. Wersję opublikowane przez Vyasa i Gokuldasa różnią się od po­ wyższej; mówią one, że tym, który siedział u wezgłowia, był Gema, a od strony nóg siedział Paćhan. Rup Singh, protoplasta Bamania, był synem -* Sati cnotliwa, wierna ż o n a ; termin przeniesiony na akt dobrowolnej ofiary żony, która towarzyszy na stosie ofiarnym zmarłemu mężowi (Kieniewicz 1985, s. 786). 7 — Etnografia Polska, t. 33. 7. I �98 LECH MRÓZ Paćhana. Trudno decydować, jaka jest przyczyna tej inwersji, czy powoduje ją wyłącznie rozmaitość opinii samych opowiadających, czy też jest to swoista nróba rozwiązania pewnego dylematu. Mianowicie, jeżeli zajmują się handlem, nie powinni Bandżarowie aspirować do kszatrjów i szukać związków z Radżputami. Handel jest faktem (jako profesja kasty), ale też dysonansem w sytuacji, gdy podkreślane jest radżpuckie pochodzenie. Próba wybrnięcia z niekon­ sekwencji znalazła być może wyraz w zamianie postaci, przy zachowaniu ciągu opowieści. By kwestię tę rozwiązać, brak jest jednak dostatecznych danych. Rup Singh był — według opowieści — majętny. Posiadał 12 wiosek, z któ­ rych kilka otrzymał za dzielność od Maharadży Mewaru. Swój pałac wy­ budował we wsi Bamania; tam też wystawił poświęconą Krysznie świątynię. W jednej z pobliskich wiosek mieszkał cioteczny brat Rupy — Ekadmal (według wersji ze wsi Mangalwar Ekkaiman). Podejrzewając, że chce on zawładnąć Mewarem, wezwał go maharadża do Udaipuru. Ponieważ Ekadmal odmówił spotkania z władcą (swoim wujem —jak podkreśla relacja ze wsi Mangalar) Rup Singh zobowiązany został do doprowadzenia go do Udaipuru. W wyniku bójki Rup Singh zabił Ekadmala. Potem, nakłaniany przez matkę, by wynagrodził rodzinie krzywdę, pojął żonę zabitego — czyniąc wdowę po Ekadmalu swoją drugą żoną. Na ceremonię zaślubin zaproszeni zostali ludzie z dwunastu wiosek Rupy. Kiedy Rup Singh jechał na uroczystość, zobaczył siedzącą przy studni kobietę, która płakała. Gdy zatrzymał się. kobieta poprosila go. by ją pobłogosławił, wylewając nieco wody na jej głowę. W trakcie tej czynności Rupa ugodzony został w brzuch sztyletem. Ową kobietą był bowiem przebrany jeden z krewnych Ekadmala, który postanowił ukarać Rupę. Mimo iż ranny, Rupa pojechał dalej, na spotkanie z ludźmi swoich wiosek. Radżputowie nigdy nie zdejmowali oręża, ale Rupa, by nie urazić zebranych, zdjął broń i pas — wtedy wypłynęły jego wnętrzności i Rupa zmarł. Wów­ czas mieszkańcy owych dwunastu wiosek rozproszyli się na znak wstydu, za złamanie przez Rup Singha zasady niebrania wdów za żony. Dali w ten sposób początek dwunastu gotrom Bamania; od tego też czasu prowadząc życie wędrowne, związane z handlem. Ruiny pałacu Rup Singha przetrwały długo, jeszcze po ostatniej wojnie— jak twierdzą mieszkający w wiosce Bamania Bandżarowie brano z nich kamienie jako budulec. Stoi także związana z imieniem Rupy krysznaicka świątynia i wystawiona później obok przez Bandżarów Bamania świątynia poświęcona ich protoplaście, Rup Singhowi; jest ona miejscem pielgrzymek, spotkań i religijnych ceremonii. Sposób życia Bandżarów — wędrowanie — jest więc karą, wynikiem zła­ mania zasady. Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, niski status grupy wiąże się z przekroczeniem reguł małżeńskich. U Gadulia Lohar bylo to wynikiem brania za żony kobiet spoza własnej kasty; w przypadku Bandżarów — wzięcia za żonę wdowy, co także jest niedopuszczalne. Zasadę �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 99 tę potwierdza Mcmusmryti (s. 285, 289). Inna analogia kojarzy się z uprawia­ ną profesją podjęcie działalności zawodowej związane jest z nadnaturalną interwencją (spowodowanie przez żonę golarza huraganu i tym samym zabezpieczenie braci przed prześladowaniami i proroctwo kobiety). Powyższa wersja o niewątpliwie ludowym charakterze zaspokajać może gusty plebejskie i potrzeby badaczy. Wydaje się jednak nie wystarczać tym, którzy starają się rozwiać wątpliwości co do radżpuckiego pochodzenia i podnieść status kasty. Opowieść, w której wyraźne jest znamię przekleństwa i gdzie jedno­ znaczne jest wykroczenie przeciw zasadzie (i to zasadzie powszechnej, mają­ cej potwierdzenie w tekstach uświęconych) nie najlepiej wówczas nadaje się na opowieść-wzorzec, źródło genealogiczne. Wprawdzie zarówno niektórzy informatorzy, jak i publikacje podkreślają związki z radżastańskim boha­ terem Maharana Pratapem (inf. z Bandżara Khera; Rathod 1985, s. 9), ale są to tylko półśrodki. Wydaje się nieprzypadkowe, że w publikacjach samych Bandżarów historia dźati przedstawiana jest zwykle zupełnie inaczej. Nag (1983, s. 10) wyjaśnia, iż Bandżarowie pochodzą od Mola i Mota, potomków i uczniów Kryszny; związek z Kryszną, Molem i Motem sygnali­ zowany jest i w innych publikacjach. Rozważa ten wątek Gokuldas w swo­ jej książce na temat historii Bandżarów, przygotowanej specjalnie na ogólnoindyjskie spotkanie tej kasty. Gokuldas jest znacznie bardziej radykalny niż ci. którzy odwołują się do Mola i Mota. Odnosząc się krytycznie do związ­ ków Bandżarów z tymi postaciami, stwierdza Gokuldas. że kasta Bandżarów jest starsza, musiała już wówczas istnieć, bo któżby zaopatrywał ludzi w po­ trzebne produkty, ,.nie istniały wtedy jeszcze ani samochody, ani koleje, je­ dyną siłą pociągową były woły i z ich pomocą przewożono wszystkie dobra". Dalej stwierdza, że ponieważ wielu ludzi zrezygnowało ze spożywania mięsa, musiała być grupa, która z odległych rejonów, a także spoza Indii, przywo­ ziła potrzebne produkty; a przecież właśnie tym zawsze trudnili się Bandżaro­ wie (Gokuldas, bd., s. 4). Osobliwy jest to przykład rozumowania i niecelo­ we byłoby dłużej zatrzymywać się przy tym, gdyby nie konkluzje — Gokul­ das stwierdza, że Bandżarowie pochodzą bezpośrednio od Siwy i jego małżonki Parwati. Gokuldas stara się nie być gołosłowny. Odwołuje się do klasycznych tekstów i opowieści o tym, jak Siwa stworzył wojowników; w skrócie przedstawimy tę historię. Spośród całego zastępu wojowników stworzonych przez Śiwę pięciu było wyjątkowo pięknych. Wygląd mieli dzielny, uzbrojeni byli w łuki, miecze, dziryty, maczugi, a poza tym mieli nadzwyczaj piękną, jasną karnację ciała. Siwa ogromnie rad był ze swego dzieła. Ukontentowany wyglądem owych pięciu ganów (wojowników), uczynił ich przywódcami wszystkich swoich zastępów i powierzył ich opiece Nandina — boskiego byka. Pewnego razu w siedzibie Siwy zjawiły się apsary" Indry i zaczęły kąpać się w jego ? Apsary, apswasy — nimfy, mieszkanki raju Indry, przedstawia sieje jako wiecznie młode, urodziwe i z m y s ł o w e kobiety (Jakimowicz 1982. s. 368). �100 LECH MRÓZ sadzawce. Ganowie zwrócili im uwagę, że jest to niedozwolone, a gdy apsary zlekceważyły ostrzeżenie, zaprowadzili je przed oblicze Siwy. Siwa zabronił kąpieli w sadzawce, jednak po kilku dniach nieposłuszne apsary znów zostały przyłapane na swawolach w wodzie. Jeszcze raz znalazły się przed Siwą, doprowadzone przez ganów. Tym razem Siwa nie strofował ich, ale uczynił je żonami swoich wojowników. Każdej z dziewcząt-apsar wplątał Siwa we włosy drewniany kołek, aby nie mogły już wrócić do Indry. Dlatego kobiety Bandżarów noszą we włosach drewniane grzebyki. Dalej (s. 5) zauważa Gokuldas: „teraz jednak nie istnieje obawa, że kobiety odejdą do świata Indry, dlatego należałoby ten zwyczaj porzucić, w dzisiejszych czasach jest to tylko widomy znak zacofania". Historia nie kończy się na tym. Gdy powiększyły się bowiem rodziny ulubionych wojowników, Siwa pobłogosławił ich i nakazał zarabiać na życie przy użyciu wołów — to miało być główne źródło ich utrzymania. Wtedy ganowie odeszli, wybudowali w lesie chaty i zaczęli pełnić nakazaną służbę dla ludzi, przewożąc wołami żywność i inne niezbędne rzeczy. Odkąd zamieszkali w lesie nazywani są Bandżarami (ban dża rahá — „ci, którzy odeszli do lasu") (tamże). Ta historia pozbawiona jest dwuznacznych elementów, nie ma w niej mowy o łamaniu boskiego porządku i nakazanych zasad. Sposób życia i zajęcie są wynikiem realizowania boskiego posłania, a nie karą; bezpośrednim stwórcą kasty jest Siwa. W tej sytuacji współczesne przejście do życia osiadłe­ go nie jest złamaniem woli bożej, skoro nadal kontynuowany jest handel wołami, a transport i dostarczanie żywności, i tak przejęło na siebie państwo i koleje. Tym samym można nie obawiać się sankcji, jakie dosięgnęły Dżaia Rama ze strony Kalka Mata, gdy ośmielił się osiedlić. Podkreślenie jasnej karnacji ganów przecina także ewentualne wątpliwości i podejrze­ nia co do związku z ciemnoskórą ludnością drawidyjską — zamieszkującą subkontynent indyjski przed przybyciem jasnoskórych Ariów. Jest to tym istotniejszy aspekt opowieści, że najniższe kasty są właśnie w znacznym stopniu ciemnolice, aryjscy najeźdźcy bowiem zarezerwowali dla siebie pozycję klas wyższych podporządkowawszy sobie miejscowe drawidyjskie plemiona. Jakie konkluzje wynikają z przytoczonych pokrótce informacji na temat Gadulia Lohar i Bandżarów oraz opowieści na temat ich genezy? Podzielimy odpowiedź na dwa zagadnienia. Pierwsze dotyczy pytania, o czym mogą świadczyć modyfikacje historii obu omawianych społeczności. Drugie - jaki jest ewentualny związek z Cyganami i na ile zasadne jest zestawianie tych trzech grup, czyli Bandżarów, Gadulia Lohar i Cyganów. Rozpocznijmy od kwestii pierwszej: zastanowienia się nad związkami Bandżara i Gadulia Lohar oraz ich historią. Jest kilka niewątpliwie zbież­ nych momentów w życiu i kulturze obu tych kast. Obie prowadzą lub prowadziły życie wędrowne, związane przy tym z handlem wołami. Obie posługują się językiem na bazie radżastani, niezależnie, w jakiej części Indii znajdują się; jest to zatem język własny grupy. Opowiadane przez �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 101 nich dzieje zawierają wątek piętna, przekleństwa, którego efektem jest sposób życia. Jest jeszcze jedna zaskakująca analogia — identyczne nazwy niektórych gotr: Ćauhan (Ćandel), Ćawra, Bhes, Panwar, Rathor. Ten fakt jest intrygu­ jący także poprzez zbieżności tych nazw z określeniami historycznych rodów radżpuckich — do czego wrócimy dalej. Refleksje nad modyfikacjami opowieści genealogicznych i kierunek tych zmian skłaniają do wniosku, że mamy tutaj do czynienia z wyraźnym przeja­ wem sanskrytyzacji. Terminem tym określa się często we współczesnych Indiach — ale korzeniami sięgające drugiej połowy ubiegłego wieku — zjawisko dążenia do podniesienia swojej pozycji i statusu przez kasty nisko usytuowa­ ne. Zwykle związane jest to ze wzrostem możliwości ekonomicznych, a zarazem i wzrostem ambicji, zjawiskiem charakterystycznym zaś jest stopniowe odrzu­ canie elementów własnej kastowej lub plemiennej tradycji, tworzenie historii bezpośrednio nawiązującej do wielkiej tradycji klasycznej i przejmowanie rytuałów zastrzeżonych zwykle dla stanów i kast wyższych. Aby jednak możliwe było uczestnictwo w tych specjalnych rytuałach wyższych klas i podniesienie pozycji, konieczne jest posiadanie stosownej, uprawniającej do tego podstawy ideologicznej — czyli odpowiedniego mitu genealogicznego, odpowiedniego wariantu historii. To dążenie widoczne jest wyraźnie w ewolucji genealogicznego mitu u obu omawianych grup. Termin „sanskrytyzacja" wprowadził do literatury Srinivas: „może być ogólnie określona jako proces, w którym j a k a ś niska kasta albo plemię, albo jakaś inna grupa przejmuje obyczaje i styl życia jakiejś wysokiej kasty, a w szczególności p o d w ó j n i e urodzonej (dwidżdża). Sanskrytyzacja jakiejś grupy zazwyczaj zwiększa szanse pod­ niesienia jej pozycji w lokalnej hierarchii kulturowym [...] [...] jest głębokim i wieloaspektowym w p ł y w sanskrytyzacji widoczny jest w języku, literaturze, ideologii, procesem muzyce, tańcu, dramacie, stylu życia i rytuale" (Szatkowska 1977, s. 172). Cechą zjawiska sanskrytyzacji jest naśladownictwo kulturowe i identyfika­ cja z wyższymi warnami lub kastami. Zarazem jednak — co może wydawać się paradoksem — jest to ożywienie i umocnienie potrzeby własnej tradycji, po­ przez zwrócenie uwagi i uświadomienie sobie istoty problemu tożsamości (Chaudhuri 1982, s. 181). Kierunki zmian, jakie można dostrzec w obu przypadkach, wysuwane postulaty i aspirowanie do wysokiej warny kszatrjów, poprawki we własnej historii, próby zorganizowania się dla lepszego, sku­ teczniejszego bronienia interesów, są wyraźnym przykładem właśnie sanskry­ tyzacji. Oba powyższe przykłady ilustrują rozmaite warianty sanskrytyzacji — różnica wynika m. in. z historii (faktycznej, a nie opowiadanej) każdej z grup, jej liczebności, możliwości ekonomicznych, rozprzestrzenienia. Dzia­ łania Gadulia Lohar są powolniejsze, zmiany nie tak radykalne, ale też sytuacja ekonomiczna Gadulia Lohar w stosunku do Bandżarów wydaje się gorsza. Poza tym nie stworzyli ogólnoloharskiej organizacji (niezależnie, jak byłaby powszechna); spotkanie w Ćitorze miało istotne konsekwencje, ale było inicjatywą, która nie znalazła naśladownictwa. Bandżarowie nie tylko ekonomicznie stoją wyżej, ale potrafili zorganizować się dla skuteczniejszego �102 LECH MRÓZ występowania w interesach kasty, stworzyć Ogólnoindyjski Związek Bandża­ rów — Akhil Bhakratlya Bandzárá Sevá Sagh. Tego typu inicjatywy nie są całkowitą nowością, sanskrytyzacyjne dążenia obserwowano już pod koniec ubiegłego wieku. Wiadome jest пр., że jedna z grup handlarzy solą utwo­ rzyła w końcu X I X w. Towarzystwo Rozwoju Radżputów; celem powołania tego towarzystwa było udowodnienie, że są oni Radżputami Couhan, zmuszonymi niegdyś do ukrywania się jako handlarze soli (Szatkowska 1977, s. 165). Historia Gadulia Lohar i Bandżarów — zarówno ta dawniejsza, w wersji ludowej, jak i jej współczesne mutacje _ pokazuje wyraźne związki z Radżpu­ tami. Wprawdzie wyższą warną są bramini, ale jest to klasa kapłańska, posług religijnych, odprawiania ceremonii, ofiar i studiów. Natomiast wojowa­ nie, podbój, sprawowanie władzy, z reguły należały do kszatrjów (Radżputów). Czy związki omawianych grup są faktyczne, czy też może te dawne warianty historii przedstawiają tylko intencje — nie sposób ustalić. Przynajmniej dzisiej­ szy stan wiedzy nie pozwala wypowiadać się na ten temat. Jednakże zwrócić musimy uwagę na pewien istotny szczegół. Niektóre nazwy gotr są — co wyżej pokazaliśmy — identyczne u Gadulia Lohar i Bandżarów. Ale jest jeszcze bardziej zastanawiające to, że i inne radżastańskie kasty posiadają gotry o niektórych nazwach podobnych. Intrygujący jest również inny, nie­ podważalny fakt. Otóż wiadomo, że zanim Indie zostały podbite przez Arabów i opanowane przez władców muzułmańskich, istniało na terenie północno-zachodnich Indii kilka państw. Niektóre rządzone były przez dynastie radżpuckie o nazwach już nam znanych: Ćauhan (Ćahuma), Solanki (Ćaulukja), Parihar (Pratihara), Pawar (Paramara) i Rathor. Istnienie tych dynastii, panujących między V I I I a X I I I w. na znacznych obszarach Indii, potwierdza­ ją jednoznacznie źródła historyczne (Kieniewicz 1985, s. 218; Basham 1964, s. 106). Zdaniem historyków pochodzenie tych rodów jest obce; w V i V I w. przybyło na tereny Indii północno-zachodnich plemię koczowniczych wojow­ ników — Gurdżarów. Dzielili się oni na cztery klany (o nazwach jak wymie­ nione wyżej), które potem dały początek królewskim rodom (Kieniewicz 1985, s. 218). Nie sposób wyrokować, na ile historia Gadulia Lohar i Bandża­ rów wyraża (m. in. poprzez wspólne nazwy rodów) faktyczne związki, i na ile loharskie i bandżarskie stwierdzenia o radżpuckim pochodzeniu są uzasad­ nione. Rzecz komplikuje się dodatkowo przez fakt, że w Gudżaracie istnieje kasta niedotykalnych o nazwie Ćouhan, także zgłaszająca pretensje do radżpuckiego, królewskiego pochodzenia (Ašrafjan 1965, s. 176). Spróbujmy teraz zastanowić się nad drugim zagadnieniem, co w tym kontekście robią Cyganie i jak mają się do nich Gadulia Lohar i Ban­ dżarowie. Żadne argumenty, także stosowane w literaturze, nie przemawiają — w moim najgłębszym przekonaniu — za istnieniem jakichkolwiek bezpośred­ nich związków Bandżarów, Gadulia Lohar i Cyganów. Nie da się choćby ślubu takiego związku wywieść z historii omawianych wyżej grup, ani też �KOWALK 1 HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 103 dostrzec ich w kulturze — organizacji wewnętrznej, religii, języku. Stwierdze­ nia Kochanowskiego (1974). Rishiego (1976), Tiplera (1983) i kilku innych autorów są nieuprawomocnione, dyktowane może sercem, ale nie naukowymi przesłankami. Jeżeli Bandżarowie i Gadulia Lohar faktycznie związani są z Gurdżarami (na co mogą wskazywać nazwy gotr), to tym bardziej wyklucza to związek Cyganów z nimi. Wówczas, gdy Gurdżarowie przywędrowali do Indii i posu­ wali się w głąb kraju, zdobywając pozycję, podporządkowując sobie nawet niektóre państwa, przodkowie Cyganów opuszczali Indie. Odwoływanie się do związków Cyganów z Gadulia Lohar czy Bandżarami należy uznać za takie same fantazje, wyrosłe z najprostszych skojarzeń, jak cała niemal historia poszukiwania protoplastów cygańskich. Dwa są tylko (jeśli idzie o dzisiejszy stan wiedzy) czynniki kojarzące te trzy społeczności, to koczow­ niczy sposób życia i pewien znamienny szczegół mitów genealogicznych — sposób życia, koczowanie, traktowane jest jako rezultat przekleństwa, jako kara. Nie prowadziłem specjalnych studiów porównawczych, ale wydaje się, że zwykle istnieje zgodność sposobu życia z jego ideałem mitycznym; ro­ dzaj egzystencji, jaki prowadzi grupa, traktowany jest jako naturalny, właści­ wy, czasami szczególnie godny (potwierdzają to przykłady koczowników z Azji Centralnej i Mniejszej). Jest to zrozumiałe choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia etnocentryzmu, godności własnej etc. Odwoływanie się do opowieści, która podkreśla moment wykroczenia, życia z piętnem kary, jest niepokojące z punktu widzenia analizy. Mogłoby świadczyć o nieutożsamianiu się z formą życia, a zachowaniu dystansu do własnej egzystencji, o świadomości jej niegodnego charakteru i o utajonym dążeniu do zmiany, do osiedlenia. Ten motyw, rodzaju prowadzonego życia jako kary, w przypadku Cyganów jest łatwy do wyjaśnienia. Występuje on w opowieściach skompo­ nowanych wyłącznie — jak się wydaje — na potrzeby nie-Cyganów. W okresie, gdy Cyganie pojawili się w Europie i gdy pątnicze życie było zjawiskiem powszechnym, a zarazem wyjaśnianym w kategoriach kary i pokuty, opo­ wieścią o pokutnym charakterze swojego wędrowania sankcjonowali Cyganie wobec Europejczyków potrzebę, a nawet konieczność przemieszczania się i od­ wiedzania coraz to innych krajów (Mróz 1987). Nie wiadomo natomiast, jak brzmiały mity genealogiczne Cyganów tego okresu (jeśli w ogóle istniały) — nie te dla nie-Cyganów, ale własne. Nie zostały bowiem zarejestrowane, a pamięć o nich najprawdopodobniej uległa zupełnemu zapomnieniu. Jaka jednak jest przyczyna, że opowieści Gadulia Lohar i Bandżarów są naznaczone przekleństwem, piętnem życia, które jest karą? Wyjaśnienie tego przypadku nie jest tak proste i chyba niezbyt możliwe przy dzisiejszym stanie wiedzy. Wydaje się to wynikać z samej istoty podziałów społecz­ nych, siły tradycji, rozumienia ładu społecznego, idei życia zgodnego z dhar­ mą. Albo też obie historie zawierają w sobie echa choć ubrane w szatę mityczną faktycznych wydarzeń, czyli przekroczenia reguł zawierania mai- �104 LECH MRÓZ żeństwa w obrębie tej samej kasty lub w ogóle niezgodnie z przyjętą zasadą. Wtedy identyczność nazw niektórych gotr u Bandżarów, Gadulia Lohar i rodów radżpuckich byłaby zrozumiała. O wspólnocie Cyganów z Gadulia Lohar i Bandżarami zasadne jest mówienie tylko w tdkim stopniu, w jakim można mówić o wspólnocie Cyganów z każdą inną lub prawie każdą grupą, kastą, a może także społecznością plemienną Radżastanu. Nie jest pewne, czy Bandżara i Gadulia Lohar istnieli już jako ukształtowane społeczności w momencie opuszczania Indii przez tych, którzy byli przodkami Cyganów. Ich własna historia nie wskazuje na to. Społeczność Radżastanu była dopiero w okresie kształtowa­ nia się, wiele zmieniło się na przestrzeni późniejszych wieków. Jeżeli można mówić, to o wyspólnocie przodków Cyganów z przodkami Bandżarów, przod­ kami Gadulia Lohar, czyli o związku protoplastów Cyganów z tworzącym się społeczeństwem północno-zachodnich Indii - a to jest oczywiste i wiado­ me. Ale w żaden sposób nie wynika z tego bezpośredni związek Cyganów właśnie z omawianymi tutaj społecznościami. Jak jednak wyjaśnić fakt, że niektórzy współcześni Bandżarowie przyznają się do związku z Cyganami ? Wydaje się — choć brzmi to paradoksalnie że jest to jeden z elementów zabiegów o podniesienie statusu grupy. Dla Gadulia Lohar, kasty o lokalnym w porównaniu z Bandżarami charakte­ rze, Cyganie nie okazali się potrzebni — drogę ku podniesieniu statusu, swój wariant sanskrytyzacji realizują i uzasadniają poprzez retusze niekorzystnych elementów swojego mitu genealogicznego. Odmiennie rzecz ma się z Bandżarami. Ekonomicznie i liczebnie silniejsi, rozprzestrzenieni szeroko po Indiach, aspiracjami wyrastają znacznie ponad kosmetyczne zabiegi wokół historii — chociaż cel jest podobny. Zatem i dzia­ łanie jest bardziej zdecydowane, radykalne. Bowiem: „społeczność, która poświęciła swoją honorową pozycję dla kraju, jego ludzi [trudnią się transportem żywności—L. M.], religii, kultury, ma prawo, by wrócić do odpowiedniej pozycji w społeczeństwie" — stwierdza ambitnie autor tekstu zamieszczonego w bandżarskim periodyku (Rathod 1983, s. 9). Cyganie zostali potraktowani jako jeden z elementów drogi ku górze hierarchii spo­ łecznej. Są przecież Europejczykami, a przy tym dowodem witalności i ekspansywności indyjskiej (ściślej bandżarskiej). O Bandżarach w świecie mało jest wiadomo, o Cyganach znacznie więcej, jest to więc korzystne połączenie dla Bandżarów. Wydawane przez Bandżarów w Bombaju czasopismo za­ wiera wiele osobliwych tekstów. Oprócz opowieści cyganoznawców o euro­ pejskich i amerykańskich Cyganach, kończonych konkluzją, że to są właśnie bracia Bandżarów, zamieszczają o sobie i swojej historii opowieści Bandżaro­ wie, z identycznym wnioskiem. Tak więc Cyganie są - nieważne świadomie czy nieświadomie - traktowani instrumentalnie przez Bandżarów jako droga do podniesienia statusu własnej grupy. Co z tego mają Cyganie? Wydaje się, że tyle samo, że widzą w tym związku także drogę do podniesienia statusu własnej grupy (dotyczy to �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 105 oczywiście tylko pewnej części, inteligencji cygańskiej). Potwierdzają to wyraź­ nie publikacje, których autorzy są sami pochodzenia cygańskiego (np. Ko­ chanowski 1974). Jeżeli już uznana zostanie i ugruntowana pozycja Bandża­ rów jako Radżputów (kszatrjów), wtedy być może i Cyganie w swojej historii wprowadzą korekty, powołując się na wysoką pozycję braci w indyjskiej hierarchii. O ile bowiem bramini są najwyżej, są stanem kapłańskim, o tyle królami zwykle byli kszatrjowie. Jest to więc możliwość atrakcyjnego przemo­ delowania historii także przez Cyganów. Możliwość odrzucenia całej kryminalno-włóczegowskiej tradycji i balastu obciążeń, a zajęcie godziwej pozycji królów i królewskich rodów Indii. LITERATURA Atlas 1964 Atlas Narodov Mira, A š r a f j a n К. Z. 1965 Moskwa. К voprosu o kastach v severnoj Indii XIIl-XVUI vv. (po dannym persidskich feodttlnych chronik, [w:] Kasty Indii, Moskwa, s. 166-177. B a i n e s A. 1976 Ethnography B a s h a m A. L . (Castes and Tribes), Delhi. 1964 Indie, Warszawa. B a s u M . P. 1970 Some Aspects of the Banjara, „Tribe", vol. V I I , nr 3, Udaipur, s. 14-23. Bhavnani E. 1974 Folk and B y r s k i M. K . Tribal Designs of India, Bombay. 1985 Słowniczek, C h a u d h u r i В. 1982 [w:] Manusmryti, Kamasutra, Warszawa, s. 185-202. Identity Crisis of the Trihals, [w:] B. Chaudhuri Problems and Prospects, Delhi, s. 181- 190. (ed.), Tribal Development in India. C o b a s S. 1973 Crooke 1968 Les Gaduliya Lohars (nómades de l'lnde) sont-ils apperentés ..Etudes Tsiganes", nr 4, Paris, s. 36-48. W. 77;e Popular z 1896 г.). Religion and Folk-Lore of Northern 1972 Things Indian, Delhi (reprint wydania z 1906 E l l i o t H. M. 1896 Memoirs on the History, Folk-Lore and Western Provinces of India, London. Gokuldas bd. Bandżara H a n c o c k I. au\ India, Tsiganes Delhi occidentaux?, (reprint wydania г.). Distribution of the Races of the North bhaskar, A d ź m e r . 1984 The Development of Romani Linguistics, [w:] Sixth Annual Meeting and Conference on Gypsy Studies of the Gypsy Lore Society, North American Chapter, New Y o r k . J a k i m o w i c z - S h a h M . , J a k i m o w i c z A. 1982 Mitologia indyjska. Warszawa. K i e n i e w i c z J. 1985 Historia Indii, Wroclaw. �106 LECH MRÓZ Kochanowski J. 1974 La caste origine/le des Tsiganes d'Europe, |w:] J . Reychman (ed.). Księga ku czci Eugeniuszu Slitszkicwicza. pamiątkowa Warszawa. K u c l e n k o v A. A. 1983 Evolucija indijskoj kasty. Moskwa. Lal CH. 1962 Gipsies. Forgotten Clii/dren of India. Delhi. Manusmryti 1985 Manusmryti, Kamasutra, Warszawa. M i s i a P. K . 1970 Study of Nomads, |w.] S. С. Sinha (ed.), Research Programmes logy and Allied Disciplines, 1974 The Nomadic Calcutta, s. Gadulia Lohars: on Cultural Anthropo­ 151-161. Their Region of Movement and the Composition a Band. |w:] K . S. Mathur. B . C . Mathur (ed.), Tribe, Caste and Peasantry, now, s. 1977 of Luck- 109-118. The Nomadic Gadulia Lohar of Eastern Rajasthan, Calcutta. Mróz L. 1987 Z rodu Kaina. ..Etnografia Polska", t. X X X I . z. 2, s. 193-217. N a g A. K . 1983 Tipu Sułtan Used Banjaras for Espionage Work, „Banjara". 1st November, Bombay, s. 10. N a i k R. 1983 Banjara (Indian Roma) from Barothan. „Banjara", 1st November, Bombay, s. 14. P a l D. 1968 Rajasthan. Delhi. P a n i k k a r К. M. 1965 Dzieje Indii. Warszawa. Pischel R. 1909 The Home of the Gypsies. „Journal of the Gypsy Lore Society", vol. I I . nr 4, Edinburgh, s. 292-320. Pittard M. E . 1932 Les Tziganes ou Bohemiens. Geneve. R a t h o d P. 1983 Historical and Important Role Played by Banjara in the Life of Nation, „Banjara", 1st Newember. Bombay, s. 9. Rishi W. R . 1976 Roma. The Panjabi Emigrants the Americas. in Europe. Central and Middle Asia, the USSR and Patiala. R u h e l a S. P. 1967 77fe Gaduliya s. Lohar: Nomads of Rajasthan. ..Tribe", vol. I l l , nr 2, Udaipur. 1-14. 1968 The Gaduliya Lohars of Rajasthan, Delhi. 1973 The Gaduliya Lohars of Rajasthan. A Study in the Sociology of Nomadism, Tsiganes". nr 4. Paris, s. 42-48. S h a r m a M. L. '971 Rajastham. b. m. w. S i n g h P. 1983 77;e Banjaras. ..Banjara", 1st November. Bombay, s. 16. Sluszkiewicz E. 1980 Pradzieje i legendy Indii, Warszawa. S z a t k o w s k a J. 1977 Zmiany społeczeństwa kastowego w Indiach współczesnych. Warszawa. „Etudes �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z 107 RADŻASTANU Śriramaśarma 1983 Bawara Samaj. H a i d a r á b á d . The Banjaras 1966 The Banjaras of Andina Pradesh, Hyderabad. Tipler D. 1983 Tod J. The Banjaras, 1829 V j a s S. Annals and Antiquities of Rajasthan, 1968 Diipsi V y a s N. N. 1966 1967 ,-Banjara". 1st November. Bombay, s. 16. diandżati Bandiara, Banjaras: s. 15-35. Bombay. aur bharat. „АскаГ". nr 10, Delhi. Udaipur. The Mercantile Nomads of Rajasthan, ..Tribe", vol. I l l , nr 2. Udaipur, Williams H. L. 1912- The Criminal and Wandering Tribes od India. Genezis and Tribal Particular, „Journal -1913a of the Gypsy Lore Society", vol. V I . nr I. Edinburgh, s. 34-58. 1912The Criminal and Wandering Tribes of India. Tribal Customs and Occupation, „Journal 1913b of the Gypsy Lore Society", vol. V I . nr 2. Edinburgh, s. 110-135. Lech Mróz THE NOMADIC BLACKSMITHS AND CATTLE DEALERS FROM AS H Y P O T H E T I C A N C E S T O R S RAJASTAN OF T H E GYPSIES Summary In spite of great advances in the studies on the Gypsies their origin has not yet been explained sufficienty. There are many controversies concerning the period of their leaving India and the groups, tribes or castes to which they could be traced back. Moreover, there are many misunderstandings, especially in the English literature of the subject, with the very name "Gypsies". It was used as an equivalent of the term "nomads" with reference to the nomadic groups that had nothing in common with the real European Gypsies (Roma). Since the 19 century two Indian groups have been mentioned as the probable ancestors of the Gypsies, i.e. Gadulia Lohar and the Banjara. The latter have been almost officially acnowledged as being the Gypsies' forefathers. Still, the most important arguments supporting the common ancestry of the Banjara and the Gypsies were not the statements of scientists but the declarations of the both sides concerned. The publications of the Indian ethnographers and the periodicals published by the Banjara organizations often stress their with the Gypsies. The same thesis has been confirmed by the represenatives on the Gypsy Congress in Gottingen in 1981 presence connections of the as well as by the Banjara statements of some European authors. Still all these are not a scholary evidence. Basing on literature and his own fieldwork in India (among the Banjara and Gadulia Lohar in Rajastan) the author discusses the above opinions. Neither the literature nor the field data afforded him sufficient arguments proving any real connections of the Banjara or the Gadulia Lohar and the Gypsies. Their languages, culture, the study of their history and myths have not shown any of such relations. Connecting the Gadulia Lohar, the Banjara and the Gypsies is based, as it always was. on simple associations of the nomadic life of the Gadulia Lohar and their occupation The author's field studies the blacksmithery. have indicated quite a different problem the process of �108 LECH MRÓZ sanskritization that becomes apparent in the evolution of genealogie tales of the Banjara and the Gadulia Lohar. It turned out that both these groups of low social position claim to the status of Rajputs, that means to the varna of the ksatrijas. The Banjara and the Gadulia Lohar have undergone two different variants of sanskritization. It is a paradox that the Gypsies, a society having a very low social status in Europe became an element used by the Banjara in their endeavors about improving their social position in India. Once the Banjaras are acknowledged as ksatrijas the Gypsy intelligentsia and social workers will probably take their chance to reject their vagabond and criminal past attributtd to them by the Europeans and will endeavour about raising their social prestige as the brothers of the Indian Rajputs. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d94e1840975c9e05c3dc6ca4e0270b5.pdf fd9b765bd37d1429fa37ffad418e533c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1241 Title A name given to the resource Postać ascety indyjskiego jako przykład alternatywnej drogi ludzkiej egzystencji / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.39-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 1 P L I S S N 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie) POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO JAKO P R Z Y K Ł A D ALTERNATYWNEJ D R O G I L U D Z K I E J EGZYSTENCJI Zjawisko ascezy jest bardzo ważnym elementem struktury religijnej, którą określa się mianem hinduizmu. Można je rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Jednym z nich jest ujęcie postaci ascety (sadhu) jako mediatora pośredniczącego pomiędzy różnymi elmentami hierarchii społecz­ nej. System kastowy determinuje życie człowieka z chwilą jego urodzin. Jednostka nie ma możliwości ominięcia przynależności do swojej grupy, swojej kasty. Nawet zmiana wyznania np. na islam spowoduje tylko przejś­ cie do „kasty muzułmanów". W historii Indii tradycyjnie już ruch ascetycz­ ny skupiał jednostki prężne, które wyrastały poza ramy przypisanych im obowiązków przez samo urodzenie. Obok nich w ruchu ascetycznym można jednak spotkać ludzi przypadkowych, żebraków, uciekinierów itp. W zgodzie z obowiązującym systemem asceta tracił przynależność do kasty, w której się urodził, zyskując w ten sposób swobodę i nieskrępowany dostęp do wszyst­ kich innych grup społecznych. Ruch ascetyczny można rozpatrywać z punktu widzenia alternatywnego obiegu wiedzy, której nośnikami i przekazicielami są asceci. Tak jak kręgi najwyższej warstwy bramińskiej tradycyjnie są ostoją ortodoksji, tak działal­ ność wielu wybitnych jednostek w ramach „drugiego obiegu" była zawsze źródłem nowych myśli i prądów w tradycyjnym systemie hinduizmu. Naj­ wybitniejsi reformatorzy religijni, m. in. twórca odnowionego hinduizmu Szankaraczarja, należeli do świata ascetów. W ruchu tym należy szukać wszelkich elementów, które stały się źródłem ewolucji całego systemu społeczno-religijnego. Innym ujęciem zagadnienia jest rozpatrywanie ascezy jako fragmentu Wielkiej Tradycji, ruchu scalającego „od góry" różne etnicznie tereny subkontynentu indyjskiego. Proces scalania odmiennych wątków kulturowych określany bywa jako proces sanskrytyzacji. Na Wielką Tradycję składa się z jednej strony nastawienie na podtrzymywanie więzów ze światem społecz­ nym, podkreślanie etyki pracy i rodziny oraz wartości rytuału, z drugiej zaś droga zerwania więzów ze światem, działanie lub egzystencja z boku, na marginesie całej struktury. �40 DAGNOSŁAW DF.MSKI Zakładany przez ascetów aśram (forma klasztoru, zgromadzenia) stanowi często przyczółek cywilizacji, pomost między prymitywną religijnością odizo­ lowanych grup lokalnych a wpływami z zewnątrz, np. z innych centrów kulturowych, innych regionów, z których przybyli asceci. Funkcjonowanie aśramu może również stanowić interesujący temat badań. W swoich badaniach (po wstępnej selekcji) ostatecznie zdecydowałem się na inne ujęcie zjawiska ascezy. Za punkt wyjścia przyjąłem symbol drogi, który wydawał mi się szczególnie charakterystyczny dla życia ascety. Asce­ tów, czyli sadhu, spotkać można w Indiach wszędzie, w centrach pielgrzym­ kowych, w wioskach i współczesnych miastach, w jaskiniach górskich i leśnych pustelniach. Wędrują prawie 10 miesięcy w roku, z wyjątkiem pory desz­ czowej. Docierają do wszystkich zakątków Indii, przekraczają granice tery­ torialne (stanowe i państwowe), językowe, geograficzne itp. Znajdują się w ciągłym ruchu i nie tylko w sensie fizycznym, przestrzennym, ale i we­ wnętrznym. Tozmaite formy praktyki duchowej porównywane są bowiem do wewnętrznej pielgrzymki . Moim celem było przedstawienie modelu życia ascety, jego drogi życiowej. Punktem wyjścia dla każdego z nich było określone miejsce w strukturze społecznej oraz związane z tym prawa i obo­ wiązki. Pierwszy etap drogi prowadził zawsze na peryferie tej struktury, gdzie dzięki inicjacji następowało przekroczenie granicy. Wyjście poza tę granicę oznaczało zerwanie z dotychczasowym światem struktur społecznych. Drugi etap drogi prowadził do często niedostępnego kresu, jakim była moksza — stan wyzwolenia z łańcucha kolejnych narodzin, śmierci i po­ nownych narodzin. Cel ten był osiągalny tylko dla nielicznych najbardziej rozwiniętych duchowo jednostek. Reszta kroczyła powoli po wyznaczonej drodze. Przedstawione tu przemyślenia uważam za wstęp do głębszego opra­ cowania. Są one wynikiem dwóch wyjazdów do Indii i badań terenowych przeprowadzonych w Ryszikeś w stanie Uttar Pradeś (1984 r.) oraz w Puszkar i Udajpur w Radżastanie (1986 г.). 1 Uznałem za zasadne, na wstępie do rozważań na temat postaci ascety w społeczności indyjskiej, stworzenie idealnego modelu jego życia. W wywia­ dach i rozmowach pojawiają się niektóre elementy tego modelu. Interesujące, że w opowieściach (czasem bardzo zdawkowych, z uwagi na słabą znajomość języka angielskiego przez niektórych informatorów) wymieniane były takie, a nie inne zdarzenia z życia (np. ucieczka z domu i poszukiwania przez rodzinę, doprowadzenie z powrotem do domu i ostateczne odejście, dziwne, czasem niebezpieczne spotkania z dzikimi zwierzętami oraz inne tajemnicze, cudowne zdarzenia). Ponadto, informatorzy często byli zaznajomieni z osiągnię­ ciami lub historiami życia słynnych, wielkich ascetów. Prawdopodobnie nastę­ puje tu proces pewnej mityzacji własnego życia już na początku drogi. Zebrane przeze mnie materiały pochodzą z rozmów z osobami, które nie 1 Patrz: niektóre motywy ikonograficzne w malarstwie indyjskim. �POSTAĆ ASCETY INDYJSKIEGO 41 znalazły jeszcze grona uczniów. Były więc jak gdyby w połowie drogi. Nie udało mi się przeprowadzić wywiadów z przełożonymi aśramów, za­ łożycielami szkoły czy też nowej linii. Materiały dotyczące tych postaci znalazłem natomiast m. in. w spisanych i opublikowanych historiach ich życia. Każdy niemal aśram wydaje bowiem w ramach swej działalności biografię lub autobiografię zmarłego założyciela. Materiały te pozwoliły mi stworzyć pewien idealny model życia ascety. Weryfikacja stworzonego mo­ delu w trakcie badań terenowych nie dała jednoznacznych wyników. Być może przyniosą je dalsze badania. Pierwotnie ascetyzm indyjski przejawiał się jako praktyka indywidualna, ale z upływem czasu rozwinął się w instytucję społeczno-religijną. W ruchu tym działało wiele znaczących dla kultury indyjskiej postaci, takich jak: Szankaraczarja, Ramanudża, Ramdas, Kabir, Eknath, Ramakryszna, Sri Aurobindo, Ramana Maharyszi i in. Wielu ascetów i joginów występuje w mi­ tologii. Ascezę uprawiają bogowie i demony. Uprawiający ascezę demon osiąga taką moc, że zaczyna zagrażać bogom. To zaburza istniejący układ sił na ziemi i staje się przyczyną zbrojnej interwencji któregoś z bóstw, zmuszonego zabić demona. Mity indyjskie są pełne tego rodzaju interwencji. Archetypem ascety i jogina w mitologii jest Śiva. Nosi on m. in. imię Jogesvara . Informatorzy podają wręcz dosłownie, że był on pierwszym joginem. Ikonograficzny wzór ascety, to Śiva siedzący ze skrzyżowanymi no­ gami w pozycji lotosu, z ciałem posmarowanym popiołem z ogniska, z niestrzyżonymi włosami związanymi w rodzaj koku. Do jego atrybutów należy miska żebracza wykonana z czaszki ludzkiej i trójząb, a więc przedmioty używane przez współczesnych ascetów sziwaickich. Ascetami byli także Bud­ dha i Mahavira. Prawdopodobnie do V I I I w. naszej ery świat ascetów w Indiach składał się głównie z dżajnów, buddystów oraz sekt Paśupata i Kapałika. Asceci Paśupata i Kapalika żyli wokół niewielkich, lokalnych świątyń Sivy (Ghurye 1964, s. 42). Śiva występował zapewne w nich w formie Maheśvara\ Bhairava , Kapalesvara . W tym czasie ruch asce­ tyczny związany był z kultem Sivy. W obecnych czasach ruch ten dzieli się na dwa główne odłamy: asceci "wisznuiccy, potocznie nazywani Bairagi, oraz asceci sziwaiccy, zwani sanjasi. Sam termin sanjasi jest również czasem stosowany na określenie wszystkich ascetów, którzy porzucili drogę ziemską . Członkowie obu odłamów różnią się między sobą znakami identyfikacyjnymi malowanymi na czole i innych częściach ciała oraz kolorem szat. Asceci wisznuiccy noszą szaty białe, sziwaiccy natomiast w kolorze ochry. 2 4 5 6 - Jogesvara — Pan J o g i n ó w . Mahesvara — Wielki Król. 1 4 5 fi Bhairava — Straszliwy. Kapalesvara — Pan Czaszek. Samnyasi — bez więzów, ten, który się wyrzekł. �42 DAGNOSŁAW DEMSKI Od wieków w Indiach ten typ osób w sposób podobny pojawia się na ziemi i znika, tworząc nieprzerwany łańcuch istnień ludzkich. Przypomi­ na to trochę koncepcję awatara, czyli kolejnych wcieleń bóstwa, zejścia jego w konkretnej formie cielesnej na ziemię, aby wykonać odpowiednie zadanie. Jak już wspomniałem, drogi ich życia tworzą pewien schemat. Jego elementami są: 1) cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie; 2) zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości; 3) pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy, czyny o charakterze cudownym; 4) odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i . powtarzające się próby (ze strony rodziny) skłonienia uciekiniera do powrotu; 5) wędrówki w poszukiwaniu mistrza; 6) spotkanie ze swoim mistrzem; 7) inicjacja; 8) wejście na drogę wyrzeczenia, przyjęcie ślubów zakonnych; 9) okres nowicjatu, nauki; 10) pierwsze osiągnięcia w praktyce duchowej; 11) osiągnię­ cie mocy nadnaturalnych, niezwykłe czyny świadczące o dużej sile duchowej, np. oswajanie dzikich zwierząt, uzdrawianie chorych, poznanie przyszłości, nawracanie ludzi na właściwą drogę; 12) pierwsi uczniowie, założenie nowej szkoły, linii, sekty, w celu przekazania osiągniętej wiedzy i mocy; 13) obra­ zy, wizualizacje, stany kosmicznej świadomości, samadhi ; 14) niezwykła śmierć, poznanie wcześniejsze chwili własnego odejścia, wejście w stan mahasamadhi . 7 8 Przedstawiam tu fragmenty źródeł, ukazujących poszczególne elementy modelu. Jeden z takich elementów, to cudowne lub niecodzienne narodziny oraz związane z nimi przepowiednie: Kiedy urodził się późniejszy Svami Yogananda, jego matka dowiedziała się od swego duchowego mistrza o przeznaczeniu syna. Po narodzinach guru położył sobie niemowlę na kolanach i ręką przykrył czoło dziecka (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 15). Rodzice Śri Hamsy byli w górach, kiedy przyszedł na świat. Wdrapał się na kolana kobiety uprawiającej jogę. Przez dwa tygodnie przebywał u niej i karmiła go piersią. Znacznie później, tuż przed śmiercią, kazała ona przekazać swoją lutnię chłopcu. Również astrologowie przepowiedzieli jego ojcu, że syn zostanie joginem (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 10). Ojcu Ramakryszny podczas pielgrzymki objawił się Wisznu i powiedział, że ciągle się odradza, ale tym razem odrodzi się jako jego syn. W tym samym czasie jego matka miała dziwne wizje (Life of Sri Ramakrishna 1983. s. 8). Do domu pradziadka Ramany przyszedł wędrowny asceta prosząc o jedze­ nie, a kiedy mu odmówiono powiedział, że odtąd zawsze ktoś z pokolenia będzie wędrował i żebrał o pożywienie. Nie wiadomo, czy była to klątwa, czy błogosławieństwo, ale się spełniło (Osborne 1982, s. 2). 7 Samadhi — stan świadomości kosmicznej, stan jogicznej ekstazy (Eliade), całość, wchłonięcie, połączenie, koncentracja. 8 Mahasamadhi — wielkie, ostatnie samadhi, śmierć ascety. zjednoczenie, �POSTAĆ A S C E T Y 43 INDYJSKIEGO Przyszły Muktananda urodził się o świcie, kiedy matka niczego się nie spodziewając stała pod palmą kokosową myjąc zęby. Przyszedł na świat bez ostrzeżenia, nagle wpadając do zbiornika z wodą pod drzewem. Wcześniej pewien sadhu przopowiedział matce, że urodzi syna (Amma 1971, s. 12). Matka Krishnamurtiego miała przeczucie, że jej ósme dziecko będzie bardzo znane i zdecydowała, że urodzi je w pokoju, w którym odprawia się pudżę . Horoskop mówił, że stanie się on wielkim człowiekiem (Luthyens 1983, s. 2). Na kilka miesięcy przed narodzeniem Sai Baby " zdarzyły się w domu liczne cudowne przypadki. Instrumenty muzyczne często same z siebie wyda­ wały dźwięki, koło nowo narodzonego dziecka nagle pojawiła się kobra. Poprzedni Sai Baba z Shirdi urodził się pod drzewem banjanu . Matka ułożyła dziecko na ziemi, przykryła liśćmi banjanu i pobiegła zawiadomić męża. Jak się okazało, mąż stracił zainteresowanie do ziemskich spraw. Dziecko więc zostało zabrane po kilku godzinach przez bezdzietną parę, która je wychowała (Kasthuri 1972, s. 40). Późniejszy Svami Sivananda urodził się o świcie, kiedy nad horyzontem widniała gwiazda Bharani (Sivananda Svami 1980, s. 7). Yogananda po urodzeniu pamiętał swoje poprzednie wcielenia, kiedy był joginem w Himalajach (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 1). Po urodzeniu Gopi Krishny matka pojechała z nim w góry do pewnego sadhu, ponieważ obawiała się o życie swego jedynego dziecka. Sadhu wziął go na kolana i pogłaskał po długich włosach, których matka nie chciała obciąć przed ceremonią założenia świętego sznura (Gopi Krishna 1971, s. 47). Kolejny element modelu to zagrożenie życia lub zdrowia w dzieciństwie albo wczesnej młodości: Yogananda w wieku 8 lat zachorował ciężko na cholerę. Cudownie wyzdrowiał dzięki fotografii guru matki, którego postać jeszcze wielokrotnie będzie się przewijać przez jego życie (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 7). Gopi Krishna uratowany został przez sadhu, który pojawił się we śnie matki i dotknął chorego miejsca, wtedy choroba ustąpiła (Gopi Krishna 1971, s. 49). Dziecko w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia styka się z mocami innego świata. Jego ocalenie jest świadectwem działania sił nadprzyrodzo­ nych i znakiem powołania do niezwykłych celów. Ważnym elementem w moy 1 11 12 9 Pudża — rodzaj codziennego rytuału odprawianego w świątyni lub domu, 1 0 Sai Baba z Shirdi przed śmiercią przepowiedział, że odrodzi się po 8 latach. Sathya Sai Baba obecnie żyjący jest jego drugą inkarnacją. P o jego śmierci ma się urodzić trzecia inkarnacja Prem Sai Baba. 1 1 Banjan — święte drzewo, ficus religiosa. 1 2 C e r e m o n i ę założenia świętego sznura przechodzi każdy chłopiec z trzech wyższych braminów, kszatria i wajśja, stąd nazwa kast p o d w ó j n i e urodzonych (upanayana). warn: �44 DAGNOSŁAW DEMSKI delu ascety są pierwsze przejawy nadnaturalnej mocy i czyny o charakterze cudownym: Yogananda nieoczekiwanie przewiduje, że oparzy sobie rękę. Później staje się świadomy swojej mocy i w rozmowie z siostrą mówi, że Bogini Matka daje mu to, o co poprosi. Przepowiada też śmierć matki (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 9). Sathya Sai Baba jeszcze będąc niemowlęciem często pokrywał sobie twarz popiołem, który nagle pojawiał się w jego rękach (Kasthuri 1972, s. 20). W dzieciństwie Ramakryszny zdarzyły się dziwne wydarzenia, np. raz dziecko było za ciężkie, żeby je podnieść, innym razem stawało się zbyt lekkie {Life of Sri Ramakrishna 1983, s. 11). Krishnamurti w dzieciństwie miewał ataki malarii, przez wiele lat cierpiał na wysokie gorączki i krwotoki z nosa. Od dzieciństwa miał usposobienie religijne, po śmierci matki zaś po raz pierwszy ujawnił się u niego dar jasnowidzenia (Luthyens 1983.. s. 2). Kolejny element modelu to odejście lub ucieczka z domu rodzinnego i powtarzające się próby (ze strony rodziców) skłonienia uciekiniera do powrotu: Życie rodzinne w domu i edukacja szkolna są dla wybranego dziecka udręką. Postanawia więc to zmienić. Odchodzi lub ucieka z domu udając się na wędrówkę w poszukiwaniu mistrza, który by pomógł mu odnaleźć własną drogę. Ramana w dzieciństwie miewał wyjątkowo głęboki sen, co według naj­ bliższych zapowiadało duchowe przebudzenie. Wyruszył z domu w podróż i napisał ostatni w życiu list, w którym podpisał się rodzinnym nazwiskiem. Następnego dnia był 31 sierpnia, dzień urodzin Kryszny, jeden z najbardziej pomyślnych dni w roku (Osborne 1982, s. 20). Ojciec wybrał karierę ziemską dla Vyasa Deva, późniejszego Svami Yogesvaranandy. Młodzieniec jednak wielokrotnie uciekał z domu, odrzucał możliwości małżeństwa obierając drogę brahmaczarina *. Stwierdził przy tym, że miłość do rodziny jest wielką przeszkodą na drodze duchowej realizacji (Yogeshvarananda 1970, s. 2). Kiedy ojciec dowiedział się od astrologa, że jego syn zostanie joginem, zakazał mu czytania Bhagavad Gity i innych ksiąg religijnych (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 15). Svami Sivananda ukończył studia medyczne i wyjechał na Malaje, aby tam podjąć pracę lekarza. Po kilku latach pracy w szpitalu wrócił do Indii i zdecydował się wejść na drogę wyrzeczenia (Sivananda Svami 1980, s. 11). Svami Muktanandę nie interesowała kariera akademicka. W młodości chciał zostać bohaterem. W wieku 15 lat poznał słynnego mistyka Nitjanandę. Ten objął go, lekko stuknął po policzkach i odszedł. Od tego momentu 1 Brahmacarya — żyjący w czystości, wstrzemięźliwości. �POSTAĆ ASCETY 45 INDYJSKIEGO jego niechęć do nauki i kariery ziemskiej jeszcze bardziej wzrosła. Postanowił więc odejść. Pewnego dnia rano zamiast do szkoły poszedł daleko przed siebie, rozpoczynając tym samym nowy rozdział życia (Amma 1971, s. 44). Gopi Krishna nigdy nie zamierzał odejść z domu, przeciwnie — ożenił się i miał dzieci. Jego rodzice pragnęli, aby zrobił karierę urzędniczą. Nie zdał jednak egzaminów wstępnych na uczelnię, co stało się momentem prze­ łomowym jego życia. Zrozumiał, że w ten sposób uratował się przed po­ zorną karierą, w której wyższe cele duchowe stałyby się zwykłymi ambicjami intelektualnymi lub akademickimi. Od tej chwili poświęcił się głębiej codzien­ nej praktyce medytacji pozostając nadal człowiekiem tego świata, pracując i utrzymując swoją rodzinę (Gopi Krishna 1971, s. 62). W życiu ascety ważnym wydarzeniem jest spotkanie ze swoim mistrzem, inicjacja i przyjęcie ślubów zakonnych: Yogananda podczas medytacji usłyszał głos, który powiedział mu, że tego dnia zjawi się guru. Tak też się stało. Svami Yuktesvara inicjował go, a kilka łat później przyjął go do sekty (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 88). Yogesvarananda spotkał swego mistrza w jaskini w Himalajach z dala od szlaków ludzkich. Przyszedł do niego po darśan . Guru przelał w nie­ go swoją moc wprowadzając go w stan ekstazy. Dopiero po kilku latach Yogesvarananda został przyjęty do sekty Dasanami. Dokonał samoinicjacji, która wymaga tylko złożenia ofiary i sam sobie nadał imię (Yogeshvarananda 1970, s. 36). Bóstwem opiekuńczym Sri Hamsy był Dattatreja. Podczas pielgrzymki do Tybetu na górę Kailasa Sri Hamsa spotkał go w postaci fizycznej. Dattatreja inicjował go i nadał mu imię (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 21). Okres nowicjatu trwa kilka lat. W tym czasie adept służy swemu mistrzowi przede wszystkim przyrządzając mu pożywienie, sprzątając, wykonując wszyst­ kie codzienne prace. Następnie nadchodzi czas pierwszych osiągnięć w prak­ tyce duchowej i niezwykłych czynów świadczących o dużej sile ducha. Gwał­ towny atak choroby i cudowne ozdrowienie to znak ostatniej próby i osiągnię­ cia wyższego etapu rozwoju (Amma 1971, s. 71; Gopi Krishna 1971, s. 86; Paramahamsa Yoganada 1982, s. 163; Yogeshvarananda 1970, s. 103). Charakterystyczne są powtarzające się spotkania z dzikimi zwierzętami, oswajanie ich, a więc zmagania i opanowanie sił natury. Pierwsze kontakty kończą się atakiem zwierzęcia i ucieczką ascety, cudem unikającego śmiertel­ nego niebezpieczeństwa, później jednak dochodzi do pewnej harmonii między człowiekiem a zwierzęciem. Yogeshvarananda ma nieoczekiwane spotkania z niedźwiedziem, panterą, tygrysem, czarną kobrą (Yogeshvarananda 1970, s. 48, 59, 116); Sťi Hamsa uciekał przed wściekłym słoniem, tygrysem, 14 15 1 4 Darśan — o d : widzieć, widzenie, kontakt wzrokowy. 1 5 Ista devata. �46 DAGNOSŁAW DEMSKI kobrą (Bhagwan Sri Hamsa 1934, s. 62); Svami Muktananda ratuje się ucieczką przed wściekłym psem, krokodylem (Amma 1971, s. 55). Ujawnia się również moc uzdrawiania. Yogananda leczy przyjaciela chore­ go na cholerę, rozpoznaje swego zmarłego ucznia w nowo narodzonym dziecku, nawraca szwagra materialistę na drogę duchową (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 233). Yogesvarananda nawraca na hinduizm renegatów, którzy przeszli wcześ­ niej na chrześcijaństwo, i upadłego sadhu, który porzucił swój stan i ożenił się. Nawraca też złodziei na dobrą drogę, wyciąga konia z bagna, powstrzy­ muje lawinę śnieżną w górach, powstrzymuje deszcz, zatrzymuje na jakiś czas bicie swego serca (Yogeshvarananda 1970, s. 124, 133, 154, 155). Kolejną fazę życia wyznacza pojawienie się pierwszych uczniów i założe­ nie nowej szkoły. Yogananda zakłada szkołę w Ranczi, później jednak guru wysyła go do Stanów Zjednoczonych, został bowiem wybrany, aby założyć pierwszą szkołę jogi dla ludzi Zachodu (Paramahamsa Yogananda 1982, s. 246). Svami Yogesvarananda zakłada w Ryszikeś szkołę Niketan. Svami Sivananda również zakłada w Ryszkeś Misję Jogi, jeździ po całych Indiach szerząc duchową wiedzę, jaką zdobył w ciągu swego życia (Sivananda Svami 1980, s. 53). Svami Muktananda po latach wędrówki spotyka swego pierwszego mistrza z dzieciństwa, Nitjanandę, i osiada przy nim. Po jego śmierci zakłada własną szkołę siddha jogi (Amma 1971, s. 84). Ostatni element modelu ascety stanowi schyłek życia i niezwykła śmierć. Asceta zwykle wie, kiedy ma to nastąpić. W Indiach zgodnie z tradycją ciało zmarłego człowieka poddaje się kremacji, zasada ta jednak nie obo­ wiązuje sadhu. Przed śmiercią wchodzą oni po raz ostatni w stan samadhi (Mahasamadhi). Ciało ich grzebie się w ziemi w pozycji pionowej, medytacyj­ nej. Na powierzchni ustawia się kamienny nagrobek z napisem informują­ cym, czyje to samadhi. Czasem na wierzchu ryje się w kamieniu stopki (ślady stóp). Innym rodzajem ostatniego rytuału ascetów jest ceremonialne zatopienie ciała na środku rzeki (Tripathi 1978, s. 67). Po sześciu miesiącach od śmierci sadhu organizuje się ucztę (bhandara), podczas której karmi się innych sadhu i biedaków. Samadhi (grobowiec) znanego ascety staje się miejscem pielgrzymek. Jego uczniowie zaś zbierają się w każdą rocznicę śmierci mistrza. Przemiana, jaką stopniowo przechodzi asceta, wywiera wpływ na wszyst­ kie sfery jego egzystencji. Szok inicjacyjny ma go na trwałe oderwać od dotychczasowego życia, rozerwać wszystkie więzy łączące go ze światem. Ceremonia inicjacji w sposób symboliczny przypomina śmierć. Jak już wspomniałem, każdy człowiek, który urodził się w Indiach, zostaje przez swe urodzenie przypisany do odpowiedniego miejsca w hierarchii społecznej, należy do tej samej kasty, co jego rodzice. Droga ascety, człowieka duchowej �POSTAĆ A S C E T Y 47 INDYJSKIEGO 16 realizacji, pozwala wyłączyć siebie z systemu kast. Inicjacja (diksza) ma za zadanie usankcjonować przekroczenie granic dotychczasowej kondycji, wyznaczyć kres pełnienia dotychczasowej roli w społeczeństwie. Istnieją trzy rodzaje inicjacji: 1) anavi, podczas której adept otrzymuje m a n t r ę ; 2) sambhavi, kiedy kontakt z mistrzem, np. spojrzenie, dotknięcie, słowo, powoduje przemianę świadomości ucznia; 3) śakti, kiedy to moc mistrza (jego śakti) przechodzi na ucznia w sposób nieoczekiwany, nagły, nawet wtedy, gdy uczeń znajduje się daleko w sensie fizycznym (Brent 1976, s. 84). Można także wydzielić dwie kategorie inicjacji ze względu na inicjowa­ nych: 1) inicjacja ludzi, którzy wybrali drogę wyrzeczenia, wolność od więzów z tym światem; 2) inicjacja tych, którzy są sanjasi tylko w sercu, nie zrywają z życiem rodzinnym, prowadzą dom, pracują . Istotą inicjacji jest przelanie zdobytej wiedzy i mocy (śakti) z mistrza na ucznia. Przed inicjacją podczas nowicjatu (brahmaczarin) mistrz poznaje wartość ucznia i jego możliwości rozwoju. Kiedy uczeń dojrzeje do inicjacji, mistrz podczas ceremonii przekazuje mu część swojej energii, świadomości. Jeśli przekazuje mantrę, staje się ona jednym z głównych elementów praktyki. W przypadku ludzi świeckich mantra jest tu niemal jedynym elementem. Mantrę należy utrzymać w tajemnicy, nigdy jej nie p i s a ć . Najbardziej pomyślny czas dla inicjacji ustala się astronomicznie. W przy­ padku Svami Krysznanandy był to czternasty dzień ciemnej połowy mie­ siąca księżycowego. Moment ten ma głębsze uzasadnienie symboliczne. Czas traktowany jest cyklicznie, w związku z czym całe życie składa się z ko­ lejnych, zamkniętych cykli. Ów dzień czternasty ciemnej połowy jest ostatnim dniem starego cyklu i momentem jego zamknięcia. To czas, kiedy kończy się stare, a jeszcze nie zaczęło nowe . Sziwaicki sadhu z Ryszikeś powiedział, że w ciągu roku człowiek zostaje brahmaczarinem. Przez dwa lata następne będzie usługiwał swemu guru. Gdy podejmnie decyzję o zostaniu sadhu, jego guru poddaje go ćwiczeniom i praktykom mającym na celu nie przywiązywanie się do spraw i przed­ miotów materialnych i osiągnięcie spokoju. Gdy po trzech, czterech latach 17 18 19 20 21 "> Diksa. 1 7 Mantra — sylaba lub werset ze świętych ksiąg będący g ł ó w n y m elementem praktyki. 1 8 N a przykład Gopi Krishna, Lahiri M a h a ś a y a guru matki Yoganandy. 19 Brahmacarya 2 0 Informacja 2 1 Tradycyjnie 28 dni, co dwa oznacza także nowicjusza. uzyskana od Svami Krysznanandy z Eklingji. w Indiach obowiązuje kalendarz lunarny. lata natomiast dodaje się miesiąc, aby W roku jest 12 miesięcy uzupełnić brakujące dni. zaczyna się od pełni i dzieli na dwie części: od pełni do nowiu (krsna paksa) i od do pełni (śukla paksa). po Miesiąc nowiu �48 DAGNOSŁAW DEMSKI guru uzna, że nadszedł czas, brahmaczarin zostaje inicjowany w sanjase, czyli przyjmuje wyrzeczenie. Wtedy na ceremonię przychodzi grupa sadhu i składają za niego ofiarę. Guru daje kandydatowi mantrę w obecności wszystkich, szepcząc mu ją na ucho. Obydwaj są pod przykryciem i odbywa się to w wielkim sekrecie. Uczeń trzyma wtedy prawą stopę guru, gdyż cała siła guru skoncentrowana jest w stopie. Ze stopy guru siła przechodzi do głowy i rąk ucznia. Po trzykrotnym pokłonie ucznia, guru kładzie trzy razy prawą rękę na głowie ucznia. Uczeń dostaje nowe szaty. Przed podaniem mantry guru odcina uczniowi kosmyk włosów, co ma symbolizować odcięcie więzów ze światem i k a s t ą . Wszyscy obecni sadhu dają inicjowanemu błogosławieństwo. Pali się ogień i kaganki z topionego masła . 22 23 24 U sziwaickiej sekty Dasanami nowicjuszowi mówi się o pięciu symbolicz­ nych elementach, które mają być źródłem nauki. Są to: szaty w kolorze pomarańczowym, obcięcie kosmyku włosów będącego znakiem przynależności do kasty bramińskiej, naszyjnik i różaniec rudraksza, mantra, święty popiół ze świętych palenisk (Ghurye 1970, s. 80). Następnie nowicjusz rozbiera się i nago robi 7 lub 11 kroków, po czym przebiera się w nowe szaty. Otrzymuje też nowe imię. W sekcie Dasanami nowe imię ascety składa się z dwóch członów, a ostatni człon imienia jest wspólny dla wszystkich członków tej samej l i n i i , np. Svami Krysznananda Saraswati. U sziwaickich Naga nowicjuszy inicjuje się według procedury pocho­ dzącej z Upaniszady Naradaparivradzaka . W pierwszym okresie nowicjusz nazywany jest wastradhari, czyli ten, który założył szaty; tangatoda, co może oznaczać kastrację lub celibat; digambara, czyli odziany w powietrze (Ghurye 1970, s. 81). Podczas inicjacji w wisznuickiej sekcie Ramanandi nowicjusz otrzymuje pięć darów: imię, naszyjnik i różaniec z trawy tulasi, znak sekty na czole, atrybuty Ramy łuk i strzałę malowane na ciele i mantrę. Mantra składa się z 7 (Ramamantra) lub 12 (Wasudewamantra) sylab. Pierwszą mantrę otrzymuje asceta, drugą świecki członek sekty (Ghurye, 1970, s. 86). Wszystkie czynności inicjacyjne, jak już wspomniałem, mają podkreślić ostateczne zerwanie z przeszłością. Nie można już powrócić do poprzed­ niego stanu. Po każdej inicjacji obecni sadhu, uczniowie tego samego guru, składają ofiarę za zmarłych (za adepta), która należy do obowiązującego 25 26 27 28 2 2 Kosmyk 2 3 Informacja 2 4 Dasanami — najbardziej znana sekta sziwaicka z a ł o ż o n a przez Szankaraczarję, dzieląca w ł o s ó w noszą bramini. od sziwaickiego ascety z Ryszikeś. się na 10 linii, stąd jej nazwa. 2 5 Dhuni — święty ogień podtrzymywany stale w niektórych świątyniach sziwaickich. 2 6 Informacja 2 7 Charakterystyczna grupa ascetów w c h o d z ą c y c h w skład sekty Dasanami; c h o d z ą nago od Svami Krysznanandy z Eklingji. i smarują ciało p o p i o ł e m . 2 8 Upanisad Naradaparivrajaka. �POSTAĆ ASCETY 49 INDYJSKIEGO powszechnie rytuału pogrzebowego. Kiedy w rodzinie umiera ojciec, ofiarę za niego powinien złożyć najstarszy syn. Jest to warunkiem pomyślności na drodze po śmierci. Złożenie podczas inicjacji takiej ofiary za zmarłego jest symbolicznym podkreśleniem śmierci. Z tego też powodu później, w mo­ mencie zgonu ascety, ofiary tej nie składa się powtórnie. Zerwanie z przynależnością kastową pociąga za sobą porzucenie wszel­ kiej własności, zrzeczenie się spadków i innych praw rodzinnych. Po inicjacji adept zobowiązany jest nie podejmować żadnej pracy zarobkowej i ma utrzymać się z jałmużny lub w kuchniach prowadzonych przez niektóre aśramy. W pochodzącej z V I wieku n.e. Księdze Mam sformułowano ogólne zasady, zgodnie z którymi życie człowieka z warny braminów dzieli się na 4 części. Każda z nich określa inne prawa i obowiązki człowieka wobec świata: 1) brahmaczarin — okres dzieciństwa i młodości, nauki i studiów, przygoto­ wania do podjęcia obowiązków życia dojrzałego — trwa ok. 25 lat; 2) gryhastha — czas od momentu ślubu do chwili narodzin pierwszego wnu­ ka, okres wypełniania obowiązków głowy rodziny i obowiązków rytual­ nych przypisanych gospodarzowi, umacniania pozycji swojej i rodziny w hierarchii społecznej (25-50 lat); 3) wanaprastha ~- okres rezygnacji z pełnienia obowiązków rodzinnych, prze­ kazania ich synowi, odejście z domu i życie w lesie w samotności lub z żoną; człowiek żyje jako pustelnik, przenosi swój święty ogień, niczego nie buduje, nie może uprawiać ziemi, przygotowuje się do ostatniego etapu życia, jeśli wróci nie będzie już panem domu (50-75 lat); 4) sanjasin — zerwanie więzów z dotychczasowym życiem społecznym, wyrze­ czenie się działania w tym świecie (75-100 lat) {Manusmryti 1986, s. 117189). Człowiek za życia realizuje cztery podstawowe cele: 1) dharma — przystosowanie do porządku świata zastanego w chwili urodzin, prawo, zacność; 2) artha— dobrobyt, siła i bogactwo w świecie społecznym; 3) kama —miłowanie i przyjemności ziemskie; 4) moksza — wyzwolenie się z kołowrotu kolejnych wcieleń (Manusmryti 1986, s. 379-388). Każdy człowiek ma szansę spełnić swe duchowe ambicje i osiągnąć mokszę przechodząc kolejno przez wszystkie etapy życia. Droga ascezy, przyjęcie roli sadhu, sanjasina jest przejściem od pierwszego do czwartego etapu, z pominięciem roli gospodarza. Właśnie drugiemu etapowi życia w tradycji hinduistycznej przypisany jest cały system szczegółowych obo­ wiązków rytualnych. Rytuał przyjmowany jest za najbardziej świadome uczestnictwo w życiu społecznym. Cały ciężar życia rytualnego spoczywa 29 2 4 4 Manusmryti, czyli Księga Etnografia Polska, t. 33. z. 1 praw albo Traktat o zacności. �50 DAGNOSł.AW Dł.MSKl na ludziach znajdujących się na etapie gryhasthy. Człowiek pozostając w stanie wanaprasthy (trzeci etap) może jeszcze uczestniczyć w rytuale i składać pewne ofiary, ale już nie w postaci płodów rolnych leżących w sferze działań gospodarza. Działania wanaprasthy nastawione są już nie na sprawy tego świata, lecz na zaspokojenie swoich minimalnych potrzeb. Akt sanjasy, czyli wejście na drogę wyrzeczenia lub przejście z wanaprasthy na etap sanjasina, powoduje wykluczenie z systemu składania ofiar i zwolnie­ nie z obowiązków rytualnych. Z chwilą inicjacji odprawiony został ostatni rytuał w życiu ascety. Teraz jego życie samo stało się rytuałem. Stosunek do rytuału i do składania ofiar wraz z przejściem z etapu gryhasthy do sanjasina zmienia charakter z fizycznego i dosłownego, na bardziej wewnętrzny i abstrakcyjny, polegający na przeżywaniu kontemplacyjno-medytacyjnym symboliki ofiary. Zgodnie ze stopniem duchowego rozwoju członkowie sziwaickiej Dasanami dzielą się na cztery kategorie: 1) kuticzaka — mieszkaniec chatki pustelniczej, pierwszy okres, kiedy asceta mieszka sam poświęcając się kontemplacji i oczyszczaniu swojej istoty, żyje z jałmużny; 2) bahudaka — wspierany przez wielu, okres, kiedy asceta przebywa wśród ludzi, również żyje z jałmużny, wędruje z wioski do wioski nie zatrzymu­ jąc się w żadnej na dłużej; 3) hamsa — mityczny łabędź , okres, kiedy asceta ponownie przebywa w jed­ nym miejscu, pielgrzymi odwiedzają go przychodząc po radę lub duchowe wsparcie, jest także znawcą ksiąg sakralnych; 4) paramahamsa — najwyższy poziom duchowego rozwoju, kiedy asceta nie­ odwracalnie wstąpił na drogę realizacji duchowej, jest już wolny od zasad i ograniczeń obowiązujących na poprzednich etapach. Ostatecznym celem, jaki asceta sziwaicki z sekty Dasanami może osiąg­ nąć za życia, jest stan paramahamsa. To stan wyjścia poza dwoistości tego świata, poza bieguny przeciwieństw. W tym stanie ascecie nie zagrażają już ani nieczystość, ani żadne inne ziemskie niebezpieczeństwa, ponieważ swoją drogą życiową dokonał czegoś, co w języku Eliadego nazywałoby się połączeniem przeciwieństw {coniunctio oppositorum). W Indiach każde miejsce pielgrzymkowe nad Gangesem nosi nazwę tirtha, czyli „przejście na drugi brzeg, bród". Ma ono obok znaczenia dosłownego, konotacje głębsze. Paramahamsa to stan, kiedy asceta przeszedł na „drugi brzeg rzeczywistości" i powrócił na stary brzeg. Jego zachowania nie można oceniać już według norm obowiązujących pozostałych ascetów. To on sam dla swoich uczniów i pielgrzymów stał się tirtha, czyli możliwością kontaktu z tamtym brzegiem. 30 Inicjacja jest punktem zwrotnym w życiu ascety, zarazem dzieli je na 511 Łabędź w mitologii indyjskiej posiada umiejętność oddzielenia istoty od powierzchni, prawdy od nieprawdy i pozorów. �POSTAČ A S C E T Y 51 INDYJSKIEGO dwie części. Całe jego życie nosi teraz piętno śmierci. Podczas inicjacji asceta świadomie pozbawia się atrybutów życia i przejmuje stopniowo atry­ buty śmierci. Wszystkie jego działania zostają skierowane na ewolucję we­ wnętrzną. Droga ascety składa się z dwóch części: z jednej strony życie społecz­ ne, inicjacja, która stanowi granicę i punkt zwrotny, a z drugiej strony praktyka ascezy. Ostateczny cel moksza jest już poza tym podziałem. Życie społeczne Droga ascezy Moksza kasta ini­ poza kastą Parama­ rytuał zgodny cja­ brak rytuału hamsa z kastą i etapem życia małżeństwo cja hamsa celibat praca, zarobki własność uczniowie - rodzina, dzieci jałmużna brak własności stałe miejsce pobytu okresowe wędrówki ekumena ubranie świeckie anekumena, peryferia nagość, szaty ascety kremacja po śmierci grzebanie ciała w ziemi, aśram szkoła mahasamadhi Życie ascety jest stopniowym osiąganiem egzystencji anonimowej (Camp­ bell 1964, s. 174). Wszystkie najważniejsze momenty jego życia — takie jak: niezwykłe narodziny, zagrożenie życia w dzieciństwie, ucieczka z domu, wędrówki w poszukiwaniu mistrza, spotkanie z mistrzem, inicjacja, niezwykłe czyny, uczniowie, wreszcie mahadamadhi — świadczą z jednej strony o na­ rastaniu lub stopniowym odkrywaniu przeznaczenia, z drugiej strony zaś o pozbywaniu się dotychczasowej tożsamości, a punktem najwyższej samo­ świadomości, samoidentyfikacji jest moment inicjacji. Od tego czasu zaczyna się proces odwrotny, tzn. pozbywania się swego „ja", proces powolnego oddalania się w przestrzeń, rozmywania na tle świata społecznego, zakoń­ czony stanem całkowitej anonimowości (moksza). Aby mógł nastąpić proces odwrotny, musi nastąpić śmierć. Od tej chwili asceta drogą przedłużania praktyk traci wszystkie swoje ograniczenia osobiste, nawyki, nadzieje i obawy. Wszystko, co przyswoił sobie od dzieciństwa, zostało teraz podważone. Asce­ ta przestaje opierać się samounicestwieniu. Samounicestwienie jest warun­ kiem wstępnym odrodzenia na innym poziomie egzystencji, dzięki niemu osiąga dojrzałość do jej przyjęcia. Wszystkie osobiste ambicje i pragnienia uległy zawieszeniu i asceta nie próbuje wrócić do życia. Natomiast pozwala na wszystko, co wychodzi z niego, staje się anonimem, podąża za głosem wewnętrznym, dharma żyje w nim za jego nieograniczoną zgodą. Wiele postaci charakterystycznych dla Indii przedstawia ostateczny stan obecności anonimowej: ryszi, wieszczowie z gór i lasów, wędrowni sadhu i żebracy (Campbell 1964, s. 174). �52 DAGNOSŁAW DEMSKI Człowiek w świecie działań życia, którego znanym symbolem jest pole bitwy z Bhagavad City, traci swe ukierunkowanie na cel ostateczny, jakim jest moksza. Przez rezygnację ze swych czynów i owoców tych czynów można uwolnić się, podobnie jak przez ofiarę, od więzów. Przez rezygnację ze swych czynów asceta osiąga głęboki wgląd, spokój, wolność w działaniach i świadomość, że przez niego przepływa przeznaczenie, staje się wówczas świadomym wehikułem, awatarem, wcieleniem dharmy. W Indiach są dwa rodzaje ludzi: ci, którzy żyją w tym świecie, oraz ci, którzy się go wyrzekli. Kto szuka wyzwolenia, musi opuścić ten świat i przyjąć inną drogę życia. W indyjskim systemie społecznym instytucja ascetyzmu jest w wielu przypadkach jedyną tradycyjną formą wyjścia poza ograniczenia społeczne, szczególnie dla niższych kast. Daje ona możliwość transcendencji tego systemu, spełnia rolę zaworu bezpieczeństwa w tradycyj­ nym porządku bramińskim (Dumont 1968, s. 96). Życie ascety jest hierofanią i dlatego jego działalność powtarza archetypo­ wy prawzór. Nie jest to zwyczajne życie ludzkie, ale właśnie odtwarzanie prawzoru, prarytualu. Jeśli dharmą lub obowiązkiem, powinnością ojca jest wychowanie i opieka nad dziećmi, dharmą bramina rozwój duchowy i pośred­ nictwo w ofierze między bogami a ludźmi, to dharmą ascety jest przemiana na wyższy etap rozwoju duchowego, wewnętrzna ewolucja. Wszystkie działa­ nia na tej drodze są same w sobie rytuałem. Sadhu wędrujący z wioski do wioski, z miasta do miasta przypominają 0 ostatecznym celu ludzkiej egzystencji. Wprowadzają ludzi w temat inny, ale być może równie ważny porządek. Przypominają, że tamten porządek istnieje gdzieś obok ludzi albo w nich samych, tylko nie jest przez nich dostrzegany. Jest to inny, może czwarty wymiar rzeczywistości. Ludzie za­ nurzeni w działaniach w tym świecie nie są przystosowani do odbioru otaczającej rzeczywistości. Porządek ten jednak istnieje wszędzie dookoła, ale nie jest dostępny dla profanów. Wędrujący asceci są jedną z mani­ festacji owego wymiaru, są możliwością przejścia (tirthd), ujrzenia, poznania go. Być może szacunek, z jakim w dużej mierze spotyka się asceta, obdarowa­ nie go i dawanie jałmużny ma być próbą przywrócenia równowagi między porządkiem tego świata a gościem, posłańcem stamtąd. Ten typ postaci kroczącej po drodze ascezy jest potwierdzany z pokolenia na pokolenie w Indiach od setek lat. Każdy czas ma swoją konkretną aktualizację tego modelu życia. Archetypowe postacie pierwszych ascetów 1 joginów Sivy, Dattatreji, Gorakhnatha do dnia dzisiejszego są żywe, po­ pularne i obecne w wielu sferach życia współczesnych Indii. Ich przesłanie ciągle znajduje odzew w postaci setek tysięcy naśladowców. Z tego przesłania być może wynika również, że ideał wyrzeczenia, realizacji wyższych celów duchowych jako drogi życiowej jest niezbędny do utrzymania równowagi w społeczeństwie. W obliczu coraz gwałtowniej postępujących zmian i ewolucji struktur społecznych świat, społeczność wymaga pojawienia się awatara, postaci, której życie i działania w dobie kryzysu dotychczasowych wartości �POSTAĆ ASCETY 53 INDYJSKIEGO stanie się czytelnym, powszechnie zrozumiałym drogowskazem. Postacie takie należą do przyszłej epoki, do nowego porządku, który nastanie dzięki ich działaniom. W 1956 r. na konferencji najwybitniejszych przedstawicieli różnych grup ascetów w Ryszikeś został utworzony Indyjski Związek Sadhu . Związek przyjął następujące zadania: rozszerzać edukację społeczną; propagować ma­ sowe modlitwy za wzrost wartości moralnych i materialnych ludzi; utwo­ rzyć i prowadzić instytucje edukacyjne dla ascetów; pomagać w leczeniu chorób stosując metody naturalne, np. ajurweda , joga; rozbudzać u ludzi skłonności duchowe i tworzyć sprzyjającą atmosferę do zapobiegania korupcji oraz do prohibicji narkotyków; działać w celu powstrzymania fali nieprzyz­ woitych obrazów i zdjęć, pozostających w sprzeczności z duchem kultury indyjskiej; tworzyć sprzyjającą atmosferę wokół problemu ochrony krów; pracować nad poprawą bytu materialnego warstw najbardziej upośledzonych społecznie, ludzi zamieszkujących niedostępne regiony kraju, plemion; przed­ siębrać konieczne kroki dla ratowania godności i tradycji ascetów; zapewniać ochronę, utrzymanie i administrację własności świątyń i aśramów (Bharat Sadhu Samaj 1981, s. 1). Obecnie w Indiach żyje prawie milion ascetów, z czego Związek skupia ok. 30% (tamże). Działalność Związku wzbudza wiele kontrowersji wśród samych ascetów, niemniej jego istnienie stało się faktem, a zadania, jakie sobie stawia, świadczą o nastawieniu na działalność społeczną. Jednakże brak współpracy ze strony większości ascetów, a także niechęć wobec polityki organów rządowych mieszania się w ich sprawy powoduje słabość i brak perspektyw Związku. 31 32 LITERATURA I ŹRÓDŁA PUBLIKOWANE Amma 1971 Svami Mukananda Bhagwan 1934 Paramahamsa. The Saint and his mission, Ganeshpuri. Sri Hamsa Bhagwan Sri Hamsa, the holy mountain being the story of a pilgrimage to Lake Manas and initiation on Mount Kailas, Bombay. Bharat Sadhu 1981 Samaj Bharat Sadhu Samaj. Published by Mandlashwar Svami Narayan Dasji Secretary of Bharat Sadhu Samaj, Delhi. B r e n t P. 1976 Godmen of India, London. B r i g g s G . W. 1982 Gorakhnath and Kanphata Yogis, Delhi. Campbell J. 1964 A hero with a thousand faces, 3 1 Bharat Sadhu Samaj. ? 2 Tradycyjny London. system medyczny, którego podstawowym traktatem jest Caraka Samhita. �54 DAGNOSŁAW DEMSKI Dowson J. 1984 A classical dictionary of Hindu mythology and religion, Delhi. D u b o i s J. A. 1982 Hindu manners, customs and ceremonies, Delhi. Dumont L. 1960 World renunciation in Indian religions, "Contribution to Indian Sociology", No. 6, Hague. Eliade M. 1984 Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa. G h u r y e G . S. 1964 Gopi Indian Sadhus, Bombay. Krishna 1971 Kundalini. The evolutionary energy in man, Boulder. K a s t h u r i N. 1972 Life of Bhagwan Sri Sathya Life of Sri 1983 Sai Baba, Bombay. Ramakrishna Life of Sri Ramakrishna. Compiled from various authentic sources, Calcutta. Luthyens M. 1983a Krishnamurti. The years of awakening, t. 1, New York. 1983b Krishnamurti. The years of fulfilment, t. 2, New Y o r k . Manusmryti 1985 Manusmryti. Kamasutra, tłum. K . M . Byrski, Warszawa. Monier-Williams M. 1960 A sanskrit-english dictionary. Etymologically and philologically arranged, Navajata 1972 Sri Aurobindo, New Delhi. O s b o r n e A. 1982 Ramona Maharishi and the path of self knowledge, Bombay. Paramahamsa Yogananda 1982 Autobiography of a yogi, Delhi. Samanda Ghosh L. 1984 Mejda. Sathyananda 1982 Sanyasa Sivananda 1978 Sri Sri Paramahamsa Tantra, Munger. Svami Autobiography of Svami Sivananda, Shivanandanagar. T r i p a t h i B. D . 1978 Sadhus of India, Bombay. Yogeshvarananda 1970 Yogananda. His family and early life, Delhi. Sarasvati Himalaya Svami ka yogi, Rishikesh. London. �POSTAĆ ASCETY 55 INDYJSKIEGO D a g n o s ł a w Demski THE INDIAN AN ASCETIC: EXAMPLE O F AN ALTERNATIVE WAY EXISTENCE OF HUMAN Summary The paper discusses the character of ans Indian ascetic (sadhu) and the pattern of his life history which expresses an alternative way of human existence in the Indian society. The author's point of departure were the field data collected by him in India as well as biographies and autobiographies of some famous ascetics, the founders of schools etc. The author constructs an ideal model of the ascetic's life. The verification of that model in the field has not resulted in clear conclusions, mainly because the fieldwork lasted too short. The problem is still outstanding, the forthcoming researche should provide us with a deeper knowledge of the subject. According to the model the ascetic's biography includes a number of regular elements: (1) a miraculous, unusual birth, (2) a danger threatening his life or health in childhood or adolescence. (3) the first symptoms of his supernatural power, miraculous accomplishments, (4) departure or escape from home and his family's repeated attempts to make him come back. (5) wandering in search of a master, (6) meeting of a master, (7) initiation, (8) entering the path of mortifying, monastic vows. (9) the period of novitiate, apprenticeship, (10) first accomplishments in spiritual practice, (11) achieving a supernatural power, unusual acts indicating great spiritual power e.g. taming wild animals, healing diseases, foreseeing future and converting people to the proper way of life' (12) first disciples, founding a new school, line or sect in order to transmit the achieved knowledge and power, (13) visions, the state of a cosmic consciousness, samadhi, (14) the unusual death with previous knowledge of the exact moment of own demise entering the state of mahasamadhi. The initiation divides the ascetic's life into periods. The first one means the worldly life, membership in a particular caste, an element od the entire social and religious structure. This period is a sequence of unusual or miraculous events, which are the foreboding of the turning point to come and the knowledge of another reality. The events grow in number along with the ascetic's age. The initiation means crossing a kind of border. According to the Indian traditions with the initation the ascetic loses his caste status and all the rights and obligations resulting from it. Since that moment he lives on the margin of the social structure. The initiation expresses the ascetic's death as a member of the society. Therefore the ritual includes the symbols of death. The next part of the ascetic's life means the successive abandoning of the signs of his former identity. At the end of this process there is moksha (that means the liberation from the chain of successive births, deaths and re-births). This purpose can be achieved by few of the ascetics, the most developed spiritually. Other ones walk slowly along their way of renunciation. The described sort of people has appeared and disappeared in India for hundreds of years making up a neverending chain of human beings. What an ascetic does is to repeat in his life a kind of archetype. He becomes an awatar, an exponent of dharma. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cc40283b59aeda6cff9faa1796a75d9.pdf 9c9abcae34ecab0296df8074c4260409 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3260 Title A name given to the resource Ze studiów nad historycznym rozwojem domu wiejskiego w południowej Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski ZE STUDIÓW NAD HISTORYCZNYM ROZWOJEM DOMU WIEJSKIEGO W POŁUDNIOWEJ POLSCE Południowa Polska jest terenem największego zróżnicowania — w skali całego k r a j u — a r c h i t e k t u r y ludowej. W y n i k a to z odmiennych w a r u n k ó w histo­ rycznych poszczególnych r e g i o n ó w , różnic morfologicz­ nych, gospodarczych, etnograficznych oraz pogranicz­ nego położenia z a r ó w n o pod w z g l ę d e m politycznym, jak i etnicznym. Omówienie wszystkich c z y n n i k ó w , k t ó r e w p ł y w a ł y na k s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y ludowej, w t y m też i b u ­ downictwa, przekracza r a m y a r t y k u ł u . Konieczne jest jednak zasygnalizowanie w a ż n i e j s z y c h p r o b l e m ó w , bo­ wiem bez ich znajomości zrozumienie tendencji roz­ wojowych budownictwa ludowego jest po prostu nie­ możliwe. I tak więc, obszar, przez k t ó r y p r z e p ł y w a j ą dwie duże rzeki (San na wschodzie i Wisła na zachodzie) zawiera k i l k a k r a i n geograficznych: Beskidy i T a t r y (Karpaty), Podkarpacie oraz teren nizinny c i ą g n ą c y się w głąb Polski. P r z e c i n a j ą c a z p o ł u d n i a na północ cały obszar rzeka Dunajec o d e g r a ł a w a ż n ą rolę w historii gospodarczej. Jej dorzecze dzieli omawiany teren na części: w s c h o d n i ą i zachodnią, z r ó ż n i c o w a n e pod w i e ­ loma w z g l ę d a m i ( i l . 1). W orientacji geograficznej b ę ­ dziemy nieraz p o s ł u g i w a ć się t y m p o d z i a ł e m . Na nizinach istniało stare osadnictwo rolne, zaś w górskiej części terenu ten rodzaj osadnictwa n a p ł y ­ wającego od p ó ł n o c y dopiero od X I I I w . (na zacho­ dzie) i X I V w. (na wschodzie) napotyka na swej drodze pasterskie l u b pastersko-rolne fale osadnicze ( X I V — X V I w.) złożone z p o ł u d n i o w y c h e l e m e n t ó w et­ nicznych ( b a ł k a ń s k i e , w ę g i e r s k i e , ruskie, rumuńskie i i n . ) . W w y n i k u zmieszania się t y c h e l e m e n t ó w z k o ­ lonizacją etnicznie p o l s k ą w y k s z t a ł c i ł się w g ó r a c h spe­ cyficzny t y p gospodarki rolno-pasterskiej, czasem pas­ 1 2 terskiej lub rolno-hodowlanej. Rodzaj gospodarki oraz przewaga n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w etnicznych z a w a ż y ł y na u k s z t a ł t o w a n i u się grup etnograficznych . Na omawianym terenie było do niedawna bardzo wiele tych grup. Nie wszystkie jednak w a ż n e są z p u n k t u widzenia rozwoju budownictwa ludowego. Należy przede wszystkim w y m i e n i ć : g ó r a l s k i c h Ł e m ­ k ó w na wschodzie (Beskid Niski) i Podhalan z Oraw i a k a m i na zachodzie (Podhale pod T a t r a m i , Orawa); rolniczych: P o g ó r z a n z a m i e s z k u j ą c y c h p a g ó r k o w a t y te­ ren w okolicach Krosna, Brzozowa, J a s ł a i Gorlic (na wschodzie), D o l i n i a n w rejonie Sanoka i Leska (na wschodzie), K r a k o w i a k ó w z a j m u j ą c y c h olbrzymi teren od dorzecza Dunajca na wschodzie, aż po granice Ś l ą s k a na zachodzie oraz R z e s z o w i a k ó w i L a s o w i a k ó w na p ó ł n o c n y m wschodzie. Pograniczne położenie p o w o d o w a ł o w z a j e m n ą w y ­ m i a n ę s k ł a d n i k ó w k u l t u r o w y c h p o m i ę d z y grupami et­ nicznymi l u b etnograficznymi, co uwidoczniło się r ó w ­ nież w architekturze ludowej. Np. przenikanie na pół­ nocną S ł o w a c j ę z Polski ś r o d k o w e j przez Podhale domu złożonego z sieni-izby-komory ( i l . 2). Ten sam t y p zaniesiony został na tereny Karpat wschodnich i Z a k a r p a c i a ( i l . 3). Z kolei ze Słowacji p r z e n i k n ą ł do okolic Nowego Sącza spichlerz („sypaniec") z owal­ n y m zrębowym sklepieniem . Z północnych stoków B e s k i d ó w z a m i e s z k a ł y c h przez Ł e m k ó w przenoszono całe b u d y n k i ha Słowację, gdzie z tej racji zwano je polskimi domami. W n i e k t ó r y c h regionach Krakow­ skiego, z p o ł u d n i o w e g o brzegu Wisły (tereny silniej zalesione) przenoszono domy, do wsi położonych na p ó ł n o c n y m brzegu rzeki, gdzie b r a k o w a ł o odpowied­ niego budulca. Dodajmy, że w ciągu dłuższego okresu czasu (kon. X V I I I w. — pocz. X X w.) Wisła w t y m 3 4 5 �I I . 2. C h a ł u p a tzw. centralna, 1803 r., Wierzbica k. Olkusza. rejonie s t a n o w i ł a g r a n i c ę p o l i t y c z n ą i k u l t u r a ludowa podlegała odmiennym czynnikom administracy jno-politycznym. Regiony wschodnie (od Krosna i Rzeszowa na wschód) b y ł y terenem ś c i e r a n i a się i mieszania w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h polskich i ruskich, w t y m też kościoła łacińskiego i greckiego. Różnice u w i d o c z n i ł y się przede wszystkim w stylu o b i e k t ó w sakralnych. Z kolei na zachodzie, na pograniczu ze Ś l ą s k i e m , K r a ­ kowiacy zapożyczali n i e k t ó r e f o r m y architektoniczne zaś na p ó ł n o c n y m brzegu Wisły bogata krakowska k u l t u r a ludowa była atrakcyjna dla ludności z po­ ł u d n i o w y c h o b s z a r ó w Kielecczyzny m a j ą c e j j u ż z w i ą ­ zki z P o l s k ą ś r o d k o w ą . W rejonach g ó r s k i c h pewien w p ł y w na k s z t a ł t o ­ wanie się budownictwa w y w i e r a ł y czynniki atmosfe­ ryczne. Chodzi t u np. o t a k i u k ł a d zagrody, w k t ó r y m dom jest chroniony od silnych zachodnich w i a t r ó w przez odpowiednie ustawienie b u d y n k ó w gospodarczych (Sądeckie, Podhale), ewentualnie otaczanie całego do­ m u l u b jego n i e k t ó r y c h części (przede wszystkim mieszkalnych) d o d a t k o w ą ś c i a n k ą z desek. P r z e s t r z e ń pomiędzy ś c i a n a m i w ł a ś c i w y m i , a ś c i a n k ą o c h r o n n ą , u s t a w i o n ą w odległości do jednego metra z a p e ł n i a n o m a t e r i a ł a m i izolacyjnymi (liście, słoma, siano), ewen­ tualnie p r z e s t r z e ń ta służyła za s k ł a d drzewa i z b ę d ­ nych s p r z ę t ó w . I s t o t n ą r o l ę w historii ludowego budownictwa ode­ grali właściciele ziemscy w okresie feudalnym. Wsie, k t ó r e b y ł y w ł a s n o ś c i ą k r ó l a l u b kościoła m i a ł y w i ę k s z e swobody budowlane, natomiast p r y w a t n i właściciele (szlachta) narzucali często sposób budowy i rodzaj rozplanowania domu, ograniczając najczęściej do m i ­ n i m u m potrzeby mieszkaniowe i gospodarcze c h ł o p a . Zanim przejdziemy do o m ó w i e n i a najistotniejszej kwestii w badaniach nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , j a k ą jest rozplanowanie domu, należy p o k r ó t c e w s p o m n i e ć o n i e k t ó r y c h w a ż n i e j s z y c h sprawach z zakresu kons­ t r u k c j i ś c i a n i d a c h ó w , m a t e r i a ł u budowlanego, for­ my zagrody, czy też i n n y c h z a g a d n i e ń związanych z domem. K s z t a ł t zagrody i ilość b u d y n k ó w o t a c z a j ą c y c h pod­ wórze, lub na n i m stojących, jest s p r a w ą t y l k o pozor­ nie ł a t w ą do ustalenia, b o w i e m m i ę d z y X V I I I a X X w i e k i e m zaszły r ó ż n o r a k i e zmiany. Z powodu szczup­ łości miejsca ograniczymy się t y l k o do k r ó t k i e g o zre­ lacjonowania stanu z p r z e ł o m u X I X i X X w. Na p r z e w a ż a j ą c e j części t e r e n ó w nizinnych typowa b y ł a zagroda ^ i e l o b u d y n k o w a z l u ź n y m u k ł a d e m bu­ d y n k ó w . W jej s k ł a d w c h o d z i ł y dom z k o m o r ą , sto­ doła, stajnia, nieraz spichlerz. Często stajnia b y w a ł a w ł ą c z o n a w o b r ę b domu, do k t ó r e g o dostawiano też boisko i w o z o w n i ę . W n i e k t ó r y c h rejonach powszechne b y ł y zagrody czworoboczne z p o d w ó r z e m z a m k n i ę t y m z wszystkich stron. M o ż n a w y m i e n i ć trzy rejony w y s t ę p o w a n i a tych z a g r ó d : k r a k o w s k i (w okolicy K r a k o w a , Olkusza, Mie­ chowa i Włoszczowej), p o d h a l a ń s k i oraz rzeszowski . W z w i ą z k u z t y m , że ten t y p zagrody znany jest w Polsce ś r o d k o w e j i wschodniej, m o ż e m y jedynie po8 1 168 C 5 % /Mm I I . 3. Plany b o j k a w s k i c h c h a ł u p centralnych: A — 1792 r., O r a w c z y k ; B — pocz. X I X w., Lichobory. �I I . 4. Bojkowska zagroda jednobudynkowa, pocz. X X w., Czarna k. Ustrzyk Dolnych. wiedzieć, że z a r ó w n o pod Krakowem, j a k i pod Rze­ szowem wiąże się on z dobrymi glebami lub bogatszy­ mi gospodarstwami. Jest to też tradycyjny sposób b u ­ dowy, poświadczony wielokrotnie w ź r ó d ł a c h a r c h i w a l ­ nych z X V I I I w . Natomiast na Podhalu jest to for­ ma n i e w ą t p l i w i e młodsza, mniej powszechna, a jej po­ chodzenie jest dotychczas niejasne. 9 W całym górskim paśmie Beskidów dominowała zagroda jednobudynkowa ( i l . 4, 5), poza k t ó r ą pozo­ stawał, jako osobny budyneczek, m a ł y spichlerz, często ustawiony na kamiennej piwnicy. Natomiast w oko­ licy górskiej w rejonie Nowego Sącza notujemy jako powszechny t y p z a g r o d ę w i e l o b u d y n k o w ą ( i l . 6). B y ł to teren bardzo wczesnego (od X I I I w.) polskiego osad­ nictwa p ł y n ą c e g o z centrum Krakowskiego. Z kolei niektóre elementy, j a k np. p o ł ą c z e n i e stodoły ze staj­ nią, są t u podobne do budownictwa Podhala. Jednobudynkowa zagroda w wersji biedniackiej, a przynajmniej mniej z a m o ż n e j , często b y ł a t e ż na nizinnych terenach. Podstawowym m a t e r i a ł e m budowlanym w X I X i na p o c z ą t k u X X w . b y ł o drewno. Do przeszłości na­ leżą ściany plecione z gałęzi, chociaż w starych sto­ dołach m o ż n a je o b s e r w o w a ć do dziś. W y r a ź n e są przy t y m dwie przyczyny zachowania tego sposobu budowy. J e d n ą jest b r a k l a s ó w (np. na w s c h ó d od Lublina, na p ó ł n o c od Krakowa), d r u g ą zaś obfitość w i k l i n y p o r a s t a j ą c e j brzegi rzek, l u b drzew wierzbo­ wych, k t ó r y c h gałęzie s t a n o w i ł y dobry m a t e r i a ł do wyplatania ścian. R z ę d y wierzb sadzonych na polach i przy domach s t a n o w i ą do dziś charakterystyczny rys polskiego wiejskiego krajobrazu. Domy o ś c i a n a c h plecionych z chrustu nie b y ł y dawniej r z a d k o ś c i ą ani w skali całego k r a j u , ani też na nizinnych obszarach p o ł o ż o n y c h na północ od Krakowa. Na podstawie materiałów archiwalnych z X V I I I w . wiemy, że w p o b l i ż u K r a k o w a b y ł y liczne wsie, w k t ó r y c h nie t y l k o niemal wszystkie domy, ale r ó w n i e ż karczmy i dworskie b u d y n k i gospodarcze m i a ­ ły ś c i a n y plecione z chrustu i oblepione z obu stron gliną. W n i e k t ó r y c h regionach (np. okolice P i ń c z o w a i Proszowic na p ó ł n o c n y w s c h ó d od K r a k o w a oraz okolice D ą b r o w y Tarnowskiej nad W i s ł ą i Dunajcem) l e wiele takich o b i e k t ó w p r z e t r w a ł o do p o c z ą t k u X X w. B y ł y to r e l i k t y feudalnych s t o s u n k ó w społecz­ nych, kiedy to właścicielowi wsi nie opłacało się i n ­ w e s t o w a ć w budownictwo chłopskie. Zjawisko dłuż­ szego przetrwania c h a ł u p z chrustu należy b e z w z g l ę ­ dnie łączyć z b r a k i e m l a s ó w lub bardzo d a w n y m ich wytrzebieniem ( i l . 1), co z kolei p o k r y w a się z d o b r ą g l e b ą oraz g ę s t y m zaludnieniem od zarania dziejów. Natomiast m o ż n a , z d u ż ą dozą pewności, w y k l u c z y ć istnienie dawniej c h a ł u p z chrustu na terenach g ó r s ­ k i c h oraz w z w a r t y m kompleksie starodawnych puszcz w w i d ł a c h Wisły i Sanu (tzw. Puszcza Sandomierska). Czy w przeszłości budowano domy lub budynki gospodarcze z samej gliny — trudno powiedzieć. W y ­ daje się, że na terenach, gdzie b r a k o w a ł o drewna, a stosowano ściany c h r u ś c i a n e , m o g ł y występować r ó w n i e ż domy m a j ą c e ściany ubijane z gliny. Oczy­ wiście pod w a r u n k i e m , że w okolicy w y s t ę p o w a ł y zło­ ża dobrej gliny. Tylko jedna pisana informacja z k o ń c a X I X w. podaje, że w k i l k u wsiach pod M i e ­ chowem budowano domy bite z g l i n y . Nie u p o w a ż ­ nia to jednak do szerszych uogólnień, t y m bardziej że mogło to b y ć lokalne p o p a ń s z c z y ź n i a n e zjawisko. K a m i e ń jako tworzywo budowlane nie m i a ł w Pol­ sce p o ł u d n i o w e j zbyt dużego zastosowania ( i l . 7). W g ó r a c h u ż y w a n o go na p o d m u r ó w k i i piwnice, zaś na terenach b e z l e ś n y c h stawiano niekiedy w okresie feudalnym całe domy z kamienia (okolice Proszowic, Jędrzejowa, P i ń c z o w a ) . W większości budowali je właściciele ziemscy, k t ó r z y czasami m i e w a l i ambicje ulepszania w y g l ą d u swych w s i , albo kalkulowali opłacalność jednorazowego w y d a t k u na b u d o w ę t r w a ­ łego domu. Trzeba p a m i ę t a ć , że do k o ń c a okresu feu­ dalnego b y ł o w zwyczaju, iż kosztami budowy i kon­ serwacji b u d y n k ó w wiejskich obciążony był dwór. Z w y j ą t k i e m zachodnich k r a ń c ó w regionu k r a ­ kowskiego (okolice Oświęcimia, Wadowic), gdzie w drugiej połowie X I X w: buduje się pod w p ł y w e m ś l ą s k i m domy ceglane, wszędzie indziej do końca X I X w. domy murowane przyjmowane są z niechęcią i t r a k ­ towane jako biedniackie. Jedynie w północno-zachod­ nich partiach omawianego terenu w y s t ę p u j ą często stare murowane b u d y n k i inwentarskie, co wiązało się 1 1 1 2 1 3 169 �Zagroda ł e m k o w s k a : i l . 5 — jednobudynkowa, K r z y w a k . G ł a d y s z o w a ; — wielobudynkowa, 1793 r., Bogusza k. Nowego Sącza. z ł a t w o d o s t ę p n y m m a t e r i a ł e m b u d o w l a n y m (głazy na­ rzutowe leżące na ' polach), a j e d n o c z e ś n i e b r a k i e m większych skupisk leśnych. Ś c i a n y b u d y n k ó w d r e w n i a n y c h konstruowano w sposób dwojaki. B e l k i na n a r o ż a c h k r z y ż o w a n o i ł ą ­ czono mniej lub więcej s k o m p l i k o w a n y m systemem zacięć, albo na n a r o ż n i k a c h stawiano słupy, w k t ó r e wpuszczano k o ń c e belek. Obie konstrukcje znane są w Polsce od czasów przedhistorycznych. W Polsce po­ ł u d n i o w e j technika w ę g ł o w a b y ł a jednak powszech­ niejsza, natomiast t e c h n i k ę s ł u p o w ą stosowano g ł ó w n i e na p ó ł n o c n y m , b e z l e ś n y m , brzegu Wisły oraz na wscho­ dzie w okolicy P r z e m y ś l a . W a r t o n a d m i e n i ć , że do końca X I X w. p r z e t r w a ł a archaiczna technika w k o p y ­ wania s ł u p ó w w ziemię w budynkach mieszkalnych (il. 8), a w stodołach nawet w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym, i to tam, gdzie w y b i t n e t r u d n o ś c i m a t e r i a ł o w e były p r z y c z y n ą stosowania p r y m i t y w n e j plecionki z ga­ łęzi z a s t ę p u j ą c e j ściany drewniane, a jednocześnie u ż y w a n o konstrukcji na sochy i ś l e m i ę (pogranicze na wschód od Lublina, tereny na l e w y m brzegu Wisły). 1 4 Problem konstrukcji d a c h ó w na o m a w i a n y m te­ renie ogranicza się — uogólniając — do n a s t ę p u j ą ­ cych z a g a d n i e ń : — dachy k r o k w i o w e z bantami — dachy k r o k w i o w e bez b a n t ó w — dachy z k o n s t r u k c j ą na sochy i ślemię — dachy m a j ą c e konstrukcję n o ś n ą n i e z a l e ż n ą od ścian. Bezwzględnie najpowszechniejsze b y ł y te dachy, w k t ó r y c h k r o k w i e łączono p o p r z e c z n ą b e l e c z k ą zwa­ n ą z niemiecka bantem. W Beskidzie N i s k i m i w 170 il. 6 Bieszczadach, gdzie stawiano bardzo wysokie dachy, często nie stosowano b a n t ó w . B y ł b y to zatem relikt dawnego p r y m i t y w n e g o budownictwa, k t ó r y zachował się — zgodnie z p r a w a m i rozwoju — na terenach za­ cofanych p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m . Natomiast konstrukcja na sochy, k t ó r a w przesz­ łości b y ł a znana prawdopodobnie na większości tere­ n ó w Polski, z a c h o w a ł a się do X X w. (głównie w sto­ dołach) na Ś l ą s k u i p r z y l e g ł e j części t e r e n ó w na le­ w y m brzegu Wisły oraz w b e z l e ś n y c h regionach na wschodnim pograniczu. Nie b y ł o j e j natomiast na n i ­ zinnych obszarach p o m i ę d z y W i s ł ą a Sanem (Puszcza Sandomierska), na terenach p o d g ó r s k i c h i górskich. Jedyne o d s t ę p s t w o od tej zasady s t a n o w i ł y do końca X I X w . s z a ł a s y pasterskie, m i ę d z y k t ó r y m i zdarzały się obiekty z dachami w s p a r t y m i na sochach. Być może, że b y ł to r e l i k t z w i ą z a n y z d a w n ą n a p ł y w o w ą l u d n o ś c i ą p a s t e r s k ą , jako że po p o ł u d n i o w e j stronie K a r p a t szałasy na sochach b y ł y zjawiskiem popular­ n y m . W y r a ż o n a hipoteza znajduje uzasadnienie w tym, że w s z a ł a s a c h sochy b y w a ł y na z e w n ą t r z budynku, podobnie j a k w b u d o w n i c t w i e mieszkalnym na Węg­ rzech i w p o ł u d n i o w e j Słowacji, podczas gdy w Pol­ sce w obiektach wiejskich na terenach nizinnych so­ chy ustawiano zawsze w e w n ą t r z b u d y n k u . 1 5 N a l e ż y jeszcze n a d m i e n i ć , że w y ł ą c z n i e w k i l k u wsiach położonych na północ od K r a k o w a znajdujemy sochy w budynkach mieszkalnych z k o ń c a X I X w. M a r i a n Pokropek podaje, że dla s z a ł a s ó w paster­ skich oraz w b u d o w n i c t w i e gospodarczym p o ł u d n i o w e j Polski t y p o w a b y ł a konstrukcja na półsochy szczyto­ w e ' . Przyznam jednak, że ten w a r i a n t architekto1 �niczny, poza nielicznymi p r z y k ł a d a m i d o t y c z ą c y m i b u ­ dynków gospodarczych, jest m i z terenu p o ł u d n i o w e j Polski nieznany. B y ć może, że M . Pokropek zawie­ rzył błędnej informacji Bruno Schiera Regiony, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e konstrukcja na so­ chy, p o k r y w a j ą się w większości w y p a d k ó w z zasię­ giem stodół p o l i g o n a l n y c h . To zaś naszym zdaniem rzutuje na kwestie genetyczne. Biorąc za p o d s t a w ę teorię Kazimierza Moszyńskiego i wypowiedzi Ema­ nuela B a l a ś a m o ż n a sądzić, że konstrukcja sochowa umożliwiała stawianie b u d y n k ó w o lekkich plecionych ścianach, k t ó r e same nie u t r z y m a ł y b y c i ę ż a r u dachu. W t y m przypadku inaczej (aniżeli w konstrukcji k r o k ­ wiowej z płatwią) r o z k ł a d a j ą się siły ciążenia i roz­ pierania ś c i a n . W y r a ż o n a hipoteza znajduje t e ż uza­ sadnienie w pewnych nazwach ludowych, w k t ó r y c h termin „kosz" odnosi się do ś c i a n z bali drewnianycn (Śląsk). Historyczność tej nazwy p o ś w i a d c z o n a jest dla okolic Krakowa w odniesieniu do stodół z X V I w . . Do konstrukcji dachowej n a l e ż y t e ż zaliczyć tzw. konstrukcję „przysłupową", przy zastosowaniu k t ó r e j dach jest podparty szeregiem s ł u p ó w ustawionych przy ścianach i nie obciąża ich. Praktycznie m o ż n a roze­ brać ściany domu nie n a r u s z a j ą c dachu , ls 1 9 20 a l 22 Konstrukcja ta znana jest przede wszystkim w po­ ł u d n i o w e j Polsce p o c z y n a j ą c od Dolnego Śląska, a k o ń ­ cząc na wschodnim pograniczu w okolicy P r z e m y ś l a . W y s t ę p u j e z a r ó w n o w budownictwie wiejskim, j a k i miejskim. W z w i ą z k u z t y m , że konstrukcja „ p r z y ­ s ł u p o w ą " znana jest r ó w n i e ż u naszych zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h s ą s i a d ó w , Franciszek Kotula w y s t ą p i ł z k o n c e p c j ą , że została ona w X I V w. prze­ niesiona przez o s a d n i k ó w ś l ą s k o - ł u ż y c k i c h we wschod­ nie okolice Rzeszowa S ł u s z n e j k r y t y c e p o d d a ł ten pogląd Stefan L e w . Sam jednak w y r a z i ł — wprawdzie dość ostrożnie — opinię, j a k o b y i s t n i a ł a zbieżność po­ m i ę d z y zasięgiem k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j z obszarem państwa Chorwatów w V I I — V I I I w . Na pewno pro­ blem ten wymaga jeszcze dalszych b a d a ń , ale kto wie, czy genezy nie należy s z u k a ć •— podobnie j a k w kons­ t r u k c j i -na sochy — w praktycznej potrzebie unieza­ leżnienia ciężkiego dachu od słabej i lekkiej budowy ś c i a n plecionych z chrustu. P o m i j a j ą c wiele innych i n t e r e s u j ą c y c h szczegółów przejdziemy do o m ó w i e n i a zagadnienia rozplanowania domu. Poszczególne pomieszczenia w b u d y n k u m a j ą różne funkcje, k t ó r e m o g ą b y ć trojakie: mieszkalne, s c h ó w 23 24 2 5 I I . 7. Stary dom z kamieni, M i e r z w i n k. J ę d r z e j o w a . I I . 8. C h a ł u p a ze s ł u p a m i n a r o ż n y m i w k o p a n y m i w ziemię, ok. 1892 r., P r z e s ł a w i c e k. Proszowic. �Grupa „a" Jednym z podstawowych r o z p l a n o w a ń w tej grupie jest dom, w k t ó r y m jedno w n ę t r z e mieszkalne znaj­ duje się m i ę d z y sienią a k o m o r ą ( i l . 2, 10 e-g). Ze w z g l ę d u na ś r o d k o w e położenie izby znany on jest w nowszej literaturze pod u m o w n ą n a z w ą „dom centralny", w starszej zaś o k r e ś l a n y jest jako typ śląsko-spiski. Kwestia powstania k o m o r y za izbą jest ciągle nie­ w y j a ś n i o n a . K . M o s z y ń s k i w y s u n ą ł hipotezę, że k o ­ mora m o g ł a p o j a w i ć się w w y n i k u poprzecznego po­ działu i z b y . P o w o ł u j e się on przy t y m na p r z y k ł a d y d o m ó w fińskich i czeremiskich. Teoretycznie hipoteza ta jest m o ż l i w a do przyjęcia, ale p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i p o s ł u g i w a ł się M o s z y ń s k i nie m o ż n a d o s t o s o w a ć do c h a ł u p y polskiej. Natomiast godne z a u w a ż e n i a s ą pew­ ne fakty. 26 II. 9. Chałupa o układzie: stajnia-sień-izba-komora, ok. 1880 r., Ł o n i o w a k. Brzeska. i kowe oraz inwentarskie. S t ą d więc program domu rzutuje w sposób zasadniczy na w y g l ą d i rozplanowa­ nie całej zagrody. R o z r ó ż n i a m y k i l k a t y p ó w i bardzo wiele odmian domów. Generalnie rzecz biorąc, n a l e ż y w y o d r ę b n i ć trzy zasadnicze grupy, w k t ó r y c h domy m a j ą : a. wszystkie pomieszczenia ułożone w j e d n y m szeregu wzdłuż grzbietu dachu (tzw. jednotrakt), b. po obu stronach sieni s ą co najmniej po dwa po­ mieszczenia ułożone obok siebie, r ó w n o l e g l e do grzbietu dachu (tzw. d w u t r a k t j , c. po jednej stronie sieni są pomieszczenia (lub t y l k o jedno) jak w punkcie „a", a po drugiej stronie są co najmniej dwa pomieszczenia ułożone obok sie­ bie, r ó w n o l e g l e do grzbietu dachu (tzw. p ó ł t o r a trakt). W k a ż d e j z t y c h grup spotykamy liczne w a r i a n t y polegające na r ó ż n e j ilości pomieszczeń (od trzech do dziewięciu) i ich przeznaczeniu. Celem uzyskania j a ś ­ niejszego obrazu o m ó w i m y t y l k o podstawowe i w a ż ­ niejsze typy, k t ó r e s t a ł y się p u n k t e m w y j ś c i o w y m dla uformowania rozlicznych odmian. K m m 1 S i 1 1 l l 3 I 10 A 0 Pierwszy: w X V I I I i X I X w . spotykamy na tere­ nie Polski p o ł u d n i o w e j i ś r o d k o w e j m a ł e domy złożo­ ne z izby i komory, przy czym w e j ś c i e do komory było z izby l u b z pola. Sieni nie b y ł o ( i l . lOc). D r u g i : znanych jest szereg p r z y p a d k ó w , gdy do domu m a j ą c e g o sień i izbę w p ó ź n i e j s z y m czasie do­ stawiono k o m o r ę . T w o r z y ł się w ó w c z a s p l a n : sień — izba — komora. Trzeci: w bardzo r ó ż n y c h i odległych od siebie regionach Polski w y s t ę p u j ą dość licznie domy, które przy węższej, szczytowej ś c i a n i e izby, m a j ą skróconą k o m o r ę n a k r y t ą wraz z c a ł y m domem j e d n o l i t y m da­ chem. Czwarty: w domach ł e m k o w s k i c h w Beskidzie N i s k i m częste s ą k o m o r y przy szczycie budynku. W większości p r z y p a d k ó w k o m o r y nie s ą związane konstrukcyjnie z r e s z t ą b u d y n k u i nakryte s ą osob­ n y m daszkiem. A często s p r a w i a j ą w r a ż e n i e p r y m i ­ t y w n y c h szop, m i m o że stawiane b y ł y jednocześnie z c a ł y m obiektem. Zatem s k ł o n n y jestem u w a ż a ć , że w typie domu centralnego geneza k o m o r y t k w i nie w podziale we­ w n ę t r z n y m izby, lecz w dobudowaniu do niej komory. Komora m o g ł a się też r o z w i n ą ć z p r y m i t y w n e j szopy. Trzeba t e ż w z i ą ć pod u w a g ę w i e l k o ś ć średniowiecz­ nych jedno- czy d w u w n ę t r z n y c h d o m ó w , w których ewentualnie m i a ł o b y się d o k o n a ć wydzielenie komory. W izbie o w y m i a r a c h 4 X 4 m albo 4 X 5 m po prostu nie było na to miejsca. T y m bardziej, że czy to na ś r o d k u , czy t e ż w rogu, m u s i a ł o b y b y ć jeszcze miejsce na ogień l u b piec. Na k o r z y ś ć hipotezy M o s z y ń s k i e g o m o ż n a by wy­ s u n ą ć t a k i argument j a k to, że w szeregu starych d o m ó w w e j ś c i e do k o m o r y prowadzi t y l k o z izby. Jest to jednak d o w ó d słaby, bowiem nie znamy cha­ ł u p starszych n i ż X V I I I - w i e c z n e . M o ż e m y natomiast s t w i e r d z i ć , że jednakowo liczne są w a r i a n t y , w któ­ r y c h w e j ś c i e do k o m o r y prowadzi t y l k o z izby, z izby i p o d w ó r z a l u b ogrodu, albo t y l k o z z e w n ą t r z . Bezsporny jest t y l k o jeden fakt, że historycznie starsze s ą centralne domy, do k t ó r y c h wejście do sie­ n i umieszczone jest w ś c i a n i e szczytowej ( i l . lOe). Ale to j u ż jest inna kwestia, k t ó r a z r e s z t ą — moim zda­ niem — nie ma w p ł y w u na typologię. 1 n srjs["i|K 27 KM Omawiany centralny dom ma w Polsce szeroki zasięg geograficzny. Sięga on od morza Bałtyckiego a ż po T a t r y , ale t r z y m a się g ł ó w n i e lewego brzegu Wisły, dopiero w Polsce p o ł u d n i o w e j przechodzi na p r a w y b r z e g . D o m centralny n a l e ż y u z n a ć za jeden z charakterystycznych t y p ó w r o z p l a n o w a ń dla Polski. Spotykamy go w p r a w d z i e na S ł o w a c j i (na pograni­ czu z P o l s k ą ) oraz w Karpatach Wschodnich i na Rusi Zakarpackiej ( i l . 3), ale n a l e ż y go t a m t r a k t o w a ć jako 28 II. 10. Rozwój domu charakterystycznego dla poŁ i l e w o b r z e ż n e g o zlewiska Wisły. 172 Polski �element kulturowy przeniesiony z t e r e n ó w etnicznie polskich. Droga przesuwania się tej c h a ł u p y w kie­ runku wschodnim mogła przebiegać po Podkarpaciu, mimo że na t y m terenie t y p ten w czystej formie spotykany jest dość rzadko. Podany zasięg w y s t ę p o ­ wania tego domu najdobitniej świadczy, że n a j w y ż s z y już czas zaprzestać u ż y w a n i a t e r m i n u : t y p ś l ą s k o -spiski, która to nazwa pojawia się jeszcze nawet w najnowszych opracowaniach budownictwa. Dom złożony z sieni — izby •— k o m o r y ( i l . 2, 10 e-g) jest bez wątpienia bardzo starym typem, ale u k s z t a ł ­ tował się już w czasach historycznych, b y ć m o ż e m i ę ­ dzy X I V a X V wiekiem, skoro w k o ń c u X V I stule­ cia znajdujemy go już w K a r p a t a c h . Ze w z g l ę d u na specyficzność tej formy p l a n u oraz p o w s z e c h n o ś ć występowania w Polsce, w ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż ­ na się zgodzić z poglądem, że dom ten m ó g ł nieza­ leżnie powstać i rozwinąć się w K a r p a t a c h . B i o r ą c pod uwagę, że nie jest on znany ani na W ę g r z e c h ani w Rumunii, musimy p r z y j ą ć jego p o l s k ą prowe­ niencję w Karpatach Wschodnich. Tereny te w e s z ł y w skład państwa polskiego w 1340 r., po k t ó r y m to fakcie nastąpiła w X I V i X V w . silna kolonizacja p o l ­ skim elementem etnicznym. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że osadnicy ponieśli ze sobą z n a j o m o ś ć pewnych t y p ó w budynków, lub inaczej m ó w i ą c — pewnych w z o r c ó w architektonicznych, w k t ó r y c h j u ż na miejscu roz­ winęły się dodatkowe detale architektoniczne (np. spe­ cyficzny podcień z półścianką). 29 30 Hipoteza nasza o prawdopodobnym ś r e d n i o w i e c z ­ nym rodowodzie domu centralnego znajduje również oparcie we wnioskach w y c i ą g n i ę t y c h przez D . Stranską, która była zdania, że dom ten został przeniesiony w rejon Spiskiej M a g u r y (na Słowacji) na p r z e ł o m i e XVI i X V I I w i e k u . To zaś z kolei zgodne jest z tym co podkreśla W i t o l d Krassowski, iż na Polskiej Orawie zasiedlonej przez polskich c h ł o p ó w w t y m samym czasie, dom ma zasadniczy u k ł a d podobny do tego jak wskazano w y ż e j . W ą t p l i w e s ą natomiast su­ gestie Krassowskiego, że dom centralny m ó g ł się w i ą ­ zać z gospodarstwami m a ł o r o l n y m i . Przeczy t e m u olb­ rzymi zasięg geograficzny . Jego p o p u l a r n o ś ć w prze­ ciągu wielu stuleci r o z p a t r y w a ł b y m raczej w kategor­ iach funkcjonalnych. Z a s p a k a j a ł on bowiem w przesz­ 3 1 82 łości m i n i m u m potrzeb, s t a n o w i ł z w a r t y kompleks m i e s z k a l n o - s c h ó w k o w y , a jednocześnie jako t y p b u ­ d y n k u mógł b y ć propagowany na drodze administra­ cyjnej ze w z g l ę d u na stosunkowo m a ł e zużycie su­ rowca budowlanego. W Polsce p o ł u d n i o w e j z geograficznym zasięgiem domu centralnego w i ą ż e się budynek złożony ze staj­ ni — sieni — izby — k o m o r y . Różni się więc od pierwszego t y m , że pod jednym dachem znajduje się też pomieszczenie dla z w i e r z ą t ( i l . 10 m oraz 9, 11). We wschodniej części Polski dom ten rzadko w y s t ę ­ puje, podobnie j a k centralny t y p . Jeśli go już znajdu­ jemy, to raczej w p o d g ó r s k i m pasie p o m i ę d z y miasta­ m i N o w y Sącz •— Lesko. Obecnie p l a n ten n a l e ż y u z n a ć za tradycyjny spo­ sób budowy, ale też m o ż n a przyjąć, że w drugiej po­ łowie X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł się on w gospodarstwach ś r e d n i o z a m o ż n y c h . Proces łączenia stajni (która w c z e ś ­ niej m u s i a ł a stać osobno) z b u d y n k i e m mieszkalnym jest prawdopodobnie w y n i k i e m zmian, j a k i e n a s t ą p i ł y na w s i po l i k w i d a c j i s t o s u n k ó w feudalnych. Dawniej bydło, woły, konie b y ł y najczęściej w ł a s n o ś c i ą dworu. Po u w ł a s z c z e n i u zmienił się stosunek chłopa do zwie­ r z ą t s t a n o w i ą c y c h teraz jego w ł a s n o ś ć . W y s t ą p i ł a s i l ­ niej chęć ochrony i opieki m a j ą t k u . Było to n a j ł a t ­ wiejsze w ó w c z a s , gdy z w i e r z ę t a z n a j d o w a ł y się pod jednym dachem z ludźmi. 3 3 Wskutek zmiany stajni na d r u g ą izbę lub dobudowywanie drugiej izby obok sieni domu centralnego (il. 10 e-g), co nie jest teoretycznym wywodem, lecz faktem sprawdzonym wielokrotnie w terenie, powsta­ w a ł y kolejne odmiany ( i l . 10 n, o) znane w y ł ą c z n i e w zachodniej części omawianego terenu oraz w Polsce ś r o d k o w e j . D o m z dwiema izbami i k o m o r ą jest zja­ w i s k i e m stosunkowo m ł o d y m . Plan ten znany jest wprawdzie z pierwszej p o ł o w y X V I I I w. w odniesie­ n i u do karczm, b r o w a r ó w i b u d y n k ó w folwarcznych, ale u c h ł o p ó w r o z p o w s z e c h n i ł się dopiero w drugiej połowie X I X w. Z całą p e w n o ś c i ą było tak u górali pod T a t r a m i , na co znajdujemy liczne dowody w źród­ ł a c h a r c h i w a l n y c h ( i l . 12). D r u g i m podstawowym w typologii ludowego b u ­ downictwa rozplanowaniem jest dom, w k t ó r y m sień oddziela izbę od komory, czyli t y p s y m e t r y c z n o - t r ó j - 173 �w n ę t r z n y ( i l . 13 b). Jest to u k ł a d częsty u S ł o w i a n , a dawniej m i a ł w y s t ę p o w a ć r ó w n i e ż na większości te­ r e n ó w A u s t r i i . Z n a j ą go też W ę g r z y . P o w s t a ł on ze zrośnięcia się izby ze spichlerzem . W Polsce p r o ­ ces ten n a s t ę p o w a ł j u ż zapewne w X I V w., jeśli nie wcześniej. Przypuszczenie to opieramy na fakcie, że już od p o c z ą t k u X V w . znajdujemy w ź r ó d ł a c h pisa­ nych w i a d o m o ś c i o domach, m.in. c h ł o p s k i c h , w k t ó ­ rych pod j e d n y m dachem b y ł a izba, sień, komnata, kiedy indziej spichlerz. Np. jeden z z a p i s ó w infor­ muje, że „...quod habet sibi stubam novam construere... et granarium... et p a l a t i u m inter stubam et granarium..." (1408 r.), drugi z a ś „...dieto kmetho stubam i n recedendo p a r u i t de caminata..." (1436 r . ) . P a t r z ą c u w a ż n i e na obie cytowane informacje, d o s t r z e ż e m y , że dotyczą one wprawdzie jednego rodzaju b u d y n k u pod w z g l ę d e m typologicznym (typ s y m e t r y e z n o - t r ó j w n ę t r z n y ) , ale też d w ó c h odmian z p u n k t u widzenia funkcji pomieszczeń i systemu u r z ą d z e ń ogniowych. N i k t już w zasadzie nie kwestionuje tezy o zras­ taniu się izby ze spichlerzem, o czym w y r a ź n i e m ó w i zapis pierwszy. Natomiast druga notatka stwierdza istnienie komnaty, w k t ó r e j z n a t u r y rzeczy m u s i a ł y być u r z ą d z e n i a ogniowe. Trudno p r z e s ą d z a ć , czy w ta­ k i m przypadku m a m y do czynienia z p r z y k ł a d e m ewo­ l u c j i b u d y n k u i d ą c e j w k i e r u n k u t y l k o zmian f u n k c j i (ze spichlerza — k o m o r y na izbę), czy t e ż z r ó w n o ­ ległym istnieniem d w ó c h w a r i a n t ó w tego samego typu. W z w i ą z k u z t y m , że zapis z 1436 r. odnosi się do budynku kmiecia, m ó g ł b y on t y l k o do pewnego stop­ nia p o t w i e r d z a ć h i p o t e z ę Zygmunta G l o g e r a . 3 1 3 S 36 8 7 88 Jest charakterystyczne, że w Polsce p o ł u d n i o w e j , na l e w y m brzegu Wisły (centrum regionu K r a k o w s k i e ­ go), c h a ł u p a z izbą — sienią — k o m o r ą b y ł a w p r a w ­ dzie znana od bardzo dawna, ale prawdopodobnie nie s t a n o w i ł a t y p u d o m i n u j ą c e g o ( i l . 14). Natomiast sym e t r y c z n o - t r ó j w n ę t r z n y t y p b y ł powszechny na w s c h ó d od Wisły i Dunajca, gdzie s t a n o w i ł p u n k t w y j ś c i a dla licznych odmian ( i l . 13 d-f), k t ó r e r ó w n i e ż b y ł y częst­ sze na wschodzie. 174 Grupa „b" Istnieje t u szereg odmian, w k t ó r y c h m a m y po­ mieszczenia mieszkalne, schówkowe i inwentarskie (stajnie, chlewy, boisko, sąsiek) pod j e d n y m dachem, albo też inwentarskie s ą w y ł ą c z o n e . W ó w c z a s w domu z n a j d u j ą się w y ł ą c z n i e izby i komory. Chronologicznie n a j m ł o d s z e s ą domy z a w i e r a j ą c e np. cztery izby ( i l . 15). Natomiast w wersji chronolo­ gicznie najstarszej b y ł a z jednej strony sieni izba i k o ­ mora, z drugiej zaś stajnia i komora ( i l . 13 1). Rozprzestrzenienie d o m ó w z g r u p y „ b " jest w po­ ł u d n i o w e j Polsce szerokie. W y o d r ę b n i a j ą się jednak cztery regiony. Jeden s t a n o w i ą okolice K r a k o w a , drugi Podhale (na zachodzie), trzeci okolice Rzeszowa (na wschodzie), a do czwartego n a l e ż ą wsie w górach Beskidu Niskiego (na wschodzie). Wyszczególnienie t y c h r e g i o n ó w jest konieczne, b o w i e m domy, o k t ó ­ r y c h mowa, w k a ż d y m z nich m a j ą inne c e c h y . Z a s i ę g tego t y p u w okolicy K r a k o w a jest bardzo z w a r t y i w i d a ć w y r a ź n i e , że omawiany dom ekspan­ d u j ą c spod K r a k o w a w y p a r ł na dość znacznym obsza­ rze domy z grupy „a". N a l e ż ą sądzić, że w najbliż­ szym s ą s i e d z t w i e tego dużego miasta i pod jego w p ł y ­ w e m p o w s t a ł ten plan. T r u d n o jednak rozstrzygnąć kiedy to się stało. W k a ż d y m razie w k o ń c u X V I I w. były j u ż we wsiach domy z dwoma pomieszczeniami po obu stronach s i e n i . Dopiero jednak na koniec X V I I I l u b p o c z ą t e k X I X w i e k u p r z y p a d ł o szerokie upowszechnienie się tej formy, a w n i e k t ó r y c h wsiach dopiero po pierwszej w o j n i e ś w i a t o w e j . Jeżeli chodzi o Podhale oraz g ó r a l s k i e wsie w oko­ licy Ż y w c a i Cieszyna to w i d a ć , że k o m o r y równo­ ległe do izb p o w s t a ł y przez dostawienie i c h do budyn­ ków, k t ó r e w c z e ś n i e j m i a ł y t y l k o izbę c z a r n ą z pie­ cem, sień i izbę b i a ł ą (wcześniej k o m o r ę ) bez pieca (il. 12 B). M a t e r i a ł y archiwalne d o w o d z ą , że na po­ c z ą t k u X I X w . t y l k o nieliczni g ó r a l e na Podhalu mie­ l i domy z dwiema izbami i dwiema k o m o r a m i . Do­ piero po l i k w i d a c j i s t o s u n k ó w feudalnych w połowie X I X w., a zwłaszcza „ o d k r y c i u " gór przez mieszkań89 40 41 �ców dużych miast na początku drugiej połowy u b i e g ł e ­ go stulecia proces rozbudowy d o m ó w p r z y b r a ł na sile. W Beskidzie Ś l ą s k i m proces ten przebiegał podobnie, ale kilkadziesiąt lat p ó ź n i e j . Mało prawdopodobne jest, by rozwój d o m ó w na Podhalu o d b y w a ł się pod w p ł y w e m wzoru b u d y n k ó w z okolic Krakowa, choćby dlatego, że w programie domu góralskiego pomieszczenia inwentarskie pozosta­ wały poza o b r ę b e m mieszkania. Poza t y m system roz­ wijania budynku przez dostawianie szop (zmieniają­ cych się później w komorę) był w X I X w. obcy (lub zapomniany) mieszkańcom nizin. Znany b y ł natomiast prawie we wszystkich góralskich grupach etnograficz­ nych, w t y m też na sąsiedniej Słowacji. 42 Trzeci region określony jako okolice Rzeszowa obejmuje faktycznie obszary Podkarpacia w rejonie miast: Krosno, Sanok, Brzozów, S t r z y ż ó w oraz pas urodzajnych nizin w okolicy Rzeszowa, Ł a ń c u t a i Prze­ worska. Są to obszary znacznie w c z e ś n i e j zasiedlone (XIV w.) aniżeli tereny leżące na północ i p o ł u d n i e od nich. W kolonizacji ich oprócz elementu polskiego brali udział r ó w n i e ż osadnicy ś l ą s k o - ł u ż y c c y i nie­ mieccy. W tych okolicach domy z dwiema p a r a m i pomiesz­ czeń po obu stronach sieni r ó ż n i ą się w n i e k t ó r y c h szczegółach architektonicznych od d o m ó w k r a k o w s k i c h (por. 11. 15, 17), nie s t a n o w i ą jednak o d r ę b n e g o w a r ­ iantu pod w z g l ę d e m typologicznym. W y o d r ę b n i e n i e domów tego regionu ma jednak swoje uzasadnienie, bowiem r o z w ó j ich w i ą ż e się z domami grupy „ c " (vide niżej), czego nie stwierdzono dotychczas w oko­ licy Krakowa. Ponadto niewykluczone, że r o z w ó j ten pozostawał w zależności od domu złożonego z izby — sieni — stajni, k t ó r y w y s t ę p u j e t u znacznie częściej, aniżeli za Wisłą na zachodzie. Natomiast w p ł y w pieca na powstanie i r o z w ó j komory w z d ł u ż izby m ó g ł b y ć podobny w obu regionach. Czwarty w y o d r ę b n i o n y rejon to g ó r y : Beskid N i s k i i Bieszczady z a m i e s z k a ł e przez g r u p ę etnograficzną Ł e m k ó w i Bojków. T u r ó w n i e ż dom r o z w i n ą ł się na podobnych zasadach j a k w okolicy Rzeszowa, ale potrzeby gospodarcze d y k t o w a ł y obszerniejszy r o z w ó j części inwentarskiej niż mieszkalnej. Domy łem­ kowskie ( i l . 5) r ó ż n i ą się t e ż w sposób zasadniczy w wielu szczegółach k o n s t r u k c y j n y c h (dach, p r z y b u ­ dówki). II. 15. C h a ł u p a W t y m czasie, gdy osadnicy r u s k o - w o ł o s c y osiedla­ l i się w dolinach B e s k i d ó w i s t n i a ł y j u ż prawie wszyst­ kie wsie rolnicze na Podkarpaciu. Można więc sądzić, że ludzie p r o w a d z ą c y dotychczas koczowniczy t r y b ży­ cia nie posiadali wypracowanych w ł a s n y c h f o r m do­ m ó w . Zapożyczyli więc od r o l n i k ó w dwa podstawowe typy: izba — sień •— komora izba — sień — stajnia a n a s t ę p n i e dostosowali do w ł a s n y c h potrzeb. Nieogra­ niczone w praktyce możliwości m a t e r i a ł o w e (drewno) u ł a t w i a ł y r o z w ó j tutejszego budownictwa. Natomiast trzecia podstawowa forma wyjściowa, t j . c h a ł u p a centralna (sień — izba — komora) bardzo rzadko w y s t ę p u j e t u w czystej postaci (przynajmniej obecnie). Dość liczne są jednak domy bardziej r o z w i ­ n i ę t e przez dodanie za k o m o r ą innych pomieszczeń gospodarczych (np. stajni, chlewa, boiska, sąsieka •— i l . 10 j ) . W i d a ć więc, że i trzecia podstawowa forma typowa dla zachodniej części omawianego terenu zo­ s t a ł a na obszary wschodnie przeniesiona i już na miejscu r o z w i n ę ł a się w części gospodarczej. Warto zwrócić u w a g ę , że w Beskidzie wszystkie nazwy odnoszące się do b u d y n k u mieszkalno-gospodarczego są w y r a ź n i e zapożyczone od dawniej osiadłych r o l n i k ó w . Nawet w t a k i m szczególe j a k piec obserwu­ jemy, że t y l k o miejsce, na k t ó r y m płonie ogień, za­ chowało nazwę („watra") właściwą ludom związanym z m i g r a c j a m i pasterskimi, pozostałe zaś części pieca m a j ą nazwy pierwotnie polskie. Do grupy o b i e k t ó w t r ó j w n ę t r z n y c h należy r ó w ­ nież c h a ł u p a ze s t a j n i ą ( i l . 13 g). Jest ona p o ś w i a d ­ czona w Polsce ś r o d k o w e j j u ż w X V w., a prawdo­ podobnie w t y m samym czasie b y ł a znana t a k ż e na omawianym przez nas t e r e n i e . Nie w i e m y jednak nic o częstotliwości jej w y s t ę p o w a n i a . B r a k również w i a d o m o ś c i o niej w n a s t ę p n y c h stuleciach. Natomiast jej rozpowszechnienia w XDC i X X w. było bardzo szerokie. Spotyka się j ą w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j części omawianego terenu we wsiach m a ł o z a m o ż n y c h (piasz­ czyste i kamieniste gleby) oraz na c a ł y m Podkarpaciu, szczególnie na w s c h ó d od Dunajca, gdzie wariant z dwiema izbami w amfiladzie ( i l . 13 h, 18) tworzy zwarte skupisko i w s p ó ł w y s t ę p u j e z w y k l e z domami t y p u : izba — sień •— komora. d w u t r a k t o w a czteroizbowa, z k o m o r a m i po bakach, Złotniki k. Proszowic. 43 1875 r., 175 �Dotychczasowe badania w odniesieniu do Polski nie p o z w a l a j ą jeszcze na kategoryczne stwierdzenie autochtonizmu l u b przeszczepienia domu t r ó j w n ę t r z n e g o ze stajnią z i n n y c h t e r e n ó w . M ó g ł b y się on w i ą z a ć z kolonizacją n i e m i e c k ą , j a k sugerowali to niemieccy i i n n i badacze . Obecnie jednak teoria niemieckiego pochodzenia domu ze s t a j n i ą ( „ W o h n s t a l l h a u s " ) jest coraz częściej k w e s t i o n o w a n a , chociaż — trzeba p r z y znać — bez mocnych d o w o d ó w . 44 45 G r u p a „c Współczesne m a t e r i a ł y etnograficzne w y k a z u j ą , że w domadh ze s t a j n i ą dokonywano często p o d z i a ł u izby równolegle z piecem, szczególnie w ó w c z a s , gdy piec był o d s u n i ę t y od rogu ( i l . 13 g, j ) . Ewolucja taka w y n i k ł a po prostu z konieczności posiadania komory, w k t ó r e j przechowywano ziemniaki, k a p u s t ę , odzież itp. Można sądzić, że t ą d r o g ą o d b y ł a się r ó w n i e ż w przeszłości ewolucja domu ze s t a j n i ą i dzięki temu 176 u f o r m o w a ł się mieszany t y p domu z k o m o r ą i izbą po jednej stronie sieni oraz s t a j n i ą po drugiej (11. 13 j , 19). U k s z t a ł t o w a n i e się tej odmiany n a s t ą p i ł o dawno, skoro znane nam obiekty z pierwszej i drugiej poł o w y X V I I w . b y ł y w ten sposób b u d o w a n e . To z kolei musi u t w i e r d z a ć w przekonaniu, że t y p domu: izba — sień — stajnia znany b y ł od bardzo dawna, We wschodniej części omawianego terenu często w i d u j e się p o d z i a ł p o d ł u ż n y w gospodarczej części do­ m u ( i l . 13 d—f). Jest to r ó w n i e ż w y n i k ewolucji, ale domu t y p u komorowego ( i l . 13 b). N a l e ż y przy okazji n a d m i e n i ć , że na Podkarpaciu (na w s c h ó d od D u n a j ca) w domach t r ó j w n ę t r z n y c h z k o m o r ą ( i l . 13 b) bydło trzymano w izbie. Z j a w i s k o to b y ł o dość powszechne jeszcze na p o c z ą t k u X X w., chociaż j u ż w X I X w. starano się p o d w ó j n ą f u n k c j ę izby o g r a n i c z y ć wyłącznie do mieszkalnej (bardzo rzadko w X V I I I w.). Jeśli nie posiadano osobnego b u d y n k u dla z w i e r z ą t , w ó w czas robiono s t a j n i ę z dawnej komory, l u b j e j części ( i l . 13 d, e). W t ó r n i e w i ę c zmieniano k o m o r o w y typ 46 �I I . 16. C h a ł u p a p o g ó r z a ń s k a , d w u t r a k t o w a , w e w n ą t r z dwie izby, sień, komora i stajnia, k o ­ niec X I X w., Borek k. Krosna. I I . 17. C h a ł u p a d w u t r a k t o w a ze s t a j n i ą i w o z o w n i ą z boków, 1849 r., Liszki k. K r a k o w a . I I . 18. C h a ł u p a za c h o d n i o - p o g ó r z a ń s k a , przed 1830 r., Szerzyny k. Jasła. domu' na t y p chlewowy lub chlewowo-komorowy. Jest to oczywiście t y l k o p r z y k ł a d współczesnego powstawa­ nia domu ze stajnią poprzez z m i a n ę f u n k c j i n i e k t ó r y c h pomieszczeń ( i l . 21). R ó w n i e ż z domu t r ó j w n ę t r z n e g o z k o m o r ą wywodzi się dom z izbą i k o m o r ą po jednej stronie sieni oraz izbą po drugiej stronie ( i l . 13 k ) . W y s t ę p u j e on na Podkarpaciu na zachód od Dunajca, a w pierwszej połowie X V I I I w. b y w a ł r ó w n i e ż w okolicy K r a k o w a (il. 20). Zapisy archiwalne p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że zna­ no t ę o d m i a n ę na wsi j u ż w X V I I w., zaś w budow­ nictwie folwarcznym dla Krakowskiego i Mazowsza poświadczona ona jest w w i e k u X V I " . Na terenach położonych na w s c h ó d od Dunajca stare domy z grupy „ b " i „ c " w y s t ę p u j ą z w y k l e w przemieszaniu w tych samych wsiach, co dowodzi ich wzajemnego z w i ą z k u . Uogólniając, nie b y ł o icth jednak dawniej w w i d ł a c h Wisły i Sanu na terenie Puszczy Sandomierskiej oraz na terenach leżących p o m i ę d z y Wisłą (w okolicy Lublina) a Bugiem, gdzie do lat 1920-tych powszechne b y ł y domy złożone z izby - sieni — k o m o r y . 4 8 Natomiast na zachodzie sytuacja jest inna. Z n a j ­ dujemy t u zaledwie k i l k a odmian p l a n ó w z grupy „c", przede w s z y s t k i m na p r a w y m brzegu Wisły ( p o m i ę ­ dzy O ś w i ę c i m i e m a K r a k o w e m ) oraz we wsiach pod­ górskich. Zasięg geograficzny p l a n ó w „ c " nie jest prze­ mieszany z p l a n a m i grupy „ b " na c a ł y m obszarze jego w y s t ę p o w a n i a , t y l k o na jego k r a w ę d z i p o ł u d n i o ­ wej. M o ż n a więc sądzić, że na t y m terenie plany g r u ­ py »c" p o w s t a ł y w w y n i k u k r z y ż o w a n i a się starego u k ł a d u „ a " z p ó ź n i e j p o w s t a ł y m u k ł a d e m „ b " . Nieste­ ty, trudno określić, kiedy doszło do takiej k r z y ż ó w k i . Kończąc n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że w ś w i e t l e znanych nam m a t e r i a ł ó w w i d a ć , że dom w i e j s k i w p o ł u d n i o ­ wej Polsce p r z e c h o d z i ł p e ł n ą d r o g ę rozwoju, poczy­ nając od b u d y n k u j e d n o w n ę t r z n e g o ( p o r ó w n a j sche­ maty rozwoju, i l . 10, 12, 13 oraz i l . 22, 23). B r a k bogat­ szych źródeł archeologicznych dla tej części naszego k r a j u zmusza do p o s ł u ż e n i a się m a t e r i a ł a m i archeolo­ gicznymi z i n n y c h t e r e n ó w . Z w y k o p a l i s k archeologicznych w G d a ń s k u wiemy, że 10 proc. d o m ó w (13 szt.) z X I I — X I I I w. p o s i a d a ł o dwa l u b w i ę c e j pomieszczeń. Sporadycznie z d a r z a ł y się dwuizbowe (lub d w u w n ę t r z n e ) domy w Radomiu ( V I I I — I X / X w.), w Opolu ( X I I w.), Santku ( X / X I w.), Wolinie ( X I I w.) oraz c z t e r o w n ę t r z n y w Cieszacinie ( X I I w . ) . D w u w n ę t r z n e domy b y ł y r ó w n i e ż w Giitzkow na zachód od Odry, na Rusi w X I — X I I w. (Nowgorod, Stara Ladoga, Biełgorod, Biełooziero, B e r d y c z ó w ) , na Słowacji ( Z ś b l a c a n y ) i w i n n y c h regionach. W t y m samym czasie w y k s z t a ł c a ł o się j u ż podcienie w w ę ż ­ szej ścianie z w r ó c o n e j do ulicy, pod k t ó r y m wchodziło się do w n ę t r z a domu (np. Wolin, Szczecin) . Nie ulega więc w ą t p l i w o ś c i , że u m i e j ę t n o ś ć konstruowania do­ m ó w m a j ą c y c h więcej niż jedno w n ę t r z e znana b y ł a S ł o w i a n o m j u ż dawno. Co w i ę c e j , wykopaliska w miejscowości L e v y Hradec pod P r a g ą ( I X w.) oraz w Biełooziero i Biełgorod na Rusi ( X I — X I I w.) p o ś w i a d ­ czają istnienie d o m ó w , w k t ó r y c h sień oddziela dwie izby l u b izbę od k o m o r y . Wszystko to nie świadczy jednak o częstszym w y s t ę p o w a n i u d o m ó w d w u w n ę t r z nych. W r ę c z przeciwnie, na pewno powszechne były b u d y n k i j e d n o w n ę t r z n e , ale od znajomości pewnego f a k t u kulturowego (tzn. b u d y n k u d w u w n ę t r z n e g o ) do jego rozpowszechnienia b y ł t y l k o jeden krok. Koniecz­ ny do tego b y ł j a k i ś impuls, k t ó r y w a r u n k o w a ł b y zmiany w zakresie ludzkich potrzeb. Jest oczywiste, że zmiany te d o k o n y w a ł y się najpierw w warstwach uprzywilejowanych i w grodach. Przyczyny zaś w p r o ­ wadzania nowości b y ł y różne. Sądzę, że nie m o ż n a l e k c e w a ż y ć takiego f a k t u j a k wchodzenie jakiegoś k r a ­ j u w orbitę zainteresowań międzypaństwowych, jak wytwarzanie się wyspecjalizowanych grup rządzących, k t ó r y c h zabudowania m u s i a ł y się różnić na korzyść od m i e s z k a ń ogółu ludności, czy też powstanie licz­ nych k l a s z t o r ó w , k t ó r e w o w y m czasie były źródłem p o s t ę p u gospodarczego. Ten zaś już bezpośrednio w a ­ r u n k o w a ł z m i a n ę potrzeb w zakresie budownictwa mieszkalnego i gospodarczego. K o n k r e t n y m ś l a d e m te­ go są liczne w i a d o m o ś c i o oborach i chlewach dla z w i e r z ą t , p o c h o d z ą c e ze źródeł pisanych w X I V w . 4 9 50 6 1 52 6 3 5 4 Wczesne ś r e d n i o w i e c z e wniosło duże zmiany w za­ kresie gospodarki hodowlanej i rolnej łącznie z popu­ l a r y z a c j ą p ł u g a i t r ó j p o l o w e g o systemu upraw. W X I V wieku, i to w pierwszej jego p o ł o w i e n a s t ą p i ł o u nas umocnienie się w ł a d z y p a ń s t w o w e j i silne ruchy m i ­ gracyjne ludności polskiej p o m i ę d z y poszczególnymi dzielnicami p a ń s t w a , szczególnie z Polski ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j w k i e r u n k u p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m . Na­ s t ą p i ł t e ż znaczny n a p ł y w obcego elementu koloniza- 177 �I I . 19. C h a ł u p a d o l i n i a ń s k a , półtoratraktowa, ok. 1900 r., Paszo­ w a k. Ustrzyk Dolnych. cyjnego (w t y m też N i e m c ó w ) do regionu Podkarpa­ cia, rozwój rzemiosła, a zwłaszcza wzrost w y d a j n o ś c i w uprawie zbóż. Wszystko to sprzyjało rozprzestrze­ nianiu się pewnych w z o r c ó w architektonicznych (tym bardziej, że nie z m i e n i a ł y się zasady konstrukcji), a jednocześnie r z u t o w a ł o na zmiany w zakresie pot­ rzeb mieszkalnych i gospodarczych. Rzeczą c h a r a k t e r y s t y c z n ą jest, że nie m o ż n a do­ s z u k a ć się bezspornych d o w o d ó w w p ł y w u ś r e d n i o w i e c z ­ nej kolonizacji niemieckiej na budownictwo w oma­ w i a n y m rejonie Polski. W większości osadnicy niemiec­ cy przychodzili z zachodu, ale Spisz, Podhale oraz nie­ k t ó r e beskidzkie wsie b y ł y kolonizowane m.in. przez N i e m c ó w i d ą c y c h z p o ł u d n i o w e g o Spiszą. Jednak w s z ę ­ dzie tam do p o c z ą t k ó w X I X w. budownictwo ludowe było bardziej p r y m i t y w n e aniżeli w rolniczych wsiach nizinnych. Sądzę, że do k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a powszechne były u c h ł o p ó w domy j e d n o w n ę t r z n e i d w u w n ę t r z n e , przy czym te drugie p r z e t r w a ł y dość licznie aż do na­ szych czasów. A l e już przy k o ń c u x r v w. (a w wars­ t w i e szlacheckiej zapewne wcześniej) m u s i a ł y pojawić się na wsi domy złożone z trzech pomieszczeń. I c h program funkcjonalny b y ł z w i ę k s z o n y i do­ stosowany w p ó ź n e j fazie ś r e d n i o w i e c z a do potrzeb ludzkich, k t ó r e b y ł y już inne, aniżeli w okresie X— — X I I I w. B r a k liczniejszych ś l a d ó w archeologicznych na na­ szym terenie nie m o ż e b y ć bezspornym dowodem, że w X I V w . nie było d o m ó w w i e l o w n ę t r z n y c h . Natomiast trzeba z a k ł a d a ć , że f a k t rozpowszechniania się domów t r ó j w n ę t r z n y c h m u s i a ł w y p r z e d z a ć w czasie pojawie­ nie się o nich pierwszych informacji pisanych pocho­ d z ą c y c h z p o c z ą t k u X V w. PRZYPISY 1 S. Zachorowski, Węgierskie i polskie osadnictwo na Spiszu do poł. XIV w., „ R o z p r a w y A k a d e m i i U m i e ­ jętności", t. X X V I I , K r a k ó w 1909, s. 51, 234. A . Fastnacht, Osadnictwo ziemi sanockiej w la­ tach 1340—1650, W r o c ł a w 1962, passim; K . Pieradzka, Na szlakach Łemkowszczyzny, K r a k ó w 1939, passim; D. Krandzalov, Znaczenie i charakter wpływów ru­ muńskich w Karpatach Zachodnich ze szczególnym uwzględnieniem Wołoszczyzny Morawskiej, (w:) Pas­ terstwo Tatr Polskich i Podhala, t. V, W r o c ł a w — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1963, s. 179, 209; K . Dobrowolski, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach zachodnich, K r a k ó w 1938, passim. J. S. B y s t r o ń , Ugrupowania etniczne ludu polskie­ go, K r a k ó w 1925; R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. V I I , 1948/49; R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnogra­ ficznych, „ L u d " , t. 36, 1946; J. Czajkowski, Historycz­ ne i etniczne podstawy kształtowania się grup etno­ graficznych w południowej części woj. rzeszowskiego, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sano­ k u " , n r 9, 1969. N . N . Gracjanskaja, lipy krestajanskogo żiliszcza ukraińskich Karpat XIX •— nacz. XX ww. (w:) L'idove stavitel'stvo v karpatskoj oblasti, Bratislava 1974, s. 143 stwierdza, że b y ł to w X V I I I — X I X w. najbardziej rozprzestrzeniony t y p domu, a j e d n o c z e ś ­ nie na tej samej stronie oświadcza, że domy t r ó j w n ę t r z ne w u k r a i ń s k i c h Karpatach r o z w i n ę ł y się przez we­ w n ę t r z n e p o d z i a ł y d o m ó w d w u w n ę t r z n y c h . Nie ma na to jednak ż a d n y c h d o w o d ó w . J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie między Białą a Popradem, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. I , 1966, s. 159. * J. Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem, „ L u d " , t. 61, 1977 s. 99. 8 8 4 5 178 7 J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północ­ nej części Krakowskiego w XVIII wieku, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e " , t. V, 1974, s. 76—78. Z a u w a ż y ł to j u ż przed p r z e s z ł o 100 laty autor opisujący w i e ś K r u s z y n ę k o ł o Radomska. Pisał on: „ D o m y mieszkalne po w i ę k s z e j części ... zabudowano w j e d n ą linię ... w c a ł y m u r z ą d z e n i u i fizjonomii wsi w i d a ć r ę k ę o r g a n i z a c y j n ą jednego z dziedziców, któ­ r y ... wsie d o p r o w a d z a ł do p o r z ą d k u . Obecnie ... w mia­ r ę starzenia się d a c h ó w , w ł o ś c i a n i e s p r z e d a j ą dachów­ k ę i p r z y k r y w a j ą domy gontami l u b s ł o m ą ; w miarę zaś potrzeby przebudowania, rozdzielają się i budują pojedyncze mieszkania" (Encyklopedia Rolnicza, 1874, t. I I , s. 1087). 8 J. Czajkowski, Z b a d a ń nad budownictwem wiejs­ kim w powiecie olkuskim; „Rocznik Muzeum Etnogra­ ficznego w K r a k o w i e " , t. I I , 1967, s. 78; J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem, „Materiały Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", 1975, nr 21; F. Kotula, Typy wiejskich drewnianych budynków na Pogórzu w województwie rzeszowskim, „Ochrona Z a b y t k ó w " , 1958, z. 1—2. * J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północ­ nej części Krakowskiego w XVIII wieku, op. c i t , s. 35, 37—42. 1 0 Ibid., s. 59—62. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1929, t. 1, s. 492; K . Liske, Cudzo­ ziemcy w Polsce, L w ó w 1876, s. 312, relacja niemiec­ kiego p o d r ó ż n i k a Józefa Kauscha z 1794 r.; Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu kaliskiego, w y d . W. Rusiń­ ski, t. I (od X V I do p o ł o w y X V I I I wieku), Wrocław 1956, passim; Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, wyd. J. Deresiewicz, t. I i I I , W r o c ł a w 1956, passim; M . Pokropek, Budownictwo Ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 90. �I I . 20. C h a ł u p a p ó ł t o r a t r a k t o w a , X I X w., Jaszczew k. Krosna. 1 1 Najwięcej zebranych m a t e r i a ł ó w źródłowych znajduje się w pracy J. Czajkowskiego, Budownictwo wiejskie w północnej części Krakowskiego w XVIII wieku, op. cit., s. 56—62 oraz aneks, passim. S. Ciszewski, Bitka, Lepianka, Ziemianka, Murowanka, „Wisła", t. I I , 1888, s. 366—368. Np. ksiądz Sebastian Sierakowski z d u m ą pisał w swym dziele w y d a n y m w 1812 r., że w y b u d o w a ł już 18 murowanych d o m ó w w miejsce powszechnie stosowanej konstrukcji s ł u p o w e j ze ś c i a n a m i plecio­ n y m i z chrustu (Architektura obeymuiąca wszelki ga­ tunek murowania i budowania, t. 1, s. 255). J. Czajkowski, Rozplanowanie chałup w rejonie przemyskim, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a L u d o ­ wego w Sanoku", 1974, nr 19, s. 14. J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo mieszkal­ ne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu, „Rocznik m u z e ó w w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego", t. I I , 1969, s. 158. M . Pokropek, op. cit., s. 100. B. Schier, Hauslandschaften und Kulturbewegun­ gen im östlichen Mitteleuropa, Reichenberg 1932, s. 49. J. Czajkowski, Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie wiejskim na terenie Polski, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 4, 1972, passim. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 472; E. B a ł a ś , Vznik a vyvoj polygonälnich stodol, „ C e s k o s l o v e n s k a Etno­ grafie", 1961, z. 3, s. 305—309. J. Czajkowski, Konstrukcja na sochy w budow­ nictwie wiejskim w Polsce (w:) L'idove stavitel'stvo.., op. cit., s. 174—175. Z. Gloger, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, Warszawa 1909, t. 2, s. 123, 1 8 1 8 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 8 0 8 1 I I . 21. C h a ł u p a Inwentarz dworu w Modlnicy, 1582 r.: „stodoła w gum­ nie dosyć wielka o trzech k o s z a c h albo zasiekach". M . Pokropek, op. cit., s. 90 k w a l i f i k u j e wspom­ n i a n ą k o n s t r u k c j ę do „ s y s t e m u w ę g ł o w e g o i ł ą t k o w e ­ go" s t a j ą c w sprzeczności z w ł a s n y m opisem infor­ m u j ą c y m , że na niej opiera się dach, a w sprawie jej genezy o d w o ł u j e się do koncepcji F. K o t u l i (v. przyp. 24), nie zaś do nowszego opracowania tego te­ matu przez L w a (v. przyp. 25). K . Moszyński, op. cit., s. 498; B. Schier, op. cit.; H . Richter, Formen und Entstehung des Umgebindes, „ S c h l e s i s c h e B l ä t e r für Volkskunde", 1941, z. 2, s. 72—<84; E. Deutschmann, Lausitzer Holzbaukunst, Bautzen 1959. F. Kotula, op. cit., s. 40-^42; F. Kotula, Pocho­ dzenie domów przysłupowych w Rzeszowskiem, „Kwar­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej", 1957, nr 3/4, s. 551—562. S. Lew, Dom przysłupowy w górnym i środko­ wym dorzeczu Sanu, „ L u d " , 1966, t. L , s. 473-479 i 515. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 548. Dla informacji w a r t o podać, że wiele zachowa­ nych najstarszych o b i e k t ó w (np. z r o k u 1729, 1770, 1770, 1815, 1833 i in.) posiada dwa wejścia do komory, czasem t y l k o t r a f i a j ą się bardzo stare domy (np. z 1795, 1828 r.), w k t ó r y c h jest wejście t y l k o z izby. M a t e r i a ł y archiwalne z X V I I I w . w y k a z u j ą , że większość d o m ó w ma p o d w ó j n e d r z w i . Por. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w okolicy Częstochowy w połowie XVIII wie­ ku, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971 nr 2, s. 105—106 oraz J. Czajkowski, Budownictwo wsi Kołomia (pow. W ł o c ł a w e k ) w 1787 r., „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , 8 2 8 8 2 4 2 5 8 6 2 7 p ó ł t o r a t r a k t o w a ze s t a j n i ą przy kuchni, 1. poł. X I X w., j e d n o w n ę t r z n a , pocz. X X w., Zawoja k. Suchej L i s z k i k. K r a k o w a . Beskidzkiej. I I . 22. Chałupa 179 �1970 nr 2, s. 110—111; S. Rosiński, Osadnictwo i bu­ downictwo na obszarze puszczy kozienickiej, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", 1976, t. I X , s. 33—37; H . Ś w i ą t k o w s k i , Łowickie chałupy XIX i pierwszej połowy XX wieku, ibid., s. 57—59. R. Reinfuss, Z badań nad budownictwem ludo­ wym w województwie kieleckim, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971 nr 2, s. 73. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem..., op. cit. H . I . Bidermann, Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, Insbruck 1862, s. 85—86. Bor. przyp. 4. R ó w n i e ż D. Stranska, Lidove stavby na Spiske Magurę, Praha 1936, s. 10, sądziła, że ten typ m o ż e mieć albo p o l s k ą albo r u s k ą prowenien­ cją. Ta druga wersja musi być b ł ę d n a , bowiem rusko-wołoskie osadnictwo z k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a nie m o g ł o mieć w p e ł n i u k s z t a ł t o w a n y c h już t y p ó w b u d y n k ó w mieszkalnych, a raczej nawet nie miało, z w y j ą t k i e m bardzo p r y m i t y w n y c h form. D. Stranska, op. cit. W. Krassowski, Chałupa polska na przełomie XVI i XVII wieku, „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I , 1953, nr 4—5, s. 285. J. Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem, „ L u d " , 1977, t. 61, s. 104. N . M . Listowa, Kriestjanskoje żiliszcze Germanii, Austrii i Szwejcarii w XIX w. (w:) Tipy selskogo ziliszcza w stranach zarubieżnoj Ewropy, Moskwa 1968, s. 212. J. Toth, Nepi ipitószetiink Hagyomdnyai, Budapest 1961, s. 174, i l . 281. Znakomity historyk ś r e d n i o w i e c z a , Kazimierz Tymieniecki podaje d u ż ą ilość p r z y k ł a d ó w z lat 1408— —1458, k t ó r e p o t w i e r d z a j ą tezę polskich e t n o g r a f ó w (K. Tymieniecki, Procesy twórcze formowania się spo­ łeczeństwa polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921, s. 237—239). Por. też T. L a l i k , Zagroda na Ma­ zowszu w XV w., „ K w a r t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej", 1957, n r 3/4, s. 483—493. W Polsce po raz pierwszy zwrócił na to u w a g ę L u d w i k Puszet, Studya nad polskiem budownictwem drewnianem, I , Chata, K r a k ó w 1903, s. 45—47, a n a s t ę p n i e u z n a ł to i p o p a r ł dowodami K . Moszyński, op. cit., a za n i m w i e l u i n ­ nych badaczy. K . Tymieniecki, op. cit., s. 239, przyp. 80 i 85. Z. Gloger, op. cit., s. 173. Por. J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo miesz­ kalne..., op. cit., passim; R. Reinfuss, Budownictwo lu­ dowe na zachodniej Łemkówszyźnie, „Lud", 1934, t. 33, passim. P o ś w i a d c z a j ą to m a t e r i a ł y archiwalne, k t ó r e p u ­ blikuje J. B i e n i a r z ó w n a , O chłopskie prawa, Kraków 1954, s. 231. Ten sam t y p w budynkach dworskich ma jeszcze s t a r s z ą t r a d y c j ę , co najmniej s z e s n a s t o w i e c z n ą . Bogate m a t e r i a ł y archiwalne d o t y c z ą c e tego te­ matu publikuje J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem, op. cit. M . Pokropek, op. cit., s. 62. K . Tymieniecki, op. cit., s. 241. Natomiast no­ 2 8 2 8 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 4 8 7 3 8 8 9 4 0 4 1 4 2 4 8 II. Opra. rys., 180 tatka s ą d o w a z 1471 r. p o ś w i a d c z a z a m k n i ę t e pomiesz­ czenie dla b y d ł a pod n a z w ą „ o b o r a " w okolicy Krosna (Księgi sądowe wiejskie, w y d . B. Ulanowski, K r a k ó w 1921 t. I s. 255. B.'Schier, op. cit., s. 177—178. V. P r a ź a k , K problemytice zakladnich pudorysnych typu lidovych staveb w Ceskoslovensku, „Ceskoslovenska Etnografie", 1958, nr 4, s. 338—345. 45 v . Frolec, Pfispevek k moravsko-slovenskym vztahom v lidovsm stavitelstvi na üzemi Bilych Kar­ pat, „ S l o v e n s k y Narodopis", 1966, nr 2, s. 300; V. Fro­ lec, Lidova architektura na Morave a ve Slezsku, Brno 1974, s. 34—35; J. Vafeka, Kulturni vztahy v lidovem stavitelstvi slovenskych Karpat ze zfetelem k byvale nemecke diasporę (w:) L'udove stavitel'stvo..., op. cit., s. 62. Ostatni autor p o w o ł u j e się w swoich wywodach na w y n i k i w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń niemiec­ k i c h H . Rieda, G. Eitzena i K . Baumgartena. Tego rodzaju p o d z i a ł ma dom ze w s i Dąbrówka, k t ó r e g o część mieszkalna z k o m o r ą pochodzi z 1681 r. (obecnie w skansenie w Sanoku). M i a ł go również, już n i e i s t n i e j ą c y , dom z pierwszej p o ł o w y X V I I w . w Pniowie koło G l i w i c . Istnienie k o m o r y za izbą w okolicy Krosna p o ś w i a d c z a notatka s ą d o w a z 1645 r. (B. Ula­ nowski, op. cit., s. 60 i 61). W ź r ó d ł a c h a r c h i w a l n y c h z 1692 r. znajdujemy opis takiej c h a ł u p y w Koniuszowej koło Nowego Są­ cza, natomiast Z. Gloger, op. cit., s. 62 i 226 podaje analogiczne opisy drewnianych folwarcznych budyn­ ków z X V I w. Jak w y k a z u j ą badania, na w y m i e n i o n y c h obsza­ rach c h a ł u p a złożona z izby — sieni — komory roz­ p o w s z e c h n i ł a się dość późno, b y ć m o ż e w X V I I I w. W c z e ś n i e j zaś d o m i n o w a ł y t u f o r m y prymitywniejsze. Por. Z. Staszczak, B u d o w n i c t w o c h ł o p s k i e w woj. lu­ belskim (w X I X i X X wieku), „ P r a c e i M a t e r i a ł y Et­ nograficzne", 1963, t. X X I V , s. 152 oraz J. Furdyna, Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze, „ L u d " , 1975, t. 59, s. 116. R. Barnycz-Gupieniec, Drewniane budownictwo mieszkalne w Gdańsku X—XIII wieku, G d a ń s k 1974, s. 17, 25. A . Ż a k i , Archeologia Małopolski wczesno­ średniowiecznej, Wrocław-Warszawa.-Kraków-Gdańsk 1974, s. 94. J. Kostrzewski, Budynki mieszkalne (w:) Słownik starożytności słowiańskich, W r o c ł a w — Warszawa — K r a k ó w 1961, t. I , s. 184; P. J. Zasurcew, Ziliszcza driewniego Nowgoroda, „ M a t e r i a ł y i issliedowanija po archeologii SSSR", 1963, nr 123, s. 61. J. J a n ć a f , K vyvoji sideł a bydleni v Bilach Karpatach (w:) L'idove stavitel'stvo op. c i i , s. 213. Z. Radacki, Tradycyjne budownictwo wiejskie w województwie szczecińskim, „Szczecin" — Miesięcz­ n i k Pomorza Zachodniego, z. 8—9, 1959, s. 117. W. Hensel, Słowiańszczyzna wczesnośrednio­ wieczna, w y d . I I , Warszawa 1956, s. 363; J. Kostrzewski, op. cit. Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Pol­ sce, t. I , Warszawa 1964, s. 355. 4 4 4 6 4 7 4 8 4 8 5 0 6 1 5 2 5 3 54 23. Z a e h o d n i o p o g ó r z a ń s k i biedniaoki dom (sień w amfiladzie), koniec X I X w . map oraz lot. (z wyj. U . 11) J . Czajkowski I I . 11 i 2 izby Archiwum M B L Sanok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3662bf58d427a41bd335b182d832348c.pdf 91534f6aadbef76e852262e8ac485f7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4446 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s. 233-234 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O QUARTERLY PUBLISHED BY THE A R T INSTITUTE No 4 OF L K THE POLISH YEAR BOOK X V I I I A ACADEMY OF R T SCIENCES 1964 SUMMARY OF ARTICLES This issue is devoted to the situation i n research on Polish folk a r t i n the t w e n t y post-war years. R. Reinfuss, i n an article "Contemporary Research on Folk A r t and Prospects for the Near F u t u r e " gives a brief review of the research done i n the i n t e r - w a r period. A t that t i m e , there was no i n s t i t ­ u t i o n engaged i n research on a large scale, the material base was insufficient, the decisive factor being the i n d i v i d u a l interests of the authors, and this accounts for the fact that certain areas of this country and certain fields of folk art were elabor­ ated extensively and i n great detail w h i l e others were overlooked. The ethnographers dealt, above all, w i t h the eastern regions, several monographs on ornamentation appeared and art historians focussed t h e i r interest on wood-cuts, paintings and sculpture. The post-war period brought the setting u p of the State Institute for Research on Folk A r t i n 1946, w h i c h was later taken over by the A r t Institute of the Polish Academy of Sciences. Under the guidance of Professor Reinfuss, research was undertaken a l l over the country. I t is envisaged that this w o r k w i l l be completed about 1970. Museums and universities (Warsaw, Cracow, Poznari, Wroclaw, Lublin, Torun) have enlivened their scientific and publishing activity. A t present, the inventories being made i n various localities by the Folk A r t Laboratory of the A r t Institute alone have covered t w o thirds of the whole area of the country (see map p. 191) a n d comprise 63,000 items and 32,000 photographs. A l l this has created a material base w h i c h can be used for m a k i n g detailed elabo­ rations and later monographs and synthetic works. Closer ties have been established with other disciplines, such as history and archeology, the a i m being to reconstruct and give a picture of the deve­ lopment of folk art. Most of these works appear i n "Polish Folk A r t " . There is only one popular-synthetic item, namely: R. Reinfuss, J. Swiderski, Folk A r t i n Poland, Cracow 1960. The most important articles and books in various fields are critically reviewed b y the authors of further articles. They are: W. K a l i n o w s k i , Research on R u r a l B u i l d i n g K . Piwocki, Research on Sculpture and Painting K . Pietkiewicz, Research on Paper-Cuts and Painted Ornamentation A. Kutrzeba-Pojnarowa, Research on Regional Costumes and Fabrics E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Research on Pottery J. Olędzki, Remarks A b o u t Research on Blacksmithery and Carving i n Poland. I n comparison w i t h the pre-war period, relatively less interest is n o w being shown i n handicrafts and ornamentation techniques. On the other hand, a lot of attention is being p a i d to sculpture and the most comprehensive elaborations on a national scale have been prepared on wood-cuts (pre-war publications of Ł a z a r s k i , Skoczylas and, particularly, P i w o c k i — see p. 205 i t e m 2—5, 7—9), on paper-cuts, (p. 209 i t e m 1—19), pottery (p. 223 i t e m 1—58), regional costumes (p. 219 item 24—64 — p a r t i c u l a r l y the Atlas of Regional Costumes, w h i c h appears regul­ arly), on folk toys (work by T. Seweryn), on furniture making (particularly folk coffers, p . 229 i t e m 1, 2, 8—11) a n d on folk b u i l d i n g (p. 192—200). Studies of folk painting are concentrated on analysis of historical relics, their iconographie o r i g i n and of archive materials concerning handicraft guilds. Special attention is devoted to the w o r k of i n d i v ­ i d u a l artists, p a r t i c u l a r l y i n fields where an i m p o r t ­ ant role is played by the artist's o w n inventiveness, thus i n sculpture a n d paper-cuts. Most of the art­ icles on these disciplines are published i n "Polish Folk A r t " . As regards the various regions of the country, f u l l monographic w o r k s have already been w r i t t e n on the folk culture of the Wielkopolska (Poznań) region, Silesia ( i n p r i n t ) and the K u r p i e region. Works are being prepared on the K u j a w y region, Pomorze G d a ń s k i e and the Rzeszów region. A lot of material has been collected concerning the Podhale region and the voivodships of Łódź, Kielce and Lublin. The second part of the issue brings pen-portraits of outstanding contemporary folk artists. �n O J l b C K O E KBAPTAJIbHBIH 3KyPHAJI H A P O f l H O E M37JABAEMBIH MHCTHTyTOM MCKyCCTBA AKAflEMHtt H A y K rofl JNTa 4 H C K Y C C T B O M3/J;AHIIH nOJIBCKOH 1964 XVIII PE3I0ME B BbmycKe flaerca oueHa nccceflOBaHMHM B 0 6 jiacTH n o J i B C K o r o n a p o f l H o r o MCKyccTBa a a MCTeKmee flBaflLtaTujienie. B CTarbe CcmpeMeHHbie MCCJieflOBaHMH HapoflHoro MCKyccTBa M MX 6jiw»caiiuiiie nepcneKTMBbi P . P e i ł H c p y o c K p a n c o xapaKTepn3MpyeT McejieflOBaHMa, n p o o o f l j i B i i M i e c H B MestBoeHHBiM nepnofl. B TO BpeMH He Gbijio ynpejKfleHMH, 3aHMMaBiiieroca wocjiefflOBaHUHMM B mnpoKOM MaciiiTaBe, He 6buio TaiUKe Hafljieacameii MaTepwajibHOM 6a3ti; TBKMM o 6 p a 3 0 M o c e 3aBWcejio OT MHffMBMflyajibHoro nHTepeca aBTopos, noflpo&HO H0CJieflOBaBUIMX OAHM pailOHbl CTpaHbl, M ooBepuieHHO npeHeCperaa flpyrMMH. BHHMaHwe 3THorpad>OB w i a B HWM o f i p a a o M npuBjieKaJiM BocTOHHbie p a i ł o H b i . BWJIO onySjiMKOBaHO HecKOJibKO MOHorpacpi™, nocBaiueHHbix npwKnaflHOMy MCKyccTBy. HcKyccTBOBeflbi oco6eHHO MHTepecoBajiMCb rpaBiopoft Ha flepeBe, jKWBomicbio, CKyjibnTypoił. IlOCJie BTOPOM MMPOBOM BOMHbl, B 1946 T. 6bIJI OTKpbrr r o c y f l a p c T B e H H b u ł MHCTłrryT no MccjieflOBaHMio HapoAHoro TBopnecTBa, KOTopbiń 3 a T e M nepeHaji M H C T i r r y T M c K y c c T B IIoJibCKOfł AKaflesiMM H a y K . Ilofl pyKOBOflCTBOM npocjpeccopa PeMHCpycca cTajiM BCCTHCb WCCJieflOBaHMH nO BCeił TeppUTOpUM CTpaHbL 3aBepmeHMe MCCJieflOBaTeJibCKMX pa6or npeflycMaTpwBaerca npuMepHO B 1970 r. HayHHO-M3flaTejib€Kaa fleaTejibHocTb My3eeB M. yHMBepcuTeTOB ( B a p m a s a , K p a KOB, Oo3HaHb, BpoiiJiaB, JIHJÓJIKH, TopyHb) TaKHte 3HaHHTejibH0 pacuiMpnjiacb. B HacToamee B p e M a OrflejieHwe HapązrHoro TBop^ecTBa XyflOJKecTBeHHoro H H CTMTyTa irpoBOflMT MHBeHTapn3au,MK>, K o r o p a a OXBaTbmaer #Be T p e r i ł p c e i ł TeppMTopMM crpaHbi (CM. K a p Tiiiići Ha CTp. 191). ' B HacToamee apeiia HacHWTbiBaeTca yace 63.000 MHBeHTapHbIX p03łmHM M 32.000 CpOTOCHMMKOB. 3TO co3flaer MaTepwajibHyio 6a3y Ha ocHOBe KOTOPOM MOJKHO npoBOflHTb flOTajibHbio MccjieflOBaHMa fljia flajibHeMiinoc MOHorpacpMM M CMHTeniHecioix Tpy^OB. 3 H a 'IMTejIbHO yKpenMJiaCb CBH3Ł C pOflCTBeHHbIMM #WClłunjiMHaiMiM — MCTopHefi, apxeojiorneM — B u,ejiax oToopajKeHMa npou,eoca pa3BMTna HapoAHoro TBopHecrBa. r 'i Pe3yjibTaTbi MccjieflOBaHMM n y 6 j i m c y i O T c a rjiaBHbiM oSpasoM H a CTpaHMuax s c y p n a n a „ P o l s k a S z t u k a L u ­ dowa". EflHHCTBeHHbiM n o K a n o n y j i a p H O - C K H T e m H e c KMM Tpy^OM BBJiaeTca K H M r a P . PeiiHCpycca M K ) . CBMflepcKoro „ H a p o f l H o e TBopnecTBo B I l o j i b i i i e " ( K p a i c o s 1960 r.). BajKHeHLUwe flejIbHblM CTaTbw M KHMTM, nocBameHHbie OT- BOnpOCaM H a p O f l H O r O T B O p n e C T B a KpMTMHeCKM oocyac^aiOTca c^eflyiomMMM asropaMu: B. KajiMHOBCHM — MccjieflOBaHMa B o6jiacni flepeBeH- Kc. IIMBOUKIÍ K. I l e T K e B M i C K o r o CTpoKTejibCTBa; C K y j i b r r r y p a M HCMBonwcb; — Bbipe3KM M3 SyMaiM u uBeroaa paspucoBKa; — A. KyTineÓaIIoiłHapoBa E. ^pbicb- — Oflescfla u T K an H J IleTpaiuKOBa H. OjieHfl3KM — ToHMapnoe peMecjio; — XyflOHcecTBeHHaa ROBKa n pe3b6a. IIo c p a B H e H M K ) c flOBoeHHbiM nepwoftOM MHTepec K xyfloacecTBeHHbiM peMecjiaM M TexHMKe c e í í H a c 3HaHWTejIbHO yTWeHbUTHJICa, HO 3aTO MHOrO BHUMaHHH y ^ e j i a e r c a CKynbType, a B o5merocyflapcTBeHHOM MacuiTaSe cpaBHMTejibHO Haii5ojiee noflpo6HO n3yHeHbi flepeBaHHaa r p a B w p a (flOBoeHHbie n y ć j i M K a u m i JIa3ap- CKoro, CKOHMJiaca M ocoSenao IIuBouKoro — cp.c. 205 no3. 2—5, 7—9), BbipeaKw H3 ^yMarK (c. 209 no3. 1—19), roHHapcTBo (c. 223 no3. 1—58), HapoflHbie KocTioMbi (c. 219 no3. 24—64) — B ocofienHocTO cucTeMaTMHecKM M3flaBaeMbrił ATJiac HapoflHbix HOCTIOMOB), HapoflHwe MrpyuiKH (TpyAw T. CeeepuHa), MeSeab (B ocoSeHHocrM cyHflyKM c. 229 H03. 1, 2, 8—11) M HapoflHoe CTpon- TejibCTBO (c. 192—198). B HacToamee Bpeina HccjieflOBaHMa HapoflHoñ JKMBOIIHCH cocpeflOTOneHbi H a a H a j i n 3 e naMaTHMKOB C T a PMHbl, MX MKOHOrpaCpIlHeCKMX MCTOHHMKOB, a p X M B H b l X MaTepMajioB, K a c a i o m i i x c a peMecjieHHbix uexoB. Oco6oe BHMMaHMe y f l e j i a e i c a TBopnecTBy oTflejibHbix xyflOJKHMKOB, B nepByio onepe^b npeflCTaBHTejiefi T e x o r p a c j i e i ł MCKyccTBa, r ^ e Sojibiuyio pojib MrpaeT T B o p n e c K a a cbairraaMa, cjieflOBaTejibHO B CKyjibType (pe3b6e) M Bbipe3Kax. BojibiHMHCTBO CTaTeíi H a o r y TeMy n e n a i a j í acypnaji „Poiska Satuka Ludowa". Ha ceroflHHuiHMM fleiu» ooflroTOBJieHbi y a t e noflpoSHbie MOHorpacpMM, nocBameHHbie HapoflHoü K y j i b T y p e BejiMKonojibCKoro p a w o H a , C5MJie3MM (HaxoffMTca B nenarM), KypneBiuMHbi. r o T O B a r c a K nenaTM MOHOrpacpMM o K y a a B a x , r^aHbCKOM HoMopbe, X e m o B C K O ü 3eMJie. CodpaHo TaKsce MHoro MaTepMajioB, KacaiomMXc a Hoflrajiba, JIofl3HHCKOro, Kejieuicoro M JIIOSJTMHCKOnO BOeBOffiCTB. Bo BTopoił nacTM HacToaiuero H O M e p a noMemęHbi noprpeTbi Bbi^aiomMXca poflHoro TBopnecTBa. coBpeMeHHbix MacrepoB e a - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83abb1362503350eb110f2884db7873d.pdf e5a738ceae0557af8d2edf8def283822 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5325 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4946 Title A name given to the resource Pamięć : przestrzeń w której zdarzenia się powtarzają / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.85-91 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOMIR SIKORA eśli pom inąć cudowną anegdotę na tem at zważenia dymu2 opowiedzianą przez pisarza Paula Benjam ina (obowiązuje wymowa angielska), a mówiącą o tym, jak Sir W alter Raleigh uporał się z owym niezwykłym zadaniem, Dym zaczyna się od sceny, gdy pisarz w za­ myśleniu wkracza na jezdnię wprost pod koła pędzącej ciężarówki. Zycie ratuje mu czarnoskóry chłopiec, który jak się wkrótce okazuje, lubi zmieniać imiona i opowiadać różne historie. Można by rzec, że historia Benjam ina zostaje podjęta tam (choć tym razem dzie­ sięć lat później i w Nowym Jorku), gdzie kończy się hi­ storia życia Rolanda Barthes’a, który zmarł w wyniku obrażeń odniesionych na skutek potrącenia przez fur­ gonetkę. Wypadek ów miał miejsce, gdy w zamyśleniu przechodził przez rue des Écoles po w ykładach w Collège de France (25 lutego 1980).3 A zdarzyło się to kilka dni po wydaniu ostatniej książki Barthes’a L a C ham bre claire. N ote sur la photographie (1980), którą zadedykował on W yobrażeniu Jean -Pau l S a rtre’a. Książka ta, będąc zbiorem wnikliwych refleksji na te­ m at fotografii, poszukiwaniem jej istoty, poświęcona jest również niedawno zmarłej m atce, próbie odnale­ zienia prawdy o ukochanej osobie w Fotografii, reflek­ sji na tem at śmierci, śmierci w ł a ś n i e w epoce foto­ grafii.4 A książka, która brzmi jak testam ent, testa­ J Pamięć: przestrzeń, w której zdarzenia się powtarzają O fotografii1 szczegóły, najbłahszy cień, aż wszystkie te obrazy stały się częścią mnie samego. Nie chciałem niczego utra­ cić.9 [...] Odkrycie tych fotografii było dla mnie czymś waż­ nym, bo zdawało się potwierdzać fizyczną obecność o j­ ca w tym świecie, stwarzały wrażenie, że wciąż jeszcze tu jest. Fakt, że wielu zdjęć nie widziałem nigdy przed­ tem, zwłaszcza tych z młodości, wzbudził we mnie dziwne uczucie, że spotykam go po raz pierwszy, że pewna jego cząstka dopiero teraz zaczyna istnieć. Stra­ ciłem ojca, ale jednocześnie także go odnalazłem. Gdy tylko trzymałem te zdjęcia przed oczami, gdy tylko przypatrywałem się im z największą uwagą, było tak, mentem się staje.5 W nikliw i krytycy doszukiwali się znaczenia nawet w tym, że składa się ona z 48 rozdziałów-paragrafów, a liczba ta miałaby być anagramem lat, które przeżyła matka Barthes’a.6 Oczywiście, twierdzenia o zbieżności wspomnia­ nych „historii” nie opieram jedynie na fakcie podo­ bieństwa owych „wypadków drogowych”, choć - jak sądzę - jest to szczegół znaczący. Nie będę także po­ szukiwał genetycznego związku obu historii (choć mniemam, że Auster, który wydaje się całkiem nieźle oczytany w literaturze filozoficzno-krytycznej,7 spę­ dzając kilka lat we Francji i podejm ując w istotny spo­ sób problematykę fotograficzną, musiał znać prace Barthes’a na tem at fotografii), postaram się raczej wskazać na pewne ideowe podobieństwo obu historii. Owa „wspólnota ideowa” sięga zresztą poza Dym. W 1979 roku Auster pisze silnie autobiograficzny esej-opowiadanie Portret człow ieka niewidzialnego8 (wyda­ ne w roku 1982), który jest podaną w pierwszej osobie opowieścią o właśnie zmarłym (występującym pod rze­ czywistym nazwiskiem) ojcu. Pojawiają się w nim zna­ czące wątki fotograficzne. Porządkując dom po śmier­ ci ojca, narrator odkrywa kilkaset fotografii „ukrytych w wyblakłych brązowych kopertach, przyklejonych do czarnych kart przewilgłych albumów, rozrzuconych bezładnie w szufladach. [...] wpatrywałem się w te zdjęcia z fascynacją graniczącą z manią. Miały w sobie jakąś nieodpartą moc, zdawały się drogocenne niczym relikwie. Odnosiłem wrażenie, że mogły przekazać mi coś, czego wcześniej nie wiedziałem, że ujawnią skry­ waną dotąd prawdę; wpatrywałem się w każdą foto­ grafię wytężając uwagę, w chłaniając najdrobniejsze jak gdyby n a d a l ż y ł , n a w e t p o ś m i e r c i . A nawet jeśli nie żył, to w każdym razie nie był mar­ twy. Czy raczej trwał w pewnym z a w i e s z e n i u , z a ­ m k n i ę t y w j a k i m ś k o s m o s i e , k t ó r y nie m i a ł n i c w s p ó l n e g o ze ś m i e r c i ą , do którego śmierć w ogóle nie miała wstępu”.10 W utworze tym można znaleźć jeszcze kilka innych wątków fotograficznych11, choć jednocześnie odległe są one od opisanego przez Barthes’a doświadczenia, które można porównywać z doświadczeniem pamięci mimowolnej u Prousta. Kontynuując, Auster stwier­ dza, że większość owych fotografii nie powiedziała mu niczego nowego, choć „pomogła wypełnić luki, po­ twierdzić odczucia, d o s t a r c z y ć d o w o d ó w tam, gdzie ich przedtem nie było”.12 Przy całej specyfice i szczególności tego doświadczenia pozostaje ono bar­ dziej po stronie fotografii jako dowodu, świadectwa, ukazania nieznanej prawdy o ojcu (czyli poznania), przede wszystkim z czasów, kiedy narrator go jeszcze nie znał... Inaczej rzecz się przedstawia w filmie Dym. W gruncie rzeczy pojawia się w nim niewiele odnie­ sień do fotografii, mogą się one przy tym wydawać marginalne i przypadkowe, jednak, jak sądzę, tworzą one niezbywalny rdzeń filmu. I to wcale nie dlatego, że dostrzeżony przez Benjam ina aparat leżący na kontu­ arze w sklepiku W rena (prawie na początku filmu) sta­ je się ośrodkiem, wokół którego osnuta jest opowieść wieńcząca film: Auggie Wren Christmas Story. 85 �Sławomir Sikora ♦ PA M IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ Nim jednak podejmę obecny w Dymie „wątek foto­ graficzny”, chciałbym powrócić do mojej interpretacji opisanego przez Barthes’a, w C am era lucida, „proustowskiego” doświadczenia fotografii.13 Przedstawio­ dobieństwo opisanego doświadczenia odnalezienia matki w zdjęciach i opisanego przez Prousta doświad­ czenia pamięci mimowolnej. Zauważyć też trzeba, że przeżyte przez Barthes’a „doświadczenie proustowskie”, jest opisane raczej enigmatycznie. Nie da się go w pełni wypowiedzieć, ani też powtórzyć, bezpośred­ niość doświadczenia traumatycznego nie pozwala na łatwe werbalizacje; staje się ono czasem, jak widać, nie tyle nawet żywym, ile raczej martwym obrazem. O bra­ ny wówczas opis domaga się pewnego dookreślenia. Można bowiem sądzić, że Barthes, starając się dosto­ sować opis do przeżytych doświadczeń, które pozosta­ ją wszak ambiwalentne i niespójne, ucieka się do „fragmentów”, narracji niespójnej, dalekiej od logicz­ nego wywodu, albowiem tylko w ten sposób może przekazać ową ambiwalentną prawdę doświadczenia (Barthes czyni siebie odniesieniem dla każdej fotogra­ zem, wobec którego nie ma ruchu.19 Można rzeczywiście sądzić, że przy całej ambiwalen cji przeżytego doświadczenia, fotografia - „współ­ czesna zanikaniu obrzędów” [§ 38] - wchodząc na ich m iejsce nie zastępuje ich, w tym znaczeniu, że nie po­ zwala na przemienienie „cierpienia w żałobę”.20 Żało­ ba, podobnie jak rytuał (w psychoanalizie mówi się 0 „pracy żałoby”), jest funkcją czasu. Fotografia czę­ sto, a u Barthes’a niem al zawsze, opiera się czasowi. M ożna tu widzieć analogię i podobieństwo do teatru Kantora, gdzie „klisze pam ięci” również ożywają tylko na chwilę i „nie-do-końca”.21 Teatr Kantora nazywa­ ny jest „teatrem śm ierci”, Barthes pisze zaś, że foto­ grafia jest teatrem wynaturzonym, martwym teatrem śm ierci.22 fii).14 Zauważając najpierw, że do odnalezienia prawdy 0 matce (prawdziwego obrazu matki) konieczne były odczucia synestetyczne (§ 28), powiada dalej: „O to­ czony tymi fotografiami, nie mogłem znaleźć ukojenia w wierszu Rilkego: ‘Słodkie jak wspomnienia, mimozy nasycają sypialnię’. Fotografia niezdolna jest ‘nasycić’ sypialni; n i e m a z a p a c h u , n i e m a m u z y k i - jest tylko wytrzeszczona rzecz. Fotografia jest brutal­ na: nie dlatego, że pokazuje rzeczy brutalne, ale dlate­ go, że za każdym razem przemocą napełnia wzrok i n i­ czego w niej nie można odrzucić ani przekształcić”.15 A nieco wcześniej, w tym samym rozdziale-paragrafie, pojawiają się jeszcze mocniejsze słowa ukazują­ ce ową szczególną „niemoc” fotografii (bądź niem oc w obliczu fotografii): „Oto znów Fotografia z Ogrodu Zimowego. Jestem sam na wprost niej, sam z nią. Ko­ ło zamyka się, nie ma wyjścia. Cierpię b ez r u c h u . Okrutny, jałowy brak: nie mogę przekształcić mego bó­ lu, nie mogę zmienić kierunku mego spojrzenia; kultu­ ra nie przychodzi mi z pomocą, by w y p o w i e d z i e ć to cierpienie, które przeżywam w całości jako b e z p o ­ ś r e d n i o wynikające ze skończoności obrazu (i dlate­ go, wbrew jego kodom, n ie m o g ę o d c z y t a ć z d j ę ­ c i a ) : Fotografia, moja Fotografia jest pozbawiona kul­ tury; kiedy sprawia ból, n ie m a w n i e j n i c , c o p o ­ z wo l i ł o b y p r z e k s z t a ł c i ć c i e r p i e n i e w ż a ł o b ę . 1 jeśli dialektyką nazywam tę myśl, która opanowuje to, co ulega zniszczeniu i przemienia negację śmierci W łaśnie w kontekście ambiwalencji, jak i swoiste­ go „niepowodzenia” opisywanego przez Barthes’a do­ świadczenia, warto przyjrzeć się uważnie filmowi D ym . Historia - jak już wspomniałem - rozpoczyna się tam, gdzie kończy się życie Barthes’a. Śmiertelny wypadek przemienia się w wyratowanie spod kół. Można by więc rzec, że Auster symbolicznie podejmuje wątek 1 opowiada historię raz jeszcze... Kiedy pewnego dnia (a ma to miejsce również na początku całej historii) pisarzowi zabraknie papiero­ sów, w ostatniej chwili przybiega do trafiki Auggie’ego W rena. Pora zamknięcia minęła, lecz nikt się nigdzie nie śpieszy: przyjaciele siadają przy piwie i papiero­ sach, zaś na stole pojawiają się albumy fotograficzne. Auggie W ren - jak się okazuje - ma osobliwe hobby: codziennie rano fotografuje ze swojego rogu, skrzyżo­ w siłę pracy, to Fotografia jest niedialektyczna: jest te­ atrem wynaturzonym, w którym śmierć nie może ‘być kontemplowana’, odzwierciedlona i uwewnętrzniona, lub jeszcze inaczej: martwym teatrem śmierci, wyklu­ czeniem Tragizmu; wyklucza ona wszelkie oczyszcze­ nie, uniemożliwia katharsis. [...] W Fotografii znieru­ chomienie Czasu przyjmuje zawsze formę przesadną, monstrualną: Cz a s u l e g a z a s t o j o w i (stąd związek z Żywym Obrazem, którego mitycznym prototypem jest Śpiąca Królew na)”.16 Uwagi te zdają się podważać to, co zostało wówczas powiedziane. Skrajnie metonimiczne odczucie realności zdjęcia (szczególnie w ta­ kim, jak ten opisany przez Barthes’a, przypadku)17 czę­ sto (najczęściej) nie pozwala na jego „uruchomienie”. O tyle też zasadne jest twierdzenie Barthes’a, że foto­ grafia „jest bez przyszłości".18 Wskazywałem zresztą wówczas nie tyle na tożsamość, ile na strukturalne po­ wania 3 Ulicy i 7 Alei, ten sam „fragment rzeczywisto­ ści”, codziennie o tej samej porze sporządza zapis tego samego obramionego prostokąta, „swojej małej prze­ strzeni”, wypełniając „projekt”, dzieło własnego życia. Ów szczególny rytuał zaowocował już ponad czterema tysiącami zdjęć. Kartki albumu, każda wypełniona czterema fotografiami, coraz szybciej przesuwają się przed oczyma Paula, który wyznaje, że chyba nie bar­ dzo ów projekt rozumie. Wszak przed oczyma ma cały czas „to samo zdjęcie”. Dopiero uwaga Auggie’ego - że przegląda fotografie zbyt szybko, że ledwie patrzy na zdjęcia, które są „takie same, a jednak każde jest in ­ n e”, jedne poranki są jasne, a inne ciemne, światło by­ wa letnie i zimowe, „czasem pojawiają się te same oso­ by, czasem inne, niekiedy te inne zaczynają być t[ymi] sam[ymi], a tam te znikają” - sprawia, że spojrzenie Benjam ina zatrzymuje się na każdym obrazie. Pole wi­ 86 �Sławomir Sikora ♦ PAM IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ dzenia (i ekran) wypełniają po kolei pojedyncze prze­ nikające się kadry, tym razem na dłużej. Wraz z pisa­ rzem zaczynamy dostrzegać, że jednak fotografie się różnią, że każda z nich ukazuje inne postaci, inne światło, że owa „tożsamość” jest w rzeczy samej bardzo bogata i różnorodna. Jednak naprawdę „świat zatrzy­ muje się”, gwałtownie cofa do „owego czasu” dopiero wówczas, gdy pisarz natrafia na p r z y p a d k o w o uchwyconą na zdjęciu sylwetkę żony, która w jakiś czas potem ginie wraz z noszonym w łonie dzieckiem od p r z y p a d k o w e j kuli w trakcie bandyckiego na­ padu nieopodal sklepiku. Mimika twarzy pisarza odda­ je szok rozpoznania: „Jezu, patrz, to H elen... [...] To H elen, spójrz na nią, spójrz na moje słodkie kocha­ nie...”23 Dalsze słowa więzną pisarzowi w gardle, kryje twarz w dłoni, nie będąc w stanie powstrzymać emocji... M ottem do Księgi Pamięci, drugiego autobiograficz­ nego eseju Austera pomieszczonego w tomie W ynaleźć sam otność, są słowa z Przygód Pinokia Collodiego: „—K i e d y u m a r ł y p ł a c z e , to znak, że wkrót­ ce o z d r o w i e j e —stwierdził z powagą Kruk. Jedną z cech naszego świata jest, być może, to odwró­ cenie: że żyjemy według uogólnionego repertuaru wyobrażeń”.27 Łzy (co w ciekawy sposób zauważają i Kruk, i So ­ wa) są oznaką em ocji, em ocje zaś są znakiem życia. Cienie w Hadesie po spożyciu wody z rzeki Zapomnie­ nia błąkają się bez celu, podobnie rzecz się ma ze zmar­ łymi w Szeolu.28 Można by powiedzieć, że w zaświa­ tach nie ma em ocji, w swoisty sposób wiążą się to rów­ nież z niepam ięcią:29 Barthes powiada, że spotkał się kiedyś z przyjaciółmi, którzy wspominali historie z dzieciństwa, lecz on nie miał wspomnień, bowiem poprzedniego dnia oglądał zdjęcia z dzieciństwa.30 W tym wyznaniu fotografie, podobnie jak w stwierdze­ niu Franza Kafki, służą nie tyle pamięci, ile raczej swo­ istemu zapomnieniu.31 O ile Barthes podkreśla, że je ­ go życie po śmierci m atki staje się, można by rzec, od­ wołując się do jego własnych porównań - pozbawione jakości i em ocji, „płaskie” niczym fotografia (por. przyp. 4 ), o tyle Auster konstatuje nieistnienie ojca, jego przezroczystość, ale tym samym wskazuje na jego — Jakże mi przykro zaprzeczyć mojemu sławnemu brak, a jego uczucia wobec owego braku pozostają przyjacielowi i znakomitemu koledze —wtrąciła się na równie „płaskie”. W szczególny sposób oba te stany to Sowa —lecz moim zdaniem p ł a c z n i e b o s z c z y k a wyzbycia się em ocji (u Barthes’a i Austera) zbliżają ich oznacza, że wcale n i e m a c h ę c i u m r z e ć ”.24 do siebie. Szczególna pustka zrównuje obu pisarzy Barthes powiada, że nie płacze po m atce. „Mówi w odczuciu b r a k u . Powróćmy jednak do D ym u. Opisana powyżej sce­ się, że żałoba w swej postępującej pracy, powoli zacie­ na (szoku odkrycia fotografii żony) wydaje się punk­ ra ból; nie mogłem, nie mogę w to uwierzyć; ponie­ tem zwrotnym w historii Benjam ina: życie, które „za­ waż dla mnie Czas eliminuje uczucie utraty (nie pła­ trzymało się” na skutek związanego ze śmiercią żony czę), to wszystko. Jeśli jednak chodzi o całą resztę, wszystko t r wa bez zmiany. Ponieważ to, co utraci­ i dziecka traumatycznego przeżycia - zdolny pisarz, łem, to nie Postać (M atka), lecz istota [être], a nawet który całe dnie spędza przy maszynie do pisania, od nie istota, lecz ja k o ść (dusza), nie niezbędna, lecz kilku lat nic nie napisał (jak to ujął Auggie Wren: niemożliwa do zastąpienia. M ogłem żyć bez M atki „skończyło mu się szczęście”); teraz, kiedy „rana”32 zo­ (wszyscy to czynimy, wcześniej czy później), ale to ży­ staje ponownie dotknięta, „naocznie” doświadczona w przeżyciu fotografii, sprowadza ból związany ze stra­ cie, które mi pozostało, będzie na pewno do końca n ie-d o-p ojęcia [inqualifiable] (bez w artości)”.25 Ze tą, zaś owo „zablokowane życie” wydaje się uwalniać. zdziwieniem konstatuje to również A uster: „Zawsze To właśnie doświadczenie „zamrożonego czasu”, po­ wyobrażałem sobie, że śmierć mnie ogłuszy, sparaliżu­ wtórny szok „dotknięcia” przeszłości (śmierci) staje się punktem zwrotnym, uwalnia czas, który zaczyna po­ je rozpaczą. Lecz teraz, gdy już to się stało, nie uroni­ łem ani jednej łzy, n i e c z u ł e m , że z a w a l i ł s i ę nownie płynąć (Barthes mówi o swoim stanie: „wszyst­ ś w i a t . W jakiś przedziwny sposób byłem całkowicie ko t r w a bez zmiany”). Co ciekawe, i w tym przypad­ ku mamy do czynienia z dotknięciem przeszłości zna­ przygotowany na przyjście tej śmierci, pomimo jej nagłości. N iepokoiło mnie coś innego, coś nie powią­ nej, ale jednocześnie jakby nieznanej (czyli można by rzec - przypominając motyw „pamięci proustowskiej” zanego ze śmiercią czy m oją reakcją: świadomość, że o j c i e c n i e p o z o s t a w i ł ż a d n y c h ś l a d ó w ”. A nieco dalej opisując ów dziwny fenom en n ieobec­ ności i „przezroczystości” o jca powiada: „Jadł, ch o ­ dził do pracy, m iał znajomych, lecz tak naprawdę był nieobecny. W tym najgłębszym niewzruszonym sen­ sie był człowiekiem niewidzialnym”.26 Taki dziwny fe­ nom en „pozbawienia życia”, swoistej niem aterialności, t r w a n i a poza życiem i śmiercią zdaje się obser­ wować również Barthes, przywołując i kom entując usłyszane niegdyś słowa: „Ktoś powiedział mi nie bez racji o k lientach w kawiarni: ‘Proszę spojrzeć, jak są przygaszeni, dzisiaj obrazy są bardziej żywe niż ludzie’. - niejako zupełnie zapomnianej), fotografia, którą zo­ baczył pisarz nie była mu przecież wcześniej znana (nieco podobnie - choć jednocześnie odmiennie rzecz się przedstawia z ową ostatnią-pierwszą fotogra­ fią matki Barthes’a). A mamy tu już do czynienia z zu­ pełnie innym doświadczeniem fotografii niż to, które Auster opisał w autobiograficznym opowiadaniu Por­ tret człow ieka niewidzialnego (por. wyżej). Niemniej można sądzić, że Auster sceptycznie od­ nosi się do tego, czy fotografia może pomóc w poradze­ niu sobie ze stratą bliskiej osoby; podobnie jest zresztą z samym aktem pisania. W połowie eseju Portret czło­ 87 �Sławomir Sikora ♦ PA M IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ w ieka niewidzialnego wyznaje: „Zadana została rana i teraz już wiem, że jest bardzo głęboka. Lecz akt pisa­ nia, zamiast podziałać, jak oczekiwałem, kojąco, moją ranę tylko zaognił”.33 Pisząc o doświadczeniu patrzenia na fotografie zmarłego ojca, Auster zauważa, że na zdjęciach „trwał [on] w pewnym z a w i e s z e n i u , zamknięty w jakimś kosmosie, który nie miał nic wspólnego ze śmiercią, do którego śmierć w ogóle nie miała wstępu”.34 W kultu­ rach tradycyjnych sfera śmierci (zmarłych) i życia (ży­ wych) były ściśle rozdzielone. W określonych sytu­ acjach mogło dojść do połączenia obu sfer. Jedną z ta­ kich okoliczności była na przykład czyjaś śmierć, ale też rytualny czas spotkania obu stron w trakcie obrzędów zaduszkowych.35 Czas śmierci, pogrzebu i żałoby był okresem szczególnym. Do czasu pogrzebu zatrzymywa­ syzyfowe powtarzanie, zanurzenie w stanie „nadziei że” coś się napisze; zaś jednostajnie płynący, powtarzający się czas sam staje się bezczasem.42 W Dymie to wyjście poza przestrzeń pracy-niepracy, wyjście z pogrążenia w aczasowym trwaniu dokonuje się poprzez rozpoznanie, powrót do „tego, co było”, szok dotknięcia czasu przeszłego. Ale samo owo rozpoznanie („szok”) nie wystarcza. D otknięcie tego „co było” (śmierci) powinno się przełożyć na uruchomienie czasu, na czas otwarty na przyszłość. I w taki sposób postępu­ je w Dymie Auster. Opowiedziana w filmie historia zde­ cydowanie unika unilinearności, poszczególne wątki odbijają się w sobie, tworząc pogmatwany i złożony splot. Splot, który wykracza poza „fotograficzną przygo­ dę” i nie zostanie w związku z tym tutaj w pełni podjęty.43 Jednak dla większej jasności zarysuję tu syntetycz­ nie kilka wątków. Paul Benjam in dwukrotnie realnie i raz metaforycznie, dotyka śmierci (wypadek, pojawie­ nie się gangsterów, rozpoznanie na fotografii zmarłej żo­ ny), lecz samo owo „dotknięcie” nie wystarcza. Kiedy zostaje wyratowany spod kół ciężarówki, chciałby się od razu odwzajemnić, bo tego wymaga nasza techniczna cywilizacja, sprowadzając wzajemność do „tu i teraz” (takie natychmiastowe odwzajemnienie się wiedzie właśnie do „zamknięcia”, sugeruje relację kupiecką opuszczając sklep, nie mamy już żadnych zobowiązań). Odmiennie wydaje się myśleć czarnoskóry chłopiec, ów posłaniec z innego świata, który wprowadza do historii no zegary - czas przestawał płynąć, podobnie żałoba nie jest jeszcze czasem zwykłym. Można powiedzieć, że zamknięcie zmarłego w fotografiach pozostawia go sta­ le w przestrzeni pośredniej, między światem żywych a światem zmarłych, pozostają oni zamknięci w szcze­ gólnym kosmosie, do którego śmierć nie ma wstępu (por. cytowane na początku słowa Austera). A le w tym samym kosmosie trwania na granicy życia i śmierci mo­ gą zostać zatrzymani również żywi patrzący na fotogra­ fie zmarłych. „Koło zamyka się - pisze Barthes - nie ma wyjścia. Cierpię bez ruchu. Okrutny, jałowy brak: nie mogę przekształcić mego bólu, nie mogę zmienić kie­ runku mego spojrzenia; kultura nie przychodzi mi z po­ mocą, by wypowiedzieć to cierpienie, które przeżywam w całości jako bezpośrednio wynikające ze skończoności obrazu (i dlatego, wbrew jego kodom, nie mogę od ­ czytać zdjęcia): Fotografia, moja Fotografia j e s t p o ­ z b a w i o n a k u l t u r y ; kiedy sprawia ból, nie ma w niej nic, co pozwoliłoby przekształcić cierpienie w żałobę”.36 Patrząc na fotografie, w bezczasie37 zdaje się również pogrążać Barthes; patrzenie na fotografie za­ myka przed nim przyszłość (fotografia jest bez przyszło­ ści), czyli także nadzieję: „mogłem już tylko oczekiwać swojej totalnej, niedialektycznej śmierci”.38 „Między doświadczeniem nadziei a doświadczeniem przestrzeni życiowej człowieka zachodzą głębokie powiązania”39 - zauważa Józef Tischner. Nadzieja - pisze w Zarysie f e ­ nomenologii i metafizyki nadziei Gabriel M arcel - wiąże się zawsze z projektem otwartym (w przeciwieństwie do „nadziei że”). Nadzieja jest przeciwieństwem rozpaczy.40 A gdzie indziej zauważa: „Dusza istnieje tylko dzięki nadziei; nadzieja, być może, stanowi sam ten materiał, z którego uczyniona jest nasza dusza. [...] U tracić nadzieję co do siebie samego, czyż nie znaczy to antycypować własne samobójstwo?”.41 A po trosze podobnie dzieje się z Paulem B enjam i­ nem, który choć po śmierci żony i dziecka „zamyka się w pracy”, to jest to szczególna praca, która nie niesie żadnych efektów. Pracę, która nie przynosi żadnych efektów, można by nazwać pracą-niepracą, a pogrąże­ nie w niej oznacza zamknięcie w sferze znamionującej inny czas. Można powiedzieć, że wymiana staje się two­ rzącym kulturę rytuałem, gdzie tradycyjna zasada do ut des nie sprowadza się już do natychmiastowej wymiany.44 Kiedy pisarz uznaje, że zrewanżował się już chłop­ cu za uratowanie życia i prosi go o wyprowadzenie się z mieszkania, ten odwzajemnia się stwierdzeniem (i tu znowu pojawia się projekt otwarty): że Benjam in jest świetnym pisarzem. Czy można zatem czarnoskórego chłopca nazwać „współczesnym Hermesem”, psychopomposem? Zauważmy, że Rashid vel Thomas vel Paul dwukrotnie ratuje Benjaminowi życie, raz spod kół cię­ żarówki (Hermes jest również opiekunem podróżnych), innym razem to on wzywa pomoc, policję, kiedy pisarza nachodzi dwóch czarnych rzezimieszków, poszukują­ cych zresztą samego Rashida. Ciągle zmienia on też imiona, opowiadając historie, które odbierane literalnie można by nazwać kłamstwami, ale przecież wcale nie jesteśmy skłonni ich tak klasyfikować (Hermes obiecu­ je nie kłamać, choć jednocześnie nie obiecuje mówić prawdy45); chłopiec zamieszany jest w przywłaszczenie pieniędzy, ale również i w tym przypadku wcale tego faktu nie mamy ochoty nazwać kradzieżą (Hermes był wszak opiekunem kupców i złodziei). Dym utkany jest z materii doprawdy przedziwnej: realistycznej i mitycznej zarazem. Opowiadane (oglą­ dane) zdarzenia potrącają struny chwili, lecz dźwięk brzmi już w pudle rezonansowym czasu mitycznego, w wieczności. Temu umitycznieniu sprzyja pewnie fakt, że słyszymy kilka wersji „jednej” (w dużym cudzy­ 88 �Sławomir Sikora ♦ PAM IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ Barthes pisze, że jego Fotografia (Fotografia matki) „jest pozbawiona kultury”.48 I ta ostatnia książka, jed ­ na z niewątpliwie najciekawszych prac, jakie powstały 0 fotografii, staje się właśnie jego ostatnią książką. Nie ma wyjścia poza kulturę. Pozostaje literalna śmierć... słowie) historii, „jednego tem atu”, tak na przykład po­ jawia się cały szereg „wariacji” na tem at poszukiwania ojcostwa (a tym samym tożsamości): motyw ów, śle­ dzimy w wydaniu Rashida, ale wersjami tego tematu odbitego w odległych zwierciadłach są historie niedo­ szłego ojcostw a pisarza, dom niem anego ojcostw a Auggie’ego, żartobliwie odegranej synowskiej relacji pisarza wobec czarnego chłopca. Rashid spotykając o j­ ca przybiera imię i nazwisko pisarza, a lustrzaną odbit­ ką nawiązywania relacji przez „nie rozpoznanego” R a­ shida jest historia Auggie’ego podszywającego się pod wnuka starej niewidomej Murzynki. Zwieńczeniem zaś może być niezwykła anegdota opowiedziana przez pi­ sarza o synu, który spożywając kanapkę na stoku w A l­ pach nagle (przez przypadek!) pod taflą lodu odkrywa twarz ojca, który zginął niegdyś przysypany lawiną. Odnaleziony o jciec jest „młodszy” niż syn. A z a m r o ż o n a p o d l o d e m t w a r z nie jest niczym in ­ nym ja k jeszcze jed ną m e t a f o r ą f o t o g r a f i i (zresztą to już chyba ostatni fotograficzny wątek w tym filmie). Wszystkie owe historie opowiedziane są z nie­ bywałym smakiem i najczęściej nie wprost. W zorco­ wym przykładem może być ta opowiedziana przez ojca Thom asa czarnemu chłopcu (w którym nie rozpozna­ je syna). Opowieść wydaje się możliwa tylko dlatego, że w całą historię wbudowany jest podwójny dystans: słuchaczem jest „obcy”, zaś w narrację, jako sprawca tragicznych wydarzeń, włączony jest Bóg. Opowieść ma podwójny sens: znaczy co innego dla opowiadają­ cego (motywuje brak ręki) i co innego dla słuchające­ go (Rashid rozumie, dlaczego został porzucony przez ojca). Słyszymy tylko jedną wersję, „część” opowieści. Łączy się ona z inną „częścią”, którą tak chłopiec, jak i my, znamy skądinąd. W tym znaczeniu opowieść ta jest symboliczna. Na powrót łączy to, co wcześniej zo­ stało rozłączone. Symbol w swoim etymologicznym znaczeniu to przedmiot rozłamany na dwie części, któ­ rych powtórne złożenie pozwala na rozpoznanie się ich właścicielom. W ersja ojca składa się z wersją syna. Syn rozpoznaje ojca, którego wcześniej nie znał, ale też znać nie chciał. Prawda opowiedziana nie równa się prawdzie usłyszanej. Opowieść zawiera, można by rzec, nadwyżkę prawdy. Chłopcu, który dotychczas skrywał się pod różnymi imionami i za wymyślonymi fabułami, umożliwia odnalezienie ojca - zrozumienie jego historii pozwala na odszukanie wewnętrznej z nim wspólnoty, ale tym samym własnej tożsamości, osadze­ nie w określonej tradycji. Wszystkie owe wariacje na tem at ojcostwa można odbierać jako pochwałę kultury, jej wielości, jak też faktu, że tylko ona potrafi stworzyć przestrzeń, w któ­ rej dzięki powtórzeniu i zmianie może przebiegać życie ludzkie. Dodajmy, że mamy tu do czynienia nie tylko z kulturą w wymiarze poziomym, lecz również wertykalnym.46 Taka jest przecież symbolika dymu, który łą­ czy świat ziemski ze światem górnym, czas ziemski z niebiańskim.47 Przypisy 1 Zdanie tytułowe zaczerpnięte z: P Auster, Księga Pamięci, [w:] Wynaleźć samotność, przeł. K. Zabłocki, Noir sur Blanc, Szwaj­ caria 1996, s. 78 Niniejszy tekst powstał na początku 2002 r. i stanowi (z niewiel­ kimi odstępstwami) ostatni rozdział rozprawy doktorskiej M ię­ dzy dokumentem a symbolem. O fotografii w kulturze, napisanej pod kierunkiem Profesora dra hab. Wiesława Juszczaka. Może też, jak sądzę, stanowić przyczynek do dyskusji wokół drukowa­ nego w numerze „Kontekstów” (3-4/2002) rewelatorskiego tek­ stu Dariusza Czai (Zycie, czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię —kultury). Sądzę bowiem, że Dariusz Czaja, krytykując „kultu­ rę” w dookreśleniu antropologii, nieco osobliwie ustawia sobie i przeciwników (przede wszystkim semiotykę kultury), i poplecz­ ników. Jest znamienne, że zastanawiając się nad n i e o b e c n o ­ ś c i ą kategorii „życia” w etnologii/antropologii, poszukując po­ pleczników, sięga zrazu do poezji (Henryk Kwiatek, Świetlickiego). „Co antropolog kultury ma do powiedzenia o przytoczonym [...] jednym ledwie fragmencie [idzie o wspomniany wiersz, ale może i po trosze film Marcela Łozińskiego, Wszystko m oże się przytrafić] zwyczajnej egzystencji?” —pyta, zapominając choćby o przejmujących, analizowanych przez Jacka Olędzkiego zapi­ skach Teresy Trojanowskiej (Troski życiowe i kłopot z istnieniem (Pacierze w zapiskach domowych Teresy Trojanowskiej 1957­ 1968), „Polska Sztuka Ludowa” 4/1988), tekstach Jamesa Clifforda m.in. o Malinowskim i Leirisie (teksty odpowiednio w „Kontekstach” 3-4/92, 1-2/99; tego ostatniego LAfrique fantôm e), a także ważnym antropologicznym świadectwie Poza antropologią Kirsten Hastrup (nr 2/98; od której jak rozumiem zapożyczył częściowo tytuł) nie mówiąc już o N um ber O ur Days Barbary Myerhoff. Otóż kategoria życia istnieje w etnologii od dawna, warto ją sproblematyzować, ale żeby to zrobić, należy ją tam najpierw dostrzec. Niniejszy tekst, choć traktuje o fotogra­ fii, pamięci i śmierci, to jednak, jak sądzę, jest również tekstem w ła ś n ie o ż y c iu , także o banalnym wymiarze pewnych pod­ stawowych doświadczeń ludzkich. 2 Por. moją interpretację tegoż filmu Dym nad Brooklynem, 3 M. Starenko, Roland Barthes: herezja sentymentu, „Obscura” Biu­ „ResPublica Nowa” nr 3, 1997 letyn Federacji Amatorskich Stowarzyszeń Fotograficznych w Polsce, nr 5, 1982, s. 6 Warto zauważyć, że niniejszy tekst należy traktować jako kon­ tynuację, ale także polemikę (i przewartościowanie) mojego wcześniejszego tekstu dotyczącego Barthes’a i jego książki C a ­ m era lucida. W owym tekście (Cam era lucida. Pamięć i fotografia, opublikowanym w: „Kwartalnik Filmowy” nr 29-30, wiosna-lato, 2000) starałem się zestawić opisane przez Barthes’a doświad­ czenie „spotkania” z Fotografią matki z Proustowskim doświad­ czeniem pamięci mimowolnej, a także pewnymi zagadkowo brzmiącymi sformułowaniami w Małej historii fotografii Waltera Benjamina. 4 Rozważania o związku śmierci z fotografią mogłyby stać się podstawą odrębnego tekstu. O to jeden z istotnych fragmen­ tów, „próbka” tych ciekawych refleksji: „ze swej strony wolał­ bym, by zamiast umieszczać narodziny Fotografii w kontekście społecznym i ekonomicznym, zastanowić się raczej nad antro­ pologicznym związkiem pomiędzy śmiercią a tym nowym obra­ 89 �Sławomir Sikora ♦ PA M IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ zem. Bowiem w każdym społeczeństwie śmierć musi gdzieś zna­ (choć miała miejsce dopiero w 1919 r.; Lesy „opowiada” o wy­ leźć swoje miejsce: jeśli nie jest nim (lub jest w mniejszym stop­ darzeniach z przełomu X IX i X X w. por. S. Sikora, Fotografia schyłku...); P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 35-50 niu) religia, musi ono być gdzie indziej: może w tym właśnie obrazie, który stwarza śmierć, pragnąc zachować życie. Współ­ 12 czesna zanikaniu obrzędów, Fotografia odpowiada być może 13 S. Sikora, Cam era lucida. Pamięć i fotografia. wtargnięciu w nasze współczesne społeczeństwo śmierci asym- 14 R. Barthes, Światło obrazu, § 35. W sprawie fragmentu i praw­ bolicznej, poza religią, poza obrzędem, nagłemu zanurzeniu się dy opisu por. [R. Barthes], Roland Barthes by Roland Barthes w Śmierć dosłowną. Zycie/Śmierć: paradygmat sprowadza się do przeł. R. Howard, Milland Wang, New York 1977, s. 58 i 92-95. zwykłego pstryknięcia, które dzieli wyjściową pozę od papiero­ Clifford Geertz, dyskutując o problemie spójności deskrypcji wego końca. kulturowej i prawdy, powiada m.in.: „nie ma nic bardziej spój­ Wraz z Fotografią wkraczamy w Śmierć płaską. Kiedyś po wykła­ nego niż iluzje paranoika i historie oszusta”, C. Geertz, Opis gę­ dzie ktoś powiedział mi z pogardą: ‘Tak płasko mówi pan sty: w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. S. Sikora, [w:] o Śmierci’. - Jak gdyby zgroza śmierci nie zawierała się właśnie Badanie kultury (w druku, Wydawnictwo PW N; pierwodruk w jej banalności! Zgroza to właśnie to: nie mieć nic do powie­ 1973). 15 dzenia o śmierci osoby, którą kochałem najbardziej, nic do po­ wiedzenia o jej zdjęciu, które kontempluję nie mogąc nigdy po­ nienie spacją dodane - S.S.). 16 Tamże (kursywa w oryginale, wyróżnienie spacją dodane - S.S.). u kresu tej pierwszej śmierci wpisana jest moja własna śmierć; 17 Przypominam, że w swoim opisie odniesienia (referencji) w fo­ tografii Barthes przesuwa akcent z „rzeczowości” na czas, bar­ dynym wyjściem: mówić o tym, że nie mam nic do powiedze­ dziej akcentuje „to było” niż „co to było”. nia.” R. Barthes, Cam era lucida, Refleksje o fotografii, tłum. 18 R. Barthes, C am era lucida, § 37 E. Modzelewska-Sikora, „Kino” nr 3, 1992, s. 38. Omawiana 19 Warto jednak pamiętać, na co już zwracałem uwagę, że książki książka Barthes’a doczekała się już przekładu, niemniej będę ją Barthes’a nie można czytać chronologicznie, m.in. w §§ 45 i 47 tu przytaczał w różnych tłumaczeniach, kiedy zaś mówię ogól­ francuski krytyk w istotny sposób ponownie odwołuje się do nie o książce, będę korzystał z właściwego moim zdaniem tytu­ przeżycia odnalezienia matki na Fotografii. łu, tj. właśnie C am era lucida. 20 Jane Campion), która nie tyle wieńczy ślub, ile go raczej zastę­ giej połowie lat osiemdziesiątych, nie zdawałem sobie jeszcze puje. Warto zaznaczyć, że tak „zawarte” małżeństwo kończy się sprawy, że jej autor nie żyje, że umarł w tak szczególny sposób niepowodzeniem. Por. S. Sikora, Po co jechać na N ow ą Zelandię?: „Fortepian”, „Kino” nr 11, 1994 wiałem się wówczas, jak można nadal pisać po książce tak „osta­ 21 L. Caplan, T. Kantor, K. Rabińska, M etoda klisz, „Dialog” nr 12, tecznej”, tak przepojonej medytacją nad śmiercią, śmiercią 1980; K. Pleśniarowicz, Teatr śmierci Tadeusza Kantora, V E R ­ (niedawno) zmarłej matki, ale także własną: „Mogłem już tylko BA, Chotomów 1990, s. 43-53; T. Kantor, O fotografii z Tade­ oczekiwać swej totalnej, niedialektycznej śmierci” (R. Barthes, uszem Kantorem . Rozmawia Andrzej Matynia, „Projekt” nr 3, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. J. Trznadel, Wydawnic­ 1987, s. 17-18 two KR, Warszawa 1995, s. 29). Książka wydała mi się jedno­ 22 znacznie testam entem . Dopiero później dowiedziałem się 23 R. Barthes, C am era lucida, § 37 Dialogi z filmu cytuję za wersją kasetową: Dym, Paula Austera o śmierci Barthes’a. i Wayne’a Wanga (1994), kaseta wideo, Gutek Film. Firmie Czyli 84. Por. M. Jay, T he Cam era as Memento Mori: Barthes, Gutek Film i Pani Katarzynie Sadowskiej dziękuję za udostęp­ Metz, and Cahier du Cinéma, [w:] tegoż, Downcast Eyes. T he D e­ 7 Przypominam scenę „fotografii ślubnej” z filmu Fortepian (reż. Kiedy po raz pierwszy czytałem C am era lucida, a było to w dru­ kilka dni po tym, jak książka ujrzała światło dzienne. Zastana­ 6 R. Barthes, C am era lucida, § 37 (kursywa w oryginale, wyróż­ głębić, przekształcić. Jedyna ‘myśl’ jaka się pojawia, to ta, że pomiędzy nimi pozostaje już tylko czekać; ta ironia jest moim je ­ 5 Tamże, s. 18 (wyróżnienie spacją dodane - S.S.). nienie mi kasety z filmem. nigration o f Vision in Twentieth-Century French Thought, Univer­ 24 I? Auster, Księga Pamięci, s. 71 (wyróżnienie spacją dodane - S.S.). sity of California Press 1993, s. 451 25 R. Barthes, Światło obrazu, § 31 (tłum. zmodyfikowane, wyróż­ 26 P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 10 (wyróżnienie swojej nieopublikowanej książki (Brooklyn Boogie, reż. Paul Au­ 27 R. Barthes, Światło obrazu, § 48, tłum. zmodyfikowane - S.S. ster i Wayne Wang, 1995). Nie udało mi się odnaleźć śladu obec­ 28 Por. np. przypisy do P Auster, Wynaleźć samotność, czy też właśnie nienie spacją dodane - S.S.). „literackie anegdoty”, np. o Michaile Bachtinie, który ulegając nałogowi palenia w czasie II wojny światowej miał spalić rękopis spacją dodane - S.S.). ności Rolanda Barthes’a w twórczości Austera. Ale czy ta nie­ Por. np. T Zieliński, Homer - Wergliusz - Dante, [w:] tegoż, Po co Homer?, W L, Kraków 1970; O. Hugolin Langkammer OFM, Słow­ obecność nie przypomina nieobecności Waltera Benjamina (obo­ nik biblijny, Księgarnia św. Jacka, Katowice 1982, hasło: Otchłań. wiązuje wymowa niemiecka) w Cam era lucida Barthes’a? Czy na­ 29 zwisko Paula Benjam ina może być aluzją do postaci Waltera Por. S. Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci, „Polska Sztuka Ludowa” nr 1-2, 1986 Benjam ina i osoby samego autora - Paula Austera? 30 8 Wchodzi on w skład książki Wynaleźć samotność. 31 9 W opisie tym można doszukać się podobnej fascynacji zdjęcia­ są pewnego rodzaju zamykaniem oczu.” G. Janouch, Rozmowy mi do tej, którą odnajdujemy w albumie M ichaela Lesy (Wi­ z K afką. Notatki i wspomnienia, przeł. J. Borysiak i E. Dyczek, R. Barthes, Światło obrazu, § 37 „Fotografuje się rzeczy, aby wypłoszyć je z umysłu. Moje historie sconsin Death Trip, przedmowa W. Susman, Pantheon Books, Czytelnik, Warszawa 1993, s. 52 (por. również s. 204-5). To pa­ New York 1973; por. także mój tekst: Fotografia schyłku wieku. radoksalne zdanie dotyczące zdjęcia (pamięci zewnętrznej) Kaf­ Fotografia i mit, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” nr 1-2, ki można również interpretować jako ideowo bliskie ukazanej 10 1994). P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 17-18 (wyróżnienie wyobraźnia, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” nr 3-4, 1992 11 Np. historia rozerwanej i sklejonej fotografii, z której został usu­ w Fajdrosie krytyce pisma. Por. S. Sikora, Fotografia - pam ięć - spacją dodane - S. S.). 32 Odnośnie do etymologicznego związku rany, traumy i punctum por. S. Sikora, C am era lucida. Pamięć i fotografia. nięty dziadek narratora, Harry Auster, a historia, której ona do­ 33 P Auster, Portret człowieka niewidzialnego, s. 34 (por. też przyto­ tyka, działa się w Kenoshy (Wisconsin) i mogłaby śmiało rów­ czone na początku niniejszego rozdziału cytaty dotyczące do­ nać się z tymi, które przytacza w swoim albumie M ichael Lesy świadczenia oglądania zdjęć zmarłego ojca). Pisarskie próby Au- 90 �Sławomir Sikora ♦ PAM IĘĆ: PRZESTRZEŃ , W K T Ó R E J ZD ARZEN IA SIĘ PO W TA R Z A JĄ stera uporania się z traumą związaną ze śmiercią ojca (Portret...) wie, Warszawa 1995; K. Lipka, Zycie dla muzyki, muzyka dla cie­ nie wydają się też w pełni (literacko) udane. Pod tym względem ni... Wizja baroku w filmie „Wszystkie poranki świata” A laina C or­ M atka odchodzi Tadeusza Różewicza (Wydawnictwo Dolnoślą­ neau; S. Sikora, Święte pożegnanie, D. Czaja, Wariacje na tematy skie, Wrocław 1999) jest pozycją zdecydowanie ciekawszą. orfickie; trzy ostatnie teksty w: „Kwartalnik Filmowy” nr 6, lato 34 Tamże, s. 18 1994. Przypadek to tym ciekawszy w odniesieniu do tych tu 35 O ile zaświatom można przypisać niepamięć, o tyle czasem, analizowanych, że Sainte Colombe zdaje się nie mieć „nadziei w szczególnych okresach, zmarli (w tradycji ludowej) również że” zmarła żona „powróci”... i dlatego właśnie przychodzi ona byli obdarzeni pamięcią. O pamięciowym związku obu światów na spotkanie z nim. O „nadziei że” Marcel pisze: „W tej mierze, por. S. Sikora, Cmentarz. Antropologia pamięci, oraz Z. Benedyk- w jakiej traktujemy rzeczywistość jako coś, co można zniewolić towicz, Przestrzenie pamięci, [w:] Film i kontekst, pod red. D. Pal- i oddać naszej dyspozycji, stajemy się nie tylko winni uzurpacji, 36 37 czewskiej i Z. Benedyktowicza, Wrocław-Warszawa-Kraków- ale wbrew pozorom stajemy się obcy sami sobie”, G. Marcel, Za­ -Gdańsk-Łódź 1988, a także J. S. Wasilewski, Po śmierci wędro­ rys fenomenologii... , s. 61 wać. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, „Teksty” nr 3 i 4, 43 1979. Odnośnie „dematerializacji zaświatów” porównaj świetny 44 Por. moją interpretację tego filmu: Dym nad Brooklynem. Por. opis obrzędu kula B. Malinowski, Argonauci Zachodniego esej Bolesława Micińskiego, Podróże do piekieł, [w:] tegoż, Pisma. Pacyfiku, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak i S. Szynkiewicz, [w:] Eseje, artykuły, listy, Znak, Kraków 1970 tegoż, Dzieła, t. 3, PWN, Warszawa 1981; a także G. van der Le- R. Barthes, Cam era lucida, § 37 (kursywa w oryginale, wyróż­ euw, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, KiW, Warszawa nienie spacją dodane - S.S.). 1978, s. 398-408; M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wy­ Por. K. Barańska, Bezczas fotografii, [w:] Czas w fotografii. Czas fo ­ miany w społeczeństwach archaicznych, przeł. K. Pomian, [w:] te­ tografii, katalog wystawy pod tym samym tytułem [kurator wysta­ goż, Socjologia i antropologia, PWN, Warszawa 1973. W tak poj­ wy i redaktor katalogu - Barbara Major], Miejska Galeria Sztuki mowanej szerokiej perspektywie krążenia dóbr, spośród których w Częstochowie, Częstochowa 18 grudnia 2001 - 3 lutego 2002 jednym z ważniejszych w tym filmie jest s ł o w o , o p o w i e ś ć , 38 R. Barthes, Światło obrazu, § 29 starałem się ująć ten obraz w mojej jego interpretacji. Por. Dym 39 J. Tischner, Ludzie z kryjówek, [w:] tegoż, Myślenie według w ar­ nad Brooklynem. 40 „Rozpacz jest tu rodzajem z a c z a ro w a n ia albo, ściślej mówiąc, szawa 1992, § 17; V. Crapanzano, H erm es’ Dilemma: T he M a­ u ro k u , złowrogiego aktu godzącego w to, co zgodziłbym się na­ king o f Subversion in Ethnographic Description, [w:] J. Clifford zwać samą substancją mojego życia.” G. Marcel, Zarys fenom e­ i G.E. Marcus (red.), Writing Culture. T he Poetics and Politics o f nologii i metafizyki nadziei, [w:] tegoż, H om o viator, przeł. P. Lu­ Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los A n ­ tości, Znak, Kraków 1982, s. 415 41 42 45 Por. R. Graves, Mity greckie, przeł. H. Krzeczkowski, PIW, W ar­ bicz, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1984, s. 43 (wyróż­ geles, London 1986 nienie spacją dodane - S.S.), a szerzej, s. 29-70 W etnologii odnośnie do takiej szczególnej postaci obecnego G. Marcel, Dziennik metafizyczny, [w:] tegoż, Być i mieć, w m itach i obrzędach mediatora używa się często terminu trick­ przeł. P Lubicz, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986, s. 68 ster. Por. np. K. Hastrup, Poza antropologią. Antropolog jako To, że nie musi się tak stać, że samo zamknięcie (na skutek przedmiot przedstawienia dramatycznego, przeł. G. Godlewski, śmierci bliskiej osoby) nie zawsze musi prowadzić do „bezru­ „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” nr 2, 1998 chu”, znakomicie dowodzi przypadek Pana de Sainte Colom- 46 be’a opowiedziany przez Alaina Corneau we Wszystkich poran­ 47 kach świata (1991). Por. W. Juszczak, Dlaczego?, [w:]tegoż, Frag­ J. St. Pasierb, Pionowy wymiar kultury, Znak, Kraków 1983 Por. np. P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, zna­ czenie, PWN, Warszawa-Wrocław 1998, hasło: Dym, s. 105-109 menty. Szkice z teorii i filozofii sztuki, Zamek Królewski w Warsza­ 48 R. Barthes, Cam era lucida, § 37 6. Afganistan. Bamjan. Widok na całą dolinę. Widoczne dwa kolosalne posągi Buddy i cele mnichów wykute w skale. Fot. Anna Beata Bohdziewicz 91 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c62900fc4bab8b5ef154758c7b6d9d2.pdf bd711c2cf351f77309bde434e1c7cf56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5326 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4947 Title A name given to the resource Semioza pamięci w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARCIN BROCKI o ♦ ♦ ny mechanizm kulturotwórczy, gwarantujący trwałość kodów i tekstów kultury. „Określenie kultury jako pa­ mięci zbiorowej nasuwa problem systemu reguł semiotycznych, zgodnie z którymi życiowe doświadczenie ludzkości przekształca się w kulturę, a które można by­ łoby uznać za program. Samo istnienie kultury zakła­ da zbudowanie systemu reguł przekształcania do­ świadczeń bezpośrednich w tekst. Aby jakieś wydarze­ nie historyczne zostało umiejscowione w określonej klatce, powinno ono być uświadomione przede wszyst­ kim jako istniejące, tj. należy je utożsamić z określo­ nym elementem w języku urządzenia zapamiętującego. Następnie powinno ono być ocenione w stosunku do wszystkich związków hierarchicznych tego języka, tj. powinno zostać zapisane, a więc stać się elementem tekstu pamięci, elementem kultury. Tak więc, wpro­ wadzenie faktu do pamięci społeczeństwa ma wszelkie cechy przekładu [podkr. M. B.] z jednego języka na inny, w tym zaś wypadku - na «język kultury»” [Łotman, Uspieński, 1977, s. 151]. Co więcej, tylko przy założeniu, że pamięć nie jest prostym odzwierciedle­ niem przeszłości, lecz jej twórczym przekładem, warto w ogóle się nią zajmować. Jak pokazuje bowiem Łotman [1999, s. 31-42], tylko przy założeniu o nieidentyczności nadawcy i odbiorcy możliwa jest sensowna komunikacja, założeniu notabene obecnym w każdym normalnym użyciu języka. W przypadku „tekstu pa­ mięci”, nie może być on utożsamiany z prawdą o jego „autorze”) - gdy nadawca i odbiorca są identyczni (te same kody), komunikacja jest bezprzedmiotowa (za­ tem nie byłaby utrwalana, nie byłaby pamięcią, nie by­ łoby etnograficznego problemu), gdy natomiast są to­ talnie różni (niewspółmierność kodów) - wtedy nie­ możliwa. Stąd pamięć niesie informację, znaczenie, je ­ dynie gdy nie jest powieleniem „rzeczywistej historii”, lecz narracją. Oczywiście w sferze świadomego użycia „tekstu z pamięci” przez etnograficznego informatora (dostar­ czyciela danych w tekście etnograficznym), jest pa­ mięć tożsama (lub przystająca) do rzeczywistości, któ­ rej dotyczy, jest niemal jej podwojeniem (odtworze­ niem). Wg Łotmana [1999, s. 113] to właśnie mecha­ nizm podwojenia jest najprostszym sposobem wprowa­ dzania organizacji kodowej do sfery konstruktów świadomości.2 Dopiero badacz dostrzega to podwojenie ja­ ko takie - z naturalnego porządku rzeczy (dla informa­ tora) mechanizm pamięci przechodzi na pozycję two­ ru kulturowego, posiadającego swój własny język mo­ delowania przeszłości. Jak pisze Paul De Man [2000, s. 108]: „[...] przedsięwzięcie autobiograficzne może sa­ mo tworzyć życie, decydować o nim i że wszystko, co autor czyni, podyktowane jest technicznymi wymoga­ mi portretowania samego siebie, a zatem że określają to - we wszystkich aspektach - możliwości obranego przezeń środka wypowiedzi. [...] Przyjmujemy, że ma­ my tu do czynienia z mimesis (tak się dzieje w przypad­ ku opisywanych poniżej etnografii, M. B.), a przecież ♦ Semioza pamięci w etnografii ainteresowanie autonarracją (autobiografią, pa­ miętnikiem, quasi-dziennikeim, dziennikiem, historiami życia), w której podstawową funkcję nośnika znaczeń odgrywa pamięć, nie jest w etnogra­ fii zjawiskiem nowym. Współcześnie jednak dopisano do dotychczasowych zainteresowań nowy kontekst (choć i utwierdzono stare nieprawdy, m.in. przez nadwartościowanie „słowa i relacji badanego”), podpo­ wiedziany przez przemiany teoretyczne wewnątrz tej dyscypliny: chodzi o przesuniecie autonarracji z roli dowodu do roli materiału etnograficznego. W niniejszym artykule interesować mnie będzie pamięć jako semiotyczny mechanizm porządkujący doświadczenie, a przedmiotem opracowania będzie sposób wykorzystania różnorodnych „tekstów z pamię­ ci” w konstruowaniu danych i dowodów w etnografii i wpływ praktyki badawczej na status pamięci w etno­ grafii. Na ogół nie budzi obecnie sprzeciwu twierdzenie, że wcale nie jest oczywiste, kto co i w jaki sposób re­ prezentuje w autonarracji. Jednak wciąż istnieją takie sposoby uprawiania etnografii, w obrębie których „teksty z pamięci” uchodziły/uchodzą za bardziej au­ tentyczne niż te, które są dziełem rekonstruującego etnografa. Sytuacja zmieniła się (powinna zmienić) ra­ dykalnie, gdy zaczęto przyglądać się pamięci jako na­ rzędziu semiozy przeszłości, w dodatku operującym po obu stronach badania-interpreatcji, czyli po stronie badanego i badacza. Autentyczność, w sensie wyraża­ nia prawdy, tak pojętej pamięci staje się problematycz­ na. Zatem przyjmując wyjściową tezę, że etnografia jest tworzeniem tekstów na temat tekstów, można przyglądać się mechanizmom autobiograficznej rekon­ strukcji przeszłości, owym „tekstom z pamięci”, zarów­ no jako sposobom jej tekstualizacji (tym samym operacjonalizacji),1 jak i w celu odsłonięcia procesu kre­ owania świata przedstawianego w praktyce badawczej etnografii. Aby tego dokonać, należy najpierw uświa­ domić sobie (tymczasem założyć), że pamięć jest ty­ pem narracji, przekładem, w którym dokonuje się se­ lekcja i hierarchizacja treści. Bazą teoretyczną dla takiego ujęcia pamięci może być semiotyka kultury (szkoła tartusko-moskiewska), która właśnie z pamięci (tu: zbiorowej) uczyniła głów­ Z 92 �Marcin Brockt ♦ SEMIOZA PAMIĘCI W ETNOGRAFII człowieka do określonych miejsc, o ich wartości. Brak będzie dynamiki, zmienności, dźwięków, zapachów. Żaden film nakręcony na podstawie wspomnień okre­ ślonych osób nie zdoła uchwycić i oddać w pełni tego, co zapisane zostało w ludzkiej pamięci” [Kabzińska 2000, s. 7].3 W takich wypadkach opowieść etnogra­ ficzna przestaje tłumaczyć. Można powiedzieć, że jest asemiotyczna, bo motywacje działań wyrażane w pa­ miętniku (tekście z pamięci) nie są traktowane jako dyskurs symboliczny, lecz literalne odtworzenia, kopie czegoś, co istnieje niezależnie od konkretnego odtwo­ rzenia (te nie mają wartości semiotycznej - nie niosą wartościowej informacji). Dodatkowo traktuje się treść pamiętnika jako „pamięć” historyczną (metonimiczną), dla której charakterystyczna jest konwencja ciągłego i chronologicznego przedstawienia, gdzie ist­ nieje związek ciągłości czasowej między przedstawia­ nymi wydarzeniami [por. Hastrup 1997, s. 25], gdy tymczasem jest ona narracją metaforyczną. Etnograf, który tego nie zauważa, zaczyna opowiadać o trybie metaforycznym jako metonimicznym - tym samym mityzuje „tekst pamięci”. Wczytując się w tekst Kabzińskiej, zauważyć moż­ na, że z zamieszczonych tam fragmentów pamiętników można wysnuć zupełnie odmienne wnioski na temat ich „prawdziwości”, łatwo bowiem dostrzec narracyjny charakter wspomnień. Już fakt szczególnego uprzywi­ lejowania przestrzeni w opowieściach wspomnienio­ wych, zachowywania silnie nacechowanej emocjonal­ nie i semantycznie topografii, obecność wielu detali i fakt, że przestrzeń w ostateczności organizuje wypo­ wiedź, powinny być sygnałem dla etnografa o poten­ cjalnym, semiotycznym charakterze całej opowieści. Jeszcze wyraźniejszym dowodem na semiozę przeszło­ ści, jaka dokonuje się w pamięci, jest konfrontacja tej zapamiętanej topografii z tym, co po latach zastają wracający do stron „dzieciństwa” / „młodości” autorzy wspomnień. Przewija się w ich opowieściach (w przy­ padku pamiętników kresowiaków, które stanowią bazę dla niniejszych rozważań) motyw „wyobcowania”, „po­ czucia obcości”. Zmiana topografii określana bywa ja­ ko zniszczenie, destrukcja [Kabzińska 2000, s. 13-14]. Ale należy to odczytywać w kategoriach destrukcji przestrzeni z opowieści, ze wspomnień, niedosłownie. Przecież ci sami kresowiacy, „urządzając” się na zie­ miach zachodnich dokonali podobnej przebudowy/do­ stosowania (właśnie) przestrzeni, która z kolei jest od­ czytywana przez byłych właścicieli jako destrukcja. Zresztą ci, którzy pozostali na kresach (świadkowie zmian) wcale nie jednoznacznie rysują obraz zmian, jakie się u nich dokonały - najczęściej nie ma tu mo­ wy o totalnej destrukcji i zniszczeniu. Jako narracja pamięć nie jest już koronnym dowo­ dem w sprawie kulturowej przeszłości, lecz przynależy do danych na temat teraźniejszości. „Pamięć nie za­ chowuje przeszłości, lecz dostosowuje ją do obecnie panujących warunków, [...] zawsze zaczyna się od od­ mimesis to tylko jeden z wielu trybów figuratywności; czy więc to odniesienie decyduje o figurze, czy też mo­ że odwrotnie: złudzenie odniesienia jest nie korelatem struktury figury, inaczej mówiąc, już nie wyraźnie i po prostu odniesieniem, lecz czymś bardziej pokrewnym fikcji, która jednak sama może do pewnego stopnia stwarzać odniesienia?”. „Autobiografia to [...] pewna figura odczytywania albo rozumienia, z jaką mniej lub bardziej wyraźnie mamy do czynienia we wszystkich tekstach. Polega ona na połączeniu dwóch podmiotów uwikłanych w proces lektury, w którym zastępując się wzajemnie i odbijając w sobie, określają się one na­ wzajem” [De Man 2000, s. 110]. Niewątpliwie jest więc pamięć typem narracji, a „pomiędzy przedstawiającym światem realnym a światem przedstawionym w utworze przebiega ostra i zasadnicza granica. [... ] nie wolno mylić, jak to wielekroć robiono i robi się niekiedy do dzisiaj, świata przedstawionego ze światem przedstawiającym (błąd naiwnego realizmu), mylić autora-twórcę utworu z autorem-człowiekiem (naiwny biografizm), odtwa­ rzającego i odnawiającego słuchacza-czytelnika róż­ nych (i wielu) epok z biernym słuchaczem-czytelnikiem swojej współczesności (dogmatyzm w rozumie­ niu i ocenie)” [Bachtin 1983, s. 313]. Bez zrozumienia istoty dialogicznego (powiedział­ bym raczej „narracyjnego”) charakteru tekstu pamię­ ci, jawi się ona jako prosta rejestracja, jako dublet rze­ czywistości. Właśnie tak pojmowana staje się podsta­ wowym dowodem na istnienie bądź nieistnienie pew­ nych elementów kultury opisywanych przez etnografa. W monografii Jacka Olędzkiego Murzynowo... czyta­ my: „Zdaję sobie też sprawę z tego, że trudne założenia naukowe ujęć monograficznych sprawniej były rozwią­ zywane przez niektóre dzieła prozatorskie. Autorzy najwartościowszych pozycji literatury nurtu wiejskiego wywodzą się wszak z opisywanych środowisk. W sto­ sunku do wielu studiów etnograficznych czy socjolo­ gicznych stwarza to układ zwiększonej kompetencyjności, wszechstronności, do jakiej prawie nigdy nie dochodzi w pracach naukowych, wreszcie autentycz­ ności - prawdy, wynikającej z posługiwania się kryte­ riami zaczerpniętymi z tej samej rzeczywistości kultu­ ralnej. Stąd też dokonania literackie traktuję jako za­ sób ważnych, inspirujących treści, a jednocześnie jako przestrogę przed uleganiem sztucznej, pretensjonalnej uczoności” [Olędzki 1991, s. 23]. Zdarza się i tak, że struktura opowieści o wspomnieniach wygląda jak ich powielenie, dublet. W tym wypadku na ogół przemy­ cona zostaje także presupozycja dotycząca statusu wspomnienia (tekstu z pamięci) jako „dublera” rzeczy­ wistości: „Miejsca te pozostały w pamięci, utrwalone na niewidocznej, niemożliwej do wywołania kliszy. Nie potrafimy ukazać ich głębi, wielowymiarowości, żadną z dostępnych nam technik. Zawsze będzie brakowało jakiegoś elementu: niektórych postaci, niepowtarzal­ nej atmosfery, zdarzeń, które decydują o stosunku 93 �Marcin Brocki ♦ SEMIOZA PAMIĘCI W ETNOGRAFII K a b z i ń s k a I ., bicia teraźniejszości i biegnie w tył czasu” [Hatsrup 1997, s. 24]. Prawdę mówiąc, znaczna część opracowań etnogra­ ficznych sytuuje pamięć (na ogół w formie autobiogra­ fii lub wspomnień) po stronie etnograficznych danych. Wtedy też etnografowie starają się prześledzić fakt do­ boru określonych treści do konstruowania ważnej hi­ storii z dzisiejszego punktu widzenia dla uczestników danej kultury (tu tak samo ważne stają się treści wyra­ żone w opowieści wspomnieniowej, jak i pominięte [por. np. Robotycki 1996; Shaw 1980, s. 228]). W tekście dotyczącym specyficznej formy pamięci, jaką jest nostalgia, K. Stewart zauważa, że jest ona praktyką kulturową, której formy, znaczenia, efekty zmieniają się wraz z kontekstem - „zależy od pozycji mówiącego w krajobrazie współczesności”. Nostalgia w sytuowaniu „dawniej” w relacji do „teraz” tworzy ra­ mę interpretacyjną dla wyrazu pewnych aspektów płyn­ nego życia społecznego tu i teraz, porządkuje wydarze­ nia z przeszłości tymczasowo i dramatyzuje je jako „rze­ czy, które miały miejsce” czy „które mogły mieć miej­ sce”, jednocześnie oczyszczając, reifikując i miniaturyzując obecny świat społeczny [Stewart 1992, s. 252]. Na tak zarysowanym tle podmiotowość autora tekstu nostalgicznego jest wyolbrzymiona, zatem w pewien sposób wykreowana. Staje się on podmiotem w tekście [por. np. De Man 2000; Mayenowa 2000, s. 302]. We współczesnej antropologii również pamięć ba­ dacza, a co za tym idzie - dowody na to, co „napraw­ dę zachodzi w terenie”, stały się takim samym rodza­ jem danych jak i inne.4 Jednocześnie utraciły swą moc zarówno twierdzenia, że tam, gdzie osobiste doświad­ czenie i pamięć w niewielkim stopniu uczestniczą w konstruowaniu danych, tam otrzymamy lepsze da­ ne, jak i twierdzenia przeciwne, że otrzymamy je tam, gdzie pozwolimy im (doświadczeniu osobistemu i pa­ mięci, również tej tubylczej) w pełni przemówić, prze­ mówić samodzielnie (nie tylko naiwne, ale i błędne). Co, niestety, nie oznacza, że taka praktyka badań zo­ stała współcześnie zarzucona. 2 0 0 0 Przestrzeń-Pam ięć-Tożsam ość, „Literatura Ludowa”, nr 2, s. 3-23 Ł o t m a n J., 1 9 9 9 K ultura i eksplozja, Warszawa. Ł o t m a n J . , U s p i e ń s k i B ., 1977 O sem iotycznym m echan izm ie kultury, [w:] Sem iotyka kultury, E . Janus, R . M ayenow a (red.), W arszawa, s. 1 4 7 -1 7 0 M a y e n o w a R ., 2 0 0 0 P oetyka teoretyczna. Z agadnienia języ k a , W rocław (wyd. 3). O l ę d z k i J ., 1991 M urzynow o. Z naki istnienia i tożsam ości kulturalnej m ieszkań ców w ioski N adw iślań skiej X V III-X X w ., Warszawa. R ob otycki C ., 1 9 9 6 J a k op isa ć społeczn ość lokaln ą —przykład W ojnicza, [w:] W obec kultury. Problem y antropologa, G. E. Karpińska (red.), Łódź, s. 2 3 -3 0 S h a w B ., 1 9 8 0 L ife H istory W riting in A nthropology: a M ethodological Review, „M an kind”, vol. 12, no 3, s. 2 2 6 -2 3 3 S t e w a r t K ., 1992 N ostalgia — A Polemic, [w:] R ereadin g C ultu ral A nthropology, G .E . M arcus (ed.), London, s. 2 5 2 -2 6 6 Przypisy 1 W tym przypadku pam ięć opisuje się na ogół jako elem en t tw o­ rzenia i utrzymywania tożasm ości zbiorowej, a au tonarracje d o­ tyczące przeszłości, jako wizje m oralne wytworzone na bazie płynnej re lacji między autorem , czy raczej podm iotem tekstu pam ięci, a społecznością, z wnętrza której przemawia, na poczu­ ciu wspólnej „tradycji m oraln ej” [Fisher 1986, s. 197]. 2 Coś, co nie jest tekstem (doświadczenie), w łączając się do te k ­ stu (kultury), staje się częścią tego tekstu, a gdy dodatkow o wy­ posażone zostaje w elem enty m etatekstow e (jak w przypadku „tekstu z pam ięci”), wzm acnia się poczucie realn o ści pierwsze­ go tekstu, uwiarygadnia go i reifikuje [por. Ł otm an 1999, s. 1 12]. „Pow tórzenie” przeszłości nie jest zatem je j kopią, lecz złudzeniem kopii. 3 A u tork a m a rację, że przekład w spom nień n a inny język (np. fil­ mu) oznacza redukcję i zniekształcenie, zatem pow inna się zgo­ dzić n a narracyjny ch arakter wszelkiego przekładu. Jed n ak jej opowieść przybiera postać „opowieści nostalgicznej”, która upo­ dabnia się do swojego przedmiotu. Znów mamy tu do czynienia z efektem „podwojenia”, który uprzywilejowuje i uwiarygadnia („argum entuje” na rzecz m im etycznego charakteru) pierwszy (źródłowy) tekst wspomnienia. Bibliografia 4 B a c h t i n M ., Pam ięć badacza i pam ięć badanego na rów ni traktow ane są ja ­ ko m etateksty porządkujące dośw iadczenie, gdzie sposób po­ 1983 Z naczenie czasoprzestrzeni, [w:] B a ch tin . D ialog-Język-Literatu- rządkowania je st pochodną, n ajk rócej m ówiąc, właściwego im ra, Czaplejewicz E ., Kasperski E. (red.), Warszawa. systemu kulturowego. Jak zauważa Fisher [1 9 8 6 , s. 2 3 2 ], autor D e M a n P., „tekstu z pam ięci” jest n arratorem w tekście (figurą), który n a ­ 2 0 0 0 A u tobiog rafia ja k o od -tw arzan ie, [w:] D ekon stru kcja w b a d a ­ kłan ia czytelnika (odbiorcę) do uczestnictw a w procesie wytwa­ niach literackich, R . Nycz (red.), Gdańsk. rzania znaczeń. F i s h e r M ., 1 9 8 6 Ethnicity a n d the P ost-M odern A rts o f M em ory, [w:] Writing C ulture. T h e Poetics an d Politics o f E thnography, J. Clifford, G .E . M ar­ cus (ed.), Berkeley, s. 1 9 4 -2 3 3 H a s t r u p K ., 1997 Przedstaw ianie przeszłości. U w agi n a tem at m itu i historii, „K on­ teksty. Polska Sztuka Ludow a”, nr 1-2, s. 2 2 -2 8 94 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d634cc4071b1d6dfcba5b003394cfc9a.pdf 99b9360c477b1918923dc0d7abf64d76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3482 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3264 Title A name given to the resource Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg — Mulkiewicz POSTAĆ ŻYDA W POLSKIEJ RZEŹBIE LUDOWEJ I I . 1. U l k ł o d o w y z głową Żyda, Jazowsko, woj. n o w o s ą d e c k i e (obecnie wł. Muz. Etnograf. Kraków). Jak wskazuje t y t u ł , tematem tego a r t y k u ł u jest recepcja postaci Ż y d a w ś w i a d o m o ś c i ludowych r z e ź ­ biarzy. Zagadnienie to w i ą ż e się oczywiście ze złożoną problematyką stereotypu „obcego" w społeczności 0 z r ó ż n i c o w a n y m s k ł a d z i e etnicznym. Jest przyczyn­ kiem do tego zagadnienia i t e n fakt zwalnia mnie od konieczności analizowania przyczyn, jakie w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o w a n i e s i ę stereotypu Ż y d a w kulturze ludo­ wej *. G w o l i prawdzie dodajmy, że n a l e ż a ł o b y nawet mówić nie o jednym, a o k i l k u stereotypach funkcjo­ nujących w r ó ż n y m czasie, w r ó ż n y c h grupach spo­ łecznych. R e a l i z u j ą s i ę one inaczej w tekstach pieśni 1 przysłów, inaczej w zwyczajach i o b r z ę d a c h i jeszcze inaczej w rzeźbie. O stereotypie Ż y d a w folklorze ust­ nym p i s a ł a m niedawno na ł a m a c h „ L i t e r a t u r y L u d o ­ wej" , p o s t a ć Ż y d a w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h (he­ rodach), zapustnych etc. omawiana b y ł a niejednokrot­ nie w pracach o folklorze o b r z ę d o w y m i widowisko­ w y m . W y o b r a ż e n i e Ż y d a p e ł n i w nich r o l ę w y z n a ­ czoną przez scenariusz i r o l i tej p o d p o r z ą d k o w a n y jest zarówno w y g l ą d postaci, j a k i j e j zachowanie. Nato­ miast w rzeźbie t w ó r c a ma znacznie w i ę k s z e m o ż l i ­ wości samodzielnego k s z t a ł t o w a n i a koncepcji postaci. Nawet wtedy, gdy temat jest m u podpowiedziany, nie narzuca m u (jak w obrzędzie) d y r e k t y w co do sposobu jego realizacji. Rzeźba daje t e ż n i e p o r ó w n a n i e w i ę k s z ą możliwość indywidualizacji postaci n i ż zabawka, w k t ó r e j celem w y k o n a w c y było osiągnięcie przy m i n i ­ m a l n y m w k ł a d z i e pracy maksymalnego efektu komicz­ nego, zwłaszcza przy w y k o r z y s t a n i u możliwości rucho­ wych. 2 8 O m a w i a j ą c p o s t a ć Ż y d a w rzeźbie ograniczamy pole naszych z a i n t e r e s o w a ń do stosunkowo k r ó t k i e g o okresu. Tradycyjna rzeźba przeznaczona dla ś r o d o w i s ­ ka chłopskiego m i a ł a bowiem niemal w y ł ą c z n i e cha­ rakter k u l t o w y , a pierwsze p r z y k ł a d y wprowadzenia t e m a t y k i ś w i e c k i e j , rodzajowej, historycznej, fantas­ tycznej, p o j a w i a j ą się dopiero w latach trzydziestych. W y j ą t e k s t a n o w i ł y f i g u r k i j a s e ł k o w e (szopkowe) o k t ó ­ r y c h jednak nie piszę, p o n i e w a ż podobnie j a k w ob­ r z ę d a c h — m i a ł y u s t a l o n ą rolę, a co za t y m idzie s t y p i z o w a n ą f o r m ę ujęcia. D r u g i m w y j ą t k i e m , k t ó r y j u ż wchodzi w zakres tematyczny tego a r t y k u ł u są ule figuralne, o k r e ś l a n e przez Tadeusza Seweryna m i n nem ludowej r z e ź b y m o n u m e n t a l n e j . P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a znanego m i m a t e r i a ł u c h c i a ł a b y m podjąć p r ó b ę odpowiedzi na istotne pyta­ nia: 1 jakie pobudki k i e r o w a ł y r z e ź b i a r z a m i przy wyborze tematu Ż y d a ; 2 jakie elementy i cechy dawnej społeczności ż y d o w s ­ kiej (a w i ę c i postaci Żyda) pozostały w pamięci r z e ź b i a r z y i z n a l a z ł y w y r a z w i c h pracach. Zacznijmy od wspomnianych j u ż u l i figuralnych, w nich bowiem n a j w c z e ś n i e j (bo jeszcze zapewne w I I połowie X V I I I w.) -pojawiła się tematyka świecka, r o ­ dzajowa '— a m . i n . p o s t a ć Ż y d a . Najbardziej znana jest p o s t a ć chasyda, skupionego nad t r z y m a n ą w dło­ niach k s i ą ż k ą (ił. 10). Pochodzi ona z Zabierzowa, a znajduje się obecnie w zbiorach i ekspozycji Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzeźbiona w jednym klocu p o s t a ć n a l e ż y do mistrzowskich osiągnięć p o l 4 5 6 219 �7 skiej rzeźby l u d o w e j . Poza t y m ulem nie z a c h o w a ł y się inne p r z y k ł a d y całych postaci Żyda. Czy i s t n i a ł y ? Być może, ale trudno sobie w y o b r a z i ć , aby m o g ł y p r z e t r w a ć okres okupacji, eksterminacji Ż y d ó w , pro­ gramowego antysemityzmu, podobnie j a k inne „poli­ tycznie neutralne" f i g u r y p r z e d s t a w i a j ą c e zakonnika, niedźwiedzia, narzeczonych, T u r k a , szlachcica. Zacho­ w a ł o się natomiast k i l k a (jeśli nie k i l k a n a ś c i e ) d u ż y c h , t r o c h ę groteskowych przez przerysowanie r y s ó w , głów Ż y d ó w w kapeluszach ( i l . 1). G ł o w y te umieszczano na ulach k ł o d o w y c h . Pochodziły wszystkie z p o ł u d n i o ­ wej i p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części k r a j u . Znamy też dwie p ł a s k o r z e ź b i o n e głowy Ż y d ó w umieszczone na u l u skrzynkowym z Bobrowej. O p e r u j ą c tak s k ą p y m m a t e r i a ł e m , a do tego ano­ nimowym, pozbawionym wszelkich komentarzy, czy to ustnych czy pisanych, trudno jest o d p o w i e d z i e ć na pierwsze z postawionych p y t a ń . Seweryn, r o z p a t r u j ą c m a g i c z n ą rolę rzeźb, ustawionych w pasiekach s k ł o n ­ ny b y ł w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e t ł u m a c z y ć w y b ó r postaci Żyda. M i a ł a ona — w m y ś l takiej interpre­ tacji — z a p e w n i ć pasiece dostatek , Żyd uchodził bo­ wiem w n i e k t ó r y c h okolicach za synonim bogactwa. M o t y w a c j ę t a k ą p o t w i e r d z a ł o b y m.in. znane p r z y s ł o ­ wie: „Gdzie są żydki, t a m s ą d y d k i " ' , j a k też i po­ wiązanie w obrzędach dorocznych postaci Żyda z funkcją w e g e t a t y w n ą . Oczywiście m o ż l i w e były również inne uzasadnienia, w pasiekach stawiano f i ­ gury i n t r y g u j ą c e s w ą o d m i e n n o ś c i ą , a nawet egzotyką. Miały przecież działać na w y o b r a ź n i ę okolicznych mieszkańców, ś w i a d c z y ć o fantazji właściciela. Ż y d w y w o ł y w a ł zapewne w ś r ó d p r z y g l ą d a j ą c y c h się pasie­ ce podobne w r a ż e n i e jak postacie Adama i Ewy, T u r k a czy Zagłoby. Po I I wojnie postać Ż y d a pojawia się parokrotnie w ulach figuralnych, ale j u ż na prawach r e l i k t u , na­ ś l a d o w n i c t w a starych u l i . Nigdy nie służyły i nie m i a ł y służyć swej podstawowej f u n k c j i — ula, sta­ nowiąc jedynie przedmiot p o ż ą d a n y ze w z g l ę d u na swe walory estetyczne (ule H e n r y k a Wierzchowskiego z Zawidza, sprzedawane w Cepelii) i poznawcze (np. w ekspozycji Muzeum Wsi w Radomiu, Muzeum Pszczelarstwa w S w a r z ę d z u ) . 8 ł 0 W ludowej rzeźbie figuralnej po ostatniej wojnie p o s t a ć Ż y d a pojawia się stosunkowo często. Nie na­ w i ą z u j e jednak do w z o r ó w dawnych, z okresu d w u ­ dziestolecia. Stereotyp Ż y d a , w y s t ę p u j ą c y w innych dziedzinach ludowej twórczości (zwłaszcza w folklo­ rze), w r z e ź b i e nie m ó g ł się u k s z t a ł t o w a ć i u t r w a l i ć , z tej prostej przyczyny, że r z e ź b a ta, j a k j u ż o t y m b y ł a mowa, aż do I I w o j n y służyła niemal wyłącznie celom k u l t o w y m . P o s t a ć Ż y d a pojawia się w i ę c w niej dopiero wtedy, gdy p r z e s t a ł a istnieć społeczność ży­ dowska a ź r ó d ł e m wiedzy o niej s t a ł a się pamięć, a nie b e z p o ś r e d n i a obserwacja. Wzorce postaci stają się historyczne, wraz z c a ł y m balastem tego zjawiska — j a k idealizacja przeszłości, z a p a m i ę t y w a n i e poje­ dynczych, najbardziej charakterystycznych cech, a za­ cieranie się innych. Ta w ł a ś c i w o ś ć przybiera z biegiem lat na sile. Ponadto, o czym będzie jeszcze mowa, t r a ­ gedia okupacji p o z o s t a w i ł a w m e n t a l n o ś c i n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w t r w a ł y ślad, widoczny r ó w n i e ż w wyborze t e m a t y k i r z e ź b i w sposobie ich ujęcia. Wiąże się to ze s p r a w ą motywacji, przemianami, jakie zaszły w f u n k c j i rzeźby ludowej. Ogólnie i s k r ó ­ towo m o ż n a powiedzieć, że z c h w i l ą gdy przestano rzeźbić dla społeczności wiejskiej przedmioty k u l t u , za­ s a d n i c z ą r o l ę w twórczości zaczęły o d g r y w a ć d w a mo­ t y w y : c h ę ć rzeźbienia, a w n i e k t ó r y c h przypadkach w r ę c z potrzeba wypowiedzenia m y ś l i i odczuć, oraz z a m ó w i e n i a ze strony nowego, nie — wiejskiego odbiorcy. Z a m ó w i e n i e , czasem f o r m u ł o w a n e b e z p o ś r e d ­ nio (z s u g e s t i ą tematu), częściej p o ś r e d n i o — pod w p ł y w e m obserwowania co r o b i ą i n n i , co jest nagra­ dzane, co się podoba nabywcom, co zyskuje przychyl­ ne oceny komisji w Cepelii, j u r y k o n k u r s ó w etc. Tak w i ę c obok przyczyn emocjonalnych, k t ó r e s p r a w i a j ą , iż n i e k t ó r z y t w ó r c y p o d e j m u j ą temat ż y d o w s k i , istnieją i m o t y w y n a t u r y komercyjnej, k t ó r y c h rola wydatnie zwiększa się w k o ń c u lat sześćdziesiątych. Powtarza­ jące się z a m ó w i e n i a na „ ż y d ó w " , zainteresowanie t y m tematem, z a r ó w n o poszczególnych zbieraczy sztuki l u ­ dowej j a k t e ż instytucji handlowych (zwłaszcza B H Z „Desa") p o b u d z i ł o i u k i e r u n k o w a ł o i n w e n c j ę rzeźbia­ rzy. Oczywiście w y o b r a ż e n i e Ż y d a ulega w ó w c z a s k o n wencjonalizacji, podczas gdy w przypadku twórczości I I . 2. Żyd, drewno polichr., w y k . M a r i a n Adamski, Sobiska, w o j . siedleckie. I I . 3. M o d l ą c y się chasyd, drew­ no, w y k . H e n r y k Wierzchowski, Zawidz Kościelny, w o j . sierpeckie. I I . 4. Żyd polski, drewno polichr., w y k . Jan M a l i k , Rybna, w o j . krakowskie. 220 �wychodzącej z motywacji w e w n ę t r z n y c h sposób przed­ stawienia tematu jest znacznie bardziej zróżnicowany, nawet wtedy, gdy rzeźbiarz stawia sobie za cel jedy­ nie utrwalenie pamięci świata, k t ó r y tak nagle i t r a ­ gicznie zginął. Chęć utrwalenia wartości historycznych, tego co już nie istnieje, d o m i n o w a ł a w twórczości Ignacego K a raińskiego z Oraczewa koło Ł ę c z y c y . D z i w n y m zbie­ giem okoliczności jedna z pierwszych jego r z e ź b przed­ stawiająca w ę d r o w n e g o handlarza ż y d o w s k i e g o t r a f i ł a do witryny sklepu Cepelii w N o w y m Jorku, gdzie zobaczył ją i kupił były mieszkaniec Łęczycy. Ude­ rzony trafnym ujęciem postaci n a p i s a ł list do r z e ź b i a ­ rza, dziękując mu za wykonanie rzeźby, k t ó r a przypo­ mniała mu w ł a s n e dzieciństwo i nie istniejący już, zniszczony przez w o j n ę świat, w k t ó r y m w z r a s t a ł * . Wiadomość, że dzieła jego d o c i e r a j ą a ż za ocean i tam spotykają się z odzewem, p o r u s z y ł a niezwykle K a mińskiego i przekonała go o słuszności w y b r a n e j drogi. Stała się także impulsem i n s p i r u j ą c y m powstanie ca­ łej serii postaci Ż y d ó w w t r a d y c y j n y c h strojach, k t ó r e autor zapamiętał z lat swojej młodości. T ę s a m ą mo­ tywację, posuniętą jeszcze dalej aż do potrzeby portre­ towania znanych a n i e ż y j ą c y c h j u ż osób, w i d z i m y w twórczości innych r z e ź b i a r z y . N a l e ż y do nich Józef P i ­ łat, który rzeźbi miejscowy Sklepik ż y d o w s k i w Dębs­ kiej Woli (il. 9) i ustawia w n i m znane sobie posta­ cie kupca, jego córki i zięcia, k t ó r y c h nawet nazywa po imieniu. R ó w n i e ż S t a n i s ł a w Ciszek z O s t o j o w i , rzeźbiąc postać kupca Feldmana ( i l . 6), obdarza go znanymi sobie autentycznymi c e c h a m i . C h ę ć uwiecz­ nienia z a p a m i ę t a n e j , o d r ę b n e j z u p e ł n i e k u l t u r y ż y ­ dowskiej, spotykamy u w i e l u r z e ź b i a r z y i niemal wszyscy z nich n a w i ą z u j ą do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Jedynie W a c ł a w C z e r w i ń s k i ze Swinicy, r z e ź b i ą c posta­ cie Żydów, zwraca się k u latom z a g ł a d y tej społecz­ ności. Prace jego p r z e d s t a w i a j ą Ż y d ó w w tradycyj­ nych ubiorach, t a k i c h jakie z a p a m i ę t a ł sprzed wojny, ale komentarz s ł o w n y artysty n a w i ą z u j e najczęściej do późniejszego okresu. P o k a z u j ą c r z e ź b ę p r z e d s t a w i a j ą c ą mężczyznę o skupionym wyrazie twarzy, m ó w i ł : „... on jest taki p o w a ż n y , bo wie, że go z a m k n ą do getta". Inną rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą p a r ę starszych, s p o g l ą d a ­ 11 l ls j ą c y c h na siebie osób, o p a t r z y ł komentarzem „To jest Ż y d i Ż y d ó w k a , oni się żegnają bo w gettcie zostaną rozdzieleni i pewno się j u ż nigdy nie z o b a c z ą " . Sce­ ny przedstawione przez C z e r w i ń s k i e g o odnoszą się więc tematycznie do okresu okupacji, chociaż ikonograficz­ nie r z e ź b y n a w i ą z u j ą do okresu wcześniejszego. Stano­ w i ą one i l u s t r a c j ę t y p o w y c h m i e s z k a ń c ó w biednych dzielnic przedwojennej Łodzi, w ich tradycyjnych stro­ jach i r z e ź b i a r z nie dodaje do nich r e k w i z y t ó w zwią­ zanych z życiem Ż y d ó w w czasie okupacji (np. żółtej gwiazdy Dawida na plecach). C z e r w i ń s k i na pewno z n a ł te r e k w i z y t y i b y ł y one na tyle wyraziste, że m u s i a ł je z a p a m i ę t a ć , p o n i e w a ż jednak u z n a w a ł je za przejściowe, p o m i j a ł je w swoich rzeźbach. T w o r z y ł r ó w n i e ż prace, w k t ó r y c h p r z e d s t a w i a ł sceny z okresu eksterminacji Ż y d ó w , np. dramatyczny w wyrazie ostatni p o ż e g n a l n y uścisk z c ó r k ą ( i l . 8). W szerokim wachlarzu t e m a t y k i świeckiej, a ściś­ lej historycznej, postać Ż y d a zajmuje szczególną po­ zycję przede wszystkim dlatego, że konkretny charak­ ter z a p a m i ę t a n e g o wzorca p o d s u w a ł artystom r o z w i ą ­ zania ikonograficzne. Rzadziej spotykamy wspomniane w y ż e j łączenie rzeźbionej postaci Ż y d a z konkretnym, znanym osobiście r z e ź b i a r z o w i człowiekiem. Najczęś­ ciej artysta l u d o w y stara się p r z e d s t a w i ć nie istnie­ jący już ś w i a t w całej o d m i e n n o ś c i i b a r w n o ś c i jego k u l t u r y . Jest rzeczą oczywistą, że poszczególni autorzy t w o r z ą r z e ź b y o cechach charakterystycznych dla swo­ jej twórczości. Nas interesuje t u przede wszystkim o d p o w i e d ź na pytanie, jakie cechy charakteryzujące Ż y d ó w z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i rzeźbiarzy, k t ó r e z nich w y d a ł y się i m najistotniejsze, a najczęściej pod­ k r e ś l a n e s k ł a d a j ą się na współcześnie funkcjonujący stereotyp postaci Ż y d a . W stosunkowo bogatym materiale b ę d ą c y m do na­ szej dyspozycji, uderza przede wszystkim to, że za­ c h o w a ł się w p a m i ę c i t w ó r c ó w zespół cech antropolo­ gicznych, charakterystycznych dla ludności semickiej. T w ó r c y ludowi, nie p o s ł u g u j ą c się bynajmniej u j ę ­ ciami o charakterze k a r y k a t u r a l n y m , niemal zawsze p o d k r e ś l a j ą d u ż y nos, duże, czasami odstające uszy i wyraziste oczy postaci. Rysy twarzy Żydów zazna­ czone są zawsze w y r a ź n i e , a niekiedy, np. u Wiktora u II. 5. W ę d r o w n y handlarz, glina wypalana, w y k . K l a r a Prillowa. Kcynia, w o j . bydgoskie. 11. b'. Żyd, drewno polichr., w y k . S t a n i s ł a w Ciszek, Ostojów, w o j . kieleckie. I I . 7. Karczmarz, drewno, w y k . W ł a d y s ł a w Naumiuk, Bielsk Pódl., w o j . białostockie. 221 �sztuki ludowej, ale j u ż nie jako zabawki, lecz jako r z e ź b k i p e ł n i ą c e przede wszystkim funkcje estetyczna. K a r y k a t u r a l n e ujęcie t w a r z y Ż y d a w y s t ę p u j e r ó w ­ nież w d a w n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h maskach o b r z ę d o ­ wych. W i ą ż e się to z i c h f u n k c j ą , z ustawieniem pos­ taci Ż y d a w w i d o w i s k u . Kontynuacja t r a d y c y j n y c h f o r m twórczości sprzyja w y t w a r z a n i u się s c h e m a t ó w , k t ó r e w trakcie powielania p r z y j m u j ą p r z e w a ż n i e for­ m ę s t e r e o t y p o w ą , a niekiedy w r ę c z karykaturalną. W p ł y w a ł na to, np. w zabawce, fakt iż stereotyp t a k i k s z t a ł t o w a ł się przed w o j n ą na wzorach antysemic­ k i c h p u b l i k a c j i . Natomiast w powojennej rzeźbie pod­ jęcie t e m a t y k i ż y d o w s k i e j n a s t ą p i ł o w okresie, kiedy wzory takie nie b y ł y j u ż znane, a w k a ż d y m razie u t r a c i ł y siłę perswazji. T w ó r c y o d w o ł u j ą się do w ł a s ­ nych d o ś w i a d c z e ń , do z a p a m i ę t a n y c h sytuacji, do zna­ nych sobie k o n k r e t ó w . Rzeźby w s p ó ł c z e s n e m ó w i ą więc przede wszystkim o t y m , co z a c h o w a ł o się w p a m i ę c i t w ó r c ó w , a na sposób interpretacji postaci Ż y d a r z u ­ tuje obecny stosunek emocjonalny do tego tematu. Dlatego też w e w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h nie w y s t ę p u j ą takie elementy dawnego stereotypu j a k np. garb. A przecież w o b r z ę d a c h ludowych, zwłaszcza w daw­ n y m weselu, p o s t a ć garbatego Ż y d a p o j a w i a ł a się bar­ dzo c z ę s t o , a do ustalonego r y t u a ł u n a l e ż a ł o w y ­ ś m i e w a n i e garbu i bicie po n i m . R ó w n i e ż nie wszystkie elementy s t r o j u w y s t ę p u j ą we w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h . Z a c h o w a ł się najlepiej za­ pewne u t r w a l o n y w p a m i ę c i s t r ó j codzienny, charakte­ rystyczna d ł u g a kapota i o b o w i ą z u j ą c e nakrycie głowy. S t r ó j przedstawiony w znanych m i pracach nie ma jednolitego charakteru, co t ł u m a c z y się t y m , że od­ zwierciedla on r ó ż n e odmiany noszonego w Polsce ubioru chasydzkiego. Bardzo rzadko w y s t ę p u j e strój o d ś w i ę t n y , na pewno przecież znany r z e ź b i a r z o m . S ą ­ dzę, że w y n i k a to z chęci przedstawienia Ż y d a w jego t y p o w y m odzieniu, t y p o w y m zachowaniu. Tak np. zu­ p e ł n i e nie spotyka się w y o b r a ż e ń Ż y d ó w w strojach m o d l i t e w n y c h (tzw. t a ł e s a c h czy filakteriach) choć o w i ­ nięci w duże, b i a ł e szale mężczyźni, zgromadzeni w p i ą ­ tek czy sobotę rano w o k ó ł miejscowej synagogi, t w o ­ r z y l i charakterystyczny obraz dla m a ł y c h miasteczek (zwłaszcza na terenie Małopolski). S t r ó j t a k i w y s t ę p u j e natomiast w zabawce emausowej. M o ż n a więc powie­ dzieć, że powojenni r z e ź b i a r z e , p r z y w o ł u j ą c dla w s p ó ł ­ czesnych wizerunek dawnego, ortodoksyjnego Żyda, p o s ł u g i w a l i się a t r y b u t a m i Charakterystycznymi a za­ razem t y p o w y m i , p o m i j a j ą c szczegóły czy ujęcia mo­ gące w y w o ł a ć efekt komiczny, d y s k r y m i n u j ą c y . Nato­ miast w zabawce p r z e c h o w a ł się d a w n y schemat pos­ taci m o d l ą c e g o się Ż y d a , j u ż nie n a l e ż ą c y do w s p ó ł ­ cześnie przedstawianego stereotypu. 16 I I . 8. Ostatni pożegnalny uścisk z córką, drewno polichr., wys. 20 cm. W y k . W a c ł a w C z e r w i ń s k i , Ś w i n i c a , w o j . łódzkie. Ć w i e r z y k a z Myślenic są owe rysy nawet nieco prze­ rysowane co wzmaga ekspresyjny wyraz, nie przecho­ dząc jednak w ujęcie groteskowe czy k a r y k a t u r a l n e . Z k a r y k a t u r a l n y m ujęciem twarzy s p o t k a ł a m się je­ dynie dwukrotnie, raz b y ł a to rzeźba z okresu m i ę ­ dzywojennego, drugi raz w s p ó ł c z e s n a figura w y k o n a ­ na przez L u d w i k a Kubaszczyka z Istebnej . W obu przypadkach mamy do czynienia ze z b l i ż o n y m po­ dejściem do tematu, p o d k r e ś l e n i e m dużego nosa, w y ­ ł u p i a s t y c h oczu, w p ó ł o t w a r t y c h ust opatrzonych jed­ n y m t y l k o zębem. Wzorce tego rodzaju k r ą ż y ł y z w ł a s z ­ cza w prasie antysemickiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o i t a m zapewne n a l e ż a ł o b y s z u k a ć p i e r w o w z o r ó w t a k i c h ujęć. W zdecydowanej większości r z e ź b w y s t ę p u j ą t a k ­ że charakterystyczne a t r y b u t y dawnych „ c h a ł a t o w y c h " Żydów, oczywiście m ę ż c z y z n (bo rzeźbiono w zasadzie tylko ich postacie) — j a k np. broda i pejsy, a t a k ż e charakterystyczne elementy u b i o r u — j a r m u ł k a czy chałat. O ile jednak granica k a r y k a t u r y nie zostaje w rzeźbie przekroczona, to inaczej się dzieje w zabaw­ kach p r z e d s t a w i a j ą c y c h Ż y d ó w . F i g u r k i takie, z w ł a s z ­ cza m a j ą c e śmieszyć widza (np. Ż y d u c i e k a j ą c y przed pieskiem, muzykant t r z ę s ą c y głową, Ż y d k i w a j ą c y się podczas modlitwy) cechuje często k a r y k a t u r a l n e po­ traktowanie r y s ó w twarzy. Jeszcze w ostatnich latach m o ż n a było s p o t k a ć takie f i g u r k i na o d p u ś c i e emausow y m w Krakowie, kupowane c h ę t n i e przez zbieraczy 15 222 Analizowany m a t e r i a ł pozwala o d p o w i e d z i e ć nie t y l k o na pytanie, j a k w y g l ą d a Ż y d zachowany w pa­ mięci l u d o w y c h t w ó r c ó w , ale t a k ż e k i m on jest. Wśród r z e ź b w y r ó ż n i a j ą się dwa najbardziej rozpowszechnione ujęcia ikonograficzne: w ę d r o w n y handlarz i mężczyzna z księgą. Pierwszy z nich stanowi synonim ż y d o w s k i e ­ go zawodu; często spotykane w i z e r u n k i wędrownych handlarzy u k a z u j ą n a m zawsze p o s t a ć z w o r k i e m na plecach, p r z e w a ż n i e z l a s k ą , k t ó r a m i a ł a p o m a g a ć w drodze i c h r o n i ć przed w i e j s k i m i psami (11. 5). Rzeźby te u j ę t e są w k o n w e n c j i charakterystycznej dla posz­ czególnych a u t o r ó w . Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e t u p o s t a ć m ę ż c z y z n y wykonana w glinie przez K l a r ę P r i l l o w ą z K c y n i ( i l . 5). F i g u r k a ta, r z e ź b i o n a w sposób t y p o w y dla P r i l l o w e j p e ł n a jest w y r a z u . Widoczne na t w a r z y z n u ż e n i e i u d r ę k a , w p o ł ą c z e n i u z i n n y m i ele­ m e n t a m i c h a r a k t e r y s t y k i postaci nie p o z o s t a w i a j ą w ą t ­ pliwości, że m a m y przed sobą z m ę c z o n ą postać w ę d - �rowca, obarczonego ciężkim workiem. Z kolei M a r i a n Adamski z Sobisk pokazuje handlarza, chodzącego po wsiach i skupującego d r ó b (il. 2). Do w ł a s n e j p a m i ę c i odwołuje się też Józef Piłat (il. 10). Przedstawia on sklepik żydowski, ale z pustymi p ó ł k a m i , ogołoconymi z jakiegokolwiek towaru. Autor chciał w ten sposób podkreślić nędzę tego rodzaju instytucji wiejskich. Ułożone na półkach książki napewno nie były przed­ miotem handlu na wsi, lecz n a w i ą z u j ą do innego ste­ reotypu Żyda — o czym będzie jeszcze mowa. W rzeźbie ludowej, poza w y o b r a ż e n i a m i sklepika­ rzy, a przede wszystkim w ę d r o w n y c h handlarzy, dość często spotykamy postać żydowskiego muzykanta, względnie grupy m u z y k a n t ó w tzw. k l e z m e r ó w , w y s t ę ­ pujących często na wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h uroczystościach. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j ą muzy­ kanci Adama Zegadły z K r z y ż k i k. Kielc, k t ó r z y w g słów rzeźbiarza p r z e d s t a w i a j ą k o n k r e t n ą g r u p ę z Bo­ dzentyna, a poza t y m harmonista Józefa P i ł a t a . Raz jedynie natrafiłam na reprezentanta ż y d o w s k i e j inte­ ligencji — w rzeźbie Jana M a l i k a z Rybnej, k t ó r y opatrzył ją tytułem Zyd polski; przedstawia ona ma­ łomiasteczkowego inteligenta ubranego w surdut, z go­ łą głową, w r ę k u trzyma on c h a r a k t e r y s t y c z n ą t o r b ę , wskazującą na to, że pierwowzorem postaci był za­ pewne miejscowy lekarz (il. 4). Na tym kończy się wachlarz z a w o d ó w przedstawio­ nych w zbadanym materiale. Ciekawe, że nie spoty­ kamy wśród przedstawionych postaci tak licznej i zróż­ nicowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w , m i e s z k a j ą c y c h z w ł a s z ­ cza w małych miasteczkach i ś w i a d c z ą c y c h rozliczne U. 9. Sklepik żydowski, usługi dla okolicznej ludności polskiej. Nie w y s t ę p u j e też postać k a r c z m a r z a . Jest to fakt godny zastano­ wienia, bowiem karczmarz n a l e ż a ł do postaci szczegól­ nie eksponowanych, przy czym z r e g u ł y był n i m Żyd. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w w i e l u miejsco­ w o ś c i a c h karczmy i szynki z n a j d o w a ł y się w r ę k a c h ż y d o w s k i c h . Argument, że „żydzi rozpijają w i e ś " na­ leżał do czołowych h a s e ł antysemickich, powtarzany w r ó ż n y c h k r ę g a c h społeczeństwa. Ż y d — karczmarz w y s t ę p u j e natomiast bardzo często w folklorze słow­ n y m ; np. powiedzenie „ w i d z i a ł się z Abramkiem", oznacza człowieka p i j a n e g o . Żyd w w i e l u tekstach jest p r z y c z y n ą nieszczęść rodzinnych, gdyż jemu od­ nosi gospodarz przeznaczone dla domu zboże. Czasem jest on bohaterem w i e l u zabawnych scen, ś w i a d k i e m s p ę d z a n y c h w karczmie w e s o ł y c h c h w i l . Dlaczego więc nie spotykamy postaci karczmarza w rzeźbie? Sądzę, że da się to objaśnić t y m , iż w pierwszych latach po wyzwoleniu, gdy t w ó r c y l u d o w i podejmowali w swych pracach k r y t y k ę poprzedniego okresu i , zda­ w a ł o b y się, w ą t e k wyzysku chłopa przez karczmarza b y ł j a k najbardziej na miejscu, z r ó ż n y c h p o w o d ó w pomijano p o s t a ć Żyda, zwłaszcza w ujęciu krytycz­ n y m (m.in. ze w z g l ę d u na ż y w ą jeszcze p a m i ę ć t r a ­ gedii tego narodu w czasach okupacji). Natomiast w l a ­ tach sześćdziesiątych i później t w ó r c y ludowi, m a j ą c na uwadze p a m i ą t k a r s k i charakter w y t w a r z a n y c h rzeźb i ich funkcje wspomnieniowe, u n i k a l i drastycznych te­ matów. W ę d r o w n y handlarz, klezmer i lekarz — to przy­ k ł a d y z a w o d ó w ż y d o w s k i c h , k t ó r e nastawione były na drewno polichr., w y k . Wola, w o j . kieleckie. n 18 1 9 Józef Piłat, Dębska 223 �224 �świadczenie usług ludności nieżydowskiej i miały z nią częste kontakty o charakterze osobistym. Nato­ miast postać Żyda z książką jest n i e w ą t p l i w i e ste­ reotypem związanym z w e w n ę t r z n y m życiem społecz­ ności żydowskiej. Powszechna znajomość „ d z i w n e g o " , innego alfabetu, poświęcanie j u ż od wczesnego dzie­ ciństwa wielu godzin na studiowanie k s i ą g religijnych, wytworzyły wśród ludności wiejskiej stereotyp Ż y d a „uczonego", biegłego w tajemniczej, n i e d o s t ę p n e j dla nie — żydów w i e d z y . Toteż k s i ę g a jako a t r y b u t Żyda pojawia się już w najstarszej ze znanych nam rzeźb, przedstawiającej modlącego się chasyda (ił. 10). Motyw książki powraca często, jako księga, k t ó r ą czy­ tają czy niosą (do synagogi?) z a r ó w n o starsi j a k i zu­ pełnie młodzi mężczyźni ( i l . 3). R ó w n i e ż scena ze „sklepiku" Józefa P i ł a t a ( i l . 9) potwierdza w a ż n o ś ć tego atrybutu, który nie t y l k o z n a l a z ł się na p ó ł k a c h sklepowych, ale widać go t a k ż e w r ę k u m ł o d e g o zię­ cia właściciela sklepiku. B y ć m o ż e s t a n o w i ł o to od­ bicie często spotykanej w t r a d y c y j n y c h rodzinach ż y ­ dowskich sytuacji, kiedy m ł o d y m ą ż o d d a w a ł się stu­ diom, utrzymywany przez p r a c u j ą c ą żonę, l u b jej ro­ dzinę. Wątek Żyda czytającego księgę jest tak cha­ rakterystyczny, że m o ż n a go w y o d r ę b n i ć spośród po­ zostałych ujęć, w y s t ę p u j e on r ó w n i e ż w r z e ź b a c h w glinie oraz w tradycyjnej emausowej zabawce. Pier­ wowzorem tego w ą t k u w rzeźbie m ó g ł b y ć wspomnia­ ny już parokrotnie u l k ł o d o w y p r z e d s t a w i a j ą c y sku­ pionego nad k s i ą ż k ą chasyda . T u ł ó w postaci stanowi obłą bryłę, z zaznaczonymi jedynie r ę k o m a i Księgą, cała uwaga r z e ź b i a r z a skupiona została na interpretacji głowy. Rysy twarzy starego c z ł o w i e k a wykonane są starannie, ale mimo to r z e ź b a nie ma charakteru por­ tretowego. U w a g ę zwraca d ł u g a broda, pejsy i t r a d y ­ cyjna j a r m u ł k a . T c h n ą c y spokojem i skupieniem w y ­ raz twarzy nie pozostawia ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że ma­ my prze/*-sobą starca zatopionego w m o d l i t e w n y m czy­ taniu. ^ ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ę tego ujęcia spotyka­ my w Kilku współcześnie w y k o n a n y c h r z e ź b a c h (np. il. 3). Od ula-chasyda r z e ź b a H e n r y k a Wierzchow­ skiego różni się jedynie t y m , że księga, k t ó r ą trzyma w r ę k u Żyd, opuszczona jest k u dołowi, co praktycz­ nie uniemożliwia jej czytanie. Wszystkie t u wspomniane figurki m a j ą a t r y b u t y charakterystyczne dla postaci Żyda: długie brody, opuszczone w dół w ą s y , włosy, które o p a d a j ą c na ramiona z a s ł a n i a j ą pejsy, na gło­ wach j a r m u ł k i . B r y ł o w a t e ujęcie sylwetek nadaje i m monumentalny charakter i zbliża do p i e r w o w z o r u m o d ­ lącego się chasyda. A l e mimo to istnieje zasadnicza różnica p o m i ę d z y pierwowzorem a jego k o n t y n u a c j ą . W większości rzeźb w s p ó ł c z e s n y c h brak jest se­ mickich r y s ó w t w a r z y i jedynie o k r e ś l e n i e t y c h r z e ź b przez ich t w ó r c ó w , jako „ p r z e d s t a w i a j ą c e ż y d ó w " upo­ ważnia nas do i d e n t y f i k o w a n i a ich z o m a w i a n y m ste­ reotypem. M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że znajomość je­ dynie a t r y b u t ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Żyda, przy s ł a ­ bej orientacji w t y m , j a k ten Ż y d w y g l ą d a ł , u n i e m o ż ­ liwiła artystom p e ł n e w y w i ą z a n i e się z zadania. 20 21 s Reasumując nasze r o z w a ż a n i a n a l e ż y rozpatrzyć interesujące nas zagadnienie w d w u podstawowych płaszczyznach: — postać Ż y d a wej; w całokształcie t e m a t y k i rzeźby ludo­ — stereotyp Ż y d a w rzeźbie na tle stereotypu w y s t ę ­ pującego w i n n y c h dziedzinach sztuki ludowej. Jeśli idzie o problem pierwszy na p o d k r e ś l e n i e za­ sługuje fakt, że ikonografia postaci Ż y d a i jej prze­ miany są ściśle p o w i ą z a n e z przemianami, k t ó r e zaszły po wojnie w tematyce polskiej r z e ź b y ludowej. P o s t a ć Ż y d a pojawia się co prawda jeszcze w latach t r z y ­ dziestych, ale są to p r z y k ł a d y bardzo nieliczne, t w o ­ rzone przez r z e ź b i a r z y z pogranicza miejskiego. P o s t a ć Ż y d a m u s i a ł a ich zapewne f r a p o w a ć swoją o d m i e n n o ś ­ cią, s w o i s t ą egzotyką, skoro przedstawiali j ą obok i n ­ nych w y o b r a ż e ń „obcego". A l e w ł a ś n i e ta egzotyka p o w o d o w a ł a , iż w tematyce ż y d o w s k i e j dostrzegano je­ dynie cechy r z u c a j ą c e się w oczy, a p o p r z e s t a j ą c na charakterystyce z e w n ę t r z n e j przedstawiano stereotyp Ż y d a znacznie uboższy, niż i s t n i a ł w innych dziedzi­ nach ludowej twórczości. W folklorze s ł o w n y m , o b r z ę - ' dzie, zabawce, f o r m o w a ł się on przez d ł u g i e lata i to zapewne w p ł y n ę ł o na jego z a w a r t o ś ć znaczeniową. Znajdujemy więc w n i m odbicie w i e l u cech istotnych dla społeczności ż y d o w s k i e j tego okresu, w z g l ę d n i e znajdujemy w n i m przerysowanie t y c h ż e cech, być mo­ że pod w p ł y w e m propagandy antysemickiej etc. Ale w rzeźbie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o Żyd jest t y l k o p o s t a c i ą r ó ż n i ą c ą się od otaczającego ś w i a t a wiejskie­ go strojem, rysami, zajęciem. W rzeźbie okresu powojennego w y r a ź n i e dają się w y o d r ę b n i ć dwie fazy. Pierwsza t r w a do połowy lat pięćdziesiątych, po niej n a s t ę p u j e druga, t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. W pierwszym okresie gdy dopiero za­ częto p o d e j m o w a ć t e m a t y k ę ś w i e c k ą wiązało się to ze z m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m i motywacjami, w k t ó ­ r y c h i s t o t n ą rolę o d e g r a ł y konkursy i z a m ó w i e n i a m u ­ zealne. P o s t a ć Ż y d a jest w ó w c z a s tematem rzadko po­ dejmowanym przez t w ó r c ó w . Nie znajdujemy jej r ó w ­ nież w ś r ó d tak popularnych wtedy ujęć rzeźbiarskich, k t ó r y c h celem jest przeciwstawienie „ s t a r e g o " i „ n o ­ wego". Zaczyna się on dopiero p o j a w i a ć jako temat historyczny u K a m i ń s k i e g o , a jako odbicie przeżyć oku­ pacyjnych artysty — u C z e r w i ń s k i e g o . Motywacje te widoczne są r ó w n i e ż i obecnie u poszczególnych rzeź­ biarzy. R o z w ó j t e m a t y k i „ ż y d o w s k i e j " , zwłaszcza w latach sześćdziesiątych z w i ą z a n y jest — jak j u ż wspomnia­ ł a m — z dalszą p r z e m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m zadaniem u p a m i ę t n i e n i a czasów i ludzi, k t ó r y c h za­ b r a k ł o , z r o s n ą c y m zainteresowaniem t ą t e m a t y k ą (za­ r ó w n o za g r a n i c ą jak i w ś r ó d zbieraczy krajowych). Zainteresowanie tematem ż y d o w s k i m jako „ p a m i ą t k ą " , widoczne zwłaszcza pod koniec lat sześćdziesiątych •— s p r a w i ł o , że w i e l u r z e ź b i a r z y podejmuje temat Żyda, a nawet powiela go, aby s p r o s t a ć z a m ó w i e n i o m . Oczy­ wiście w p ł y w a to na ujęcia r z e ź b i a r s k i e . F i g u r k i Ż y ­ d ó w coraz bardziej zbliżają się do wzorca idealizu­ jącego m i n i o n ą przeszłość. Niejednokrotnie też rzeź­ biarz stara się u t r a f i ć w nieznane m u na ogół gusty anonimowego odbiorcy, a jednocześnie boi się bardziej i n d y w i d u a l n y m r o z w i ą z a n i e m zrazić ewentualnego na-' b y w c ę . Przyczynia się to do podejmowania t e m a t ó w niekontrowersyjnych, ahistorycznych, m a j ą c y c h na ce­ l u d o k u m e n t a c j ę ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e ideali­ zowanej przeszłości. S i ę g a n i e do w ł a s n y c h w s p o m n i e ń jest n a j c z ę s t s z y m ź r ó d ł e m inspiracji t w ó r c ó w . Dlatego t a k często s p o t k a ć m o ż n a r z e ź b y konkretnych osób, sytuacji z a p a m i ę t a n y c h z przeszłości. P r z y k ł a d y tego dostarcza z a r ó w n o Zegadło jak i P i ł a t (sklepik) czy Ciszek, rzeźbiący konkretnego, znanego sobie kupca Feldmana. A l e w ł a ś n i e dlatego, że postacie Żydów rzeźbią z r e g u ł y ludzie, k t ó r z y p a m i ę t a j ą dawne czasy i sięgają do swych w s p o m n i e ń i przeżyć m o ż n a sądzić, że temat Życia zniknie już w niedalekiej przyszłości, kiedy zabraknie ludzi, k t ó r z y m i e l i jeszcze bezpośredni kontakt z l u d n o ś c i ą ż y d o w s k ą . Stereotyp Żyda, w y s t ę ­ p u j ą c y w i n n y c h dziedzinach twórczości ludowej, ż y ­ w y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , r ó w n i e ż nie będzie m ó g ł o d e g r a ć r o l i czynnika inspirującego. Dziedziny te 2 2 23 2 2 5 �bowiem t a k ż e z a n i k a j ą albo zmienia się ich funkcja i przestają służyć ludności wiejskiej. P a m i ę ć Ż y d a za­ nika, coraz częściej okazuje się, że nawet w w i d o w i s ­ kach o b r z ę d o w y c h wykonawcy nie w i e d z ą już j a k i był strój Ż y d a , jakie b y ł y charakterystyczne cechy mowy, tzw. „żydłaczenia". Jak więc z tej relacji w y n i k a , we w s p ó ł c z e s n e j rzeźbie ludowej o d m i e n n o ś ć społeczności żydowskipj została uchwycona i z a p a m i ę t a n a przede wszystkim w zakresie powierzchownych cech, najbardziej rzucają­ cych się w oczy obserwatorowi z z e w n ą t r z . Na u w a g ę zasługuje też brak t e m a t ó w odnoszących się do życia w e w n ę t r z n e g o grupy. Do r z a d k o ś c i zaliczamy rzeźby w rodzaju Wesela Adama Zegadły, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą odrębność ż y d o w s k i c h z w y c z a j ó w rodzinnych. Przed­ miotem zainteresowania r z e ź b i a r z y jest z r e g u ł y postać m ę s k a . Kobiety bardzo rzadko s t a n o w i ą temat rzeźby, mimo że r ó w n i e ż z a j m o w a ł y się handlem, w ę d r o w a ł y PRZ 1 Nad zagadnieniem t y m p r a c u j ę od k i l k u lat, ogólne wytyczne pracy r e f e r o w a ł a m na seminarium antropologicznym w Saint Antony's College uniwersy­ tetu w Oksfordzie (rok akad. 1975/6), na seminarium folklorystycznym uniwersytetu Columbia w New Y o r ­ k u (rok akad. 1976/7) oraz na V I I Ś w i a t o w y m Kongre­ sie Nauk Judaistycznych w Jerozolimie (sierpień 1978). Ponadto wytyczne pracy publikowane są w artykule Kawim l dmuto szel ha jehudi b 'jecira ha amamit ha polanit (Wytyczne do problemu k s z t a ł t o w a n i a się postaci Ż y d a w polskiej kulturze ludowej), w : „ F o l k lore Research Center Studies", v o l . I , Jerusalem 1970. O. Goldberg-Mulkiewicz, „Obcy w obrządzie we­ selnym, wprowadzenie postaci Zyda do akcji obrzę­ dowej, „ L i t e r a t u r a Ludowa", 1975, nr 2 oraz The Ste­ reotype of a Jew in the Polish Folklore, [ w : ] (księga p a m i ą t k o w a k u czci prof. D. Noy'a), Jerusalem, (w d r u ­ ku). Por. np. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „Pol. Szt. L u d . " , r. 33, 1979 n r 1; O. Gold­ berg-Mulkiewicz, Le Stereotype dans des representantions ceremonielles annuelles, [ w : ] Premier Congres International D'Ethnologie Europenne, Paris 1971. T. Seweryn, Ludowa świecka rzeźba monumen­ talna, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 2. Poza rzeźbami, k t ó r e znam z autopsji, korzysta­ ł a m z dokumentacji fotograficznej Pracowni D o k u m e n ­ tacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N . T. Seweryn, op. cit. C a ł o s t r o n i c o w e zdjęcie fragmentu r z e ź b y znalazło się np. w albumie: A . Jackowski i J. Jarnuszkiewiczowa, Sztuka Ludu Polskiego, Warszawa 1967, i l . 118. T. Seweryn, op. cit. Nowa Księga Przysłów i Wyrażeń Przysłowio­ wych Polskich, t. I I I , Warszawa 1972, s. 980. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , op. cit. A . Jackowski, Ignacy Kamiński — rzeźbiarz z Oraczewa, „Pol. Szt. Lud.", r. 12, 1958 nr 2. L i s t ten o d c z y t y w a ł K a m i ń s k i dosyć często od­ w i e d z a j ą c y m go gościom; autorka po raz pierwszy 2 8 4 5 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 po wsiach z towarem i ich k o n t a k t z chłopami czy ludnością m a ł y c h miasteczek b y ł r ó w n i e częsty jak i mężczyzn. Zapewne mężczyźni ze w z g l ę d u na pejsy, zarost, uczesanie i o d r ó ż n i a j ą c y ich od polskich chłop ó w strój ł a t w i e j stali się synonimem odrębności Żyda. P o w i e r z c h o w n o ś ć obserwacji społeczności żydows­ kiej daje się zresztą z a u w a ż y ć i w stereotypach, ufor­ mowanych w i n n y c h dziedzinach ludowej twórczości. T a k ż e w m a t e r i a ł a c h folklorystycznych spotykamy się z powierzchownymi relacjami na temat życia we­ w n ę t r z n e g o gminy żydowskiej, a obrzędy religijne i doroczne b y w a j ą p r z e w a ż n i e odczytane n i e p r a w i d ł o ­ wo, czasem w najdziwniejszy sposób interpretowane **. K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a c h c i a ł a b y m jeszcze raz pod­ k r e ś l i ć w a ż n o ś ć i o d r ę b n o ś ć stereotypu postaci Żyda w polskiej rzeźbie ludowej. Stereotypu, k t ó r y ukształt o w a ł się i r o z w i n ą ł w okresie, kiedy społeczność ży­ dowska już nie i s t n i a ł a . PISY słyszała go na zjeździe t w ó r c ó w ludowych, zorgani­ zowanym w Łodzi z okazji w y s t a w y „ S z t u k a Ludowa Ziemi Ł ó d z k i e j na X X - l e c i e P R L " w maju 1964 r. B. K . Erber, Współczesna rzeźba ludowa ze zbio­ rów Muzeum Narodowego w Kielcach, Kielce 1978, s. 49. Notatki autorki z rozmowy przeprowadzonej z C z e r w i ń s k i m w jego domu, w p a ź d z i e r n i k u 1965 r. E. Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drzewie, W r o c ł a w 1973, ryc. 101. O. Goldberg-Mulkiewicz, Obcy..., op. cit. P o s t a ć karczmarza, o czym A u t o r k a artykułu nie m o g ł a wiedzieć, w y r z e ź b i ł przed k i l k u laty Wło­ dzimierz N a u m i u k . Monografista r z e ź b i a r z a , Jacek Wo­ łowski, w niewydanej d o t ą d pracy tak pisze o tej postaci: „ s t w o r z y ł (Naumiuk) karczmarza takiego, jaki został w p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi. N a d a ł m u w wy­ razie t w a r z y cechy stereotypu Ż y d a , zachowane w ich ś w i a d o m o ś c i . T a k i c h y t r y uśmieszek...". (Przypis re­ dakcji). Nowa Księga Przysłów..., op. cit., t. 1, s. 4; t. 3, s. 979. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype of a Jew..., op. cit. Widoczne to jest zwłaszcza w scenach z wido­ wisk herodowych, kiedy Herod w z y w a rabina, aby mu w y c z y t a ł przyszłość z tajemnych ksiąg. W zachowanej r z e ź b i e k s i ą ż k a ta u l e g ł a znisz­ czeniu, nie ma jednak w ą t p l i w o ś c i , że i s t n i a ł a . A . Jackowski, Współczesna rzeźba zwana ludo­ wą, „Pol. Szt. L u d . " , r. 30, 1976 nr 3—4, s. 199—225. 23 P r z y k ł a d e m grupa m u z y k ó w Adama Zegadły, k t ó r ą wielokrotnie p o w t a r z a ł , gdyż cieszyła się zaimeresowaniem o d b i o r c ó w , a t a k ż e stereotypowe figurki S. Szulca. Zagadnienie dotyczy z r e s z t ą nie tylko te­ m a t y k i ż y d o w s k i e j , powielanie identycznych rozwiązań spotykamy t a k ż e w innych tematach np. Frasobliwych S t a n i s ł a w a Denkiewicza. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype..., op. cit. 1 8 1 4 1 5 1 0 1 7 18 1 9 2 0 2 1 2 2 2 1 Fot. S. Deptuszewski, il. 3; M. Maśllński, il. 1, 10; J. Swiderski, il. 2, 4—6, 8, 9; J. Wołowski, il. 7 i . I I I t j � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f170427d411153c6da11ab32f0462cc0.pdf a2255d3aaf6f56971665bd410009188e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5324 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4945 Title A name given to the resource O historii, literaturze, pamięci oraz innych formach zapominania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.79-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WALDEMAR KULIGOWSKI K ultura to pamięć, i to kategoryczne stwierdze­ nie nie ma być jedynie chytrym ukłonem w stronę tematu niniejszej konferencji ani usprawiedliwieniem swojej tutaj obecności. Grecka mnem e jest przecież zdolnością do przechowywania i odtwarzania pewnych wzorców, inform acji oraz do­ świadczeń; pozwala ona na rejestrowanie różnych ko­ dów, od najprostszych po wysoce symboliczne, zapisu­ je zarówno to, co jest jednostkowe, jak i to, co przyna­ leży do wiedzy pozaosobistej. Tak pojmowana pamięć pełni swojego znaczenia nie ujawnia bynajmniej pod­ czas nauki chodzenia na obu nogach czy przełykania pokarmów, ale raczej w trakcie przyswajania i powta­ rzania tych wszystkich zachowań, które czynią czło­ wieka istotą kulturową. Owszem, pies, szympans czy delfin posiadają zdol­ ność zapamiętywania, ale nie znają pojęcia kanonu ani tradycji. Obwieszczane ostatnio triumfy naukowców, którzy do końca niemal przejrzeli ludzki genotyp, an­ tropologa niewiele tak naprawdę obchodzą - D N A nie tłumaczy kultury, neurony nie powołują do życia mi­ tów, i z tego powodu wciąż nad biochemiczne struktu­ ry przedkładamy kontakt z pam iętającym informato­ rem. D la badacza kultury bowiem pamięć nie jest funk­ cją układu nerwowego, lecz relacją między ludźmi, wzajemnością znaków, naturalnym środowiskiem trwa­ nia społeczeństw. Jeśli kultura w istocie jest „dziedzic­ twem przeszłości, które człowiek otrzymuje od swojego społeczeństwa”, jak chciał tego Robert H. Lowie,1 „dzie­ dzictwem społecznym” w ujęciu Clyde’a Kluckhohna2 albo, mówiąc słowami Felixa M. Keesinga, „całością doświadczeń możliwych do społecznego przekazania”,3 to umieszczone na wstępie równanie napełnia się trud­ re doprowadziły do obecnego porządku; jego bohatero­ wie tworzą społeczeństwo i rządzące nim reguły. Dla Claude’a Levi-Straussa mitologie składają się na wspa­ niały pałac idei, tworzą wyimaginowaną totalizację ludzkiego doświadczania natury i społeczeństwa.5 D o­ dajmy jeszcze, że mit jest równocześnie językiem i mo­ wą, a odległość między kodem indywidualnym i zbioro­ wym jest minimalna. Nie można egzystować „na ze­ wnątrz” mitu ani być jego zdystansowanym odbiorcą, przynajmniej w społeczeństwach tradycyjnych. Zgoła inaczej przedstawia się problem przekazywa­ nia społecznej pamięci przy użyciu historii. Historia to przecież mniej lub bardziej usystematyzowana wiedza o przeszłości empirycznej, o zdarzeniach udowadnialnych. Dotyczy ona ustanowienia społecznych ładów, lecz jej bohateram i nie są jaguary, piżmowce czy księ­ życ, ale realne dynastie, znani z imienia wielcy wodzo­ wie. Historiografia nie opisywała bezkształtnego „kie­ dyś”, ale starała się wydarzenia poprzeć możliwie pre­ cyzyjnym datowaniem. Jako osobna gałąź nowoczesnej ną do odparcia dosłownością. Cały proces enkulturacji może być zatem trakto­ wany w kategoriach swoistej m nem otechniki, ułatwia­ jącej zapamiętywanie i kojarzenie. Wiemy aż nadto dobrze, że sednem enkulturacji bardzo długo pozosta­ wała tradycja, która - znów! - polega na ćwiczeniu pamięci. Okazuje się w rezultacie, broniąc tezy wyj­ ściowej, że kolebką kultury jest właśnie pamięć, że to jej najważniejszy znaczeniowy rezerwuar, to jej ideowe zaplecze, to jej wehikuł sensów. Nie powinno przeto dziwić, że człowiek nie ustawał w poszukiwaniu coraz doskonalszych metod ‘ulepsza­ nia’ pamięci, znajdywania dla niej pomocnych narzę­ dzi. Tym najstarszym bodaj środkiem m nem otechnicz­ nym jest mit. W kulturach opartych na przekazach ust­ nych był on głównym instrumentem komunikowania pamięci społecznej. W ujęciach antropologicznych za­ kłada się, że mit poprzedza czas empiryczny i rzeczywi­ stość udowadnialną, choć jednocześnie nadaje im nad­ rzędny sens, pełni funkcję ponadczasowego wzorca; zmienia, by odwołać się do znanej Barthesowskiej for­ muły, historię w naturę. Mityczna organizacja świata to nic innego, jak zbiór reguł ustalających bezwarunkowy sens realności.4 M it zdaje sprawę z serii wydarzeń, któ- wiedzy historia dążyła do spójnej wizji tego, co minio­ ne, poszukiwała bezspornych źródeł i autentycznych archiwów. Nie tylko jednak armatura metody różni historię od mitu: ta pierwsza nie musi wszak być niczym więcej poza mową, czytelnik nie musi dzielić z historykiem kodu pamięci. Tworzone na jej podstawie tożsamości mogą mieć charakter idiosynkratyczny, dochodzi tu także często do konfliktu doświadczeń, pojawiają się grupy wykluczonych ze wspólnej historii albo takich, którzy wykluczają się sami. Inicjatyw a powołania w Polsce Instytutu Pamięci Narodowej jest właśnie wyrazem tej tęsknoty za jednolitą pamięcią. Przykłady mitu i historii pokazują wyraźnie, że sztuka pamięci przybierała różne formy, uzależnione od okoliczności czasu i przestrzeni. Raz ożywianie przeszłości dokonywało się w trybie metaforycznym (albo, mówiąc innymi słowy, fabulacja poprzedzała mythopoiesis), kiedy indziej dominował tryb metonimiczny: narracja mitu zawierzała alegorii, narracja h i­ storiografii kazała widzieć siebie jako przedstawienie literalne. Oczywiście, rozróżnienie powyższe daje się przeprowadzić tylko dla celów analitycznych: m itolo­ gia Tewa była dla mieszkańców glinianych puebli real­ O historii, literaturze s i terazmejszosci oraz innych formach zapominania ♦ 79 . ♦ ♦ / ♦ �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA nością,6 historiografia marksistowska natom iast wy­ raźnie ujawnia swój rys mityczny. M etafora i syntagma przenikają się, co pozwala Kirsten Hastrup stwierdzić, że „W sztuce pamięci mit i historia są sobie równe”.7 Tyle o oczywistościach, teraz chciałbym zwrócić uwagę na kwestię dostrzeganą rzadziej - idzie m iano­ wicie o pojęcie świadomości historycznej. Zalicza się ją zazwyczaj do zbioru ideologii,8 doraźnych dyskursów służących konkretnym celom. Świadomość historycz­ na nastawiona jest na teraźniejszość i postrzega prze­ szłość w kategoriach współczesnych. N acisk kładzie się w jej ramach na konstruowanie historii i wynikają­ Jednym z najżywiej u nas dyskutowanym wycin­ kiem przeszłości jest nadal stan wojenny, zainauguro­ wany 13 grudnia 1981 roku przez muzykę Chopina w radiu, biało-czerwone róże w telewizji, wszędobyl­ skie flagi narodowe i różnej postaci białe orły (obno­ szone zresztą po obu stronach barykady). Symbole do­ sadnie dawały do zrozumienia, że oto dzieje się coś o niezwykłej wadze dla życia narodu, że ponownie ra­ tuje się jego byt. Świadomość historyczna tycząca tego wydarzenia jest mnoga: fakt, że ktoś był milicjantem, działaczem opozycji, księdzem, kolaborantem, krew­ nym wysokiej rangi oficera wojska, młodym dziennika­ rzem „Tygodnika Powszechnego” albo starym prenu­ meratorem periodyku „Za wolność i lud” decyduje o różnicach nie tylko w sferze wartościowania, ale n a­ wet w warstwie faktograficznej. Z tego powodu mamy do dyspozycji wiele simulacrów jednej konkretnej prze­ szłości. Przykład ten przekonuje o tym, że świadomość historyczna żywi się partykularnym punktem widze­ nia, jej domeną jest m nem e em ocjonalna, pamięć zro­ dzona przez postawy, idee, konkretne ideologie. Współczesne tożsamości - uwolnione już od dyktatu trójcy „krew, łóżko i kult” - budowane są, powiedzmy to wprost, na zapominaniu. Kolejnym - po micie i historii - krokiem w dosko­ naleniu kulturowych m nem otechnik było z całą pew­ nością pismo. Słusznie przeto Jacques Derrrida nazy­ wa Platona pierwszym filozofem, „który pisał” - wyna­ lazek pisma nie był li tylko nowinką technologiczną. W ierzono przecież, że pismo pozwoli utrwalić ogrom inform acji, których w normalnych warunkach jed ­ nostka nie mogła przyswoić, i stanie się w wyniku tego wspaniałym, otwartym i wciąż uzupełnianym źródłem cej z niej tożsamości: przypomnijmy sobie wszystkie odwołania do ‘świadomości’: proletariackiej, inteli­ genckiej, narodowej, europejskiej, małoojczyźnianej, kobiecej, ekologicznej, a rzecz stanie się namacalna. Nie trzeba chyba dodawać, że pojmowana (i pobudza­ na) w ten sposób świadomość historyczna bardzo czę­ sto popada w kolizje z pamięcią, z indywidualnym wspomnieniem, z próbą odtworzenia sposobu, w jaki przeszłość została przeżyta. W literaturze oba te term i­ ny są jednak często mylone bądź utożsamiane ze sobą, i nie powinno to specjalnie dziwić: wszak w życiu dzie­ je się podobnie. Ideologiczne narzędzie historycznej świadomości przebierane bywa w szatki autentycznego przeżycia pewnych minionych wydarzeń, a prywatne wspomnienie jest jego legitymacją albo nieuzasadnio­ nym odszczepieństwem. Tak czy inaczej, świadomość historyczna rozwinęła się względnie niedawno, w momencie kiedy doświad­ czono bolesnych braków ciągłości historycznej i współistnienia wielu różnych odczytań przeszłości. I to właśnie podejście nazwane zostało przez Frydery­ ka Nietzschego „monumentalistycznym”9 - przeszłość pełni tu rolę polityczną, legitymizuje pewną tradycję, dostarcza wskazań dla współczesnych. Prawodawcy i historiografowie w ładają publicznym dyskursem i wspólną pamięcią, „piszą” historię - bitwy na Kosowym Polu, konkwisty, Holocaustu, monogamicznej ro­ dziny, liberalizmu czy imperialistycznej etnologii - któ­ ra zdaje się posiadać wszelkie znamiona prawdy. I tego rodzaju sytuację zapewne przywoływał Hayden W hite, (ten, który - zdaniem Dom inica LaCapry - zbudził h i­ storyków z dogmatycznego snu), mówiąc na jednej z konferencji, że: „Historia jest praktyką rządzoną fan­ tazmatycznym stosunkiem do przeszłości, i dlatego ma więcej wspólnego z etyką niż z epistemologią”.10 Toteż nie bez przyczyny Joh n G. A . Pocock powia­ da, iż warunkiem sine qua non nowożytnej świadomo­ wiedzy o świecie. Lévi-Strauss posługuje się nawet ter­ minem „sztuczna pam ięć” jako tym kryterium, które miało zdecydowanie odróżniać cywilizowane centrum od barbarzyńskich peryferii.11 Okazuje się jednak, przy wnikliwszym spojrzeniu, że jedyną wielką zmianą kul­ turową, jaka miała miejsce w związku z wynalezieniem pisma, była koncentracja ludzi w m iastach. Ta zaś po­ ciągnęła za sobą zhierarchizowanie społeczeństw: „Używanie pisma w celach bezinteresownych, dla za­ dowolenia intelektualnego i estetycznego, jest rezulta­ tem wtórnym”12 - utrzymuje autor Smutku tropików: pismo zniewoliło ludzi, nim zdołało ich oświecić. H i­ poteza ta nie ogranicza swego zasięgu do czasów odle­ głych, oto w wieku X X szlachetna jakoby walka z anal­ fabetyzmem prowadziła bowiem wprost do zwiększe­ nia kontroli państwa nad obywatelami. W momencie ści historycznej jest „mnogość tradycji i wizji przeszło­ ści”. Każde społeczeństwo, zdaniem tego badacza, mo­ że posiadać tak wiele ujęć przeszłości, jak wiele ma przeszłych, łączących z nią, związków. W tym wypad­ ku wykluczona jest pojedynczość mitu, w grę nie wchodzi też rozgadana, ale jednak pojąca się z tego sa­ mego źródła (nie tylko wiedzy, lecz także władzy), n o­ woczesna historia. kiedy wszyscy potrafią czytać, nikt nie wymknie się li­ terze prawa, tłumacząc się jego nieznajomością. Triada pamięć-pismo-zniewolenie wydaje się dobrze oddawać tego rodzaju przeświadczenia. „Lekcja pisania” Lévi-Straussa, którą ten przepro­ wadził wśród brazylijskich Nambikwarów, a potem przedstawił na kartach Smutku tropików , spotkała się z rozbudowana krytyką Derridy. Promotor dekonstruk- 80 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA cji wytknął w niej capo di tutti capi strukturalizmu etnocentryczne zawężenie samego pojęcia pisma. Czyż de­ koracje na kalebasach, drzewo genealogiczne rysowane na piasku czy pokazywane etnologowi tatuaże nie są rodzajem pisma, czy nie należy w nich widzieć znaków ożywiających pamięć?13 Tradycyjne, alfabetyczne zapi­ ski, które Derrida nazywa „pismem empirycznym”, to ledwie „jawna sceneria zapisu”, która nie uwzględnia innej metody archiwizowania. Niedającą się pominąć postacią „protopisma” jest dla francuskiego badacza akt nadawania imion własnych, czyli „wpisywanie unikatowości w system (...) zatracanie niepowtarzalności, jaką zapewnia bezpośrednia obecność”.14 Tym samym pom ijając kontrowersyjność poglądów Derridy - raz jeszcze podkreślona zostaje negatywność pisma jako formy pamięci; ta negatywność, która współcześnie wyrażana jest w przekonaniu o tym, że słowa nie łączą się ze światem, że znak poprzedza doświadczenie, że fi­ gura pamięci utraciła empiryczny desygnat.15 Proces wpisywania pamięci w system pisma w rów­ nym stopniu dotyczył nauki, jak i literatury. Ta pierw­ sza zawierzać poczęła przede wszystkim świadectwom pisanym, i w ogóle wizualnym, wysypisko nieweryfikowalnych wspomnień oddając pieczy literatów. I po­ nownie, mimo zarządzonych restrykcji, nie dostrzeżo­ no faktu, że pamięć jest wybiórcza, zawsze zapośredniczona, nigdy nie kompletna, że nie zachowuje ona przeszłości, lecz dostosowuje ją do dzisiejszości.16 Ze świadomością tego faktu przyszło zmierzyć się obu dziedzinom - początkowo dzieła literackie przypo­ minały nawet swoim stosunkiem do materii pamięci zideologizowaną historiografię. „Całymi latami litera­ tura zdaje się sprzyjać uświęcaniu wartości - relacjo­ nuje Italo Calvino - podporządkowywaniu autoryte­ tom (...). Literatura pisana powstawała więc już z ba­ gażem powinności (...) potwierdzania istniejącego po­ rządku. O d bagażu tego uwalniała się ona przez tysiąc­ lecia, przenikając stopniowo w sferę prywatną (...) To dzięki literaturze szlak ku wolności został przetarty”.17 Czy Calvino ma rację? Przyznaje mu ją pewien cykl powieściowy. „Przez długi czas kładłem się spać wcze­ śnie. Niekiedy ledwie zgasiłem świecę, oczy zamykały mi się tak szybko, że nie zdążyłem sobie powiedzieć za­ sypiam”.18 To rzecz jasna początek W poszukiwaniu straconego czasu, wstęp do dobrego snu dzieciństwa, daty, nazwy, znaki i tożsamości sprywatyzowały się, pi­ sarze uwolnili się od wampiryzmu obowiązkowej świa­ domości oficjalnej przeszłości, a sama proza stała się rzeczywistą fikcją pamięci. Pewnie i dla tej racji powie­ ści Prousta uznano za natu ralne i kon ieczn e,21 a w Anglii za wręcz najbardziej podziwiane w całym X X wieku.22 Osobną kwestią pozostaje to, że nagłe przypływy pamięci, nazywane elegancko proustowskim doświadczeniem, przedostały się już do wiedzy potocznej, będąc kolejną etykietą rzekomej erudycji. Ważnym kulturowo instrumentem pomocniczym pamięci miała być fotografia. Dzięki wynalazkowi ch e­ mików pozbywano się oto pośredników w docieraniu do realności, w ponownym doświadczaniu tego, co m i­ nęło. Roland Barthes oddał to przekonanie słowami o tym, że zdjęcie to „dowód według świętego niewier­ nego Tomasza- chcącego -włożyć-rękę -w-ranę - Chry­ stusa”.23 Znany semiotyk na poparcie tego stwierdze­ nia przytacza zdarzenie zapam iętane z własnego dzie­ ciństwa: zobaczył wówczas fotografię targu niewolni­ ków. Jego reakcją nań była groza pomieszana z wyraź­ ną fascynacją - „naprawdę tak było. To nie była kwe­ stia dokładności - pisał - ale rzeczywistości (...) nie­ wolnictwo było przedstawione bezpośrednio, fakt był wykazany bez metody”.24 Odniesienie fotograficzne, wierzono, tym różniło się od innych, że odsyłało do rzeczy istniejącej koniecznie, takiej, która musiała znaleźć się w pewnym m omencie przed obiektywem. Stąd czysty, analogiczny realizm fotografii, dlatego jej podstawowy przedmiot określano jako „to, co było”. Zmącenie wiary w absolutną przezroczystość m e­ dium fotograficznego wiązało się nie tylko z nowinka­ mi technicznymi, które umożliwiły daleko idące ko­ rekty naświetlonych obrazów, ich retuszowanie i kom­ puterową obróbkę. Badacze wykazali ponadto wiele zbieżności między społecznym charakterem tworzenia wiedzy i takimż charakterem tworzenia zdjęć. W obu wypadkach, rzeczywistość i metody jej postrzegania są wypadkową określonych gier kulturowych.25 Fotograf zawsze przecież wybiera pewien fragment realności, re­ jestruje to, co akurat uznaje za najistotniejsze i inter­ pretuje na podstawie przejętego paradygmatu. Kolejne odczytania tej samej fotografii, dokonywane z per­ spektywy czasu, czynią semiozę przedsięwzięciem jesz­ cze bardziej problematycznym, jeszcze szerzej otwar­ tym na schematy ideologiczne współczesności. Tym samym zatem fotografia upodabnia się nie tylko do ujęć historyków - upodabnia się także do wszystkich społecznych przedstawień i z nimi dzieli niedole wyni­ kające z trwającego ponoć nadal kryzysu reprezentacji. Postawa trickstera przyjmowana w stosunku do pa­ m ięci nie oznacza bynajmniej, iż współczesna kultura przestała jej zupełnie potrzebować. Ta odważna teza wydaje się zrazu posiadać mizerne raczej podstawy już w pierwszym akapicie Przedwiośnia Stefan Zeromski pisał przecież o „nowoczesnych ludziach bez wczo­ raj”, a Jose Ortega y Gasset w rozprawie D ehum aniza­ niemającego nic wspólnego z Freudem, a wynikające­ go raczej z głębin świadomości. To sen, który można zapisać, który dezorganizuje iluzoryczną logikę biogra­ fii, igra z usystematyzowaną pamięcią. Pisał M arcel Proust w Contre Sainte-Beuve, ilustrując ów stan: „Tkwiłem w bezruchu, gdy nagle runęły przegrody mej pam ięci”.19 Jeden z jego biografów, George Painter, słusznie zauważył, że Poszukiwanie... to „symboliczna biografia, symboliczna historia życia”, a Joh n Keats do­ dał: „życie człowieka jest ciągłą alegorią”.20 Dzięki złym manierom Proustów, którzy maczali ciasteczka w herbacie, zmienił się krwiobieg światowej literatury: 81 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA cja sztuki z 1925 roku relacjonow ał pojawienie się ta­ kiego typu człowieka, który niczego nie pragnie zmie­ niać, lecz jedynie syci się tym, co jest. O becnie tego rodzaju postawy uległy wyraźnemu wzmocnieniu („nie chcemy zmieniać świata - brzmi obiegowa dewiza - je ­ dyne, co możemy zmienić, to poglądy”), a wielu dia­ gnostyków obecnego stanu kultury mówi głośno o jej zdecydowanym nastawieniu na ‘teraz’. Czynią tak A lvin Toffler26 i Czesław Miłosz,27 Zygmunt Bauman i Stephen Bertm an, do pokolenia ‘teraz’ imiennie zwracała się też popularna reklama C oca-C oli. O par­ cie na chwili obecnej ma być charakterystycznym ry­ sem osobowym dla poszukiwaczy doznań i łaknących ciągle nowych wrażeń konsumentów,28 trwanie zastę­ puje się natychmiastowością, pamięć ustępuje miejsca wrażeniom, zrywa się z historią i tradycją, co owocuje powstaniem tzw. nowist society.29 N ic nie mija, bowiem codzienne próbowanie śmierci - w kinach, na wideo, w parkach rozrywki, na stadionach - przekonuje o odwracalności każdej utraty. N ic też nie musi trwać dłu­ żej, niż tego chcemy - program telewizyjny zmienić wania za wywóz ich przodków na amerykańskie plan­ tacje, a Turcja zamierza przeprosić Orm ian za rzeź z 1915 roku. Pam iętać nie znaczy jednak w żadnym ra­ zie nienawidzić: przeszłość zamieniona została po pro­ stu w atrakcyjną metkę, jest nowym towarem przezna­ czonym do natychmiastowej konsumpcji, kolejną for­ mą rozrywki. Świetnie zdają sobie sprawę z tego pomy­ słodawcy wykorzystania znaku „Polski walczącej”, k tó ­ ry noszą na koszulkach kibice piłkarskiego klubu Po­ goń Szczecin (AK-owski symbol znaczy teraz „Pogoń walcząca”). Taki ludyczny użytek z historii staje się obecnie bardziej popularny niż niegdysiejszy M iesiąc Pam ięci Narodowej, jak i projektowane przed kilku la­ ty z całą powagą Muzeum Tysiącletniej Historii M ę­ czeństwa Narodu Polskiego.32 Zakończony w tym m iejscu ogląd dzisiejszości kul­ można równie łatwo, jak styl ubierania się, tożsamość na internetowym „czacie” czy seksualnego partnera. Sezonowości - czyli przemijania - nie dostrzeżemy także w wielkich centrach handlowych, które zawsze oferują ten sam asortyment towarów spożywczych. N ic nie obliguje także do przywiązywania się do przed­ miotów: ulubiony magnetofon, który „tyle” pam ięta z naszego życia, chętnie zmienimy na nowszy odtwa­ rzacz, zapewniający pełnię doznań i towarzyski aplauz. Logika powtarzalnego happpy endu głosi, że śmierć, przemijanie, starość i żal są zupełnie nie na miejscu. Nawet jeśli uznamy powyższe opinie za adekwatnie przylegające do dnia dzisiejszego, to warto pamiętać, że wysoce ironiczny stosunek do pamięci i wydarzeń minionych traktować można w kategoriach znaku roz­ poznawczego pokolenia X (które dopiero obecnie zda­ je się udomawiać w Polsce). Otóż niedosyt historii zo­ stał przez jego kronikarza Douglasa Couplanda opisa­ ny jako „życie w czasach, w których nic się nie dzieje. Główne objawy to uzależnienie od gazet, czasopism i wiadomości telewizyjnych”. Zjawisko odwrotne, czyli przesyt historii to z kolei „życie w czasach, w których dzieje się zbyt wiele. Główne objawy to uzależnienie od gazet, czasopism i wiadomości telewizyjnych”.30 tury mógłby prowadzić do wniosku mówiącego, że wszystko zostaje sprowadzone do poziomu konsump­ cyjnego „teraz”. Ale nawet przyjęcie tej perspektywy nie pozwala na pominięcie ważnego zjawiska, jakim stała się współczesna nostalgia. Jej klinicznym przykła­ dem jest oczywiście muzyka rockowa pojmowana jako metonim ia przeszłości, jako aktualizowanie tego, co naprawdę m inęło.33 W spólnota uczuciowa, jaka po­ wstaje na koncercie muzycznej sławy grającej od kilku dekad, wyzwala nostalgię za mitycznym „tam” i „wte­ dy” (które, rzecz jasna, może znaczyć coś zgoła innego dla rodziców i dzieci). I w tym właśnie znaczeniu n a­ wiązuje do nowołacińskiej etymologii, mówiącej, że nóstos to powrót, a dlgos —cierpienie. W łaściw a teraźniejszości forma nostalgii nie wy­ czerpuje się wszelako we wspólnocie spod znaku mu­ zyki rockowej. We Francji na przykład funkcjonuje po­ jęcie „nostalgierii” (pisze o nim choćby Derrida), od­ wołujące się do rzekomej francusko-algierskiej sym­ biozy z czasów przed rokiem 1960. Środkowoeuropejczykom natom iast znacznie bliższy jest ten rodzaj n o ­ stalgii, który pozwala na głośne wyrażanie tęsknoty za czasami socjalizmu. „Nie wszystko było wtedy złe”, rozpoczyna się popularna opowieść o epoce małej sta­ bilizacji, kończąca się zazwyczaj wyliczaniem ciem ­ nych stron dem okracji i wypaczeń wolnego rynku. Polska nostalgia za PRL-em , wschodnioniemiecka „ostalgia” (mieszkańcy byłej N R D to właśnie Ossi) czy bałkańska „jugonostalgia” to nazwy przyjęte dla tych W arto, jak sądzę, uzupełnić celne żarty Couplanda istotną uwagą poczynioną przez Jeana Baudrillarda. Francuski myśliciel powiada oto, że obsceniczny nad­ miar informacji, jej ulotność i implozywność doprowa­ dziły do sytuacji, w której na historię zwyczajnie nie mamy czasu.31 Skoro wszystko pragnie być nade wszystko aktualne, modne i głośne, tedy zagubieniu uległo pojęcie historii i jej sens. Historia jest teraz al­ bo nie ma jej wcale. Dlatego papież kaja się za winy Kościoła sprzed pięciu wieków, dlatego Aborygeni żą­ dają zwrotu ziem zagarniętych przez nieistniejące im­ perium, czarni adwokaci walczą w sądach o odszkodo­ postaw, które charakteryzują ludzi o słabej pamięci i bardzo bogatych wspomnieniach. Dodajmy, że ów specyficzny dyskurs wymazywania pewnych stref pa­ m ięci nie dotyczy wyłącznie bezrobotnych czy grup spauperyzowanych: mówią o nim także artyści, polity­ cy czy znani pisarze.34 O istotności pamięci, o próbach jej ożywiania i wy­ twarzania, przekonuje jeszcze jedno interesujące zja­ wisko. Nosi ono miano vintage, co oznacza rocznikowe wino, ale także rzeczy stare collectible, posiadające ja ­ kąś wartość artystyczną albo znamię historii. N a coraz liczniejszych internetowych aukcjach tego rodzaju 82 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA na, kogo reprezentują - te pytania pojawiają się za­ wsze, gdy komputer, przy którym akurat powstaje no­ wy tekst, pyta mnie, „Czy zapisać zmiany?”. Odpowia­ dając twierdząco, godząc się na poczynione wykreśle­ nia i dodane akapity, dołączam do odwiecznej pracy pamięci, której szczytowym momentem jest zapomi­ nanie. Bez niego naszą kulturą, naszym życiem i tą kartką nadal władaliby Kojot albo Kruk, kapłan albo król, rewolucja albo reakcja - w każdym razie ktoś in ­ ny niż zapamiętały autor. przedmiotów kupić można głównie ubrania: sukienkę z balu giełdy na Wall Street z 1969 roku, smoking z rautu w Resursie Kupieckiej z 1938, ale także stare odmiany róż, przedwojenną gitarę strunową, kij bejsbolowy, którym New York Yankees grali w latach 60., radzieckie wieczne pióra z pływającą w środku rybką czy lampy z plastikowych żyłek. Cenione jest to wszystko, co różni się od współczesnej, perfekcyjnej masówki, od tego, co anonimowe, co wywołuje do­ kuczliwą nudę identyczności. Vintage to, jak sądzę, próba odnalezienia dla siebie jakiejś cząstki przeszło­ ści, wejścia w intymny związek z pamięcią w czasach, Przypisy kiedy wydają się, że są tożsamości i losy reprodukowa­ ne w m ilionach kopii. Powtórzmy raz jeszcze - za Jorge Louisem Borgesem i Erichem Auerbachem - pamięć jest selektywna, ‘dziurawa’, czasem wsparta na subiektywnym „ja”, cza­ sem wywiedziona z obiektywizującego się zbiorowego dyskursu. Kulturowy żywot pamięci skazuje różne for­ my jej przekazywania i archiwizowania (mit, historię, świadomość historyczną, pismo, literaturę, fotografię, 1 R . H. Lowie, T h e H istory o f E thnological T h eory , N ew York 2 C. K lu kh ohn , M irror fo r M an : T h e R elation o f A nthropology to 3 F. M. Keesing, C ultu ral A nthropology: T h e S cience o f C ustom , 1937, s. 3 the M odern L ife, New York and Toronto 1949, s. 17 N ew York 1958, s. 18 4 L. Kołakow ski, O b ecn o ść m itu, W rocław 1994, s. 7-9 5 C. Lévi-Strau ss, M yśl n ieosw ojona, przeł. A . Zajączkowski, W ar­ 6 „Kiedy m ówicie o początkach, odnosicie to do archeologii - ko­ szawa 1969, s. 140-1 4 1 m entow ał pew ien współczesny Indianin - i do Cieśniny B e rin ­ kościół, muzeum, uniwersytet) na wcale niełatwe współistnienie wielu kontrpamięci i kontrtradycji. Pa­ mięć staje się instrumentem społecznym wykorzysty­ wanym chętnie w edukacji, polityce, religii, sztuce, sporcie. We wszystkich tych zastosowaniach możemy wszelako wskazać na pierwiastek ludzki, na hum ani­ styczny współczynnik jej funkcjonowania. Czy z po­ ga (...) M y n ic nie wiemy o Cieśninie Beringa ani o m itach i le ­ gendach. M y w i e m y, kim jesteśm y i skąd pochodzimy. M ów ią n am to starzy ludzie. M ów ią prawdę, a nie m ity” (M. M. Am es, M useum , the Public a n d A nthropology. A Study in the A n th rop olo­ gy o f A nthropology, V ancouver-N ew D elhi, 1986, s. 4 3 ). 7 K. H astrup, Przedstaw ianie przeszłości. U w agi n a tem at m itu i hi­ storii, przeł. S. Sikora, „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty”, 1997, nr 1-2, s. 25 dobną pewnością da się orzec to samo w odniesieniu do pam ięci mierzonej megabajtami pojem ności kom­ puterów? Każdy, kto choć raz korzystał z Internetu, musiał zetknąć się ze zjawiskiem wirtualnych baz danych. Ich 8 Por. A . v an den Braem bussche, H istoria i pam ięć: kilka u w ag na tem at ostatnich dyskusji, przeł. E. D om ańska, w: H istoria: o jeden św iat za d a lek o , E. D om ańska (red.), Poznań 1997, s. 104 -1 1 1 . 9 10 O p. cit., s. 109 Patrz: E. D om ańska, W okół m etahistorii, w: H. W h ite , Poetyka pi­ sarstw a historycznego, pod red. E. D om ańskiej i M . W ilczyńskie­ nazwa jedynie pozornie pozwala na kojarzenie owych baz z magazynami bibliotek bądź archiwami fotografii. Różnica jest znacząca: otóż bazy danych są oddalone od jakiejkolwiek kontroli, nie są ‘czyjeś’ ani też nie na­ leżą do wszystkich; nie przynależą do żadnego kon­ kretnego miejsca, nie ograniczają ich kotwice czasu ni przestrzeni. Ich twórcami może być tak wiele podmio­ go, Karków 2 0 0 0 , s. 9 11 C. Lévi-Strauss, Sm utek tropików , przeł. A . Steinsberg, wstęp L. Stom m a, posłowie J. Kuroń i A . Friszke, Łódź 1992, s. 296 12 O p. cit., s. 297 13 Patrz: Ch. Johnson, Derrida, przeł. J. Hołówka, Warszawa 1997, s. 41 14 O p. cit., s. 45 . P ełna polem ika z Lévi-Strau ssem w: J. Derrida, O gram atologii, przeł. B. Banasiak, Warszawa 1999, s. 1 4 3 -1 9 4 tów, że zupełnie zbędne wydaje się tradycyjne pytanie 0 autorstwo czy autorytet.35 (Slavoj Zizek mówi na­ wet, posługując się psychoanalitycznym żargonem, że wirtualność „zawiesza funkcję Pana”.36) Za tą hybrydą stoi oczywiście kult informacji, który narodził się po II 15 Rozważaniom na te n tem at pośw ięcona jest duża część prac tej form acji in telek tu aln ej, k tó rą zbiorczo nazywa się m ianem poststrukturalizm u: M ich el Foucault, Jacq ues D errida, Jacq ues L a­ can, Felix G u attari, a także neopragm atysta R ich ard Rorty w U S A i na naszym gruncie choćby Jerzy K m ita, Ryszard Nycz czy W o jciech J. Burszta. wojnie światowej, wraz z teorią inform acji Shannona 1 W eavera.37 To wówczas oddzielono zawartość infor­ macyjną od niesionego przez nią znaczenia. Informa­ cję przedstawiono jako centrum zachowań kulturo­ wych, katalizator „rewolucji informatycznej” i akuszer­ kę „społeczeństwa informacyjnego”. Tradycyjną ko­ munikację zredukowano tym samym do technicznego aktu otrzymywania informacji, a znak informacyjny zastąpił to, co aktualnie istniejące. W tym więc kontekście bazy danych to bezosobo­ we, a ściślej pozaosobowe megabity bezdomnych in ­ formacji. D o jakiego odnoszą się świata, kto je poczy­ 16 D. Low enthal, T h e Past is a Foreign C ountry, Cam bridge 1985, 17 I. Calvino, K om bin atoryka a m it w sztuce opow iadan ia, przeł. s. 2 1 0 T. Rutkow ska, „Polska Sztuka Ludowa. K on teksty”, 1992, nr 3 -4 , s. 99 18 M. Proust, W poszukiw aniu straconego czasu, przeł. K . Rodow - 19 R . Barthes, Przez długi czas kładłem się s p ać w cześn ie, przeł. M. P. ska, „Literatura na Św iecie”, 1998, nr 1-2, s. 3 M arkowski, „Literatura na Św iecie”, 1998, nr 1-2, s. 282 20 O p. cit., s. 2 84 21 A . T hib au d et, H istoria literatury fran cu skiej. O d R ew olucji F ran ­ cuskiej d o lat trzydziestych X X w ieku , przeł. J. Guze, Warszawa 1997, s. 4 87 83 �W aldemar Kuligowski ♦ O H IST O R II, LITE R A T U R Z E I T ER A Ź N IEJSZ O ŚC I O R A Z IN N YCH FO R M A C H Z A PO M IN A N IA 22 E. W h ite , Proust, przeł. M . P. M arkowski, „Literatura na Św ie- wiedzy Polaków antropologa powinny dziwić. A le nie ze wzglę­ cie: 1999, nr 7 -8, s. 39 du na wartości, jakie za nim i stoją („prawdziwy Polak musi znać R . Barth es, Św iatło obrazu. U w agi o fotografii, przeł. J. Trznadel, daty Grunwaldu, W ied nia i Somosierry, bezbłędnie rozpozna­ W arszawa 1995, s. 135 wać królów i marszałków oraz wiedzieć, kim są nasi odwieczni 24 Ibidem. wrogowie”, pobrzmiewa te n znany refren ), lecz z uwagi na bez­ 25 D. C heatw ood, C . Stasz, Visual Sociology, w: Im ages o f In form a ­ podstaw ność tak ich zdecydowanych sądów. O tóż dzisiejszego 23 26 tion: Still P hotography in the Social Sciences, Beverly H ills-L on ­ stanu owej świadomości nie m am y zwyczajnie z czym porów nać: don, 19 7 9 , s. 2 6 5 -2 6 7 żadne badania na te n tem at w przeszłości nie były przecież pro­ R zadki o w o c spod Bogoty. R ozm ow a z futurologiem A lv in em Toffle- wadzone. Po raz kolejny zatem dokonuje się p rojekcji m itu rem , „Gazeta W yborcza” 2 3 -2 6 grudnia 2 0 0 0 27 współczesnego na m ilczącą przeszłość. W trakcie wystąpienia otw ierającego W ykłady Polskiej Rady 33 W. J. Burszta, N ostalgia i mit, a lb o o m echan izm ie pow rotu, w: (te ­ 34 Już w krótce, n akładem wydawnictwa Czarne, ukaże się praca Biznesu w dniu 14 m arca 2 0 0 2 p o eta-n oblista stwierdził: „za­ goż) C zytan ie kultury. P ięć szkiców , Łódź 1996, s. 8 0 -1 0 6 czyna się tworzyć nowy typ człow ieka, który żyje teraźniejszo­ ścią i którego z trudem m ożna przekonać do zajm ow ania się pod znaczącym tytułem N ostalgia. E seje o tęsknocie za kom uni­ tym, co niegdyś było” (za: Cz. M iłosz, O tożsam ości, „Newswe- zm em prezentująca teksty m .in. Ju rija Andruchow ycza, D obra- ek” 31 m arca 2 0 0 2 vki U gresić i T h om asa Brussiga. Jeśli naw et będzie to tom pe­ 28 Z. Baum an, D w a szkice o m oraln ości ponow oczesnej łen ironii i sarkazmu, to samo jego pojaw ienie się jest wyraźnym 29 S. Bertm an , H y p er C ulture. T h e H u m an C ost o f Speed, London sygnałem o realnym istnieniu rozległego środowiska nostalgii za 1998 30 31 starym system em społecznym. D. Coupland, Pokolenie X . O pow ieści n a czasy przyspieszającej 35 Patrz np. M. Poster, T h e S econ d M ed ia Age, Cam bridge 1995 kultury, przeł. J. Rybicki, W arszawa 19 9 9 , s. 13 36 W ięcej n a te n tem at: S. Ziźek, P rzekleństw o fantazji, przeł. J. Baudrilllard, Przed koń cem . R ozm aw ia Philippe Petit, przeł. R. A . Chm ielew ski, W rocław 2 0 0 1 , s. 185 -2 2 3 Lis, Warszawa 2 0 0 1 , s. 16 32 37 C h. Chesher, O ntologia dom en cyfrow ych, przeł. P Aptacy, w: Podnoszone przez wielu historyków i obrońców zdrowia psy­ W idzieć, m yśleć, być. Technologie m ediów , wybór, wstęp i oprac. chicznego społeczeństw a alarm y dotyczące stanu historycznej A . Gwóźdź, Kraków 2 0 0 1 , s. 158 N epal. K atm andu. U liczny sklepik mięsny. Fot. A n n a B e ata Bohdziewicz 84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb6388846e6092636681ae8d91d35fb.pdf a7b22fdc85707b2ec7a1fff6a5df282b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Wielkopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4759 Title A name given to the resource Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.236-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOŻENA STELMACHOWSKA ETNOGRAFIA WIELKOPOLSKI W PLANOWANIU NIEMIECKIM Z lat okupacji przeszły do rąk naszych niektóre niemieckie wydawnictwa, a m. in. część biblioteki «Volkspolitisches Institute mieszczącego się przy niemieckim uniwersytecie w Poznaniu. I n ­ stytut ten posiadał specjalny oddział etnograficzny, czyli «Abteilung: deutsche Volkskunde». Nie mając do dyspozycji wszystkich książek owej biblioteki, ograniczymy się do omówienia niektórych, dotyczących w szcze­ gólności etnografii Wielkopolski. Zadaniem Instytutu było nie tylko badanie kultury niemiec­ kiej, ale także, jak sama nazwa wskazuje, planowanie politycznonarodowościowe, które m. in. obejmowało również i etnograię. Re­ prezentantami jej byli w Poznaniu dwaj profesorowie niemieccy: dr Edmund Mudrak, oraz prof, dr Lutz Mackensen. Planowanie to opierało się na następujących założeniach: Zamierzona inkorporacja Wielkopolski do Rzeszy niemiec­ kiej miała dokonać się na zasadzie integralnej germanizacji. Nie chodziło już tylko o zniemczenie osiadłej ludności, ale o to, aby na ziemi «niemieckiej» powstał i mógł rozwijać się nadal nowy szczep «niemiecki». Elementami tego planowania były: ziemia i człowiek, t j . jego kultura materialna i duchowa. Dla sprawnego ujednolicenia programu działania ograniczono go do pewnej zamkniętej przestrzeni, mianowicie do tzw. «Kraju Warty». Wielkopolska, zaludniona przez polskie grupy etniczne, przedstawiała już w samym mianowaniu swoim, oraz w granicach �237 terytorialnych pewną całość o charakterze etniczno-historycznym. Z tej więc przyczyny trzeba było zmienić te granice i zmienić tradycyjną nazwę obszaru. Termin «Wielkopolska» nie był zresztą używany przez Niemców. Jeszcze przed I Wielką Wojną, a więc z końcem w.XIX nauka niemiecka posługiwała się terminem: «Kraj Poznański*. Określenie to podtrzymywane było przez ośrodki nie­ mieckie w Polsce jeszcze przed wybuchem I I w ojny światowej. Z chwilą wkroczenia wojsk niemieckich w r. 1939 i dokona­ nia now ego podziału administracyjnego przez Niemców, pojawiła się też i nowa nazwa, która kazała zapomnieć o samym Pozna­ niu. Był więc teraz «Region W arty» i «Kraj W arty», czyli miano­ wanie o charakterze geograficznym. Nazwa ta, wykluczająca oba momenty historyczne, a więc i polskość i poznańskość, została bez zastrzeżeń przyjęta przez naukę niemiecką. Kraj Warty obejmo­ wał również okręg Łodzi. Ten nowy obszar w scłiodni należało przystosować do wy­ mogów chwdli. Czynniki urzędowe podjęły się zatem zadania usu­ nięcia z terenu ludności polskiej w kolejnych etapach ekstermina­ cyjnych, aż do absolutnej likwidacji, oraz zasiedlenie całej prze­ strzeni ludnością niemiecką. Czynniki naukowe miały akcję tę uza­ sadnić ideowo i faktycznie. Roli tej podjęły się m. in. historia i geo­ grafia. Chodziło tu o to, aby udowodnić, że ziemia ta z pochodze­ nia swego i charakteru krajobrazowego jest niemiecka. Szczególne zadanie, jakie przypadło etnografii, polegało na tym, aby naprzód wykryć relikty polskie, wskazać je i spowodo­ wać ich usunięcie, a równocześnie zasygnalizować zabytki nie­ mieckie, celem ich konserwacji w terenie. W tej pracy przycho­ dziła etnografii w pomoc także i historia sztuki. Ważniejszą role jednakże miała etnografia do spełnienia w stosunku do człowieka. Etnografów niemieckich zobowiązano do współpracy w planowaniu przyszłościowym. Polecono im stwo­ rzenie nowego regionu. Tylko oni bowiem wiedzieli, jakie czynniki składowe mogą region taki stworzyć. Należało więc «Kraj owi Warty» dać własną, niemiecką kulturę ludową, materialną i du­ chową, podzielić go na poszczególne grupy ludowe i grupom tym zapewnić żywotność. r r r ? r �238 Zadania tego podjęli się etnografowie niemieckiego Uniwer­ sytetu w Poznaniu. * Począwszy od jesieni r. 1939 dokonywało się w kilku kolej­ nych fazach wysiedlanie Polaków z miast, miasteczek i wiosek. Równocześnie przeprowadzono akcję zasiedlenia pustoszejących obszarów osadnikami niemieckimi. Na dwa lata przed końcem wojny, t j . w r. 1943, nastąpił moment pierwszej, relatywnej stabi­ lizacji, — chwilowa przerwa, po której nastąpić miała dalsza dłu­ godystansowa akcja eksterminacyjna. Miało także dokonać się uzu­ pełnienie akcji osiedleńczej i to elementem pochodzącym z głębi Rzeszy. Równocześnie z przeprowadzaną zmianą oblicza demogra­ ficznego Wielkopolski przystąpiono też do wstępnej akcji dokona­ nia zmian w krajobrazie. Była to jednak sprawa już trudniejsza, wymagająca nakładu czasu i kosztów. Na początek więc podjęto się niszczenia w terenie etnograficznych reliktów polskich — usu­ nięto krzyże, kapliczki i figury przydrożne i to zaraz jesienią roku 1939, aby wieś wielkopolska zatraciła swój zewnętrzny, charak­ terystyczny wygląd rodzimy. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby «Kraj Warty* przedstawiał się jako ziemia niemiecka. Naukowo uzasadnili tezę tę historycy i geografowie. Dr f i l . Walter Geisler, profesor zwyczajny na katedrze geografii niemiec­ kiego Uniwersytetu w Poznaniu wydał w r. 1943 podręcznik nauki o krajobrazie «Kraju Warty», dotyczący w szczególności gospo­ darki i osadnictwa. Wybieramy z tej książki kilka charakterystycznych cytatów: — «Możemy na t y m miejscu s t w i e r d z i ć , że tylko niemieckie ce­ chy w u k s z t a ł t o w a n i u się krajobrazu zdołały zlać się h a r m o n i j n i e z pej­ z a ż e m całego kraju, że byl to w y ł ą c z n i e duch niemiecki, k t ó r y s t w o r z y ł w a r t o ś c i trwale dla Regionu W a r t y . Polak był cudzoziemcem na t y m obszarze i nie zdołał w y c i s n ą ć na nam swego p i ę t n a . O ile osiedlił się w t y m czysto niemieckim k r a j u , musiał posłużyć się niemieckimi f o r m a m i osadnictwa i uprawy. B y l on przez wszystkie czasy niczym �239 więcej, j a k chyba tylko siłą fizyczną, podczas gdy siła k s z t a ł t u j ą c a po­ c h o d z i ł a w y ł ą c z n i e od Niemców*, (sir. fO). — « F a k l e m jest, że Kraj W a r t y ma z,a sobą losy bardziej zmienne, niż p ó ł n o c n e i p o ł u d n i o w e obszary, ale mimo tych wszystkich przeobra­ żeń n i e m i e c k o ś ć i tu t a k ż e p o t r a f i ł a się z a c h o w a ć . W a l k a narodowo­ ściowa w latach obcego panowania była twarda i ciężka, jednak w ł a ­ śnie w ciągu ubiegłego stulecia stawiali Niemcy jaknajostrzejszy o p ó r przeciw wszelkiemu przemieszaniu z i n n y m i s k ł a d n i k a m i r a s o w y m i , .leżeli w p ó ź n i e j s z y c h czasach n a s t ą p i ł o potem zamazanie r ó ż n i c m i ę ­ dzy t y m , co nordyckie, a co wschodnie, m i ę d z y niemieckim i polskim, to trzeba, aby z.a naszych czasów, za czasów rasowej s a m o ś w i a d o m o ś c i w y o s t r z y ł się z n ó w punkt widzenia na te r o z r ó ż n i e n i a , aby n a s t ą p i ł a oczyszczająca eliminacja. Nie m o ż e p o d l e g a ć ż a d n e j w ą p l i w o ś c i , że Kraj W a r t y , t a k ż e po owej w s p a n i a ł e j akcji p r z e s i e d l e ń c z e j niemiec­ kich r o d a k ó w ze wschodu, otrzyma d o p ł y w istotny n o r d y c k o zdetermi­ nowanych N i e m c ó w , aby Kraj W a r t y w j a k n a j k r ó t s z y m czasie, stal sic k r a j e m czysto niemieckim)) (str. 16 17). — «W czasie panowania Polski p r ó b o w a n o w K r a j u W a r t y z po­ m o c ą ś r o d k ó w zupełnie n i e w y s t a r c z a j ą c y c h , r o z w i n ą ć l u d o w o ś ć pol­ ską. P o t e n c j a ł k u l t u r a l n y P o l a k ó w na to jednak nie w y s t a r c z a ł . Nie u n i k n i ę t o tego, że polska agitacja, p o s ł u g u j ą c się niegodnymi ś r o d k a m i s t a r a ł a s i ę r ó ż n o r o d n e grupy ludowe p r z y k u ć do siebie, albo je w y ­ plenić. Mamy tu na myśli ze słusznością przede wszystkim terror pow­ stały po u g r u n t o w a n i u się Republiki Polskiej w n a s t ę p s t w i e z a ł a m a n i a się Rzeszy w r. 1918. Musimy jednak p a m i ę t a ć także, że w czasach przed polskimi rozbiorami z lat 1772, 1793 i 1795 w sprzeczności z poczynio­ n y m i obietnicami podejmowane były p r ó b y polonizacyjne». — ((Rezultat tych p o c z y n a ń to przemieszanie k r w i , k t ó r e doko­ nało się t y m ł a t w i e j , że niejeden Niemiec, k t ó r y osiedlił się w b y ł y m P a ń s t w i e Polskim, zagubił s w ą n i e m i e c k o ś ć na skutek izolacji. Źe osrhy te nie u ś w i a d a m i a j ą sobie w ogóle już swego niemieckiego pochodze­ nia tłumaczy się częściowo tym, że stara, niemiecka z w y e z a j o w o ś ć i czy­ sto niemiecka sztuka ludowa zostały po prostu p r z e j ę t e przez P o l a k ó w . Polscy p r z y w ó d c y polityczni określili to, jako polskie dobro kulturalne i pielęgnowali je, p o n i e w a ż w ł a ś n i e Polak niczym r ó w n o w a r t o ś c i o w y m w y k a z a ć się nie mógl». — «Do wyrafinowanych metod o d n i e m c z a j ą c y c h należą t a k ż e przemianowywania osad i osób. B y w a często tak, że stare niemieckie nazwy już tylko filologowie r o z p o z n a ć mogą». (str. 8). — «W k a ż d y m razie w t a r g n i ę c i e P o l a k ó w do K r a j u W a r t y to tylko epizod, k t ó r y obecnie najkompletniej u s u n i ę t y został p r a w e m idei s p r a w i e d l i w o ś c i dziejowej. Polak w z i ą ł na siebie w i n ę wdarcia się w n i e m i e c k ą p r z e s t r z e ń , nie m o ż e się więc dziwić, że wraz z umoc- �240 nieniem się niemieckośei przez rewolucję narodowo-socjalistyczną lud niemiecki zabiera dla siebie obszar zwrócony mu mocą przeznaczenia)), (str. 19). — «Stoimy więc dziś u progu rozwoju nowej niemieckiej ludo­ wości w Kraju Warty. Tak jak ongiś rozwinął się odrębny szczep Po­ morzan i ślązaków, podobnie powstanie nowy z glebą zrośnięty nie miecki szczep i to z ((Volksdeutschów», reemigrantów i Niemców z Rze­ szy. Ten szczep niemiecki równy będzie w swoich zasadniczych wła­ ściwościach wszystkim innym szczepom niemieckim)), (str. 28). Cytaty te wystarczająco określają metody i cele badawcze niemieckich «uczonych». Celem przeprowadzenia dezyderatów natury politycznej, a więc stworzenia niemieckiej ziemi zasiedlonej przez ludzi nie­ mieckich, należało Niemców zachęcić do przybywania w te strony. W związku z tym ukazał się w r. 1943, już w drugim wydaniu album graficzny pt. «Region Warty, krajobraz i osadnictwo w dzie­ łach malarzy niemieckich*. Rzecz przygotowana została znacznie w cześniej przez «Towarzystwo popierania sztuki niemieckiej w Kraju Warty». I n i ­ cjatorem jego był Gauleiter, który w dniu rocznicy okupacji r. 1941 sprowadził na wakacje letnie artystów z Rzeszy i urządził dla nich wystawę w Muzeum Wielkopolskim, zwanym KaiserFriedrich-Muscum. Z wystawą tą wiąże się wydawnictwo albumowe zawiera­ jące kilkadziesiąt reprodukcji obrazów, przedstawiających pejzaż i budownictwo wielkopolskie. Cel wydawnictwa tłumaczą słowa wstępne Gauhauptmanna Roberta Schulza, prezesa Związku Regionalnego: r — ((Przyszłość naszego narodu oraz największe zadania państwa narodowo-socjałistycznego mieszczą się na wschodzie. Trzonem tego nowego, niemieckiego wschodu jest Region Warty. W Starej Rzeszy zbyt mało wie się o nim. Zaledwie nazwy niektórych miast są w obiegu Książkę poświęcono tym, którzy przychodzą, aby pomagać w budo­ waniu nowego kraju i ze swej strony przekształcić go na region nie­ miecki. ...Pokazujemy kraj len, takim jaki dziś jest i stwarzamy przez to dokument, wykazujący wielkie zadania, nowego, niemieckiego Wschodu, dokument, który kiedyś zaświadczy, co pokonać musieliśmy r �241 Ceiem kompletnej, definitywnej strzeni życiowej)). jego inkorporacji do niemieckiej prze­ Następuje przedmowa, która stanowi kompendium niemiec­ kich tez historycznych, daje je art. malarz dr Karol Ernst Koehne. Mamy tu więc naprzód teorię pierwotnego zasiedlenia Wiel­ kopolski przez Gotów, Burgundów i Wandalów, dalej zjawia się Normandczyk Dagoe, jako pierwszy twórca państwa nadwiślańsko-nadwarciańskiego. W średniowieczu dominują znów Germa­ nie, ale «niestety niemiecka niezgoda i słowiańska przemoc* unie­ możliwiły stworzenie jednolitego frontu od Rewala i Narwy do Beskidów, ho — ((zawsze z o d m ę t ó w Wschodu w y t a c z a ł się l e n i w y potop sło­ w i a ń s k i e g o życia i s ł o w i a ń s k i e j istoty i niszczył wszystko, co zapo­ biegliwość niemiecka ziemi tej w y d a r ł a i k r a j o w i złożyła w darze, jako t r w a ł e dzieło kulturalne)). — ((Napierający Słowianie, po k t ó r y c h nie pozostała żadna z imienia znana osada, gdyż nie posiadali zdolności t w ó r c z y c h , nie w y kazali się ż a d n y m pomnikiem k u l t u r a l n y m , pozwolili k r a j o w i temu z a p a ś ć z p o w r o t e m w p u s t y n i ę bez oblicza. W wiekach ś r e d n i c h na nowo musiała r o z p o c z ą ć p r a c ę niemiecka dzielność i r u c h l i w o ś ć . Ale ta ofiarna działalność nie p r z y n i o s ł a o w o c ó w , p o n i e w a ż wciąż od nowa fanatyczna n i e n a w i ś ć niezdolnych i m a l o w a r t o ś e i o w y c h P o l a k ó w w sto­ sunku do swych niemieckich m i s t r z ó w niszczyła rozpoczęte dzielo». — ((Ostatnie dwa dziesięciolecia polskiego panowania w K r a j u W a r t y d o w i o d ł y , z j a k ą szybkością n a s t ę p u j e demontowanie niemiec­ kiego dzieła w zasięgu elementu s l o w i a ń s k o - a z j a t y c k i e g o — jeżeli już nie wspominamy o d ł u ż s z y m o d d z i a ł y w a n i u tego bezdusznego żywiołu na wschodnich kresach dzisiejszego, naszego regionu. Prusko-niemiecka administi acja p r a c o w a ł a celowo i z rozmachem p i e l ę g n u j ą c i p o d n o s z ą c k r a j — ale polem rzeki zostały zapiaszczone, lasy znikły, wioski pod­ u p a d ł y , pola i łąki pustoszały, a drogi i budowle p o g r ą ż y ł y się w bez­ denne m o k r a d ł a . Prowadzono r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę z o w y m bogac­ t w e m , w y d a r t y m Niemcom T r a k t a t e m Wersalskim, nie u t r z y m u j ą c tego dobra, ani t y m mniej d o d a j ą c cośkolwiek od siebie. Bezdrzewny, azjatycki step wziął w posiadanie ową ziemię tak blisko leżącą granic Kzeszy». — <(Ale nie tylko step, jako krajobraz, d o t a r ł aż do brain owych, ongi zupełnie niemieckich miast, jak P o z n a ń , czy T o r u ń , co k a ż d y laik ł a t w o mógł z a u w a ż y ć , ale nadto step w sensie k u l t u r a l n y m w g r y z ł się głęboko w niemiecką p r z e s t r z e ń życiową*. I.uil. т. XXXVII 16 �242 Autor zaznacza, że wszelka architektura piękna Kraju Warty to pomniki niemieckie, które przeciwstawiają się — ((polskiemu brudowi i brzydocie,..)) I dr Koehne kończy słowami: — ((odtąd nigdy już — step — ów wysłannik Azji nie opanuje ani pejzażu, ani kultury tego regionu, — Potęga Rzeszy stworzy z niego trzon prawdziwego, niemieckiego wschodu!)) Książka «Region Warty, krajobraz i osadnictwo...* w tysią­ cach egzemplarzy znajdowała się w r. 1945 w Poznaniu, we wszyst­ kich mieszkaniach poniemieckich, a oczywiście także i poza Po­ znaniem, być może, także i za granicą. Album ilustracji otwiera Prausmiiller akwarelą, wyobraża­ jącą Ratusz poznański. Jest dalej katedra w Gnieźnie i tum oraz gmach Województwa w Poznaniu, barokowy kościół pod żninem, katedra we Włocławku, świątynia barokowa w Kole, kościoły w Jarocinie i Krotoszynie prastary ratusz w Sulmierzycach, domy podcieniowe w Rakoniewicach itp. Pomniki te należy zachować, jako spuściznę po niemieckich przodkach(!). Czytelnik niemiecki, a może i zagraniczny, miał odnieść wrażenie, że pokazuje się mu niemieckie rzeczy piękne. W przeciwieństwie do miast, wieś wielkopolska reprezento­ wana jest przez ubogie, zapadłe w ziemię chaty. Sugeruje się prze­ świadczenie, że łatwo będzie je zburzyć, a zastąpić typami domów niemieckich. Trzecia tematyka zbioru obrazów pomyślana została inaczej. Chodziło lu o zademonstrowanie: stepu. Gauhauptmann Schulz zaznaczył na wstępie: r —. ((Bezkresna dal, ukryte piękno tego kraju, oraz niewyzyskane bogactwa zna ten tylko, kto tu raz już zaczął pracować*. Dr Koehne pisze: — «Im bardziej kraj ten nam się ujawnia, tym bardziej widzimy nie tylko jego piękno, ale i jego rozlegle przestrzenie. Można sobie wyobrazić, ile miejsca znaleźć się może dla aktywnego ludu)). Dlatego namalowane pola, pełne gęstych, wysokich zbóż, mędle i stogi, stawy i młyny, łąki i pastwiska. Nie jest to co prawda �243 «step», ale dobrze uprawna, urodzajna ziemia. Jednakże wszystko to przedstawiono jako puste, słabo zaludnione, — a więc oczeku­ jące pilnych rąk niemieckiego człowieka. Drugie, bliźniacze wydawnictwo albumowe o podobnym cha­ rakterze pt. «Oblicze Niemca w Kraju Warty*. Dotyczyło ono drugiego punktu programu, mianowicie już nie ziemi samej, ale człowieka, a w szczególności jego cech raso­ wych. Malarze starali się podpatrzyć cechy antropologiczne ludu w Wielkopolsce. W albumie tym znalazły się oczywiście okazy ty­ pów germańskich, ale obok nich i takie, które wykazują duże prze­ mieszanie etniczne. Trzecim w lej serii wydawnictwem, które było zapowiedziane, a zdaje się nie zdołało wyjść drukiem, miała być książka pt. «Niemiecki kraj, niemieccy ludzie i niemieckie osiągnięcia*. Chodziło więc o syntezę niemieckości ziemi i człowieka w Wielkopolsce. r Wszystkie te publikacje tylko pośrednio dotyczą stanowiły niejako jej publicystyczną podbudowę. etnografii, * Zadaniem etnografii w niemieckim kompleksie planowania było stworzenie dla nowego regionu niemieckiego w Kraju Warty regionalnej niemieckiej kultury materialnej i duchowej. Nie mogli się oczywiście etnografowie Uniwersytetu Poznań­ skiego podjąć akcji przekształcenia pejzażu. Nie mogli usunąć z te­ renu zabytków rodzimego budownictwa — poza kapliczkami, co było w związku z odebraniem Wielkopolsce charakteru katolic­ kiego. Ale mogli rozpocząć walkę z innymi dziedzinami material­ nej kultury ludowej w Wielkopolsce. Zebrany przez nich materiał (notatki, rysunki, fotografie) z zakresu kultury ludowej dotyczył przede wszystkim dwu dzia­ łów: slroju ludowego i narzędzi rolniczych oraz sprzętów'gospo­ darskich. Wstępne prace, które objęły całe terytorium Kraju Warty, miały dostarczyć materiału faktycznego. Ekipy studenckie badały zabytki w terenie, po czym zamierzano dokonać segregacji czy se16* �244 lekcji. Problem przedstawiał się dla Niemców dość prosto. Można by go ująć w tezy następujące: 1) Wszędzie, gdzie mieszkają Niemcy, to kraj niemiecki. 2) Wszelkie przejawy kultury ludowej Niemców są zabyt­ kami kultury niemieckiej. 3) Kultury obce w otoczeniu Niemców to zapożyczenia z kul­ tury niemieckiej. 4) Niemcy nie wynaradawiają się nigdy — za to niemczą obszary swej kolonizacji. Interesujący jest dla nas fakt ustosunkowania się Niemców do przejętego po Polakach materiału zabytkowego zbiorów po­ znańskich. Muzeum Miejskie zostało rozproszone, Muzeum Wielkopol­ skie zdewastowane. M. in. zniszczono zupełnie bogate zbiory Ci­ chowiczów. Natomiast tradycyjną kulturę ludową konserwowano tam tylko, gdzie istnieli Volksdeutsche w większym skupisku, czy jakiś Nebenvolk, przyjaźnie usposobiony dla niemczyzny. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby niczym nie dra­ żnić przybywających do Wielkopolski przesiedleńców. Starano się wmówić im, że wszystko, co przynoszą ze sobą, co im jest miłe i do czego przywykli, a więc m. in. i strój i sprzęt i narzędzia i wy­ twory sztuki ludowej to z pierwotnego pochodzenia swego relikty niemieckie. Nie na darmo przecież teoretycy niemczyzny, jak wspo­ mniany wyżej geograf prof. Geisler, dowodzili, że Polacy nie są zdolni do wytworzenia własnej kultury ludowej, że polonizowali zabytki niemieckie. W podobny sposób nauka niemiecka ustosun­ kowywała się w ogóle do kultury słowiańskiej. Wychodząc z tych założeń, można było już bez obawy przy­ stąpić do inwentaryzacji zabytków ludowych, polskich. Wśród spuścizny po studentach, pracujących w Muzeum, znajduje się interesująca notatka: «Według świadectwa pani Beck istniały trzy tereny zasięgów polskiego stroju ludowego: 1) Obszar między Łodzią a Warszawą z punktem central­ nym wokół Łowicza. Cechy rozpoznawcze: pasiaste spód­ nice i fartuchy z naramiennikami. �245 2) Obszar wokół Wilmesau (Bielitz) z jedynym na terenach byłej Polski strojem mieszczańskim w Saybusch. Orygi­ nalne chustki-welony. Według wypowiedzi pani Beck strój ten był właściwie nie­ miecki. Nosili go jednakże Polacy, względnie spolonizowani Niemcy. Pozostałe stroje czysto polskie. (Czy to dotyczy również terenów wokół Wilna, należałoby zbadać)*. Nie wiemy kim była pani Beck i jaki dla etnografii niemiec­ kiej przedstawiała autorytet. Niemcy szukając informacji, omijali źródła polskie. Owe wychwycone w oderwaniu pasiaki, jako je­ dyny wykładnik stroju polskiego na całym tak bardzo zróżniczko­ wanym obszarze, dowodzą dużej dowolności i płytkości metody­ cznej. Nie uwzględniono ani poszczególnych grup ludowych, ani kompletu ich strojów. Może było to nieuctwo, a może świadome zlekceważenie. Inwentaryzację podjęto ab ovo. Posiadamy z tego zakresu blok rysunkowy z nagłówkiem «Szkice studentek z Sieradza*. Bru­ lion sprawozdania z wycieczki terenowej zaczyna się od słów: «Polski strój ludowy w okolicy Sieradza według raportu Inge Pelcer w Charłupi Wielkiej, wsi kościelnej...*, po czym następuje szczegółowy opis tego stroju, a więc chusty, spódnice, gorseciki, fartuchy ilp. z podaniem pomiarów, gatunku materiałów, kolo­ rów itp. Drugi notatnik pochodzi z Kalisza. Zeszyt zawiera bardzo niedokładne rzuty poziome i zarysy budowli. Jako miejscowość podano Bradtheim. Jest to więc jakiś najstarszy dom w osiedlu, dalej stodoła, piec chlebowy, szkoła, oraz trzy rysunki krzyżów cmentarnych. Widzimy tu również szafę kuchenną, należącą — zdaje się — do miejscowego sołtysa, oraz inną szafę stuletną z do­ piskiem: Frau Schneider Maria, i z tym samym dopiskiem wzór haftu, czy koronki. Poza tym kilka drobiazgów, m. in. dwie pry­ mitywne lampki oliwne. Na osobnej kartce jest rysunek koszuli z nagłówkiem «deutsch-kalholische Pfiilzer. Obliska*. No'tatnik len dotyczył więc prawdopodobnie środowiska Volksdeutschow. Bardziej już staranne i przeważnie wykończone są prace za- �246 warte w teczce «Etnografie». Dotyczą one przeważnie ludowych grup przesiedleńców niemieckich. Pod precyzyjnie wykonanymi akwarelami i rysunkami znaj­ dują się podpisy: Spódnica z własnej tkaniny. Własność: Frau Sophie Jaschka Rotbuchen, 229 b. Luschwitz, pow. Leszno. Południowa Bessarabia. Spódnica płócienna. Wołyń. Własność: Frau Daft Eckwege, pow. Poznań. Alma Bierrog, Poznań, dawniej Bessarabia... Próbka tkaniny wełnianej, Sara Stickel, Bessarabia. Rotbu­ chen, pow. Leszno. Koszula lniana jako bluza kobieca z ozdobami krzyżykowymi. Własność: Amalie Stolercguk w Bruckdorf, pow. Grodzisk, Buko­ wina. Bluzy Niemek z Dobrudży... Spódnice Niemek z Dobrudży... Fartuchy, koszule z Dobrudży... Koszule Yolksdeutschów z Łodzi... Koszule z Galicji... Reszta nagromadzonego materiału obejmuje rysunki różnych narzędzi gospodarskich i sprzętów, a więc: widły drewniane, ry­ dle, łopaty do wsuwania chlebów w piekarnik, czerpaki, dzbany drewniane, sieczkarnia, plug, radio, wal, brona, sanie, żarna itp. Na jednej kartce widnieje ława polska, malowana w tulipanki i róże. Stoją na niej piękne dwojaczki z motywem owocu granatu i linią falistą. Jest obok misa głęboka, zdobiona na dnie tulipanem, oraz typowy dzban o ciemnej polewie z wywiniętym jasnym obrzeżeniem. Niemcy docenili doskonale wartość artysty­ czną tych okazów, więc też uznali je nie za sztukę ludową polską, ale sztukę «chłopską Kraju Warty*. Analogiczne określenia otrzymywały narzędzia, sprzęty, a także stroje ludowe — obojętne z jakich pochodzące regionów i z jakich przejęte kultur. Z chwilą, gdy wraz z przesiedleńcami znalazły się w Kraju Warty, stawały się przejawami etnograficz­ nymi Regionu Warty, — stawały się zabytkami niemieckimi. Ta­ kie stanowisko zajmowali Niemcy także w stosunku do innych na- �247 rodów, czego dowodem jest wydawnictwo niemieckie z r. 1943, drukowane w Pradze Czeskiej. Jest to album rozmiarów 40X55 cm, zawierający 38 plansz-akwareli pędzla Fritzi Mally, pt. «Niemieckie stroje ludowe z kraju Sudetów», w którym stroje o charakterze śląskim, słowackim i czeskim uznane zostały za niemieckie. Rów­ nież książka wwdana w r. 1943 «Deutsche Volkskunsl — Siebenburgen*, w której autor Mirsch Drend uznaje za pierwotnie nie­ mieckie wszystko, co obrazuje kulturę węgierską i rumuńską wraz .z naleciałościami słowiańskimi. W ten sposób dążono do mechanicznego ujednolicenia zano­ towanych treści kultury ludowej, aby stworzyć możliwie prędko nowy wspólny szczep niemiecki o charakterze germańskim. Zamierzenia niemieckie sięgały głębiej. Chodziło o to, aby ów powstający nowy szczep niemiecko-wschodni ugruntować duchowo w niemczyźnie, aby stworzyć dla niego podstawę uczuciową i my­ ślową oraz zespolić go więzią wspólnej ideologii. Podejście do kultury duchowej mogło być rozmaite: od strony obrzędowości rodzinnej czy dorocznej, od strony pieśni ludowej, baśniarstwa itp. Obrzędowość nasuwała trudności ze względów przede wszystkim kultowych. Pieśń ludowa nie była problemem palącym, gdyż prymat trzymała pieśń wojenna i pieśń partyjno-polityczna, i z nią na­ leżało zapoznać młodzież przesiedleńczą. Mimo to przygotowy­ wano m. in. wydawnictwo «Piosenki i rymy dziecięce Kraju War­ ty*. Zdecydowano się jednakże przede wszystkim na baśniarstwo. Na pierwszy ogień poszły podania, poniew aż obaj etnogra­ fowie niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu zarówno dr Mudrak, jak proł'. Liilz Mackensen byli specjalistami w tej dziedzinie i pu­ blikowali już dużo z zakresu podaniowości niemieckiej i baśniar­ stwa. Zarazem wyrażali przekonanie, że właśnie podaniowość (ger­ mańska saga) stanowi najlepszy, najbardziej charakterystyczny wypowiednik kultury duchowej ludu niemieckiego. W książce swojej «Cechy istotne baśni i podania* z r. 1944 zaznacza Edmund Mudrak w rozdziale końcowym: r — ((Ideologia, życiowo prawomocna, u w z g l ę d n i a j ą c a w p e w n y m punkcie d e c y d u j ą c y m znaczenie rasy w życiu l u d ó w nie m o ż e być obo- �248 jętna dla tych mocy, które ongi wycisnęły swoje piętno na wyobraże­ niach i pojęciach, dotyczących bytu i przemijania, istoty świata i prze­ znaczenia. Obrazy te, niezależnie od ich formy przemijającej, a uwa­ runkowanej, w czasie, mają wartość wieczystą, jako wyraz światopo­ glądu opartego o pierwiastki krwi i to tak długo, jak długo trwa spo­ łeczność tradycyjna, która ją reprezentuje. W tym sensie więc widzimy, że skarb naszych ludowych opo­ wieści w ukształtowaniu swoim manifestuje te siiy twórcze, które w swoim zakresie powołane są do tego, aby współpracować w dziele rozbudowy naszej przyszłości)). Na podobnym do Mudraka stanowisku stoi również Konrad Zucker, znany ze swoich prelekcji w Heidelbergu. W nrze 11 i 12 czasopisma «Volk u. Rasse» zamieścił rozprawę pt. «0 wartości baśni i podania dla psychologii rasowej*. Stwierdza mianowicie: — «udowodnić się dało, że można wykryć niezmienny rdzeń istotny duszy rasy i to poprzez całokształt jej rozwoju i wszelakich przemian..,)) i stąd dla psychologii rasy przedstawiają baśni i podania tak wielką wartość. Dlatego wydano drukiem zbiór podań, właściwych Niem­ com, zamieszkujących Kraj Warty. Wydawcą był dr Edmund Mudrak, działający z polecenia Zarządu Regionalnego Kraju Warty, oraz ellniwersytetu Rzeszy, Poznań*. Książka należy do serii wy­ dawnictw Krajowej Stacji Badawczej i to szeregu VIII-go pt. Etnografia. Samo dzieło jednakże opracował prof. Lutz Mackensen, a ilustracje wykonał Bert Heller. Składała narodowo-socjalistyczna drukarnia w Poznaniu. Przedmowę Mackensena poprzedza słowo wstępne naczelnika Okręgu, mianowicie Gauhauplmanna Roberta Schulza, który cel wydawnictwa objaśnia m. in. tak: ((Książka przeznaczona jest w pierwszym rzędzie dla wycho­ wawców — ludoznawców, kierowników młodzieży. Z bogatej skarbnicy żywej tradycji mogą oni dokonać odpowiedzialnego wyboru tych wszystkich treści, które stosowane są dla obecnych czasów i dla na­ szego światopoglądu)). W przedmowie stwierdza Mackensen, że chodziło mu o uzy­ skanie poglądu na powstający właśnie Obszar Wschodni. Zwraca uwagę, że książka ta, podobnie jak wszystko, co dokonuje się w re- �249 gionie Kraju Warty, ma służyć do wyjaśnienia dokonującego się rozwoju, ma dać asumpt do przewidywań na przyszłość. Pod względem przedmiotowym książka składa się z podań Niemców bałtyckich, galicyjskich, wołyńskich, bukowińskich, bessarabskich, dalej Niemców reemigrantów z Chełmskiego i L u ­ belskiego oraz podań z dawna zakorzenionych w regionie. Autor zastrzega się jednakże, że trudno przewidzieć, czy ta różnorodność składników doprowadzi w przyszłości do wspólnoty, czy też przy­ będą znów nowe elementy, które takie ujednolicenie dalej odsuną. Bardzo znamienna jest uwaga Mackensena odnośnie przesie­ dlanych do Wielkopolski Niemców ze Starej Rzeszy. W vkluczył on ich dlatego ze zbioru, że «pochodzą przeważnie z ośrodków miejskich, a więc przynależą do bardzo ubogiej w baśniarstwo niemczyzny*. Zaznacza jednak, że jeśli osadnictwo chłopskie ze Starej Rzeszy przyjmie w przyszłości większe rozmiary, lud ten wprowadzi do Kraju W arty t a k i e treści, jakich mu dotąd nie dostaje*. T T Niemiecki profesor przyznał się tutaj do pewnego ubóstwa podaniowego obszarów czysto niemieckich. Swoje stanowisko naukowe tłumaczy tym. że jego publika­ cja stanowić ma dokumenlarny przyczynek do historii tworzenia się nowego szczepu. Z melancholią zauważa, że burzliwe lata prze­ sunęły niejedną granicę, dotąd, zdawałoby się, niewzruszoną. Prze­ wartościowały różne treści, poderwały poczucie bezpieczeństwa. Przy tym niejedno poszło w zapomnienie, bez czego przecież na czas dłuższy obyć się nie można. Nawołuje lud niemiecki do za­ pomnienia tego wszystkiego, co kiedyś było, a zwrócenia się z od­ wagą ku przyszłości. Na dalszych stronnicach swej rozprawy zaznacza Mackensen, że z góry wykluczył wszystko, co zarówno reemigranci, jak i da­ wni koloniści niemieccy w Wielkopolsce przyjęli na własność od swego obcego otoczenia, że uwzględnił wyłącznie niemieckie baśniarstwo. Stwierdza następnie, że pozorna różnorodność materiału bynajmniej nie jest mniejsza, niż to można zaobserwować w ja­ kimkolwiek zbiorze podaniowym Niemiec centralnych. �250 Tu od razu budzi się zastrzeżenie. Posiadają przecież Niemcy obszerne wydawnictwo jenajskie z lat 1926—30 pt. «Niemiecki skarb podaniowy*, którego poszczególne łomy dotyczą poszczegól­ nych regionów Niemiec, jak np. Westfalii, Nadrenii, Szwabii, Hessji-Nassawii, Czarnego Lasu itp., każdy tom po 200 kilkadzie­ siąt stron objętości. Uwydatniają się tam wyraźnie różnice re­ gionalne. Jeżeli więc istnieją tak znamienne rozróżnienia w obrę­ bie samego centrum Starej Rzeszy, muszą tym bardziej występo­ wać na kresach o ludności mieszanej. Chęć uzasadnienia syntezy ogólno-niemieckiej w Kraju Warty zawiera więc sprzeczność istotną, którą zresztą profesor sani za­ uważa. Koryguje więc swoją tezę zaznaczając, że nawet w przy­ szłości ujednolicenie takie wydaje się mało prawdopodobne. Ponieważ jednak narzucił sobie z przyczyn pozanaukowych konieczność udowodnienia owej syntezy ogólno-niemieckiej, więc szuka dla niej argumentów. Zwraca więc uwagę, że wielość grup ludowych w Kraju Warty da się zredukować do kilku. Tłumaczy, że zasiedziali osadnicy Wielkopolski, to z pochodzenia swego: Pomorzanie, Żulawianie (Niederunger) i ślązacy. Tak samo reemigranci z Wołynia to także znów Pomorzanie, żulawianie (Niederunger) i Ślązacy. Pocho­ dzenia dolno-niemieckiego są koloniści z Bessarabii. Niemcami poludniowo-zachodnimi są przesiedleńcy z okręgu Lodzi, z Buko­ winy. Galicji, Bessarabii oraz starsi niemieccy osadnicy z krajów nadbałtyckich, podczas gdy z Sudetów pochodzi część reemigran­ tów z Bukowiny i Galicji. W sumie wdęc mielibyśmy wcale nic mniejszą, ale raczej większą liczbę grup ludowych z odmiennym jedynie ich rozmieszczeniem. Na czym więc polega owo udawadniane zmniejszenie ilości grup ludowych? Otóż redukcja zachodzi tu rzeczywiście, jeśli się wyciągnie logiczny wniosek z rozumowania Mackensena i skreśli się nastę­ pujące pozycje: Pomorzanie, Żulawianie i Ślązacy, a zapewne także i mieszkańcy Sudetów, gdyż i oni, jak tamci, mogą być po­ chodzenia słowiańskiego, albo też są to wtórni osadnicy z głębi Niemiec. Zostają więc tylko dwie grupy: dolno-niemiecka i po­ łudnic wo-zachodnio-niemiecka. 1 �251 Po takim wyjaśnieniu analiza etnograficzna_ niezmiernie się upraszcza. Wystarczyłoby porównać podania ludowe kolonistów niemieckich z Wielkopolski, Małopolski, Wołynia, krajów bałtyc­ kich, Rumunii itp. z podaniami dolno- i południowo-zachodnioniemieckimi, a otrzymałoby się materiał czysty, treść rzeczywiście niemiecką. Nawiasem trzeba jeszcze zauważyć, że jeśli Mackensen przy­ znaje, że zasiedziali w Kraju Warty Niemcy to Pomorzanie i Ślą­ zacy, tym samym obala teorie autochtonizmu Niemców w Wielko­ polsce, stwierdza sam, że nie mieszkali tu zaw sze. Równocześnie rozszczepia na elementy składowe uznaną przez siebie za jedno­ litą grupę Niemców dawnych z Kraju W arty. Interesujący jest stosunek liczbowy podań pochodzących od różnych odmiennych grup ludowych. Zbiór składa się z następu­ jących pozycyj: 381 Niemców miejscowych, 192 galicyjskich, 162 wołyńskich, 32 bukowińskich, 20 bałtyckich, 7 bessarabskich, 61 z Chełmskiego i Lubelskiego. Przeważa więc materiał z Polski. Na 855 w całości jest 796 z terenów polskich, a wśród tych znów najwięcej z samej Wielkopolski. W analizie wątków podaniowych Mackensen stara się udo­ wodnić, że wszystkie one mają źródło swoje w starych kronikach germańskich, albo też są młodszego pochodzenia, ale powstały tak samo z ducha niemieckiego. Tematyka tych podań jest następująca: upostaciowania duszy ludzkiej, śpiący zmarli w górach, dzikie łowy, białe i czarne zja\Vx, wątek Lenorowy, upiory, dusze powracające, wilkołaki, zmory, błędne ognie, gorejące skarby, olbrzymy, karzełki demony zbo­ żowe, leśne i wodne, demony zwierzęce, czarownice, diabły, walki historyczne. Z enumeracji tej wynika, że mamy do czynienia z iiljacjami wątków ogólno-europejskich, demonologią i magią. Mackensen stara się udowodnić i propagować ideę wspólnoty duchowej wszystkich, nawet rozproszonych na obczyźnie niemiec­ kich grup ludowych. Stwierdza więc, że ich treści duchowe nie wy­ kazują żadnych- zapożyczeń pozaniemieckich i to zarówno współ­ cześnie jak i w przeszłości, r T �252 Jakże jednak pogodzić te uogólnienia z tym, co pisze np. o Niemcach bałtyckich (str. X X I X ) : «Nie należy się dziwić, że w bałtoniemieckich podaniach, których liczba jest nikła z powodu struktury narodowościowej lego najstarszego szczepu naszych emi­ grantów, uwydatnia się silnie podkreślanie związków rodowych. Przetrwały u nich archaiczne wierzenia, mające częściowo piętno germańskie. Podania te różnią się zupełnie od chłopskich opowie­ ści grup ludowych młodszych od nich, mianowicie z Galicji i Wo­ łynia*. Okazuje się wiec, że niemieccy Bałtowie ulegli znacznemu wynarodowieniu, że z podań mało co zapamiętali. Dalsza grupa, a więc Niemcy z Bessarabii, zdaniem Mackensena, przyjęli bardzo wiele obcych właściwości z zasiedlonej przez siebie nowej ojczyzny. Charakterystyczne są dla nich raczej hu­ moreski, niż podania. Także i Niemcy z Bukowiny związali podania swoje ze sto­ sunkami przestrzennymi i ludnościowymi swego miejsca zamie­ szkania. Gdy więc «uezony» niemiecki nie znajduje potrzebnych mu dowodów w materiale etnograficznym, radzi sobie inaczej. Sięga do argumentów naturv politycznej. Wysuwa ideologię poszczegól­ nych treści. Oto cytat: «Z podań tych promienieje wciąż od nowa niemieckie, dumne samopoczucie własnej wyższości. Lud ten byl jej świadom i cie­ szył się nią wśród nieustępliwej walki narodowościowej. Nie było w tym względzie różnicy między Niemcem bessarabskim a wołyń­ skim. Pierwszy z nich np. według podania potrafił jako żołnierz lepiej zagrać werbla na bębnie od Turka, drugi przewyższał w ca­ łokształcie poczynań Ukraińca. Niemiec umie czarować i posiada 7-ą księgę Mojżesza. Jeżeli bierze udział w sabacie czarownic, wów­ czas dla niego gotuje się specjalne potrawy, tak jak się to panu ze słusznością należy. Zręczny krawczy i sprytny parobek pocho­ dzą oczywiście z Niemiec, jednakże czarownicami są Ukrainki i Rumunki, żydów nienawidzi sie, bo to złodziejscy szalbierze, a polski szlachcic podejrzany jest jako mason. — Nawet niemiecka muzyka kościelna więcej jest warta od polskiej. — Podania pełne �253 są wojowniczego ducha — wyrażają samoświadomość własnej war­ tości. Mieści się więc w charakterze tych podań ich znaczenie po­ lityczne dla przyszłości, dla czasów, które nastąpią*. Zaciekawia nas jeszcze stosunek owej przedmowy do samej książki. Przede wszystkim więc należałoby sądzić, że wydawca zgro­ madził te tylko podania, które zaczerpnął bezpośrednio z ust Niem­ ców, zamieszkujących w latach 1942/43 Wielkopolskę, zarówno ko­ lonistów dawnych, jak i przesiedleńców. Taki materiał, związany czasem i przestrzenią oraz autentyzmem narratorów, miałby nie­ wątpliwie wartość naukową. Stanowiłby aktualny przekrój przez zasób duchowych treści niemieckich mieszkańców Kraju Warty. Tymczasem zdaje się, że etnografowie niemieckiego Uniwersytetu poznańskiego nie oparli się wcale, albo też w ograniczonym stop­ niu, na badaniach terenowych, zadawalając się dla zyskania na czasie materiałem pochodzącym z drugiej ręki . 1 Sam materiał baśniowy uległ jednak modyfikacji, został przez Mackensena dla książki specjalnie przystosowany. Korekturę ję­ zykową przeprowadzono dlatego, że, jak objaśnia autor przedmo­ wy, «specjalna sytuacja językowa w Kraju Warty nie może być opanowana bez świadomego kultywowania języka „niemieckiego"*. Zmiany treściowe uzasadnia Mackensen w sposób następu­ jący: «W podaniach, które nie miały charakteru regionalnego, na­ leżało, w miarę możności, opuścić lokalizację, celem odważenia się 1 Mackensen korzysta! ze z b i o r ó w dr Langa z W r o c ł a w i a (poda­ nia b u k o w i ń s k i e ) , panny Koeberniek z Obersanden (podania z Wielko­ polski), panny Uhlemann z Monachium, dypl. inż. Ka.ras.ka-Lan.gera z Wiednia, nadto ze z b i o r ó w Regionalnej Izby Literackiej (Gausehrifltumskammer), p o c h o d z ą c y c h z konkursu z nagrodami pt. « N a d w a r c i a nie opowiadają)). Do dyspozycji w y d a w c y stały nadto w y p r a c o w a n i a u c z n i ó w szkól p o z n a ń s k i c h , użyczone m u przez U r z ą d K o m u n i k a c y j n y (Yerkehrsamt) i Z a r z ą d Działu Wschodniego Z w i ą z k u Dziewcząt Nie­ mieckich (Osteinsatz B. D. M.). Poza t y m wyzyskano zbiory drukowane, a w i ę c podania z Galicji i W o ł y n i a Karaska, podania z C h e ł m s k i e g o i Lubelskiego, zebrane przez Lucka, podania z Wielkopolski, zapisane przez Knoopa, a nadto Bienemanna ((Księga p o d a ń inflandzkich». �254 na próbę, aby owo podanie zakorzeniło się w regionie. Gdzie tego przeprowadzić nie było można, bez uszczerbku dla zrozumienia treści, lam zachowano lokalizację, nawet gdy miejscowość znajdo­ wała się poza Krajem Warty. Szczególna sytuacja kultowo-polityczna tego regionu Rzeszy domagała się, aby wytrzebić z podań wszelkie aluzje kościelne, jak modlitwy, inowacje itp.». Mimo tego zastrzeżenia odnosi się jednak wrażenie, że doko­ nano lulaj pewnej subrepcji. Tytuł dzieła bowiem opiewa «Podania Niemców w Kraju Warty», tymczasem porównując tekst z przypiskami końcowymi przekonujemy się, że w wielu wypad­ kach nie mamy wcale do czynienia z podaniami z Kraju Warty. Odnosi się to prawdopodobnie do wszystkich treści wyjętych z dru­ kowanych zbiorów Karaska, Bienemanna i Lucka, których jest w książce dominująca ilość. W ten sposób więc porównując teksty z tezami przedmowy otrzymujemy następujący sylogizm. N i e k t ó r z y Niemcy na obczyźnie zachowali w p a m i ę c i niemieckie podania. Niemcy z obczyzny zostali przesiedleni do K r a j u W a r t y . P r z e s i e d l e ń c y wnieśli niemieckie podania do K r a j u W a r t y . Wniosek opiera sic na hipotezie. W dopiskach nie ma dowodu na to, że ci sami ludzie, którzy w latach 1897—1938 dostarczyli tek­ stów do wspomnianych wydawnictw rzeczywiście w latach 1942— 1943 mieszkali w Wielkopolsce. Jeżeli dalej chodzi o podania wyjęte z pubłikaeyj Knoopa oraz Musoli'a to jest to wprawdzie materiał wielkopolski; tak samo jak i zapiski panny Koebernick, ale material ten pochodzi prze­ ważnie z lat 1893—1913 mniej więcej. Nie ma dowodu na to, że zamieszczone podania te przetrwały do chwili wydania książki. Lokalizacja terenowa jest więc wprawdzie zgodna z programem wydawnictwa, ale lokalizacja czasowa budzi zastrzeżenia. Opierając się więc na szczegółowej statystyce Mackensena, wyciągniętej z dopisków, doliczyć się możemy na 837 zamieszczo- �255 nych w dziele tekstów mniej więcej około 171, czyli jakąś czwartą część, co do której można by w przybliżeniu mieć pewność, że podania te opowiadali naprawdę Niemcy, znajdujący się w latach 1942/43 na terenie Wielkopolski. Wszystkie inne podania mogły istnieć, mogły zaginąć, albo też nie pojawiły się nigdy w tych stronach. Ponieważ książka została opublikowana pod auspicjami czynników urzędowych, ponieważ nazwiska dostawców tekstów są Niemcom dobrze znane, a prof. Mackensen cieszy się sławą wybit­ nego niemieckiego naukowca, dzieło to daje nam odpowiedź na kardynalne zagadnienie: jakie treści myślowe, uczuciowe i for­ malne należy uznać dla Niemców za rodzinie. Właśnie książka ta pragnie zadokumentować dominantę germańską, która powinna ogarnąć Kraj Warty. Należy więc przeprowadzić choćby pobieżną analizę szeregu podań, aby dowiedzieć się, z jakich pierwiastków duchowych miał powstać, rozwinąć się i ugruntować nowy, pograniczny szczep nie­ miecki w Wielkopolsce. * «Podania Niemców w Kraju Warty» to książka ponura. Na jej charakter składają się w równej mierze tekst, jak i ilustracje. Jest tu więc 6 winiet włączonych do tekstu oraz 20 plansz rysun­ kowych na kredowym papierze. Razem 26 rysunków. Pomijając ich wartość artystyczną, trzy zaledwie mają charakter pogodny, reszta, t j . 23, tchnie czadem chorobliwej wyobraźni, która lubuje się w ponurej atmosferze. W sumie więc ilustracje stwarzają atmosferę makabryczną. Jeżeli nie występują już wprost wisielcy, kościotrupy i upiory to zjawiają się postaci brutalne, spazmatycznie powyginane, po­ tworne, odrażające. Twarze są wszędzie ponure i złe, a najczę­ ściej ogromnie przerażone. Zwraca jednak uwagę, że ludzie na obrazkach chętnie ukrywają swoje oblicze, odwracając się tyłem. Wystrój graficzny książki pozbawiony jest uśmiechu, ilu­ stracje kwalifikują się jako materiał kliniczny dla psychopatologa. Szukajmy wytłumaczenia tego niesamowitego zjawiska �256 w samej treści dzieła. Profesor Mackensen podzielił całość na trzy części: A) Człowiek i śmierć, 13) Człowiek i moce nadludzkie, C) Człowiek i historia. Ponieważ książka miała przeznaczenie popularyzacyjne i za­ wierała tendencję manifestowania niemieckości w kulturze ludo­ wej, stąd i podział treści oraz ich zgrupowanie nie jest bez zna­ czenia. Rzecz cała rozpoczyna się od tematyki śmierci, a tematyka ta ciąży nad całą książką. O ile bowiem dział drugi, dotyczący de­ monologii i magii obejmuje 7 rozdziałów na 100 stronnicach, a część końcowa z natury rzeczy, jako historyczna, jest najkrót­ sza, gdy ma tylko 30 stron, ujętych w jednym rozdziale, o tyle część pierwsza, mianowicie Człowiek i Śmierć składa ślę z 15 roz­ działów na 200 stronnicach, a więc zajmuje połowę całej książki. Pewne wytłumaczenie tego zjawiska znajdujemy u Mudraka («Сеепу istotne baśni i podania»). Na str. 20 pisze dr Mudrak: — «Dalsza, istotna cecha k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , sięgająca zresztą i poza G e r m a n ó w , a w ł a ś c i w a ludom rasowo n o r d y c k i m , to stosunek do śmierci i z m a r ł y c h . W pojęciu G e r m a n ó w społeczna w s p ó l n o t a nie zostaje przez ś m i e r ć r o z w i ą z a n a . T y m samym społeczność ta obej­ muje z a r ó w n o ż y w y c h , jak i nieżyjących już członków tego samego po­ kolenia. Z tej przyczyny posiada jeszcze z m a r ł y swoje w ł a s n e upraw­ nienia. W wielu zabytkach odzwierciedla się także myśl, że zmarli udzie­ lają ż y w y m pomocy swojej i poparcia. V nordycko-rasowych l u d ó w stwierdzono istnienie w y o b r a ż e n i a o p a ń s t w i e z m a r ł y c h , k t ó r e na gruncie g e r m a ń s k i m w y s t ę p u j e , jako kraj «Helów», ale przyjęło już także i inne formy...» Strona graficzna książki nie zawiera bynajmniej akcentów mistycznego współżycia społeczności żywych i umarłych, ani sa­ kralnej ich jedności. Raczej budzi się przeświadczenie, że mamy do czynienia z wypaczeniem ideologii kultowej, owej uświęconej tradycją pamięci przodków, że występuje tutaj wynaturzenie pa­ tologiczne. Ilustracje dowodzą, że zmarli przerażają żywych, że zjawiają się z reguły w postaci budzącej lęk i zdziwienie, że są złośliwi, �257 mściwi, źli, towarzyszą im akcesoria niemiłe, nawet wstrętne. Są lo naprawdę tylko umrzyki, wywołujące odrazę -. Obrazki nie mówią nam o pięknie i szczęściu życia pozagro­ bowego, o poezji uczuć poza grób sięgających, nie ma w nich n i ­ gdzie baśniowego wystroju romantycznego, brak im uplastycznie­ nia serdecznej tęsknoty za tymi, którzy odeszli, a chciałoby się, aby raz jeszcze powrócili. W podaniach z Kraju Warty występuje śmierć w grozie swo­ jej i atawizmie, — jej ton dogłębny to zbrodnia, zemsta, kara, a jej wydźwięk, to przerażenie. * Analiza tych podań prowadzi do interesujących wyników. Stwierdza np. prof. Mackensen w przedmowie, że wątek zmarłych, przebywających w górach, należy do starogermańskich wierzeń, a klasycznym jego wykładnikiem jest tzw. wątek cesarski, czyli tematyka karolińska. W rozdz. I I pod numerami 8, 9, 10, 11 zamie­ szczono trzy warianty lego podania wyjęte z książki «Podania Niemców z Galicji* A. Karasek-Langner i E. Strzygowski, Plauen 19132. Narratorzy pochodzą z Kraju Sudetów. Miejscowość, gdzie podanie lo zanotowano, zwie się u wydawców Felezienthał. N i ­ gdzie nie ma mowy o tym, aby opowiadacze ci przesiedlili się do Wielkopolski. Jeżeli więc Mackensen włącza teksty do zbioru po­ dań Kraju Warty, widocznie uznaje potrzebę zaszczepienia ich na terenie Wielkopolski. W skrócie przedstawia się rzecz następująco: - «Gdy Karol W i e l k i byl jeszcze cesarzem Niemiec, p r o w a d z i ł w o j n ę z dziadkiem Napoleona Wielkiego, a gdy się nie chciał p o d d a ć , p o c h ł o n ę ł a go g ó r a Tabor, gdzie d o t ą d śpi ze swymi ż o ł n i e r z a m i . Z g ó r y Tabor s p ł y w a j ą dziś jeszcze wydzieliny licznych, z n a j d u j ą c y c h się tam koni. Góra C u d ó w znajduje się w Niemczech kolo Kolonii, nad Re9 Mackensen u w z g l ę d n i a n a s t ę p u j ą c e w ą t k i : rozmaite upostacio­ wania duszy ludzkiej, zmarli, p r z e b y w a j ą c y w g ó r a c h ; zmarli, jako upiorni j e ź d ź c y ; zmarli, p o w r a c a j ą c y na ziemię; lokalizacja j a w i ą c y c h się u p i o r ó w ; przeczucie ś m i e r c i ; zmarli jako b ł ę d n e ognie; s t r a s z ą c e i p o k u t u j ą c e dusze; wreszcie — co chyba do m o t y w u ś m i e r c i nie na­ leży — rozszczepienie j a ź n i ludzkiej, a więc w i l k o ł a k i i zmory. Lud. т. XXXVII 17 �258 nem. Na g ó r z e stoi u s c h n i ę t e drzewo. Gdy drzewo to z n ó w zakwitnie i o w o c o w a ć będzie po tysiącu latach, w ó w c z a s cesarz K a r o l powsta­ nie ze s w y m i ż o ł n i e r z a m i , aby Niemcom p r z y j ś ć z p o m o c ą . Bowiem Niemcy b ę d ą wtedy tak pobici, że ich cesarz z cala a r m i ą będzie m ó g ł z a s i ą ś ć do stołu pod j e d n ą g r u s z ą . W czasie posiłku nadbiegnie świnia, zacznie r y ć ziemię i w y d o b ę d z i e bęben. Dobosz uderzy bęben, wydo­ byty przez świnię, a na ten znak wyjdzie cesarz K a r o l i zwycięży w ostatniej bitwie ś w i a t o w e j . w Do tego samego cyklu należą również podania Niemców wo­ łyńskich, wyjęte również z książki Karaska. Pod nr. 18 jest wdęc mowa o rosyjskich, austriackich i nie­ mieckich żołnierzach z pierwszej wojny światowej, którzy razem śpią we wnętrzu góry. Ich cechą charakterystyczną jest, że zarówno ludzie, jak i konie nio posiadają głowy. Najważniejszy jednak wydaje się prof. Mackensenowi wątek dzikich łowów. W przedmowie swojej (str. V) zaznaczył: «Niemcy pograniczni oraz zamieszkali poza Marchią zachowali i wytwo­ rzyli ze szczególną akcentacją podania o dzikich łowach i tu prze­ jawia się najpiękniej wspólny dźwięk połączonych zmów w je­ dną całość głosów. Niezależnie od tego, czy dawne wierzenia, czy też stare zwyczaje dały asumpt do powstania tego cyklu podanio­ wego — jedno jest pewne, że opowiadania te w sposób szczególny wchłonęły w siebie i promieniują uświadomioną z dawna ludo­ wość*. 7 Już Knoop zanotował pewną ilość tych podań w Wielkopol­ sce — możemy więc przesądzać, że wprowadzili je tutaj rzeczy­ wiście koloniści niemieccy. Według relacji Mackensena wątek ten znają wszystkie wymienione u niego grupy ludowe przesiedleńców . Elementy tego podania są zawsze te same, występuje mia­ nowicie jeden lub więcej jeźdźców na czarnych koniach, goreją­ cych ogniem, a towarzyszy im sfora poszczekujących psów. Pędzą przez powietrze wśród wycia wichrów, huku i szumu, najczęściej ponad lasem. W razie spotkania z żywym człowiekiem dziki jeź­ dziec obdarowywuje go padliną końską lub ludzką, której odór gnębił odtąd obdarowanego. Motyw padliny powtarza się w róż­ nych wariantach w większej części zamieszczonych w książce po­ dań (ma 22, 26, 43, 55, 58, 60, 61, 62, 79, 84, 85, 86, 87). Spotykamy 7 7 �259 także motyW obciętej głowy, którą jeździec dźwiga pod swym ra­ mieniem (nra 89, 91—94, 96, 100, 101, 104). Za to słabo uwzględnił motyw «białej damy», nie uważany przecież na ogół za wątek polski. Również w nikły sposób repre­ zentowane są i czarne upiory. Rozdział V I nosi tytuł «Powracający, zmarli żołnierze*. Jest to przeważnie materiał polski, pochodzenia lokalnego. Interesuje nas wątek Lenorowy, który rozdział ten za­ myka. Twierdzi więc prof, dr Mackensen (str. X), że «wątek Leno­ rowy w pieśni i podaniu rozprzestrzenił się z Niemiec szeroko w świat obeoplemienny*. «Jest to stary, rodzimy skarb narracyjny, nowocześnie przystosowany: ów kawalerzysta to brat młodszy Helgiego z Eddy, który narzeczoną swoją Sigrun zabiera sobie do grobu, aby tam święcić z nią wesele*. Są w zbiorze trzy wersje tego podania nra 137—139, a za­ wdzięczamy je znów Karaskowi. 1'abuła powszechnie znana z bal­ lady Burgera, również i refren wierszowany, jedynie ciekawe, że w jednym z tych podań pochodzących z Wołynia upiorem jest nie kochanek, lecz mąż, który padł w wojnie rosyjsko-japońskiej, i który swoją żonę zawozi na cmentarz syberyjski. W rozdziale V I I prof. Mackensen gromadzi podania doty­ czące zmarłych, którzy powracają na ziemię. Mamy tu m. in. bar­ dzo u Niemców, jak stwierdza wydawca — popularną historię zra­ bowanej wątroby. Brzmi opowieść ta (nr 150) w ten sposób: — «Był raz m ą ż ' i żona. Kobieta chętnie j a d a ł a w ą t r ó b k ę . Pew­ nego dnia rzekła więc do m ę ż a : «Tu masz p i e n i ą d z e ! K u p m i w i ę c w ą t r ó b k ę * . Mąż poszedł do karczmy i przepił p i e n i ą d z e . Gdy chciał j u ż odejść, zapytał, czy nie m o ż n a b y gdzie z a k u p i ć w ą t r ó b k i . W ó w c z a s p o w i e d z i a ł karczmarz: «Uam w a m d o b r ą r a d ę . Idźcie sobie na cmen­ tarz i wytnijcie w ą t r o b ę j a k i e m u ś z m a r ł e m u * . Człowiek p o d z i ę k o w a ł , u d a ł się na cmentarz i wyciął pewnemu nieboszczykowi w ą t r o b ę . Gdy p r z y s z e d ł do domu, oddal w ą t r ó b k ę żonie. Ucieszyła się i usmarzyla ją natychmiast. S m a k o w a ł a jej dobrze i zjadła wszystko. Potem poszli oboje spać. Ale w ó w c z a s się zaczęło: «Któż to zjadł m o j ą wątróbkę?)) Kobieta r z e k ł a do m ę ż a : «Slyszysz? T a m jeden wola!» Chłop odpo­ w i e d z i a ł : «Ach! P o z w ó l m i space. Ale z n ó w szło dalej. «Kto zjadł m o j ą w ą t r ó b k ę ? K t o zjadł m o j ą wątróbkę)) T o ś ty uczyniła!" 17" �260 Jako źródło podaje Mackensen Knoopa ł to książkę «Podania z Marchii \vschodniej» nr 149 oraz Karaska z ' Polesia nr 151. W obu wersjach rzecz kończy się gwałiowną śmiercią profanatorów zwłok. Do tej tematyki przynależy wspomniana wyżej ilu­ stracja z wisielcami na szubienicy. Istnieje też cały szereg podań, w których człowiek co do­ piero zmarły ustosunkowuje się natychmiast wrogo do swego oto­ czenia. Podobnie jak w poprzednich nie ma tu poszanowania sa­ kralnej wspólnoty plemiennej, jedności sięgającej poza grób, ani też nie ma tu mowy o przodkach, jako duchach opiekuńczych ca­ łego pokolenia. Karasek i Luck przytaczają np. opowieść z Wołynia (178) t\ ^ ^ ш и м в д - * и щ ч а д — b ; t ń ? ' * i r»n—ćminrci—r»iprwr,i?oi— ^rmv n o )'f>7—Hrnrri się ożenił. Natychmiast nocą zjawia się pierwsza małżonka i obija dotkliwie śpiących. Ale nie koniec na tym. Odtąd zjawia się ciągle. Gdy tamta doi kroww, upiór czyni to samo od drugiej strony, gdy robi masło, przystępuje również do maślnicy, a gdy raz małżon­ kowie przywieźli towary z miasteczka, pierwsza żona poszarpała im wszystko. Zjawiła się też kiedyś i wyciągnąwszy swoje suknie ze skrzyni, ułożyła z nich stos na środku izby i spaliła. Wreszcie ludzie nie mogąc dać rady z upartym umrzykiem, udali się na cmentarz. Tam wbili w grób ostry pal, który przeniknął aż do serca zmarłej. Odtąd nareszcie mieli spokój. O wiele jednak gorsi od tych duchów, które tylko straszą, są inne, pociągające za sobą śmierć całej rodziny. Niemcy określają ów typ umrzyka: «Neuntoter» czyli dziewięcioraki zabójca. Mowa o nim w rozdz. V I I I . Opierając się na świadectwie Karaska-Strzygowskiego (nr 202), Mackensen przytacza następujące przesądy Niemców wołyń­ skich, pochodzących ze Śląska i Pomorza: — ((Istnieją ludzie, k t ó r z y , skoro u m r ą , z a b i e r a j ą ze sobą 9 innych ludzi do grobu, albo z rodziny, albo s p o ś r ó d przyjaciół. Dopiero, gdy d z i e w i ą t y z kolei po nich u m a r ł , mają s p o k ó j . Taki człowiek rodzi się z zębem, czapeczką, albo koszulką. Jeżeli mu się nie da owego przedmiotu do t r u m n y staje się d z i e w i ę c i o r a k i m zabójcą. « N e u n t ó t e r » żyje w grobie nadal i nie r o z k ł a d a się — jest po ł a t a c h zawsze jeszcze k w i t nący i świeży i ma czerwone policzki. — N a j p i e r w umiera najbliższa -X- . [ ; ^ • j f' *^ j * ?! W �261 rodzina, potem dalsi krewni, — nieraz nawet więcej niż dziewięciu, — cale pokolenia giną. Można temu zaradzić, jeśli się grób otworzy, głowę nieboszczyka odrąbie i położy mu do stóp w trumnie. Albo też składa się umarłemu worek z nasieniem lnu, sierp i książkę do trumny i mówi się tak: — Gdy książkę przeczytasz, przelicz wszystkie ziarna, a potem bierz sierp i utnij sobie szyję. Wówczas należy grób zamknąć. Mamy tu może odmianę wątku lenorowego. W rozdz. V I I I , a także w IX, gdzie Mackensen zajmuje się lokalizacją przestrzenną zjaw pośmiertnych, znajdujemy obszerną kolekcję straszydeł. Jest tu więc ulubiony przez Niemców jeździec bezgłowy w towarzystwie czarnego psa (210), kawały świeżego mięsa spadające nie wiadomo skąd na wóz (211), zjawa o nadludzkim wzroście (213Y krążąca w kółko świnia, pies lub ciele (217), tysiące nietoperzy (222), kościotrupy w białych płaszczach (21(S), snopek słomy, kawał drewna, pakiet, a w ogóle «coś», co jest na poły człowiekiem, a na pół zwierzęciem czy rzeczą (223). Przy­ kładów można by namnożyć znacznie więcej w szerokiej skali od człowieka i jego cienia do zwierzęcia, w odmianach różnych po­ tworów aż do przedmiotów martwych włącznie. 7 Tak charakterystyczny dla tradycji niemieckiej motyw wilko­ łaka bardzo słabo reprezentowany jest w antologii Mackensena — mamy w rozdz. X I tylko 9 podań, zresztą o nalocie obcym. Zamieszczone w rozdz. X I I I podania o błędnych ognikach raczej łączą się z demonologią i z magią ognia. I tu również wy­ segregowanie materiału niemieckiego napotyka na duże trudno­ ści, ponieważ wierzenie, że błędny ognik lo dusza zmarłego bez chrztu dziecka, jest u nas doskonale znane, podczas gdy Macken­ sen pomija szczegół chrztu. Przedostatni rozdział dotyczy motywu śmierci, jako kary za przewinę. Rewelacje otwiera podanie wyjęte z Knoopa, a zloka­ lizowane w okolicach Margonina. Fabuła rozgrywa się w czasie Wojny 30-letniej — mowa jest o inwazji szwedzkiej. Sądzimy że rzecz zbudowana jesl na popularnym dla podań polskich wątku tzw . «szańców szwedzkich*. W skrócie rzecz przedstawia się na­ stępująco; 7 7 �262 Otóż w ś r ó d S z w e d ó w znalazł się zdrajca, k t ó r y s p o w o d o w a ł ich klęskę. A p o n i e w a ż z a p ł a t y za to nie o t r z y m a ł od w r o g ó w — chodzi tu oczywiście o z w y c i ę s k i c h P o l a k ó w , k t ó r y c h się oczywiście nie wymie­ nia — zdrajca poszedł r a b o w a ć z m a r ł y c h na pobojowisku. T u wstrzy­ m a ł y go sępy. A choć miał kieszenie pełne łupu, p a d ł zemdlony, a ptaki r o z d z i o b u j ą c m u twarz dobiły go. Pogrzebany został na odludziu 1 o d t ą d straszy po nocach. Tematem zadośćuczynienia po śmierci zajmuje się Luck. No­ tuje kilka podań o sporach granicznych między kolonistami nie­ mieckimi a szlachtą polską, gdzie np. Niemiec Lob-Schulz z grobu wywołuje Polaka, aby go zmusić do oddania sobie pieniędzy (377). Część druga książki, a więc od str. 223, czyli w swojej połowie, porzuca nareszcie tematykę śmierci, a zajmuje się demono­ logią. Mamy tu np. wątki demonów zbożowych, a więc przede wszystkim polskiej południcy. Mackensen w dopiskach na str. 421 zaznacza, że w podaniach nr 505, 506 i 507, które pochodzą z ust­ nych relacyj zebranych przez Karaska w okolicach Konina, zja­ wia się zamiast niemieckiej nazwy «Moin», «Kornmohn», termin: «Wiglondaue». Wolno sądzić, że ta śmieszna nazwa powstała na tle niezrozumiałego dla Mackensena wyrazu «wyglądała» i że owi «niemcy», którzy rzecz opowiadali, posługiwali się częściowo przy­ najmniej językiem polskim, opisując jak «wyglądała» polska po­ łudnica, porywająca kobietom spieszącym na targ masło z kosza. W rozdz. V występują czarownicy. Odnosi się wrażenie, że Mackensenowi specjalnie zależało na pokreśleniu taktu, że Niemcy już z natury swojej posiadają moc nadludzką, że czarostwo jest ich przyrodzonym żywiołem. Czarownikami są najczęściej młyna­ rze, którzy odznaczają się też wielką złośliwością i mściwością. W podaniach tych w ogóle dominuje motyw zemsty. Charakterystyczne jest, że w: przytaczanych podaniach wy­ dawca opuszcza wszelkie zwroty kultowe; zamieszcza je jednakże w dopiskach na końcu książki. I lak np. w podaniu nr 703 informatorki z miejscowości Theodorshot' w Małopolsce, a zamie­ szkałej w Topoli pow. Lentschtitz, mamy opis kobiety napasło- �263 wanej w moczarzystym lesie przez ścigającego ją diabła. Notatka Mackensena brzmi: — ((zaznaczono, że była to pobożna kobieta i że się modliła, ale nie pomogło...». Trudno zrozumieć, dlaczego zdanie to zostało opuszczone w tek­ ście właściwym. Podanie nr 706 jest w sposób podobny zniekształcone. Opo­ wieść wyjęto z książki Karaska-Strzygowskiego «Galizien», miej­ scowość Brunndorf, Niemcy południowo-zachodni. Chodziło tu o wierzenie w tzw. «Muhkalb», bo jeśli się je zobaczy, można na całe życie zostać bogaczem. Rzecz przedstawia się tak: — Pewien stary Nipmipp H^nncilm- nćwiarlp7^t rin niinnpmii w karczmie, że gotów duszę zapisać diabłu, byle tylko mógł ujrzeć owo zjawiskowe cielę. Jego sąsiad więc przebrał się w pożyczony od Rusina kożuch, ukrył się w żywopłocie nad drogą i pokazał się przechodzą­ cemu. Hampeder padł na kolana z przestrachu, a cielę znikło. Gdy póź­ niej oprzytomniał, powrócił kilkakrotnie w to samo miejsce, aby zapi­ sać się diabłu, ale «Muhkalb» już się nie pokazało. Żałował bardzo, że był wówczas tak niemądrym. W dopisku znajdujemy uwagę Mackensena: — ((trzykrotnie rozpoczyna modlitwe». Teraz oczywiście rozumiemy, czemu padł na kolana i dlaczego później tego żałował: w swoim przekonaniu bowiem spłoszył mo­ dlitwą diabła. Ale bez tych kilku opuszczonych słów przebieg ca­ łego zdarzenia pozbawiony jest właściwego sensu. W podobny sposób zniekształcone jest podanie, pochodzące z artykułu Karaska w «Oberdeutsche Zeitschrift f. Volkskunde» (relacja nr 713): — «moja matka wracała raz w nocy i gdy mijała krzaki przy­ drożne, wówczas wyskoczyło stamtąd cielę «Iłuhkalb» i chciało dać susa na jej plecy. Ale matka w swej trosce zaczęła się modlić, wówczas ciele nie miało już mocy nad nią i znów musiało się oddalić». W podaniu nr 730 jest: «Panie Jezu dopomóż», a Mackensen poprawia na: «Boże dopomóż», a więc intencja ta sama, gdyż bo­ giem może być Wotan czy Baldur. �264 W podaniu nr 733, pochodzącym od Lucka z Chełmskiego, opuszczono zdanie następujące: «jeden z nich zaczyna się modlić, na to pierzchają wszystkie małe diabły — diabeł nie może zabrać rubla, ponieważ znajduje się na nim znak krzyża...)). Przy tekście nr 738, wyjętym z Karaska, opuszczono: — «gdy porzuca strzelbę wola: Boże Ojcze! Boże Synu! Boże Du­ chu Święty!...». Wszystkie te podania pozbawiane są swojej magicznej pointy. W obrębie całej książki znajdują się takie same zniekształ­ cenia, jeszcze w 21 podaniach (84, 85, 145, 148, 170, 191, 298, 332, 372, 400, 449, 486, 519, 545, 563, 569, 614, 642, 693, 785). Mackensen unika przede wszystkim imienia"'""CTiFvTsTusa", ate poza iyni n>\\-~ nież wspomnienia kościoła, pastora, chorągwi, obrazów. Najskrupulatniej jednak wymazany jest wszędzie znak krzyża, nawet ko­ sztem zaciemnienia treści. Część trzecia książki nosi piękny tytuł: Człowiek i Historia. Ponieważ na ogół w podaniach ludowych wątek historyczny w swoim faktycznym ujęciu słabo tylko dochodzi do znaczenia, nie dziw więc, że i Mackensen zdołał zebrać zaledwie 54 podania, co i tak jest dużo. Podania, łączące się z nazwą miejscowości, mogą być w Wiel­ kopolsce tylko relatywnie ludowe. Nazwy niemieckie bowiem są nowszego pochodzenia. I tak np. miasto Międzychód zwde się Birnbaum. Podanie nr 788 głosi, że powstało dlatego, że Niemcy po­ sadzili tam gruszę. Jednakże Małgorzata Natigall objaśnia inda­ gującego ją nauczyciela Arndta, że chodziło o «Kruschken-Baum». W iększa trudność powstała, gdy niemieckie podania ludowe starano się dokomponować do niezrozumiałej dla Niemców pol­ skiej nazwy miejscowej. Posłuchajmy wołyńskiego opowiadania ze zbioru Strzygowskiego-Karaska nr 789: r — ((Książę Radziwiłł siedział raz — było to w polowie ubiegłego stulecia — z kilku szlachcicami przy stole karcianym. — Gdy już prze­ grał do nich wszystkie swoje pieniądze, postawił na jedną kartę tę część posiadłości, na której potem powstała niemiecka kolonia. Przegrał ją do szlachcica... Nowy pan nie wiedział, coby miał lepszego uczynić z la- �265 sem, więc w y d z i e r ż a w i ł go niemieckim k a r c z ó w nikom, W ten s p o s ó b p o w s t a ł a kolonia «Kart-tisch», tak jak pierwotnie m i a ł a b y b y ć nazwana, Z tego mianowania zrobili Polacy n a z w ę «Kadyszcze». Jednakże przykłady, jakimi w dużej mierze posługuje się autor rozprawy, nie zawsze były wybrane szczęśliwie. Są więc w rozprawie Mackensena stare, słowiańskie nazwy miejscowe, tłu­ maczące się bardzo wyraźnie i to zazwyczaj w sensie fizjogra­ ficznym. Jeżeli nie rozumiejący ich Niemcy wyjaśniali je sobie błędnie, nie mamy wcale pewności, czy nie stało się to z racji czynników politycznych. Weźmy jako przykład wieś Rów w powiecie Słupskim na Pomorzu Zachodnim. Mackensen pisze: «Rowe to Raub-Siedelung dań pomorskich Knoopa nie znajdujemy tej nazwy. Co więcej, w zestawieniu tekstów słowińskich Lorentza znajdujemy słowiń­ skie, lokalne podania ludowe, łączące się wyraźnie z nazwą «Rów», a nie «Rowe vel Raub-Siedelung». W podaniach tych mowa jest o diabelskim moście właśnie ponad rowem, nad strugą płynącą ku morzu. Do dziwolągów Knoopa, bezkrytycznie spożytkowanych przez Mackensena, należy m. in. na str. 16 jego rozprawy: «W obesde powstało ze zwrotu: wo bisl du?, ponieważ wieś leży w takim ukryciu». Niemiecka nazwa Wobesde, to Objazd, wymawiany po kaszubsku «Wobiazda». Słuchajmy dalej: wyspa Uznam, po nie­ miecku Usedom, ma swoje źródło w powiedzeniu: «О so dummb, podczas gdy Szczecin, to wynik okrzyku «Statt in», to znaczy, że jakieś miasto jest w pobliżu. Wszystkie te i podobne objaśnienia mogłyby mieć swoje źró­ dło w etymologii ludowej, mogłyby być wynikiem ludowych przcśmiewań sąsiedzkich. Są to raczej dowcipy mieszczańskie powstałe późno, kiedyś przy szklance piwa, a spopularyzowane polem przez gorliwych regionalistów niemieckich. Obowiązkiem Mackensena było zwrócenie uwagi na źródlosłów słowiański. Mackensen nie był jednakże wyjątkiem pod tym względem. Niemcy już w ostatnich latach przed wojną rozbudowali bardzo T �266 pracowicie swoją toponomastykę, szczególniej tzw. «FlurnamenKunde», interesując się m. in. terenem dzisiejszych Ziem Odzy­ skanych. Najpłodniejszym w tej dziedzinie był chyba Robert Holsten. Do tego tematu odnoszą się niektóre jego opracowania: «Jak Pomorze slalo się krajem niemieckim* (1934), '(Toponomastyka a badania nad podaniowością Pomorza* (1938), «Dziecko w topo­ nomastyce pomorskiej* (1938), «Germańska wiara w duchy w po­ morskiej toponomastyce* (1939), «Zwierzęta jako nazwy miejsco­ we na Pomorzu* (1939) itp. itp. Tytuły te wyjmujemy z katalogu «Flurnamen-Kunde» wyd. u braci Hordler, Radeburg. Na str. 14 znajduje się pod nr. 78 wyciąg z rozprawy Holslena pt. «Das Kind in pommerschen Flurnamen* czasopismo «Aus dem Lande Beleard* X V I I . 10 Ć3t. V. 38} S. 37: — «Bocian «Kn.appentrager» czyli Klapperer przynosi dzieci z K i n dersoll. Podobne nazwy Kinnerdieok itp. Inne nazwy dziecięce przypo­ minają, co m o ż n a u d o w o d n i ć , lub p r z e s ą d z i ć — miejsca nieszczęśliwych w y p a d k ó w , albo też łączą się z w i a r ą w b ł ę d n e ogniki, czyli dusze m a ł y c h dzieci. Chrzest u w z g l ę d n i a j ą takie nazwy, j a k Patenknoten, Patenpfennig itp. — Nazwa « В а Ь у т о о г » jest naturalnie c a ł k i e m m ł o d e g o pochodzenia. Z dawnych czasów istnieją jednak «Kindelbette» .. Jest to mimowolna humoreska Holstena. Niemcy zamiast «das Kind* mówią także «das Baby* — wyraz przejęty czy to z francuskiego «bćbe», czy angielskiego «baby». A więc mokradło, czyli «Моог», na Pomorzu, zdaniem Holstena, od owego «baby» otrzymał swoją nazwę. Dla' nas sprawa jest niezmiernie prosta. Wiadomo, że błota i mokradła w wierzeniach ludowych są sie­ dliskiem czarownic, a więc bab złośliwych, nie trudno więc o po­ wstanie archaicznej słowiańskiej nazwy opartej na tym pier­ wiastku. Dodajmy jeszcze wyraz «mńr» czyli pomór, zaraza, a otrzymamy «Babimór» albo «Babimórz», a więc miejsce niezdro­ we, błotniste, w którym wylęgają się choroby, które lud może przy­ pisywać działaniu czarownic. Istnieją zresztą wszędzie i w Polsce i na terenach posłowiańskich nazwy miejscowe do owego «ВаЬу­ тоог» podobne, jak Babimost lub Babidół itp. Nazwy te oczywi­ ście są stare i nie mają nic wspólnego z dzieckiem, nawet w podaniowości niemieckiej. �267 Dalsze dwa podania zamieszczone w zbiorze są już zupełnie obcego pochodzenia, dotyczą kłopotów kolonistów niemieckich w Cudżaku, w Bessarabii. Osobny dział stanowią podania łączące się z pobytem Szwe­ dów w Polsce. Mackensen rozstrzelił je po różnych rozdziałach swej książki, ale zamieścił kilka również w dziale historycznym. Są to oczywiście podania polskie. Jeśli przeszły także na własność późniejszych kolonistów, zostały przejęte od Polaków. Forma ich jednak mogła ulec pewnym przekształceniom, co uzewnętrzniło się np. w podaniu spod Margonina nr 365, zanotowanym przez Knoopa. Za to autentyczne niemieckie są podania frydrycjańskie i jóypfirtsVip Maftcnton 47 пгтпНтпчпп tMy^j^j /'et.- XXVIII) Г1"'1СГ dza, że — « u k o c h a n c postacie w o d z ó w : F r y d e r y k a Jedynego dla Prusa­ k ó w , a Józefa I I dla A u s t r i a k ó w w y r a ż a j ą d r z e m i ą c e poczucie histo­ ryczne, S t w a r z a j ą na rzecz niewypowiedzianej dumy narodowej war­ tościowe symbołe...». Otóż bezpieczniej byłoby nie uderzać w ton tak bardzo wzniosły, ponieważ wiadomo, że lud ma swój własny punkt widzenia na po­ staci historyczne i nie zawsze widzi w nich herosów na miarę i n ­ teligencką. Zobaczmy więc jak przedstawiają się owe symbole. Według podania nr 801 z okolic Ciechocinka: Idzie cesarz Fryc na wędrówkę. Spotyka g ę s i a r k a , k a ż e mu za p a r ę kopiejek k u p i ć sobie «Ра-pirossen», a sam zobowiązuje się pilno­ w a ć gęsi. C h ł o p a k wraca, zastaje gęsi w życie, w y m y ś l a cesarzowi i obija go batem, tak że ten ucieka. F a b u ł a kończy się tym, że F r y c zabiera go na s w ó j dwói' i wychowuje na g e n e r a ł a . W innym podaniu z okolic Kola nr 802 «Stary Fryc* prze­ brany za żołnierza otrzymuje od pewnego kawalerzysty porządną porcję batów, gdyż w czasie napadu rozbójników schował się byl ze strachu pod łóżko. Wśród kilku dalszych anegdot frydrycjańskich, klóre akcen­ tują popularność tego władcy, mamy jedną jeszcze z Chełmskiego: �268 Cesarz w czasie inspekcji po kraju odczul głód i k u p i ł od pewnej kobiety m a ś l a n k ę . P o n i e w a ż mleko było stare, z a c h o r o w a ł na żołądek i mszcząc się, gdyż dużą zapłacił cenę — zanieczyści] d o k ł a d n i e kierzynke i mówiąc. «Тегаг p o d p i s a ł e m p r o t o k ó l » spiesznie odjechał. Podania powyższe w niewybrednej swojej formie mają cha­ rakter anegdot koszarowych. Nieco inne akcenty wnoszą podania józefińskie. Tu również cesarz wędruje incognito po swoim państwie osobiście, ingeru­ jąc w różnych sytuacjach. Chodzi tu o walkę z instytucjami ko­ ścielnymi. Podanie nr 811, pochodzące od Karaska, rozgrywa się na terenie pewnego klasztoru: Cesarz Józef k a ż e wszvslkiniprzekonuje się, że z n a j d u j ą się m i ę d z y n i m i , zamaskowane habitami kobiety, a w piwnicach starego gmachu o d k r y w a szkielety dziecięce. Klasztor zostaje otoczony i spalony. F a b u ł a kończy się s ł o w a m i : ((du­ chowni byli mu bardzo przeciwni. Z p e w n o ś c i ą gdzieś go zdybali. Nie u m a r ł on, ale został przez księży usunięty)). W dwu innych wersjach tego cyklu podaniowego mowa jest 0 papieżu. Pod nr 812 mamy opis wizyty Józefa I I w Rzymie, zakończonej wyrażonym przez cesarza nieprzystojnym życzeniem. W podaniu nr 809 papież przesyła Józefowi zatrute gromnice, które go o śmierć powolną przyprawić miały. Dobór tych właśnie opowiadań w antologii Mackensena sta­ nowi korelat do sposobu ujmowania tematyki kultowej w rozpa­ li ywa.nych poprzednio podaniach, których tekst zoslał dowolnie przekształcony. Moment powrotu Wielkiej Armii z Rosji obrazuje następu­ jące podanie spod Kola, nr 824 u Karaska: — «\Y czasie p o w r o t u F r a n c u z ó w wiedli oni w trumnie. W len sposób przekradl się i nie został nasi ludzie na niego, a tylko Polacy go o b ż a l o w y w a l i bieni. Wiedzieli, że teraz nic już nie będzie z ich 1 k r ó l a . Za to nasi ludzie bardzo się cieszyli)). Napoleona ze sobą ubity. Tacy źli byli i bardzo byli zgnę­ P a ń s t w a Polskiego W sumie więc podania: frydrycjańskie, józefińskie i habsbur­ skie są to raczej anegdoty kolportowane przez żołnierzy, podczas gdy tematyka szwedzka i napoleońska więcej ma charakteru po- �209 dań ludowych. Poszczególne teksly jednakże zdradzają nalecia­ łości pozaludowe, odnosi się więc wrażenie, że w wielu wypad­ kach wersja polska została przekształcona i przystosowana do po­ trzeb niemieckich, i niemieckich upodobań. Ponieważ dział historyczny kończy całą antologię, pomyślaną bądź co bądź nie jako dzieło naukowe a!e jako lektura dla ludu niemieckiego pewne zdziwienie budzi brak na tym miejscu sil­ niejszych, suggeslywnych akcentów. Nurt książki, mocno wezbrany w punkcie startu, wycieka po­ woli na ostatnich kartach, obrazy bledną i rozmnażają się, Mac­ kensen dociąga z trudem do mety. Brak silniejszej więzi, która by łączyła materiał tendencyjnie ujętej i przeprowadzonej antologii. * Omówiliśmy obszernie książkę Mackensena, ponieważ sta­ nowi ona w zakresie etnografii najpoważniejszą pozycję biblioteki «Volkspolitisches Institute niem. Uniwersytetu Poznańskiego, za­ równo pod względem nagromadzonego materiału etnograficznego, jako też jego doboru ze stanowiska planowania kultury niemiec­ kiej. Dalsze prace etnograficzne były w zamierzeniu. Przygoto­ wywano m. in. do druku obszerną publikację dotyczącą pszcze­ larstwa ludowego. Zachował się duży pakiet fotografij uli i pa­ siek. Pracy tej nie zdążono już wydać drukiem. Centralą specjalnych wydawnictw, które obejmowały rów­ nież tematykę etnograficzną, była przed wojną Piła. Wychodziły tam miniaturowe monografie w postaci ilustrowanych broszurek o 3—4 arkuszy druku, nakładem miejscowych «HeimalblalLer» lub księgarni Komeniusa. Seria nosiła tytuł: <<Grenzmarkfuhrcr*, tzn. przewodnik po marchii granicznej. Jeszcze w r. 1939. ale już po wkroczeniu wojsk niemieckich do Polski ukazała się drukiem książeczka «Życie ludu w marchii granicznej — wierzenia i obrzędowość rodzinna*, autor Paul Groth. �270 W przedmowie zaznacza on, że — «przez oczyszczenie terenu wschodnich, pruskich p r o w i n c j i zlikwidowana została r ó w n i e ż p r o w i n c j a Marchia Graniczna P o z n a ń — Prusy Zachodnie (Provinz Grenzmark Posen — Westpreussen). Zacho­ w a ł a się nazwa, k t ó r a żyje nadal w nowo utworzonej Rejencji pomor­ skiej. — Zachowało się jednak także wspomnienie wielesetletniej wspól­ nej h i s t o r i i oraz w s p ó l n e j niedoli łat powojennych. Z tego p o w o d u w y ­ daje się uzasadnione, jeżeli przy w i ę k s z y m uprzywilejowaniu północ­ nych p o w i a t ó w niniejsza r o z p r a w k a obejmie całokształt dawnej pro­ wincji. Broszurka wydana na kredowym papierze z licznymi ilu­ stracjami ma charakter popularno-informacyjny, jest prosta i łatwa w ujęciu, mogła być dla każdego Niemca przyjemną lek­ tura Ponieważ aulm- 7astr»u<ł . k i a г juu:v—ni*"—rtrcin wyiofnioń etnograficznych o charakterze naukowym, stąd ułatwił sobie nie­ zmiernie zadanie. Mamy zarówno w fotografiach, jak i w tekście szereg typowych reliktów polskich, a co ważniejsze lokalizację te­ matyki na obszarze tzw. Marchii Granicznej. Obrzędowość rodzinna występuje tu jako jednolita całość kulturowa, ujmuje ją się po prostu, jako przejaw ludowej kultury niemieckiej na szerokiej przestrzeni od Międzyrzecza, Skwierzyny, Wielunia, Wschowy, Ko­ ronowa, Babimostu aż po Człuchów. Pod względem metodycznym nie chodziło lu więc o to, aby wysegregować materiał germański spośród słowiańskiego, aby od­ łączyć rzeczy polskie i niemieckie, ale przeciwnie, aby nagroma­ dzić jak najwięcej zabytków etnograficznych i nazwać je nie­ mieckimi. Niemcy przyjmowali każdorazowo zasadę tworzenia niemiec­ kich regionów i starali się tym zamkniętym obszarom nadać cha­ rakter regionalny, obudzić w mieszkańcach świadomość regio­ nalną oraz sentyment dla owej ciaśniejszej ojczyzny, ów Paweł Groth, autor wspomnianej tułaj broszurki, zaznacza w słowie wstępnym: r r 7 — wchodzi tylko o to, aby r o z w i n ą ć przed oczyma u ś w i a d o m i o ­ nych regionalnie p o g r a n i c z n i k ó w (Grenzmarker), że istnieje często za­ poznane bogactwo życia ludowego i r ó ż n o r o d n e j b a r w n o ś c i w i e r z e ń i o b r z ę d ó w Marchii Granicznej...». �271 Niemcy nie ograniczyli się do samego anektowania na rzecz niemczyzny przejawów polskiej kultury ludowej. Z reguły nastę­ powała po tym mozolna praca naukowców, którzy poszczególne zabytki brali z osobna na warsztat i starali się znaleźć argumenty naukowe celem udowodnienia ich niemieckości. Ten punkt progra­ mu aktualny był zarówno w okresie przed- jak i powrześniowym. • W czasopiśmie «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Warlheland» Z. 3/4 z r. 1941 zamieszcza Fryderyk Heidelck roz­ prawę pt. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus im Warthegau», z 7 ilustracjami, gdzie stara się udowodnić, że dom podcieniowy jest pochodzenia germańskiego. — Nie wchodząc na tym miejscu w meritum sprawy, zwracamy jedynie uwagę na programowość ""'OgO i l t y l L U l i ; . ?!.^ 1,иш z . a l ^ a i u i m i\ n i , al»\ siworzve i udo w i niemieckiemu poczucie rodzimości na zajmowanej przez niego przestrzeni życiowej — należało więc wyeliminować jakąkolwiek tradycję polską, czy słowiańską. Ten sam punkt programu uwzględniał również Mackensen w analizie podań. Na sir. V omawianej poprzednio książki spoty kamy się nawet z polemiką. Otóż w r. 1915 ukazała się w Gryf ii dysertacja filozoficzna, pt. «Podania o dzikim łowcy i śpiącym wojsku w Prowincji Poznańskiej», której autorem był V. Schweda. Stawia on tezę, że praforiną podania jest opowieść o wojsku świę­ tej Jadwigi. — Mackensen zżyma się bardzo na takie postawienie problemu: Ш — «podan.ie to przeszło w końcu r ó w n i e ż na własność Polaków i stało się symbolem zamierzonego powstania, nieustannym zarzewiem w z r a s t a j ą c e g o niepokoju ludności. Wojsko k r ó l o w e j J a d w i g i w g ó r a c h pod Misiną m i a ł o s t a ć gotowe, aby w s p o m o g ł o p r z y g o t o w y w a n e pow­ stanie P o l a k ó w . Nie należy j e d n a k ż e mylić b i o r ą c e g o z d a j ą c y m . Polak opowiada niemieckie podania w polskiej z a p a l c z y w o ś c i i w s w o i m ję­ zyku — nie jest to jednak p o w ó d , aby N i e m c o w i z a p r z e c z a ć własności, lub mu p o r y w a ć w i e r n i e przechowane podanie, k t ó r e tamtemu jako wzór posłużyłoś. r Tego rodzaju przykładów znajdziemy dużo w różnych pub­ likacjach niemieckich. Czasopismo, w którym ukazała się rozprawka o domach pod­ cieniowych do r. 1919 nazywało się «Zeitschrift der Historischen �272 Gesellschaft fur die Provinz Posen», potem przez lal 30 nosiło tytuł «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift fur Polen», od r. 1939 otrzymało nagłówek: «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Wartbelantb. Pierwszy zeszyt, który ukazał się w r. 1940, zacho­ wał jeszcze dawny podtytuł, mianowicie: «Neue Folgę der Zeit­ schrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen und des Naturwissenschaftlichen Vereins zu Posen, sowie der Deutschen WissenschafLlichen Zeitschrift fur Polen». Jako wy­ dawca figuruje dr Alfred Lattermann. Czasopismo to, jako organ niemieckich towarzystw nauko­ wych zachowało pewną samodzielność poczynań, już choćby z tej przyczyny, że nie było wprost uzależnione od niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu. Stąd więc zeszyt pierwszy, który ukazał się już po zajęciu Wielkopolski przez wojska niemieckie zmienił wprawdzie nagłówek, ale nie przekształcił się od razu pod wzglę­ dem treści. Znalazły się'w nim także recenzje z publikacyj pol­ skich; spotykamy je także i w dalszych zeszytach. Czasopismo to należy więc melodycznie do starszego typu niemieckich wydawnictw, które skrzętnie notowały bibliografię polską, aby posiadać pogląd na rozwój nauki polskiej i móc sy­ stematycznie gromadzić kontrargumenty niemieckie przeciw do­ wodzeniom polskim. Metoda nowoczesna w planowaniu niemiec­ kim stosowała raczej przemilczanie. W prasie codziennej okresu okupacyjnego wyraz «polskie» w ogóle nie był dopuszczalny, za­ stępowało go się w razie koniecznej potrzeby terminem «tutejsze» — więc i w nauce przestano z czasem interesować się w ogóle ma­ teriałem polskim, aby tradycja nauki polskiej zanikła. W zeszycie 2 ^Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im \Yartheland» z r. 1940, znajdujemy na str. 291/3 ankietę etnogra­ ficzną podpisaną przez: «Hislorische Gesellschaft im Waitheland». Ankieta la wyraża to samo stanowisko, co omówione przez nas poprzednie publikacje, czy to Geislera, czy Mackensena, czy albumy malarzy niemieckich itp. Chodzi zarówno o zdobycie poglądu na całokształt ludowej kultury niemieckiej Kraju Warty, jak i o kul­ tywowanie jej w jednolitym duchu odrodzonej niemieckości. �273 Ankieta ta nosi tytuł: «Wezwanie do współpracy nad ludoznawstwem Kraju Warty» — a zawiera następujące wprowadze­ nie w temat: — «Od Wielu lat z a c h o w a l i ś c i e j a k o cenne dobro n i e m i e c k o ś ć w a s z ą dzień za dniem i r o k za r o k i e m , z a r ó w n o w byłej Polsce, jak r ó w n i e ż w k r a j u b a ł t y c k i m . Czynili tak nie t y l k o bojownicy polityczni w ś r ó d was, ale także o w i ludzie cisi i skromni, gdy w domu i gospo­ darstwie, w c y k l u dorocznym i o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej p i e l ę g n o w a l i niemieckie zwyczaje i przekazywali je dalej m ł o d z i e ż y . Czynili tak, gdy śpiewali niemieckie pieśni, opowiadali niemieckie b a ś n i e i humo­ reski, gdy p i e l ę g n o w a l i g w a r ę lub g w a r o w o zabarwiony język nie­ miecki, po prostu w k a ż d y m momencie swego ś w i a d o m e g o lub nawet n i e u ś w i a d o m i o n e g o , a przecież niemieckością n a p i ę t n o w a n e g o życia. — «Teraz więc żyją o w i oswobodzeni i p o w r a c a j ą c y Niemcy jako 3tj»ituŁi siewie Ajtdiiuiiciji we v\ bjjoinej |л асу sKieiowanej k u temu samemu celowi w K r a j u W a r t y i w Prusach Zachodnich. Niem­ cami są wszyscy; w swoich szczepowych w ł a ś c i w o ś c i a c h j e d n a k ż e r ó ż n i ą się m i ę d z y sobą. — «Każdy wnosi cechy specjalne, k t ó r e s t a n o w i ą wykładnik szczepowego w y r ó ż n i e n i a . Wiemy, że w ł a ś n i e dopiero całokształt wszyst­ k i c h szczepów niemieckich, niezależnie od tego, czy m i e s z k a j ą i działają na p o ł u d n i u 'lub p ó ł n o c y W i e l k i c h Niemiec s t a n o w i ć b ę d z i e w y k ł a d n i k Niemca z jego z r ó ż n i c z k o w a n y m i w ł a ś c i w o ś c i a m i i bogactwem uzdol­ nień. Jeden u z u p e ł n i a drugiego dla dobra całości. Owo bogactwo istoty niemieckiej r o z w i n i e się też na wschodnich terenach Niemiec, miano­ wicie gdy, p r ó c z reprezentowanych teraz już niemieckich s z c z e p ó w , po u k o ń c z o n e j z w y c i ę s k o wojnie n a p ł y n ą na obszar wschodni nowe zastępy niemieckich r o d a k ó w . — «Chodzi o to, aby i teraz i w przyszłości ująć w czasie i prze­ strzeni r ó ż n o r o d n o ś ć niemieckiego człowieka, tak jak się on nam objawi w typie nowego Niemca pogranicznego)). Ankieta obejmuje cztery punkty, mianowicie: 1) wierzenia i przesądy, 2) poezję i prozodię ludową z uwzględnieniem gwary, ,3) zwyczaje i obrzędy, wreszcie 4) zabawy. Odpowiedzi na kwe­ stionariusz z dokładnym podaniem personalii i lokalizacji miały być kierowane do Poznania na adres profesora dra Oskara Masinga. W zakończeniu dodano jeszcze objaśnienie: — ((Zrośnięcie się N i e m c ó w w jeden silny blok na naszym terenie, k t ó r y by u z n a w a ł na z e w n ą t r z i w e w n ą t r z swoje niemieckie zadanie, Lud, т. X X X V I I 18 �274 znajdzie swoje potwierdzenie w wynikach tej rozpoczętej właśnie, a sze­ roko zakrojonej pracy naukowej. — ((Dopomóżcie nam, abyśmy poznać mogli, jakimi jesteśmy i ja­ kimi w zależności i współdziałaniu jednych z drugimi coraz bardziej niemieckimi stawać się będziemy mogli». Okazuje się z powyższego, że niemieckie towarzystwo histo­ ryczne zamierzało przeprowadzić szczegółowe badania terenowe i to już w momencie, kiedy zaledwie pierwsze grupy przesiedleń­ ców napłynęły do Wielkopolski; mowa tu bowiem tylko o Bałtach. W dalszych bowiem rocznikach wspomnianego czasopisma nie ma wzmianki o losach lej ankiety. Przypuszczamy, że wynik jej był negatywny. Prof. Mackensen nie wspomina o niej wcale w swoim zbiorze podań. W rezultacie więc trzeba było poniechać tej jedynie miaro­ dajnej metody uzyskania faktycznego materiału. Mackensen więc, nie mogąc podejść do problemu od dołu, od strony ludu niemiec­ kiego, zdecydował się na przystąpienie do sprawy z góry, miano­ wicie narzucenie nowym mieszkańcom Kraju Warty nowej, we­ dług własnego uznania najwłaściwszej, najbardziej niemieckiej kultury. * Reasumując wyniki przeprowadzonego tutaj ogólnikowego przeglądu niemieckich poczynań w zakresie kultury ludowej za­ garniętych terenów Wielkopolski, wiemy, co czekało Wielkopolskę pod władztwem niemieckich pionierów kultury. Ziemię samą przedstawiono więc jako step bezludny, źle rozplanowany gospodarczo i źle zagospodarowany, jako kraj pu­ sty, oczekujący napływu niemieckich osadników. Grupy osiedleńcze, przybywające z odległych wschodnich i północnych terenów, z nad Morza Czarnego, z Bessarabii, Do­ brudży, Cudżaku, Bukowiny z Estonii i Finlandii miały tu na zachodzie Europy stanowić rzeszę nosicieli kultury materialnej i duchowej. Zróżniczkowana la ludność wespół z garstką starych kolo­ nistów niemieckich miała zrosnąć się w jeden wspólny szczep po- �275 graniczny, niemiecki i kultywować własną wspólną kulturę nie­ miecką. Wykładnikiem tej kultury w zakresie materialnym miał być zlepek najprzeróżniejszych odmian kultur obcych, naniesionych z miejsc poprzedniego pobytu przesiedleńców. Wykładnikiem kul­ tury duchowej stawał się zrąb pojęć uczuć i wyobrażeń, które ze­ brał w całość Mackensen w swojej antologii. Odtąd więc Kraj Warty winien był nasiąkać powoli atmosferą ponurości. Germańskie treści, ujęte w formę wulgarnego pro­ stactwa, miały teroryzować psychikę mieszkańców Kraju Warty. Jeżeli w publikacjach przedwojennych Niemcy dążyli do za­ garnięcia dla siebie wszystkich reliktów ludowej kultury polskiej -4.~.vłfHwi eVr i o i—tr» nruinmnr—',y"jy;*,' d".70H0—di? "'VCliminCV.'anla ich lub radykalnego przekształcenia. Sięgano tym razem do najgłęb­ szych złoży germańskiego prymitywu, do prainstynktów, do przed­ chrześcijańskiej moralności i pojeciowości, do fatalizmu starej sagi, do światopoglądu wyzbytego więzi kultowej. Nowy szczep niemiecki na nowo zagarniętej ziemi miał być nowym klanem wojowników, których pieśnią najmilszą jest rapsod śmierci. BIBLIOGRAFIA «Sagcn der Deutschen i m \ Y a r t h e l a n d » . Prof. dr. Lutz Mackensen. Posen 1913. Schriften der Landeskundlichen F o r s c h u n g s s t e l ł e des Reichsgaues Wartheland. Herausgeber Gauselbstverwaltung und Reichsuniwersitate, Posen Reihe VIII Volkskunde, i m Auftrage herausgegeben von dr. E d m u n d Mudrak. Karasek-Lurk, «Die deutschen Siedelungen in Wołyniem). Leip­ zig 1931. Karasek-Strzygowski, «Sagen der Deutschen in Galizien. Plauen 1932. Karasek-Strz\gowski, «Sagen der Deutschen in Wolynien u, Polesien». Posen 1938. Schweda V., «Die Sagcn vom wilden Jager u. vom lleer i n der Provinz Posen». Greifwald 1915. «l)ie deutschen Siedelungen K. Liick. Leipzig 1933. im Cholmer u. schlafenden Lubliner L a n d e » . 18* �276 «Heimatliche Sagen u. Geechichten aus der Provinz Posen». A. Mussoli. Bromberg 1911. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus i m W a r t h e g a u » . Friedrich Heidelck. Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift i m W a r t h e l a n d herausgegeben von d r . A l f r e d Latermannn, Posen 1941. Heft 3/4, str. 201/6. rische «Aufruf zur Mitarbeit an der Volkskunde i m W a r t h e l a n d » , HistoGessellschaft i m W a r t h e l a n d . Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im W a r t h e l a n d her. v o n dr. Alfred Lattermann. Posen 1940, z. 2, str. 291/3. ((Deutsche Trachten aus den S u d e t e n l a n d e r n » Fritzi E i n f u h r u n g v o n Jozef Hanika. V o l k - u . Reichsverlag sterdamm, W i e n , Berlin 1943. einer Mally mit Prag. Am- «Der W a r t h e g a u » , Landschaft u n d Siedelung i n W e r k e n deutscher v o m Gauhauptmann i m Reichsgau W a r t h e l a n d . Maler herausgegeben Posen 1943. " «Das Antlitz des Deutschen i m Wartheland)). Veroffentlichungen des Fleimatsbundes W a r t h e l a n d . Posen 1943. ((Landschaftskunde des W a r t h e l a n d e s » D r . fit. W a l t e r Geisler, Po­ sen 1943. Die Siedelungs- u n d Wirtschaft-Landschaft. Schriften der Landeskundlichen Forschungsstelle des Reichsgaues Wartheland. « M a r c h e n u n d Sagen in ihren Wesensziigen» E d m u n d M u d r a k , Wien u. B e r l i n 1944. «£rber den W e r t von Marchen u n d Sagen fur die Rassenpsychologie» K o n r a d Zueker. — «Volk u n d Rasse» R. 1941. Zeszyt 11/12. « N a m e u n d Mythos» Lutz Mackensen. Leipzig 1927. «Sagen der Provinz Posem) Otto Knoop. Verlag Berlin—Friedenau 1913. «Slovinzische Tekste» F r i e d r i c h Lorentz. Petersburg 1905. ((Polnische V o l k s m a r c h e n » d r J. Piprek. W i e n 1918. « G r e n z m a r k i s c h e s Volksleben» Glaube u n d B r a u c h i m Lebenslauf» Paul Groth Schneidemuhl 1939. ((Siebenburgen, Deutsche Volkskunst». Tekst u. Bilder-Sammlung von Misch Drend. W i e m a r 1943. «Die Hirtenspiele dalem 1943. des K a r p a t h e n r a u m e s » «Das K i n d i n pommerschen B r u n o Schier. F l u r n a m e n » : Holsten Robeat. «Aus dem L a n d e » , Belgard X V I I , 10, str. 37, r o k 1938. Berlin- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21d906c7bbc2a68d0bcd0d5c8a07b3ea.pdf 4a6c59c6d3e53aa62f3d402770c2a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5128 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Rus Szlachtowska etnograifa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4758 Title A name given to the resource Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.160-235 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN REINFUSS PRÓBA CHARAKTERYSTYKI ETNOGRAFICZNEJ RUSI SZLACHTOWSKIEJ NA PODSTAWIE NIEKTÓ­ RYCH ELEMENTÓW KULTURY MATERIALNEJ I. WSTĘP §1. P o ł o ż e n i e i zasięg t e r y t o r i a l n y Rusi s z 1 а с h t o w s к i e j . Zwarty klin osadnictwa ruskiego kończy się od zachodu półwyspem Lenikowszczyzny sięgającym po rzekę Poprad. Na zachód od Popradu po północnej stronie Karpat znaj­ duje się jedna tylko wyspa ruska obejmująca 4 wsie: Szlachtową, Jaworki, Rialą Wodę i Czarną Wodę. Wymienione tu wioski po­ łożone są w górnej części kotliny rzeki Ruskiej, zwanej leż G r a j ­ c a r k i e m , która plvnie następnie przez obie Szczawnice i wpada z prawej strony do Dunajca. Kotlina rzeki Ruskiej od północy i wschodu oddzielona jest od zlewiska Popradu wysokimi i tru­ dno dostępnymi grzbietami gór (Skałka 1.168 m, Prechyba 1,195 m, Wielki Rogacz 1,182 m, Obidza 927 m, Yrehlićka 955 m). Od południa zamyka ją pasmo górskie o przeciętnej wysokości ok. 900 m n. p. Tir. którego najwyższy szczyt (Wysokie Skałki) dochodzi do 1,052 m n. p. m. Kotlina, w której gnieżdżą się 4 wymienione wsie ruskie, otwarta jest tylko od zachodu. Z tej strony, a więc od Szczawnicy Niżnej i Wyżnej, prowadzi do Szlachtowej i wsi sąsiednich jedyna droga jezdna. Najbardziej ku wschodowi wysunięta liiala Woda oddalona jest o 14 km w linii powietrznej od najbliższej wsi łemkowskiej (Zubnzyk n. Popra­ dem). �161 Wsie ruskie na Spiszu oddalone śą od Szlachtowej, Jaworek, czy Białej Wody zaledwie o parę kilometrów. Ludność ruska z okolic Szlachtowej mimo znacznych róż­ nic kulturalnych, jakie dzielą ją od rodaków z za Popradu, długo nie była wyodrębniona od mieszkańców innych wsi ruskich w Karpatach zachodnich. Wincenty Pol zalicza mieszkańców 4 omawianych wiosek do К u r t а к ó w albo C z u c h o ń c ó w ' - ' pospołu z mieszkańcami Łemkowszczyzny. Kopernicki, który swe badania górali ruskich rozpoczął w do­ linie Popradu, nie wypowiada się bezpośrednio w sprawie przy­ należności grupowej mieszkańców z nad rzeki Ruskiej. W każ­ dym razie nie wyodrębnia ich w osobną grupę . Charakterystycznym jest, że nawet S. Udziela, który idąc śladem Pola zajmował się specjalnie rozmieszczeniem i zasięgami poszczególnych rodów góralskich nie wyciągnął konsekwencji z różnic kulturowych zachodzących między Łemkami, góralami ruskimi z nad Popradu, a ich rodakami z czterech omawianych tu wiosek ze Szlachtową na czele. Zarówno w starej pracy poświęconej specjalnie zasięgowi Łemków , jak i w późniejszej, pisanej już u schyłku życia , wy­ spa ruska, leżąca za górami na wschód od Popradu, włączana jest przez niego zawsze w obręb Leinkowsizczvzny. W czasach nowszych rozprzestrzenieniem i zróżnicowaniem kulturalnym górali ruskich w Beskidzie środkowym i Zachodnim za janowa ł się St. Leszczycki. Xa podstawie własnych spostrzeżeń zebranych w terenie autor ten charakteryzował słusznie teryto­ rium czterech wiosek ruskich, leżących na wschód od Szczawnicy, 1 3 4 5 1 Dwie sztuczne nazwy ukute przez Pola dla o k r e ś l e n i a m i e s z k a ń ­ ców Ł e m k o w s z c z y z n y . W . Pol, Rzut oka na póln. stoki Karpat. Dzieła zbiorowe t. I I I . K r a k ó w 1877, str. 11(1. .1. Kopernicki, O G ó r a l a c h r u s k i c h w Galicji. Zb. Wiad. do A n t r . K r a j . Т. X I I , str. 4. S. Udziela, Rozsiedlenie się Ł e m k ó w , W i s ł a t. I I I . 1889, sr. 654 i nast. S. Udziela, Ziemia ł e m k o w s k a przed p ó ł w i e c z e m . L w ó w 1934, str. 8. 3 4 5 Luil, T . X X X V I I 11 �162 jako terytorium kulturalnie odrębne, wyróżniające się od Łem­ kowszczyzny szeregiem cech zaczerpniętych z sąsiednich wsi sło­ wackich, czy polskich, niemniej jednak Leszczycki również nie zdecydował się na krok stanowczy i tzw. przez niego r e g i o n p o d s z c z a w n i c k i stanowi tylko jedną z części składowych, na które rozpada się terytorium Łemkowszczyzny. Również języ­ koznawcy mieszkańców omawianych tu wiosek stale uważają za Łemków, mimo że stwierdzają, iż dialekt używany w tych wsiach różni się pod pewnymi względami od dialektów rdzennej Łem­ kowszczyzny (chociażby większą ilością zapożyczeń z języka pol­ skiego i słowackiego) . Po raz pierwszy wyspa ruska z okolic Szczawnicy została w sposób stanowczy wydzielona z terytorium objętego nazwą Łemkowszczyzny, o ile mi wiadomo, dopiero przeze mnie w pracy pt.: «Etnograficzne granice Łemkowszczyzny* , gdzie mieszkańców czterech wsi (Szlachtowej, Jaworek, Białej i Czarnej Wody), okre­ ślam mianem R u s i n ó w S z 1 а с h t o w s к i с h. Do wprowa­ dzenia nazwy sztucznej zmusił mnie brak odpowiedniej nazwy ludowej, która z należytą precyzją wyodrębniałaby Rusinów Szlachtowskich z masy ich współrodaków". Wydzielenie Rusinów szlachtowskich z grupy wsi łemkowskich zostało później uwzględ­ nione w pracach innych autorów . 6 7 8 10 6 Np. w pracach Stieber a lub Szemleja. Ziłyńskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok. L u d . Slow. Т . I I I , str. 180. R. Reinfuss, Etnograficzne granice Ł e m k o w s z c z y z n y . Ziemia 1936. N r 10/11. Nazwy takie, jak «Rusnak.i p i l ś k b , « Z a h o r i a n e » i «Cotaki» nie m o g ą tu b y ć przydatne. Pierwsza z nich m o ż e r ó w n i e dobrze o z n a c z a ć wszystkich górali ruskich z p ó ł n o c n y c h Karpat, druga jest p o w t a r z a j ą ­ cym się o k r e ś l e n i e m topograficznym, w y s t ę p u j ą c y m zbyt często w r ó ż ­ nych stronach, by ją m o ż n a było t r a k t o w a ć jako n a z w ę dla k t ó r e j ś z grup etnograficznych, trzecia z a ś r ó w n i e ż nie w y o d r ę b n i a nam do­ k ł a d n i e m i e s z k a ń c ó w Rusi Szlachlowskiej, gdyż z «Cotakami» spoty­ kamy się też na slowacko-ruskim pograniczu. J. Falkowski, Etnografia górali ś r o d k o w y c h i wschodnich K a r ­ pat polskich ( I I Zjazd sprawozd -nauk. p o ś w i ę c o n y ś r o d k o w y m i wscho­ d n i m Karpatom polskim w K r a k o w i e w r. 1938), K. Pieradzka, Na szła7 8 0 1 0 �163 Rye. 1. Ruś Szlachlowska sianowi, jak to już wyżej powiedziałem, oderwaną wyspę, która od zwartej masy wsi ruskich ciągnących się wzdłuż północnych stoków Karpat oddzielona jest lesistymi grzbietami Beskidu sądeckiego, oraz pasmem osadnictwa pol­ skiego, wciskającego się w górę doliny Popradu po Piwniczną i Łomnicę. Przerwy w terytorialnej ciągłości osadnictwa ruskiego, które obserwujemy na północnych stokach Karpat, nie ma na po­ łudniu. Terytorium Rusi Szlachtowskiej sąsiaduje od południa bezpośrednio :z wsiami ruskimi na Spiszu, Lipnikiem Wielkim, kach Ł e m k o w s z c z y z n y , K r a k ó w 1939. Ta ostatnia jednak zapewne skut­ kiem zbyt p o ś p i e s z n e g o korzystania z p r z e g l ą d a n e j l i t e r a t u r y ' mylnie o k r e ś l a m i e s z k a ń c ó w omawianych tu wsi ruskich mianem « W e n g r i nów», k t ó r a to nazwa odnosi się do ludności Leluchowa i Dubnego, d w ó c h wsi p o ł o ż o n y c h na p r a w y m brzegu Popradu. M. Cholewa, Stroje ludowe Ziemi S ą d e c k i e j , L u d X X X I . 11* �164 Folwarkiem i Litmanową. Pas zwartego osadnictwa ruskiego na Zakarpaciu ciągnie się dalej na wschód przez Kamionkę, Krempachy, Jarembinę, Matysową, Sulin i łączy się z wsiami nadpopradzkiej Lemkowszczyzny Andrzejówką, Milikiem i in. (Rys. 1). § 2. S t o s u n k i z s ą s i a d a m i . Przed pierwszą wojną światową, gdy Rusi Szlachtowskiej nie dzieliła od Spiszą herme­ tycznie zamknięta granica polityczna, mieszkańcy 4 wiosek z nad rzeki Ruskiej żyli w bliskich stosunkach z mieszkańcami Fol­ warku, Litmanowej, Lipnika Wielkiego czy Kamionki, którzy przez resztę Górali spiskich uważani byli za t w a r d y c h Ruśniaków". Stosunki Rusinów Szlachlowskich z rodakami z południa były częste i bardzo urozmaicone. Łączyły ich wzajemne stosunki handlowe w związku z przemytem towaru (tytoń, spirytus) mię­ dzy Węgrami a Galicją,, spotykali się w miastach spiskich zwła­ szcza w L u b o w n i , gdzie Rusini Szlachtowscy o wiele częściej uczęszczali na targi i jarmarki, niż do Krościenka, Piwnicznej, X. Targu czy Sącza. Rusini Szlachtowscy wchodzili chętnie z Ru­ sinami ze Spiszą w związki pokrewieństwa, co jeszcze bardziej zacieśniało wzajemne stosunki. Poprzez częste kontakty towarzyskie, czy handlowe przedo­ stawało się do Rusinów Szlachlowskich sporo treści kulturowych zakarpackich, w dużej części słowackich, gdyż Rusini spiscy sami znajdowali się pod silnymi wpływami kultury ludowej Słowaczyzny. Mimo łatwego przesiąkania wzajemnych wpływów mie­ dzy ruskimi mieszkańcami obu stron Karpat nie doszło do cał­ kowitej niwelacji kulturalnej obydwu terytoriów etnograficznych. Rusini Szlachtowscy odróżniają z łatwością swych pobratymców spiskich po pewnych odrębnościach ubioru, ci zaś z kolei wyty­ kają im pewne właściwości gwary. Rusini spiscy zwią swych sąsiadów z nad rzeki Ruskiej R u s n а к i p i 1 ś к i, lub Z a h or i a n e '-, a także С o t а к i. Ta oslatnia nazwa ma pochodzić stąd, 11 J. Grzegorzewski, Na Spiszu. L w ó w 1919. '- I Zilyńskij, Lemkiwska h o w i r k a seła Jawirok. L u d S ł o w i a ń s k i . T. I I I , str. A 179. �165 że Rusini Szlachtowscy, zamiast ogólnie używanego w gwarach ruskich zaimka pytającego s z t o, używają polskiego с о . Mimo znacznego podobieństwa kultur, jakie zachodzi między Rusinami spiskimi i szlachtowskimi, dostrzega się między nimi wyraźnie poczucie odrębności grupowej, które po części wytworzyło się na tle uświadomionych, drobnych różnic kulturowych, po części skut­ kiem przynależności do dwu różnych organizmów politycznych (pierwotnie Węgier i G a l i c j i , później Czechosłowacji i Polski). Postaw antagonistycznych w stosunku do sąsiadów spiskich nie ma u Rusinów Szlachtowskich izupełnie. Druciarze z Białej Wody żyli w najlepszej zgodzie z przybywającymi do Polski drucia­ rzami ruskimi ze Spiszą. Współżyli z nimi serdecznie i często chodzili razem na zarobek. 1э Z grup etnicznie polskich Rusini Szlachtowscy spotykają się najczęściej z tzw. G ó r a l a m i S z c z a w n i c k i m i. Przez tery­ torium tej grupy prowadzi, jak wiemy, jedyna droga kołowa, łą­ cząca Ruś Szlachtowską ize światem. Przez Szczawnicę muszą przechodzić Rusini na targ do najbliższego miasteczka, którym jest Krościenko i do miasta powiatowego (N. Targ). Do Szczaw­ nicy w czasie sezonu uzdrowiskowego chodzi codziennie wiele ko­ biet i dzieci, które wśród kuracjuszy i letników sprzedają jagody, grzyby i drobne przedmioty przemysłu chałupniczego. Z dalszymi sąsiadami — Polakami stykają się Rusini Szlachtowscy na tar­ gach w Piwnicznej czy w S t a r y m M i e ś c i e (St. Sącz), kon­ takty te jednak z powodu znacznej odległości, czy uciążliwej drogi (Piwniczna) nie są częste. Z ludnością bardziej odległych części Polski stykają się mieszkańcy Białej Wody trudniący się wędrow­ nym drueiarstwem. Xa terytorium Rusi Szlachtowskiej element polski był daw­ niej prawie zupełnie niereprezenlowany. Według schematyzmu diecezji gi ecko-katolickiej w Przemyślu w r. 1908 na obydwie pa­ rafie grecko-kal. tj, Szlachtową i Jaworki przypadło zaledwie 5 rzymsko-katolików i to wszyscy skupieni byli w Szlachtowej. Jak w y ż e j , Zilyńskij podaje tę w i a d o m o ś ć za W e r c h r a c k i m . �166 11 W г. 1939 według informacji zebranych w terenie w Białej Wo­ dzie w ogóle nie było Polaków, w Czarnej Wodzie 1, w Jawor­ kach paru a nieco więcej w Szlachtowej. Był to element napły­ wowy związany z pracą w tartaku. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich w stosunku do Polaków jest zupełnie zdecydowane. Zapytany na terenie swej wsi kim jest, mieszkaniec Rusi Szlachtowskiej odpowiada: R u s n a k . Gdy Zilyńskij prowadził swe badania nad gwarami wsi Jaworki wchodzącej w skład omawianej tu grupy ruskiej, mieszkańcy tej wsi mowę swą określali jako j a w i r s k ą i twierdzili, że mówią po j a w i r s к u Rusini Szlachtowscy wiedzą dobrze, że gwara ich daleko odbiega od języka ukraińskiego, czy chociażby od gwary wschodnio-łemkowskiej. Informatorowie moi podkreślali czasem, iż łatwiej im w rozmowie porozumieć się z osobą mó­ wiącą po polsku niż np. z Ukraińcami przybywającymi ze wschodu. Wielu Rusinów Szlachtowskich, a w szczególności mie­ szkańcy Białej Wody, gdzie mężczyźni prawie bez wyjątku tru­ dnią się wędrownym druciarstwem, mówi po polsku. W czasie swych wędrówek zarobkowych, podczas których zapuszczają się daleko w głąb Polski środkowej i zachodniej druciarze z Białej Wody i Jaworek podają się z reguły za Polaków. Gdy w rozmo­ wie z jednym z nich, odbytej w Krakowie w r. 1933, w obecności paru osób rozkonspirowałem ruską narodow ość i grecko-katolickie wyznanie wędrownego druciarza, spotkało się to z dużym nieza­ dowoleniem ze strony zainteresowanego. Zewnętrzna polonizacja językowa Rusinów Szlachtowskich, wynikająca przede wszystkim z momentów utylitarnych (większa łatwość uzyskania pracy i chęć T 1 4 W lecie 19.ЧЯ i ' , odbyły wycieczkę n a u k o w ą po powiecie nowo­ t a r s k i m dwie słuchaczki etnologii U . J., uczennice prof. Kazimierza Do­ browolskiego p p. Danuta Dobrowolska i Maria T r z e p a c z ó w n a . W y ­ niki ich b a d a ń w formie k r ó t k i c h z a p i s k ó w zostały w r. 1939 oddane do a r c h i w u m Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W i a d o m o ś c i czer­ pane z tych z a p i s k ó w oznaczał b ę d ę w dalszym ciągu «Z m a t e r i a ł ó w Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j » . I . Zvlinskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d Slow. Т. II], str. A 188. - 1 5 �167 zapewnienia sobie lepszych stosunków z ludnością polską, w cza­ sie zarobkowych wędrówek), nie przeszkadza istnieniu bardzo wy­ raźnego poczucia odrębności grupowej w stosunku do Polaków. Miało to miejsce również dawniej zanim jeszcze uświadomieni zostali przez polityczną propagandę o swej przynależności do ukraińskiej grupy narodowościowej. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich względem Polaków opierało się i opiera do dziś na różnicy języka i obrządku. Inne momenty, jak np. różnice w za­ kresie kultury materialnej, schodzą na plan zupełnie odległy. Zre­ sztą wypytywani w lym kierunku podkreślają Rusini Szlach­ towscy, że widoczne dziś różnice, jakie zachodzą np. w ustroju Szlachtowian i mieszkańców Szczawnicy są stosunkowo bardzo świeżej daty. Między grupą polskich Górali Szczawnickich a Rusinami Szlachtowskimi dawały się stwierdzić wyraźne postawy antagonistyczne. W Jaworkach opowiadano mi w r. 1938 o bójkach, jakie mieszkańcy Rusi Szlachtowskiej prowadzili dawnymi czasy z polskimi góralami ze Szczawnicy. Dopiero przez wkupywanie się wódką uzyskiwali Rusini możność spokojnego korzystania z drogi wiodącej przez wieś do Krościenka. Ostatnio bójek już wprawdzie nie było, ale niechęć wzajemna pozostała. Jeszcze w r. 1939 skarżyli się Rusini z Jaworek, że Polacy odnoszą się do nich nieżyczliwie, gdy kobieta z naszej wsi idzie przez wieś pol­ ską, mówią niechętnie: — «0! Ruska idzie!» U obu sąsiadujących ze sobą grup dostrzega się nastawienie endogamiczne. Według informacji wypadki małżeństw miesza­ nych zdarzały się na ogól rzadko. Rusini unikali podobno .mał­ żeństw z Polkami, gdyż «są niegospodarne*. Prędzej już zdarzało się, iż Polak pojął R u s k ę za żonę. (Jaworki). Trudno jest w tej chwili rozstrzygnąć, o ile wypowiedzi na temat unikania mał­ żeństw między Rusinami Szlachtowskimi a Polakami zgodne były z prawdą. Informacje te potwierdza niewątpliwie znikomy pro­ cent ł а с i n n i к ó vv w parafiach grecko-katolickich Rusi Szlach­ towskiej. Z drugiej jednak strony musiały zachodzić fakty prze­ nikania elementów polskich do grupy ruskiej, skoro na terenie Rusi Szlachtowskiej spotyka się szereg nazwisk o bezwzględnie �168 polskim brzmieniu (Mazurek, Zięba, Zając, Wątroba, Trębacz, Gą­ sienica, Prątka i szereg innych). Z nazwisk popularnych w Szczaw­ nicy spotykamy, rzecz charakterystyczna, tylko jedno, a miano­ wicie Malinowskich (w Szlachtowej). Świadczyłoby to, że prze­ nikanie Polaków na Ruś Szlachtowską z najbliższych wsi nad­ granicznych musiało być skutkiem większego nasilenia antago­ nizmów międzygruipowych utrudnione. W Szczawnicy w wyka­ zie właścicieli nieruchomości z r. 1846 znaleziono zaledwie 2 naz­ wiska, które mogłyby być ruskiego pochodzenia (Hurkuła, Sieńkowicz), żadne z nich, o ile mi wiadomo, nie jest spotykane na Rusi Szlachtowskiej. Z pośród wszystkich grup polskich najbardziej antagonistycznie nastawieni są Rusini Szlachtowscy do L a c h ó w o d S ą c z a . Zarzucają im zarozumiałość, egoizm i nieżyczliwość. «Lachy nawet nie chcą druciarzy przenocować*. Na północ od La­ chów mieszkają M a z u r z y . Są to ludzie dobrzy i uczynni. Wśród mieszkańców stron odległych nie cieszą się sympatią druciarzy z Rusi Szlachtowskiej warszawianie, gdyż źle traktują druciarzy. Najmniej da sie powiedzieć o stosunku Rusinów Szlachtow­ skich do mieszkających za Popradem Łemków. Z Łemkami sty­ kają się Rusini Szlachtowscy bardzo rzadko i to tylko przelotnie na targach w Sączu lub Piwnicznej. Ponieważ obydwie grupy nie sąsiadują ze sobą bezpośrednio, nie wytworzyły się między nimi bliższe formy współżycia. Brak też podstaw antagonislycznych lub bodaj nazw przezwiskowych, którymi by się obydwie grupy na­ wzajem określały. Poczucia przynależności Rusinów Szlachtow­ skich do grupy łemkowskiej (jako grupy reprezentującej pewien swoisty typ kultury ludowej) nie da się stwierdzić. Jeżeli Łem­ kowie uznawani są przez Rusinów Szlachtowskich jako s w o i , ma to miejsce wyłącznie w płaszczyźnie narodowościowej («jeden język, jedna wiara*). Zdają sobie natomiast Rusini Szlach­ towscy sprawę z różnic dzielących ich od Łemków w zakresie tych treści, które składają się na tzw. k u l t u r ę , l u d o w ą (gwara, strój, budownictwo, zwyczaje etc). 7 �169 I I . OSADNICTWO RUSI SZLACHTOWSKIEJ § 3. W i a d o m o ś с i h i s t о г у с. z n e. Pochodzenie osad­ nictwa ruskiego w najbliższym sąsiedztwie Szczawnicy nie jest dotychczas należycie wyjaśnione. W starszej literaturze polskiej, a także i w pracach współczesnych autorów ukraińskich spoty­ kamy się z poglądami, według których osadnictwo ruskie miało pierwotnie sięgać w Karpatach daleko głębiej w kierunku zachod­ nim niż obecnie. J. Lepkowski np. w swej pracy o «Rusi sądec­ kiej* wskazuje na ślady pobytu Rusinów w Łopusznej, Harklo­ wej, Dębnie, Krościenku i Szczawnicy. Przypuszczenia te, opiera­ jące się na bardzo kruchych podstawach, powtarzane są do cza­ sów ostatnich w pracach niektórych autorów ukraińskich up I. Ziłyńskiego "', Tarnowyeza '* i in. 16 Podania miejscowe głoszą, że Szlachtowa jest jedną z naj­ starszych osad ruskich w okolicy. Jaworki mają być założone przez kolonistów z Litwy nazwiskiem Szlachtowskich i Miretowiczów . Opowiadania te zebrane i opublikowane przez Lepkowskiego"", a później niejednokrotnie powtarzane nie zasląpią jednak historycznych ścisłych danych źródłowych. Faktem jest, że pierwsze wzmianki historyczne o wioskach wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej występują bardzo późno. Spotykamy wprawdzie u Ziłyńskiego notatkę o tym, że Szlachtowa wymieniona zostaje już w dokumencie Władysława Jagiełły w r. 1391, w którym król ten nadaje biskupstwu krakow­ skiemu rozległe dobra w okolicy Muszyny , wiadomość ta jednak powtórzona za schematyzmem grecko-kat. diecezji w Przemyślu z r. 1879 polega na fałszywym odczytaniu dokumentu. Cały szeie 21 111 .1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a niegdyś Biskupszczyzna, Dod. tyg Gazety lwowskiej r. 1855, zesz. 32 i nast. " I . Zilyński, f.emkiwśka h o w i r k a seła Jawirok, L u d , I I I A. 180 i A, 182. 1 8 1 0 J. Tarnowycz, Ilustr. istoria Lemkiwszczyny. L w ó w 11Ш, Do dziś w y s t ę p u j e tam nazwisko «Mirylowicz». ,1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a . " I , Zilyński. L u d , t. 111, A. 181. 2 0 �170 2 3 24 reg autorów, jak Ł e p k o w s k i B ę b y n e k , Inglodt , czy ostatnio Pieradzka odczytuje interesującą nas nazwę S t a c h o w a W o l a i nikt nie dopatruje się w niej Szlachtowej. Najstarszą wzmiankę o Szlachtowej mamy z roku 1542, na­ leżała ona wówczas do Achacego Jordana z Zakliczyna, kaszte­ lana zawichojskiego . Niedługo potem spotykamy Szlachtową w wykazach poborowych z r. 1581. Szlachtową i Jaworki, które wtedy są po raz pierwszy w źródłach historycznych wymienione, należą podówczas do Piotra Nawojowskiego i posiadają łącznie 4 półdw orzyszeza wołoskie Szlachtową i Jaworki nie stanowiły jedynych włości wspom­ nianego wyżej Piotra Nawojskiego. W wykazach poborowych figuruje on ponad to jako posiadacz Nawojowej Góry (dziś Nawo­ jowa), Kuniny, Kanionki, Frycowej, Czaczowa, Chomrzysk i Ma­ dejowej. Miejscowości te naniesione na mapę wskazują, że włości Nawojowskiego rozpadały się na dwa kompleksy, z których jeden leżał na prawym brzegu Popradu, głównie w dorzeczu Kamienicy, drugi zaś obejmował niewielki obszar nad górnym biegiem rzeki Ruskiej. Mimo dość częstej zmiany właścicieli, w czasach póź­ niejszych obydwa kompleksy dóbr znajdowały się najczęściej w rękach tych samych osób. Pierwszą, jak dotąd, wzmiankę o Białej Wodzie znamy z r. 1777, kiedy to jeden z członków rodziny Nawojowskich dziw­ nym zbiegiem okoliczności, również Piotr, świadczył w sprawie sprzedaży sołectwa w Białej Wodzie na rzecz Marka, sołtysa ze Śnietnicy . Pod koniec X V I I I w. (1792) pojawia się również wia­ domość o istnieniu Czarnej Wody. Obydwie wsie ostatnio oma23 26 T 28 2 - J. Ł e p k o w s k i , R u ś s ą d e c k a . *» W . Bębynek, Starostwo Muszyńskie, Przew. L i t . Nauk, 1914. S, Inglodt, Stan i u p o s a ż e n i e biskupstwa krakowskiego w pol. X V w. L w ó w 1925. - K. Pieradzka. Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , sr. 210. -'" Schem. diec. gr.-kat. w P r z e m y ś l u r. 1879. Źródła dziejowe X V I w., t. I I I , Л. P a w i ń s k i , Małopolska, str. 147. Po oddaniu tej pracy do d r u k u o t r z y m a ł e m i n f o r m a c j ę od prof. Т . Modelskiego, że S z l a c h t o w ą wymieniana jest w dokumencie z w. XV. as Pieradzka, Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , str. 158. 5 2 7 �171 wiane (Biała i Czarna Woda) stanowiły wtedy własność Heleny Apolonii Massalskiej . W tym samym czasie (1794) Szlachtowa stanowi przelotnie własność Pawła Sanguszki. W X I X w. wsie Rusi Szlachtowskiej wraz z dobrami klucza nawójowskiego zo­ stały powtórnie złączone w rękach rodziny Stadnickich. 2e Poza tymi bardzo luźnymi i fragmentarycznymi wiadomo­ ściami o przeszłości Rusi Szlachtowskiej nic więcej na razie po­ wiedzieć nie można. Pieradzka w swej pracy o Łemkowszczyźnie uważa Szlachtowa za wieś pierwotnie polską, później zruszczoną. Podkreśla «niewątpliwą polskość nazwy» oraz twierdzi, że je­ szcze w r. 1581 znajdowała się w tej wsi parafia rzymsko-katolicka. Ostatnie twierdzenie autorki jest niewątpliwie błędne. W wyka­ zach poborowych z X V I w. panuje zwyczaj, że parafie rzymsko­ katolickie oznacza się najczęściej wyrazem f a r a (np. Fara Ropa), zaś parafie schizmatyckie wyrazem b o ż n i c a . Zwyczaj ten nie był jednakowoż konsekwentnie przez lustratorów przestrzegany. Cały szereg parafii notorycznie schizma ty ckich zostało w wyka­ zach poborowych określonych mianem f a r a (np. Hańczowa, p. Gorlice, Krempna, Grab i szereg innych). Pieradzka wszystkie te ruskie i schizmatyckie miejscowości wymieniła w spisie parafii rzymsko-katolickich na Łemkowszczyźnie . 30 31 Wsie Rusi Szlachtowskiej stanowiły pierwotnie jedną para­ fię z cerkwią w Szlachtowej. Pod koniec X V I I I w. parafia została rozdzielona. Wyłączono z niej jako jednostkę samodzielną Jaw orki (1798). Do nowo utworzonej parafii przyłączona została Biała i Czarna Woda . r 32 Czy wyliczone powyżej daty, pod którymi pojawiają się pierwsze wzmianki o wsiach Rusi Szlachtowskiej rzucają światło na czas powstania tych miejscowości należy wątpić. Przypusz­ czam, że zwłaszcza Szlachtowa i Jaworki istnieć mogły daleko wcześniej, niż zanotowały je wykazy poborowe. Dwie pozostałe zaś 29 30 31 32 j . w. str. 156. j . w. str. 115. j . w. str. 26. Schem. diecezji gr.-kat. w Przemyślu. 1879. �172 miejscowości mogły istotnie powstać dopiero w w. X V I I lub na­ wet i początkach X V I I I przy udziale mieszkańców Szlachtowej i Jaworek sposobem tzw. o g n i w o w у m, polegającym na tym, że sezonowe osadnictwo pasterskie z wsi starszych i niżej poło­ żonych zamienia się z czasem na osadnictwo stałe, i emancypuje pod względem administracyjnym od wsi macierzystych . Istnienie na obszarze dzisiejszej Rusi Szlachtowskiej osad­ nictwa ruskiego nawet na 100 lat przed jego oficjalnym zareje­ strowaniem przez wykazy poborowe X V I w. bynajmniej nie jest wykluczone. Przemawia za tym z jednej strony wzmianka u Długosza o cudzie św. Kingi w r. 1406 , a przede wszystkim notatka, w której pisząc o ufundowaniu przez Zbigniewa Oleśnic­ kiego kolegiaty w N . Sączu w r. 1448 uzasadnia to koniecznością zjednania dla obrządku katolickiego schizmatyckich Wołochów przebywających w lasach na krańcach diecezji krakowskiej \ Wiemy zaś я badań K. Dobrowolskiego , T. Modelskiego i sze­ regu innych autorów, iż pod ogólną nazwą W o ł о с h ó w, prócz ludności rumuńskiej i południowych Słowian, należy przede wszystkim rozumieć ludność ruską. Trudno jest z powodu braku materiałów historycznych okre­ ślić jak daleko wstecz można przesuwać początki ruskiego osad­ nictwa na terenie Rusi Szlachtowskiej. Cały szereg obserwacji poczynionych wzdłuż Beskidu Środkowego i w ruskich częściach Beskidu Zachodniego poucza nas, że osady ruskie z reguły po­ jawiają się wcześniej na południowych, niż na północnych sto­ kach Karpat. Wniosek stąd prosty, że fala wołosko-ruskiego osad­ nictwa płynęła raczej Podkarpaciem południowym i stamtąd do­ piero przelewała się z pewnym opóźnieniem przez przełęcze kar33 34 3r 30 3 3 37 R. Rcinfuss, Badania nad osadnictwem Huculszczyzny, Spr. P. A. U., t. X L V I , r. 1915, str. 90. Długosz, Opera omnia, t. I , str. 320, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . Długosz, Opera omnia, t. I I I , str. 544, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . K. Dobrowolski, Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Pam. V. Powsz. Zjazdu Hist. Pol. L w ó w 1930. T. Modelski, Kolonizacja w o ł o s k o - r u s k a , Spr. T. Nauk. we L w o ­ wie 1924. 3 4 3 5 3 6 3 7 �173 ae packie na stoki północne . Podobnie i ludność ruska, która dała początek Rusi Szlachtowskiej, przybyła najprawdopodobniej ze Spiszą. Przemawia za tym zarówno moment geograficzny (znacz­ nie łatwiejszy dostęp od południowego zachodu niż od wschodu), jak i fakt, że nazwy wsi zamieszkałych do czasów ostatnich przez ludność ruską o wiele wcześniej występują na Spiszu, niż na Rusi Szlachtowskiej. Jarembina wspomniana jest w r. 1309 , L i t manowa w r. 1370"", Kamionka w r. 1315". Przy okazji nadawa­ nia Lubowli prawa miejskiego wspomniane są w r. 1342 Mniszek i rzeczka Sulin, nad którą później pow'stala wioska tejże nazwy . Lipnik wymieniają źródła w r. 1339 , zaś Mały Lipnik między r. 1334 a 1338 . Dalej poza wiek XIV osadnictwa ruskiego na Spiszu i w przy­ ległych częściach Karpat północnych w żadnym wypadku prze­ suwać nie można. Z badań Zachorowskiego >, Modelskiego i innych wynika, że w w. X I I I Spisz, podobnie jak i przyległe części Karpat północnych pokryte były bezludną puszczą, wśród której pierwsze nieśmiałe kroki zaczęło stawiać osadnictwo polskie. Przy dzisiejszym stanie naszych wiadomości historycznych przeważa zdecydowanie pogląd wyrażający wątpliwość w autochtonizm ludności ruskiej w Karpatach zachodnich. Przyznaje się zgodnie, że Rusini przybyli w te strony dopiero z falą osadnictwa wołosko-ruskiego. 39 4L> 43 44 4r 3 8 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y 46 ludowej w Karpatach Zachodnich. K r a k ó w 1938, str. 19. 311 E. Janota, Zapiski o zaludnieniu dolin Dunajca i Popradu na Spiszu. K r a k ó w 1864, str. 20. j . w. str. 25. I . Zilyński, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d S ł o w i a ń ­ ski, t. 111, str. 185. T. Modelski, Spory o p o ł u d n i o w e granice diecezji Krakowskiej, od strony Spiszą, Zakopane 1928, str. 59. Janota, Zapiski..., str. 25. j . w. str. 23. S. Zachorowski, W ę g i e r s k i e i polskie osadnictwo na Spisizu do p o ł o w y X I V w. T. Modelski, Spory o południowe..., str. 59. 4 0 4 1 4 2 43 4 4 4 5 4 0 �174 47 Niektórzy autorowie, jak np. Teofil Modelski uważają, że występowanie w w. XIV nazw osad znanych później jako ru­ skie nie jest dostatecznym dowodem, że osadnictwo etnicznie ru­ skie istniało już w tym czasie, znane są bowiem wypadki, iż do osad lokowanych w średniowieczu na prawie niemieckim znacznie później napływał element wołosko-ruski asymilując pierwotną bynajmniej nie ruską ludność **. § 4. F o r m y z a s a d n i c z e . Z czterech wsi wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej najbardziej wysuniętą w kierunku zachodnim jest, jak wiemy, Szlachtowa. Terytorium tej wsi przy­ biera kształt wydłużonego trapezu, którego boki równoległe zorien­ towane są południkowo. Potok Ruski zwany też Grajcarek dzieli wieś na dwie nierówne części, południową mniejszą, sięgającą po grzbiet Rabsztynu (899 m) i północną, ciągnącą się niemal po samą Prechybę. Część północną przecina wpadający do Grajcarka potok Sielski, nad którego dolnym biegiem rozłożyły się zabudowania wiejskie. Obszar wsi według danych Sł. Geogr. wynosi 3180 mor­ gów, z czego na własność chłopską przypadło 749 morgów. Ziemie uprawne zajmują w Szlachtowej wschodnią część połaci południowej, położonej między Grajcarkiem a granicą pań­ stwową i tereny nad dolnym biegiem potoku Sielskiego na wschód i zachód po granice wsi sąsiednich. Część zachodnią połaci połud­ niowej oraz znaczny obszar w północnej części terytorium wsi zajmują lasy oraz polany. Te ostatnie użytkowane są do celów pasterskich, a także dla prymitywnej gospodarki rolnej. 4!) Według Graula , który układ rolny Szlachtowej poddał ana­ lizie, ziemie uprawne tej wsi rozpadają się na 12 ról o następu­ jących nazwach: 4 7 T. Modelski, Kolonizacja wolosko-ruska... Ze zjawiskiem takim spotykamy się np. w Rychwaldzle p. Gor­ lice, gdzie dawna kolonia niemiecka została później przeniesiona na p r a w o wołoskie i zasymilowana przez w o ł o s k o - r u s k i c h pasterzy. Hans Graiul, Gisela Hiildehrandt, Beitrage zur Siedlungsgeographie des Generalgonverneoients, K r a k ó w , 1943, str. 48 i nast. 44 4 9 �175 1) 2) 3) 4) 5) 6) Sołtysia Smarkoniówka Zaprzatowska Janczurowska Deszczeckowska Księża 7) 8) 9) 10) 11) 12) Ziębowska Kocurowska Włakowska Gryiidziowska Nagrantowska Berezińska. Prócz wyżej wymienionych istnieje jeszcze poza układem rolnym wsi rola trzynasta, położona peryferycznie nad granicą szczawnicką. Rola ta łączy się z przysiółkiem zwanym Malinów. Wymienionych wyżej 12 ról wchodzi w skład czterech niw. Zasadniczo jest więc Szlachtową wsią niwową regularną. Nie reprezentuje ona jednak tak klasycznego typu regularnej wsi n i wowej jak np. Krauszów, opracowany przez prof. К. Dobrowol­ skiego . Okazuje się bowiem, że role w niwie przylegającej do zabudowań wiejskich od zachodu łączą się bezpośrednio z zagro­ dami swych właścicieli, podobnie jak to występuje przy układzie łanów leśnych. 50 Wsie niwowe regularne, w których role jednej z niw nawią­ zują do zagród właścicieli, określane są w nauce niespołszczonym dotychczas terminem G e l i i n g e f l u r i uważane są genetycznie za formę przejściową między ustrojem niwowym, regularnym, a ustrojem łanów leśnych . Jak widać z publikowanego przez Graula planu katastral­ nego Szlachtowej, niwa której działki nawiązują do zagród obej­ muje po zachodniej stronie potoka zaledwie 10 ról, podczas gdy dwie, a mianowicie Nagrantowska (Nr 11) i Berezińska (Nr 12) leżą na wschodniej połaci wsi. Ta nieregularność układu nasu­ nęła Graulowi przypuszczenie, że wymienione dwie role mogły zostać później od innych wymierzone. Przeciw powyższemu przy­ puszczeniu przemawia jednak zdaniem Graula fakt, że w niwie 51 50 K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1936. W. Ebert, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936. R. Kótzschke i W. Ebert, Gescbichte der ostdeutschen Kolonisatioii, Leipzig 1937. 51 �176 czwartej oznaczonej przez niego literą «d» niwa Nagrantowska (Nr 11) znajduje się w pośrodku między innymi rolami. Nierówna wielkość poszczególnych ról, wahająca się od 81,32 ha (Nagrantowska) do 39,28 ha (Deszczeckowska) nasuwają autorowi myśl, że niektóre role mogły powstać przez rozpad ról starszych na dwa pół rolki. Prócz czterech niw podzielonych na 12 ról należy do miesz­ kańców Szlachtowej 7 polan a mianowicie: Czertezy, Petranczyk, Koszar, Rosochata, Wilcza Dolna, Bukowiecka i P o d R a b s z t у n e m. Kształt wsi podyktowany warunkami układu rolnego jest bardzo charakterystyczny. Szlachtowa według planu katastralnego w r. 1846 była szeregówką zabudowaną jednostronnie po zachod­ niej stronie drogi. Po przeciwnej jej stronie znajdowały się jedy­ nie zabudowania należące do roli Nagrantowskiej i Berezińskiej, które, jak wiemy, ciągną się wbrew ogólnej zasadzie po wschod­ niej stronie potoka Sielskiego. Przeciętny stan posiadania we wsi wynosił ostatnio kilka morgów. Niektórzy posiadali 10, 15 a na­ wet 20 morgów. Pola są bardzo rozdrobnione. Według jednego z informatorów na jego 6 morgów przypadało w r. 1939 ponad 80 działek. Sąsiadująca ze Szlachtowa od wschodu wieś J a w o r k i l i ­ czy 1588 morgów powierzchni, z czego 560 (głównie lasu) nale­ żało do Stadnickich z Nawojowej. Posiadłość chłopska składała się z 360 morgów roli uprawnej, 85 morgów łąk i ogrodów, 417 morgów pastwisk i 166 morgów lasu. Kształt terytorium wsi daleki jest od tej regularności, jaką obserwowaliśmy w Szlachtowej. Zabudowania wiejskie rozłożyły się wzdłuż rzeki Ruskiej, która dzieli terytorium wsi równoleżni­ kowo. Część południowa przypomina formą trapez, który jednym bokiem przytyka do granicy państwa. Część obszaru Jaworek po­ łożona na północ od Grajcarka podzielona jest doliną potoka spły­ wającego z Czarnej Wody na dwie części, z których wschodnia wcina się długim językiem między terytorium wsi Białej i Czar­ nej Wody. �177 Układ gruntowy Jaworek jest niwowy regularny. Podobnie jak to mieliśmy w Szlachtowej. Obsenvujac mapę katastralną wsi, bez trudu odróżnimy dawne użytki rolne od późniejszych karczunków i licznych polan, które występują w części południowej od strony Wysokich Skałek. Według ksiąg gruntowych obszar dzieli się na 3 niwy: Czarny, Polańską i Jaworzynę, które z kolei rozpadają się na 13 ról chłopskich i jedną gminną. Niestety zdjęcie katastralne wsi zostało błędnie przeprowadzone i polany nie zostały wyod­ rębnione jak w innych wsiach okolicznych, lecz z pogwałceniem zdrowego sensu włączone w ramy układu niwowego. Poza tym podział terytorium Jaworek na 3 niwy jest niewątpliwie uprosz­ czeniem dokonanym przez geometrów katastralnych nie odpowia­ dającym podziałowi pierwotnemu. Niwa Czarny obejmuje wszystkie grunty położone na północ od rzeki Ruskiej, cała zaś część południowa, podzielona poludnikowo doliną potoku, rozpadać się ma na dwie niwy: wschodnią zwaną J a w o r z y n a i zachodnią P o l a ń s k a . Obydwie te niwy sięgać mają do granicy państwa, obejmując liczne polany leżące w tej części wsi. Bardzo nawet pobieżny rzut oka na załączoną mapę (rys. 2) poucza nas o sztuczności takiego podziału, który niezgodny jest ani z morfologią terenu, ani z wewnętrznym podziałem wsi na role. Pominąwszy rolę 14, określoną w księgach katastralnych jako r o l a g m i n n a , która zresztą występuje wyłącznie poza obsza­ rem właściwych niw wiejskich i obejmuje tylko kilka piatów lasu, spotykamy w Jaworkach 13 ról a mianowicie: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) Lud, Brydowska Hołowaczowska Kudlaczowska Luszczakowska Srokowska Stanczakowska Prokwitowska т. X X X V I I 8) 9) 10) 11) 12) 13) Sucharowska Szwierkowska Szwistowska Szczerbuszewska Tomkowska Tyndorowska. 12 �178 Rye. 2. Roli księżej w Jaworkach nie ma, gdyż parafia była fundo­ wana późno i probostwo nie posiada tu uposażenia w gruntach. Informacje zasiągnięte z terenu wymieniają na obszarze Ja­ worek 24 polany, a mianowicie: polanę Durbaszka, Diwiwska, Pałenyca, Czerszla, Podgaciwka, Szczepańciwka, Dołyna, Rusyniwka, Huły, Kiczera, Stachuriwka, Polany, Bosiwka, Kapitaniwka, Jasilnyk, Debrzyna, Fugasiwka, Skalnyk, Zadołyna, Babianka, Pysariowa, Stare, Pańska i Czersłyna. Należy podkreślić, �179 że wymienionych wyżej 13 ról posiada swe udziały w pięciu niwach oznaczonych przeze mnie na załączonej mapie przy po­ mocy cyfr rzymskich. Trzy z tych niw, mianowicie I , I I i IV grają rolę podstawowych, co łączy się niewątpliwie z trójpolowym sy­ stemem uprawy ziemi , dwie zaś ( I I I i V) posiadają znaczenie raczej uboczne. Charakterystycznym dla Jaworek szczegółem układu rol­ nego, który w sposób tak jaskrawy nie uwidacznia się w innych wsiach niwowych regularnych jest występowanie w obrębie jed­ nej niwy kilku działek należących do tej samej roli. Podczas gdy np. w opracowanym przez K. Dobrowolskiego Krauszowie, lub w opisanej przez Graula Szlachtowej w obrębie tej samej niwy pewna rola występuje wyjątkowo tylko więcej niż jeden raz, w Jaworkach zwłaszcza w niwie I I i I I I podwójne a w niwie I nawet potrójne występowanie pewnych ról spotyka się dosyć często. 52 Częstość występowania poszczególnych ról w niwach: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 I 3 2 2 3 1 1 3 O 2 3 0 2 2 fi 1 2 1 1 0 2 1 1 1 1 1 2 1 1 1 t 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 7 G 8 3 G 6 6 5 8 4 7 7 Nr. r o l i Nr. niwy Ы _._ IV V Razem J_ 7 Przyczyna lego zjawiska nie jest mi jasna. Prawdopodobnie wynika ono z jakichś późniejszych podziałów czy wymian wza­ jemnych. Jak widać z powyższego nie wszystkie role występują na terenie wsi w tej samej ilości działek i tak: '-' K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala, str. 50. 12* �180 z 3 dziatek składa się rola 5 3, 6, 7, 8 1, 2, l ' , 13 4, 10 Zsumowane powierzchnie poszczególnych ról dają podobnie jak w Szaflarach wyniki różne, co nasuwa przypuszczenie, że w Jaworkach obok ról kmiecych występowały również półrolki i grunty mniejsze zagrodnicze. Kolejność następowania po sobie ról w poszczególnych n i ­ wach jest przypadkowa, co wskazuje, że pierwotnie przydzielane były właścicielom w drodze losowania ". Jedynie rola Łuszczakowska (Nr 4), Sucharowska (Nr 8) i Tyndarowska (Nr 13), występują we wszystkich pięciu niwach z reguły obok siebie. Nasuwa lo przypuszczenie, że musiały one powstać z podziału jednej większej roli.' Była tu zapewne dawna rola sołtysia. Na załączonej mapie Jaworek zwraca uwagę niewielka pro­ stokątna parcela położona na północnym krańcu niwy V, ozna­ czona cyfrą 0, parcela ta jest w rzeczywistości miniaturową niwą V I , gdyż wszystkie role posiadają w niej maleńkie udziały. Powstała ona zapewne niezbyt dawno na drodze likwidacji wspól­ nej własności. Role dzielą się według informacji miejscowych na tzw. p r u t y , nazywane też p o m i r o k. P r u t — pręt jest lo prze­ chowana w tradycji ludowej dawna miara ziemi, która dziś stra­ ciła już na Rusi Szlachtowskiej znaczenie powierzchni ściśle pod względem rozmiarów określonej. Prócz ziemi zamkniętej w obrębie 5 niw opisanych poprze­ dnio, w posiadaniu włościan były liczne polany, położone w po­ łudniowej części obszaru wsi w kierunku Wysokich Skałek. Własność chłopska była już w czasie dokonywania zdjęcia katastralnego przed 100 lały silnie rozdrobniona. Wzięta jako 5 5 3 K. Dobrowolski. Najstarsze Landliche Siedelformen..., str. 35. osadnictwo.,., str. 89. W. Ebert, �181 przykład posiadłość Michała Prokwila składała się wówczas z 70 działek, z których w obrębie roli Prokwitowskiej było 37, „ Tyndarowskiej było 24, polan Prokwitowskich było 5, „ Tyndarowskich było 4. Charakterystyczne rozmieszczenie działek w obrębie dwóch ról wskazuje na to, że na posiadłość M. Prokwita prócz grun­ tów dziedzicznych w roli Prokwitowskiej złożyły się też uzyskane zapewne w drodze przedślubnej darowizny części wniesione z roli Tyndarowskiej. Zagroda właściciela znajdowała się w grupie domostw na roli Tyndarowskiej w niwie IV, co wskazywałoby, że któryś z Prokwitów p r z у ż e n i ł się do rodziny Tyndarów. Zabudowania Jaworek rozłożone są na tarasach nadrzecz­ nych po obu stronach rzeki Ruskiej i wpadającego do niej potoku Czarnej Wody. Osobna niwa domowa w Jaworkach nie wyod­ rębnia się. Przed 100 laty domostwa Jaworek układały się drob­ nymi skupieniami wzdłuż dróg biegnących po obu stronach rzeki i łączących je przecznic, co w rezultacie dawało obraz zbliżony do Izw. w i e 1 o d r o ż n i с у l u ź n e j (niem. Netzdorf). Dziś skut­ kiem przybycia znacznej ilości nowych gospodarstw luźny cha­ rakter zabudowania zatarł się dosyć silnie i wioska zamieniła się w wielodrożnicę zwartą. Zagrody włościańskie budowane są z reguły w nawiązaniu do swych ról. Jest to szczegół stwierdzający pewną atypowość niwowego układu regularnego Jaworek i pozwalający na zalicze­ nie tej wsi do form przejściowych nawiązujących do odmiany określanej mianem G e 1 a n g e f 1 u r. Na wschód od Jaworek położona jest trzecia z czterech wio­ sek Rusi Szlachtowskiej mianowicie R i a ł a W o d a . Terytorium tej wsi w kształcie nieregularnego wieloboku wydłuża się w kie­ runku północno-wschodnim, sięgając po grzbiet górski, łączący Obidzę (927) z grupą Wielkiego Rohacza. Według Sł. Geogr. obszar Białej Wody wraz z przysiółkiem Niemcową wynosił �182 1865 morgów. Na podstawie tradycji miejscowych pierwotnymi założycielami wsi miało być 9 gospodarzy. W drugiej połowie XIX w. wieś liczyła 118 domów z 677 mieszkańcami. Według zdję­ cia katastralnego z r. 1846 obszar wsi rozpada się na dwie niwy, a mianowicie O d g r a n i c y J a w o r s k i e j , obejmującą za­ chodnią połać obszaru wsi i niwę P o l a ń s k ą , położoną w części wschodniej. W Białej Wodzie, jak widać z ksiąg katastralnych, istniała w r. 1846 jedna rola sołtysia, 10 półrolków chłopskich, a ponad lo 24 polany i wspólny las gminny. r 1) Rola Sołtysia 2) Półrolek Fedorygowski Karpiakowski 3) Konowałowski 4) Kornajowski 5) Lazarczakowski 6) 64 Polany : Czerska (gwar. Czerśla) Czerslyca (gwar. Czersłyca) Czerwona Młaka Czerszliczki Czirszliczki Czucholka Hurczalka Jaworzyna Kobylarki (Kobylanka) Kulaszanka Lilawcowa 7) półrolek Nowolanowski 8) „ Obertanowski 9) ,, Smolegowski 10) „ Sumilasowski 11) „ Wasilakowski 12) Wspólny las. Palenica (Pałenyca) Pietruszkowa Podrohacz Polanka Rohacz Semenitka Sichla (Sychła) P o d S k a ł ą (Pidskalka) Skalskie Skalska Skałka Wierszliczki (Werchliczka). Ponadto ni form atoro wie z terenu podają nieu względ­ nione w katastrze nazwy polan: Sumylasowa Skałka, Zaskalskie, Szczyp, Flander, Zabiłowody. Hucułka, Czersłyna, Ciarałiwka, Koszaryska, Repowa, Z a G r z e s m у к, N а В e r e h, Rozdzila, Smołyska, pod Werchom. Jasilnik, Szczerbak. Sądząc z bar5 4 W r.swiasach podano nazwy g w a r o w e branych na miejscu. według informacji ze­ �183 �184 dzo prymitywnego szkicu terenowego wykonanego przez włościa­ nina z Białej Wody nie wszystkie z przytoczonych tu nazw ozna­ czają polany właściwe, wiele z nich jak np. Repowa, Flander oznaczają miejsca w obrębie niw leżące. Do tej kategorii należą też uwidocznione na planie sytuacyjnym, a nie wymienione w spi­ sie polan nazwy Groń, Bryszton, Zapustok, Na Uhłyska rozmiesz­ czone w części leżącej na południe od Grajcarka oraz Szczerbak, Stodolisko i N a o g r o d a c h na północy. Jeśli wyeliminujemy na razie z naszych rozważań polany leżące na peryferiach obszaru wiejskiego, terytorium Białej Wody rozpada się z punktu widzenia układu rolnego na trzv wielkie całości, które na pierwszy rzut oka możnaby uważać za niwy. Jedna z nich w kształcie zbliżonym do trójkąta ciągnie się w kie­ runku północnym od rzeki Ruskiej, druga w kierunku południo­ wym, trzecia zaś mniejsza od poprzednich w formie dość regular­ nego prostokąlu rozdziela dwie grupy polan we wschodniej części obszaru wiejskiego. Po wyznaczeniu jednakowoż na mapie zasię­ gów poszczególnych ról, na które rozpadają się niwy, dostrzegamy w nich zdumiewającą zgodność w kolejności następstwa poszcze­ gólnych ról w dwu odgraniczonych rzeką połaciach. Zarówno po­ łać północna jak i południowa rozpadają się na 9 ról i pólrolków. Posługując się numeracją uwidocznioną na odnośnej mapie (rys. 3) schemat układu gruntowego Białej Wody można by przed­ stawić w sposób następujący: 1, 11, 2, 8, 9, 11, 2, 8, 3, 10, 5, 1, 1 1, ll7"2, 8, 9, 3, 10, 57 4, T 4 10 3 9 8 2 10 1 5 O �185 Rye. 1. Rekonstrukcja pierwotnego p o d z i a ł u g r u n t ó w w Białej Wodzie. Użytki rolne r o z p a d a j ą się na dwie n i w y , podzielone na 9 r ó l . W niwie głównej role rozmieszczone są na sposób ł a n ó w leśnych. Zabudowania rozrzucone na k r a w ę d z i terasy nadrzecznej. K a ż d y właściciel posiada z a g r o d ę na swojej r o l i ( o p r a c o w a ł i rys, R, Reinfuss). �186 Widać z niego, że między odpowiednimi działkami po pół­ nocnej i południowej stronie rzeki Ruskiej zachodzą zdumiewa­ jące zgodności. Rola 1 i półrolki 11, 2 a w górnej części wsi 3, 10, 5, 4 i górna rola sołtysia (1) stanowią jednolite pasy, które ciągną się nieprzerwanie w poprzek doliny rzecznej. Pewne zabu­ rzenie w zgodności ról w północnej i południowej połaci, wynika­ jące z pojawienia się po stronie północnej między półrolkiem oznaczonym nr 9 i 3, pokoików nr 11, 2 i 8, należy uważać za zja­ wisko późniejsze, wynikające z wzajemnych wymian, wyposa­ żeń itp. Fakt, że w północnej części omawianej połaci spotykamy układ półrolków, odpowiadający kolejności następstwa półrolkoni w połaci południowej, upoważnia nas do dokonania rekonstrukcji dawnego podziału w sposób przedstawiony na rys. 4. Widzimy więc, że pierwotnie obydwie połacie północna i po­ łudniowa istotnie stanowiły jedną niwę ciągnącą się w poprzek doliny Grajcarka, podzieloną na długie, wąskie pasy, biegnące w kolejności zachowanej po dziś w części południowej. Było więc pierwotnie 8 półrolków' kmiecych i jedna rola sołtysia, która po­ dzielona na dwie części zamykała niwę od wschodu i zachodu. Ta sama rola sołtysia i 8 półrolków stanowi zrąb niwy Polańskiej położonej we wschodniej części wsi. Rolę sołtysią oraz 8 półrol­ ków' oznaczonych cytrami 2, 3, 4, 5, 8, 9, 10, 11 należy uważać za pierwotne i potwierdzające podanie miejscowe o 9 gospodarzach, którzy założyli wieś. Półrolek Łazarczakowski (Nr 6) i Nowolanowski (Nr 7) z racji ich peryferycznego położenia należy uwa­ żać za znaczenie późniejsze, powstałe na karczunkach lub kosztem polan. Z punktu widzenia systematyki układów rolnych Biała Woda reprezentuje formę przejściowy między układem niwowym, a ukła­ dem łanów leśnych. Gdyby nie istnienie dodatkowej niwy Po­ lańskiej, można by Białą Wodę określać jako klasyczny typ układu łanów leśnych, rozmierzonych dwustronnie, jak to spotykamy w niektórych wsiach Łemkowszczyzny czy Orawy . Fakt jedna55 w • Tzw. "Langhufendorb, patrz I I . Graul, Formen d. Waldhufendorfes a uf der Nordabhang der Karpathen, Die B u r g 1942, str. Ж. �187 kowoż, że w niwie Polańskiej reprezentowanych jest tylko 9 sta­ rych ról i półrolków, nie pozwala uważać tej niwy za formę póź­ niejszą, która spaczyła pierwotny układ łanów leśnych. Niewąt­ pliwie obydwie niwy w swej podstawowej formie istniały od momentu rozmierzenia wsi, w którym skrzyżowano zasadę po­ działu ziemi właściwego wsiom łanowym, z podziałem na niwy. Celem zorientowania się w rozkładzie i rozdrobnieniu grun­ tów zostały na podstawie wpisów do ksiąg katastralnych prze­ badane posiadłości dwóch gospodarzy. Jeden z nich nazwiskiem Konował (Nr domu 86) posiadał w r. 1846 swój grunt w 49 od­ dzielnych parcelach, z których 44 rozizuconych było w obrębie roli Konowałowskiej, zaś 5 po polanach (Litawcowa 3, Pietrusz­ kowa 2), dom właściciela leżał na roli Konowałowskiej w grupie zabudowań na północnym brzegu rzeki Ruskiej. Drugi właściciel nazwiskiem Fedorygo (Nr domu 2a) miał ziemię w 36 działkach, z czego: 24 4 1 4 w w w w półrołkach Fedorygowskich, roli sołtysiej górnej i dolnej, półrolku Konowałowskim, polanach (Podrochacz 1 Czuchołka 2, Czerszliczki 1). Widać z powyższego, że główny zrąb jego posiadłości sta­ nowiły grunta dziedziczne, mniejszą zaś część grunta wydzielone z roli sołtysiej, na której stal również dom wzmiankowanego go­ spodarza. Zabudowania Białej Wody ciągnęły się w r. 1846 drobnymi skupieniami wzdłuż prawego brzegu rzeki Ruskiej, tworząc osie­ dla charakterystyczne dla wsi łańcuchowych, związanych, jak wiemy z układem łanów leśnych. Jedynie w północnej części niwy P r z y g r a n i c y J a w o r s k i e j wkradły się pewne nieregularności. Łańcuch osiedli przerywa się, skutkiem czego tzw. N i ż n i к o n i e c, oddzielony jest od W у ż n e g о к o ń с a prze­ strzenią niezabudowaną długości ok. 3/4 km. Osobnej niwy domowej nie ma oczywiście w Białej Wodzie zupełnie, a osiedla pobudowane są na własnych rolach, jak przy układzie łanów leśnych. �188 C z a r n a W o d a , ostatnia z wsi Rusi Szlachtowskiej, która pozostała jeszcze do omówienia, położona jest na północ od Ja­ worek w dolinie potoku zwanego również Czarną Wodą. Wieś granicząc od zachodu ze Szlachtowa, od wschodu z Białą Wodą sięga na północy po Wielki Rohacz (1182 m), Radziejowa (1265 m) i Prechybę (1195 m). Obszar według Sł. Geogr. wynosi 1885 morgów, «wieś mała liczyła w I I połowie ub. stul. zaledwie nieco ponad .'300 mieszkańców*. Według miejscowej tradycji najstarszą część wsi stanowią tzw. M a s ł e j a k i , leżące w dolnej części niedaleko granicy ja­ worskiej. Założenie wsi przypisuje tradycja 8 rodzinom, po których pozostały do dziś nazwy ról: 1) 2) 3) 4) Hromczakiwka Karpiakiwka Kudłakiwka Masłejakiwka 5) 6) 7) 8) Nawalaniwka Radykiwka Simkiwka Suchiwka, ponadto wymieniają jeszcze informatorzy szereg polan, a mia­ nowicie po zachodniej stronie potoku: Babianka, Chryszczysko. Czerśla, Gmń, Młaczky, Placyska, Podgruń, Polanę, Długą, Swynarki, po wschodniej zaś Dołyne, Hłyny, Jasilnyk, Liszczyna, Pokriwiska, Rohacz. Na podstawie odręcznego szkicu wykonanego z samej tylko mapy katastralnej i informacji z terenu widzimy, że podobnie jak to było w innych wsiach Rusi Szlachtowskiej obszar rolny wsi rozpada się na niwy i leżące na peryferiach polany. Pierwotnie ziemie uprawne skupiały się głównie w połud­ niowej części wsi od strony granicy Jaworek. Tu znajdujemy w terenie nazwę miejscową R o l e oraz najbardziej starannie roz­ mieszczone niwy. Użytki rolne leżące poza niwami wchodzą juz w skład licznych polan. Pewne analogie zachodzące w układzie gruntowym Czarnej Wody z układami Białej Wody i Szlachtowej pozwalają przy­ puszczać, że i tu nie była nigdy wyznaczona osobna niwa do­ mowa, tylko poszczególni wdaściciele gruntu budowali się na �189 swoich rolach. Przemawia za tym dosyć luźny, łańcuchowy cha­ rakter osiedla, zabudowanego głównie jednostronnie po prawej stronie drogi i potoku czarnowodzkiego. Pola podobnie jak w wio­ skach poprzednich są silnie rozdrobnione. § 5 , O s a d n i c t w o s e z o n o w e. Jak to poprzednio było wspomniane przy opisie układów rolnych poszczególnych wsi Rusi Szlachtowskiej prócz ziemi uprawnej ujętej w niwy podzie­ lone na role, posiadają włościanie większą lub mniejszą ilość polan, które stanowią subekumenę pastersko-rolniczą i są tere­ nem osadnictwa sezonowego. Według Kubijowicza, który w okresie między I a I I wojną światową przeprowadzał badania nad osadnictwem pasterskim Beskidu Sądeckiego - , na interesującym nas obszarze polany le­ żące powyżej 1000 m n. p. m. wykorzystywane są głównie jako pastwiska, niżej zaś położone służą jako łąki sianokośne i pola uprawne. Na halach wyżej położonych uprawiano dawniej kolektywny wypas wołów. Rzadko spotykano tam, poza najprymitywniejszymi szałasami jakieś trwalsze schroniska pasterskie. Woły na noc były spędzane na polany niżej położone, gdzie pasterze znajdo­ wali schronienie w specjalnych szopach czy domkach. Najbogatsze formy osadnictwa sezonowego rozwinęły się na polanach w pasie środkowym, tj. między polami stale uprawia­ nymi a owymi pastwiskami grzbietowymi. Polany, o których w tej chwili mówię, wykorzystywane były częściowo jako laki sianokośne, częściowo jako pastwiska, na których wypasano owce, a także dla celów rolniczych. W związku z dłuższym lub krót­ szym pobytem ludzi na polanach rozwinęły się na nich różne odmiany osadnictwa sezonowego, którego formy architektoniczne uzależnione są od rodzaju gospodarki prowadzonej na polanie. Dla kosiarzy przebywających na polanach przez czas stosunkowo niezbyt długi, a także dla pasterzy, którzy na pograniczu polan i wyżej położonych pól uprawnych prowadzą indywidualną goe 58 Wł. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, Kra ków, 1927, str. 43 i nast. �190 spodarkę szałaśniczą, buduje się dość prymitywne szopy. Znaj­ duje w nieb pomieszczenie pasterz, a także i tych kilka sztuk bydła, które pod jego opieką znajdują się na polanie. Owce no­ cują w przesuwanych koszarach, stawianych na ugorach pobli­ skich pól. W wypadku gdy na polanie prowadzi się gospodarkę pasterską, połączoną z uprawą roli, pojawiają się na niej zabudo­ wania, tzw. gospodarstw filialnych. Architektonicznie budynki go­ spodarstw filialnych nawiązują do starszych typów domów spot­ kanych na wsi. Gospodarstwo filialne składa się zazwyczaj z mie­ szkalnej c h y ż y i osobno stojącej stajni. Przy systemie gospo­ darstw podwójnych ludność wsi w czasie robót wiosennych i pod­ czas sprzętu spędza po parę tygodni w chacie położonej w górach. Niekiedy gospodarstwo macierzyste zostaje wtenczas zupełnie opu­ szczone, a budynki zamknięte na klucz oddane są pod opiekę sąsiadów. 7 67 W latach ostatnich w związku z coraz dalej idącym roz­ drobnieniem gospodarstw i głodem ziemi zaobserwować się dawał wielki rozwój gospodarki hodowlano-rolnej na polanach Rusi Szlachtowskiej. Na polanach brano znaczne ilości ziemi pod pług i powstawały nowe gospodarstwa filialne. Oczywiście rozwój rol­ nictwa na polanach musiał wpłynąć ujemnie na możliwość utrzy­ mania się pasterstwa. I I I . BUDOWNICTWO S 6. Z a g r ó d a. Zagroda na Rusi Szlachtowskiej składa się najczęściej z dwu budynków: z domu mieszkalnego i budynku gospodarczego zwanego s z o p ą , w którym znajduje się boisko i stajnia. Budynek mieszkalny poza nielicznymi wyjątkami zo­ rientowany jest ścianą szczytową do drogi (Tab). I , rys. 1 a, b, c, d, e, f), zaś budynek gospodarczy cofnięty wstecz ustawiony jest swą dłuższą ścianą bądź równoległe do drogi, bądź prostopadle, w niewielkiej odległości od budynku mieszkalnego (Tabl. I , 5 7 F o t o g r a f i ę sezonowo zamieszkałej «chyży» z Białej Wody publ. St. Leszczycki (Wierchy, t. X l i ] , str. 80). �191 TABLICA I . Ryc. 1. Plany z a g r ó d , część mieszkalna oznaczona k o l o r e m czarnym, gospodarcza zakreskowana. (a, b, с — Biała Woda, d, f — S z l a c h t o w ą , g — J a w o r k i ) . — Ryc. 2. Plan domu — Czarna Woda. Ryc. 3. Plan domu przedstawionego na Tabl. I i , ryc. 3 — Biała Woda. — Ryc. 4. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , 1 — ł a w y , Jó — łóżko, st — stół, s — szafa, piec znkreskowany. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 5. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , oznaczenie j . w. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . Ryc. 6. Plan domu (Czarna Woda). — Ryc. 7. Plan domu przedstawio­ nego na Tabl. I I , ryc. 4 (Biała Woda). — Ryc. 8. Plan domu (Szlach­ tową, z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 9. Plan domu ( S z l a c h t o w ą ; z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 11). Plan budynku gospodarczego (Czarna Woda). — Ryc. 11. Plan budynku gospo­ darczego (Czarna Woda). — Ryc. 12. Plan b u d y n k u gospodarczego przedstawionego na Tabl. I I , ryc. 8 (Biała Woda). Uwaga! Na planach oznaczono: Ch -— chlew, В — boisko, I — izbę, (Ib. — izba biała, Ic. — izba czarna), К — k o m o r ę , S — sień, St — stajnie, piece oznaczono k o l o r e m czarnym. �192 rys. 1 d). W takich wypadkach zdarza się, że niepołączone ze sobą konstrukcyjne budynki, mieszkalny i gospodarczy, nakrywa się wspólnym dachem (Tabl. I , rys. 1 e). Wolna przestrzeń mię­ dzy obydwoma budynkami nakryta dachem, pozbawiona jest ściany przedniej (tylna zaszalowana deskami) użytkowana bywa jako skład na narzędzia rolnicze, drewutnia lub tp. Bywają wypadki (podyktowane szczególnymi przyczynami, jak brak miejsca na parceli budowlanej itp.), które zmuszają do stawiania budynku gospodarczego w znaczniejszej odległości od domu mieszkalnego. Wypadki takie, w których zwartość obejścia zostaje zerwana, zdarzają się na ogół rzadko. Przeciwnie, w Ja­ workach i Szlachtowej spotykamy dążność do budowania zagród w formie zwartych czworoboków (Tabl. I . rys. 1 f, g). W za­ grodach tego typu dom mieszkalny zwrócony jest szczytem do drogi, do niego pod kątem prostym dostawiony budynek gospo­ darczy. Dwa pozostałe boki obejścia zamyka masywme ogrodzenie budowane niekiedy z bierwion na węgiel i nakryte u góry dwu­ spadowym daszkiem z gontów. Do ogrodzenia przytykają od po­ dwórca pośledniejsze budynki gospodarcze, jak szopy, wozownie itp. (Tabl. I , rys. 1 g). Od drogi prowadzą na podwórze obszerne wrota wjazdowe z małą furtką dła pieszych, nakryte od góry dasz­ kiem gontowym (Tabl. I I , rys. 1). Zagrody czworoboczne spotyka się, jak lo już wyżej powie­ działem przede wszystkim w Szlachtowej i Jaworkach. W Białej Wodzie i Czarnej Wodzie występują one nadzwyczaj rzadko. Piwnice, o ile nie są umieszczone w fundamenlach bu­ dynku (o czym będę pisał poniżej) buduje się osobno w formie półziemianki, częściowo wkopanej w stoki pagórka o ścianach obudowanych murem z nieobrobionych głazów. Konieczność do­ stosowania się do topografii lerenu powoduje, że w miejscu od­ powiednim dla wykopywania piwnic nieraz spotyka się ich po kilka w szeregu (Tabl. I I , rys. 2) stojących z dala od reszty zabudowań. 1 § 7. P 1 a n d o m u i b u d y n k ó w g o s p o d a r c z у с h. Plan starego domu mieszkalnego składa się z sieni i izby, w któ- �193 rej znajduje się piec kuchenny. Domy tego typu do ostatnich czasów spotkać można zarówno w Białej Wodzie, jak i w Czarnej Wodzie (Tabl. I , rys. 2), jak wreszcie wśród uboższych chałup Jaworek, czy Szlachtowej. Zdarza się niekiedy, że poszerzona sień zaopatrzona jest w szerokie wjazdowe wrota i zastępuje boisko (Tabl. I , rys. 3, Tabl. I I , rys. 3). W nowszych domach prócz izby i sieni spotykamy komory, które stawiają po prze­ ciwnej stronie sieni (Tabl. I , rys. 0). Fakt, że komary niejedno­ krotnie przybudowane są do budynku na slup, podkreśla luźność związku zachodzącego w budownictwie Rusinów Szlachtowskich między komorą a innymi ubikacjami c'omu mieszkalnego. Prócz starych domów składających się z izby, sieni i przy­ stawionej na słup komory, które planem swym odpowiadają pry­ mitywnym budowlom gospodarstw filialnych (por. § 5), spotyka się też nieliczne domy, posiadające dwie izby rozdzielone sienią. Zazwyczaj jedna z izb zaopatrzona jest w piec piekarski i do go­ towania strawy, druga zaś stanowi świetlicę z piecem ogrzewal­ nym (Tabl. 1, rys. 9). Czasem zdarza się, że piec piekarski i kuchenny umieszczony jest w specjalnie poszerzonej sieni (Tabl. I , rys. 8), lub przecina się sień ścianką poprzeczną, tworząc w ten sposób niewielką ko­ morę (Tabl. I , rys. 9). Budynek gospodarczy zwany s z o p ą w swej formie najprost­ szej składa się z boiska oraz stajni. Sąsieków takich, jakie spoty­ kamy w stodołach po obu stronach boiska na dolinach, u Rusinów Szlachtowskich nie ma. Niewielka ilość zboża zbieranego corocznie mieści się swobodnie na strychu, w stajni, czy w domu mieszkal­ nym. Czasem przejrzystość planu budynku gospodarczego zmącona jest przez zewnętrzne, późniejsze przybudówki w rodzaju chlewów (Tab). I , rys. 10) itp. Zamożniejsi gazdowie posiadają s z o p y , w których dwie stajnie umieszczone są po obydwu stronach miesz­ czącego się w pośrodku boiska (Tabl. I , rys. 12, 12). W Czarnej Wodzie w budynku gospodarczym zupełnie odpowiadającym przedstawionemu na rys. 12 (Tabl. I) jedna ze stajni przeznaczona jest na bydło i konie, druga zaś pełniła funkcję owczarni. W buT Lud. T . X X X V I I 13 �TABLICA I I . Rye. 1. Zagroda czworoboczna (Biała Woda). — Ryc. 2. Piwnice z ka­ mienia polnego (Biała Woda). — Ryc. 3. Siary dom (plan na Tabl. I I , ryc. 3, Biała Woda). — Ryc. 4. Zagroda jednobudynkowa p o w s t a ł a przez połączenie pod w s p ó l n y m dachem budynku mieszkalnego i osobno stoją­ cego budynku gospodarczego (plan na ryc. 3, tabl. I ) . — Ryc. 5 Dach z koszyczkiem i pazdurem (Biała Woda). — Ryc. (3. Dach z balkonem (Jaworki). — Ryc 7. Ściana szczytowa domu mieszkalnego w Jawor­ kach. — Ryc. 8" Budynek gospodarczy (plan na ryc. 12, tabl. I) Biała Woda. — Ryc. 9. D o m w czasie budowy (Czarna W oda). — Ryc. 10 Dom z p i w n i c ą w kamiennej p o d m u r ó w c e (Czarna Woda) 7 �195 dynkach gospodarskich na Rusi Szlachtowskiej, prawie w każdym obiekcie mamy do czynienia z tzw. p r i с z у n ą. Priczyna powstaje przez cofnięcie wstecz części ściany licowej, a czasem również i bo­ cznych, skutkiem czego powstaje rodzaj podcienia (Tabl. I I , rys. 8), pod którym w dni słotne odbywa się zaprzęganie i wyprzęganie koni, przygotowywanie paszy itp. Konstrukcyjne szczegóły związane z architekturą s z o p z p r i c z y n a m i omówione zostaną na innym miejscu (§ 8). Wspomniałem poprzednio, że obserwowane są na Rusi Szla­ chtowskiej wypadki z r a s t a n i a się domu mieszkalnego z bu­ dynkiem gospodarczym. Jak widać z przedstawionego planu (Tabl. .1, rys. 7) powstałe w ten sposób zagrody jednobudynkowe są po prostu sumą swych części składowych. Złączenie domu mie­ szkalnego z budynkiem gospodarczym nie wpływa jeszcze na we­ wnętrzne stopienie się obydwu części w jedną całość i dalsze prze­ kształcenie rozkładu budynku, jak to obserwujemy np. w niektó­ rych jednobudynkowych zagrodach na sąsiedniej Łemkowszczyźnie . ss § 8. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Podstawowym materiałem budowlanym na Rusi Szlachtowskiej jest drzewo, głównie jodło­ we. Kamień, klóry na całym terenie w obfitości występuje, uży­ wany jest do budowy fundamentów i piwnic. Fundament kamienny zwany tu m u r e m (m u r) stawia się przede wszystkim w wypadku, gdy zachodzi konieczność wyrów­ nania terenu. Budynek stojący dłuższą częścią równolegle do kie­ runku spadku zbocza wymaga podbudowania fundamentu, który na jednym końcu dochodzi niejednokrotnie do wysokości dwóch metrów. Budowa fundamentu bywa zazwyczaj w ten sposób usku­ teczniona, że najpierw stawia się odpowiedniej wysokości słupy pod narożniki, układa się na nich zrąb (Tabl. I I , rys. 9), a dopiero gdy już dom jest pod dachem, wykańcza się murowanie funda­ mentów. W nowszych budynkach w razie dostatecznie wysokiego 5S Por. R. Reinfuss: Budownictwo ludowe na zachodniej kowszczyźnie, str. -1. Tabl. I , rys. 16 (odbitka X X X I I I t. Ludu). 13* Lem- �196 podmurowania robią w nim piwnice z wejściem od ściany szczy­ towej (Tabl. I I , rys. 10). W budownictwie Rusi Szlachtowskiej panującą konstrukcją ścian jest zrąb na węgieł (u h 1 a). W starszych budynkach zrąb ułożony jest z płaz zwróconych na zewnątrz stroną półokrągłą, do wewnątrz płaską. Płazy te bywają też od strony zewnętrznej lekko obrobione. Budynki nowe stawia się z belek o przekroju kwadra­ towym. Zabudowania gospodarcze, zwłaszcza ściany boisk, wo­ zowni, drewutni miewają ściany z okrąglaków. Pierwsze belki zrębu, licząc od dołu, noszą nazwę s p o d k i . Zawęgłowane są najczęściej na zamek lub obłap. Następne belki zrębu w starszym budownictwie były węgłowane z reguły na obłap, a końce ich nierówno poucinane sterczały na 10—20 cm. W nowszym budownictwie zrąb węgłowany jest na rybi ogon, do­ piero trzecia (poprzeczna) belka od góry, tzw. k ł ó d k a zacięta jest znowu na zamek dla uzyskania większej spoistości zrębu. Ko­ niec tej belki wystaje nieco na zewnątrz budynku. Następna od góry poprzeczna belka zwana r y g i e l wypuszczona jest prawie o 1 m przed lico ściany. Na niej w przedłużeniu zrębu leży ostat­ nia belka podłużna zwana p l o t ę w, osadzone są w niej krokwie dachowe. Na końcach rygli spoczywa dosyć gruba belka pozioma zwana I a t a, na której wspiera się krawędź dachu. W niektórych budynkach mieszkalnych na ryglu spoczywa nie płolew, ale przed­ ostatnia belka zrębu zwana p i d p 1 a t o w, na której dopiero leży płotew wdaściwa (Tabl. I I I , rys. 1). Powała w izbie spoczywa na ryglach. Budynki gospodarcze pod względem konstrukcji ścian nie róż­ nią się zbytnio od budynków mieszkalnych. Charakterystyczną ich cechą są tzw. p r i с z у n у powstałe przez cofnięcie części lub ca­ łej ściany frontowej (a czasem i bocznej) w stosunku do strychu budynku. Priczyny spotykamy najczęściej przy stajniach (Tabl. I , rys. 7, 11, 12). Konstrukcję ich przedstawia rys. 2 na tabl. I I I . W i ­ dzimy lam przekrój przez zrąb stajni. Dwie belki węższych ścian zrębu na wysokości ok. 2 m od ziemi wypuszczone są o 1 m przez lico ściany. Górna z tych belek stanowi wewnątrz budynku pod­ stawę, na której spoczywają deski powały. Końce wypuszczonych �197 belek górnych są w sposób normalny zawęgłowane, dolne zaś służą jedynie jako podpora. Niska, bo zaledwie 3—4 wieńców licząca ścianka strychu posiada przedostatnią poprzeczną belkę wysuniętą 0 dobry metr na zewnątrz. Na końcu tych belek spoczywa łata wspierająca krawędź dachu. W rezultacie dzięki wysunięciu ściany strychowej i okapu dachu uzyskuje się przed stajnią tzw. p r i с z у n u, t j . nakrytą przestrzeń szer. ok. 2 m. W dni słotne służy ona jako miejsce do wykonywania różnych prac gospodar­ skich. Obok konstrukcji węgłowej znana jest również na Rusi Szla­ chtowskiej konstrukcja na słup (zw. sumikowo-lątkowa). Do kon­ strukcji tej uciekają się w wypadkach, gdy do istniejącego wcze­ śniej budynku należy przystawić przybudówkę, gdy trzeba wsta­ wić ścianę celem wypełnienia pustej przestrzeni, na słup zakoń­ czone są z reguły ściany budynków gospodarczych, do których przy­ mocowuje się drzwi lub wrota. Czasami konstrukcji na slup używa się też wewnątrz węglowego zrębu, gdy trzeba np. wymienić od pewnego miejsca szereg zniszczonych belek. Drzwi -wiodące do chałupy posiadają konstrukcję nadzwy­ czaj prostą. Pionowe boki odrzwi stanowią dwa słupy z grubsza ociosane, w które wpuszczone są końce poziomych belek zrębu. Wykrój drzwi górą jest prostokątny (okrągłych nie zanotowałem). Tafla drzwi zbita z grubych desek poruszała się dawniej na koło­ wrocie ( w a r c a b a c h ) , obecnie zaś na żelaznych zawiasach. Zamki przy drzwiach należały do typu ślepych zamków kłodo­ wych, spotyka się też zasuwy z karbami do przesuwania przy po­ mocy klucza. Okna (konstrukcyjnie lak samo rozwiązane jak 1 drzwi) spotyka się w dwu odmianach: jedna to okno pojedyncze, oszklone z o' lub 9 niewielkimi kwadratowymi szybkami, druga to okna bliźniacze, szerokie, podwójne, wyglądające lak, jakby dwa okna wyżej opisane zostały zsunięte do siebie. W chatach sezo­ nowo zamieszkałych, w górach na polanach okienka izb są ude­ rzająco male, czasem otwory okienne nie przekraczają rozmiarów: 20 X 20 cm. § 9. D а с h у na Rusi Szlachtowskiej zbudowane są na krok­ wie (к r i к w y), które dołem wpuszczone są w płatew (nic zaś łatę �198 leżącą na końcu rygli). U góry krokwie związane są krótkim, nie­ zbyt grubym b a n t e m (Tabl. I I I , rys. 3). W nowszym budow­ nictwie spotyka się również dachy krokwiowe podparte na s t o 1 с e (Tabl. I I I , rys. 4). Na krokwiach spoczywają poziomo biegnące ł a t y , a na nich pokrycie w formie gontów lub dranic. Czasami dranice i gonty występują obok siebie na tym samym dachu. Zwła­ szcza okapy dachów chętnie kryją przy pomocy dranic. Kształty dachów są dosyć urozmaicone. Najstarszą formą da­ chu był niewątpliwie dach czterospadowy. Dachy tego typu wy­ szły jednak z mody i dziś spotyka się je najczęściej na budynkach gospodarczych. Budynki mieszkalne kryle są przeważnie dachami dwuspadowymi z niewielkim okapem u szczytu. W niektórych do­ mach (Biała Woda, Jaworki, również Szlachtowa) trójkąt szczy­ towy dachu ozdobiony jest u góry półokrągłym к o s z у с z к i e m, nad którym wznosi się na samym końcu kalenicy rzeźbiony p a zd u r (Tabl. I I , rys. 5). Prócz wyżej opisanych spotyka się też (zwłaszcza w Czarnej Wodzie) budynki kryte dachem dwuspadowym, w którym trójkąt szczytowy cofnięty jest w tył między płaszczyzny dachu, co po­ woduje powstanie jak gdyby balkoniku ogrodzonego poręczą skła­ daną z ozdobnie wycinanych desek (Tabl. I I , rys. 6). W innych wypadkach płaszczyzny dwuspadowego dachu wysunięte są w ścia­ nie szczytowej prawie o metr, przy czym w dolnej części powsta­ łego w ten sposób trójkąta mieści się okap, część górna zaś w 1/3 oszalowana bywa pionowymi deskami dołem ozdobnie wyciętymi (Tabl. I I . rys. 7). W zagrodach jednobudynkowych, które powstały przez na­ krycie wspólnym dachem budynku mieszkalnego i gospodarczego, częslo grzbiet dachu załamuje się w miejscu złączenia (Tabl. I I , rys. 4). Zdarza się też, że w zagrodach łych nad częścią gospodar­ czą jest dach czterospadowy, zaś nad częścią mieszkalną dwuspa­ dowy z okapem bocznym i koszyczkiem lub balkonikiem. Bardzo wiele domów na Rusi Szlachtowskiej posiada dachy bez kominów. Zręby chat pozostawione są w kolorze surowego drzewa jedynie na końcach węgłów i wzdłuż narożników pojawiają się nieśmiałe ozdoby wapnem. 7 �199 TABLICA I I I . Ryc. 1. P r z e k r ó j przez k o n s t r u k c j ę g ó r n e j części zrębu i dachu. I — «krik\va», I I — «platow», I I I — « p o p i d p l a t o w » , I V — «rygiel», V — «lata», V I — «klodka», V I I — « p o p e r e c z k a » , V I I I — «klodka p o d o u ż n i a » , I X — «gont» (Biała Woda). — Ryc. 2. P r z e k r ó j przez bu­ dynek gospodarczy z «priczyną». a — «priczyna», b — powala, reszta nazw j . w. (Czarna Woda). — Ryc. 3. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o z «bantem», I — «krik\va», I I — «bant», I I I — «platow» ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 4. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o «na stolce», I — «szpinka», I I — «stolec», reszta nazw j . w. (z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y ) . Ryc. 5. Rzeźba na dolnej ścianie tragarza ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobro wolskiej i T r z e p a c z ó w n y . — Ryc. 6. Rzeźba na bocznej ścianie tra­ garza ( j . w.). — Ryc. 7. Piec z okapem do odprowadzania dymu ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 8. Piec z u r z ą d z e n i e m do odprowadzania dymu w y k o n a n y m z worka n a c i ą g n i ę t e g o na obręcze i polepionego gliną ' ( B i a ł a Woda), �200 § 10. W n ę t r z e . Wnętrze domu mieszkalnego na Rusi Szla­ chtowskiej przedstawia się dość ubogo. Powala w izbie wspiera się na 3 tragarzach, gdzie niegdzie pod tragarzami zachował się jeszcze poprzecznie biegnący sosręb. W starym domu na sosrębie, a w nowszych na tragarzu środ­ kowym rzeźbią 6-ciolistną rozetę wśród stylizowanych kwiatów, znak Chrystusa lub Matki Boskiej i napis, пр.: »Hospod Błohosław sej Dom petro Dobańczyk Roku 1917 6 lipca» (Tabl. I I I , rys. 5, 6). Na prawo lub lewo od wejścia do izby mieści się piec. Prócz pieców piekarskich z oddzielną f a j e r k ą (blachą) do gotowania spotyka się jeszcze na Rusi Szlachtowskiej znaczną ilość pieców prymitywnych, bądź zupełnie kurnych, tj. takich, w których dym ulatnia się z czeluści na izbę, a stąd dopiero przez otwór w po­ wale rozchodzi się po strychu, bądź też zaopatrzonych w okapy, odprowadzające dym znad paleniska wprost do otworu w powale (Tabl. I I I , rys. 7, 8). Kominów wywiedzionych ponad dach, jak to już poprzednio mówiłem, jest bardzo niewiele. Piec przedsta­ wiony na ryc. 8, tabl. I I I , składa się z podstawy zbudowanej z ma­ sywnych bali jodłowych, na której spoczywa bita z gliny cześć górna, zaopatrzona z węższego boku w obszerną jamę paleniskową, zw. c z e l u ś c i e . W czeluściach zasadniczo rozpala się ogień tylko do pieczenia ciasta. Zwykłe codzienne gotowanie odbywa się na wystającej przed czeluściami nalepie. Okapy do odprowadzania dymu bywają niekiedy robione z worka rozpiętego na dwu drew­ nianych obręczach, przybitego do krawędzi otworu powały, a we­ wnątrz (czasem i zewnątrz) wylepionego gliną (Tabl. I I I , rys. 8). W rogu naprzeciw pieca zbiegają się dwie ciężkie, nierucho­ me ławy, które ciągną się wzdłuż dwu ścian izby. W narożniku tym między oknem w ścianie szczytowej i oknem w ścianie lico­ wej budj'nku wisi galeria obrazów świętych powieszonych sko­ śnie tak, że górna krawędź obrazu nachyla się ku widzowi. Daw­ niej wśród obrazów świętych dostrzec można było obrazy malo­ wane na szkle typu spiskiego lub podhalańskiego, dziś przeważnie oleodruki, głównie pamiątki z różnych odpustów. Nie brak wśród obrazów dewocyjnych drukowanych specjalnie dla grecko kato- �201 lickiej ludności ruskiej w Małopolsce Wschodniej. U zbiegu ław słoi stół, a czasem koło niego stołek z ozdobnie wycinanym opar­ ciem podobny do łych, jakie spotykamy na Podhalu. Wolne miej­ sce między piecem a ławą przy ścianie zajmuje łóżko, na którym sypiają gospodarze. Na prawo od drzwi przy piecu stoi r a m , t j . pólka na naczynie. Jeśli w izbie jest jeszcze trochę miejsca, sta­ wiają pod ścianą skrzynię. U Rusinów Szlachtowskich występują dwa typy skrzyń: jeden to skrzynie' z drzewa miękkiego, spojone na cynki, z pokrywą płaską, zewnątrz polichromowane. Sposób ornamentowania (charakterystyczne motywy tulipanów) wskazują na spiskie (słowackie) ich pochodzenie. Drugi typ to skrzynie zbu­ dowane na słup z drzewa twardego (bukowego) o wieku w formie dachu dwuspadowego. Skrzynie te są ozdobione żłobkowanym or­ namentem o wzorach geometrycznych. 7 Gdy brak miejsca nie pozwala na umieszczenie skrzyni w izbie, stoi ona (co zdarza się najczęściej) w komorze, a nawet w sieni. W komorze przymocowana jest u powały żerdka do wie­ szania odzieży. IV. ŹRÓDŁA UTRZYMANIA § U . P a s t e r s t w u . Opierając sic na miejscowej tradycji, w czasach dawnych, zanim jeszcze nastąpiło zniesienie serwitu­ tów, głównym źródłem utrzymania Rusinów Szlachtowskich była hodowla bydła (głównie wołów) i owiec. Z opowiadania ludzi sta­ rych wynika, że dawniej mieszkańcy Szlachtowej i okolicznych wsi ruskich zakupywali na largach spiskich (na U h r a c h ) woły, wypasali je na swych górskich pastwiskach, a następnie sprzeda­ wali kupcom na rzeź, najczęściej do Wiednia. Wypas wołów od­ bywał się dawniej wspólnie. W" nowszych czasach hodowla wołów znacznie podupadła, a nieliczni, którzy jeszcze woły wypasają, pro­ wadzą wypas indywidualny. Hodowla owiec była pierwotnie u Rusinów Szlachtowskich bardzo silnie rozpowszechniona. Wypasano po lasach i polanach grzbietowych. Organizacja wypasu owiec, podobnie jak na Podhalu, była wspólna pod nadzorem bacy, który występował w charakte- �202 rze przedsiębiorcy. Hodowla owiec podcięta poważnie przez znie­ sienie serwitutów pastwiskowych, uległa jeszcze większemu upad­ kowi w czasie I wojny światowej. Kubijowicz, prowadząc bada­ nia życia pasterskiego w latach 1921—1925, nie znalazł na terenie Rusi Szlachtowskiej ani jednej bacówki . Gdy w r. 1930 zwiedza­ łem po raz pierwszy wsie ruskie koło Szczawnicy, sytuacja w za­ kresie hodowli owiec była już zmieniona. Gazdowie posiadali wówczas od 5—20 owiec na gospodarstwo, w okolicznych górach (w pasie Radziejowej) gospodarzyło na polanach trzech baców, którzy dawali chłopom po 4—5 kg sera od owcy za sezon. Odda­ wanie owiec bacy na szałas nie cieszyło się w owym czasie popu­ larnością. Informatorowie uważali, że oddawanie owiec bacy nie opłaca się, gdyż i sera taka owca mało przynosi właścicielowi i duża jest strata nawozu, z którego wdaściciel owcy nie ma żadnego po­ żytku. Te względy powodowały, że poszczególni gospodarze wo­ leli prowadzić indywidualny wypas owiec na własnych pastwi­ skach, którymi są ugory i polany leśne. Bydło i owce bądź nocują na pastwisku w specjalnych pomieszczeniach, bądź spędza się je na wieczór do wsi. M § 12. R o l n i c t w o do czasów ostatniej wojny stało na Rusi Szlachtowskiej bardzo nisko. Uprawiano ziemniaki, trochę kapu­ sty, ze zbóż głównie jęczmień i owies oraz nieco żyta, z roślin prze­ mysłowych len. Lichy stan gospodarki rolnej, który tłumaczono niesprzyjającymi warunkami klimatycznymi i glebowymi, w isto­ cie wynikał z konserwatyzmu i bierności mieszkańców, którzy nie mogli zdobyć się na dokonanie eksperymentu z zakresu uprawy innych roślin niż te, które znajdowały się w ich tradycyjnym i n ­ wentarzu gospodarskim. Przesądy gospodarskie złamał dopiero na­ kaz za czasów okupacji niemieckiej, kiedy to wręcz zmuszono Ru­ sinów Szlachtowskich do obsiania pewnych połaci pól żytem, a na­ wet pszenicą. Wyniki eksperymentu wykazały całkowitą bezpod­ stawność zakorzenionych uprzedzeń. Pola wzięte pod pług sięgają wysoko na zbocza gór i na po5 8 \Vł Kubijowicz, K r a k ó w 1927. Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, �203 lany śródleśne. Ponieważ gospodarowanie na tych obszarach jest utrudnione z powodu znacznego oddalenia od wsi, powstają na nich gospodarstwa filialne. Gospodarstwo takie zaludnia się na czas robót wiosennych, sianokosów i zbiórki, poza tym przebywają tam aż do zimy paste­ rze. Po spasieniu nagromadzonego siana bydło wraca do wsi, gdzie przebywa do wiosny. Na odległych polanach górskich można było czasem spotkać prymitywny, jednopolowy system uprawy, polegający na żarowej trzebieży krzaków oraz zarośli i obsiewaniu uzyskanych tą drogą pólek najczęściej owsem aż do zupełnego wyjałowienia ziemi. Z chwilą, gdy dalsza uprawa okazała się już nieopłacalna, zaprzestawano jej, a pole obracano na pastwisko, które po paru latach znów zarastało krzakami. Na gruntach leżących w obrębie układu niwowego uprawiano dawniej ziemie systemem trójpolowym. Tradycje o pozostawianiu ugorów co trzeci rok zanotowałem w Szlachtowej i Jaworkach w r. 1938. Nigdzie natomiast nie zachowała się pamięć o przymu­ sie wspólnej pracy na roli. Informalorowie znali tego rodzaju i n ­ stytucję i cytowali szereg nazw wsi położonych na terenie czeskiego Spiszą, gdzie przymus rolny do czasów ostatnich miał być podobno zachowany, twierdzili jednak stanowczo, że nigdy zjawisko po­ dobne nie występowało we wsiach Rusi Szlachtowskiej. Z prymitywnych narzędzi rolniczych zachował się (nie uży­ wany już ostatnio zupełnie) pług z drewnianą odkładnicą. W pra­ cach rolnych uderzało na Rusi Szlachtowskiej częstsze niż u są­ siadów obrabianie pola przy pomocy wołów, które zaprzęgano do jarzeni typu podgarlicowego. Upadek pasterstwa, który zapoczątkował się w drugiej po­ lowie ubiegłego stulecia (zniesienie serwitutów), nędzny stan rol­ nictwa, składały się na to. że wioski Rusi Szlachtowskiej słynęły w okolicy z biedy, jaka tam stale panowała. § 13. D r u с i a r s t w o. Niedostatek zmuszał Rusinów Szla­ chtowskich do szukania innych źródeł dodatkowych zarobków. Na miejscu znaleźli jedynie zajęcie mieszkańcy Czarnej Wody, któ­ rzy tradycyjnie zajmowali się pracą w okolicznych lasach nale- �204 żących do rodziny Stadnickich. Chłopi z Czarnej Wody pracowali przy wyrębie lasów, zwózce kloców z gór do tartaku, czy nad Du­ najec, skąd zbite w tratwy, spławiane były do Tarnowa i dalej. Mieszkańcy Szlachtowej wyrabiali drewniane pudelka itp., które znajdywały nabywców wśród letników w Szczawnicy, w Jawor­ kach było kilku rzemieślników, strugających na sprzedaż łyżki, mątewki itp., natomiast Biała Woda była jednym z najważniej­ szych centrów, skąd rekrutowali się wędrowni druciarze. Szczęsny Morawski w I I tomie swej «Sądeczyzny» wywodzi genezę spiskiego druciarstwa od wyrobu kolczug siatkowych, które wykonywać miano zarówno w polskich, jak i madziarskich wsiach rozłożonych dokoła grodu w Haligowcach na Słowaczyźnie. Drucia­ rze z Rusi Szlachtowskiej zapytywani co wiedzą o początkach dru­ ciarstwa w Białej Wodzie udzielają wprawdzie odpowiedzi brzmią­ cych mniej romantycznie, ale z pewnością nie zawierających wię­ cej prawdy, niż domysły Morawskiego. Według tradycji zanoto­ wanej na miejscu w Białej Wodzie, pierwszym, który tamtejszych mieszkańców nauczył trudnej sztuki drutowania glinianych garn­ ków, miał być dawny diak-nauczyciel, pochodzący gdzieś z Łemkowszczyzny, który dzieciom w szkole pokazywał jak się garnki drutuje. Od niego nauczyli się co zdolniejsi chłopcy Semen Opryszek, Dołbańczyk, Jałowicz, a od tych inni. Z Białej Wody, skąd do ostatnich czasów rekrutowało się najwięcej druciarzy, umie­ jętność naprawiania garnków przeniosła się do Czarnej Wody i Szlachtowej ". Do Jaworek miał ją przynieść niejaki Salanec. W wioskach tych jednakże tylko bardzo nieliczny procent zajmuje się druciarstwem. 6 Pierwotnie druciarze, jak sama nazwa wskazuje, trudnili się drutowaniem glinianych garnków, tzw. s i w a k ó w, prócz tego ro­ bili też i sprzedawali łapki na myszy. Łapka na myszy czyli tzw. p a s t , była to kopulasta klatka z drutu, umieszczona na drewnia­ nej kwadratowej podstawie. W górnej części klatki znajdował się ()0 Wykorzystane tu m a t e r i a ł y , dotyczące druciarstwa na Szlachtowskiej, z a w d z i ę c z a m u p r z e j m o ś c i ks. J a r o s ł a w a I l u r y , boszcza gr.-kat. w Jaworkach, k t ó r y zebrał je w r. 1946. 7 Rusi pro­ �205 otwór z lejowato zwężającymi się ścianami, przez który mysz mo­ gła wejść zwabiona do klatki przynętą, ale nie mogła już się wy­ dostać. Inny typ łapek wykonany był w formie drewnianych po­ dłużnych skrzyneczek zaopatrzonych w jednej z węższych ścian w drzwiczki zamykające się przj pomocy drucianej sprężyny w chwili, gdy mysz poruszyła przynętę. W miarę, jak na wsi i po małych miasteczkach rozpowszech­ niły się naczynia blaszane, druciarze musieli dostosować się do zmienionych warunków i rozpoczęli naprawę naczyć kuchennych blaszanych. Według informacji z Białej Wody miało to nastąpić ok. r. ł900. Z chwilą gdy druciarze zaczęli naprawiać naczynia blaszane przystąpili do wyrobu drobnych przedmiotów blaszanych codzien­ nego użytku, jak tarka do ziemniaków czy buraków, blaszane for­ my do pieczenia ciastek itp. Z drutu robią siatki do młynków, słu­ żących do wiania ziarna, siatki do grodzenia, obręcze do wiader i cebrzyków. Pierwotnie inwentarz narzędzi druciarskich składał się z paru kleszczy różnej wielkości zwanych p у s к у, kółka drutu zwanego s z r a m oraz rożka, w którym był t a s a k , t j . rodzaj kleju zrobio­ nego z miękuszki chleba żytniego, wyrobionej dobrze w ustacli ze śliną. Masą tą zaciera się brzegi pękniętych skorup, aby gar­ nek po zdrutowaniu nie ciekł. Rzeczy te wraz z jadłem i drobiaz­ gami niezbędnymi w podróży nosił druciarz w worku z samodzia­ łowego płótna. Worek zwany de c i był na dwu końcach zeszyty, otwór zaś do wkładania i wyjmowania rzeczy był w pośrodku dłuższego boku. Worek len przewieszano poprzez ramię. Od czasu, gdy druciarze przystąpili do naprawy naczyń bla­ szanych ilość używanych narzędzi pomnożyła się znacznie. Jest tu i żelazna h o l a , podobna do babki używanej do klepania kosy, na której robi się dna do kwart i kwaterek, s z w у n к o w n у с а, tj. narzędzie zrobione z obręczy służące do zaginania krawędzi bla­ chy, o r e s z i stalowy d r u s z 1 a k, służące do robienia tarek i mło­ tek bez rączki. Prócz drutu do naprawy naczyń glinianych zaczęli też nosić ze sobą blachę, którą w podróży wieszało się na u z d ę . Uzda był to gruby pas (często wojskowy), na który po zapięciu r �206 sprzączki nakładano dwie obrączki. W uzdę wkładano po jednym rulonie blachj z każdego końca i przyciągano obrączką, aby bla­ cha nie wypadła. Uzdę przerzucano przez ramię podobnie jak deci. Od kilkunastu lat dopiero rozpowszechniły się wśród druciarzy charaktery styczne skrzyneczki drewniane, w której noszą narzę­ dzia i materiał do pracy (Tabl. IV, rys. 1). Dziś druciarze używają przy pracy całego szeregu przyborów pochodzenia fabrycznego, np. nożyce do cięcia blachy i in., które określają nazwami pocho­ dzenia niemieckiego (s z p i 1 a r t, d o r n i к itp.). Do niedawna druciarze zajmowali się wyłącznie naprawianiem naczyń blasza­ nych "i\a zimno». Dziury w garnku usuwali w ten sposób, że z oby­ dwu stron przykładali do otworu okrągłe łatki blaszane, nasma­ rowane dla uszczelnienia klejem z żytniej mąki i łączyli je ze sobą przy pomocy krótkiego nitu. Specjalnością wędrownych druciarzy miało być wstawianie nowych den do garnków bez lutowania, przez samo tylko zaginanie brzegów. Ostatnio zaczęli druciarze również naprawianie blaszanych naczyń «na gorąco», w związku z czym w podróżnej skrzyneczce pojawiły się kolby i cyna do lutowania. T Druciarstwo, którym w Białej Wodzie zajmują się prawie wszyscy dorośli mężczyźni, jest zawodem przechodzącym z ojca na syna. Według popularnego na Rusi Szlachtowskiej powiedze­ nia: dobry druciarz potrafi zdrutować jajo, nie uszkodziwszy go przy robocie. Pierwsze kroki w rzemiośle druciarskim robi młody chłopiec w domu pod kierunkiem ojca. Z nim też, lub z którymś z doświadczonych krewnych udaje się na pierwszą wędrówkę w po­ szukiwaniu pracy. Zanim nie osiągnie pełnej umiejętności swego rzemiosła, pracuje głównie po wsiach, unikając miast, gdzie lud­ ność stawia rzemieślnikowi większe wymagania. Samodzielnie za­ czyna młody druciarz pracować dopiero wtedy, gdy już w zupeł­ ności opanuje arkana swego rzemiosła. Druciarstwo jest zawodem wędrownym. Dawniej wędrówki druciarzy trwały dłużej. Podobno czasami druciarz i przez rok cały do domu nie wracał. Obecnie okres przebywania poza domem rzadko przekracza czas dwóch miesięcy. W podróż udają się dru­ ciarze w okresie wolnym od robót rolnych. Jedynie ci. którzy po­ siadają w domu liczną rodzinę zdolną do pracy w polu, nie wra- �207 cają do domu na roboty wiosenne, żniwa itp. Dawniej w czasie wędrówki nosili druciarze swe stroje ludowe (Tabl. V, ryc, 2), póź­ niej chcąc uniknąć pośmiewiska, szykan, chcąc zamaskować swe ruskie (czy może tylko góralskie) pochodzenie, przebierali się na drogę o ile możności po miejsku, mimo że u siebie w domu nosili stroje ludowe. W czasie pieszej wędrówki chodzili druciarze od miasta do miasta skrótami na ś c i e ż k i , nie zwracając większej uwagi na wioski mijane, gdzie zarobek był gorszy. Zazwyczaj poszczególni druciarze lub ich grupy miewali swe szlaki, którymi udawali się na zarobek. Wracanie co pewien czas do tej samej miejscowości dawało druciarzowi pewne korzyści, wynikające ze znajomości sto­ sunków i pozawiązywanych poprzednio kontaktów. Są druciarze, którzy powracają stale do tych samych miejscowości, posiadają stałych klientów, np. wśród drobnych restauratorów, zarządzają­ cych kuchniami klasztornymi itp., którzy tylko s w o j e m u dru­ ciarzowi powierzają naprawę naczyń. Z informacji zbieranych wśród druciarzy wynika, że szlaki ich wędrówek są bardzo rozgałęzione i sięgają daleko (rys. 5). Wśród plątaniny dróg i ścieżek, jakimi chadzają i chadzali dru­ ciarze, wyłaniają się cztery główniejsze szlaki. Ze względu na dłu­ gość trasy pierwszeństwo należy się szlakowi wschodniemu. Dru­ ciarze z Rusi Szlachtowskiej, idąc Podkarpaciem przez Sącz, Jasło, Sanok, Przemyśl, wędrowali do Lwowa, skąd jedni kierowali się na południe za Dniestr, docierając do Gzerniowiec, inni szli przez Tarnopol w głąb Ukrainy do Żytomierza, Żmerynki, czy Kijowa. Wędrówki szlakiem ukraińskim urwały się z wybuchem 1 wojny światowej. Ważnym punktem w wędrówkach druciarzy był Ja­ rosław nad Sanem, skąd jedni udawali się przez Sokal i Włodzi­ mierz w głąb Wołynia do Równego i dalej, inni zaś obierając kie­ runek północny przez Zamość i Krasnystaw wędrowali w Lubel­ skie. Do Polski centralnej udawali się druciarze bądź przez San­ domierz, przecinając widły Wisły i Sanu, bądź z Krakowa przez Kielce, Radom do Warszawy. Obydwa te szlaki mają oczywiście szereg wariantów i odgałęzień, brak ściślejszych danych nie po- �208 Ryc. 5. Mapa s z l a k ó w druciarskich, I — R u ś Szlachtowska, I I — m i e j ­ scowości gdzie druciarze z a t r z y m u j ą się na czas dłuższy, I I I — waż­ niejsze miejscowości, przez k t ó r e p r o w a d z ą szlaki druciarskie. 1 — L u ­ bliniec, 2 — Rybnik, 3 — Oświęcim, 1 —' Cieszyn, 5 — J a b ł o n k ó w , 6 — Nowy Targ, 7 — Kielce, 8 — Sandomierz, 9 — Leżajsk, 10 — Tar­ nów, 11 — Nisko, 12 — N o w y Sącz, 1 3 — GOJ lice, 1 4 — J a r o s ł a w , 15 — S t a n i s ł a w ó w , 10 — Czerniowce, 17 — Tarnopol, 18 — Ploskiró\y, 19 — S z e p e t ó w k a , 20 — W ł o d z i m i e r z W o ł y ń s k i , 21 — Łuck, 2,2 — R ó w n e . zwolil mi jednak uwidocznić ich wszystkich na mapie. Bardzo wa­ żny, zwłaszcza w czasach ostatnich jest szlak zachodni, którym druciarze udają się na Śląsk. Idąc przez X. Targ, Suchą do Wa­ dowic, część skierowuje się na południe przez Białą-Bielsko w oko­ lice Cieszyna (w r. 1938 i 39 chodzili też na Zaolzie, do Trzyńca i Jabłonkowa), część zaś przez Katowice udaje się w głąb Śląska (Lubliniec, Rybnik). Szlak zachodni, śląski, posiada przedłużenie do Częstochowy i Poznania. Z braku bliższych danych nie mogłem ich jednak wykreślić na mapie. Jak wynika z badań terenowych 7 �209 przeprowadzonych na Górnym Śląsku druciarze przybywali tam z Małopolski jeszcze przed I wojną światową. Mówiąc o szlakach wędrówek druciarzy z Rusi Szlachtow­ skiej, musimy oczywiście pamiętać, że nie wszystkie z nich są lub były jednakowo intensywnie uczęszczane. Dalekie wędrówki w głąb Ukrainy, Polski centralnej, na Śląsk czy w Poznańskie od­ bywały tylko jednostki najbardziej przedsiębiorcze, które rekom­ pensatę za poniesiony wysiłek pragnęły znaleźć w większym za­ robku na obszarach, gdzie niewielu druciarzy docierało. Większość zadowalała się niewielkimi wędrówkami w obrębie Małopolski środkowej (stąd takie zagęszczenie szlaków na mapie między W i ­ słą a Sanem). Niektórzy obsługiwali tylko najbliższą okolicę, za­ glądając na Spisz w Gorce, czy na Pogórze gorlickie. W dużych miastach (Kraków, Katowice, Warszawa), gdzie przebywa jednocześnie większa ilość druciarzy, urządzają sobie punkty noclegowe, gdzie mieszkają gromadnie po kilku. Przed I wojną światową jednym z miejsc, gdzie zbierali się druciarze z Rusi Szlachtowskiej; był Zamość, leżący wówczas za granicą ro­ syjską. Druciarze mieszkali lam w żydowskiej karczmie i przepi­ jali część zarobionych pieniędzy. W podnieceniu alkoholowym nie­ jednokrotnie dochodziło do bójek miedzy druciarzami, ale policja carska nie ingerowała nigdy, gdyż (jak twierdzą druciarze) «bała się ludzi z wysokich gór». W r. 1937 przebywało w Krakowie około 20 druciarzy z Białej Wody i 4, którzy przeszmuglowali się przez granicę ze Spiszą. Dru­ ciarze ci mieszkali w trzech punktach, z których jeden był na Stradomiu przy ul. Krakowskiej, a dwa na Podgórzu. Mieszkając wspól­ nie, pracują i gospodarzą druciarze oddzielnie. Każdy z nich pra­ cuje cały dzień dla siebie, wieczorem wraca na kwaterę i przy­ rządza sobie jedzenie. Jedynie w niedzielę i święta przyrządza strawę jeden druciarz dla wszystkich kolegów, podczas gdy ci udają się do kościoła lub na przechadzkę. W czasie wędrówki przez wieś czy ulicami miasta druciarze wołali dawniej «Garnki drutować!*, dziś dodają zwykle «Blaszane naprawiać!*. Pracując na terenie miasta, druciarze poruszają się po nim dość chaotycznie, niejednokrotnie jeden idzie śladem druT T Lud, T . X X X V I I 14 �210 giego w odstępie 10 minut. Brak zorganizowanego podziału terenu pracy jest widoczny. Mimo to walki konkurencyjne między dru­ ciarzami nie przybierają form drastycznych. W wypadku, jeśliby jeden druciarz odebrał umyślnie drugiemu pracę, prawo zwycza­ jowe druciarzy nakazuje, aby po powrocie na nocleg uzyskane za pracę wynagrodzenie obrócił na poczęstunek pokrzywdzonego ko­ legi, w przeciwnym razie naraziłby się na pobicie. § 14. F o l k l o r d r u c i a r s k i . Może zbyt szeroko rozpi­ suję się w niniejszym rozdziale o druciarstwie ze szkodą dla i n ­ nych ważniejszych zagadnień, czynie to jednak, chcąc opubliko­ wać nieco nowych materiałów do tak mało uwzględnianej w etno­ grafii polskiej kwestii zawodów wędrownych. Ten wzgląd skłania mnie również do umieszczenia na tym miejscu garści szczegółów dotyczących folkloru druciarzy. W drogę wybiera się druciarz tylko w poniedziałek lub wto­ rek, nigdy zaś w inne dni tygodnia, które uważa za nieszczęśliwe, a tym samym za nieodpowiednie do rozpoczynania podróży. Gdy druciarz spotka po drodze starą kobietę lub kot przeleci mu drogę, uważa to za znak, że nie zarobi nic i szkoda iść dalej. W czasie podróży używali druciarze tajnej gwary, która miała ich uczynić niezrozumiałymi dla obcych. Gwary tej młodzi już nie używają, z opowiadań starszych udało się wynotować niektóre wyrazy: szana — wódka okresanyj — pijany kenir — chleb lanka — dziewczyna zimbcrka — pani bryl — żyd bryłka — żydówka szram — drut szramkar — druciarz halszywaty — iść hałunyty — spać munduwaty — mówić kuwnyty — dać kopany — ziemniaki wertity — gotować okruhłe — miasto sochor — mężczyzna sochorka — kobieta kruczena — kiełbasa krypity — drutować papirok karbowanyj — reński fazik — garnczek żupany, piniazi — pieniądze zbambrowaty — ukraść �211 stryjak — chleb tisa — słonina budu hałunyw — będę nocował ne zochce hałunywaty — nie chce przenocować bude hamowaw — będę się kłócił ne bczycki sofor — niedobry człowiek bczycko zapłechtyw — dobrze za­ płacił. Mieli też druciarze swoje piosenki silnie słowackimi wpły­ wami przepojone, które dla przykładu przytaczam: 1. Dywujutsia ludy za co dritiar pije, za toty piniażki, co j i zadrituji. 2. A ja se drateniczek na opańskiej stolicy, dajte też mi podrulować tote harce i miski. 3. Iszow dritar po ulicy holka za nim wolała, aby j i j i podrutował hamec z dwoma uchama. A on jej odpowieda, że ma tenkij drat. Ide za innu moj kamrat, a on ma drat akurat. Jak j i harnec zdrotował, lak sie nad nią rozmiłował... (Dalej nie chciał dyktować). Stykając się w czasie zarobkowych wędrówek z ludnością do­ lin, druciarze nabierali przypadkowj'ch słuchaczy, opowiadając im cuda o sw ej górskiej ojczyźnie. Opowiadali np. że pochodzą z gór tak wysokich i stromych, że gdy jeden góral kosi trawę, drugi musi trzymać go uwiązanego na linie, by w przepaść nie wpadł. Jeśli ktoś chciał dokuczyć druciarzowi, pytał się go: «Czy nie widzieliście gdzie Pawlika?* Pawlik według niejasnych tradycji miał to być oszust, który od młodych druciarzy wyłudzał oszczęd­ ności, a następnie uciekł z pieniądzmi w niewiadomym kierunku. Druciarze szukali go długo, chcąc mu odebrać pieniądze, lecz bez skutku. r V. UBIORY § 15. M a t e r i a ł . Ubiory ludowe Rusinów Szlachtowskich do czasów ostatnich sporządzane były głównie z materiałów sa14» �212 modzialowych. Zarówno produkcja płótna lnianego jak i sukna z owczej wełny, na pokrycie własnych potrzeb prowadzona była w ramach prawie każdego gospodarstwa włościańskiego. Nawet ubożsi gospodarze starali się obsiać bodaj jeden zagon lnu i cho­ wać parę owiec, aby tym sposobem zapewnić sobie pewną ilość surowca tkackiego, niezbędną dla sporządzenia przyodziewy. Jesz­ cze przed I I wojną światową nie było na Rusi Szlachtowskiej do­ mu, gdzie brakłoby kompletu narzędzi niezbędnych do obróbki przędziwa. Prace z tym związane nie są, jak gdzie indziej, mono­ polem kobiet. Zimą widuje się chodzących po wsi mężczyzn, z przęślicą iglicową zatkniętą za pasek, którzy z wielką wprawą w cza­ sie towarzyskich pogwarek z sąsiadami lub w drodze przędą bez przerwy na wrzecionie. Kobiety, przędąc w domu, używają raczej przęślic przysiadkowych z nasadzonym krężlem, do skręcania nitki używają bądź wrzeciona, bądź kołowrotka typu pionowego" . 1 Tkactwo na terenie Rusi Szlachtowskiej nie zostało jeszcze skoncentrowane w ręku nielicznych specjalistów — к n o p ó w, jak to ma miejsce np. na Podhalu, czy w górach Beskidu Śląskiego. Niemal w każdym domu znajdowały się tam krosna tkackie, które od wiosny do jesieni spoczywały rozłożone na części na strychu lub zawieszone na kolkach na zewnętrznej ścianie domu, osłonione od deszczu wystającym okapem dachu. W zimie, gdy prace zwią­ zane z przygotowaniem przędziwa są na ukończeniu, składa się w izbie krosna tkackie i rozpoczyna tkanie, przy którym w miarę jak czas pozwala zatrudniona bywa cała rodzina po kolei. Ostat­ nio używane były głównie krosna dwunicielnicowe, dające w re­ zultacie tkaninę o prostym splocie nici. Dawniej, jak widać z licz­ nych próbek zachowanych tkanin, musiano też używać krosien o 4-nicielnicach, na których można wyrabiać tkaniny tzw. c z y ­ li o w a t e, t j . tkane w deseń jodełkowy. Płótna białe tkane w de­ seń na krosnach wielonicielnicowych określają Rusini Szlachtow­ scy mianem d r e 1 i с h ó w. 1,1 Pomijam tu d o k ł a d n i e j s z y opis p r z y r z ą d ó w s ł u ż ą c y c h do przy­ gotowywania p r z ę d z i w a i tkania, gdyż nie odbiegają one niczym od opisanych przez Stoklosę w Jurgowie na Spiszu (Prace i m a t e r i a ł y antropol.-archeol. i etnograficzne, 1909). �213 Prócz płócien białych, tkanych bądź splotem proslym, bądź tzw. с z у n o w a t у с h i d r e l i c h ó w używane były też tkaniny wielokolorowe. Był to rodzaj pasiaków tkanych w poprzeczne pa­ ski czerwone, niebieskie, czarne i białe, przy czym zazwyczaj ko­ lor czerwony bądź przeważał, bądź równoważył się z białym, na­ tomiast kolor niebieski i czarny występował w formie wąziuchnych prążków, obramiających szerokie na 1—2 cm paski czer­ wone. Pasiaki te, z których szyto głównie spódnice zwane k a n a f a s k a m i , były ponadto c z y n o w a t e , tj. tkane w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Pierwotnie wyrabiano je z nici lnianych, farbowanych sposobem domowym, pod koniec ub. stu­ lecia rozpowszechniła się barwiona bawełna, którą zakupywano głównie w Kieżmarku na Spiszu. Wyrób pasiaków na к a n a f as к i zaginął u Rusinów Szlachtowskich od wielu lat. Później w tka­ niny te zaopatrywano się w Leśnicy, wsi spiskiej, gdzie przemysł ten przetrwał do czasów ostatnich. Podobnie jak pasiaki na к an a f a s к i, tkane były w paski biało-czerwone wąskie wstawki używane przez kobiety jako naszywki na ramionach koszul. We­ dług informacji J. Plucińskiego, który opracowywał ankietę 0 stroju góralskim z Jurgowa na Spiszu, wstawki te tkane być miały na warsztatach 8-nicielnicowych. Prócz tkanin płóciennych w rodzaju drelichów, czy pasia­ ków barwnych, używano też płócien drukowanych sposobem przy­ pominającym batikowanie. Drukowaniem płócien zajmowali się zawodowi farbiarze. Rusini Szlachtowscy od czasu, gdy przestał istnieć warsztat farbiarski w pobliskiej Szczawnicy, nosili swe płótna do drukowania wzorów do Łubowi i, Starej Wsi Spiskiej 1 Kieżmarku. Płócien tych o drobnym wzorze roślinnym białym, na tle granatowym lub ciemno-zielonym używano głównie na spódnice i zapaski. Wełniane tkaniny na Rusi Szlachtowskiej wykonywane są splotem prostym na krosnach dwunicielnicowych. Przeważa pro­ dukcja sukna białego, które jest przez sąsiednich górali polskich ze Szczawnicy i Spiszą niżej na ogół cenione niż czarne. Sukno �214 po zdjęciu z krosien zeszywa się celem uzyskania podwójnej sze­ rokości i oddaje do folusza, gdzie pod wpływem cieplej wody i ubi­ jania stępami, włókno spilśnia się i tkanina staje się gęsta, a ślad zeszywania niknie prawie zupełnie. Miarą tego, jak bardzo żywe było tkactwo wełniane do ostatnich czasów na Rusi Szlachtow­ skiej może być istnienie aż dwóch foluszy ), które przeciętnie przez 3 miesiące w roku (marzec, kwiecień maj) pracowały dla potrzeb okolicznej ludności. Prócz materiałów tekstylnych wyrabiano też na potrzeby ubiorów miejscowych niektóre gatunki skóry, nadające się do szy­ cia kierpcy oraz na kożuchy. Wśród skór na kierpce zwraca uwagę prymitywnie wygarbowana skóra świńska. Po dość niedokładnym oskrobaniu skóry ze szczeciny wkłada się ją do kadzi z wodą wy­ mieszaną z popiołem drzewnym. Po pewnym czasie przenosi się skórę do innego naczynia, w którym d ę b i się ją w odwarze kory dębowej, śliwowej i wiśniowej, a następnie suszy. e2 M a t e r i a ł y k u p n e używane do szycia ubiorów przez Ru­ sinów Szlachtowskich były stosunkowo nieliczne. Prócz materii z austriackich mundurów wojskowych, z których szyto męskie ka­ mizelki i pokrycia czapek, spotyka się tam tzw. «anglije», t j . cien­ kie sukno wełniane w bardzo dobrym gatunku, czerwone, czarne, zielone lub niebieskie, używane na kobiece gorsety oraz na apli­ kacje, którymi zdobią ubiory szyte z samodziałowego sukna. W starszych strojach występuje czasem brokat, w najnowszych kolorowe kwieciste tybety, z których szyją spódnice, jedwabie i aksamity. Fabrycznego pochodzenia jest również przygniatająca więk­ szość materiałów- służących do zdobienia strojów, a więc koloro­ wych nici używanych do wyszywań, falistych kolorowych krepinek do zdobienia gorsetów i czepców, srebrnych cekinów, szkla­ nych koralików, kolorowych safianów na oblamówki do kożuszków itp. W materiały owe zaopatrywano się dawniej głównie w mia­ stach spiskich zwłaszcza w Lubowli i Kieżmarku. 6 ' Jana workach. Hołowacza z Szlachtowej i Aleksego Ikoniaka w Ja­ �215 Cały szereg części składowych stroju zarówno męskiego, jak i kobiecego nabywany był na targach i jarmarkach od rzemieślni­ ków miejskich. Tu należy wymienić w pierwszym rzędzie m ę ­ skie kapelusze filcowe, szerokie pasy bacowskie, torby skórzane, buty z cholewami zdobione górą czerwonym safianowym paskiem, oraz większość pięknie zdobionych kożuchów. § 16. U b i ó r m ę s k i . Koszula zwana k o s z e l a lub s or о с z к a z płótna samodziałowego o kroju poncho podłużnego (Tabl. IV, rys. 2), z rękawami wszywanymi od ramion, bez ćwikli pod pachami. Rękawy z kilkoma zmarszczkami na ramionach, dość szerokie, ujęte dołem w proste mankiety ozdobione dwoma tkanymi czerwonymi paskami. Kołnierz stojący, wywinięty (zw. к o w n i r), związany jest pod szyją kawałkiem czerwonej h a r as i w k i cz\di s z n u r k i s i e r ś c i a n ej (tasiemki). Według za­ chowanej tradycji noszono dawniej na Rusi Szlachtowskiej ko­ szule krótkie, ledwo dające się przypasać paskiem od spodni. Przy nachyleniu błyskało gołe ciało. Dziś są one już nieco dłuższe (ok. 50 cm), ale również niewiele sięgają poza biodra. Druciarze i pa­ sterze zapuszczali koszule specjalną pastą zwaną s о г о с z к o w у j t a s a k . Był to smalec topiony ze starego sadła, ucierany z rtęcią. Mieszanina ta pozwalała na noszenie koszul do 6 tygodni bez prze­ bierania i wszy się w nich nie lęgły. 7 Spodnie letnie, tzw. h а с i , szyte są podobnie jak i koszule z grubego płótna samodziałowego. Czasem używa się też na nie płótna c z y n o w a t e g o , tkanego w jodełkę. Krój ich nie różni się od kroju płóciennych gaci sąsiednich górali polskich ze Szcza­ wnicy. W zimie ubierają mężczyźni tzw. с h o ł o ś n i e, t j . spod­ nie szyte z sukna samodziałowego, najczęściej białego. Krój cliołośni przedstawia rys. 3, na tabl. IV. Z przodu nad prawą pach­ winą posiadają one wycięty rozpór, tzw. с h 1 у w e k, zasłonięty podszytym od spodu kawałkiem sukna rozszerzającego się ku górze i wyciętego w ząbki. W nowszych spodniach po przeciwnej stro­ nie nad lewą pachwiną umieszczają małą kieszonkę. Górą spod­ nie zakończone są na oczkór zwany lu o b у j к ą, przez którą prze­ ciągnięty jest r e m i ń. Nogawki spodni dołem nie zeszyte two­ rzą rozpór długi na 15 cm, zwany t a n i r. Jak wynika z zacho- �216 wanej tradycji, a również i z analizy starszych zdjęć fotograficz­ nych, pierwotnie cholośnie zdobione były wzdłuż szwów bocz­ nych i nad pośladkami jednym wąskim sznurkiem koloru niebie­ skiego lub czerwonego. Z czasem pod wpływem mody promie­ niującej ze Szczawnicy rozwinęło się bogatsze zdobnictwo. Kraje с h 1 у w к a oraz dolną część kieszeni zdobi o b r a m к a wykonana z czerwonego h a r a s u (kupnej włóczki), zaś dolną część noga­ wek i kieszeni wykonany błękitną włóczką h u s i t a n e c (gęsi taniec). Tanir obszyty jest po kraju czerwonym suknem zakoń­ czonym u góry włóczkowym pomponem zwanym к i t у с i. Ostat­ nio dookoła wypustki bocznej rozwinął się bogaty haft czerwony, wykonany ściegiem łańcuszkowym o powtarzającym się ornamen­ cie pętlicowym. Najbogaciej zdobiony jest dolny rozpór przy obu nogawkach, gdzie obok motywów geometrycznych występują ró­ wnież stylizowane motywy kwiatowe (Tabl. IV, rys. 4), przypomi­ nające swym układem motywy hafciarskie Sądeczyzny. Druciarze z Białej Wody na chołośnie ubierali dla ochrony tzw. s z u r c, tj. luźne spodnie szyte z samodziałowego płótna. Na koszule ubierano w dzień powszedni latem i zimą krótki, biało wyprawiany kożuszek zwany s e r d a k , pozbawiony zazwy­ czaj jakichkolwiek ozdób. Na święto zwłaszcza parobcy i młodsi gazdowie ubierali ka­ mizelki zwane 1 a j b у k. Najstarsze zachowane lajbiki szyte były z czarnego sukna, i w ten sposób krojone, że przód i tył stanowił jedną całość zszywaną tylko na ramionach (Tabl. IV, rys. 5). Ka­ mizelka posiada niski stojący kołnierzyk oraz dwie małe kieszonki na przodzie. Szwy dokoła kołnierza, przody i dół ozdobione są czer­ woną wypustką sukienną. W odległości ok. 2 cm. od tych lamówek biegnie dokoła czerwona tasiemka. Lajbik zapina się na 6 haftek, którym odpowiada przyszytych dla ozdoby 6 małych mosiężnych guziczków. Podszewka wykonana jest z samodziałowego płótna. W czasach późniejszych zamiast skromnej ozdoby w postaci tasiemki zaczyna się pojawiać po krajach ubogi haft (Tabl. IV, rys. 6). W latach poprzedzających I I wojnę światową szerzyła się w Szlachtowej moda noszenia błękitnych kamizelek zdobionych �217 TABLICA IV. Ryc 1. Skrzynka na n a r z ę d z i a drueiarskie (Biała Woda). — Ryc. 2. K r ó j koszuli męskiej (Biała Woda). — Ryc. 3. K r ó j cholośni (Biała Woda). — Ryc. 4. «Tanir» ozdobiony haftem (Biała Woda). — Ryc 5 Krój «lajbyka» wykonanego z sukna fabrycznego (Biała W o d a ) — Ryc. 6. M o t y w hafciarski z lajbyka m ę s k i e g o , w y k o n a n y ściegiem łań­ cuszkowym Z e w n ę t r z n a pętla zielona, w e w n ę t r z n a r ó ż o w a , kreska pro­ sta i obrębienie d z i u r k i żółte (Biała Woda). — Ryc, 7. T z w . «kohucik», aplikacja z czerwonego sukna z żółtymi gwiazdkami z d o b i ą c a p r z ó d b u ń k i kobiecej (Czarna Woda). Taka sama aplikacja tylko z niebie­ skiego sukna i bez gwiazdek naszywana jest na huniach m ę s k i c h . — Ryc. 8. M o t y w farbiarski z zapaski r ę c z n i e drukowanej. W z ó r biały na niebieskim tle, «a» z jednej strony zapaski, «b» z odwrocia (Biała Woda). — Ryc. 9. Wycinek ozdoby na gorsecie. Falista krepinka i kwia­ tek — żółte, gałązki "boczne niebieskie, p ę t l a u dołu żółta ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . Tablicę w y k o n a ł w e d ł u g dosturczonych s z k i c ó w Z. Szewczyk.- �218 bogatym haftem i błyszczącymi cekinami, podobnie jak u flisa­ ków pienińskich. Ubiorem wierzchnim, noszonym zarówno w zimie jak i w le­ cie, była с z u с h a, zwana też h u n i ą (h u n i a), szyta z białego samodziałowego sukna, o kroju poncho podłużnego, posiadająca z boku wszyte potężne kliny w kształcie ćwiartki koła. Kliny te, szyte dość nieporadnie sterczą na boki, tworząc dwa fałdy zwane k r y ł a (skrzydła). Rękawy czuchy w górnej części stanowiące całość ze stanem (tj. bez szwów na ramieniu), bywają zazwyczaj od łokci dwa razy sztukowane. Kołnierz jest pojedynczy, stojący. Ozdoby czuchy stanowią aplikacje z błękitnego sukna oraz obszywki z wąziutkiego czerwonego lub czarnego sznurka. Niebie­ skim suknem pokryty jest z zewnątrz kołnierz, od którego z przodu zbiegają w dół po obu stronach rozcięcia wąskie paseczki błękit­ nej materii, po prawej stronie na długość 35 cm, po lewej 17 cm. Z prawej strony o b r a m k ę kończy tzw. к o h u с i k, t j . aplikacja z niebieskiego lub czerwonego sukna, przypominająca w kształcie stylizowane drzewko szpilkowe (Tabl. IV, rys. 7). Od kohucika w dól biegnie w e ł n i ą n у j s z n u r o k, skręcony z brą­ zowej i białej wełny obrzeżający kraje huni. U nasady fałdów bocznych pozostawione jest z prawej strony pionowe rozcięcie za­ stępujące kieszeń. Szwy fałdów bocznych w swej górnej części podkreślone są czerwonymi wypustkami. Długa czucha, sięgająca poza kolana, od czasów I wojny światowej zaczęła wyraźnie wychodzić z użycia. Na jej miejsce roz­ powszechniły się zw. h u ń к i lub s u k m a n к i, t j . krótkie kurtki szyte również z białego samodziału o kroju poncho podłużnego, sięgające jednakowoż najwyżej do połowy ud. Rękawy stanowiące całość ze stanem również sztukowane są dwukrotnie poniżej łok­ cia. Kołnierz pojedynczy, słabo zaznaczony, z przodu po prawej stronie huńki naszyta niewielka kieszonka, zwężająca się elipsowato ku dołowi. Huńka bądź w ogóle nie posiada wszywanych fał­ dów bocznych, bądź bardzo maleńkie. Ozdoby huńki stanowią hafty wykonane przeważnie ściegiem łańcuszkowym, przedstawia­ jące silnie przestylizowane ornamenty roślinne (Tabl. V, ryc. 3). Hafty te utrzymane są w kolorze czerwonym z odcieniem cynobru. �219 Zamożniejsi nosili w zimie kożuchy z rękawami biało wy­ prawiane, długością dorównujące opisanej wyżej czusze. Były one zgoła pozbawione ozdób, bądź tylko po krajach obszywane czer­ wonym safianem, czy też safianową kilkobarwną plecionką. Obuwie stanowią к e г p с у, wykonane bądź ze skóry kupo­ wanej na targu, bądź świńskiej wyprawianej w domu. Kierpce skrojone są z jednego kawałka skóry i zeszyte grubym rzemykiem szerokości około 1 cm., biegnącym od szpica wzdłuż zewnętrznego boku do napiętka. Na pięcie i z przodu po obydwu bokach posia­ dają kierpce po dwa otwory do przeciągania tzw. n a w o ł o k i , tj. sznurka z czarnej wełny lub wąskiego rzemyka, którym obu­ wie przymocowuje się do nogi. Nawołokę, której długość docho­ dziła niekiedy do 7 m, owija się starannie raz koło razu powyżej kostki. Do kierpców wkładano nogę owiniętą w onucki z konop­ nego płótna, zimą zaś ubierano wełniane skarpety dziane z bia­ łej i czarnej wełny w kratki lub paski. Skarpety te wyrabiano i Szlachtowej i Jaworkach. Letnie nakrycie głowy stanowił w czasach ostatnich kape­ lusz czarny, okrągły, z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, jak to dawniej nosili górale podhalańscy, z tą tylko różnicą, że zamiast paska z muszelkami obiegał główkę kilkakrotnie wąski czerwony sznurek zwany h a r a s ó w k ą , związany z tyłu na wę-" zeł ( k y t y c i ) . Dawniej, jak świadczy o tym zarówno miejscow a tradycja, jak i zdjęcia fotograficzne z końca ubiegłego stulecia, no­ sili Rusini Szlachtowscy wielkie kapelusze filcowe z wysokim ron­ dem zadartym do góry. Parobcy zdobili główki kapeluszy tzw. r ak a m i ( r a k i ) , tj. szerokimi na trzy palce paskami ze skóry, wy­ ciętymi gt')rą w zęby i nabijanymi gęsto na całej powierzchni mo­ siężnymi gwoździkami. Pierwotnie zamiast jednego szerokiego pa­ ska skórzanego noszono po kilka wąskich, ozdobionych jednym szeregiem gwoździków. Kawalerzy zdobili wtedy główki kapelu­ szy aż pięciu paskami nabijanymi, zaś starsi nie przekraczali n i ­ gdy trzech. Do stroju weselnego przystrajano jeszcze kapelusze bukietami ze sztucznych kwiatów oraz czerwoną wstążką, która spływała na plecy. ? �220 W zimie ubierano czapkę baranią z okrągłą główką pokrytą niebieskim suknem z czerwonymi wypustkami na szwach i czer­ wonym pomponem na wierzchu. Boki czapki okładane czarnym ba­ rankiem można było w dni niepogody spuścić w dół dla nakry­ cia uszu i karku. W podróż i na sianokosy zabierali z sobą mężczyźni torby skórzane dołem półokrągłe, które przewieszało się przez ramię, oraz laski z metalowym toporkiem, przypominające podhalańskie ciu­ pagi. Jedynie starzy używali lasek z zakrzywionymi rączkami, tzw. p a ł у ć (p a ł у с i a). Druciarze brali ponoć ze sobą w drogę tzw. k u l e , t j . laski nabijane gwoździami mosiężnymi o szerokich główkach. Strój parobków, a zwłaszcza owczarzy uzupełniał pas sze­ roki na 20 do 30 cm, szyty z podwójnej skóry, zapinany na cztery mosiężne klamry, zbliżone w kształcie do tych, jakie spotykamy przy starych pasach górali podhalańskich. Z boku pasa znajdo­ wała się kieszeń, w której przechowywano f a j к u, к r e s i w n у к i t a b a k oraz p i n i a z i. Pasy barwione zazwyczaj na czerwono i ozdobione bogatymi tłoczeniami kupowano w czasie jarmarków w miastach spiskich. Do uroczystego stroju parobskiego należały też ozdobne zapiąstki, t j . rodzaj obcisłych manszetów, szytych z sukna i ozdobio­ nych haftem, bądź robionych na drutach, z kolorowej wełny. Zapiąstki te noszone również dawniej przez górali szczawnickich, wy­ rabiano w Jaworkach i Szlachtowej. § 17. U b i o r y k o b i e c e . Na Rusi Szlachtowskiej noszą kobiety koszule zwane o p 1 у с z e o kroju bezprzyramowym mar­ szczonym. Stan i ć w i к 1 e pod pachami szyte są zazwyczaj z płó­ tna samodziałowego, zaś rękawy, które widoczne są spod gorsetu, szyto ostatnio z delikatniejszego płótna kupnego. Kolo szyi jest ko­ szula gęsto marszczona i chwycona w oszewkę z samodziałowego czerwonego płótna. Na ramionach naszywają tzw. s m u ż k i , t j . prostokąty szerokie na dziesięć do 12 cm, wykonane z czerwonej samodziałowej tkaniny, przekreślonej poziomo kilkoma białymi prążkami. Z takiej samej czerwonej tkaniny w białe prążki szyty �221 T A B L I C A V. Ryc. 1. Gazda w długiej «huni» (Biała Woda). — Ryc. 2. Druciarz z Białej W o d y zdjęty w Szymbarku, pow. Gorlice. — Ryc. 3. Gazda w k r ó t k i e j «huńce» (Biała Woda). — Ryc. 4. G a ź d z i n a w czepcu, k o ­ szuli ze « s m u ż k a m i » i starodawnym gorsecie z « a n g l i b (Biała Woda). — Ryc. 5. Kobieta w spódnicy i zapasce z r ę c z n i e d r u k o w a n y c h płócien (Biała Woda). — Ryc. fi. Kobieta w s a m o d z i a ł o w e j «huńee», gorsecie i zapasce z kupnych m a t e r i a ł ó w (Czarna Woda). Wszystkie zdjęcia wykonaj w latach 1930—1038 R. Reinfuss. �222 jest manszet ozdobiony dołem białą i czerwoną koroneczką. Pod szyją i u manszetów związana jest koszula kawałkiem białej ta­ siemki. Oplycze są na ogół bardzo krótkie, często długość ich nie przekracza 30 cm. Pod koszule, które właściwie są raczej bluzkami, ubierano płócienne ciasnochy, nie odbiegające krojem, ani sposo­ bem umocowania od publikowanych z Beskidu Śląskiego ) . Spódnice długie do kostek, szyte z płótna samodziałowego, w у b i j a n e g o w drobny, biały wzór kwiatowy na tle niebieskim, granatowym lub ciemnozielonym. Drukowaniem płócien zajmo­ wali się małomiasteczkowi farbiarze na Spiszu . Wybijanki szyte były w cztery b г у t у po 67 cm szerokie, w pasie gęsto marszczone, z przodu miewały niekiedy nadołek z białego samodziałowego płótna. Obok wybijanek noszono też tzw. к a n a f as к i, t j . spód­ nice z samodziałowego drelichu tkanego w pionowe paski białoczerwone lub biało-czerwone z niebieskimi prążkami. Zależnie od wzajemnej szerokości pasków, kolor kanafaski bądź zbliżał się do białego, bądź do czerwonego. Dawniej materiał na kanafaski wy­ rabiany bywał zapewne na miejscu, jednakowoż według zanoto­ wanej w terenie tradycji, miano go zakupywać w niezbyt odległej wsi Leśnicy, lub na targach w miasteczkach spiskich. Ostatnio w związku z zanikiem drukarstwa na płótnie i wyjściem z mody kanafasek, rozpowszechniły się spódnice szyte z materiałów kup­ nych, zazwyczaj ciemnych, drukowanych w drobne wzory kwia­ towe lub gładkich. Na spódnicę przywiązywano zapaskę sporzą­ dzaną dawniej z samodziałowego płótna ręcznie wybijanego w duży wzór kwiatowy, biały na tle niebieskim ze stosownym obrzeże­ niem, tzw. f a r t u c h ł a b a t y . Wśród zapasek drukowanych rę­ cznie, nierzadko spotyka się zapaski do noszenia na obie strony, z których każda posiada wzór odmienny (Tabl. IV, rys. 8 a, b) . Obok fartuchów labattych noszono też zapaski białe, płócienne, biało M 65 m ы Moszyński K., K u l t u r a ludowa Słowian, W e d ł u g informacji zebranych w terenie z a j m u j ą c a się «toceniem» płócien, b y ł a r ó w n i e ż twierdza K. Kietlicz Rayski («S,ztuka l u d o w a na Ze z b i o r ó w Muzeum Etnograficznego w tarza 6874. m m t. I , str. 447. pracownia farbiarska w Szczawnicy, co po­ Podhalu*). Krakowie. N r inwen­ �223 haftowane. Ostatnio zostały one wyparte przez zapaski szyte z ma­ teriałów kupnych. (Tabl. V, rys. 6). Na nogi ubierają kobiety w dzień powszedni kierpce przymo­ cowane w kostce przy pomocy nawołoki, zaś do stroju świątecz­ nego buty z cholew ami czarne, kroju węgierskiego, obrzeżone u góry paskiem czerwonego safianu. Ubiorem wierzchnim, noszonym w lecie, zwłaszcza przez dziewczęta i młode kobiet}- są gorsety szyte dawniej z kupnego sukna (p o s t a w u) koloru czerwonego lub czarnego, później zaś z kolorowych tybetów i aksamitów. Gorsety krojone były zasadni­ czo z trzech kawałków (plecy i dwa przody). Dołem starsze gor­ sety posiadają doszyly wąski pasek zastępujący kaletki lub kilka zazwyczaj 8 do 12 wąskich, długich kalet, tzw. r u s k i e f a ł d y . Z przodu gorset zapina się na jeden rząd błyszczących mosiężnych guzików. Dookoła,szyi zdobi go po krajach szereg ząbków kolo­ rowych, np. czerwonych, granatowych i zielonych na zmianę, wy­ konanych z kupnej tasiemki, oraz dwa szeregi kolorowych krepinek. Przody przyozdobione są haftem (Tabl. IV, rys. 9), wykonanym ściegiem łańcuszkowym w kolorze czerwonym, różowym, niebie­ skim i zielonym . Krawędzie dziurek na guziki obdziergane są nicią zieloną i żółtą. Nowsze gorsety bywają szyte z kolorowego tybetu lub aksa­ mitu. Krojone są podobnie jak wyżej opisane, z tą tylko różnicą, że zamiast wąskich kaletek przyszywane jest około 20 kaletek ma­ łych półokrągłych. Te małe kaletki nazywa lud p o l s k i m i f a ł ­ d a m i w odróżnieniu od dawnych szerokich, które zwie r u s k i ­ na i . Nowsze gorsety aksamitne zamiast wyszyć kolorowymi nić­ mi, posiadają przody wyszywane wzorem Szczawnicy barwnymi koralikami i cekinami. Na gorset ubierają w dni chłodne h u ń k ę szyią z białego samodziałowego sukna długości ok. 55 cm. Huńka posiada krój tzw. poncho podłużnego, z rękawami sztukowanymi od łokcia, koł? e7 f i S 1:7 W z ó r haftu na starym gorsecie ze Szlachtowej podaje r ó w n i e ż K. Kietlicz Rayski w pracy pod t y t u ł e m «Sztuka górali s z c z a w n i c s k i c h » . Wierchy, tom I . Z notatek Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . 1)8 �224 nierz niziutki stojący. Kraje kołnierza, rozcięcie na piersiach ora2 dół rękawów ozdobione są warkoczykiem plecionym z białej i czar­ nej wełny, oraz kupnej czerwonej h a r a s ó w k i . Wzdłuż rozcię­ cia na przodzie ozdobiona jest huńka aplikacją z czerwonej ma­ terii, wystrzyżonej po krajach w ząbki. Jest to tzw. p i ł k a . W po­ środku jej z prawej strony znajduje się przyszyty z czerwonej ma­ terii k o h u c i k , t j . aplikacja przyszjda żółtym stebnem z wyszy­ tymi gwiazdami takiegoż koloru (Tabl. IV, rys. 7). Szew łączący kołnierz z kohucikiem zdobi ob r a m k a z harasówki w kolorze żółtym i czerwonym. Poniżej czerwoną harasówką wykonany jest tzw. h u s i t a n e c , czyli linia łamana, haftowana ściegiem «janina». Strój zimowy stanowiły kożuchy baranie, biało wyprawiane, zdobione z przodu i na plecach bogatymi aplikacjami z koloro­ wych przeważnie safianów. Piękny okaz takiego kożucha publi­ kuje K. Rayski w cytowanej już poprzednio pracy . Kożuchy te nabywano na targach w miastach spiskich. Na ramiona w drodze do miasta czy cerkwi zarzucano pier­ wotnie r a ń t u с h czyli o b r u s , t j . płat płótna samodziałowego, długi na 180 cm, szeroki, na 60 cm. Zazwyczaj na rańtuchy uży­ wano płótna c z y n o w a t e g o , t j . tkanego w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Później zaczęto nosić tzw. c h u s t y к u 1 as t e, t j . kupne, drukowane w gruby deseń. Na głowie noszą obecnie dziewczęta chustki kupne druko­ wane, białe lub czerwone, zaś kobiety zamężne granatowe. Chu­ sta kwadratowa złożona po przekątni bywa wiązana pod brodą. Trzy rogi kupnej chustki zdobi się pomponami z czerwonej włóczki. Stare kobiety wiążą włosy na krążku z drutu owiniętym szmatką zwanym с h у m 1 a,- na to ubierają czepce szyte z druko­ wanego kwiecistego tybetu. Czepiec zachodzi na uszy z charak­ terystycznym zębem nad czołem (Tabl. V, ryc. 4), zdobi go bie­ gnąca od ucha do ucha haftowana wstążeczka, jasno brązowa, w kwiatki białe i niebieskie. Nad tą wstążką idą 3 rzędy krepiny w kolorze amarantowym, białym i czerwonym. Czepiec obszyty bywa krajem czarną szydełkową koronką, tzw. f o r b ó t k a . Od e9 7 «" W i e r c h y , t. I . �225 spodu podszyty jest białym płótnem. Czepiec przymocowuje się do głowy przy pomocy tasiemki ( g a ł u n e k ) czarnej, długiej około 2 m, którą owija się kilkakrotnie dookoła. Końce tasiemki obszyte są dokoła czerwoną i żółtą włóczką. Ubiór głowy panny młodej stanowi tzw. t k a n k a , t j . wie­ niec ze sztucznych kwiatów, z którego spływa na plecy rząd wstą­ żek jedwabnych, kolorowych, przypiętych do tekturowej podkładki w formie wydłużonego prostokąta. Ozdobę szyi stanowią sznury szklannych paciorków rzadziej korali. V I . ZAKOŃCZENIE § 18. E l e m e n t } - d a w n e w k u l t u r z e R u s i n ó w S z l a c h t o w s k i c h . Z rozdziałów poświęconych opisowi kul­ tury materialnej Rusi Szlachtowskiej, a zwłaszcza budownictwa i stroju widać, jak z biegiem czasu ulegała ona kolejnym prze­ mianom. Na poczet elementów należących do warstw chronologicznie i typologicznie bardzo starych należy zaliczyć moim zdaniem osad­ nictwo rozproszone jednodworcze, występujące dziś na polanach Rusi Szlachtowskiej. Z osadnictwem tego rodzaju spotykamy się często, gdy nomadzi-pasterze samorzutnie przechodzą do osadnic­ twa stałego. W ten sposób powstało jednodworcze osadnictwo Huculszczyzny , niektórych wsi Bojkowszczyzny środkowej i Be­ skidu Zachodniego -. Na terenach pozasłowiańskich jednodworcze osadnictwo pochodzenia pasterskiego spotykane jest na południo­ wych zboczach Alp transylwańskich . Przypuszczam, że jedno­ dworcze musiało być pierwotne osadnictwo całych Karpat, o ile powstanie swe zawdzięczało fali pasterskiej wołosko-ruskiej. Dzi­ siejsza zwartość wsi karpackich od wschodniej Bojkowszczyzny 70 71 7 73 7 0 Reinfuss R., Badania nad osadnictwem Iluculszczyzny. Spraw, z posiedź. P A U . T. X L V I , 1945). Reinfuss R., Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w . W a r ­ szawa 1939. Л. Kutrzebianka, B u d o w n i c t w o ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1931. Wsie jednodworcze w obrębie Podhala nowotarskiego notuje na swej mapie B. Zaborski (O k s z t a ł t a c h wsi w Polsce, K r a k ó w 1926). 7 1 72 73 E. de Marianne, La Valachie, Paris 1902, sir. 153. Lud, Т. X X X V I I 15 �226 począwszy, na zachód po Góralszczyznę śląską jest prawdopodob­ nie wynikiem ingerencji wielkiej własności, która nadając osad­ nictwu wołosko-ruskiemu ramy organizacyjne, zastosowała formy wytworzone przy powstawaniu wsi rolniczych zakładanych na pra­ wdę niemieckim . Przeciwko temu zbyt sztywnemu narzucaniu form osadniczych niedostosowanych do nawyków i potrzeb lud­ ności pasterskiej budzi się tu i ówdzie pewna reakcja wyrażająca się w tendencjach odśrodkowych, przy czym osadnictwo pierwot­ nie zwarte rozprasza się. Proces ten widoczny jest zwłaszcza we wsiach Beskidu śląskiego . W budownictwie typem starego domostwa wyrugowanego już dziś w znacznej mierze ze wsi do osiedli sezonowych jest bu­ dynek składający się z sieni i izby z kurnym piecem piekarskim, budowany niekiedy z okrąglaków, częściej z pni na pół rozdzie­ ranych, węgłowanych na obłap z dachem pobitym dranicami. Pierwolność węgła n a o b ł a p potwierdzona przez wykopaliska wczesnohistoryczne z Opola nie ulega wątpliwości. Węgieł ten spotykamy nie tylko w starych budowlach całych Karpat, ale i na przyległym Podkarpaciu i polskim niżu. Trudniej rozstrzygnąć, czy krokwiowa konstrukcja dachu, występująca na interesującym nas obszarze jest pierwotna, czy też dopiero przedostała się później w Karpaty z falą wpływów za­ chodnio-europejskich. Fakt, że w szałasach pasterskich Beskidu Zachodniego , Podhala , Beskidów Wschodnich występują da74 75 78 77 7 1 78 79 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y ludowej w Karpatach zachodnich. Odb. ze ((Studiów historycznych k u czci St. Kutrzeby)), K i a k ó w 1938, str. 25. Ze zjawiskiem t y m spotykamy się w Istebnej, Jaworzynce, W i ­ śle i i n . (b'. Popiołek, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Ka­ towice 1939). W e d ł u g okazu przechowywanego w Muzeum Śląskim w By­ tomiu. L . Sawicki, S z a l a ś n i c t w o na Śląsku Cieszyńskim, Mat. anlr. arch, i etn. t. X I V , str. 145. K. Moszyński, K u l t u r a ludowa Słowian, t. I , rys. 439. T y p o w y dach zbudowany na epólsochy szczytowe)) z n a l a z ł e m w r. 1938 w szałasie pasterskim na połoninie leżącej na w s c h ó d od Lawocznego. 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 �227 en chy budowane na sochę, zaś na Huculszczyźnie tak blisko z da­ chami na sochę spokrewniona konstrukcja slegowa pozwala przypuszczać, że przed ostatecznym zwycięstwem dachów krok­ wiowych mogły tu być rozpowszechnione dachy na sochę lub pól sochy szczytowe zwielokrotnione, co w konsekwencji odpowiada konstrukcji tzw. s l e g o w e j . Jeśli wyrażone tu przypuszczenie jest słuszne, należy przyjąć, że i spotykany na Rusi Szlachtow­ skiej, jako też i w całych Karpatach w starym budownictwie mie­ szkalnym, czy na budynkach gospodarczych dach czterospadowy również nie jest tu formą pierwotną, gdyż przy zastosowaniu soch, czy tzw. półsoszek szczytowych, wiąże się dach dwuspadowy ze szczytem otwartym lub szalowanym deskami. Dachy krokwiowe czterospadowe mogą więc być na obszarze karpackim zjawiskiem późniejszym, przenikającym z terenów podgórskich, gdzie dach czterospadowy wsparty bądź na sochach wewnętrznych, bądź na krokwiach był zjawiskiem typowym. Jeśli chodzi o wnętrze bardzo ciekawym szczegółem jest piec piekarski budowany dawniej z reguły w izbie. Rys ten łączący budownictwo Rusi Szlachtowskiej z budow­ nictwem rozległych obszarów Słowiańszczyzny zachodniej i wscho­ dniej wskazuje (zgodnie z poglądami prof. К. Dobrowolskiego), że na kształtowanie się karpackiego budownictwa mieszkalnego wpłynęły wzory przyniesione przez osadników napływających z Podgórza . W tradycjach bowiem budownictwa bałkańskiego leżą otwarte ogniska w izbie, z wiszącymi kotłami do gotowania, podczas gdy piece piekarskie buduje się oddzielnie poza obrębem budynku . Piece piekarskie budowane w obrębie izby stanowiły dawniej regułę zarówno na Spiszu, jak i przyległej Slowaczyźnie, 81 83 84 86 8 0 I na pograniczu huculsko-bojkowskim. Maksym: ее, p r z y s i ó ł e k Zielonej, pow. Nadworna. Analogiczny do przedstawionej na rys. 441, u К Moszyńskiego, Kul lud. Slow. K. Moszyński, tamże, t, I , str. 521. K. Dobrowolski, Elementy r u m u ń s k o f - b a l k a ń s k i e w kulturze ludowej Karpat pol., Warszawa 1938, str. G. K. Moszyński, jak 82. 81 8 2 8 3 8 4 15* �gdzie dziś pod wpływem budownictwa niemieckiego rozpowszech­ nił się zwyczaj stawiania pieców piekarskich w sieni . W s t r o j a c h do grupy elementów starych należy koszula męska kroju poncho podłużnego, która prawdopodobnie dawniej musiała być znacznie dłuższa tak, jak u Hucułów, Bojków, czy Gó- ' rali Beskidu Zachodniego, dalej płócienne spodnie letnie oraz zimo­ we wełniane chołośnie, nie różniące się krojem zasadniczym od spodni noszonych w innych częściach Karpat, z wyjątkiem Huculszczyzny. Fakt, że u Rusinów Szlachtowskich bywają chołośnie z jed­ nym tylko przyporem nad prawą pachwiną, a nie z dwoma, jak np. u Łemków czy górali sądeckich i podhalańskich, można przy­ pisać reliktowemu charakterowi tego terytorium. Możliwe jest bowiem, że spodnie wełniane z jednym przyporem reprezentują typ starszy. W Karpatach występuje on poza Rusią Szlachtowską i Szczawnicą u wschodnich Bojków , a w Beskidzie Zachodnim u górali śląskich oraz czadeckich , ponad to powszechnie w spo­ dniach płóciennych. Do bardzo dawnych ubiorów należy też długa h u n i a Rusi­ nów Szłachtow skich o kroju poncho podłużnego z odstępującymi fałdami wszytymi po bokach. Krój podobny posiadają: krótki i nie­ zgrabny p e t c k huculski, drugi s i r a k bojkowski, a wreszcie w najbliższym sąsiedztwie Rusi Szlachtowskiej niektóre g u rm a n y górali sądeckich, oraz brązowe cuchy Spiszaków i Pod­ halan, czy długie do kolan białe gunie Łemków nadpopradzkich. Niewątpliwymi dawnymi elementami stroju góralskiego są: spotykana w całych Karpatach czapka obkładana barankiem z główką pokrytą suknem, serdak barani, szeroki skórzany pas no­ szony przez pasterzy oraz kierpce, zaś w stroju kobiecym koszula o kroju bezprzyramkowym marszczonym, która odpowiedniki swe znajduje u górali wschodnio-beskidzkich (Bojków, Hucułów), a na zachodzie u górali śląskich, płachta ( r a ń t u c h ) narzucana na raM 87 88 89 r 8 0 Zbiorowe, Słowacja i Słowacy, t. I , str. 202. * R. Reinfuss, Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w , str. Wisła, Istebna. Skalite, Czorne Beskidzkie. T 8 S a 0 18. �229 miona i li у m ! a czyli krążek służący do upinania włosów pod czepiec noszony przez mężatki. W gospodarstwie Rusinów Szlachtowskich poza pasterstwem wysokogórskim, połączonym z krótszymi lub dłuższymi migra­ cjami sezonowymi, zachowały się zwłaszcza na polanach górskich do czasów ostatnich niektóre prymitywne formy uprawy ziemi, połączone z żarową trzebieżą krzaków i młodych zagajników. Na wypalenisku prowadzi się prymitywną owsianą gospodarkę jednopolową, siejąc rok po roku bez nawożenia, a następnie, gdy ziemia przestaje już rodzić, porzuca się odnośną parcelę na lat kilka tak, że znowu krzakami porasta. § 19. W p ł y w y Z а к а г p а с i a. Na elementy starsze, sta­ nowiące tło kulturowe wspólne ludności znacznych połaci Karpat nawarstwiały się w ciągu stuleci nowe łreści. Ruś Szlachlowska od czasów dawnych znajdowała się w or­ bicie wpływów promieniujących z sąsiedniego Spiszą. Stamtąd za­ czerpnięte zostały wzory układu rolnego opartego na niwowym regularnym podziale gruntów z trójpolowym systemem uprawy . Ze Spiszą przyjęto typ zwartej zagrody wdelobudynkowej, stawianej w formie czworoboku z podwórzem w środku, spoty­ kany poza tym na Podhalu u Lachów sądeckich, Łemków nadpopradzkich, budynki gospodarcze z p r i c z y n a , które zawędro­ wały już w głąb Sądeczyzny. Z architektury miast spiskich zapo­ życzono kształt dachu dwuspadowego z okapem bocznym, zaopa­ trzonego u szczytu półokrągłym koszyczkiem i pazdurem, krycie gontem, ornamenty rzeźbione na tragarzach, a w sprzętach przede wszystkim typ malowanych skrzyń, które tu, podobnie jak i na polskim Spiszu (np. w Kacwinie) zdradzają wyraźny wpływ pół­ nocnej Słowaczyzny. Najsilniejsze wpływy południowego Zakarpacia widoczne są jednakowoż w stroju. Męskie kapelusze filcowe ze skrzelami pod­ winiętymi pionowo do góry, r a k i służące do ich ozdoby, zapiąstki noszone przez parobków, są niewątpliwymi zapożyczeniami z Za­ karpacia. 90 1,1 9 9 9 1 K. Dobro wolski, Najstarsze К Dobrowolski, Najstarsze Osadnictwo osadnictwo Podhala, Podhala, sir. 70. str. 40. �230 Najprawdopodobniej pod tymże wpływem rozpowszechnił się (nieuzasadniony krojem) zwyczaj noszenia krótkich koszul i h u n i e k oraz zwyczaj ubierania sukiennych kamizelek tzw. 1 a j b i к ó w. W stroju kobiecym pochodzenia zakarpackiego był zwyczaj noszenia tybetowych czepców z charakterystycznym zębem nad czołem i t k a n k i ubieranej do ślubu przez panny młode, zdobie­ nia rękawów koszul czerwonymi, naszywanymi s m u ż k a m i , spódnice kanafaski i drukowane (wraz z drukowanymi zapaska­ mi). Kożuchy białe zdobione bogatymi safianowymi aplikacjami, buły z cholewami noszone na święto. Na Spiszu zaopatrywały się kobiety w kolorowe sukna tzw. a n g 1 i j e, używane na gorsety. Trudniej niż w zakresie budownictwa i stroju ustalić wpły­ wy Zakarpacia w innych działach kultury materialnej. Prawdo­ podobne jest jednak, że pod jego właśnie wpływem rozwinęła się niegdyś, zamierająca obecnie, masowa hodowda wołów oraz tak charakterystyczne dla Rusinów' Szlachtowskich — druciarstwo. § 20. W p ł у w у p o l s k i e w kształtowaniu się kultury materialnej Rusinów Szlachtowskich zaczęły oddziaływać stosun­ kowo bardzo późno, gdyż dopiero w ciągu obecnego stulecia, a na­ wet (i to głównie) w okresie międzywojennym. Przyczyna tego zjawiska jest łatwa do wyjaśnienia. Zarówno wypowiedzi zbierane od informatorów spośród górali szczawnickich i Rusinów Szlach­ towskich, jak i niektórych autorów podkreślają zgodnie, że róż­ nice w zakresie kultury materialnej zachodzące obecnie między góralami szczawnickimi a ich wschodnimi sąsiadami są stosun­ kowo bardzo młode. Dawniej obydwie te grupy różniły się od sie­ bie tylko językiem i wyznaniem, zaś budownictwo, strój, czy spo­ soby zdobywania środków utrzymania przez hodowlę czy uprawę roli były u obydwu grup jednakowe. Dopiero w ciągu bieżącego stulecia region szczawnicki zaczął nabierać cech odrębnych. Stało się to głównie pod wpływem Podhala i sąsiedniej Sądeczyzny, a ponadto wytworzyły się też pewne formy specyficznie szczaw­ nickie, względnie pienińskie. 7 7 7 7 792 92 Kietlicz Rayski, t. I , s. 77. Sztuka u górali szczawnickich. Wierchy, �231 W nowszym budownictwie wiejskim górali szczawnickich spotykamy próby dostosowania go do potrzeb ruchu letniskowego i chęć nadania budynkom mieszkalnym charakteru willi przez dobudowanie werand, ganeczków, piąterek, w stroju zarzucono ka­ pelusz spiski ze skrzelami zawiniętymi do góry, na rzecz okrą­ głego kapelusza podhalańskiego z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, opasanego zamiast paska z muszelkami czerwonym wełnianym sznurkiem. U górali pienińskich, a ściślej u flisaków wożących turystów przez przełom, rozpoczęło się efekciarskie zdo­ bienie niebieskich kamizelek przy pomocy naturalistycznych haf­ tów lśniących od mnóstwa metalowych cekinów, co przejęli gó­ rale szczawniccy, wyprowadzając z kolei u siebie hafty o natura­ listycznych wzorach kwiatowych na krótkich swych guńkach. Mo­ tywy te zaszczepione z zewnątrz przez jakiś nieumiejętnie popro­ wadzony kurs wyszywania, stały się później charakterystyczną cechą najnowszego stroju tego regionu. Na spodniach w, związku z ogólnym rozwojem zdobnictwa stroju góralskiego pojawiają się coraz bogatsze c y f r o w a n i a , występujące w miejscach, gdzie dawniej biegła tylko wąziutka kolorowa oblamka. Równolegle ulegał zmianom strój góralek szczawnickich. Za­ rzucone zastały spódnice kanafaski z ręcznie drukowanego płótna samodziałowego, a na ich miejsce przyszły wełniane kwie­ ciste t y b e t y . Zniknęły czerwone s m u ż k i u rękawów koszul. Zamiast a n g 1 i j o w у с h sukiennych gorsetów przyszły aksa­ mitne czarne lub bordowe, zdobione wyszyciem z paciorków i ce­ kinów o secesyjnych wzorach roślinnych. Zaprzestały kobiety no­ sić spiskie czepce i białe kożuchy z bogatymi safianowymi apli­ kacjami. W rezultacie strój kobiet szczawnickich upodobnił się do nowszych ubiorów noszonych przez kobiety na Góralszczyźnie są­ deckiej. Zmiany (głównie w zakresie stroju), jakie zaszły w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu na terenie zamieszkiwanym przez gó­ rali pienińskich i szczawnickich zatarły prawie bez śladu daw­ niejsze, zakarpackie cechy tutejszej kultury. Region szczawnicki i pieniński nabrały swoistego wyrazu odrębnego od grup sąsied- �232 nich i odróżniły się optycznie bardzo silnie od Rusinów Szlach­ towskich, którzy z racji swej izolacji społecznej, biedy, jak i żyw­ szych do niedawna kontaktów z Zakarpaciem okazali się począt­ kowo bardziej odporni w przyjmowaniu nowości od swych naj­ bliższych polskich sąsiadów. Opory okazały się jednak nietrwałe. Odcięci od Spiszą granicą polityczną, związani tym silniej z oko­ licznymi miejscowościami polskimi, jak Szczawnica, Krościenko, Nowy Targ, zaczęli Rusini Szlachtowscy ulegać powoli wpływom polskim. Stąd w budownictwie Rusi Szlachtowskiej spotykamy szereg rozwiązań architektonicznych zaczerpniętych z willowego budownictwa drewnianego Szczawnicy, a w stroju niektóre ele­ menty zapożyczone z ubiorów sąsiednich górali polskich. Po­ wszechnym jest np. dziś u Rusinów Szlachtowskich zwyczaj no­ szenia podhalańskiego kapelusza, zdobienia haftami o motywach «szczawnickich» spodni i krótkich huniek męskich i kobiecych. W Szlachtowej, najbardziej ku wschodowi wysuniętej wsi inte­ resującego nas terytorium, młodzi eleganci wiejscy zaczęli ubie­ rać niebieskie kamizelki, zdobione tak jak u flisaków pienińskich i szczawnickich dorożkarzy, zaś u dziewcząt spotykało się tybe­ towe kwieciste spódnice i gorsety szyte i zdobione na sposób szczawnicki. § 21. R e l i k t o w y c h a r a k t e r k u l t u r y ludowej R u s i S z l a c h t o w s k i e j . Jak wynika z ustępów poprzed­ nich, w kulturze tradycyjnej Rusinów Szlachtowskich wyróżnić się dają trzy główne zespoły. Zespół obejmujący elementy naj­ starsze, zespół wytworów, które przedostały się tu w związku z ekspansją kulturalną Zakarpacia, a ściślej Spiszą, i wreszcie trzeci najmłodszy, na który składa się cienka jeszcze i powierz­ chowna warstwa treści zapożyczonych od górali szczawnickich. Zespół elementów, które zostały wyróżnione jako najstarsze, również nie jest wewnętrznie jednolity. Badania prof. К. Dobro­ wolskiego wykazują, że złożyły się na niego wytwory przyniesione w Karpaty przez przybywającą z Podgórza ludność rolniczą oraz wołosko-ruskich pasterzy . Dwie te składowe w drodze powol93 63 К Dobrowolski, Dwa studia.., str. 17—26. �233 nej wymiany i przenikania się wzajemnego dały w rezultacie jako wypadkową pewien zespół wartości, który stał się fundamentem dla przyszłego rozwoju kultury karpackich górali. Porównanie szeregu starszych elementów kultury material­ nej z różnych stron Karpat wskazuje, że tło, na którym rozwinęło się dzisiejsze zróżnicowanie kulturalne Karpat, musiało być w swych zasadniczych rysach dosyć wyrównane. Kultura mate­ rialna Karpat nie obfitowała dawniej w zbyt jaskrawe różnice i tym tłumaczy się, dlaczego niektóre najbardziej zapadłe kąty Kar­ pat mimo znacznej odległości od siebie, jak np. Bojkowszczyzna i Ruś Szlachtowska w zakresie starszych elementów kulturowych zachowały duże podobieństwo. Dzisiejsze zróżnicowanie Karpat na pomniejsze terytoria etnograficzne tylko w paru zasadniczych wypadkach, gdy chodzi o wytworzenie się podstawowych grup etnograficznych da się po­ wiązać z procesami osadniczymi . Rozproszkowanie obszaru Kar­ pat na wielką liczbę małych, a silnie wyodrębniających się pod względem kulturalnym terytoriów etnograficznych, jest zjawiskiem stosunkowo młodym. W wytworzeniu się lego zróżnicowania prócz czynników geograficznych, ekonomicznych, administracyjnych, politycznych " , bardzo ważną rolę odegrał fakt, że poszczególne terytoria znalazły się w kręgu wpływów kulturowych promieniu­ jących z różnych ośrodków. Dorzecze górnego Dunajca objęła przede wszystkim strefa wpływów spiskich. Z północnej Słowaczyzny i z miast spiskich przedostawały się przez Karpaty nowe treści, wnosząc poważne zmiany w kulturze wsi podhalańskiej, u górali pienińskich, szczawnickich, a także w południowej Sądeczyźnie i u zachod­ nich Łemków. Wpływy spiskie przenikające do nas z południa nie wszędzie przyjmowały się w tym samym zespole. Na podsta­ wie szczupłych wiadomości, jakich dostarcza nam literatura, ma­ teriały rękopiśmienne, ikonograficzne a wreszcie własna znajo­ mość terenu można wyrazić pogląd, że najsilniej wpływom za94 5 8 4 9 5 dia, str. K. Dobrowolski, j . w. Zagadnienie to omawia szczegółowo K. Dobrowolski, D w a stu­ 27. �234 karpackim poddały się wsie polskiego Spiszą, górale pienińscy i szczawniccy, Pmś Szlachtowska oraz (niesłusznie moim zda­ niem) zaliczana do górali podhalańskich grupa wsi leżąca na lewym brzegu Dunajca na zachód od Czorszlyna (np. Maniowy). Był okres czasu, przypadający zapewne na pierwszą polowe ub. stulecia lub może wcześniej, na przełom X V I I I i XIX w., kiedy oznaczony wyżej obszar przedstawiał pod względem kulturowym obraz dość jednolity, wyodrębniający się od sąsiadów (a m. in. i od Podhala nowotarskiego) pewnym dosyć w terenie równo­ miernie rozprowadzonym zespołem elementów zapożyczonych ze Spiszą. Elementy te krzyżując się ze starszymi, zastanymi na miejscu, dały w rezultacie zespół nowy, taki z jakim spotykamy się jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia u górali szczaw­ nickich i Rusinów Szlachtowskich. Elementy zakarpackie przeszczepione na północ zaczęły żyć własnym życiem. Powstały liczne formy pochodne, klóre rozwija­ jąc się dalej samodzielnie przyczyniały się do dalszego zróżnico­ wania terytorium etnograficznego . Poza tym z Zakarpacia przy­ chodziły coraz nowe treści, które nic zawsze zdołały się roz­ powszechnić na całym omawianym iu obszarze, powodując tym samym jego kulturalne różnicowanie. W drugiej połowie X I X w. w związku z postępującym wzbogacaniem się i rozwojem zdob­ nictwa stroju, ludowego rozpadł się jednolity dotychczas krąg wpływów spiskich w dorzeczu Dunajca. Dzięki szeregowi nowych zapożyczeń z Zakarpacia oraz rozwojowi pewnych elementów w zdobnictwie stroju wyodrębniły się obszary zachodnie obejmu­ jące polski Spisz, górali pienińskich oraz północno-wschodni cy­ pel dzisiejszego Podhala. Następnie i ten obszar rozpadł się wskutek różnic kulturowych, jakie powstały w ciągu ostatnich kilku dziesiątków lat między ludnością zamieszkującą po obu stro­ nach Dunajca w związku z ekspansją kulturalną Podhala, która m «• Jako jeden z p r z y k ł a d ó w dobrze i l u s t r u j ą c y c h to zjawisko p r z y p o m n i e ć m o ż n a dzieje parzenicy, k t ó r a przyniesiona z p o ł u d n i a w polowie ub. stulecia r o z w i n ę ł a się u nas bujnie d a j ą c długi szereg odmian rozgraniczonych pod w z g l ę d e m t e r y t o r i a l n y m (T, Seweryn, Pa­ rzenice góralskie. K r a k ó w 1930). �235 wzdłuż lewego brzegu rzeki posuwa się w. kierunku Czorsztyna. Obszar wschodni dawnego kręgu wpływów spiskich, obejmujący górali szczawnickich i Ruś Szlachtowską, dłużej zachował swe pierwotne oblicze, ale i tu, jak wiemy z uslępu poprzedniego (§ 20), na terenie góralszczyzny szczawnickiej zaszły liczne zmiany, które spowodowały kulturalne wyodrębnienie się tej grupy, odbywające się częściowo pod wpływem pobliskiej Sądeczyzny, częściowo zaś pod wpływem odległego Podhala. Gdy przed niespełna trzydziestu laty artysta malarz Konstanty Kietlicz Rayski zbierał materiały do opisu starego stroju szczawnickiego w wielu wypadkach musiał opierać się na obserwacjach zebra­ nych u sąsiednich Rusinów, gdyż strój miejscowy uległ już znacz­ nym przemianom. Izolacja geograficzna, społeczna, a wreszcie i ubóstwo w ja­ kim pogrążona była Ruś Szlachtowską składały się na to, że lud­ ność ta choć wciągnięta w nurt przemian kulturalnych, jakie za­ chodziły w Karpatach zachodnich, nigdy nie mogła dotrzymać tempa, przyjmując wszelkie nowości z dużym opóźnieniem. W inwentarzu kulturowym Rusi Szlachtowskiej zachowało się wiele form, które u sąsiadów bądź wyszły już całkiem z użycia, bądź uległy daleko idącej ewolucji. W stosunku do terenów ościennych obszar Rusi Szlachtowskiej posiada charakter relik­ towy. Gruntowne zbadanie jego kultury, rzuciłoby sporo światła na wcześniejsze, zapomniane już stadia kulturowe sąsiednich górali zwłaszcza spiskich i szczawnickich. Dziś na badania ta­ kie jest już za późno. Znaczna część Rusinów Szlachtowskich, w tym prawie wszyscy starzy, zostali wysiedleni na wschód wraz z całym ruchomym dobytkiem, nieliczna garstka, która pozostała to przeważnie młodzież męska włócząca się po świecie za druciarką, jako źródło informacji o czasach dawnych nie przedstawia większej wartości ° . 7 0 7 J u ż po napisaniu niniejszej pracy resztki d a w n y c h m i e s z k a ń ­ ców Rusi Szlachtowskiej zostały przesiedlone na Z a c h ó d i rozproszone w ś r ó d ludności polskiej, zamieszkującej Ziemie Odzyskane. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/562a2feb2c44053341ed5a4cfcd96e83.pdf c1d252792792fd95bdcf3d3e32af7df9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3072 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2876 Title A name given to the resource Tradycja i współczesność. Aktor / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.413-417 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR W Prologu Ajschylosowego Agamemnona, na nocnym niebie, nad pałacem Atrydów, po¬ jawią się dziwny blask. T o od dawna wycze­ kiwany znak, przeznaczony dla Klitajmestry: Troja upadła. Radosną nowiną (euangelos) królowa dzieli się nazajutrz z Przodownikiem Chóru: „Niechże dzień ten z nocy-matki narodzony / wierny będzie tej wieści, któ­ rą noc przyniosła!". Rozmówca jednak niedowierza: „Maszli jasne dowody, pani, że to prawda?"; „Czy to senne marzenie dało ci tę wiarę?". Usłyszawszy zaś, że gród Priama wzięto ostatniej nocy, pyta: „Jakiż goniec tak szybki wieść tę przynieść zdołał?". Klitajmestra więc odpowiada: Hefajst, pan ognia! Znak nam śłe ze szczytów Idy płomienny. Znak ten chwyta i podaje dalej ognisko za ogniskiem... Ida Hermesowej na Lemnos go przesyła skale; zapaloną na wyspie wielką żagiew przejmuje Atosu Zeusowy szczyt. Wysoko - aż się poprzez morze wesołym blask przerzucił mostem [...] [291n., tł. Stefan Srebrny] Dalej następuje szczegółowy opis trasy, wzdłuż któ­ rej rozpięty został ten ogniowy telegraf. Kończąc, K l i ­ tajmestra mówi: WOJCIECH MICHERA Tradycja i współczesność. Aktor* Podobnie tradycja - chociaż jej najgłębszym sensem jest wierne trwanie, zawsze niesie w sobie też zalążek zdrady. W modelu wziętym z tragedii Ajschylosa jej f i guracją wydaje się Klitajmestra - ostatnie, najważniej­ sze ogniwo ogniowego łańcucha. Gdy więc na koniec pierwszego epeisodionu schodzi ona ze sceny (zapewne po to, by w pałacu szykować się na ptzybycie męża) chór komentuje dotychczasowe jej grzeszne poczynania: Zwycięża szept zgubnej, złej pokusy [peitho], opętań, złud, ciemnych pragnień córy... Na wszelki lek - za późno! Darmo kryjesz występek! Widzą! Strasznym płonie światłem grzech! Wytarty, niby pieniądz zły w wędrówce długiej z rąk do rąk, fałszywy jużeś stracił blask, już otoś cały czarny - patrz! Taki to był ów wyścig, tak z ręki do ręki wędrowała pochodnia - jeno że w tym biegu i pierwszy, i ostatni jednako zwycięża. Przywołuję tę scenę nie po to, by poddawać ją filolo­ gicznej albo historycznej interpretacji. Przedstawiony w niej opis niezwykłej i z rozmachem pomyślanej tech­ niki komunikacyjnej wydaje m i się znakomitą ilustra­ cją, poglądowym modelem pojęcia „tradycji", rozumia­ nej jako proces dziedziczenia kultury (lub też proces, który z kulwrą można utożsamić). „Z ręki do ręki" po­ dawać - chwytać i przekazywać dalej - taki sens zawie­ ra się w łacińskim słowie traditio, pochodzącym od cza­ sownika trado, będącego złożeniem trans („za", „po tamtej stronie") i do („daję"). Tak właśnie, jak to jest u Ajschylosa (nawet jeśli, trzeba przyznać, zbieżność sformułowań zwiększa się nieco w wykorzystanym tu tłumaczeniu Stefana Srebrnego). Zarazem, w tej obrazowej metaforze, nie bez zna­ czenia jest ponury kontekst całej tragedii. Przecież początkiem sztafety niosącej ogniową wieść jest - nie­ jako na drugim poziomie metaforyzacji - łuna płoną­ cej Troi. Przede wszystkim zaś, zauważmy, biegnąca chyżo spod murów Ilionu „radosna nowina" na ko­ niec sama rozpala zbrodnię (miasma): nie tylko zwia­ stuje rychły powrót króla Agamemnona, ale i przygo­ towuje jego śmierć. 413 Tradycja to złożony w depozycie skarb, ale także (dzi­ siaj!) strzegący go i czuwający nad n i m strażnik, conse­ rvator, custos, wierny piastun i miłośnik, choć z koniecz­ ności również interpres: tłumacz i pośrednik. Tymczasem w Klitajmestrze wierność właśnie się sprzeniewierza, prawda zamienia w złudzenie, a skarb (do którego prze­ cież ona sama należy, jest jego częścią) marnieje tracąc blask. Czy jednak straszliwa interpretacja, jakiej Klitaj­ mestra poddała otrzymaną wieść, ma zupełnie jedno¬ znaczną wymowę? Czyż w zbrodni tej, będącej przecież zemstą (za śmierć córki, Ifigenii, złożonej przez Agamemnona w ofierze, gdy z wojskiem płynął pod Troję), nie należy widzieć też świadectwa innej wierności? Ta niebezpieczna ambiwalencja jest wpisana w sa­ mo pojęcie tradycji. Traditor po łacinie to zarazem mistrz, nauczyciel, ale i zdrajca, wróg; powiedzieliby­ śmy - „Judasz". • • • * Wcześniejsza wersja tekstu została wygłoszona w ramach festi­ walu teatralnego Kontakt 2001 w T o r u n i u . �Wojciech Michera * TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR A może (glos mają raz jeszcze ci pierwsi) właśnie nie­ rozumne reformy są przyczyną nieszczęścia i należy uczynić wszystko, by je cofnąć, przywracając stan sprzed ich wprowadzenia? O k i m zatem można powie­ dzieć, że jest strażnikiem tradycji? fc Reformy podejmowane w imię „poprawiania", „przy­ wracania", „odnawiania", „odświeżania" (kalendarza, ksiąg liturgicznych, samej liturgii, sztuki) - wzbudzają­ ce oczywiście natychmiastową, niekiedy gwałtowną, niekiedy długotrwałą re-akcję - składają się też na tra­ dycję chrześcijańską. Skutki zresztą takich reform są trudne do przewidzenia, a nawet post factum nie tak wcale łatwo ocenić konsekwencje, jakie przyniosły. Po- i stanowienia, na przykład, Soboru Watykańskiego II, w wielu kwestiach teologicznych odwołujące się do na­ u k i starożytnych Ojców Kościoła, spowodowały przy okazji nieodwracalne szkody w sferze kościelnej muzy'' ki (estetyka piosenek festiwalowo-tutystycznych wy- i pierająca tradycję chorałową). Gusła. Fot. Krzysztof Furmanek To, co minione, w praktyce artystycznej będącej dla nas współczesnością, uobecnia się na różne sposoby. Zazwyczaj mówi się o dwóch pozostających w sporze postawach twórczych: zachowawczym tradycjonali­ zmie, wierzącym w sens pielęgnowania uznanej spo­ łecznie normy, i nowatorstwie, skłonnym by indywidu­ alnie, w poszukiwaniu prawdy, poza tę notmę wykra­ czać. W istocie problem jest bardziej skomplikowany, choćby z tego powodu, że rewolucje wybuchają często właśnie w imię wierności wobec ttadycji - tyle, że tej „prawdziwej", ostatnio zaś „zapomnianej", „zagubio­ nej" lub „przekłamanej". Klasyczna postać tego zagadnienia ujawnia się naj­ wyraźniej w historii religii. Przyczyną sporów w tej dzie­ dzinie dość często bywały zresztą nie tylko kwestie ści­ śle doktrynalne, ale i liturgiczne, a zatem - także arty­ styczne. Dzieje każdej niemal religii to gwałtowny splot, niekończące się walki „tradycjonalistów" z „re­ formatorami": spory o to, kto lepiej strzeże depozytu wiary; lub też: komu w istocie został on powietzony. Czy jest tak - o czym zapewniają pierwsi - że owa „prawda" ma się dobrze, gdyż dzięki pilności i czujności udało się nam ją przechować? Czy też - zgodnie z opi­ nią drugich - przeciwnie: gnuśni i zurzędniczali kusto­ sze skarbu zamknęli go w pustych formułach, ukryli przed ludźmi, sprawiając, że nikt już (łącznie z n i m i sa­ mymi) nie pamięta jego ptawdziwych barw i blasku? Zarazem jednak wiele wątpliwości budzi dzisiaj wśród fachowców także dzieło, jakie w X I X wieku podjęli! mnisi z opactwa w Solesmes, polegające mianowicie na „odświeżeniu" (w najlepszej wierze i zgodnie z najlepszą ówczesną wiedzą) chorału gregoriańskiego. Jak pisze Marcin Bornus-Szczyciński: „Bezgraniczna wiara końca i| X I X wieku w doskonałość notacji muzycznej kazała wielkiemu reformatorowi chorału, francuskiemu bene­ dyktynowi D o m Moąuerau z opactwa w Solesmes od¬ rzucić istniejącą wówczas żywą tradycję, jako ponoć skażoną, i zastąpić ją interpretacyjnymi spekulacjami,; dokonanymi na podstawie analizy najstatszych manu-1 skryptów muzycznych z X - X I I I w. W efekcie powstał; nowy nigdy przedtem nie istniejący chorał, który I w 1903 r., po burzliwej dyskusji, został uznany przez p3' pieża Piusa X za powszechnie obowiązujący w Kościele rzymskim" Zdaniem Marcela Peresa' Mnisi solesmeńscy widzieli śpiew liturgiczny tylko w dwu aspek­ tach melodii i tekstu Zapomnieli o najważniejszym' o sDOSobie śpiewania iaka przybierać śpiewak i jak powinien się zachowywać 1 - Warto zauważyć, że i Peres, i Bornus-Szczycińskiobaj znakomici znawcy i wykonawcy muzyki dawnej sami podejmują wysiłki rekonstruowania zerwanej mu­ zycznej tradycji liturgicznej. W miarę możliwości od­ wołują się do tradycji „żywej" (Peres na przykład do tej, która przetrwała na Korsyce albo w Grecji). Korzystają] jednak także - a może przede wszystkim - z rękopi­ śmiennych zabytków (Szczyciński w tegoroczną Nie-f dzielę Palmową przygotował dla Braci Mniejszych: w Bratysławie liturgię, opierając się na najstarszym pol­ skim graduale franciszkańskim, z 1257 roku, przecho¬ wywanym przez ss Klaryski w Krakowie). Podobnie robi Schola T e a t m Wiejskiego Węgajty Wolfganga Niklausa: poszukując „utraconego kontak- 414 �Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR tu z archetypicznym, sakralnym językiem ruchu i ge­ stu" wystawia (rekonstruuje) średniowieczne dramaty liturgiczne w sposób możliwie najwierniejszy, co jednak znaczy: zgodny z tym, co da się wydobyć ze średnio­ wiecznych materiałów ikonograficznych, co wiedzą na ten temat filologowie, a także - w sferze muzyki współpracujący z Węgajtami Szczyciński, Peres lub Damien Poisblaud. 3 Takie odtwarzanie pierwotnej maniery wykonaw­ czej - muzycznej albo teatralnej - przypomina prace konserwatorskie nad starym, sczerniałym obrazem. Ta­ ki zabieg - gdy obraz całkiem już zniknął, zniszczony lub przykryty warstwą brudu - jest niezbędny. Zarazem jednak odnowa „zagubionej tradycji" niesie zawsze nie­ bezpieczeństwo (przed którym przestrzegają wspomnia­ ni twórcy) zatarcia tego, co mimo trudności, i nie za­ wsze w poprawnej postaci, jednak przetrwało; albo co - niczym rysy na starym filmie - stało się (już) częścią obtazu. Gdy w państwie Karola Wielkiego, dzięki filo­ logicznej pracy mnichów irlandzkich, przywrócono w szkołach klasztornych klasyczną postać języka łaciń­ skiego, podniósł się wprawdzie poziom nauczania, stracii jednak swoją przydatność, używany na co dzień dia­ lekt łacińsko-galijski. (Niebezpieczeństwo rekonstrukcji artystycznej, zwłaszcza teatralnej, wiąże się też z pokusą „historycz­ nego iluzjonizmu" - złudnym pragnieniem prostego ptzeniesienia się w czasie - „tam". Ta sprawa jednak, ze względu na złożoność, wymagałaby osobnego omó­ wienia.) Z innej jeszcze strony, warto dodać, gdy rzecz doty­ czy sztuki, owo sięgnięcie w przeszłość, „ponad głowa­ mi" żyjących, przynosi niekiedy zupełnie niespodziewa­ ne pożytki. Procedura ta jest bowiem także po prostu figurą pewnego typu artystycznych poszukiwań, wpisa­ ną w mit „powrotu do źródeł". W X V I w. na przykład: „Około roku 1600 dokonał się jeden z najbardziej radykalnycbf przewrotów w historii muzyki. Uświęcony tradycją porządek muzyki europejskiej został nagle za­ kwestionowany przez osobliwy krąg wpływowych bada­ czy starożytności czy - ściślej mówiąc - rzekomych jej wskrzesicieli." - pisze Nikolaus Harnoncourt . Wpraw­ dzie sztuka, której ścisłe reguły z dogmatyczną precyzją wówczas określono, niewiele miała wspólnego z an­ tycznym dramatem greckim (choć o tym właśnie prze­ konani byli jej twórcy) to dzięki błyskotliwemu talen­ towi Claudio Monteverdiego rozpoczęła się w ten spo¬ sób historia teatru operowego 4 Czy warto zatem w ogóle przywoływać takie pojęcia jak „tradycja", „wierność", „depozyt"? Otóż - tak. W istocie ów nieunikniony moment „zdrady" określa sytuację człowieka (artysty, także odbiorcy) jako hermeneutyczną. Wypatmjemy znaku, by go - jak Klitajmestra - na własną odpowiedzialność zinterpretować. 415 A l e też (tym razem wzorując się na Orestesie) - swoje powołanie możemy rozpoznać w zemście, zaleconej przez wyrocznię i mającej przywrócić ład, zakłócony przez matczyną zbrodnię („Tej pomsty żąda bóstwa głos! / Tej pomsty moja pragnie dłoń / Zabiję ją!..."); pamiętając wszakże, że i ten nasz straszliwy czyn wyma­ gać będzie od nas później oczyszczenia. Tradycja to paradoksalny wysiłek rozpoznawania. „Wysiłek" - bowiem tożsamość tego, kogo spotykamy, nie jest oczywista. (Częsty temat antycznych opowieści - trudne po latach spotkanie bliskiej osoby, które ptzebiega w trzech kolejnych podejściach: (i) wątpienie 0 tożsamości spotkanego; (ii) podejrzliwe badanie; wreszcie (iii) rozpoznanie - anagnorismos. Tak było z Penelopą i Odyseuszem, tak było również z Elektra 1 Orestesem w Ofiamicach Ajschylosa.) Wysiłek to „paradoksalny", bo przecież „roz-poznanie" dotyczy te­ go, kogo/co już przecież znamy (jak pisze Gadamer: „Rozpoznanie, tak jak rozumie je Arystoteles, zakłada istnienie wiążącej tradycji, w której ramach wszyscy się rozumieją i spotykają sami ze sobą" ). 5 W praktyce kluczową sptawą jest obecność tzw. „ży­ wej tradycji". Gdy jej brak - nikt nie potwierdzi na­ szych przypuszczeń. Jesteśmy tym razem trochę jak Kasandra, branka przywiedziona z T r o i - „obca" w Argos, i wprawdzie wiele widząca (Przodownik Chóru: „Psi węch ma ta niewiasta: już-ci jest na tropie"), ale też po­ zostająca w odrębnym, niezrozumiałym dla innych świecie ("Biegłego, widzę, trzeba tej obcej tłuma­ cza..."). A jednak, nawet jeśli nie sposób zweryfikować podjętego przez nas wysiłku „rozpoznania", wysiłek ten nie traci sensu. Nie jest dla nas sprawą obojętną, co i jak rozumiemy, na przykład ze sztuki Ajschylosa. To, co minione (tradycja, choć już „martwa") nie jest zale­ dwie pretekstem dla naszych niezależnych działań twórczych. Nasze działania - nie są prostą rekonstruk­ cją tego co minione Zawsze chodzi o spotkanie" — w n i m potwierdza się tożsamość każdej ze stron Ale potwierdza się między innymi w zawieszeniu własnej pewności w poszukiwaniu możliwości wyjścia poza go£ Q ^ y uwewnętrzniony wzorzec naszego myślenia (uwewnętrzniony na przykład w języku) W pewnym sensie - na tym polega zadanie aktora w teatrze, zawsze stojącego wobec obcości gtanej ptzez siebie postaci. W nieco szerszym znaczeniu - na tym po­ lega każde działanie twórcze. W ujęciu najszerszym - tak można rozumieć sens wszelkiego ludzkiego działania. • • • „Działać, w najogólniejszym sensie, znaczy przedsię­ brać coś nowego, rozpoczynać (jak wskazuje greckie słowo archein, «rozpoczynać», «prowadzić», wreszcie rządzić), wprawiać coś w ruch (co jest pierwotnym zna- �Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR czeniem łacińskiego agere). Ludzie są initium, nowymi przybyszami, którzy dają czemuś początek na mocy sa­ mych swoich narodzin, dlatego podejmują się czegoś nowego i skłonni są do działania" - pisze Hannah Arendt w Kondycji Ludzkiej . pretację zaproponowaną przez A r e n d t (która z kolei odwołuje się do słów Dantego z De monarchia) można chyba uznać za niejawną próbę nadania pojęciu „aktu¬ alizacji" - niejako wbrew niemu - greckiego raczej niż j| łacińskiego sensu. Nie miejsce t u , by szczegółowo rozważać podobień­ stwa i - zwłaszcza - różnice między greckim archein i łacińskim agere. Zatrzymajmy się chwilę przy tym ostatnim, ze względu na rolę, jaką odegrało w kształto­ waniu się europejskiej wyobraźni. Czasownik - któtego podstawowe formy słownikowe brzmią ago, agere, egi, actum - rzeczywiście znaczy „wprawiać coś w ruch". Pierwotnie jednak stosowany był w bardzo konkretnej sytuacji, chodziło mianowicie o „wprawianie w r u c h " stada bydła, poganianego przez pasterzy. Okoliczność ta pozostawiła istotny ślad na wszystkich pojęciach wy­ wiedzionych z tego słowa - ślad nadający i m specyficz­ ny odcień przymusu, a przez to czyniący z nich swoisty „ekran", modyfikujący każdy oglądany przezeń obraz. ' Pojęć tych (opartych zwłaszcza na gtamatycznej for­ mie supinum: actum) jest wiele: agent, akt, akcja, ak­ tywność, aktualność, wreszcie też -aktor. Co najważ­ niejsze, tak szeroko rozumiane.agere w niezwykły spo­ sób zbliżyło się znaczeniem do czasownika esse, być. W tradycji języka łacińskiego realnie wydaje się istnieć tylko to, co nie ustaje w działaniu (jest actualis). I to w działaniu skutecznym - jest skuteczną przyczyną do­ konujących się zmian (causa efficiens). Jak pisał To­ masz: Esse est actualitas omnis formae . Dlatego też an­ gielskie actuality, lub francuskie actualité, tłumaczy się po prostu jako „rzeczywistość". Łacińskie ago ma ścisły odpowiednik etymologiczny w greckim czasowniku ago. Jednak w klasycznych tłumaczeniach z greki na łacinę jako actus oddaje się inne greckie słowo - energeia . Wielowiekowa tradycja translatorska mogłaby świadczyć, że przekład ten jest właściwy: jak przecież o energeia pisał w Metafizyce Arystoteles - z niej właśnie bierze się ruch, kinesis. Co to jednak znaczy? Jak się wydaje stajemy tu właśnie wobec przykładu niezrozumienia, wynikającego z „ze­ rwania tradycji", jakie dokonało się na granicy między światem języka greckiego i łaciny. O t o - pisze Jean Beaufret - usiłując zrozumieć sens słowa źródłowego (energeia), czytamy Arystotelesa, „wychodząc nie od greki, takiej, jaką mówił, lecz greki zromanizowanej" .1 Greckie znaczenie energeia nie ma bowiem - zdaniem francuskiego filozofa, podążającego t u śladem Heideg­ gera - nic wspólnego z jakimkolwiek „popychaniem" i skutecznością" M a sens raczej epifaniczny"' ujaw¬ nia — ukryte możliwości Dzięki swojej energeia ogień na przykład' oświetla grzeje a później pozwala też ugo­ tować na n i m zupę 6 1 Rzeczywistość taka - utożsamiona z „aktualnością", określona przez działanie pojmowane jako „przyczyna" i „bodziec" - jest przede wszystkim otwarta na to, co nowe (initium). Trudniej jednak w niej dostrzec goto­ wość na „spotkanie" z tym, co nas poprzedza, i co nam zostało przekazane (chyba, że jako spotkanie potraktu­ jemy imperialne narzucenie własnej pax romand). Próbę wykroczenia poza taki „skuteczno-sprawczy" sens „aktualności" podejmuje w swojej książce Arendt, pisząc między innymi: „Ludzkie poczucie rzeczywistości wymaga, by ludzie aktualizowali czysty dar własnego bycia, nie po to, aby je zmieniać, ale by wyartykułować i powołać do pełnego istnienia to, co w przeciwnym ra­ zie musieliby, tak czy owak, biernie znosić" [s. 228]. T o ważne słowa: „nie po to, aby zmieniać, ale by wyarty­ kułować i powołać do pełnego istnienia...". Wydaje się jednak, że podstawową przeszkodą dla myśli zawartej w tych słowach jest, przede wszystkim, źródłowy sens wpisany w samo słowo agere - actus. Hannah Arendt wielokrotnie w swojej książce podkreśla istnienie ru, jaki pojawia się przy próbie tłumaczenia niektórych pojęć gteckich na łacińskie. Sądzę, że również w tym wypadku podobny opór należy wziąć pod uwagę. Inter­ ! 8 9 T e n problem przekładu (powiedziałbym: nie tyle traduttore - tradittore, ile: traditio - traductio [transductío], przy przetłumaczeniu tego ostatniego słowa jako „przeprowadzka") ma ogromne znaczenie także dla to-1 zumienia istoty praktyki artystycznej i dzieła sztuki. I Otóż w rozumieniu „łacińskim" tworzenie jest zawsze! sprawą siły i władzy (vis atąue potestas), skutecznego! (efficiens, od efficere - ex + faceré) oddziaływania za pol mocą narzędzi, w którego efekcie (effectum, też odejj-i cere) artysta z kamienia na przykład robi (faceré) rzeźl bę. Tymczasem greckie poiein - tłumaczone zazwyczaj | właśnie jako robić, wytwarzać, sporządzać - nie mai z taką skutecznością wiele wspólnego. Należy je raczej rozumieć w znaczeniu: „sprawić, pozwolić, by się uka­ zało", co znajduje świetny wyraz we francuskiej formu­ le: laisser apparaître . 10 W t y m sensie również pojęcie ludzkiego „działa¬ nia", w najszerszym znaczeniu - jeśli uwolnić je od przymusu „aktywnego" i skutecznego od-działywania - nabiera owego sensu hermeneutycznego, który wcześniej skojarzyłem z wysiłkiem „spotkania" i „roz­ poznania". Rozpoznania tego, co minione, co przeka- I zane jako tradycja, i co zawiera w sobie z konieczno­ ści moment obcości. 416 T e n spór w szczególny sposób kondensuje się na sce­ nie teatralnej. W pojęciu „aktora" bowiem zbierają się te wszystkie znaczenia, które w szerszym wymiarze ludzkiego działania rozsiewa cała rodzina słów wywo- �Wojciech Michera » TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR dzących się od agere. Dość podobnie jak w wypadku greckiego poiein, słowa, którego sens w szczególny spo­ sób skupia się w działaniu poety. W ścisłym znaczeniu „aktot" jest tym, który inicjuje, działanie - inicjuje dys­ ponując odpowiednią (skuteczną) siłą i władzą, które pozwalają mu stworzyć (facere) graną postać. Hannah Arendt problem „aktora" - jako tego, któi ry działa (agere) - łączy jednak z zagadnieniem mowy. Pisze: „Działanie i mowa są tak ściśle ze sobą związane, ! ponieważ początkowy i specyficznie ludzki akt musi jednocześnie zawierać odpowiedź na pytanie zadawane każdemu nowemu przybyszowi: «Kim jesteś?». O w o odsłonięcie tego, k i m ktoś jest, kryje się tak w jego sło­ wach, jak i czynach; oczywiście nadal mowa i ujawnia­ nie siebie są ze sobą spokrewnione o wiele bliżej niż działanie i ujawnianie, tak samo jak między działaniem i rozpoczynaniem istnieje bliższe pokrewieństwo niż I między mową i rozpoczynaniem". : „Działanie" (jako agere) łączy się zatem blisko - co już ztesztą wiemy - z „rozpoczynaniem". „Ujawnianie" zaś raczej z „mową". K i m więc jest „aktor"? W ścisłym znaczeniu tego słowa: tym, który przede wszystkim „działa" i „rozpoczyna". Lecz przecież dobrze wiemy, że nie tylko. Niejako wbrew swej nazwie - „aktor" (zwłaszcza w teatrze) także „ujawnia", „odsłania" toż­ samość owego „nowego przybysza", który przecież przy­ bywa być może z przeszłości, na przykład jako grana na scenie postać z tragedii Ajschylosa, albo średniowiecz­ nego dramatu liturgicznego. Jak już mówiłem, zadanie aktorskie zawiera się w wysiłku „rozpoznania" (anagnońsmos). I taki też sens dosttzec można w słowie hupokrites, jakim w Atenach okteślano teatralnego aktora: jest on tym, który (mó- I wiąc) tłumaczy, objaśnia, interpretuje (krinein) to, co | „spod spodu", co „ukryte". i Posłuchajmy, raz jeszcze, fragmentu z Kondycji ludzUej: „bez towarzyszącej m u mowy działanie nie tylko utraciłoby swój charakter ujawniający, ale też, odpo­ wiednio, utraciłoby jak gdyby swój przedmiot; to nie działający ludzie, lecz wykonujące roboty dokonywały­ by czegoś, co, ujmując rzecz po ludzku, pozostawałoby niepojmowalne. Działanie pozbawione mowy nie było­ by już działaniem, ponieważ nie byłoby już tego, kto działa, aktora, a ten, kto działa, sprawca czynów, jest możliwy tylko wtedy, gdy jest jednocześnie mówcą wy­ powiadającym słowa". Jeśli nawet Hannah Arendt nie wspiera się tu grec­ k i m słowem hupokrites (słowo „aktor" w cytowanym tekście użyte jest w szerokim, nie tylko teatralnym zna­ czeniu), to jednak i tu widać wyraźnie jej staranie, by poszerzyć ścisłe znaczenie łacińskiego terminu. I to po­ szerzyć - nawet wbrew niemu - na sposób niejako „grecki". Można rzec, że w ten sposób autorka ta sama „działa" jak aktor-hupokrites, albo jak Klitajmestra: zdradza - w podwójnym znaczeniu tego słowa. Zaprze­ cza temu, co wydaje się oczywiste, ujawniając przez to tradycję, o której już mało kto pamięta. Przypisy 1 M a r c i n Bornus-Szczyciński, Dlaczego Kościół przestaje śpiewać, „Więź" 3/1999, s. 20 2 Piwo z mistrzem, z Marcelem Peresem rozmawia Jacek Kowal­ 3 Misterium ski, „Czas K u l t u r y " 6/1998, s. 60 Wcielenia. Z Wolfgangiem Niklausem rozmawia Ja­ cek Borkowicz, W i ę ź " 3/1999, s. 50 4 Nikolaus H a r n o n c o u r t , Dialog muzyczny. Rozważania verdim, Bachu i Mozarcie, 5 o Monte- t l . M . Czajka, Warszawa 1999, s. 28 H . G . Gadamer, Sztuka i naśladownictwo, t l . M . Łukasiewicz, w: Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 2000, s. 152 6 H . A r e n d t , Kondycja Ludzka, t l . A n n a Łagodzka, Warszawa 2000, s. 195 7 Summa. Cytuję za: J. Beaufret, E N E R G E I A et A C T U S , w te­ goż: Diałogue avec Heidegger. Philosophie grecque, Paris 1975, s. 134 8 Por. A r e n d t , s. 225 9 Beaufret, s. 128 1 0 Tamże, s. 125 417 T v ' ' - .. y � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54e606286603810094e62c2559411818.pdf f24e1a118aea557f4fe2ba7de4a78c5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource etnologia - metody Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4753 Title A name given to the resource Fakty etnologiczne i metody ich badań / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.32-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STANISŁAW PONIATOWSKI FAKTY ETNOLOGICZNE I METODY ICH BADAŃ W p o z o s t a ł y c h maszynopismaeh w z g l ę d n i e r ę k o p i s a c h śp. prof. St. Poniatowskiego znajdujemy k i l k a r e d a k c j i , u j m u j ą c y c h zagadnienie metodologii etnologicznej. Ż a d n a jednak nie jest w y k o ń c z o n a . Umieszczona w poprzednim numerze praca śp. Profesora m i a ł a s t a n o w i ć część w s t ę p n ą z a k r e ś l o n e g o na d u ż ą m i a r ę dzieła etnologicznego o p o c h ó w ­ kach, « M a h a v r a t a » . Jednak Czcigodny Autor, j a k w i d a ć z pozostawionego schematu innego dzieła, z a m i e r z a ł w y d a ć osobno metodolo­ gię etnologii, pod t y t u ł e m «Metody etnologii)). Poniżej poda­ jemy 1° ó w szkic, i 2° pewne jego rozprowadzone rozdziały, k t ó r e p o z b i e r a l i ś m y w całość, w z g l ę d n i e uzupełnili w e d ł u g notatek szkicowanych o ł ó w k i e m przez Autora. N a d a l i ś m y i m tytuł w e d ł u g n a g ł ó w k a jednej z redakcji maszynopisu, jako najbardziej o d p o w i a d a j ą c y treści poruszanych z a g a d n i e ń . ( E d w a r d Bulanda T. J.) METODY ETNOLOGII W stęp A. potrzeba, zadanrie i podiział etnologii: 1• potrzeba: podobnie, jak wszystkie inne nauki i , szerzej biorąc, wszelka systematyczna praca, również i praca naukowa etnologa musi kierować się określonymi metodami, któ­ rych �33 2. z a d a r n i e: prowadzić badaczy do .obiekŁywniego i w każdorazowym stanie nauki tylko jednioznatcznego rozwiązywania zagad­ nień, dotyczących: krytyki materiałów, badania wytwo­ rów d badamiia ludów, stoisowniie do czego przyjmuję dla metod etnologii następujący 3. p o d z i a ł: metody krytyki materiałów (inaczej krytyki źródeł), badania wytworów (inaczej metody etnologii ogólnej), ,, badania ludów (inaczej metody etnografii); В. r o z w ó j metod etnologii: 1. Czynniki warunkujące ten rozwój: a) rozwój nauk filozoficznych, powodujący rozwój me­ tod krytyki materiałów, b) rozwój samej etnologii i nauk z nią sąsiadujących, po­ wodujący zmiany w poglądach na w-łasmości badanych przedmiotów, a więc w konsekwencji rozwój metod badania wytworów i ludów. 2. Dotychczasowe główne etapy tego rozwoju: a) psychologizm 1. idealistyczny, 2. materialistуczny (przyrodniczy), 3. socjologiczny, 4. freudyzm, 5. funikcjoruali zm; b) history zm (i. aintiropogeogiraficzny (początkowy), 7- dyfuzjoniizm angielski, 9. history z m kontynentalny; Lud, T. X X X V I I 3 �34 с) kierunki о charakterze mieszanym przyrodniczo-histo­ rycznym 10. o l o g e n i i c z n y , 11. statystyczny. Wykład 1. M e t o d y k r y t y k i 1 materiałów : A. Zbieranie materiałów w terrenie: kwalifikacje zbieracza i jego środki pomocnicze (informa­ torzy). B. Wartość materiałów bezpośrednich: 1. 2. 3. 4. prawdziwość, lokalizacja etnograficzna, chronologizaicja, dostateicziniość poznania. C. Udostępnienie materiałów zebranych: 1- przechowywanie (muzealnictwo). 2. publikowanie. D. Krytyka materiałów pośrednich (opisów): 1. krytyka kwalifikacji autora i jego stosunku do terenu, 2. krytyka tekstu. 1 P o n i e w a ż metody b a d a ń m u s z ą p r z y s t o s o w y w a ć się do w ł a s n o ­ ści badanych p r z e d m i o t ó w , więc w m i a r ę coraz lepszego poznawania p r z e d m i o t ó w , m u s z ą się d o s k o n a l i ć metody ich badania, a s t ą d w y n i k a k o n i e c z n o ś ć rozwoju metod etnologii wraz z r o z w o j e m samej etnologii. A w i ę c podstawowa zasada metodologiczna b r z m i : z n a j ą c p r z e d m i o t y f. А. В. C. i z a c h o d z ą c e z n i m i zjawiska, m o ż e m y s k o n s t r u o w a ć k r y t e ­ ria, k t ó r e p o z w a l a j ą w y j a ś n i ć l u k i w naszej znajomości przedmiotu N . , o ile założymy, że należy on do tej samej grupy p r z e d m i o t ó w , co I . А. В. C. �35 II. M e t o d y b a d a n i a wytworów: A. Charakterystyka wytworu drogą analizy: 1. własności i odniiain strukturalnyeh, ustalenie składników i stopnia złożo­ funkcjonalnych, ności wytworu; ideo/logicznych 2. występowanie odmian w przestrzeni i 1 ustalenie powiązań pomiędzy składw czasie | kami; 3. stosunku (zależności i roli) do środo wisika kulturowego, ustalemlie powiązań pomiędzy skład­ językowego, nikami i odmianami a środowiskami. rasowego, geograficznego B. Wyjaśnienie drogą syntezy danych, otrzymanych drogą po­ wyższej analizy: 1. rozwoju wytworu przez takie powiązanie chro­ nologicznych i geogra­ ficznych odmian wy­ twoiru, jakie najbardziej odpowiada stosunkowi tych odmian do środo­ wiska i zmianom sarnie­ go środowiska kształtowanie się odmian pod wpływem zmian w środowiwiskach; 2- genezy wytworu przez wykazanie, jakie składniki, w ja­ kich warunkach środowiskowych, pod wpływem jakich potrzeb, przy jakich ideologiach, uległy połączeniu, dając genezę badanemu wytworowi, i potwierdzenie tego wy­ kazaniem roili, jaką wytwór odegrał w swym wyjściowym środowisku, a której tio roli nie spotykamy w ininych współczesnych środowiskach. 3* �III. M e t o d y b a d a n i a ludów: 7 A. Charakterystyka ludu drogą analiz} : 1. s k ł a d u j e g o materialnie], duchowej i społecznej kultury ustalenie składników i stopnia złożo­ ności kultury; 2. o d m i a n j e g o k u l t u r y wsp ółwys t ępu j ą cy eh w przestrzeni i w cza­ sie (zróżnicowań we­ wnętrznych), ustalenie powiązań pomiędzy sąsiadujących ze sobą w przestrzeni (zróżni­ składnikami: cowań regionalnych), następujących po sobie w czasie (zróżnicowań rozwojowych) 3. s t o s u n k u j e g o k u l t u kulturowego, własnego językowego, rasowego, obcego g eo'giraf ic znie g o do środowiksa ustalenie powiązań pomiędzy składnika­ mi i odmianami a środowiskami; B. Wyjaśnienie drogą syntezy: 1. r o z w o j u l u d u przez takie powiązanie jego odmian w cza­ sie i w przestrzeni, jakie maj le­ piej odpowiada stosunkowi tych odmian do środowiska oraz wza- [ jemnym nia siebie oddziaływa­ niom poszczególnych działów kultury badanego ludu kształtowanie się od­ mian pod wpływem zmian w środowi­ skach : - Chodzi 1n o zależności p o m i ę d z y r ó ż n y m i s k ł a d n i k a m i w e w n ą t r z własnej kultury. �37 2. g e n e z y l u d u przez wykazanie, jakie składniki kul­ turowe i w jakim środowisku (kulturowym, językowym, rasowym i geograficznym) i w jakim czasie uległy połą­ czeniu, dając genezę badanego ludu i potwierdzenie tego wykazaniem roli, jaką dany lud odegrał w swych wyj­ ściowych środowiskach. Zamknięcie A. Teoria a praktyka metodologiczna: uproś zc z enda dopu size za Ine, niedociągnięoia nieunikni one. B. Ocena wyników badań oparta na znajomości: stosunku badacza do badanych przedmiotów czyli przygotowania naukowego i znajomości badanych przedmiotów, poprawności stosowanych metodC. Najważniejsze braki metodologii etnologieznej i perspektywy dalszego jej rozwoju. I I . FAKTY ETNOLOGICZNE I METODY ICH BADAŃ W st ęp Fakty a metody ich badań 1. Z ogólnego przebiegu rozwoju nauk realnych wynika, że po okresie niemelodycznego gromadzenia i wyjaśniania faktów nastąpił okres metodycznej pracy naukowej, przy czym metody ustalania faktów, tj. ich gromadzenia i krytyki, wcześniej się roz­ winęły i szybciej się ujednostajniły, niż metody wyjaśniania fak­ tów. Na wyjaśnianie faktów silniej bowiem oddziaływa strona subiektywna badaczy niż na gromadzenie i krytykę. ^Tak było i w rozwoju etnologii. Aż do początków bieżącego stulecia trwał okres początkowo zgoła niemetodycznej pracy naukowej, a potem wyjaśniania faktów etnologicznych metodami innych nauk, przy czym pod koniec lego okresu zabrano się do opracowania własnych �38 metod ustalania faktów etnologicznych. Dopiero od wystąpienia na szerszą widownię na początku bieżącego stulecia, kierunku histo­ rycznego datuje się drugi okres rozwoju etnologii, w którym za­ brano się do systematycznego opracowania odrębnych własnych metod, potrzebnych do wyjaśniania faktów badanych przez tę naukę. Były wprawdzie i poprzednio na swój czas cenne przyczynki metodologiczne, dotyczące wyjaśniania faktów, jak np. praca Tylora o metodzie badań rozwoju instytucji ( i ) , ale dopiero Graebnera «Methode der Ethnologic*, 1911 (2) była pierwszym systema­ tycznym opracowaniem metod etnologii. Poszły za nią później ró­ wnie szeroko zakreślone prace van Bolcka, 1931 (3), W. Schmidta, 1937 (4), Muhlmanna, 1938 (5), oraz szereg prac metodologicznych o węższym zakresie. Wielkie ożywienie na polu metodologii etnologicznej wyraża się też w ustawicznie rosnącej od czasu ubiegłej wojny polemice pomiędzy przedstawicielami zwalczających się kierunków metodologicznych, z której wyłaniają się prace więk­ sze o histoiycznym ujęciu dotychczasowych metod etnologii. Do takich należą np. prace: Pinard de la Boullaye T. J., 1924 (6), Radina 1933 (7), Lowie'a 1937 (8) oraz cenny przyczynek Bornemanna SVD 1938 (9). 2. Jak wykazuje Bornemann, znaczne różnice metodologiczne pomiędzy przedstawicielami tego samego kierunku historycznego wynikają nie tylko z niejednakowego ustosunkowania się bada­ czy do faktów, ale wprost z nadawania różnych znaczeń tym sanrym terminom. To samo zachodzi naturalnie w jeszcze silniej­ szym stopniu pomiędzy przedstawicielami różnych kierunków me­ todologicznych. Przyczyną tych różnic jest to, że metody badań muszą ściśle odpowiadać faktom, a więc w miarę coraz innego u j ­ mowania faktów czy leż coraz ich pełniejszego poznawania mu­ szą się zmieniać i odnośne metody badań. Stąd wynika, że wyczer­ pujący system metod etnologicznych należy oprzeć na wyczerpu­ jącym usystematyzowaniu faktów etnologicznych. Widać to już poniekąd u van Bulcka i Muhlmanna, którzy rozważania metodo­ logiczne poprzedzili obszerniejszymi wywodami, dotyczącymi fak­ tów etnologicznych. Zarówno jednak u tych dwu autorów, jak u W. Schmidta (1937) i u Graebnera (1911) próżno byśmy szukali 7 �39 metod potrzebnych do wyjaśniania wielu faktów etnologicznych, a to dlatego, że na fakty te nie zwracali oni większej uwagi. Należy do nich choćby tak podstawowy fakt, jak geneza wytworu kultu­ rowego, która'w dotychczasowych pracach metodologicznych albo jest pomijana, albo krótko i niezadawalająco zbj wana, jak gdyby nie można jej wyjaśniać, nie wychodząc poza hypotezy. Ta i inne luki dotyczasowej metodologii etnologicznej jasno się uwydatnią, a dzięki temu może szybciej staną się przedmiotem zainteresowań metodologicznych, jeżeli dotychczasowe metody etnologiczne roz­ patrzymy na tle systemu, wyczerpującego wszystkie zagadnienia etnologiczne, opartego na uprzednim usystematyzowaniu wszyst­ kich faktów etnologicznych. Dać z a r y s y s y s t e m u f a k t ó w i s y s t e m u m e t o d e t n o l o g i c z n y c h jest właśnie zada­ niem niniejszej pracy. 7 U w a g a w y d a w c y . Zarysy faktów, o m ó w i o n e przez Autora s z c z e g ó ł o w o , p o d a l i ś m y л\- poprzednim numerze «Ludu». Podzielił on je na cztery kategorie: obiekty, stosunki o b i e k t ó w do ich otoczenia ( ś r o d o ­ wisk), zmiany s t o s u n k ó w o b i e k t ó w do ich ś r o d o w i s k , i wreszcie zmiany w samych obiektach. T u w a r t o d o d a ć jeszcze o b j a ś n i e n i e Autora co do r o l i i funkcji. ((Kryterium o d r ó ż n i a j ą c y m r o l ę od funkcji jest c e l o w o ś ć : funkcja jest przewidziana i celowa, rola jest nieprzewidziana i р о г а celowa». Do tego p o d z i a ł u f a k t ó w o d n o s z ą się n a s t ę p u j ą c e I. Zarys uwagi Autora. 7 systemu faktów etnologicznych (patrz poprzedni numer «Ludu») 1. L'wagi do podziału faktom Wydzielone przez socjologów kategorie faktów w następujący sposób odpowiadają wyżej wydzielonym 4 kategoriom głównym i ich poddziałom. Podział na statykę i dynamikę społeczną: statyka pokrywa się z kategoriami: obiekty i stosunki obiektów do otoczenia; dynamika pokrywa się z kategoriami: zmiany stosunków do środowisk i zmiany w samych obiektach. �40 Dynamika społeczna nazywana jest przez wielu procesami społecznymi, przy czym niektórzy autorzy niewłaściwie rozsze­ rzają termin procesy i na stosunki, na skutek nie oddzielania dwóch zasadniczo odmiennych kategoryj: stosunki jako takie i zmiany stosunków. Procesy społeczne odróżniane są niekiedy od procesów kul­ turowych. Jest to słuszne, bo opiera się na zasadniczym oddziela­ niu' obiektów kulturowych od obiektów społecznych. O potrzebie tego odróżniania mówi Stern B. J. «Concerning the distinction between the social and the cultural» (Social Forces, 1929, 264— 271). Znanieckiego podział faktów socjologicznych na czyny spo­ łeczne, stosunki społeczne, osobniki społeczne i grupy społeczne pokrywa się całkowicie z moim' podziałem, po odrzuceniu z niego obiektów kulturowych oraz włączeniu ludów do grup społecznych. Wiesego s} stem socjologiczny posiada natomiast węższy za­ kres, bo jako «Beziehungslehre» obejmuje stosunki obiektów spo­ łecznych do ich społecznego środowiska. Czyny społeczne wysuwane przez Znanieckiego (Social Ac­ tions, 1936), jako podstawowa kategoria faktów społecznych, są to w moim ujęciu po prostu funkcje osobników i grup społecznych. Jedynie na skutek bardzo pospolitego u socjologów i etnologów zaliczania do funkcji także i ról, powstaje mniemanie, że funkcje osobników i grup społecznych nie są równoważone z ich czynami. Naturalnie osobniki popełniają też najrozmaitsze czyny, które, choć warunkowane przez ich środowiska społeczne i kulturowe, nie są jednak czynami społecznymi, lecz po prostu czynami orga­ nizmów biologicznych, ale takie czyny stanowią przedmiot zain­ teresowań biologicznych i psychologicznych, a nie socjologów i hu­ manistów. Tych ostatnich interesują tylko skutki społeczne takich p o z as po I e с z n у с h czynów. - 2. Wydzielenie faktów etnologicznych Wiąże się ono z ograniczeniem zakresu etnologii, które fak­ tycznie zjawiło się przez rozebranie wielu obiektów kulturowych �41 ł społecznych przez nauki humanistyczne i społeczne, jakie wcze­ śniej zaczęły się rozwijać, niż etnologia. Teoietycznie zaś wiąże się to ograniczenie ze sposobem przekazywania obiektów kulturowych z pokolenia na pokolenie, od czego w silnym stopniu zależy cha­ rakter obiektów społecznych. Dwa są podstawowe sposoby przekazywania kultury: star­ szy, oparty wyłącznie na nauczaniu ustnym, a więc na tradycji, i młodszy, oparty na wyższym piśmie, w ścisły sposób przekazu­ jącym wszelkie wiadomości w najdalsze pokolenia. Stąd podział kultur i ludów na niecywilizowane (bez pisma) i cywilizowane (z pismem wyższym). Ponieważ przekazywanie kultury przy pomocy pisma po­ zwala na historyczne badanie zarówno jej wytworów, jak i ludu, który je posiada, więc też wszystkie obiekty kulturowe i społeczne, dla których są dokumenty pisane, muszą być inaczej badane niż te, dla których takich dokumentów nie ma. Właśnie te drugie obiekty są przedmiotem badań etnologicznych, podczas gdy pierw­ szymi zajęły się starsze od etnologii nauki humanistyczne i spo­ łeczne. A więc: wyłączając takty historyczne, odnoszące się do l u ­ dów cywilizowanych i ich kultur, etnologia bada wszystkie inne fakty, dotyczące ludów i kultur całego świata. Fakty te nazywam etnologicznymi. Obejmują one nie tylko wszystko, co się wiąże z ludami i kulturami niecywilizowanymi, ale również przedcywilizacyjne stadia rozwojowe ludów cywilizowanych oraz tradycyj­ nie wśród tych ludów cywilizowanych przekazywane wytwory kul­ turowe i zespoły kulturowe wraz z grupami społecznymi, będącymi ich nosicielami. — Obszerniej o przedmiocie etnologii: Poniatów ski, 1922(10). 3. Fakty socjologiczne i zakres socjologii Ponieważ wszystkie obiekty kulturowe i wszystkie obiekty społeczne stanowią przedmioty badań bądź etnologii, bądź innych nauk humanistycznych i społecznych, więc jako dziedzina badań socjologii pozostają: cechy ogólne wspólne dla wszystkich obiek- �12 lów kulturowych (teoria kultury s. s.), cechy ogólne wspólne dla wszystkich obiektów społecznych (teoria grup społecznych s. s.), a dalej tzw. procesy społeczne, do których rozmaici autorzy zali­ czają zarówno zależności obiektów od środowisk, jak również role tych obiektów dla środowisk, a dalej zmiany w stosunkach obiek­ tów do środowisk i wreszcie zmiany w samych stosunkach. Po­ wtarzalność cech wspólnych obiektów kulturowych i społecznych oraz powtarzalność procesów z nimi związanych umożliwia so­ cjologii poszukiwanie praw ogólnych czyli daje jej charakter nomologiezny w przeciwstawieniu do czysto idiograficziiego charak­ teru etnologii oraz innych nauk humanistycznych i społecznych. Obszerniej o przedmiocie i zadaniach socjologii: Poniatowski. W przeciwstawieniu do faktów etnologicznych i faktów h i ­ storycznych, dotyczących konkretnych obiektów kulturowych i społecznych, nazywani faktami socjologicznymi w ścisłym zna­ czeniu powtarzalne wspólności pomiędzy cechami tych obiektów oraz procesami ich dotyczącymi. Do ustalania faktów socjologicz­ nych potrzebna jest znajomość zarówno faktów etnologicznych jak i historycznych; wszelkie zaś jednostronne opieranie się socjolo­ gii czy to na samej etnologii czy, jak u niektórych starszych auto­ rów, na samej historii, prowadzi do wysoce szkodliwego zaciera­ nia granic pomiędzy tymi naukami. Przykładem z jednej strony mogą być rozmaici historiozofowie, będący w gruncie rzeczy socjologizującymi historykami czy pseudohistorykami, a z drugiej strony ci — nieraz nawet wartościowi etnologowie — którzy pe­ wne działy etnologii uważają za socjologię czy część socjologii. Z nowszych etnologów przykłady wybitnego nierozumienia różnic pomiędzy etnologią a socjologią daje wielokrotnie w swych pra­ cach B. Malinowski. 7 II. M e t o d y ogólne ustalania g iсznусh faktów etnolo- Wydzielone powyżej cztery kategorie faktów etnologicznych bardzo niejednakowo są dostępne dla etnologa. Najłatwiej do­ stępne są obiekty etnologiczne, zwłaszcza ich struktura. Trudniej �43 bywa ustalić funkcje obiektów, a jeszcze trudniej wnikać w ich ideologie, bo są one nieraz zrozumiałe dopiero na tle dobrej zna­ jomości całej kultury i całego odnośnego ludu. Jeszcze trudniej­ sze bywa badanie zależności obiektów od środowisk i roli obiektów dla środowisk. I tu bowiem potrzebna jest szeroka perspektywa na cały lud i całą jego kulturę. Rzecz prosta, że jeden choćby i naj­ lepszy badacz nie jest w stanie wyczerpująco poznać na miejscu współczesną mu kulturę jakiegoś ludu i wszystkie w niej zacho­ dzące procesy. Toteż osiągnięta na miejscu znajomość obiektów i ich stosunków do otoczenia musi być następnie uzupełniania przy wyjaśnianiu faktów. Również dopiero przy wyjaśnianiu faktów dochodzi etnolog do poznania zmian stosunków obiektów do śro­ dowisk oraz zmian w samych obiektach, gdy tymczasem historyk widzi te zmiany na podstawie dokumentów historycznych. Wobec ułomności materiałów, dotyczących faktów etnologicznych, oraz trudności rozumienia, tym większą uwagę zwracać należy na mo­ żliwie pełne i ścisłe gromadzenie oraz krytyczne roztrząsanie od­ nośnych materiałów etnologicznych, zanim posłużą one za pod­ stawę do wyjaśniania faktów etnologicznych. Zależnie od tego, czy materiały te brane są wprost z terenu czy też z opisów, otrzy­ mujemy następujący podział: — Opierając się na przejrzystym potraktowaniu metod ustalania faktów przez Graebnera (2), za którym poszedł W. Schmidt (4), rozszerzam i zmieniam ten układ w następujący sposób: Podział metod ustalania faktów etnologicznych: I. Krytyka materiałów bezpośrednich: A. gromadzenie w terenie: 1. kwalifikacje badacza-terenowca: a) cechy potrzebnie do pracy w terenie b) przygotowanie naukowe c) krytycyzm; �AA 2. technika pracy terenowej: a) poznawanie terenu, b) teoretycznie opracowywanie wyników poznania i kon­ trolowanie wniosków nowymi badaniami terenowymi; * B. udostępnienie materiałów zebranych: 1. przechowywanie: a) archiwistyka, b) muzealnictwo; ł J j 2. publikowanie: j i'., wartość materiałów zebranych: 1. 2. 3. i. 5. prawdziwość, lokalizacja etnogeograficzna, lokalizacja chronologiczna, stopień indywiduailiności, diostateczność poznania: aj b) c) d) e! struktury, funkcji, ideologii, zależności od środowisk, roli dla środowisk- I I . Krytyka materiałów pośrednich (opisów): 1. krytyka autora: a) jego kwalifikacje: cechy osobiste, przygotowanie naukowe, b) jego stosunek do terenu: intensywność badań i roz­ ległości badań; 2. krytyka tekstu: a) prawdziwość i niezależność od obcych wpływów, b) poprawność opisu (niezależność od interpretacji). Dodawanie do metod ustalania faktów osobnego działu, zajmującego się metodami interpretacji faktów, jak to czyni W. Schmidt (1937) za przykładem Graebnera, uważam za nie- �45 wskazane, ponieważ taka interpretacja wynika z wyjaśniania faktów, a więc winna być uwzględniana w metodach szczegó­ łowych, zajmujących się poszczególnymi kategoriami faktów etnologicznych. III. P o s z c z e g ó l n e k a t e g o r i e f a k t ó w badania 7 i metody ich Rozmaite kategorie faktów etnologicznych wzbudzały bar­ dzo niejednakowe zainteresowanie w dotychczasowych badaniach etnologicznych, co odbijało się naturalnie i na rozwoju metod, służących do wyjaśniania faktów. Tak np. zwolennicy psychologizmu idealistycznego spekulowali na temat rozwoju ludów; zwo­ lennicy kierunku psychologiczno-ewolucjonistycznego intereso­ wali się głównie poszczególnymi wytworami kulturowymi; kie­ runek historyczny skierował swe zainteresowania na całe kultury: zaś funkcjonaliści, idąc za poprzedzającym ich soejologizmem. interesują sie głównie grupami społecznymi. Nic więc dziwnego, że*kierunek historyczny interesował się przede wszystkim meto­ dami analizy kultur, a kierunek funkcjonalny metodami analizy instytucyj, na których opierają się grupy społeczne. Przecenianie faktów przez siebie badanych i niedocenianie innych faktów etno­ logicznych — oto główne źródło sporów i nieporozumień pomię­ dzy rywalizującymi ze sobą kierunkami metodologicznymi. Przecenianie jednych a niedocenianie innych faktów upa­ dnie, jeżeli wziąć p*ód uwagę, że wszystkie kategorie faktów etno­ logicznych pozostają między sobą w najściślejszym związku i nie można gruntownie poznać jednej kategorii, nie znając innych. Graficznie: Wytwory kulturowe i Jednostki s p o ł e c z n e t Zespoły \ wytw. kulturowych ! Kultury * Grupy \ społeczne 1 ' S p o ł e c z e ń s t w a 'ludy) �46 Z powyższego wynika, że pełna metodologia etnologiczna musi obejmować metody badania i wyjaśniania wszystkich 6 ka­ tegoryj obiektów etnologicznych. A ponieważ wyjaśniać jakiś fakt etnologiczny można tylko na podstawie dokładnej znajomo­ ści faktów tego samego rodzaju, więc metody wyjaśniania po­ wyższych 6 kategoryj obiektów należy poprzedzić ogólnymi wia­ domościami czyli teorią każdej z tych 6 kategoryj faktów. Każda z powyższych 6 kategoryj faktów może być klasyfi­ kowana w najrozmaitszy sposób, tak np. wytwory można klasy­ fikować: 1) na 2) ze 3) ze 4) ze jednostek, 5) ze nych, 6) ze podstawie ich własności, względu na udział ich w różnych typach zespołów , względu na należenie ich do różnych typów kultur, względu na rozmaity stosunek do nich różnych typów 7 względu na stosunek do nich różnych grup społecz­ względu na stosunek do nich różnych społeczeństw. Trzeba poprzestać na klasyfikacjach na dziś najważniej­ szych, pozostawiając wszelkie inne trosce przyszłych badaczy. 1. Wytwory kulturowe i metody I . A. W у t w o r y ich badania. kultur o we 1. D e f i n i c j a w y t w o r u : obiekt społecznego pochodze­ nia t j . zawdzięczający swe pochodzenie jednostce, grupie lub całej społeczności (ludowi) i społecznie oddziaływu­ jący t j . oddziaływujący na jednostkę, grupę lub całe spo­ łeczeństwo (lud). Jest to możliwie najszersza definicja, bo obejmuje ona nawet jednorazowe wytwory jednostki, jej tylko słu­ żące np. przez siebie samego i tylko dla swojej przyjem­ ności skomponowana i tylko raz jeden zaśpiewana pio­ senka, nikomu z otoczenia nieznana. �47 2. Podział wytworów: można je rozmaicie dzielić, zależnie od stanowiska- Jeden z ważniejsizych i szeroko stosowanych podziałów opiera się na głównych grupach potrzeb ludzkich, do zaspakajania których służą wytwory, a mianowicie podział na wytwory: materialne, zaspakajające potrzeby fizycznie, duchowe, zaspakajające potrzeby duchowe, ustrojowe, zaspakajające potrzeby współżycia z innymi ludźmi, językowe, zaspakajające potrzeby porozumienia się z in­ nymi. Podział powyższy jest szczególnie przydatny dla celów me­ todologicznych, ponieważ wytwory każdej z powyższych czte­ rech kategorii inaczej się ustosunkowują do otoczenia np. w rozmaity sposób mogą się rozchodzić, a przede wszystkim istnieją bliższe wspólności cech pomiędzy wytworami, należą­ cymi do tej samej kategorii. 3. Cechy wytworów: a) S t r u k t u r a: ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy: składniki (elementy) i ich układ, modyfikacje strukturalne, przy czym w celu ustalenia terminologii przyjmuję: odmiany, różniące się składnikami przy jednakowym układzie, typy, różniące się przede wszystkim układem, ale mo­ gące się ponadto różnić i składnikami. Ze względów metodologicznych jest konieczne zarzucić dotychczasowe chaotyczne stosowanie terminów: modyfikacja,, odmiana, typ i używać ich stele tylko jednoznacznie. s zczegóło w o trak tu j ąc: �48 1. materialne wytwory: elementy ich mają materiał, pochodzący ze środowiska geograficznego, przy czyni układ polega na powiązaniu tych elementów przez obróbkę techniczną, rezultatem której jest forma wytworu materialnego, a więc modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów, materiałowi elementów, obróbce technicznej, powiązaniu elementów (forma); 2. duchowe wytwory: elementy ich mają za swój materiał przeżycie duchowe, a więc opierają się na podłożu biologicznym (raso­ wym) środowiska społecznego, układ polega na uszeregowaniu tych przeżyć w czasie lub w przestrzeni, które jest stylem wytworu du­ chowego, modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów (przeżyć), jakości przeżyć, stylowi. L' w a g a . W stylu łączy się wykonanie z samym w y t w o r e m , pod­ czas gdy forma w y t w o r u materialnego jest w y n i k i e m o b r ó b k i technicz­ nej, ale nie jest z n i ą tak ściśle z w i ą z a n a . 3. społeczne wytwory: elementy ich mają jako swój materiał stosunki pomię­ dzy jednostkami lub grupanii społecznymi, a więc opierają się na środowisku społecznym, układ polega na stałym lub czasowym ustosunkowaniu do siebie tych elementów, ustosunkowanie to jest normą społeczną, �49 modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów, ich ustosunkowaniu czyli normie wytworu. Z powyższego widać, że wytwory społecznie słabiej ulegają modyfikacjom niż wytwory duchowe, a te znów słabiej niż wy­ twory materialne. b) F u n k c j a : ogólnie biorąc, wyróżniać w niej należy: wydajność i celowość, modyfikacje funkcjonalne: odmiany, różniące się wydajnością swych funkcyj, typy, różniące się celowością swych funkcyj (to znaczy: funkcje ich służą różnym potrzebom); szczegółowo traktując: w y t w w y materialne: wydajność (sprawność): jeden z elementów względ­ nie tylko pewna część każdego wytworu mate­ rialnego pracuje czyli spełnia funkcję, podczas gdy inne elementy względnie części odgrywają rolę pomocniczą. Np. w nożu: ostrze pracuje, trzonek jest częścią pomocniczą. Powiązanie części pomoc­ niczych z częścią pracującą może być bardzo rozmaite, a funkcja wytworu ta sama. Np. dwa donny mogą mieć rozkład wewnętrzny, będący jeden lustrzanym odbiciem drugiego i oba jed­ nakowo dobrze mogą spełniać swą funkcję: Krótko mówiąc wydajność funkcji wytworu materialnego nie zależy od jego formy. celowość (zakres, szerokość): zależy od ilości ele­ mentów pracujących, bo tym większa, im więcej elementów wzgl. części wytworu będą użyte jako części pracujące. Przykładem służyć może Lud, T . X X X V I I i �zużytkowanie ciachu omnibusu do przewozu na nim bagażu; modyfikacje: i co do wydajności i co do celowości. Wytwory duchowe: wydajność: zależy od intensywności wywoływanych przez nie przeżyć duchowych, która zależy nie tylko od składników wytworu, ale i od jego stylu, celowość: tym większa im różnorodniiejsze przeży­ cie może wywoływać, modyfikacje: wydajnościowe i celów ościowe po­ krywają się ze sobą. Każda wydajnościowa jest zarazem celow ościow ą i odwrotnie. r T Wytwory społeczne: wydajność i celowość pokrywają się w nich ze sobą; modyfikacje: norma społeczna ich nie- zna. Są uchy­ bienia od normy, ale to nic są jej modyfikacje. Kiedy zaś uchybienia te zaczynają być tolero­ wane obok niormy jako dopuszczalne, wówczas właściwie stają się same normami i mamy do czynienia już nie z modyfikacjami jednej nor­ my, ale z kilku normaimi współwystępującymi obok siebie. Ideologia: ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy: uzasadnlieinie wytworu tj- rozumienie jego budowy i funkcji, wartościowanie wytworu t j . ocenia jego funkcji wydajności i celowości), modyfikacje ideologii: odmiany, różnią się uzasadnieniem wytworu, typy, różnią się wartościowaniem wytworu: (jej �51 szczegółowo traktując: wytwory materialne: uzasadnienie polega na znajomości ich struktury i funkcji i możności jej realizowania, wartościowanie polega na ocenie wydajności i ce­ lowości f unkc j i ; I modyfikacje ideologiczne: odmian różnych, zależnie od różnicy uzasad­ nienia struktury i funkcji, typów różnych, zależnie od różnicy oceny funkcji; wytwory duchowe: uzasadnienie polega na znajomości psychologii da­ nego środowiska, z którego pochodzi dane prze­ życie duchowe, wartościowanie polega na ocenie stopnia intensyw­ ności i różnorodności przeżyć wywoływanych przez dany wytwór duchowy, modyfikacje ideologiczne: odmian różnych zależnie od różnicy, uzasadnia­ jącej jakieś przeżycie duchowe, typów różnych, zależnie od różnicy oceny czyli wartościowania przeżycia duchowego; wytwory ustrojowe: uzasadnienie polega na znajomości układu stosun­ ków pomiędizy jednostkami lub grupami spo­ łecznymi, wartościowanie polega na wydajności i celowości danego układu stosunków, czyli normy społecz­ nej, modyfikacje ideologiczne nie mają miejsca w nor­ mach społecznych. 4' �52 4. Zależność wytworów i ich madyfikacyj od środowiska. A. Od środowiska kulturowego: 1. od innych wytworów kulturowych: które są potrzebne dla niego: stanowią jego składniki strukturalnie, funkcjonalne, ideologiczne (wytwory składowe), służą do jego podtrzymania strukturalnego, funkcjo­ nalnego, ideologicznego (wytwory podtrzymujące). którym on jest potrzebny: stanowiąc ich składnik strukturalny, funkcjonalny lub ideologiczny (wytwory składane), służąc do ich utrzymania strukturalnego, funkcjonal­ nego lub ideologicznego (wytwory podtrzymane i ; 2. od zespołów kulturowych: które go umożliwiają strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo­ gicznie (zespoły umożliwiające), które go potrzebują strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo­ gicznie (zespoły potrzebujące); 3. od kultury: jako ogół oddziaływujących na siebie wzgf. zależących od siebie zespołów kulturowych, kultury uzależniają od siebie wytwory, które wewnątrz nich powstają (kultury wytwarzające), oraz te wytwory, które przyswajają sobie do użytku od innych kultur (kultury przyswajające). U w a g a . Zmiany we wszystkich wyżej wymienianych katego­ r i a c h : w y t w o r y , zespoły i k u l t u r y — przez - z a c h o d z ą c e w nich zmiany p o w o d u j ą powstawanie zmian (modyfikacyj) w p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o ­ rach k u l t u r o w y c h z nimi z w i ą z a n y c h . �53 В. Od środowiska społecznego: 1. od jednostek społecznych, mających do czynienia z wy­ tworami: składowymi, podtrzymującymi, składanymi i podtrzymywanymi (jednostki zainteresowane wy­ tworem), aktywnych w stosunku do wytworu: ebne) pasywnych w stosunku db wytworu: nosicieli, } , * , ! którym wytwo użytkowników, j 2. od grup społecznych, mających do czynienia z zespołami umożliwiającymi i potrzebującymi (grupy zaintereso­ wane wytworem), od grup aktywnych w stosunku do zespołów umożliwia­ jących i potrzebujących, od grup pasywnych w stosunku do zespołów powyższych; 3. ludów nosicieli kultur wytwarzających i przyswajających dany wytwór (ludy zainteresowane wytworem). U w a g a. Zmiany z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r e m ze strony jednostek, grup i l u d ó w p o w o d u j ą zmiany (modyfikacje) w o d n o ś n y c h w y t w o r a c h kulturowych. C. Od środowiska rasowego, stanowiącego podłoże środowiska społecznego, a więc oddziaływującego przez jednostki spo­ łeczne : struktury wytworów uwarunkowane są przeważnie przerz cechy morfologiczne i słabiej już przez cechy fizjolo­ giczne i psychiczne podłoża rasowego, funkcje wytworów zaspakajają potrzeby fizjologiczne i psychiczne rasowe, a więc od nich są głównie za­ leżne, ideologie wytworów uwarunkowane są przez stronę psy­ chiczną podłoża rasowego1 7 �54 Wytwór у ma t erda 1 n e: uwarunkowanie są głównie przez stronę fizyczną podłoża rasowego; Wytwory' duchowe: uwarunkowane są zarówno przez stronę fizyczną jak i psychiczną podłoża. Wytwory ustrojowe: uwarunkowane są głównie przez stronę duchową podłoża rasowego. U w a g a. Cechy rasowe, w a r u n k u j ą c e j a k i ś w y t w ó r k u l t u r o w y , o d r ó ż n i a ć trzeba od cech rasowych o b o j ę t n y c h dla w y t w o r u . Tak np. w y s o k o ś ć ciała w a r u n k u j e w y s o k o ś ć mieszkania, ale ta ostatnia nie za­ leży od b a r w y skóry. Modyfikacje cech rasowych warunkujących u jednostek, aktywnie, czy pasywnie zainteresowanych wytworem, muszą powodować powstawanie modyfikacyj w samym wytworze. D. Od środowiska geograficznego, które oddziaływa na jednie wytwiory bezpośredniiiOi przez materiały, jakich dostarcza, jak również poprzez innie wytwoiry, które są składowymi, pod­ trzymującymi, składanymi lub podtrzymywanymi dla da­ nych wytworów (zależność pośrednia). Wytwoiry materialne zależą bezpośrednio i pośrednio od śro­ dowiska geografie znego. Wytwory duchowe zależą bądź bezpośrednio bądź pośrednio. Wytwory ustrojowe zależą głównie pośrednio. Modyfikacje środowiska, a właściwie jego momentów po­ średnio lub bezpośrednio warunkujących, muszą powo­ dować powstawanie modyfikacyj w wytworach. 5. Rola wytworów dla środowiska (potrzeba terminów: Obiekty «rolujące» i «rolowane», zakres «rolowania»): A. dla środowiska kulturowego: 1. innych wytworów kulturowych: rola pozytywna: jeden w y t w ó r pociąga za sobą potrzebę lub możność posiadania innego wytworu np. stały dom �55 w osiadłym trybie życia umożliwia i pociąga za sobą umeblowanie. Zdaje się jednak, że rola pozytywna zachodzi wówczas, jeżeli wytwór pozytywnie skorelowany jest składanym lub podtrzymywanym przez oddziaływu­ jący nań drugi lub gdy oba pozytywnie skorelowane są podtrzymywane przez jeden i ten sam trzeci wy­ twór. robi negatywna: jeden wytwór wypiera drugi lub go za­ stępujeNp. żyletka wypiera brzytwę. Zachodzi tu lepsze spełnianie funkcji przez nowy wytwór lub wygodniej­ szy (tańszy itp.) a raczej w tym wypadku mowy jest tylko pozornie nowy, a w gruncie rzeczy udoskonalo­ nym starym (nóż do golenia inaczej opracowany itd.). 2. dla zespołów kulturowych: rola pozytywna: gdy wytwór podtrzymuje zespół jako składnik jego, rola negatywna: gdy wytwór podrywa któryś ze składni­ ków zespołu; 3. dla kultury: rola pozytywna: gdy wzmacnia związki pomiędzy jej składowymi wytworami i zespołami, rola negatywna: gdy osłabia lub niszczy związki pomiędzy składowymi wytworami i zespołami; B. dla środowiska społecznego: 1. dla osobników społecznych: rola pozytywna: gdy zwiększa jego możliwości życiowe, rola negatywna: gdy je obniża; 2. dla grup społecznych: rola pozytywna: gdy zwiększa spójność wewnętrzną grupy i jej funkcje, rola negatywna: w przeciwnym razie; �56 3. dla społeczeństwa: rola pozytywna: gdy wzmacnia łączność pomiędzy gra­ pami społecznymi, rola negatywna: gdy tę łączność osłabia. U w a g a . Jeden d ten sam w y t w ó r m o ż e j e d n o c z e ś n i e o d g r y w a ć r o l ę p o z y t y w n ą dla jednych w y t w o r ó w , zespołów, o s o b n i k ó w , g r u p , i r o l ę n e g a t y w n ą dla innych. Ocena jego r o l i dla całej k u l t u r y wzgl. całego s p o ł e c z e ń s t w a m o ż e w ó w c z a s n a s t r ę c z a ć d u ż e t r u d n o ś c i . C. dla środowiska rasowego: 1. diia jednostek: wpływ wytworu na ich zdrowie, rozwój i wydajność pracy i płodność: rola pozytywna, rola negatywna; 2- dla podłoża rasowego grup społecznych i całego społe­ czeństwa przez procesy selekcyjne, powodujące zmiany w składzie rasowym populacji; 1). dla środowiska geograficznego: zmiany wywoływane w środowisku przez wytwór np. orogra­ ficzne przez tarasowanie zboczy górskich, hydrograficzne przez wycinanie lasów, fliorystyezne przez wprowadzanie no­ wych roślin uprawnych, faunistyczne przez wytępiania pew­ nych gatunków itp. U w a g a. M ó w i ą c o r o l i w y t w o r u trzeba m i e ć zawsze na uwadze i zakres o d d z i a ł y w a n i a w y t w o r u , k t ó r y m ó w i nam o w s p ó ł w y s t ę p o w a niu w y t w o r u z i n n y m i w y t w o r a m i , zespołami, osobnikami i grupami. "W p o w i ą z a n i u z p o w y ż s z y m i obiektami znajduje się też rozmieszcze­ nie w y t w o r u i jego modyfikacji w czasie i w przestrzeni. 6. Zmiany w samych wytworach: a) geneza: przyczyna zamierzona: geneza celowa, niezamierzona: geneza okazyjna. �57 przebieg: kombinacja: 'wewnątrzkulturowa, mi ędzykultutro wa, dery wac ja: we wn ątr zkult u r owa, międzykulturowe; b) rozwój i upadek: struktury: rozwój: wzrastanie ilości składników, przystosowywa­ nia się składników, indywidualizacja układu, upadek: wypadanie składników, rozluźnianie się układu; funkcji: rozwój: zwiększenie wydajności i celowości przez zja­ wienie się funkcji dodatkowych; upadek: obniżenie znaczenia funkcji głównej, przesu­ nięcie nacisku na dodatkowe; ideologii: rozwój: racjonalizacja ideologii i jej utrwalanie nau­ czaniem, upadek: irracjonalizacja i indywidualizacja; c) zanik jako wynik zmian w środowisku: pozorny (częściowy): przejście wytworu na derywaty, istotny. 7. Rozmieszczenie w czasie i zmian zmian zmian wytworu i jego modyfikacyj: w przestrzeni jako wynik współdziałania: w zależności wwtworu od jego środowisk, w roli wytworu dla jego środowisk i w samym wytworze. Przemieszczenia: kontaktowe i migracyjne; Rozmieszczenie: ciągłe i nieciągłe (pozorne [derywaty] i isto­ tne) . �;58 I В. M e t o d y badania wу t wо гów kulturo wу e h 1. Uwagi wstępne: Cel badania: ustalić i wyjaśnić całą statykę i dynamikę wytworu od jego genezy do ostatnich stadiów roz­ woju. Podstawa badania: to zwykle tylko ostatnie stadia roz­ wojowe, przy nieznajomości procesów, które do nich doprowadziły. Dane bezpośrednie, na których opiera się badianie, stają się całkowicie zrozumiałe dopiero pod koniec bada­ nia, na tle całości rozwoju albo, mówiąc słowami Graebnera, interpretacja danych jest możliwa do­ piero w ich kombinacji. Dane pośrednie czerpać trzeba ze związków, zachodzą­ cych pomiędzy badanym wytworem a jego środowi­ skami i to zarówno z zależności wytworu od tych środowisk jak i z roli wytworu dla tych środowisk. 2. Gromadzenie i krytyka materiałów, dotyczących za­ równo statyki jak i dynamiki wytworu (patrz Metody ustalania faktów etnologicznych). •3. Opracowanie materiałów: a) charakterystyka cech i modyfikacyj wytworu (ana­ liza typologiczna): pod względem struktury, pod względem funkcji, pod względem ideologii; b) analiza zależności wytworu od środowisk na podsta­ wie występowania rozmaitych modyfikacji wytwo­ ru w odmiennych środowiskach (analiza uwarunko­ wania wytworu): kulturowych — ustalenie zespołu wytwarzają­ cego, społecznych — ustalenie grupy nosicieli, rasowych — ustalenie nosicieli rasowych, �59 geograficznych — ustalenie zależności geogra­ ficznej ; c) analiza roli (wpływów) wytworu i jego modyfikacyj dla środowiska: kulturowego, społecznego, rasowego, geograficznego; d) analiza rozmieszczenia wytworu i jego modyfikacyj w przestrzeni i w czasie na podstawie a) analizy ty­ pologicznej, b) analizy zależności, i c) analizy roli, jako droga do wyjaśnienia rozwoju (wzgl. upadku) wytworu, а więc ustalenie łańcucha rozwojowego modyfikacyj. Dotychczasowe badania ełnologiczne opero­ wały głównie analiza, typologiczną, która nie jest wystarczająca i musi być uzupełniona równie jak ona ważnymi: analizą uwarunkowania wytworu i analizą roli wytworu. e) wyjaśnienie genezy wytworu przez ustalenie warunków środowiskowych potrzebnych do zaistnienia najstarszego typu wytworu, pod względem środowiska krdłurawego, społecznego, rasowego, sprawdzenie słuszności tego wyjaśnienia przez fakty i wnioski, dotyczące innych wytworów, związanych z hypotetycznym środowiskiem pierwotnym bada­ nego wytworu. I I . Z с s p о I у к u 11 u r o w e i m e t o d y ich badania I I . A. Zespoły kulturowe: 1. Definicja zespołu: zależności, występujące pomiędzy po­ szczególnymi wytworami kulturowymi, sprawiają, że �60 wytwory te nie mogą występować niezależnie jedne od drugich, ale przeciwnie występują zawsze w pewnych kompleksach czyli zespołach kulturowych. I m bogatsza kultura, tym więcej w niej zespołów kulturowych i tym bardziej skomplikowane te zespoły, jak to widać np. z porównania uprzemysłowionego folwarku z zagrodą kopieniacką albo tej ostatniej z szałasem zbieracza. 2. Podział zespołów: dookoła każdego wytworu istnieją pewne zespoły innych wytworów, niezbędne bądź dla po­ wstawania i wytwarzania tego wytworu, bądź dla współ­ działania z tym wytworem bądź wreszcie dla jego uza­ sadniania i wartościowania. Stosownie do tego rozróż­ niam: a) zespoły wytwarzające: zespołem wytwarzającym dla jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, nie­ zbędnych do jego wytwarzania. Tak np. rozmaite na­ rzędzia, rzemiosła i umiejętności tworzą zespół wy­ twarzający łódź. (S-truktura wytworu opiera się na S-trukturze innych tworów); b) zespoły współdziałające: zespołem współdziałającym dla jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, któ­ rych funkcje uzupełniają funkcję tego wytworu. Tak np. dla pióra zespół współdziałający stanowią: papier, atrament, kałamarz itd. (F-unkcja wytworu opiera się na FFF-unkcjach innych wytworów-); c) zespoły podtrzymujące: zespołem podtrzymującym ja­ kiś wytwór nazywam ogół wytworów, na których ideologiach opiera się ideologia tego wytworu. Tak np. ideologia świątyni opiera się na ideologiach: re­ ligijnych, artystycznych, społecznych i architektonicz­ nych. (I-deologia wytworu opiera się na III-deologiach innych wytworów). 3. Cechy zespołów: a) każdy zespół posiada swą strukturę, funkcję i ideolo­ gię, a mianowicie: �61 strukturę zespołu stanowią wytwory weń wchodzące r (tutaj można mówić o centrum i periferiach ze­ społu), funkcją zespołu jest jego niezbędność dla czegoś, a więc bądź dla struktury, bądź dla funkcji, bądź dla ide­ ologii jakiegoś innego wytworu (cel iziespołu), ideologię zespołu stanowi rozumienie jego celowości i wartości przez użytkowników tego wytworu (ocena zespołu); 7 b) z powyższych trzech cech najprostsza jest i najłat­ wiejsza do poznania struktura, bo badanie jej ograni­ cza się do wyliczenia wytwwów, wchodzących w skład badanego zespołu, a zmienność wytworu polega bądź na wypadaniu (tj. braku) pewnych wytworów, bądź na zastępowaniu jednych wytworów przez drugie. Ideologia zespołów nie wzbudzała dotąd większego zainteresowania badaczy, a to dlatego, że wśród sze­ rokich mas brak jest przeważnie ideologii wyraźnej zespołów, którymi te masy się posługują i tylko wy­ bitniejsze jednostki posiadają takie ideologie. — Ina­ czej rzecz się ma z funkcjami zespołów; one bowiem stanowią najbardziej wyróżniającą cechę każdego ze­ społu. Nic wiec dziwnego, że łatwo mogła nastąpić przesada w przecenianiu funkcji zespołów, pociągagająca za sobą niedocenianie innych zagadnień etno­ logicznych, co widzimy właśnie u przedstawicieli funkcjonalizmu etnologicznego. Zależność zespołów od środowisk i jej zmienność: a) od środowiska kulturowego: 1. poszczególnych wytworów, wchodzących w skład zespołu, 2. innych zespołów kulturowych, 3. kultur, jako całości, własnej kultury, obcych kultur, przejmujących dany zespół; �b) od środowiska społecznego: 1. osobników twórców i przetwórców (producentów), nosicieli i użytkowników; 2. grup grupy nosicielki centrum danego zespołu, innych grup nosicielek peryferyj zespołu; 3- ludów własnego ludu, innych ludów, przejmujących badany zespół; c) od środowiska rasowego; — 1) osobników, 2) grup 3) ludów — patrz pod b); d) od środowiska geograficznego: miejsca powstania zespołu, miejsca migracji zespołu; 7 Rola zespołów i jej zmiany w stosunku do: a) środowiska kulturowego: 1. wytworów wewnątrz danego zespołu, poza zespołem; 2. zespołów sąsiednich (tj. takich, dla których elementy z społu są centrami zespołowymi), dalszych; 3. kultur: własnej, obcych; 7 b) środowiska społecznego: 1. osobników : aktywnych: twórców, wytwórców; pasywnych: nosicieli, użytkowników ; 7 7 �63 j 2. grup (według podziału grup — patrz 4. b), 2); 3. ludów własnego ludu, noszącego zespół, obcych, przejmujących zespół; c) środowiska rasowego: (według podziału I . A. 5. c) — przy poszczególnych wytworach); d) środowiska geograficznego: (Ib. d)6. Zmiany w samych zespołach: a) geneza, ] b) rozwój i upadek \ podobnie jak I . A. 6. c) zanik. J 7. Rozmieszczenie zespołu i.jego mtodyfikacyj w czasie i przestrzeni, jako wynik współdziałania potrójnego: (patrz I . A. 7.). I I . B. Metody badania zespołów kulturowych — (patrz I . В.). III. K u l t u r y i m e t o d y i c h badania U w a g a w y d a w с у. T ę część niestety Autor jedynie naszkico­ w a ł ; szerzej r o z p r o w a d z o n ą znajdujemy tylko- k w e s t i ę zależności k u l ­ t u r y od ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o ; r o z w i ą z a n i e jej r z u c a ł A u t o r w sta­ d i u m tworzenia na r ó ż n e u r y w k i papieru; te u ł a m k i jednak jego- syntezy są bardzo w a r t o ś c i o w e , o m a w i a j ą c zagadnienie w tej części n a j w a ż n i e j ­ sze; podajemy je bez w ł a s n e j glossy. I I I . A. Kultury. 1. Definicja kultury: ogół zespołów kulturowych potrzebnych do samodziel­ nego życia większego zbiorowiska ludzkiego i przeka­ zywanych w jego obrębie z pokolenia na pokolenie •nazywam kulturą tego zbiorowiska. 2. Podział kultur: kultury ludów, kultury epok, �kultury obszarów: geograficznych, językowych, gosipodairczyc h, wyznani owy с h, politycznych itd. Cechy kultury: struktura — (analogicznie do struktury zespołu) sta­ nowią ją zespoły kulturowe, obejmujące, i odpo­ wiadające różnym kategoriom potrzeb samodziel­ nego' pewnego większego zbiorowiska ludzkiego; funkcją kultury jest niezbędność jej wszystkich ze­ społów kulturowych dla zaspokojenia całokształtu potrzeb życia samodzielnego pewnego większego zbiorowiska ludzkiego; ideologią kuttury jest ocena danego ogółu zespołów kulturowych przez jej użytkowników (tu można mówić O' pewnej predominancie w danej kulturze); ideologia jednostki to te uzasadnienia i wartości, któ­ rymi się ona kieruje w swym postępowaniu. Oczy­ wiście ta ideologia może się zmieniać z rozwojem jednostki od wypadku do wypadku; ideologia grupy społecznej — to te uzasadnienia i war­ tości, jakimi się oma kieruje w swym postępowa­ niu, z tym, że poszczególni członkowie grupy roz­ maicie ją mogą ujmować. Miarodajna ideologia jest przekazywana młodzieży, choć i tu może być różnica między oficjalną ideologią teoretyczną a praktyczną ideologią starszego pokolenia w gru­ pie ; ideologia społeczeństwa (ludu, narodu, wzgl. jednostki terytorialnej), to te uzasadnienia i wartości, któ­ rymi się kieruje dane społeczeństwo. �65 4. Zależność kultury od środowisk i jej zmiany: af od środowiska kulturowego t j . innych kultur; b) od środowiska społecznego: 1. osobników: Badanie osobników społecznych jest wzgl. winno być zupełnie analogiczne do bada­ nia wytworów kulturowych. Żeby ustalić typy i odmiany np. pługów jakiegoś terenu, trzeba zbadać szereg poszczególnych pługów na tym terenie. Podobnie trzeba poznać szereg poszcze­ gólnych osobników społecznych jakiegoś ludu, aby ustalić ich główne typy i odmiany. Klasy­ fikacja osobników społecznych nie może się opierać na ich cechach psychicznych, bo nie chodzi nam o typy charakterologiczne, ale musi się opierać wyłącznie na ich stronie społecznej, podobnie jak klasyfikacja wytworów kulturo­ wych na ich stronie kulturowej. A ponieważ osobnik jest społecznym dzięki posiadaniu kul­ tury, więc każdemu osobnemu wytworowi kul­ turowemu odpowiadają równolegle typy jedno­ stek społecznych. A więc np. różnym typom kos odpowiadać będą różne typy kosiarzy, różnym typom rodzin — różne typy ojców, matek i dzieci itd. Mylnym jest szukać typu osobnika odpowiadającego zespołowi kulturowemu lub kulturze, bo typowi zespołów kulturowych od­ powiadają typy grup społecznych, a typowi kul­ tur odpowiadają typy społeczeństw. Osobnik może być połączeniem kilku typów społecznych i jeżeli jeden dominuje, to w rezultacie typ ten podporządkowuje sobie inne. A więc typy: wy­ raźne, z predominancją jednego: a) działacze, kierownicy — wyraźne charak­ tery (np. typ agitatora, uczonego, utracjusza, włóczęgi, złodzieja); Lud, T. X X X V I I 5 �b) bierni receptoorrzy, naśladowcy — masa. Jednostki społeczne są wytwórcami, nosicie­ lami i spożywcami wszelkich wytworów kultu­ rowych, a więc całej kultury. 2. Grupy społeczne są organizacjami jednostek, (zapew­ niającymi) umożliwiającymi bądź swym członkom, bądź nieczłonkom, wytwarzanie, podtrzymywanie i spożywanie wytworów. Przykład grupy wytwarzającej: rodzina, szkoła (klub) itp. bierze się najważniejsze składniki. Przykład grupy współdziałającej: rodzina, organiza­ cja zawodowa. Przykład grupy podtrzymującej: kierunek naukowy, literacki, moda. 3. Społeczeństwa są organizacjami grup społecznych, umożliwiającymi pracę tych grup. Stąd wynika, że należy: jednostki badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu t j . ich przydatności jako wytwórców, no­ sicieli i spożywców kultury; grupy badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu tj. przydatności ich organizacji jednostek spo­ łecznych, w jakim stopniu umożliwiają jednost­ kom wszystkim (swoim, nieswoim) spełnianie ich zadań; społeczeństwa badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu, t j . przydatności ich jako organizacji grup społecznych, w jakim stopniu grupom umożliwiają spełnianie ich zadań. A więc nonisensem jest nazywać grupę społeczną _ lub społeczeństwo twórcą względnie spożywcą kul­ tury! Błąd totalizmu- Tworzą i spożywają tylko jed nostki. L �6/ t Jednostki operują całą kulturą; każda osobno pewnym zespołem wytworów kulturowych; i m ten ze­ spół większy, tym wszechstronniejszy typ jednostki. Grupa operuje jednostkami. Społeczeństwa operują grupami. A więc i m lepsza organizacja jednostek w gru­ pie, tym sprawniej ona działa; im lepsza organizacja grup, tym sprawniej działa społeczeństwo, c) od środowiska rasowego; b) od środowiska geograficznego. I I I . B. Metoda badania kultur. U w a g a w y d a w с у. Odnośnie do tej części pozostawił Autor tylko trzy.uwagi. Postępując według schematu, jaki nakreślił dla bada­ nia wytworów i zespołów, uwagi te dotyczyłyby charakterystyki cech jednostki społecznej pod względem struktury, funkcji i ideologii. Zaczyna od funkcji i powiada: «Funkcja wolna, bo kierowana u c z u c i e m co do celowości — zmienna co do wydajności — zależna od poczucia o b owiązku. Ideologia — zmienna, zależna od r o z u m u, moralne lub niemoralne, p r a w o zachowane lub niezachowane. Struktura — zmienna, zależnie od w o l i , kierującej jednostką według «s u m i e n i a». W у t w o r u za ś: struktura jest stała, zmienia się przez zużycie, funkcja zmienna przez zużycie i sposób stosowa­ nia przez człowieka, ideologia zmienna przez zużycie, sposób stosowaw ania i zależnie od zmiany ideologii czło­ wieka. T �(58 PRZYPISY 1. T y l o r «On a Method of Investigating the Development of Institutions: applied to Laws of Marriage)). Journ. A n t h r o p . Inst. X V I I I , 1889. 2. Graebner Fr. «Methode der Ethnologies, Heidelberg 1911. 3. Van Bulek G. S. J. «Beitrage zur Methodik der Vólkerku.nde», W i e n 1931. 4. Schmidt W . SVD. « I l a n d b u c h der Methode der kulturhistorichen E t h n o l o g i e » , Munster 1937. 5. M i i h l m a n n W . «Methodik der V ó l k e r k u n d e » , Stuttgart 1938. f>. Pinard de la Boullaye I I . , S. J. «L'etude comparee des religions)), Paris 1924. 7. Radin «The Method and T h e o r y of Ethnology)), N . York and L o n ­ don 1933. 8. L o w i c R. I I . «The History of Ethnological Theory)), London 1937. 9. Bornemann SVD. «Die U r k u l t u r i n der kulturhistorischen Ethno­ logic)), Modling bei W i e n 1938. 10. Poniatowski St. « Z a d a n i e i przedmiot etnologii)), W a r s z a w a — L w ó w 1922 ( A r c h i w u m Nauk Antrop. I I . 2). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebd66ed25495976cb74a9069b76a909.pdf 1d022f565cb6ace316685b3b5e4b2386 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5121 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4751 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U, W- LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY POLONAISE D'ETHNOLOGIE W R O K U 189S REDAKTORZY: JÓZEF GAJEK I TADEUSZ SEWERYN OGÓLNEGO ZBIORU TOM X X X V I I ZA ROK 1946 WYDANY Z ZASIŁKU MIN. OŚWIATY K R A K Ó W 1947 NAKŁADEM POLSKIEGO TOW. LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE SKŁAD GŁÓWNY: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE LUBLIN, ALEJE RACŁAWICKIE 14 �DI l U К W. L. ANCZYC I SP. W K R A K O W I E 714 M-31871 i i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e2b51e120ba33bd2a97afa1c6fae33c.pdf 153aa759f8ab8f278e6356664ed47ff8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pre-teksty. Teksty nieopublikowane Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource antropologia wizualna praktyka fotograficzna fotografia antropologia fotografii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4750 Title A name given to the resource Praktyka różnorodnego fotografowania - tekst instruktażowy / SAID Description An account of the resource Teksty instruktażowe SAID PIA Creator An entity primarily responsible for making the resource Wicher, Adam Romanowski, Piotr Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Piotr Romanowski, Adam Wicher Praktyka różnorodnego fotografowania - tekst instruktażowy Do gorących zwolenników-propagatorów stosowania fotografii w naukach społecznych należeli ojcowie dzisiejszej antropologii kulturowej: Edward. B. Tylor, Kazimierz Moszyński, Bronisław Malinowski. Przekonywali oni, że fotografia ma moc „dowodzenia" prawdy, unaoczniania faktów zastanych w terenie. Nie musieli zresztą nakłaniać do używania tej techniki zbyt gorliwie, gdyż nowy wynalazek doskonale sprawdzał się w badaniach terenowych, a w konsekwencji aparat fotograficzny stał się niezbędnym wyposażeniem każdego etnografa. Badacze spierali się jedynie w jakim stopniu pozwolić tej technice ingerować w przyjętą przez nich metodę. Bez względu jednak na to, na ile robienie zdjęć wpisane jest w działanie terenowca - jeśli ten tylko akceptuje ich wykonywanie - stanie on w końcu przed dokonaniem czysto technicznych wyborów i zmagać się będzie z problemami natury mechanicznej. Wybory... Ilu badaczy, tyle założeń do ich badań. Wybór sprzętu fotograficznego powinien jak najlepiej odpowiadać zamiarom etnografa. Może on chcieć dokładnej dokumentacji budynków lub przedmiotów, bądź dążyć do możliwie najrzetelniejszego odzwierciedlenia rytuału. Czasem będzie chciał zachowywać się taktownie, minimalizując swoją ingerencję w obserwowany świat, innym razem może sobie pozwolić na zauważalne i czasochłonne ustawienia kadru. Wybór aparatu cyfrowego, typu lustrzanka jednoobiektywowa wydaje się być naturalnym wyborem. Rzeczywiście aparat tego typu jest najbardziej uniwersalny, gdyż można nim wykonać praktyczne każde zdjęcie, w dowolnych warunkach z najwyższą jakością. A jednak może on mieć swoje wady, takie jak: konieczność zasilania elektrycznego bateriami; zapis zdjęć w formie plików cyfrowych; narażenie na wilgoć, wstrząsy, bądź kradzież. Etnograf powinien zatem wziąć pod uwagę dostępność innego rodzaju aparatu, jak na przykład: 1. Prosty aparat kompaktowy (cyfrowy, bądź na kliszę) - który nie za bardzo rzuca się w oczy otoczenia, jest lekki, banalnie prosty i szybki w użyciu. Wadą może być niewystarczająca jakość zdjęcia, bądź niemożność manipulowania ekspozycją obrazu. 2. Aparat średnioformatowy (cyfrowy, bądź chemiczny) - zapewniający wielką rozdzielczość zdjęć, przydatny jest podczas wykonywania dokładnej dokumentacji. Minusem takiego wyposażenia jest wielkość i ciężar kamery, co może znacznie obniżyć „spontaniczność" fotografowania. 3. Aparat wielkoformatowy - przeważnie wyposażony jest w ruchomy miech i prowadnice pozwalające na korekcję perspektywy widzenia aparatu. Taki zabieg może być niezbędny podczas inwentaryzacji budynków, posągów tak, aby nie zniekształcić ich wizerunku. Oczywistą wadą aparatu jest wielkość i konieczność użycia stabilnego statywu. 4. Aparat do ładunków natychmiastowych typu polaroid - kamera ta nie rejestruje obrazu z dużą precyzją, ale pozwala na błyskawiczne uzyskanie zdjęcia na papierze. Taki zabieg może być pomocny, gdy analiza zdjęcia dokonywać ma się w niedługim czasie po dokonaniu zapisu, bądź gdy trzeba np. „wkupić się" w łaski tubylców dając im zdjęcia w darze. Badacz powinien zastanowić się czy potrzebuje aparatu ciężkiego czy lekkiego, widocznego czy takiego, którym można robić zdjęcia z ukrycia, zasilanego elektrycznie, czy też takiego, który nie wymaga baterii. Bez względu na to, jaki wybór ostatecznie zostanie wykonany niezbędna jest gruntowna znajomość charakterystyki i każdej funkcji kamery. Niezbędne jest poznanie tych funkcji do tego stopnia, by podczas pracy nie myśleć o sprawach technicznych związanych z ustawieniami mechanicznymi, lecz skupić się na temacie i kompozycji zdjęcia. �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Czas, przysłona i czułość filmu Aby otrzymać trwały obraz fotograficzny należy w urządzeniu nazywanym camera obscura (łac. ciemna komnata) naświetlić materiał bądź sensor światłoczuły i utrwalić powstały na nim obraz tego, co zostało sfotografowane. Każdy znany dziś aparat fotograficzny działa na tej zasadzie. Czułość podłoża, na które pada światło jest to jego tolerancja na siłę i natężenie światła, jaka potrzebna jest do naświetlenia obrazu utajonego, z którego uzyskać można zdjęcie. Obraz naświetla się poprzez wpuszczenie do camera obscura światła odbitego od fotografowanego obiektu w konkretnej jednostce czasu (czas naświetlania) z siłą regulowaną wielkością otworu, przez które wpada światło (przysłona). Współczesne aparaty fotograficzne posiadają zdolność pomiaru jasności otoczenia i możliwość automatycznego wyboru za użytkownika czasu naświetlania i doboru przysłony obiektywu. Jednak to fotograf powinien zadecydować jaki element fotografowanego obrazu życzy sobie mieć jaśniejszy, a który ciemniejszy. Jednakże wybór odpowiedniej wartości czasu naświetlania i przysłony niesie za sobą nie tylko konsekwencje dotyczące rozpiętości tonów jasnych i ciemnych w obrazie. Czas naświetlania decyduje o zapisaniu na zdjęciu ruchu. Na przykład uważa się, że do fotograficznego zamrożenia człowieka w biegu wystarczy otworzyć migawkę na 1/250 sekundy. Jeśli jednak zechcieć zapisać na zdjęciu ruch powinniśmy stosować czasy od 1/30 sekundy i dłuższe. Przysłona obiektywu prócz głównej swojej funkcji, którą jest dozowanie do camera obscura światła decyduje także o wyraźności sfotografowanych przedmiotów. Zauważono, że im mniejszy jest otwór, przez który do wnętrza aparatu wpada światło, tym obraz jest bardziej wyraźny. Na tej podstawie sformułowano zasadę: im większa przysłona, tym głębia ostrości jest większa; im mniejsza przysłona, tym głębia ostrości jest bardziej selektywna. Znając powyższe prawidła antropolog może zechcieć samemu skonstruować swoją kamerę fotograficzną. Aparaty są oczywiście powszechnie dostępne, więc taki krok wydać się może po prostu stratą czasu. A jednak może się zdarzyć, że tylko kamera skonstruowana przez, albo na życzenie badacza może zaspokoić jego wymagania. Praktyczna porada dla wymagających-początkujących, czyli „zasada szybkostrzelności" Reguła ta głosi, że aby w słoneczny dzień otrzymać poprawnie naświetlone zdjęcie na błonie/matrycy światłoczułej o czułości 100 ISO, z umiarkowanie zamrożonym ruchem należy ustawić w aparacie czas naświetlania na 1/60 sekundy, a przysłonę na wartość f/11. Przy czym fotografując obiekt w bliskiej odległości standardowy obiektyw winien być ustawiony na odległość 3 m, natomiast fotografując obiekty dalsze wartość odległości na obiektywie powinna wskazywać 8 m. Naturalnie, regułę tę można uznać za przestarzałą, gdyż wystarczy zaufać automatycznym funkcjom aparatu, by mieć pewność, że zdjęcie wyjdzie dobrze. A jednak stosowanie zasady szybkostrzelności, a także świadome odstępowanie od tej reguły jest świetnym ćwiczeniem i doskonałą metodą, aby dobrze poznać zasady rządzące mechaniką fotografii. Jak zacząć? Gdy fotograf konfrontuje się z badaną przez siebie rzeczywistość, często ma wrażenie dziejącego się chaosu. Zdarzenia nie następują po sobie, ale równolegle, przeplatając się wzajemnie. Trudno wtedy zdecydować co jest ważniejsze, co i jak obserwować przy pomocy �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego kamery fotograficznej. Otóż najlepiej zacząć od razu, nie zwlekać i nie zniechęcać się. Jeśli wokół dzieje się zbyt wiele spraw należy zdystansować się od wydarzeń i sfotografować całość - zrobić zdjęcie obejmujące możliwie wiele. Na takiej fotografii poszczególne elementy mogą być mniej czytelne, ale za to ukażą relację między sobą. Następnie warto zbliżać się do wybranej sytuacji, miejsca, obiektu. Fotografując dokonując nie tylko obserwacji lecz też interpretacji zastanych faktów. Nie należy jednak marginalizować sytuacji, które uzna się za mniej istotne. Warto wciąż zmieniać swoją perspektywę patrzenia - różnicować plany widzenia: oddalać się by sfotografować całość, zbliżać się możliwie blisko, by zaobserwować małe szczegóły i detale. Zaangażowanie Bez względu jednak na wyposażenie i dopracowaną metodę działania w terenie, badacz winien wykazać swoje zaangażowanie i zainteresowanie tematem. Bez ciągłej niepewności dotyczącej tego, czy obrana droga jest właściwa ławo jest popełnić błąd. Z drugiej strony podjąwszy decyzję o wyborze konkretnej metody fotografowania, etnograf powinien konsekwentnie realizować swoje zamierzenia, a wszelkie zmiany wprowadzać rozmyślnie, niepochopnie. Podobnie, jak warsztat pisarski antropologa rozwija się poprzez samodzielne pisanie i czytanie tekstów innych badaczy, tak rzemiosło fotograficzne kształci się w terenie, nieustannie pracując nad jego doskonaleniem, lecz też dzięki uczeniu się poprzez podpatrywanie warsztatu innych badaczy. Ważne jest by nie poddawać się wobec niepowodzeń i niezadowolenia z otrzymanych rezultatów. Nawet wytrawny fotograf musiał przejść etap Literatura: Hedgecoe J., Nowy podręcznik fotografii, Warszawa 2009. Płażewski J., Fotografowanie nie jest trudne, Warszawa 1968. Sztandara M., Fotografia etnograficzna i „etnograficzność" fotografii. Studium z historii myśli etnologicznej i fotografii II poł. XIX i I poł. XX wieku, Opole 2006. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b045a10723e7923d9f0d1af7d4b8e64c.pdf a49c0b7ee9632fbf97e0c01b78270696 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3632 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3409 Title A name given to the resource Przyczyneki do semiotyki śmieci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.33-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r I Przyczynek i do semiotyki śmieci Roch Sulima SYRENA - rodzimy samochód małolitrażowy ,,dla wszyst­ kich", produkowany seryjnie w FSO na Żeraniu od 1958 r. - znaczył u nas istotne „przesunięcie" cywilizacyjne w stosun­ ku do „cywilizacji drewna" i w mniejszym stopniu otwierał nową, w większym natomiast zamykał starą sekwencję kul­ turową. Syrena stała się swego rodzaju „próbnikiem", za pomocą którego dokonywało się empiryczne badanie moż­ liwych „sąsiedztw" rzeczy i wytworów „cywilizacji drewna" z produktem techniki kumulatywnej, zwielokrotnionej, wręcz organicznej - czyli samochodem. Syrena diagnozuje kulturę zastaną, jej właściwości diagnostyczne zwrócone są wstecz , i nie ma ona nic wspólnego z charakterystycznym dla kultury Zachodu „syndromem samochodowym" , nie daje o nim żadnego wyobrażenia. Samochód z Żerania syntetyzował • polskie sprawności i wizje nie tylko motoryzacyjne, kumulo­ wał znaczenia, tworzył legendę i stąd stawał się bardziej obiektem kulturowym niż - w rzeczy samej - samochodem. i Otwierał nowy kod kulturowy, uzewnętrzniał i „analizował" . kod stary. DWUSUW DWUKODOWY. Syrena wyczerpywała wszyi stkie możliwości „dopasowania" się do kodu zastanego, ale zarazem angażowała wszystkie możliwe potencje „niedopasowania się", bycia „nowym", otwierającym nową serię zdarzeń kulturowych. Nie mogła już wtopić się funkcjonalnie w cywili­ zację drewna, tak jak rower w latach trzydziestych czy motocykl w latach 40-tych i 50-tych. Była więc przedmiotem-znakiem w jakimś sensie dwukodowym, obiektem „przej­ ścia", szczególnie w warunkach wiejskich. Jako „pierwszy" samochód, syrena zrywała odwieczną i prawie ciągłość „wewnątrzsterownej" komunikacji, wyrażają­ cej się w strategii piechura, jeźdźca (koń, pojazd konny), rowerzysty, a nawet motocyklisty, kiedy to prawie wszystko zależało od własnej inicjatywy przemieszczania się i prawie wszystko można było zrealizować we własnym zakresie po­ wszechnie dostępnymi środkami. Dwukodowość syreny, jej „przejściowość", zaważy na całej cywilizacyjno-technicznej i kulturowej egzystencji produktu żerańskiego, dawała o sobie znać w momencie „narodzin", daje o sobie znać w momencie „umierania". Do syreny pasują jeszcze zupełnie dobrze te naturalistyczne, a nawet eschatolo­ giczne metafory. Nie pasują one do warszawy (mało sym­ patycznej przybłędy ze Wschodu), nie pasują do obojętnego semantycznie „dużego fiata", a nawet do sympatycznego „malucha" - fiata 126p. Rzeczy, jak to pokazywał T . Veblen, są znakami statusów społecznych , nawet składnikami charakterystyk psychologi­ cznych. Syrena szczególnie dogłębnie diagnozuje środowisko wiejskie. W pejzażu polskiej prowincji koń jako środek transportowy nie był statusowo nacechowany, ale np. w latach 30-tych nacechowany był rower, był on stałym atrybutem mobilności społecznej działaczy „Wici"; samochód w tych samych latach był przedmiotem-znakiem elity finansowej, towarzyskiej i artystycznej (słynne jazdy Iwaszkiewicza do Sandomierza); motocykl w latach pięćdziesiątych „przesunął" się w hierarchii wykładników prestiżu i stał się przedmiotem raczej funkcyjnym, był atrybutem działaczy ZMP, a w latach 60-tych znakiem awansu „wewnątrz wsi", co doskonale oddają pamiętniki młodzieży wiejskiej. Syrena znaczyła ten 1 1 1 2 awans w końcu lat 60-tych i latach 70-tych, była znakiem spełnionego awansu społecznego (ze wsi do miasta), znaczyła „zdobywcę". Syrena w latach 60-tych i 70-tych, a fiat 126p w latach 80-tych to rydwan dla tryumfalnych (niedzielnych, odświętnych, wakacyjnych) „powrotów" w bramy wiejskich zagród, bramy już ażurowe, mogące spełniać rolę ekspozycji zasobności. Proksemika wiejskiego podwórka, szczególnie w obejściach z lat 60-tych i 70-tych, uwzględniała już miejsce na samochód. Wóz konny przesuwał się do przestrzeni peryferyjnej, samochód zaś znajdował lokalizację na podwór­ ku, „przy bramie", w sadzie, a w nowoczesnych obejściach - w pobliżu kwietników, trawników, ogródków kwiatowych. Samochód z Żerania był więc pojazdem dwukodowym, media­ lnym (miasto - wieś, przedmieście, robotnicze dzielnice wiel­ kich miast). Dziś jest znakiem kultury „przedmieścia" i zani­ kającym przyczółkiem wsi w mieście. SAMOCHÓD STACJONARNY. Syrena, paradoksalnie, jest samochodem, posiadanie którego charakteryzuje raczej bycie „w czasie", a nie w przestrzeni. Charakterystyki syreny nie odwołują się do takich swoistych dla motoryzacji paramet­ rów, jak szybkość maksymalna, przspieszenie, zużycie paliwa itp., ale do parametrów „trwania", warunków bycia obiektem (wieloletniość, miejsce i sposób parkowania), zasięgu użyt­ kowego, czyli statycznej, a nawet skonwencjonalizowanej przestrzeni. Przestrzeń ta ma promień największy - 500-600 km (wyjazd na wczasy) i promień mniejszy (30-40 km), charakteryzujący przestrzeń zrytualizowaną, w gruncie rzeczy czasoprzestrzeń: świąteczną, obrzędową, rodzinno-lokalną (cykl tygodniowy - uczestnictwo w nabożeństwach niedziel­ nych, cykl doroczny - święta, imieniny, odpusty, uroczystości rodzinne). Syrena nie była samochodem dojazdy w interesach, nawet na jarmark jechało się konno; później (lata 80-te) traktorem, który na polskiej wsi, w przedziwnej kombinacji z konnym wozem, staje się uniwersalnym pojazdem odświętno-użytkowym. Stacjonarny charakter syreny potwierdza również fakt, że wyjazdy zagraniczne syreną, podobnie zresztą i fiatem 126p, w przekonaniu samych wyjeżdżających, uchodziły za wielce ryzykowne, wręcz awanturnicze, a były to przecież łupieżcze najczęściej wyprawy przemytniczo-handlowe. Syrena okazała się nowym przedmiotem obrzędowym, adaptującym się do zastanego kodu kultury symbolicznej. „MOJE" i „NIEKONIECZNE". Syrena była obiektem kulturowym, który raczej „był" niż funkcjonował. Sposób bycia przedmiotów mówi o stylu życia ich użytkowników. Pierwsze samochody z Żerania były znakami „niekoniecznej" własności, znakami „posiadania" w dobie, kiedy dominowała w PRL-u bezwzględna idea własności państwowej, nawet odwieczne działy, czyli miedze nie były pewne. Posiadacz syreny mógł powiedzieć: „moje" choć publicznie widoczne: „moje" potocznie: „to je moje..." co bezwzględnie posiadam, ale nie jest mi „bezwzględnie" konieczne. Syrena tworzyła więc małe, prywatne mitologie: „bezpieczne, małe mity" stabiliza­ cji. Idea „niekoniecznej własności" rozbudowywała mit „trwa­ łości" mityzowala przedmiotowy status syreny. „Moje" - zna­ czyło: „zasze teraz dostępne" („wieczne teraz"): znaczyło także moje „teraz", które sięga tego, co „za mną" i tego, co „przede mną". Przy braku pełnej dostępności dóbr ich dys­ trybucja sterowana była poprzez talony. Syrena symbolizowa­ ła tym bardziej ideę „mojego", gdy stała np. przed moją kiedyś, a dziś społeczną kamienicą, młynem, tartakiem, pieka­ rnią. W tej zmienionej hierarchii tego co „moje", syrena, jak chyba żaden inny przedmiot, nie diagnozowała tak dogłębnie istoty nowych stosunków społeczno-rzeczowych. Moje „ja", uprzedmiotowione na skalę prawie powszechną, w posiadaniu samochodu nie miało alternatywnych obiektów takiej eks­ presji własności i mogło być przeniesione zaledwie na działkę 3 33 �pracowniczą, ale już nie na dom, gdyż prywatne domy w mieście nie były budowane przez posiadaczy syrenek. Hierarchia „moich" rzeczy sytuowała syrenę, w latach 50-tych i 60-tych, na samym szczycie dostępnych dóbr socjalis­ tycznych. Syrena należała już do innego szeregu dóbr niż np. wieczne pióro, zegarek czy rower. Paradoksalnie wygląda to uszeregowanie przedmiotów, ale stanowiły one w specyficzny sposób jeden z najbliższych kontekstów semantycznych dla żerańskiego automobilu. Pióro, zegarek, rower, to przedmioty pożądania z lat 30-tych i 40-tych, a w latach 50-tych stały się przedmiotami kulturowo nacechowanymi i w pewnym sensie zarezerwowanymi jako prezenty od władzy. Dawanie prezen­ tów przybrało później bardziej abstrakcyjną formę - talonów, na syreny także! Istotą talonów była stara funkcja daru, który musi być odwzajemniony, już nie w formie przedmiotowej, ale w postaci przywiązania, podległości. Prezent tego typu (talon) cechuje władzę plemienną, imperialną i totalitarną, ustala hierarchię lojalności. Syrena także uczestniczyła w takich hierarchizacjach lojalności, ale ostatecznie tej kwalifikacji się wyzbyła, kiedy na drogi wyjechał fiat 126p, przedmiot nowych teksonomii lojalności z pierwszej połowy lat 70-tych. SYRENA - METAFORA KULTUROWA. Syrena - jako przedmiot kulturowy pokazuje, ile można było zbudować na fenomenie „mojego" a wówczas „niekoniecznego". W potocz­ nej świadomości (por. serie żartów o małych samochodach) „syrenka" wchodziła nie tyle w szereg rzeczy rodziny, ale stawała się jakby „osobnikiem", podlegała personifikacjom i animizacjom. Była pielęgnowana (mycie, pastosowanie, otulanie), dekorowana (firanki, frędzle, puszyste pokrowce na siedzenia, sztuczne kwiaty przy desce rozdzielczej, tylna półka - przypominająca odświętnie ustrojony stolik z serwetami, poduszeczkami i częściej lalkami niż figurkami zwierząt). Treść i forma tych zwyczajów sytuowała się między zwyczaja­ mi związanymi z pielęgnacją dziecka, a dbałością o dom lub ogródek. Opowieści (narracje) parkingowe (domena męż­ czyzn) można uznać za analogiczne, w formie i emocjonalnym wyrazie, do opowieści przypiaskownicowych (domena ko­ biet). Samochód z Żerania stał się przedmiotem rytuałów i gier kulturowych, wyznaczył sferę „żarłocznej" mityzacji, wytwo­ rzył pola spektakularnych metaforyzacji, sprzyjał fetyszyzacjom. Syrena była przedmiotem potencjalnie „otwartym" na procesy symbolizacji, gdyż koncentrowała na sobie znaczenia nowości cywilizacyjnej; znaczyła bardziej w planie kultury symbolicznej niż kultury technicznej. Świadczą o tym przed­ miotowe metaforyzacje, które były tworzone z jej udziałem. Metaforyzacje i ekwiwalencje, którym podlegała syrena miały lokalne wersje i osobliwości. Np. w okolicach Staracho­ wic, na przełomie lat 70-tych i 80-tych syrena była m.in. „błękitną strzałą", gdyż w dobie ówczesnych niedoborów 4 5 34 rynkowych miejscowi lakiernicy samochodowi dysponował lakierem tylko o błękitnym odcieniu. Była to również „szcz4 rżąca zęby" królowa pobocza. Aluzja do otwartej pokryw silnika unieruchomionego na poboczu samochodu. Wreszcie była to „Matylda". Aluzja do pseudonimu artystycznej miejscowej prostytutki, która trzymała się najdłużej w facho „Agatę oddam za syrenę" - można przeczytać na przystanki tramwajowym na łódzkim Teofilowie. Dopisek: „Agata tt k...". t Inne przedmiotowe metaforyzacje: syrena, która imituj ceglany dom (karoseria pomalowana w czerwone „cegły" syrena - pomalowana w biało-czarne łaty (samochód-krowałi syrena - pokryta czarnym lakierem (limuzyna); syrena-ptj rsche („samodziałowa", chałupnicza konstrukcja nadwozc przypominającego porsche, na podwoziu syreny); a takj w relacjach pamiętnikarskich można znaleźć taki znacząa śródtytuł: „Syrenka ciągnie Mercedesa" (epizod z terenów I NRD). s W planie językowym metaforyzacje sprowadzają się m.iig do wyrażeń: „skarpeta" (wieloznaczna aluzja do kształty zapachu spalin, ale także skarpety jako dorobkiewiczowskiejn sposobu „składania" na samochód. Syrena pozostaje nie tylły jednym z najtrwalszych w Europie samochodów, ale takżej(j wartość równa się życiowym oszczędnościom (syrena - skai rodzinny). Syrena - „skorupa", czyli powłoka oddzielona Oz istoty; syrena - „królowa pobocza" aluzja do częstych defel tów w podróży; syrena - „sraj-tygiel" - aluzja nadto czytelna INSTALACJA ARTYSTYCZNA: „KAPSUŁA CZ/ SU". Najbardziej spektakularną metaforą jest dziś egzempkę z gdańską rejestracją: GTK 4237, który zdobią najróżniejsi graffiti, wśród których wyróżnia się zdecydowanie, umiesz czony na bocznej części karoserii, napis: „kapsuła czasi( 1991-2016. Egzemplarz ten ; znany również w innych mia = tach, komentowany przez warszawską wieść gminną, docjfi kał się różnych interpretacji. „Kapsuła czasu" może znaczę czas zakonserwowany, czas skumulowany, ale także „obielo pomnikowy", jakby zachowany dla przyszłych archeologów świadomie dziś ukryty, przechowany jako natrwalszy przan miot polskiej motoryzacji. b Inna od powyższej wykładnia pochodzi z kręgów warszawn kiej Akademii Sztuk Pięknych, na dziedzińcu której syi na-„kapsuła czasu" parkowała wiosną 1992 r. Z relaiw pracowników i studentów ASP wynika, że można tu móuji nawet o swoistym projekcie poznawczo-estetycznym (instalp cji artystycznej) pn. „kapsuła czasu". Uznano więc, że syret 1 jest zmaterializowaniem czegoś, co jest wśród rzeczy ta,, „trwałe", że może służyć do skalowania czasu, w któryilj trwają inne rzeczy. I tak, paradoksalnie, syrena miała bp nośnikiem czegoś, co nie tyle symbolizuje tradycję i 'p* wspornikiem społecznej pamięci, jak np. architektura, alejtp z założenia, a więc w ramach pewnej konwencji, uznane.n „stare" już w momencie pojawienia się. Syrena „kapsi czasu" nie ma przy tym prawie nic wspólnego z semantyL wyrażenia „stare samochody", wskazującą m.in. na pewid ekskluzywny styl bycia. st W ramach projektu „kapsuła czasu" syrena miała przez 5bn zmieniać swoje miejsce postoju w Polsce, innymi słowy miac; być wyłączana w różne konteksty, w różne pola rzeczywistość miała rosnąć w „starość", obrastać powłoką znaczeń w zakir ności od kontekstu. Miała syrena wzbogacać się o znaczeuje tym bardziej, im szybciej zmieniały się otaczające ją rzeczy.iw bardziej dynamiczne były konteksty, w które była włączani Syrenka stawała się skalą czasu stacjonarnego, zlokalizowanp< go; czasu rzeczy, a razem elementem strukturującym różw kolekcje rzeczy, elementem o dużym potencjale semantyc nym. o: Czas stacjonarny, kumulujący się i potencjalizujący w „kaw sule czasu" mógł być tylko pośrednio, za sprawą kontekstóni n n 6 7 H 8 �: ! ; i i ) i rzeczy i ich lokalnych „historii", rzutowany i przekładany na linearne uniwersum czasu historycznego (społecznego). Tylko w ten sposób mógł nabywać wykładników semantycznej ciągłości i przejrzystości, a zatem znaczyć w kulturze. Projekt pod nazwą „kapsuła czasu" sprowadzał się ostate­ cznie do ulicznej demonstracji konwencjonalnych ram znacze­ nia w kulturze, do wtórnej semantyzacji rzeczy, innymi słowy włączania ich w kulturowy dyskurs. Było to również strukturowanie naszej, porwanej i niekumulatywnej tradycji techniczno-motoryzacyjnej. SYRENA - MATKA „SYRENEK". Stacjonarność, trwa­ łość i rytualność syreny dopuszczały zachowanie kulturowej tożsamości obiektu, który zarazem był dwukodowy i „przejś­ ciowy". Istota bycia w czasie przypomina istotę matrylineażu. Syreny jeżdżące dziś po drogach są z gruntu matrylinearne, z tym że jest to matrylineaż odwrócony, zwężający się. Z setek, tysięcy różnych „syrenek" składa się jedna Wielka Syrena, Syrena Matka, która rodzi się z własnych dzieci. Syreny, które swojej sprawności nie zawdzięczają już dziś fabryce i „składają się" z innych, kodują w sobie pamięć poprzednich. Syrena to nie tylko „skorupa", ale i „pałuba". Syreny trwają, umierając wiele razy, tym bardziej, że pole manewru jest tu stosunkowo duże, gdyż syrena skoligacona jest z warszawą (60% wspól­ nych części). Każda syrena to potencjalny dawca detali, części zamiennych, obiekt ściśle zaprogramowanych dekonstrukcji. DESTRUKCJA - KONSERWOWANIE ZNACZEŃ. Spojrzenie na syrenę jest więc detalizujące, analityczno-destrukcyjne, a nie syntetyczno-funkcjonalne, przysługują­ ce cywilizacji nowoczesnych samochodów, o których pisał R. Barthes, iż są „dzisiaj dokładnym odpowiednikiem wielkich katedr gotyckich". Analizując w Mitologiach codziennych (1957) nowy model citroena DS 19 ( „ D " i „ S " - déesse = „bogini") stwierdzał: „Jest w »Bogini« zaczątek nowej fenomenologii dopasowania, jakbyśmy przechodzili od świata elementów spawanych do świata zbudowanego z elementów odpowiednio dostosowanych, tak iż trzymają się one razem tylko dzięki zaletom swej cudownej formy (...)" . W stacjonar­ nej syrenie czas najszybciej dopada spawów (w przednich błotnikach są spawy zamiast głębokich tłoczeń). Dzięki regularnościom pasm rdzy widać doskonale jak przedmiot jest „zrobiony", zespawany, skręcony połączeniami gwintowymi; widać, jaka potencja detali kryje się w tej prostej konstrukcji; jak zachęca do destrukcji, do prac ręcznych, do ekspresji tych prac. Pierwsze porzucone syreny (apogeum zjawiska - wiosna 1992) byty rozmontowywane na części, takich reanimacyjnych „przekładek" dokonywano na stojących obok siebie egzemp­ larzach. Te dekonstrukcje, które zazwyczaj musiały być po­ przedzone namysłem: „jak to jest zrobione", utwierdzały w nawykach, konserwowały zastane znaczenia, utrwalały pewne modele (zasady i reguły) dawność utrwalała się w teraź­ niejszości. NISZCZENIE „CUDOWNYCH RUPIECI" REWO­ LUCJA ZNACZEŃ. Z konserwującą znaczenia transmisją detali sąsiadują akty niszczenia syren. Obrzędowo-rytualny, stacjonarny, dwukodowy i „przejściowy" a przede wszystkim zmetaforyzowany charakter istnienia syren sprawia, że nisz­ czenie jest wejściem w sferę zgęszczonych znaczeń (nawet w kategoriach teorii informacji samochód jest spotęgowaną informacją, kumulatywną hybrydą informatyczną); niszczenie jest docieraniem do sfery mitu i ostatecznie - działaniem w micie. Syrena jest ponadto jedną z pierwszych, publicznie dostępnych, rzeczy do spektakularnego zepsucia. Być może podobne znaczenie ma np. rujnowanie, przeznaczonych do wyburzenia domów. Niszczenie syren (uderza niesamowitość tej formuły!) jest ostatecznie naruszeniem młodego polskiego tabu samochodowego, tym bardziej silnego, że właśnie nowego. Pierwszą fazą niszczenia nie jest „unieruchomienie", gdyż jest ono właśnie 9 kwintesencją stacjonarności - tzw. postawienie samochodu „na kołki" (najczęściej cegły). „Moje" wtedy najbardziej jest, np. zimuje, odnawia się itp. jest „rozbieraniem do snu" (Grochowiak) albo „studium przedmiotu" (Herbert). Intere­ sująca byłaby „reistyczna" paralela między światem „syre­ nek", a światem poezji tego czasu (np. Białoszewski). Fenomen niszczenia nie objawia się zatem w zdjęciu kół, ale raczej w pozostawieniu otwartych drzwi lub ich braku; wybitej szybie; otwartych klapach bagażnika lub silnika; bardziej w wybiciu lub zdemontowaniu reflektorów niż wymontowa­ niu silnika. Sfera praktyczno-użytkowa jest w fenomenie niszczenia mniej istotna niż mityczno-sakralna. Prawdziwe niszczenie jest destrukcją fetysza, detronizacją bóstwa, a nie np. zadawaniem „gwałtu", naruszaniem integ­ ralności. Dlatego więc niszczą syreny nie ich byli użytkownicy, ale ich wnuki. Znane są jednak, i one są tutaj najważniejsze, rytualne akty niszczenia, zbiorowe, gromadne, z użyciem środków halucynogennych i wrzaskiem rytualnym. Dzieje się to najczęściej w czasie waloryzowanym potocznie jako „pus­ ty": wakacyjnym, wczasowym, rekreacyjnym, ale też niedziel­ nym i świątecznym. Niszczenie może być wówczas ekwiwalen­ tne znaczeniowo turnusowemu czy daczowiskowemu „ognis­ ku", „zapoznaniu" lub „pożegnaniu". W polskich miastach lat 70-tych analogiczną funkcję miało m.in. podpalanie osied­ lowych śmietników, wyrzuconych po Nowym Roku choinek (i nie tylko choinek!). O „trzeciej wiośnie płonących syren" mówią dziś mieszkańcy warszawskiego Ursynowa. Wiosna '91 zaznaczyła się serią pożarów syrenek m.in. przy ul. Warchałowskiego na Ursynowie. Niszczenie syren jest dziś w ja­ kimś sensie paralelne rozlicznym ekspresjom młodzieżowych subkultur, jak też wrzawie wywoływanej dzięki użyciu - po­ wszechnie teraz dostępnych - środków pirotechnicznych. 10 Przeistoczenie polityczne z przełomu lat 80-tych i 90-tych wyczerpało siłę swoich ulicznych ekspresji, słabnie wrzawa politycznych rytuałów, odnawia się czas ceremoniałów. Przy­ szła zatem pora na wrzawę dalece bardziej prywatną, staje się nią niszczenie automobilowych „bożków". Umieranie syren to dziś najbardziej chyba spektakularny akt rozstawania się z rzeczami, które personifikowaliśmy, obdarzaliśmy „duszą", a które miały do niedawna w kulturze status „cudownych rupieci". Syreny umierają w swych macie­ rzystych przestarzeniach, chciałoby się powiedzieć: - „na rodzinnych polach", pod domami tych, którym służyły, a nie na cmentarzyskach-wrakowiskach. Szczególnie dobrze to wi­ dać na wsi, gdzie między drzewami sadu, w których mieszkają duchy przodków, stoją majestatyczne pojazdy-trumny. Etno­ grafia wrakowiska jest u nas prawie jeszcze niemożliwa. Znam wrakowiska, które są tylko konstrukcjami wyobraźni, czymś zgoła metafizycznym, literacką kreacją. Przypominają wów­ czas coś, co umożliwia raczej „rośniecie" wraków, przypomi­ nają bardziej ich „hodowlę" niż wyspecjalizowaną instytucję 11 35 �S E M I O Z A Ś M I E C I . W cywilizacji drewna nie było śmie' c i , podlegały one - m ó w i ą c najogólniej - mineralizacji albcj w t ó r n e m u użyciu. Dziś, kiedy na cywilizacji technologiczna n a d b u d o w a ł a się cywilizacja informatyczna i ona stała si| drugą n a t u r ą człowieka, musiały pojawić się „odpadki" śmieci, także śmieci informatyczne) a te z kolei musiały stać sip obiektami kulturowej semiozy. Nie wszystkie śmieci dadzą sii; użyć „ w t ó r n i e " nawet w skali wiejskiego obejścia, a tjfl bardziej w skali domowego gospodarstwa w mieście, gdzt) spontaniczne, niespecjalistyczne wykorzystanie rzeczy zbęcf nych zawęża się gwałtownie. Nie wszystkie tym bardziej dads, się zmineralizować. Powstaje przeklęta n a d w y ż k a cudownych rupieci, k t ó r ą tworzy nasz stary telewizor (zazwyczaj starycfi telewizorów jest kilka), nasz stary sprawny jeszcze magnetofoi (naszych m a g n e t o f o n ó w jest też kilka); nasze stare radia pralki, l o d ó w k i , w k r ó t c e też komputery, ale stosunkowi, jednak rzadko - samochody. Wszystko to zaczyna z nami „ s ą s i a d o w a ć " , tworzyć skupiska rzeczy, które oswoiliśmj które stały się cząstką naszych biografii, historii rodzinnyci Za sprawą kulturowej semiozy rupieci (rupiecie to jeszcze ni śmiecie!) powstały liczne działy m u z e ó w (do muzeum trafik „ k a p s u ł a czasu") oraz wyspecjalizowane obszary wtórnt wymiany „nieużytecznego" na tak abstrakcyjne wartoś, wymienne, jak pieniądz. 1 7 k o m u n a l n ą . Wraki s a m o c h o d ó w istnieją jednak realnie, nieli­ czne ( „ z a l ą ż k o w e " ) wrakowiska t a k ż e . ' Syreny rzadko od­ prowadzane są na wrakowiska; porzucone „ c u d o w n e rupie| cie" tworzą nieprzewidziane kompozycje, stają się parkingowo-ulicznymi hybrydami, funkcjonalizują się wtórnie. „ O swojone" wraki syren są na tę skalę czymś zupełnie n o w y m . Do tej pory wraki mogły być tylko skutkiem działań wojen­ nych czy k a t a k l i z m ó w . Projekt pn. „ k a p s u ł a czasu" był o d m i a n ą wtórnej semantyzacji syreny, włączeniem jej ponownie do kulturowego dyskursu, a tym samym był konserwowaniem znaczeń. Miał ten sam sens. co destrukcja, rozumiana tu jako, nie zawsze zgodne z technologicznym p o r z ą d k i e m fabrycznego m o n t a ż u , rozmontowywanie „ n a części"; w t ó r n e użycie elementów - tzw. „ p r z e k ł a d k i " . Ostatecznie Syrena M a t k a Syrenek jest także „ k a p s u ł ą czasu". Inny sens ma rytualne niszczenie syren, a przede wszystkim ich palenie. Płonące syrenki to w pewnym sensie podniosły akt ocalenia idola przed zbeszczeszczeniem i wyrzuceniem go na śmietnik. To dramatyczny gest obrony przed wyłaniającą się u nas n o w o ż y t n ą cywilizacją śmieci, dla której „dzieje" syreny są znakomitym p r ó b n i k i e m , stosunkowo nieźle diagnozują­ cym jej fazę inicjalną. Pożary są też synonimem Wielkiego S p r z ą t a n i a . Ogień jako rodzaj materii i n f o r m i s wyznacza sferę liminalną, p r o g o w ą ; rozgranicza z a r ó w n o duże, jak i małe sekwencje kulturowe; jest znakiem „ p r z e m i a n y " , przejścia od jednego typu rzeczywi­ stości do drugiego. M o ż n a mówić nawet o sztuce ognia j a k o odmianie praktyki artystycznej, charakteryzującej się swoistą estetyką. Dobry przykład znaleźć m o ż n a m.in. w opowiadaniu Anatola Ulmana pt. Piękne pożary . P o ż a r to fenomenalny akt zaistnienia piękna, najbardziej bezinteresowna w a r t o ś ć estetyczna. W tekście Ulmana mowa jest o wystawianiu przez pisarza na sprzedaż, nie zwerbalizowanych wizji „pięknych p o ż a r ó w " , k t ó r e pisarz oferuje na targowisku obok sprzedaw­ cy starych rupieci, sprzedawcy mającego na zbyciu „teorię ontologiczną w y s n u t ą z ordynarnej fizjologii". Bazar, targowisko, na k t ó r y m wystawiało się stare rupiecie i w ten s p o s ó b jakby sprzątało własne domostwo czy obejście, staje się dziś m e t a f o r ą „ w s p ó l n o t y " , jakby n o w ą zasadą istnienia świata, pojawiającą się zamiast, nie tak dawnej jeszcze - zasady ideologicznej. „Piękne p o ż a r y " wystawiane na sprzedaż są najwymowniejszym znakiem alienacji i deprecjacji sztuki. Odzyskują jednak swój sens w ramach idei Wielkiego Sprzątania, k t ó r a rozciąga się dzisiaj także na społeczne praktyki „ n a w r ó c e ń " , błuźnierstwa, herezji czy łustracji, a więc na wszelkie zachowania transgresywne. Wielkie Sprzą­ tanie jest projektem „ n o w e j " przestrzeni, prefiguracją „ n o ­ w y c h " zdarzeń, a zatem i „ n o w e g o " czasu. 2 13 14 15 16 36 „Wieś s ł o m i a n a " - jak pisał Tadeusz Nowak nie znał rzeczy zbędnych. Ilość słów była względnie r ó w n o w a ż n a iloś rzeczy. Nie było więcej rzeczowników niż rzeczy, nie było wie^ nadwyżki rzeczy ani rzeczy, z którymi nie umiano by sobi, radzić. Ta idealizująca, czy wręcz utopijna retrospektyw,; pomaga wyznaczyć miejsce, w k t ó r y m jesteśmy. Jeszcze dat dajemy sobie radę z cywilizacją szamb; jeszcze jest do opanc wania, w naszej polskiej skali, rozrastająca się cywilizacji starych opon, starych swetrów, starych rajstop; to wszystkL jeszcze ulega spontanicznemu i niewyspecjalizowanemu prze tworzeniu i wchłonięciu albo w t ó r n e m u użyciu. N p . z butelel! m o ż n a postawić sobie domek na działce (przykład z n a ł z Warszawy). Jakkolwiek w Makowie Mazowieckim m o ż n a zobaczył przykryty dachem syreny stos drewna na opał, to jednaj| generałnie inaczej ma się rzecz z wrakami porzuconycl a raczej pozostawionych sobie, s a m o c h o d ó w . Te właśni 1 w procesach semiozy kultury polskiej reprezentuje i syn! bolizuje - syrena. ' Syrena poprzez całkowicie spełnioną swoją „historię gutui ] k o w ą " (jej „ p o c z ę c i e " i „ k r e s " mieszczą się w gruncie rzeer w pamięci jednego pokolenia), przez tak wyraźne odgraniczt nie od historii innych rzeczy, z trudem odsyła do jakict \ historii paralelnych, zamazujących czy też neutralizującyd ^ oryginalność kulturowej sekwencji pod nazwą: samochó j „Syrena". ( W ten s p o s ó b , stosunkowo wyraziście, historia syren) i zapisana w tysiącach ekspozycji parkingowo-chodnikowyc j oznacza p r a k t y c z n ą ideologię śmietnika. Opozycja piej, ne-brzydkie nie posiada dziś prostej ekwiwalencji w opozyc' piękne-śmietnikowe. Zakresy znaczeń brzydoty i śmietnik i wości są rozsunięte. Kontekstem „praktycznej ideologii śmii c i " stanowić m o ż e stara ideologia estetyczna (np. estetyk brzydoty o proweniencji jeszcze natu'ralistycznej, w tym n| turpizm w poezji Grochowiaka, wiersze M i r o n a Białoszewk kiego, Psalm śmietnikowy Tadeusza Nowaka, malarstw, Dudy-Gracza). Kontekst ten może stanowić również iniil ideologia praktyczna, czyli ekologizm, aspirujący niekied 1 w skali globalnej do zastąpienia dawniejszych historiozofii. Syreny, k t ó r e nie poddane zostały próbie rytuałów ognij p r z e c h o d z ą oto z kręgu cudownych rupieci do sfery śmieć, sfery abstrakcyjnej, śmietnikowej, ale jakby „niegnilnej' s Rzeczy śmietnikowe przestały mieć „ d u s z ę " (miały ją jeszcz rupiecie). Zastąpiły j ą znaki, emblematy, etykiety, metki cz I też fotografie rzeczy. Znaki zastępują rzeczy, a tych jest jakb ( 1 1 �więcej niż trzeba! Cywilizacja i kultura oszukuje n a t u r ę , podmieniają. W kulturze współczesnej semiotyka śmietników stanie się być może nie mniej ważna niż - w potocznym odbiorze semiotyka dzieł sztuki. Pozostawione sobie syreny tworzą kompozycje parkingowo-chodnikowe i zapewne nie szybko wymazane z o s t a n ą z naszego otoczenia wizualnego. Wciąż jeszcze znaczą jakieś porzucone historie, a niekiedy wyrzucony na śmietnik życio­ rys. „Umierające" syreny symbolizują również istotne dekom! pozycje i przesunięcia społeczne. Zaczyna wyłaniać się na szerszą skalę socjologiczny problem społeczności ludzi wy­ zbytych „własnych śmieci". Stają coraz wyraźniej zagadnienia „społeczności wysypisk", „społeczności ś m i e t n i k ó w " , społe­ czności coraz bardziej autonomizujących się, subkulturowych , zyskujących określone właściwości strukturalne, wy­ kształcających nawet swoiste osobowości statusowe. 18 Wraz z nimi odchodzi określona formacja ludzi (formacja PRZ 0 określonych parametrach socjologicznych; ludzi, którzy albo spadają „w dół", gdy syrena okazała się ich pierwszym 1 ostatnim samochodem, a dziś nie stać ich już na inne biografie zawodowe i społeczne, albo wspinają się „w górę", przesiada­ jąc się do innych samochodów. Narzuca się tu pewna analogia. Tak jak syrena otworzyła nową sekwencję kulturową, kulturo­ wą bardziej niż motoryzacyjną, tak po latach sekwencję paralelną, nową, ale już ściśle motoryzacyjną, otworzył nie tzw. „duży fiat" (F125p), nie „maluch" (F126p), nie „Polo­ nez" (ten bez pseudonimu!), ale samochód toyota - flagowy pojazd polskiego folk-biznesu lat osiemdziesiątych . Odchodzenie syren zamyka heroiczny epizod polskiej soc­ jalistycznej motoryzacji. Pałuby czy „skorupy" porzuconych syren sąsiadują na ulicach i chodnikach z porzuconymi puszkami po coca-coli. Czas odchodzenia syren czas rozlicz­ nych spektakli śmietnikowych, zbiegł się z czasem nadejścia króliczków „Playboya". luty 1993 19 PISY 1 M. Roche, Samochód (w:) Psychologia życia codziennego. Pod rejestracyjne czeka tam rok na beztroskiego właściciela. Jeżeli nie ma red. M. Reuchlina, Warszawa 1983. Por. także: E.T. Hall, Ukryty tablicy rejestracyjnej stoi dwa lata. Po tym terminie przechodzi na wymiar (rozdz. Miasta i kultura), Warszawa 1976 własność skarbu państwa. Tak długie przechowanie wraków jest T. Vehlen, Teoria klasy próżniaczej, Warszawa 1971 bardzo kosztowne. Jeśli samochodu nie odbierze właściciel, za Życie bez fikcji. Dzienniki. Wybór, wstęp i oprać. S. Adamczyk, transport i „opiekę" nad wrakiem płaci urząd miasta. Rok postoju na wrakowisku kosztuje 1,5 min zł." „Gazeta Stołeczna", s. 2 Warszawa 1976, s. 50, 113, 227 Upowszechnia się wtórne użycie wraków syrenek. Przykładem Znamienna jest funkcja tych przedmiotów w stereotypowych może być młodzieżowy klub Fugazi w Warszawie (1992). Wrak wyobrażeniach żołnierzy Armii Radzieckiej w okresie wojny, a póź­ syreny odpowiednio przystosowany był swego rodzaju dekoracją niej „nowej" władzy w Polsce, co doskonale oddają ulotki „pod­ frontonu tego klubu. Także w klubie Stodoła obok barku i w patio ziemia" lat 40-tych i 50-tych, zawierające satyryczne rysunki i wier­ umieszczone były, pomalowane na żółto i czerwono, wraki syren. sze na ten temat. Np. „Przyjaciele Kacapy! Zabraliście nam Radia, Pełniły m.in. te funkcje, które przed eleganckimi sklepami spełniają Zegarki i Rowery. I nie poszliście z Polski do jasnej cholery (...)" donice z ozdobnymi drzewkami. Ten swego rodzaju paradoks 126 x I26p. Oprać. K. Strzelecki, Warszawa 1978 * W relacji „Nowego Dziennika" możemy przeczytać: „Kapsuła estetyczny służy kontestowaniu „nowych" wzorów dekoracji wnętrz i frontonów domów, ale też może być natarczywym powtórzeniem czasu" to nic innego jak stary polski samochód marki syrena, pytania: „co zrobicie z moim trupem"? Co zrobicie z Waszą osobliwie pomalowany i popisany, a następnie przewieziony do Syrenką? Stanów Zjednoczonych. Autorem całego pomysłu był Dwyno Szot, Samochód syrena stał się nośnikiem wtórnych znaczeń, które Amerykanin polskiego pochodzenia mieszkający w Kalamazoo bądź ujawniały się przez włączenie syreny w kolekcje innych rzeczy w Sianie Michigan. Podczas wizyty w Polsce zainteresował się (projekt pn. „kapsuła czasu", kompozycje parkingowo-chodsamochodem syrena, który nabył i następnie pomalował na bia­ nikowe, elementy architektury klubowych frontonów i wnętrz), ło-czerwony kolor. Potem poprosił burmistrza Gdańska, aby pod­ bądź też przez włączenie w dyskurs językowy: narracje folklorystycz­ pisał się na karoserii, a w ślad za nim poszło wielu innych ludzi, ne, kawały i dowcipy, inkskrypcje na murach. składając swe autografy na „Syrence". Szot wyruszył w trudną O semantyce ognia w sztuce romantycznej pisze M . Porębski, podróż po Polsce i podczas tej właśnie wycieczki ochrzcił psujący się Semantyka sztuki romantycznej, (w:) Ikonografia romantyczna. średnio dwa razy dzienne samochód mianem „Kapsuły Czasu". Praca zbiorowa pod red. M . Poprzęckiej, Warszawa 1977 Pojazd został zabrany do Ameryki i umieszczony w muzeum A. Ulman, Piękne pożary, „Regiony" 1992, nr 3^4 samochodów (Gilmore Car Museum). „Nowy Dziennik" Polish Taką wykładnię ma przecież sprzątanie „przed zimą", sprątaAmerican Daily News, New York, 17 IX 1992, nr 5521, s. 4 nie wiosenne, ale także porządki sobotnie i wielkie porządki Por. Syrena numher one, „Gazeta Wyborcza", 26 X 1992. świąteczne. Do ukrytego sensu rytuałów Wielkiego Sprzątania W notatce czytamy min.: „W Warszawie i okolicach zarejest­ nawiązywały zachowania ludzi, które mogłem obserwować w sobotę rowanych jest 30 tys. 817 samochodów wyprodukowanych w latach 19 grudnia 1992 r. na ul. Międzynarodowej w Warszawie, kiedy to 1950 1970. (...) Dane mogą zawierać pewien margines błędu. Nie Tygodnik Mieszkańców Pragi Południe „Olszynka" i Miejskie wszystkie wprowadzone do ewidencji samochody muszą fizycznie Zakłady Oczyszczania urządziły całodzienną akcję pn. „Swój dom istnieć (...). Pierwsze miejsce na tej niecodziennej liście rankingowej sprzątamy - innym pomagamy". W rozplakatowanych ogłosze­ (22 42-letnich) samochodów zajmuje poczciwy wytwór FSO - syre­ niach można było przeczytać m.in.: „Zaczynamy w sobotę 19 na. Na naszych ulicach jeździ aż 5 tys. 172 syrenek. Na drugim grudnia, na ulicy Międzynarodowej. Od samego rana tego dnia miejscu znajdują się volkswageny (to niewątpliwie zasługa gar­ możemy wystawiać na chodnikach (możliwie najbliżej narożnych busów) - 4 tys. 38. Na trzecim zaś warszawy - 3 tys. 671" „Gazeta wyjazdów) wzdłuż całej ulicy Międzynarodowej wszystko, czego Stołeczna", s. 6 chcemy się z domu pozbyć: meble, pralki, lodówki, odkurzacze, Informacje zawdzięczam prof. Marianowi Nowińskiemu, Tere­ lampy, telewizory, sprzęt kuchenny, ubrania, zabawki itp. To, co sie Plata i Stanisławowi Bajowi z APS oraz Jackowi Krzysińskicmu nam zawadza i jest już niepotrzebne. Zapraszamy jednocześnie - studentowi Uniwersytetu Warszawskiego wszystkich chętnych do wybrania sobie rzeczy, które mogą się ' R. Barthes, Mit i znak. Eseje. Wybór i słowo wstępne J. przydać we własnym gospodarstwie domowym. (...) Rzeczy już Błońskiego, Warszawa 1970, s. 79' nikomu niepotrzebne będą uprzątane od godziny 18.00 przez Rytualnej przemianie czasu (noc sylwestrowa: granica „nowe­ Miejskie Zakłady Oczyszczania E5" go" i „starego" czasu) towarzyszą m.in. pożary (podpalenia) Np. polskie przysłowia nie znają pojęcia śmieci jako odpad­ domków na działkach pracowniczych. Wg informacji Bronisława ków, czegoś zbędnego. Śmiecie są synonimem własności, gos­ Snrowiaka tylko na działkach przy ul. Kinowej w noc sylwestrową podarzenia, obfitości dóbr. „Stare, własne śmiecie" to synonim 1991 1992 spłonęło 5 domków. tutejszości, domowości, znak zasiedzenia, wykładnik tożsamości. " M. Pilot, Bitnik Corgelewski, Warszawa 1989, s. 46^17 Śmiecie to coś, co „miecone" i „miecione", a więc pierwotnie: Pogotowie ze szczotką i dźwigiem, „Gazeta Wyborcza", 20 V I I mnogie, niepoliczalne, rozproszone, oznaczające bogactwo. 1992, fragment pod tytułem Cztery wraki dziennie, gdzie czytamy Por. Bal kloszardów. „Rzeczpospolita" 1993. nr 29(4 I I 1993) m.in.: „Obliczyliśmy, że w Warszawie jest około 6 tys. wraków Pośrednio potwierdzają to nawet lokalne dowcipy, jak choćby samochodów porzuconych na ulicach, chodnikach i parkingach (...) ten o biznesmenie z Bielin pod Kie Icami, którego syrena wzbudzła W ciągu jednego dnia na wrakowisko na ul. Grodziskiej trafiają ogromne zainteresowanie Włochów. - „TO YO TOM przyjechoł" przynajmniej cztery bezpańskie samochody. Jeśli pojazd ma numery - wyznał nie bez satysfakcji, podziewiającym pojazd Włochom. 2 1 4 1 3 5 1 4 1 5 1 6 1 1 10 1 7 12 1 8 1 9 Fot. Michał Luboradzki 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25eecc3d4e9f5609901c7cf7905024e8.pdf ed6eea71526ed9009060b6ee676379fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4362 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.259-261 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander Jackowski — TWENTY ANNIVERSARY OF „ P O L I S H F O L K A R T " FIFTH On the occasion of the t w e n t y f i f t h anniversary oí „Polish Folk A r t " , the editor-in-chief writes about the changes i n the problems dealt w i t h by the periodical and the scope of research subjects. These changes have taken place dn connection w i t h the process of the cry­ stallization of theoretical stands and the transformations taking place i n folk c u l t u r e and also the phenomena by which i t manifests itself. Discussing the principles on which earlier research was based, the author draws attention to the fact that i n the period w h e n students of the humanities were conducting an animated and creative discussion on methodology, the research into folk art was practically confined to the system of col­ lecting specimens, treating the various manifestations of this art as something separate f r o m folk a r t as a whole. As a result, w o r k s of a registrative character prevailed. I t is only i n recent years that w e have been getting more and more w o r k s of a general nature, giving a synthetic presentation of the subject based on the achievements of various branches of science, such as ethnography, sociology, the history of art, archaeology and psychology. For nearly ten years now, problems of the study of cultures have been discussed i n the columns of the periodical, p a r t i c u l a r l y i n studies of the modern manifestations of folk art, w h i c h cannot be studied away from the complex problems of its associa­ tions and the conditions i n w h i c h i t can come into being. The development of research, the deeper theoretical attitudes and the development of reality, have a l l meant that the very notion of folk art is different today, its scope having become much wider. Referring to the thesis of Professor P i w o c k i that: the „ m e a s u r e of folk art is its „differentness" i n relation to the officially accepted socio-cultural standard (...), the measure of folk art is different at different times, depending on histo­ rical conditions, as a result of w h i c h the subject of our interest is „not the folk as a metahistorical notion ... but various social groups i n different historical periods and i n various places", the author says that the task of the researcher is to compare the products of these groups w i t h the official standard. When approached this way, the scope of the notion „folk" becomes wider. I t is a w o r d w i t h many meanings. So when speaking of folk art one can understand i t both as what the r u r a l artist makes for the cities i n folk style and w h a t he makes for himself, both the old folk art and the trashy art sold at bazaars, made by chance producers i n cities and small towns. Even ama­ teur art, regardless of the m i l i e u of the producer, can be regarded as folk art, as can t h e w o r k s produced by professional, trained artists following folk traditions. So, on' the one hand we have the stereotype folk art, based on the characteristic features of the old r u r a l art, and on the other hand we are dealing w i t h various phenomena that today go to make up the modern notion of ,,folk art" as seen by Professor P i w o c k i . I n v i e w of the many meanings of the w o r d „folk", i t w o u l d seem indicated to use more adequate terms to describe the art produced by the various social groups. Roman Reinfuss — DRESSING UP I N F O L K SPECTACLES A N D M O D E R N C H A N G E S The author gives a detailed description of the co­ stumes in which the carol singing groups dress up at Christmas and the New Year. The magic function of the rite is now disappearing and going carol singing has turned into an amusement, a spectacle. A t the same time there are changes i n the cast of „ c u r r e n t l y played" characters. New ones are being included, such as the Veterinary Surgeon, the Doctor, the Gypsy and the Indian. The costumes at present i n use represent various stages of the development of the rite. This depends to a large extent on the degree of isolation of villages from mass communication media. I n villages that are more remote the costumes may be sheepskin coats t u r n ­ ed inside out w i t h fur showing and belted w i t h a piece of rope. The carol singers blacken their faces w i t h soot or use p r i m i t i v e masks. On the other hand, i n villages where there are frequent cinema shows, a good supply of newspapers and periodicals and television • sets, or i f the groups have participated i n competitions and reviews, the costumes are richer, often made by the village spe­ cialists. Instead of masks, w h i c h make i t difficult to hear the voices of the actors on the stage, make-up is applied. The decorativeness of the props also increases. A fundamental feature of the groups performing at pre­ sent, for instance, those giving the „ H e r o d y " spectacle, is the great variety of i n d i v i d u a l designs of costumes. The desire to attract attention, to be better than other groups, incline the groups to seek to gain the greatest effects. This trend, on the one hand stimulated by competitions for w i n t e r rites, is, on the other hand, checked by these very events, for the competition judges t r y to promote and support the developmental forms originating from native traditions. Jan D o r m á n — R E M A R K S A N D OBSERVATIONS CONCERNING T H E C U S T O M K N O W N AS „ H E R O D Y ' The author is director • of the Theatre of the Children of the Coal Basin at B ę d z i n and organizer of the Review ogFolk/rite Groups performing rites linked w i t h Christ­ mas and the N e w Year. The Review of Carol Singers' Groups was organized i n Będzin for the first time i n 1965. I n the present article, D o r m á n conveys his remarks and observations from watching the groups i n their „ n a t u r a l " environment and during performances i n the theatre. The r i t e shown on the stage is just a spectacle in w h i c h the audience does not take an active part. Nevertheless, the „ R e v i e w " is a w a y of acquainting people w i t h the traditions and customs and also a way of keeping these rites alive. The author deliberates on the symbolic meaning of various scenes and elements of the rite. He deals i n detail w i t h one of the m a i n scenes: the death of K i n g Herod, emphasizing the differences i n interpretation by various groups. There are various ways of showing that the k i n g does not die a natural death. When ho becomes weak, his power as ruler is taken away from h i m . Magdalena Kroh — CHANGES I N RITES I N T H E V I L L A G E OF C H Y Ż Ó W K I ANNUAL The subject of the study is the process of changes i n the annual rites of the village of C h y ż ó w k i (Limano­ w a district) f r o m the end of' the 19th century to the present day; i t concerns both folk rites and the manner of celebrating public holidays, church feasts and special occasions. The study has been w r i t t e n on the basis of field investigations. The described process oí changes i n folk rites is varied; i n the great majority of cases the old customs show a tendency towards dying out, but there are also some that are s t i l l observed just as they were of old and also some new ones w h i c h have appeared. The changes consist, above all, i n the different way of cele­ brating the rites, their functions and meaning i n the social life of the village, w h i c h brings consequent chan­ ges i n the external forms they take. For instance, there are changes i n the frequency of holding the rites and in the composition of those t a k i n g p a r t i n them, both as regards the age of those participating and their sex, social position, etc. The very k i n d of rite has also under­ gone changes (for instance, new types of carol-singing performances have been introduced), and the people for w h o m the rites are performed as spectacles are different too; costumes and accessories show changes and new elements appear, not only i n the rites that are kepi up, b u t also i n those showing a tendency to die out. Andrzej K r a s n o w o l s k i — A N T O N I TOBORO­ W I C Z — SCULPTOR OF W O L A L I B E R T O W S K A The author presents a young sculptor of r u r a l o r i ­ gin. He completed a secondary general education school, attending an art circle. He w o r k e d as a cultural and educational instructor and sold his sculptures to the Ce­ pelia Folk Industry Cooperative. Fascinated by folk art, he decided to become „a folk artist". 259 �РЕЗЮМЕ Александр Я ц к о в с к и — 25-ЛЕТИЕ СКОГО НАРОДНОГО И С К У С С Т В А " „ПОЛЬ­ По случаю 25-летия ж у р н а л а „Польское народ­ ное и с к у с с т в о " его г л а в н ы й р е д а к т о р п и ш е т о п е р е ­ менах, п р о и с х о д и в ш и х з а это в р е м я в п р о б л е м а т и к е ж у р н а л а и предмете исследований. Перемены эти б ы л и в ы з в а н ы процессом к р и с т а л л и з а ц и и т е о р е т и ­ ч е с к и х основ, п р е о б р а ж е н и я м и в области н а р о д н о й к у л ь т у р ы и в, с ф е р е в ы т е к а ю щ и х и з н е е я в л е н и й . О б с у ж д а я более р а н н и е п р е д п о с ы л к и и с с л е д о в а н и й , автор отмечает, что в то в р е м я , к о г д а в г у м а н и т а р ­ н ы х н а у к а х в е л и с ь о ж и в л е н н ы е , т в о р ч е с к и е методо­ л о г и ч е с к и е д и с к у с с и и , и с с л е д о в а н и я в области н а р о д ­ ного и с к у с с т в а с в о д и л и с ь т о л ь к о к с и с т е м а т и з а ц и и на базе собирательства, п р и ч е м р а с с м а т р и в а л и с ь от­ д е л ь н ы е я в л е н и я этого и с к у с с т в а в о т р ы в е от н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы в, целом. В р е з у л ь т а т е этого п р е о б л а ­ д а л и работы, т а к с к а з а т ь учетного х а р а к т е р а . Л и ш ь в последние годы все ч а щ е стали выходить обобща­ ю щ и е с и н т е т и ч е с к и е т р у д ы , о п и р а ю щ и е с я на д о с т и ­ ж е н и я в различных областях науки, к а к : этногра­ ф и я , социология, история, и с к у с с т в о в е д е н и е , а р х е о ­ логия, п с и х о л о г и я . У ж е около 10 л е т на с т р а н и ц а х журнала затрагивается культуроведческая проблема­ тика, особенно в т р у д а х , к а с а ю щ и х с я современных я в л е н и й , к о т о р ы х н е л ь з я р а с с м а т р и в а т ь в о т р ы в е от всей сложности их взаимосвязей и взаимозависи­ мости. Развитие исследований, углубление теоретичес­ к и х основ и п р е о б р а ж е н и я р е а л ь н о й с и т у а ц и и п р и ­ в е л и к тому, что в н а ш е время и з м е н и л о с ь само п о н я т и е народного искусства, ибо з н а ч и т е л ь н о р а с ­ ш и р и л с я его охват. И с х о д я и з т е з и с а п р о ф . П и в о ц кого, что „Мерой н а р о д н о с т и я в л я е т с я ее с в о е о б р а з ­ ное о т л и ч и е от о ф ф и ц и а л ь н о п р и н я т о г о о б щ е с т в е н ­ н о - к у л ь т у р н о г о с т а н д а р т а (...) и з м е н е н и я в о б ъ е м е этой „ н а родн ос т и " и с т о р и ч е с к и о б у с л о в л е н ы , в с в я з и с чем предметом н а ш и х и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я не народ, к а к м е т а и с т о р и ч е с к о е п о н я т и е (...), но р а з л и ч ­ ные общественные группы, р а з л и ч н ы е в зависимости от в р е м е н и и п р о с т р а н с т в а " , — а в т о р с т а т ь и у т в е р ж ­ дает, ч т о з а д а ч е й и с с л е д о в а т е л я я в л я е т с я с о п о с т а в л е ­ ние произведений упомянутых групп с о ф ф и ц и а л ь н ы м стандартом. Т а к и м образом п о н я т и е „ н а р о д а " т е п е р ь безусловно р а с ш и р я е т с я . В п р о ч е м , понятие это многозначно, поэтому г о в о р я о н а р о д н о м т в о р ­ честве, м ы имеем в в и д у р а в н о то, что д е р е в е н с к и й у м е л е ц в ы п о л н я е т в н а р о д н о м с т и л е д л я города, к а к и то, ч т о он т в о р и т д л я себя, р а в н о с т а р о е н а р о д н о е искусство, к а к и я р м а р о ч н ы е х а л т у р ы , п о с т а в л я е м ы е с л у ч а й н ы м и и з г о т о в и т е л я м и городов и м е с т е ч е к . К народному и с к у с с т в у п р и ч и с л я ю т д а ж е д е я т е л ь н о с т ь любителей, н е з а в и с и м о от и х с р е д ы , и часто т а к ж е искусство профессиональных художников-пластиков, придерживающихся народной традиции. И т а к , с одной с т о р о н ы в ы с т у п а е т стереотип н а ­ родного искусства, и с п о л ь з у ю щ и й с т и л е в ы е особен­ ности д а в н е г о д е р е в е н с к о г о т в о р ч е с т в а , а с д р у г о й стороны в ы с т у п а ю т р а з н о о б р а з н ы е я в л е н и я , с о с т а в ­ ляющие теперешнее современное понятие „народа" в понимании Пивоцкого. У ч и т ы в а я многозначность п о н я т и я „народ", б ы л о б ы ц е л е с о о б р а з н ы м п р и м е ­ нять более а д е к в а т н ы е о п р е д е л е н и я по о т н о ш е н и ю к творчеству к о н к р е т н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы . Р о м а н Р е й н ф у с с — РЯЖЕНИЕ В НАРОДНЫХ З Р Е Л И Щ А Х И ЕГО С О В Р Е М Е Н Н Ы Е П Р Е О Б Р А Ж Е ­ НИЯ Автор подробно о п и с ы в а е т к о с т ю м ы , в к о т о р ы х выступают о б р я д о в ы е г р у п п ы н а т е р р и т о р и и К р а ­ ковского воеводства во в р е м я Р о ж д е с т в а и Нового Года. В н а с т о я щ е е в р е м я о б р я д п о т е р я л у ж е свою магическую ф у н к ц и ю , а к о л я д о в а н и е п р и н я л о х а ­ рактер представления, зрелища. Одновременно меня­ ются д е й с т в у ю щ и е л и ц а з р е л и щ а . П о я в л я ю т с я н о в ы е персонажи, к а к наприм. Ветеринар, Врач, Цыган, Индиец. Т е п е р ь р я ж е н и е о т о б р а ж а е т р а з л и ч н ы е с т а ­ дии р а з в и т и я о б р я д а . Это в б о л ь ш о й м е р е з а в и с и т от того н а с к о л ь к о д а н н а я д е р е в н я и з о л и р о в а н а и л и ш е ­ 260 на средств массовой и н ф о р м а ц и и . В г л у х и х д е р е в н я х в к а ч е с т в е к о с т ю м а и с п о л ь з у ю т иногда т у л у п н а и з ­ нанку, стянутый перевяслом. В т а к и х случаях колядовщики измазывают лицо сажей или ж е надевают п р и м и т и в н ы е м а с к и . В т е х м е с т н о с т я х , где р е г у л я р н о работает кино, где доступны печать и телевидение, либо в т е х с л у ч а я х , к о г д а а н с а м б л и п р и н и м а л и у ч а ­ стие в к о н к у р с а х и п о к а з а х , н а р я д ы б ы в а ю т богаче и часто п о ш и т ы деревенскими специалистами. П о ­ с к о л ь к у м а с к и м е ш а ю т во в р е м я в ы с т у п л е н и й на с ц е н е с л ы ш а т ь голоса, к о л л е к т и в ы эти п р и б е г а ю т к г р и м и р о в к е . К р о м е того более д е к о р а т и в н ы м и ста­ н о в я т с я р е к в и з и т ы . Основной ч е р т о й в ы с т у п а ю щ и х в н а с т о я щ е е в р е м я групп, н а п р и м . И р о д о в , я в л я е т с я р а з н о о б р а з и е и и н д и в и д у а л и з а ц и я костюмов. С т р е м л е н и е о б р а т и т ь на себя в н и м а н и е , з а т м и т ь д р у г и е г р у п п ы в ы з ы в а е т своего р о д а погоню з а в н е ­ ш н и м и э ф ф е к т а м и . П р и ч и н о й этого я в л я е т с я ж е л а ­ ние о т л и ч и т с я н а к о н к у р с а х , п о с в я щ е н н ы х з и м н и м обрядам, но, н а д о с к а з а т ь , что к о н к у р с ы п ы т а ю т с я п р о т и в о д е й с т в о в а т ь этому с т р е м л е н и ю . Я н Д о р м а н — МОИ ЗАМЕЧАНИЯ И НАБЛЮДЕ­ Н И Я В С В Я З И СО С М О Т Р О М „ И Р О Д О В " А в т о р я в л я е т с я д и р е к т о р о м Детского т е а т р а в Б е н д з и н е и о р г а н и з а т о р о м смотров н а р о д н ы х обря­ довых коллективов, выступающих с показами р о ж ­ д е с т в е н с к и х и н о в о г о д н и х обрядов. П е р в ы й „Смотр к о л я д о в ы х к о л л е к т и в о в " в Бендзине состоялся впер­ в ы е в 1965 г. В п у б л и к у е м о м т е к с т е Д о р м а н д е л и т с я своими замечаниями в связи с наблюдениями над ансамбля­ ми в и х „ е с т е с т в е н о й " среде и во в р е м я в ы с т у п л е н и й в т е а т р е . Обряд, п о к а з а н н ы й на сцене, — это т о л ь к о зрелище, в котором зритель не принимает действен­ ного у ч а с т и я . Т е м н е менее „ С м о т р " я в л я е т с я спосо­ бом о з н а к о м л е н и я л ю д е й с т р а д и ц и о н н ы м и о б ы ч а я м и , а т а к ж е с т а в и т себе ц е л ь ю с о х р а н е н и я обрядов. Магдалена К р о х — ПРЕОБРАЖЕНИЯ ОБРЯДНОСТИ В ДЕРЕВНЕ Х И Ж У В К И ФОРМ Предметом обсуждений настоящей статьи я в л я ­ ется процесс и з м е н е н и я ф о р м о б р я д н о с т и в деревне Х и ж у в к и ( Л и м а н о в с к и й п о в я т ) , н а ч и н а я с конца X I X в. д о н а ш и х д н е й . Это к а с а е т с я р а в н о н а р о д н ы х обрядов, к а к и способа о т м е ч а н и я г о с у д а р с т в е н н ы х и р е л и г и о з н ы х п р а з д н и к о в , а т а к ж е р а з л и ч н ы х тор­ ж е с т в е н н ы х дат Статья написана на основании лич­ н ы х н а б л ю д е н и й и и с с л е д о в а н и й автора, п р о в е д е н ­ н ы х и м в у к а з а н н о й местности. П р е д с т а в л е н н ы й процесс п р е о б р а ж е н и й народ­ н ы х обрядов очень разнообразен, причем в большин­ стве случаев замечается тенденция отмирания о б ы ч а е в . О д н а к о н а р я д у с этим с у щ е с т в у ю т и такие о б р я д ы , к о т о р ы х стойко п р и д е р ж и в а ю т с я , п о я в л я ю т ­ ся т а к ж е и н о в ы е . П р е о б р а ж е н и я обрядности п р е ж д е всего з а к л ю ч а е т с я в и з м е н е н и и сути обряда, его ф у н к ц и и , его з н а ч е н и я в о б щ е с т в е н н о й ж и з н и д е ­ р е в н и , в р е з у л ь т а т е чего и з м е н я е т с я т а к ж е его в н е ш ­ н я я ф о р м а . М е н я е т с я п е р и о д и ч н о с т ь о т м е ч а н и я об­ рядов, состав обрядовой г р у п п ы р а в н о в смысле в о з р а с т а е е у ч а с т н и к о в , к а к и и х п о л а , обществен­ ного п о л о ж е н и я и т.д. П о д в е р г а е т с я и з м е н е н и я м сам р о д о б р я д а (так н а п р и м . в в о д и т с я н о в ы й в и д к о л я ­ довых представлений), появляются новые зрителя, к о с т ю м ы и и х п р и н а д л е ж н о с т и , п о я в л я ю т с я новые э л е м е н т ы н е т о л ь к о в с о х р а н я ю щ и х с я о б р я д а х , но и в тех, к о т о р ы е п о с т е п е н н о и с ч е з а ю т . А и д ж е й К р а с н о в о л ь с к и — АНТОНИ ТОБОРОВИЧ — СКУЛЬПТОР ИЗ ВОЛИ ЛИБЕРТОВСКОЙ Т о б о р о в и ч родом и з д е р е в н и . О к о н ч и л среднюю школу, усердно посещал любительскую изостудию. Работал инструктором культурно-просветительной р а б о т ы , п р о д а в а л свои ш д е л и я Ц е п е л и и . В л ю б л е н ­ н ы й в н а р о д н о е творчес^)йо^оЭ|Ьб орович р е ш и л стать ., н а р о д н ы м худсжнико!(Щ£ -£\ 1 ршвд �CZASOPISMA ZAKŁAD INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t l n i k , ponad 100 sto. dużego formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 sto. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 sto. druku, około 100 'ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sto. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w War­ s z a w i e 1972. N a k ł a d : 1800 + 185 egz. O b j ę t o ś ć : 10,40 a r k . w y d . : 8,50 a r k . d r u k . P a p i e r : i l u s t r . I I I k l . , 120 g r a m . , A l . K a r t o n : b i a ł y , Ш k l . , 220 g r a m . , B I . O d d a n o do s k ł a d a n i a 25.VIII.1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7.III.1972. W y d r u k o w a n o w m a r c u 1972. C e n a : 18,- z ł . Zakłady Graficzne „Tamka" — Z a k ł a d n r 2, W a r s z a w a , Z a m . 550. A-104. ul. Podchorążych 39. �POLSKA SZTUKA. - POLSKA. LUDOWA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d6c2ed5c8d02fb172162e76974a383a.pdf e0c4550bf5a3bdb61e617c94b83a6973 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3626 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3403 Title A name given to the resource O kolekcjonowaniu sztuki i kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O kolekcjonowaniu sztuki i kultury James Clifford W każdym Pierwszym Świecie jest Trzeci Świat, i vice versa. - Trinh T. Minh-Ha, Différence, Discourse 8 Rozdział ten jest złożony z czterech luźno ze sobą związa­ nych części, poświęconych losowi artefaktów plemiennych od momentu, gdy zostają one przeniesione do zachodnich muzeów, systemów wymiany, archiwów zorganizowanych według poszczególnych dyscyplin oraz dyskursywnych tra­ dycji. Część pierwsza proponuje krytyczne, historyczne spojrzenie na kolekcjonowanie, ze zwróceniem szczególnej uwagi na zjawiska subiektywne, taksonomiczne i polityczne. Szkicuje ona „system sztuka kultura", poprzez który przed­ mioty egzotyczne były kontekstualizowane i wartościowane na Zachodzie w ostatnim stuleciu. Ten ideologiczny i zin­ stytucjonalizowany system jest dalej analizowany w drugiej części, w której opis kulturowy ukazany jest jako forma kolekcjonowania. Część ta pokazuje jak „autentyzm" przy­ znawany tak grupom społecznym, jak i ich artystycznym wytworom bierze się z konkretnych założeń o czasowości, całościowości i ciągłości. Część trzecia poświęcona jest momentowi objawienia we współczesnym przyswajaniu niezachodnich dzieł „sztuki" i „kultury", który Claude Lé­ vi-Strauss uchwycił w kilku wspomnieniach z lat wojennych spędzonych w Nowym Jorku. Krytyczna lektura wyraźnie odkrywa założoną w tych wspomnieniach metahistoryczną narrację, będącą jednocześnie „próbą odkupienia". Ogólny system sztuka-kultura poparty taką narracją jest kwes­ tionowany w całym rozdziale, a w szczególny sposób w jego czwartej części, w której proponowane są alternatywne „plemienne" historie i konteksty. Kolekcjonując samych siebie Wchodząc Znajdziesz się w klimacie kastanietów z orzecha, Muzycznego bicza Z cieśniny Torres, z Mirzapuru tamburynu Zwanego dżumką, „używanego przez szczepy Aborygenów do przywabiania drobnej zwierzyny W ciemne noce", papierosów kulisa I maski Saaggi, Szamana, Jej powieki poruszane sznurkami fina, włosem wiedźmy lub „piórem sójki noszonym od uroku / w Buckingamshire." Muzeum etnograficzne Fentona to miejsce intymnych spotkań z niewytłumaczalnie fascynują­ cymi przedmiotami: osobistymi fetyszami. Tutaj kolek­ cjonowanie jest nieuchronnie związane z obsesją, ze wspo­ mnieniami. Odwiedzający znajdują zarysowany krajobraz dzieciństwa / Tu w chaotycznych stosach pamiątek... skład zapomnianego lub prawie niemożliwego." Ruszaj Jak historyk idei lub seksualny zbrodzień. Na tę pierwotną sztukę. Jak zakurzony semiolog, który uzbroił się by rozwikłać Siedem składników klątwy tej wiedźmy Lub składnię powyłamywanych zębów. Ruszaj W gromadzie chichotać nad osobliwościami Lecz nie wchodź do królestwa obietnic, które dałeś Sobie samemu, jak dziecko wchodzące do zakazanego Lasu samotnego czasu zabaw. Nie wkraczaj do tej zakazanej strefy „pełnej sideł prywat­ ności i fantazji / 1 niebezpiecznego trzeciego życzenia." Nie zbliżaj się do tych przedmiotów inaczej, niż iak do osobliwo­ ści wywołujących chichoty, sztuki budzącej podziw, lub dowodu służącego naukowemu poznaniu. Droga tabu. która postępuje Fenton, jest ścieżką nazbyt intymnych fantazji, przywołujących sny samotnego dziecka „które siłowało się z orłami o ich pióra", lub przerażającą wizję młodej dziew­ czyny, w której jej niespokojnego kochanka wyobraża pies gończy o „niesamowitych nadpsich oczach". Ta droga przez Muzeum Pitta Riversa kończy się jakby cząstką autobio­ grafii, wizją osobistego „zakazanego lasu" - egzotycznego, pożądanego, dzikiego i rządzonego (ojcowskim) prawem: Wiedział jakie tortury przygotowali tam Dla niego dzicy, kiedy spokojnie pchnął furtkę I wszedł do lasu obok tablicy: „ U W A G A PUAPKI NA L U D Z I I PUŁAPK1-SAMOSTRZAŁY ZASTAWIONE N A T Y C H WŁOŚCIACH." Jego ojciec chronił bowiem swój dobry majątek. Podróż Fentona do inności wiedzie przez zakazane ob­ szary „ja". Jego intymny sposób wikłania się w tę egzotyczną kolekcję prowadzi w sferę pragnień, odciętą i kontrolowaną. Prawo zdominowane jest przez własność. Klasyczna analiza zachodniego indywidualizmu posiada­ Wiersz Jamesa Fentona Muzeum Pitta Riversa, Oxford nia dokonana przez C. B. Macphersona (1962) śledzi (1984:81-84), z którego pochodzi strofa, na nowo odkrywa wyłanianie się w X V I I wieku ideału osoby jako posiadacza: etnograficzną kolekcję jako miejsce fascynacji. Dla zwiedza­ jednostki otoczonej zgromadzonymi dobrami. Ten sam ideał jącego poety nawet tabliczki z opisem eksponatów potęgują może być prawdziwy dla grup tworzących i przetwarzają­ zdumienie („...przywabiania drobnej zwierzyny / w ciemne cych swoje ja. Na przykład Richard Handler (1985) analizu­ noce") i strach. Fenton, dziecko w dorosłym, odkrywa jąc powstawanie kulturowej ojcowizny Quebecu, czerpie obszary niebezpieczeństw i pożądania, bo być dzieckiem na z Macphersona dla ukazania założeń i paradoksów związa­ tej ekspozycji (Przepraszam pana, gdzie jest ta uschnię­ nych z „posiadaniem kultury", z selekcjonowaniem i pielęg­ ta / Ręka?), to zlekceważyć wywieszone przy wejściu poważ­ nowaniem autentycznej zbiorowej własności. Analiza ta ne pouczenia o ewolucji ludzkości i różnorodności kultur. To sugeruje, że tożsamość, czy to kulturowa, czy indywidualna zamiast nich interesować się pazurem kondora, szczęką del- zakłada z góry konieczność kolekcjonowania, gromadzenia dóbr arbitralnie systematyzowanych według wartości i zna­ * Fragment X rozdziału książki Jamesa Clifford a The Predicament czenia. Takie systemy, zawsze silne i rządzone regułami, zmieniają się z biegiem historii. Nikt nie może się spod nich of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art �wyzwolić. W najlepszym razie można, jak sugeruje Fenton, naruszać je (kłusować w ich zakazanych strefach), lub sprawiać, że ich oczywisty porządek wydaje się dziwny. W nieco perwersyjnej analizie Hendlera system retrospek­ tywny - wybór dziesięciu rodzajów kulturowych własności przedstawiony przez Historie Monuments Commission (Ko­ misję Zabytków Historycznych) - przypomina taksonomię wartą Chińskiej encyklopedii Borgesa: „(1) pomniki, (2) kościoły i kaplice, (3) forty z czasów panowania francus­ kiego, (4) wiatraki, (5) krzyże przydrożne, (6) inskrypcje i tablice pamiątkowe, (7) zabytki kultowe, (8) stare domy i dwory, (9) stare meble, (10) 'les choses disparues'" (1985:199). Według Hendlera nie jest możliwe, aby kolekc­ jonowanie i zachowywanie autentycznej tożsamości odby­ wało się w naturalny i niewinny sposób. Powiązane jest ono z polityką nacjonalistyczną, restrykcyjnym prawem oraz wciąż dyskutowanym zapisem przeszłości i przyszłości. * * * Pewien rodzaj „gromadzenia" wokół jednostki i wokół grupy - nagromadzenie materialnego „świata", oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest „innym" - jest prawdopodobnie uniwersalny. Wszelkie takie kolekcje po­ ciągają za sobą hierarchizację wartości, wyłączenia, okreś­ lenie podlegających regułom terytoriów jednostki. Jednak wyobrażenie, że to zbieranie łączy się z gromadzeniem dóbr, idea, że tożsamość jest rodzajem bogactwa (pod postacią przedmiotów, wiedzy, wspomnień, doświadczeń), z pewnoś­ cią nie są uniwersalne. Indywidualistyczne gromadzenie przez melanezyjskich „wielkich ludzi" nie jest związane z chęcią posiadania w sensie, w jakim rozumiał je Macpherson, jako że w Melanezji celem tego gromadzenia nie jest przechowywanie przedmiotów jako prywatnej własności, lecz oddawanie ich, redystrybucja. Na Zachodzie jednak kolekcjonowanie od dawna służy rozwijaniu , j a " posiada­ cza, kultury i autentyzmu posiadania. Bardzo pouczające jest spojrzenie w tym świetle na dziecięce kolekcje: zbiór samochodzików u chłopców, lalki dziewczynek, „muzeum przyrody" z letnich wakacji (a w nim podpisane kamienie i muszelki, koliber w butelce), przecho­ wywana jak skarb miseczka wypełniona kolorowymi ostróżkami kredek. W tych małych rytuałach znajduje ujście obsesja, są one wprawką w przetwarzniu świata na swoją własność, w gromadzeniu wokół siebie przedmiotów ze smakiem i jak należy. Elementy wszystkich kolekcji są odbiciem szerszych reguł kultury - racjonalnej taksonomii, rodzaju i estetyki. Niepohamowana, czasem wręcz drapieżna potrzeba posiadania przetwarzana jest na podlegające regu­ łom znaczące pragnienia. Tak więc osoba, która musi posiadać, ale nie może mieć wszystkiego, uczy się wybierać, porządkować, hierarchizować - tworzyć „dobre" kolekcje. Bez względu na to, czy dziecko zbiera figurki dinozaurów czy lalki, wcześniej czy później będzie zachęcane do trzy­ mania swych dóbr na półce lub w specjalnym pudełku, lub też do urządzenia domku dla lalek. Prywatne skarby zostaną wystawione na widok publiczny. Jeśli pasją są egipskie figurki, od kolekcjonera oczekuje się oznakowania ich, informacji, z której dynastii pochodzą (nie wystarczy, że emanują siłę i tajemniczość), opowiadania o nich interesują­ cych historii, odróżniania kopii od oryginału. Dobry kolekc­ joner (w odróżnieniu od maniaka i skąpca) ma dobry gust i refleksyjną naturę. Gromadzenie rozwija się w sposób pedagogiczny i pouczający. Ceni się kolekcję jako taką jej taksonomiczną i estetyczną strukturę, jakiekolwiek zaś przy­ wiązanie do pojedynczych przedmiotów piętnuje się jako fetyszyzm. Rzeczwiście, wprowadzenie pojęcia „właściwe­ go" stosunku do przedmiotów (posiadanie rządzone reguła­ mi) implikuje, że stosunek ten może być „dziki" lub dewiacy­ jny (bałwochwalczy lub mieć charakter fiksacji erotycznej). 1 2 3 12 W interpretacji Susan Stewart „Granicę między kolekc­ jonowaniem a fetyszyzmem można wyczuć w napięciu istniejącym między klasyfikacją i wystawianiem na pokaz a gromadzeniem i sekretnością" (1984:163). Szeroko zakrojone studium Stewart O pragnieniu kreśli „strukturę pożądania", której zadanie, wciąż podejmowane i niemożliwe do zrealizowania, polega na pokonaniu przepa­ ści dzielącej język od doświadczenia, które ma on zapisać. Autorka zgłębia pewne powracające strategie stosowane przez ludzi Zachodu od X V I wieku. W tej analizie miniatura, czy to portret czy domek dla lalek, ucieleśnia burżuazyjne pragnienie wewnętrznego doświadczenia. Stewart bada rów­ nież strategię gigantyzmu (od Rabelaisa i Guliwera po nasypy ziemne i tablice ogłoszeniowe), pamiątki i kolekcje. Pokazuje, jak kolekcje, a w szczególności muzea, stwarzają złudzenie adekwatnego przedstawienia świata najpierw wy­ rywając przedmioty z ich szczególnego kontekstu (czy to kulturowego, historycznego czy intersubiektywnego) i kążac. im reprezentować abstrakcyjne całości; na przykład „maska plemienia Bambara" staje się etnograficznym metonimem kultury Bambara. Następnie, w celu przechowywania i wy­ stawiania danego przedmiotu, wypracowany zostaje sche­ mat klasyfikacji a tym samym rzeczywistość samej kolekcji, jej spójny porządek, niweczy historię tworzenia i prze­ znaczenia tego przedmiotu (s. 162-165). Przez analogię do marksowskiej fantastycznej obiektywizacji towarów Stewart dowodzi, że we współczesnym muzeum w kulturze zachodu „złudzenie istnienia stosunków między przedmiotami za­ stępuje stosunki społeczne" (s. 165). Kolekcjoner odkrywa przedmioty, przyswaja je sobie i ocala. Świat obiektywny jest dany, a nie wytworzony, stąd historyczne układy sił związane z nabywaniem pozostają nieznane. Nadawanie znaczenia w muzealnej klasyfikacji i ekspozycji jest mistyfikowane jako odpowiednie przedstawianie. Czas i porządek kolekcji zacie­ ra konkretny społeczny wysiłek jej tworzenia. Praca Susan Stewart, jak i , między innymi, opracowania Philipa Fishera (1975), Krzysztofa Pomiana (1978), Jamesa Bunna (1980), Daniela Deferta (1982), Johannesa Fabiana (1983) oraz Remy Saisselina (1984), jasno wskazują, że kolekcjonowanie i wystawianie to zjawisko decydujące dla tworzenia się Zachodniej tożsamości. Gromadzone artefak­ ty, bez względu na to, czy trafiają do gabloty osobliwości, prywatnego salonu, muzeum etnograficznego, folklorystycz­ nego czy sztuk pięknych - funkcjonują w ramach tworzącego się kapitalistycznego „systemu przedmiotów" (Baudrillard 1968). Ze względu na ten system tworzy się świat wartości i podtrzymuje znaczące uszeregowanie i krążenie artefaktów. Dla Baudrillarda zebrane przedmioty stanowią ustrukturyzowane otoczenie, którego tymczasowość zastępuje „realny czas" historycznego i produkcyjnego procesu: „Środowisko osobistych przedmiotów oraz ich posiadanie - czego kolek­ cje są krańcowym przejawem - stanowi jednocześnie nie­ zbędny i wyimaginowany wymiar naszego życia. Równie niezbędny jak sny" (1968:135). * * * Historia antropologii i sztuki nowoczesnej musi dostrzec w kolekcjonowaniu zarówno formę zachodniego subiek­ tywizmu, jak i zmieniający się zestaw skutecznych instytuc­ jonalnych praktyk. Historia kolekcjonowania (nie ograni­ czona tylko do muzeów) ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia, w jaki sposób grupy społeczne, które wymyśliły antropologię i współczesną sztukę, przyswoiły sobie eg­ zotyczne przedmioty, fakty i znaczenia. (Użyte w oryginale słowo appropriate - „przyswoić sobie", „uczynić swoim", jak i słowa „proper", „property", pochodzi od łacińskiego proprius.) Ważne jest, aby przeanalizować w jaki sposób rozróżnienia dokonane w określonych momentach tworzą ogólny system przedmiotów, w obrębie którego krążą i nabie- �rają sensu cenione artefakty. Nasuwają się tu daleko idące pytania. Według jakich kryteriów oceniane są autentyczne wy­ twory kultury lub sztuki? Jakie wartości służą różnicowaniu starych i nowych wytworów? Jakie kryteria moralne i polity­ czne leżą u podstaw „dobrego", odpowiedzialnego, sys­ tematycznego kolekcjonowania? Dlaczego, na przykład, masowe nabywanie przez Leo Frobeniusa przedmiotów afrykańskich na przełomie wieków dziś wydaje się być przesadą? (Zobacz również Cole 1985 oraz Pye 1987.) Jaka jest definicja pełnej" kolekcji? Gdzie leży równowaga między naukową analizą i wystawianiem na pokaz publiczny? (W Santa Fe doskonałą kolekcję amerykańskiej sztuki tubylczej przechowywuje się w School of American Research w pomie­ szczeniu zbudowanym, dosłownie, jako krypta i do którego dostęp jest ściśle ograniczony. Musee de THomme wystawia mniej niż dziesiątą część swoich zbiorów; reszta przetrzymy­ wana jest w stalowych szafach lub w stosach po kątach obszernej sutereny.) Dlaczego do niedawna zupełnie oczywi­ ste wydawało się, że niezachodnie przedmioty powinny być przechowywane w europejskich muzeach, nawet jeśli ozna­ cza to, że żadnego z cennych eksponatów nie można zobaczyć w kraju, z którego pochodzi? Jak, w różnych momentach historycznych i w określonych warunkach ryn­ kowych, odróżnia się „antyki", „osobliwości", „sztukę", „pamiątki", „pomniki" i „etnograficzne artefakty"? Dlacze­ go wiele muzeów antropologicznych zaczęło w ostatnich latach wystawiać niektóre ze swoich eksponatów jako „arcy­ dzieła"? Dlaczego sztuka przeznaczona dla turystów dopiero niedawno spotkała się z zainteresowaniem antropologów? (Zobacz Graburn 1976, Jules-Rosette 1984.) Na czym pole­ gało zmienne wzajemne odziaływanie pomiędzy kolekcjono­ waniem w dziedzinie historii naturalnej a wyborem ant­ ropologicznych artefaktów przeznaczonych do eksponowa­ nia i analizy? Takie pytania można by mnożyć. Krytyczna historia kolekcjonowania zajmuje się tym, jakie elementy świata materialnego zachowują, cenią i wymieniają między sobą poszczególne grupy i jednostki. Choć taką historię, co najmniej od początku ery wielkich odkryć, trzeba dopiero napisać, Baudillard proponuje wstępny schemat uszeregowania przedmiotów na współczesnym kapitalistycz­ nym Zachodzie. Jako aksjomat przyjmuje funkcjonowanie wszystkich kategorii znaczących przedmiotów - włączając te uznane za dowody naukowe lub wielką sztukę - w roz­ gałęzionym systemie symboli i wartości. A oto choćby jeden przykład: „New York Times" z 8 gru­ dnia 1984 doniósł o powszechnym plądrowaniu wykopalisk archeologicznych Anasazi na Południowym Zachodzie Ameryki. Za wykopane w ten sposób dobrze zachowane malowane naczynia i urny z epoki brązu można było otrzymać na rynku 30.000 dolarów. Inny artykuł wydruko­ wany w tym samym numerze zawierał zdjęcie naczyń urato­ wanych przez archeologów u wybrzeży Turcji ze szczątków fenickiego statku. Jedno doniesienie opisywało potajemne zbieranie dia zysku, drugie naukowe zbieranie dla wiedzy. W moralnej ocenie oba akty ratownicze zostały sobie jaskrawo przeciwstawione, choć wszystkie odkryte naczynia były znaczące, piękne i stare. Wartość komercyjna, estetycz­ na i naukowa w obu przypadkach wyznaczona została z góry przyjętym systemem wartości. W systemie tym za faktycznie interesujące i piękne uznawano przedmioty z przeszłości i przyjęto założenie, że kolekcjonowanie przedmiotów co­ dziennego użytku pochodzących z dawnych (najlepiej minio­ nych) cywilizacji jest korzystniejsze niż kolekcjonowanie, na przykład, współczesnych malowanych chińskich termosów lub dostosowanych do upodobań kupujących bawełnianych koszulek z Oceanii. Historycznie nastawieni kolekcjonerzy nadają swoim starożytnym eksponatom znaczenie „głębi". Czasowość jest reifikowana i ocalana jako źródłowy auten­ tyzm, piękno i wiedza. Nie zawsze zachodnie kolekcje były zdominowane^ przez ten archaizujący system. Osobliwości z Nowego Świata zbierane i doceniane w X V I wieku nie zawsze uważano za wartościowe ze względu na ich antyczność, jako wytwory pierwotnych czy minionych cywilizacji. Często zaliczano je do kategorii przedmiotów cudownych, do wytworów współ­ czesnego „złotego wieku" (Honour 1975; Mullaney 1983; Rabasa 1985). Później obciążone retrospektywnym nasta­ wieniem zachodnie przyswajanie sobie istniejących na świe­ cie kultur zostało zrewidowane (Fabian 1983; Clifford 1986). Kulturowy lub artystyczny autentyzm w równym stopniu wiąże się z wynalazczą teraźniejszością co z przeszłością, jej obiektywizacją, zachowaniem czy odrodzeniem. Od przełomu wieków kolekcjonowane przedmioty po­ chodzenia niezachodniego klasyfikowane są w dwóch głów­ nych kategoriach: jako artefakty kulturowe (kategoria nau­ kowa) lub dzieła sztuki (kategoria estetyczna). Innym kolekcjonowanym przedmiotom, takim jak masowo produ­ kowane towary, „sztuka dla turystów", osobliwości i tym podobne, wartość jak dotąd przyznawano mniej systematy­ cznie; w najlepszym wypadku znajdują one miejsce na wystawach „techniki" lub „folkloru". Miejsce poszczegól­ nych kategorii w tym, co można określić „nowoczesnym układem sztuka-kultura" można przedstawić za pomocą (nieco upraszczającego) diagramu. „Kwadrat semiotyczny" A.J. Greimasa (Greimas i Rastier 1968) pokazuje, „że dowolna początkowa opozycja dwuwarościowa może, za pomocą operacji negacji i odpowied­ nich syntez, wygenerować znacznie większy zbiór terminów; wszystkie one muszą jednak pozostać zamknięte w granicach systemu wyjściowego" (Jameson 1981:62). Fredric Jameson, dostosowując to twierdzenie do potrzeb krytyki kultury, wykorzystuje kwadrat semiotyczny do ukazania „ograni­ czeń konkretnej świadomości ideologicznej, [wyznaczającej] granice koncepcyjne, których świadomość ta nie jest w stanie przekroczyć, i wewnątrz których zmuszona jest oscylować" (1981:47). Biorąc z niego przykład, przedstawiam tu plan (patrz rysunek) specyficznego historycznie, dyskusyjnego obszaru znaczeń i instytucji. Ze wstępnego przeciwstawienia przez negację wyprowa­ dzone zostały cztery pojęcia. Wyznaczają one dwie osie, poziomą i pionową, oraz cztery strefy semantyczne pomię­ dzy nimi: (1) strefę autentycznych arcydzieł, (2) strefę autentycznych artefaktów, (3) strefę nieautentycznych arcy­ dzieł, oraz (4) strefę nieautentycznych artefaktów. Więk­ szość przedmiotów, starych czy nowych, unikalnych czy popularnych, dobrze znanych czy egzotycznych, można umieścić w jednej z tych stref lub ambiwalentnie na granicy między dwoma strefami. System ten klasyfikuje przedmioty i przypisuje im względ­ ną wartość. Określa „konteksty", do których przedmioty prawidłowo należą i w obrębie których się poruszają. Z dołu do góry i od prawej do lewej następuje stały ruch w kierunku pozytywnych wartości. Ruch ten selekcjonuje artefakty o rosnącej wartości lub unikatowości, przy czym ich wartość jest w naturalny sposób zagwarantowana przez „zanikają­ cy" status kulturowy, lub też przez cenowe i selekcyjne mechanizmy rynkowe. Wartość rzemiosła Shakerów jest odbiciem faktu, że społeczność ta już nie istnieje: ilość jej wytworów jest ograniczona. W świecie sztuki obiekt uzna­ wany jest za „ważny" przez koneserów i kolekcjonerów według kryteriów bardziej złożonych niż sama estetyka (Backer 1982). Doprawdy, panujące definicje tego, co jest „piękne" czy „interesujące", zmieniają się czasem nader szybko. Duży ruch panuje na obszarze pomiędzy 1 i 2 strefą. 4 13 �Obiekty przemieszczają się tu w obu kierunkach. Przedmioty o kulturowej lub historycznej wartości mogą być promowa­ ne do statusu sztuki pięknej. Wiele jest przykładów na przechodzenie od etnograficznej „kultury" do „pięknej sztuki". Wyroby plemienne umieszczone w galeriach sztuki (Skrzydło Rockefelera w Metropolitan Muséum w Nowym Jorku) czy gdziekolwiek wystawione zgodnie z protokołem raczej formalistycznym niż kontekstualistycznym (Ames 1986:39-42) podlegają przemieszczeniom wzdłuż tego właś­ nie kierunku. Kategorie takie jak rzemiosła (prace Shakerów zebrane w Whitney Muséum w 1986), sztuka ludowa, niektóre antyki czy sztuka naiwna - wszystkie podlegają okresowej promocji. Ruch w przeciwnym kierunku zachodzi wtedy, gdy arcydzieła sztuki podlegają kulturowej lub his­ torycznej kontekstualizacji, zjawisku, które ostatnio można coraz wyraźniej obserwować. Być może najdobitniejszym tego przykładem było przeniesienie wielkiej francuskiej kolekcji impresjonizmu, wystawionej poprzednio w Jeu de Paume, do nowego Muzeum Dziewiętnastego Wieku w Gare d'Orsay. Arcydzieła sztuki znalazły miejsce na tle panoramy okresu historyczno-kulturowego. Obejmuje ona wyłaniający się urbanizm z jego tryumfującą technologią, sztuką zarów­ no „złą", jak i „dobrą". Do mniej drastycznych przemiesz­ czeń z pierwszej do drugiej strefy dochodzi w galeriach sztuki w trakcie rutynowego procesu „datowania" eksponatów, będących przedmiotem zainteresowania nie tyle ze względu na siłę odziaływania geniuszu, ile jako piękne przykłady stylu epoki. Ruch zachodzi także między górną i dolną połową tego systemu, zwykle w kierunku z dołu do góry. Przedmioty powszechnego użytku systematycznie wchodzą do drugiej strefy, stając się unikalnymi wytworami określonego okresu, a przez to nabierając wartości kolekcjonerskiej (stare butelki z zielonego szkła po Coca-Coli). Wiele współczesnych niezachodnich wyrobów oscyluje pomiędzy statusem „sztuki dla turystów" i owocu twórczości kulturowo-artystycznej. Nie­ które współczesne wyroby ludów Trzeciego Świata cał­ kowicie pozbyły się piętna nowoczesnego komercyjnego nieautentyzmu. Na przykład prymitywne malarstwo z Haiti, komercyjne, względnie nowe i nieautentyczne, całkowicie weszło do obiegu sztuka-kultura. Znaczący jest fakt, że prace te pojawiły się na rynku sztuki poprzez powiązanie z drugą strefą, nie są one cenione po prostu jako prace poszczegól­ nych artystów, lecz jako twórczość mieszkańców Haiti. Malarstwo Haiti osnute jest związkami z krainą voodo, magią i murzyńskością. Choć pewni artyści są znani i cenieni, aura kulturowej twórczości przydaje im znacznie więcej niż, powiedzmy, Picassowi, który nie jest w żaden szczególny sposób ceniony jako „artysta hiszpański". To samo, jak zobaczymy, okazuje się być prawdą w odniesieniu do wielu wytworów współczesnej sztuki plemiennej, czy to z Sepiku czy z amerykańskiego Wybrzeża Północno-zachodniego. W znacznym stopniu zrzuciły one znamię kategorii towaru lub wyrobów dla turystów, do których były często de­ gradowane przez purystów ze względu na swój nowoczesny charakter. Nie mogą jednak przemieścić się bezpośrednio do pierwszej strefy, na rynek sztuki, nie będąc otoczone atmo­ sferą autentycznej (tradycyjnej) kultury. Bezpośredni ruch pomiędzy pierwszą i czwartą strefą jest niemożliwy. Sporadycznie dochodzi do przemieszczeń na drodze po­ między trzecią i czwartą strefą, na przykład w przypadku, gdy towar lub techniczny artefakt postrzegany jest jako szczególnie twórczy wynalazek. Przedmiot taki zostaje wyse­ lekcjonowany z komercyjnej lub masowej kultury i być może wystawiony w muzeum techniki. Czasami przedmioty te w pełni osiągają królestwo sztuki: „techniczne" innowacje lub towary mogą zostać skontekstualizowane jako współ­ czesny „wzór" i w ten sposób przejść przez strefę trzecią do strefy pierwszej (na przykład meble, zmechanizowany sprzęt 14 użytku domowego, samochody i tak dalej, wystawione w Muzeum Sztuki Współczesnej w Nowym Jorku). Pomiędzy strefami 1 i 3 także zachodzi ciągły ruch. Wystawione falsyfikaty sztuki są degradowane (mimo to zachowując coś ze swej pierwotnej aury). I odwrotnie, różnorakie formy „antysztuki" i sztuki manifestującej swą nieoryginalność lub „nieautentyczność" są kolekcjonowane i cenione (puszki po zupie Warhola, wykonane przez Sherrie Levines zdjęcie zdjęcia autorstwa Walkera Evansa, nocnik, stojak na butelki czy szufla Duchampsa). Wszystkie obiekty zakwalifikowane do trzeciej strefy mogą być potencjalnie kolekcjonowane w ramach ogólnego obszaru sztuki: są niezwykłe, wyraźnie odróżniają się lub wręcz manifestacyjnie odcinają od kultury. Raz przyswojone przez świat sztuki, jak gotowe przedmioty [ready-mades] Duchampsa, krążą one w obrębie pierwszej strefy. Przedstawiony przeze mnie na schemacie system sztukakultura wyłącza i marginalizuje różne zanikające czy dopiero wyłaniające się konteksty. Żeby dać tylko jeden przykład: kategorie sztuki i kultury, techniki i towarów mają wyraźnie świecki charakter. Obiekty „religijne" mogą być cenione jako wielka sztuka (ołtarz Giotta), sztuka ludowa (dekoracje kapliczki popularnego w Ameryce Łacińskiej świętego) lub jako artefakt kulturowy (indyjskie kołatki). Przedmioty te samodzielnie nie mają „mocy" czy tajemniczości - nie mają cech niegdyś charakterystycznych dla „fetyszy", zanim jesz­ cze zostały przeklasyfikowane we współczesnym systemie jako sztuka prymitywna lub artefakty kulturowe. Z jakiej jednak „wartości" zostaje odarty ołtarz zabrany z czynnego kościoła (lub gdy kościół, w którym się znajduje zaczyna funkcjonować jako muzeum)? Jego szczególna moc i sakralność zostaje przeniesiona do królestwa ogólnoestetycznego. (O wyzwaniu rzuconemu takiej świeckiej kontekstualizaji przez władze plemienia Zuni zobacz rozdział 9, przyp. 11.) * * * Ważne jest, by podkreślić historyczny charakter systemu sztuka-kultura. Nie osiągnął on jeszcze ostatecznej formy: miejsce i wartość przypisane kolekcjonowanym artefaktom zmieniały się i będą się zmieniać nadal. Co więcej, w syn­ chronicznym diagramie strefy sporów i naruszeń można przedstawić jedynie jako ruch lub ambiwalencję między ustalonymi punktami. Jak to zobaczymy na końcu roz­ działu, znaczna część współczesnej „sztuki plemiennej" uczestniczy w stałym ruchu między sztuką a kulturą oraz w tradycyjnych, związanych z kulturą duchową kontekstach, nie uwzględnionych w tym systemie (Coe 1986). Niezależnie od występowania stref spornych, w ogólnym ujęciu system ten, w przypadku każdego kolekcjonowanego egzotycznego przedmiotu, w dalszym ciągu sztywno zmusza do wyboru „drugiego domu" pomiędzy środowiskiem etnograficznym i estetycznym. Współczesne muzeum etnograficzne i mu­ zeum sztuki lub prywatna kolekcja sztuki rozwinęły oddziel­ ne, wzajemnie komplementarne sposoby klasyfikacji. W pie­ rwszym praca będąca rzeźbą wystawiana jest razem z innymi przedmiotami o podobnej funkcji, lub w pobliżu przed­ miotów pochodzących z tej samej grupy kulturowej, włącza­ jąc w nie użytkowe artefakty takie, jak łyżki, miski czy włócznie. Maski czy posągi mogą być zgrupowane z niepo­ dobnymi do nich pod względem formalnym przedmiotami i przedstawione jako część rytualnej czy instytucjonalnej całości. Nazwiska poszczególnych rzeźbiarzy są nieznane lub przemilczane. W muzeum sztuki rzeźbę identyfikuje się z kreacją jednostki: Rodin, Giacometti, Barbara Hepworth. Jej miejsce w codziennych praktykach kulturowych (włącza­ jąc w nie rynek) jest niewspółmierne do jej zasadniczego znaczenia. Podczas gdy w muzeum etnograficznym obiekt jest, z punktu widzenia kultury czy humanizmu, „interesują- �" , w muzeurn sztuki jest przede wszystkim „piękny" lub oryginalny". Nie zawsze tak było. " Elisabeth Williams (1985) naszkicowała pouczający roz­ dział zmieniającej się historii tego rozróżnienia. W dziewięt­ nastowiecznym Paryżu trudno było przyjąć artefakty okresu przedkolumbijskiego jako całkowicie „piękne". Dominująca estetyka naturalistyczna uważała ars Americana za grotes­ kową lub niedojrzałą. W najlepszym wypadku wytwory prekolumbijskie mogły być zaliczone do kategorii antyków i doceniane przez pryzmat mediewalizacji Viollet-le-Duca. Williams ukazuje, jak artefakty Majów i Indian, o niepew­ nym statusie, wędrowały pomiędzy Luwrem, Bibliothèque Nationale, Musée Guimet oraz (po 1878) Trocadéro, gdzie jak się wydawało miały w końcu znaleźć etnograficzny dom; tzn. w instytucji, która traktowała je jako materiał naukowy. Pierwsi dyrektorzy Trocadéro, Erest Théodore Hamy i Re­ my Vcrneau, okazywali niewielkie zainteresowanie ich war­ tością estetyczną. „Piękno" znacznej części niezachodniej „sztuki" jest od­ kryciem nowym. Wiele z tych obiektów kolekcjonowano i ceniono także przed nadejściem dwudziestego wieku, lecz dla innych przyczyn. We wczesnym okresie współczesnym ceniono ich rzadkość i inność. W „gabinecie osobliwości" wszystkie eksponaty wymieszane były razem, zaś każdy z nich osobno metonimicznie reprezentował cały region lub populację. Kolekcja była mikrokosmosem, podsumowa­ niem wszechświata (Pomian 1978). Wiek osiemnasty przy­ niósł poważniejsze zainteresowanie taksonomią i wypraco­ waniem kompletnej serii. Naukowi naturaliści coraz bardziej interesowali się kolekcjonowaniem (Feest 1984:90), zaś przedmioty cenione były ponieważ ilustrowały szeregi usys­ tematyzowanych kategorii: jedzenie, odzież, materiały budo­ wlane, narzędzia rolnicze, broń (wojenną, myśliwską) i tak dalej. Kulminację tych taksonomicznych wizji połowy dzie­ więtnastego wieku stanowiła etnograficzna klasyfikacja E. F. Jomarda oraz wystawy typologiczne A. H . L. F. Pitta Riversa (Chapman 1985:24—25). Typologie Pitta Riversa przedstawiały sekwencje rozwojowe. Pod koniec wieku ewolucjonizm zdominował sposób porządkowania egzoty­ cznych artefaktów. Bez względu na to, czy eksponaty przedstawione były jako antyki, zorganizowane według regionów geograficznych czy społeczności, rozproszone w panopliach czy ustawione w realistyczne sceny rodzajowe i dioramy, opowiadały historię rozwoju człowieka. Przed­ miot przestał być przede wszystkim egzotyczną osobliwością i stał się teraz źródłem informacji całkowicie wtopionym w świat Człowieka Zachodniego (Dias 1985:378-379). War­ tość egzotycznych obiektów płynęła z ich przydatności jako świadectwa o konkretnej rzeczywistości wcześniejszego sta­ dium ludzkiej Kultury wspólnej przeszłości potwierdzają­ cej tryumfującą teraźniejszość Europy. c y Wraz z Franzem Boasem i wyłonieniem się antropologii relatywistycznej utrwalił się nacisk na umieszczanie przed­ miotów w ich naturalnych kontekstach. Przedstawiane w ten sposób „kultury" mogły być organizowane w zmodyfikowa­ ny łańcuch ewolucyjny lub rozproszone w synchronicznych ..teraźniejszościach etnograficznych". Te ostatnie nie ozna­ czały ani czasów starożytnych ani dwudziestego wieku, lecz raczej reprezentowały autentyczny kontekst zebranych eks­ ponatów, często bezpośrednio poprzedzający ich pozyskanie lub wystawienie. Tak kolekcjoner, jak i ocalający je etnograf mogliby się ubiegać o ostatnie miejsce wśród obrońców „prawdy rzeczy". Autentyzm, jak to zobaczymy, wytwarza się bowiem w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej - terażniejszości-stającej-się-przyszłością. Wraz z konsolidacją dwudziestowiecznej antropologii, etnograficznie skonstektualizowane artefakty zaczęto cenić ze względu na ich wykorzystanie jako obiektywnych „dowo­ dów" na całokształt wielowymiarowego życia i kultury (Jamin 1982a:89 95; 1985). Jednocześnie z nowymi zjawis­ kami w kulturze i literaturze, kiedy Picasso i inni zaczynają odwiedzać „Troca" a wystawione tam eksponaty plemienne traktować z zupełnie nieetnograficznym podziwem, powró­ ciło pytanie o właściwe miejsce niezachodnich obiektów. W oczach tryumfującego modernizmu przynajmniej nie­ które z nich mogły uchodzić za arcydzieła sztuki światowej. Wyłoniła się kategoria sztuki prywmitywnej. Taki rozwój sytuacji spowodował zaistnienie nowych dwuznaczności i możliwości w zmieniającym się systemie taksonomicznym. W połowie dziewiętnastego wieku wy­ twory prekolumbijskie lub plemienne uznawano za grotes­ kowe lub antyczne. W roku 1920 były już świadectwami kultury i arcydziełami w ocenie estetycznej. Od tego momen­ tu rozpoczęła się ograniczona migracja pomiędzy tymi dwoma zinstytucjonalizowanymi domenami. Granice mię­ dzy sztuką i nauką, wartościami estetycznymi i antropologi­ cznymi nie są na zawsze ustalone. I rzeczywiście, muzea antropologiczne i sztuk pięknych podejmują ostatnio próby interpretacji. Na przykład Hall of Asian People w nowojors­ kim Museum of Natura! History reprezentuje „boutiąue'owy" styl ekspozycji, z której eksponaty wydają się zawsze być na miejscu, tak jak „dzieła sztuki" na ścianach czy stoliki do kawy w salonach mieszczańskich. Zjawisko niejako dopełniające można obserwować w Muscum of Modern Art, które poszerzyło stałą ekspozycję o artefakty kulturowe: meble, pojazdy, sprzęt użytku domowego i utensylia. Nie­ które z nich, jak wojenne czółno z Wybrzeża Północno-zachodniego, czy szczególnie lubiany jaskrawozielony heli­ kopter, są nawet podwieszone u sufitu. * * * Choć zasady systematyzowania przedmiotów w sztuce i antropologii są zinstytucjonalizowane i „mocne", to jednak nie są one niezmienne. Kategorie piękna, kulturowości i autentyzmu zmieniały się i nadal będą się zmieniać. Stąd ważne jest, aby oprzeć się występującej w kolekcjach tenden­ cji do samowystarczalności, do zacierania ich własnego historycznego, ekonomicznego i politycznego procesu po­ wstawania (zobacz Haakce 1975; Hiller 1979). Byłoby ideałem, gdyby historia samej kolekcji i ekspozycji była widocznym aspektem każdej wystawy. Pojawiła się pogłoska o tym, że Sala Boasa w American Museum of Natural History, poświęcona Wybrzeżu Północnozachodniemu, ma być odnowiona, a styl ekspozycji zmodernizowany. Wygląda jednak na to (a przynajmniej można mieć taką nadzieję), że plan ten zarzucono, bowiem to nastrojowe, przynależne do pewnej epoki pomieszczenie eksponuje nic tylko doskonałą kolekcję, ale także pewien moment w historii kolekcjonowa­ nia. Szeroko reklamowana wystawa „"Prymitywizm" w sztu­ ce dwudziestego wieku", która miała miejsce w 1986 roku w Museum of Modern Art (zobacz rozdział 9), wyraźnie eksponowała (co zresztą podkreślano w reklamie) dokładne okoliczności, w których pewne obiekty etnograficzne stały się nagle dziełami sztuki światowej. Większa samoświado­ mość historyczna przy wystawianiu i oglądaniu obiektów niezachodnich może przynajmniej sprawić, że stosowane przez antropologów, artystów i ich publiczność sposoby kolekcjonowania siebie samych i świata zostaną pchnięte z miejsca i wprawione w ruch. Na bardziej intymnym poziomie, zamiast pojmować przedmioty jedynie jako znaki kultury i artystyczne obrazy (Guidieri i Pellizzi 1981), możemy przywrócić im, tak jak to czyni Fenton, ich utracony status fetyszy - to jest nie przedmiotów dewiacyjnego czy egzotycznego „fetyszyzmu", 15 �5 ale naszych własnych fetyszy. Ta taktyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywiązywania niż samą tylko zdolność pouczania czy informowania. Jeszcze raz artefakty z Afryki czy Oceanii mogłyby stać się objets saumges, źródłem fascynacji zdolnym wprawić w zakłopotanie. Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypominać o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possession), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum* Wojciech Michera Przełożyła Joanna Iracka PRZYPISY 1 O kolekcjonowaniu jako strategii dyktowanej pożądaniem zobacz leż bardzo sugestywny katalog (Hainard i Kaehr 1982) wystawy zatytułowanej „Pasja kolekc­ jonowania", prezentowanej przez Musée d'Ethnogarphie w Neuchàlel od czerwca do grudnia 1981. T a analityczna kolekcja była próbą siły refleksyjnej muzeologii O kolekcjonowaniu i pożądaniu zobacz też błyskotliwą analizę American Muséum of Natural History, kondycji człowieka amerykańskiego i zagrożenia dekadencją w latach 1908-1936, dokonaną przez Donnę Haraway. W swej pracy sugeruje ona. że pasja kolekcjonowania, przechowywania i wysławiania jest wyrażana w sposób charakterystyczny dla każdego rodzaju oraz dla danego okresu historycznego. Beaucage, Gomilia i Vallée (1976) prowadzą krytyczne rozważania na temat złożonego doświadczania przedmiotów przez etnografa. 2 Esej Waltera Benjamina Rozpakowując moją hibliolekf (1969:59-68) jesl spojrzeniem refleksyjnego entuzjasty. Kolekcjonowanie staje się sztuką życia blisko spokrewnionego ze wspomnieniami, obsesją, z ocalaniem porządku z nieporządku. Benjamin widzi przypadkowość (i przynosi mu ona pewną przyjemność) subiektyw­ nej przestrzeni wytworzonej przez kolekcję. .,Każda pasja jest na granicy chaosu, lecz pasja kolekcjonera graniczy z chaosem wspomnień. Nawet więcej: przypadek, los, które na moich oczach przenikają przeszłość są potajemnie obecne w zamęcie książek. Bo czymże jest ta kolekcja, jeśli nie bałaganem, w którym przyzwyczajenie tak się zadomowiło, że może ona sprawiać wrażenie porządku? Wszyscy słyszeliście o ludziach, którzy po utracie swoich książek stali się inwalidami, o tych. którzy aby je zdobyć stali się przestępcami. Są to dziedziny, w których każdy porządek jest chwiejnym aktem krańcowej przypadkowości." (s. 60) ' To, w jaki sposób rozumiem rolę fetysza jako oznaki inności w intelektualnej historii Zachodu - od De Brossesa do Marksa. Freuda i Deleuze'a - w znacznym stopniu zawdzięczam w większości nie publikowanej pracy Williama Pietza; zobacz The Problem of ihe Fetish. 1 (1985). * Publikacje artykułujące kulturatizm etnograficzny i formalizm estetyczny to: Sieber 1971, Pncc i Price 1980. Vogel 1985 i Rubin 1984. Dwie pierwsze z wymienionych prac dowodzą, że sztuka może być zrozumiana (a nie zaledwie doceniona) jedynie w swym naturalnym kontekście. Vogel i Rubin twierdzą natomiast, że wartości estetyczne przekraczają swą pierwotną, lokalną artykulację, że „arcydzieła" oddziaływują na uniwersalną lub przynajmniej ponadkulturową ludzką wrażliwość. Pewien pogląd na to. jak często niewspółmierne kategorie, takie jak „doskonałość estetyczna", „zastosowanie", „unikalność", „wiek" i tym podob­ ne, dyskutowane są przy podejmowaniu prób przypisania autentycznej wartości wyrobom plemiennym daje sympozjum na temat „Autentyzm w sztuce afrykańs­ kiej", zorganizowane przez czasopismo „African Arts" (Willett i in. 1976). które nie przyniosło żadnych rozstrzygnięć. * Opostfreudowskim rozmumieniu fetyszy zobacz też Leiris 1929, 1946; o rady­ kalnych możliwościach teorii fetyszy zobacz pracę Pietza 1985. czerpiącego z Deleuze'a: natomiast o perwersyjnym rozumieniu fetyszy przez skruszonych semiologów (punctum), które w ich ujęciu mają ściśle osobiste znaczenie nieformowane przez zapis kulturowy („studium") zobacz Barthes 1980. Gomila (1976) analizuje etnograficzną kulturę materialną w tych surrealistyczno-psychoanalitycznych perspektywach. BIBLIOGRAFIA Ames, Michael. 1986. Museums, the Public, and Anthropology: A Study in the Anthropology of Anthropology. Vancouver: University of British Columbia Press. Barthes. Roland. 1980. La chambre claire. Ttum. Richard Howard jako Camera Lucida. New York: Hill and Wang, 1981. Baudhllard, Jean. 1968. Le système des objects. Paris: Gallimard. Beaucage, Pierre, Jacques Gomilia. i Lionel Vallee. 1976. L'expérience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Becker. Howard. 1982. Art Worlds. Berkeley: University of California Press. Benjamin, Walter. 1969. Illuminations, wyd. Hannah Arendt. New York: Schocken Books. Bunn, James. 1980. The Aesthetics of British Mercantilism, ..New Literary History" 11:303-321. Chapman, William. 1985. Arranging Ethnology: A. H. L . F. Pill Rivers and the Typological Tradition. (w:) History of Anthropology. Vol. 3, Objects and others. wyd. George Stocking, s.15-48. Madison: University of Wisconsin Press. Clifford, James. 1986. On Ethnographic Allegory, (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford and George Marcus, s. 98 121. Berkeley: University of California Press. Coe. Ralph. 1986. Lost and Found Traditions: Native American Art: I96S 198S Seattle: University of Washington Press. Cole, Douglas. 1985. Captured Heritage: The Scramble for Northwest Coast Artifacts. Seattle: University of Washington Press. Defert, Daniel. 1982. The Collection of the World: Accounts of Voyages from the Sixteenth to the Eighteenth Centuries, ..Dialectical Anthropology" 7: 11-20. Dias, Nelia. 1985. La fondation du Musée d'Ethnographie du Trocudéro (1879-1900): Un aspect de l'histoire insiitutionelle de l'anthropologie française. Thesis, troisième cycle. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris. Fabian. Johannes. 1983. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press. Feest, Christian. 1984. From North America, (w:) Primiiivism in Twentieth Century Art, wyd. William Rubin, s. 85-95. New York: Museum of Modren Art. Fenton, James. 1984. Children in Exile: Poems 1968-1984, New York: Random House. Fisher, Phillip. 1975. The Futures Past. ..New Literary History" 6(3):587-606. Gomila. Jacques. 1976. Objectif, objectai, objecteur, objecte, (w:) Pierre Bcaucage. Jacques Gomila i Lionel Vallée, Lexperience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Grabum, Nelson, wyd. 1976. Ethnie and Tourist Arts. Berkeley: University of California Press. Greimas. A J , i François Rastier. 1968. The Interaction of Semiolic Constraints. ..Yale French Studies" no. 41:86-105. Guidieri. Remo, i Francesco Pellizzi. 1981. Editorial. ..Res" 1:3-6. Haacke. Hans. 1975. Framing and Being Framed. Halifax: The Press of the Nova Scotia College of Art and Design. Hainard, Jacques, i Rolland Kaehr, wyd. 1982. Collections passion. Neuchàlel: Musée d'Ethnographie. W o k ó ł tej pary wieśniaczych trzewików nie ma d o k ł a d n i e nic, co m o g ł o b y określić miejsce, w którym się znajdują: nic poza nieokreśloną przestrzenią. C h o ć b y grudki ziemi z pola lub ścieżki, wskazującej że były u ż y w a n e . Para wieśniaczych trzewików i nic więcej. A tymczasem... W ciemnej intymności wnętrza buta zapisane jest z m ę c z e n i e spracowanych nóg. W ciężkiej prostocie i solidności trzewika zamknięty jest powolny i wytrwały marsz poprzez pola. w z d ł u ż zawsze do siebie podobnych bruzd, rozciągniętych daleko na wietrze. Skóra naznaczona jest tłustą i w i l g o t n ą ziemią. Pod podeszwami rozciąga się s a m o t n o ś ć wiejskiej drogi, gubiącej się wieczorem. (...)'. powiedzieć, czy mimetyczne doświadczenie muzealne jest przeniesie­ niem widza w (od)tworzoną sytuację minioną, czy też przeniesieniem tej sytuacji w rzeczywistość dzisiejszego obserwatora (a wątpliwość ta jest tylko pozornie jałowym dzieleniem włosa na czworo). Wynika zaś z tego, że nie wystarcza potoczne rozumienie pojęcia mimesis. aktywności naśladowczej; trzeba zatem poświęcić mu więcej uwagi. Ponieważ jednak nie ma tu miejsca, by referować całą bogatą, filozoficzną i antropologiczną literaturę tematu, odwołam się tylko do klasyków: Platona i Arystotelesa. Platon uważał, jak wiadomo, żc wszelka ludzka twórczość ma Wbrew wrażeniu, które można w pierwszej chwili odnieść, nic są charakter mimetyczny. zawsze bowiem wzorcem dla niej są idee. to słowa egzaltowanego etnografa, lecz tekst filozoficzny: próba Cały świat zmysłowy jest ich kopią. Wszystkie ludzkie wytwory, hermeneutycznego aktu zrozumienia. Jej autorem jest Martin każdy stół, łóżko czy też bul. im zawdzięczają swe istnienie. Pisze Heidegger, który podjął w ten sposób malarskie dzieło Vincenta van Platon w X księdze Państwa, że poszczególnych stołów albo butów Gogha. jest wiele, lecz po jednym tylko dla nich wzorcu. Z konieczności Gdy po raz pierwszy przeczytałem len tekst, przypomniało mi się kopie są zawsze ułomne, choć oczywiście mogą być wśród nich zdarzenie, które jako młody człowiek przeżyłem w jednym z muzeów lepsze i gorsze (tak jak lepszy i gorszy bywa szewc). archeologicznych. Byłem wówczas początkującym licealistą i miłoś­ Z twórczością artystyczną jest jeszcze gorzej. Oddajmy glos nikiem wszelkich starożytności, z zapałem więc przemierzałem samemu Sokratesowi: kolejne sale pełne zabytków. Wśród nich szczególne zainteresowanie Łóżko, czy je tam ktoś na ukos ogląda, czy na wprost, czy z którejkolwiek wzbudził we mnie jeden: stare, zniszczone, średniowieczne buty; strony, nie różni się samo od siebie, czy też nie różni się wcale, ale jego wygląd strzęp skóry raczej, ledwie usiłujący odtworzyć pierwotny swój wciąż się zmienia. (...) Do czego zmierza malarstwo w każdym wypadku? Czy kształt. Ku zniecierpliwieniu towarzyszących mi osób kontemp­ do rzeczywistości, żeby naśladować ją samą, jaka ona jest. czy też do wyglądu lowałem je przez długi czas, bo wzbudziły we mnie coś więcej niż - jak ona się przedstawia? Malarstwo jest naśladowaniem widoku czy zwykłe, naukowe zainteresowanie: moje młodzieńcze myśli, choć nie naśladowaniem prawdy? tak głębokie i subtelne jak opis niemieckiego filozofa, podążały Ani Sokrates, ani przekonany przez niego rozmówca, nie mają w podobnym co on kierunku. wątpliwości: naśladownictwo malarskie dotyka wyłącznie, zaledwie, Podobne doświadczenia spotykały mnie jeszcze wiele razy; pamię­ sfery doksycznej. mniemanej, a nigdy nie jesl rzeczywistym po­ tam choćby długie tygodnie spędzane w Biskupinie, gdzie w samo­ znaniem, zbliżeniem do prawdy. Już stolarz albo szewc są, jak tności oddawałem się archeologicznym medytacjom. Skończyły się mówiliśmy, naśladowcami, ale naśladowcami pierwszego, można jednak, gdy archeologią zająłem się profesjonalnie. Dla ambitnego rzec, stopnia. Platon nie odmawia im zatem tytułu wykonawcy studenta muzeum stało się przede wszystkim zbiorem materiałów i twórcy. Malarz jest naśladowcą dalszego stopnia, bo wykonuje naukowo-dydaktycznych, rodzajem laboratorium, w którym do­ zaledwie kopię kopii: świadczenie (experienlia) ustąpiło miejsca eksperymentowi (experi- Począwszy od Homera wszyscy poeci uprawiają naśladownictwo i stwarzają mentum). Młodzieńcza, naturalna wrażliwość hermeneutyczna od­ widziadła dzielności i innych rzeczy, o których piszą, a prawdy nie dotykają. żyła we mnie dopiero wtedy, gdy - po skończeniu studiów i rezyg­ W len sposób właśnie malarz, nie słysząc nic na lemal szewstwa, będzie nacji z zawodu archeologa - stałem się na powrót amatorem. Znów wytwarzał buty, które wydadzą się prawdziwe tym tylko, którzy nic więcej słyszeli o szewstwie niż on, i którzy sąd wydają na podstawie kolorów oddaję się kontemplacji zniszczonych butów i spróchniałych bier­ i pozorów. wion starożytnej ulicy. Malarz zatem, to Tyle wspomnienia. Czy są one śladem jakiejś rzeczywistej dwois­ tości doświadczenia muzealnego? lwórca widziadeł, naśladowca, nie zna się wcale na rzeczywistości, a tylko na Handler. Richard. 1985. On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, (w:) History of Anthropology. Vol. 3. Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 192-217. Madison: University of Wisconsin Press. Haraway. Donna. 1985. Teddv Bear Patriarchy: Taxtdermv in the Garden of Eden. J New York City. 1908-1936. ..Social Text", Winter: 20-63. Hiller, Susan. 1979. Review of ..Sacred Circles: 2.000 Years a/ North American Art", ..Studio International". Dec.: 8-15. Honour, Hugh. 1975. The New Golden Land. New York: Pantheon. Jameson, Fredric. 1981. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca: Cornell University Press. Jamin, Jean. 1982. Objects trouves des paradis perdus: A propos de la Mission Dakar-Djibouti, (w:) Collections passion, wyd J Hainard and R. Kaehr. s. 69-100. Neuchâtel: Musée d'Ethnographie. Jules-Rosette, Benetta. 1984. The Messages of Tourist art. New York: Plenum. Leiris, Michel. 1929. Alberto Ciacometti, ..Documents". I:(4)209-211. Tłum. J . f Clifford w „Sulfur", I5(1986):38-41. Leiris, Michel. 1946. L'aged"homme. Paris: Gallimard, Tłum. Richard Howard jako Manhood. Berkeley: North Point Press, 1985. Macpherson, C , B. 1962. 77ie Political Theory of Possessive Individualism. Oxford: Oxford University Press. Mullaney, Steven. 1983. Strange Things, Gross Terms. Curious Customs: The Rehearsal of Cultures in the Late Renaissance, ..Representations", 3:40-67. Pietz, William. 1985. The Problem of the Fetish. 1. ..Res", 9 (Spring): 5-17. Pomian, Krzysztof 1978. Entre l'invisible et visible: La collection. ..Libre", Przyjmijmy wstępną hipotezę, że muzeum (jako zdarzenie, a nie 78(3): 3-56. instytucja), pełni funkcję naśladowczą, żc ma charakter mimeiyczny. Price, Sally, i Richard Price. 1980. Afro-American Arts of the Suriname Rain Forest. Jest próbą stworzenia pewnego związku, relacji między dzisiejszym Berkeley: University of California Press. obserwatorem a dawnym wydarzeniem, faktem albo przedmiotem. Pye. Michael. 1987. Whose Art Is II Anyway?. ..Connoisseur". March:78-85. Sala muzealna jest przestrzenią wydzieloną, wyodrębnioną ze świata Rabassa. Jose. 1985 Fantasy. Errancy, and Symbolism in New World Motifs: An widza, w sposób przypominający nieco teatr. Mimetyczność wy­ Essay on Sixieemh-Century Spanish Historiography, rozprawa doktorska. University of California, Santa Cruz. stawy muzealnej dąży najczęściej do urealnienia dawnej sytuacji; Rubin. William, wyd. 1984. Primiiivism in Modern Art: Affinity of the Tribal and the dążeniu temu towarzyszy jednak zawsze świadomość sztuczności Modem. 2 vols. New York: Museum of Modern Art. przedsięwzięcia, jego umowności, niepełnej prawdziwości. Nawet Saissclin. Rémy. 1984. The Bourgeois and the Bibelot. New Brunswick, N.J.: Rutgers jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przeniesio­ University Press. nym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, pamiętamy, że Sicber. Roy. 1971. The Aesthetics of Traditional African Art. (w:) Art and Aesthetics nie przyszliśmy tu ani w odwiedziny do przyjaciół, ani złożyć in Primitive Societies, wyd. Carol F . Jopling, s. 127-145. New York: Dulton. kwiatów na mogile bliskiego. Mamy więc do czynienia z rzeczywis­ Stewart, Susan. 1984. On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the tością, jak powiedziałby Bruno Schulz, zdegradowaną, niekomplet­ Souvenir, the Collection. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Vogcl. Susan. 1985. Introduction, (w:) African Masterpieces from the Musée de ną. l'Homme, s. 10-11. New York: Harry Abrams. Pozostając w kręgu pojęć Schulza można by uznać, że twórczość Willett. Frank i in. 1976. Authenticity in African Art. ..African Arts", 9(3):6-74 muzealna, rozumiana jako mimesis, jest tylko demiurgiczną uzurpa(specjalny wybór). cją, że nie tworzy realnego bytu. Celem pracy muzealnika jest zatem Williams. Elizabeth. 1985. Art and Artifact at lite Trocudero. (w:) History of eliminowanie owej sztuczności, niepełnej prawdziwości, pojmowanej Anthropology. Vol. 3, Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 145 166, jako brak, wada, ułomność. Celem, którego w pełni osiągnąć się nie Madison: University of Wisconsin Press. da. Ale nie wszystko jest tu jasne. Status zjawiska muzealnego, które pojawia się dzięki mimesis, nie jest oczywisty. Nie można bowiem * Tekst w y g ł o s z o n y na sesji p o ś w i ę c o n e j problematyce muzealnej zor­ ganizowanej przez Muzeum Śląskie w Katowicach w kwietniu 1991 16 1 wyglądzie (doksa). 1 Bardziej skomplikowana jest sprawa mimesis w ujęciu Arys­ totelesa. Wprowadzona przez niego zmiana pozwala na odejście od zasady, że naśladownictwo - jako prosta kopia, powtórzenie wobec tożsamości - zawsze będzie oddalaniem się od wzorca. Podstawowym tekstem Arystotelesa na ten temat jest Poetyka: Tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji (...) A zatem: naśladow­ czym przedstawieniem akcji (praxis) jesl fabuła (mulhos), przez którą rozu­ miem tu (artystycznie) uporządkowany układ zdarzeń ( 1 4 4 9 b ) \ Kapitalne znaczenie ma powiązanie mimesis z mulhos. Integral­ nym elementem mimesis staje się uporządkowanie faktów, ich ułożenie w intrygę, ukosmicznienie. Mimesis z perspektywy mutlws staje się dynamiczna, .jest aktywnością, i to aktywnością, która uczy" '. Rzecz już nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słow Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji. Posłuchajmy jeszcze raz, nieco dłuższego tym razem, fragmentu Poetyki: Skoro zatem poeta jest naśladowcą, podobnie jak malarz i rzeźbiarz, jego naśladowcza twórczość musi i nalury rzeczy dotyczyć jednego z trzech rodzajów przedmiotów: albo rzeczywistości takiej, j a k a była lub jest (realnej), albo takiej, o jakiej się mówi lub myśli, że jest (pomyślanej), albo takiej, j a k a powinna być (idealnej). Środkiem wyrażenia lego przedmiotu jest natomiast język poetycki, który może zawierać metafory, glosy oraz inne, liczne środki stylu, na jakie godzimy się u poetów Zupełnie inna jest przy tym zasada poprawności w sztuce poetyckiej niż w polityce lub w jakiejś innej sztuce (np w rzemiośle - przyp i podkr. WM). (...) Jeśli więc poeta podjął się naśladowania, lecz nie przeprowadził go należycie ze względu na swą nieudolność, popełnia błąd istotny dla sztuki poetyckiej. Jeśli natomiast przedstawi coś niewłaściwie, jak np konia, który podnosi jednocześnie obie 17 f" Blbhtiut. ri � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18d861c85d3e81dc3ed586ac623fdb4a.pdf 0a5ce9e94793a8cc6e19da6369c32063 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4361 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.258-259 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N za okres I - I I I Styczeń V I I Przegląd Zespołów Kolę­ dowych „ H e r o d y " odbył się w aniach 8—'12 stycznia w b ę d z i ń ­ skim Teatrze Dzieci Z a g ł ę b i a oraz w chorzowskim Parku Kultury 1 Wypoczynku. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs na zagłębiowski strój ludowy ogłoszony przez Wydział K u l t u r y P W R N w Katowicach i Muzeum Z a g ł ę b i a w Będzinie. Trzy drugie nagrody otrzymały: Władysława Witas ze Strzemieszyc Małych, Weronika Bacia i Apolonia Dysza, obie z Bo­ brownik. 9 stycznia otwarto w b ę ­ d z i ń s k i m zamku w y s t a w ę pokon­ kursową. Rozstrzygnięto konkurs sztuki ludowej oraz p a m i ą t k i związanej z Z i e m i ą L u b u s k ą . Trzy r ó w n o ­ r z ę d n e drugie nagrody otrzymali: M i e c z y s ł a w a Greczyło z Baczyny, pow. Gorzów, Franciszek K o z ł o w s k i z Gorzowa, Tadeusz B o r k o w s k i z Wichlic, pow. Szprotawa — wszyscy za rzeźby. W y s t a w ę 158 prac spo­ śród około 800 n a d e s ł a n y c h o t w a r ­ to 19 stycznia w zielonogórskim BWA. 24 stycznia odbył się festiwal folklorystyczny w R a c i ą ż k u , pow. Aleksandrów Kujawski. Pokazano prace t w ó r c ó w ludowych z p o w i a ­ t ó w : aleksandrowskiego i w ł o c ł a w ­ skiego. W dniach 24—31 stycznia t r w a ­ ły D n i Sztuki Ludowej w pow. to­ r u ń s k i m . W C h e ł m ż y pokazano haft w y k o n y w a n y przez kobiety ze S k ę ­ pego'. W G r ę b o c i n i e odbył się prze­ gląd zespołów amatorskich. W y g ł o ­ szono prelekcje na tematy: sztuki ludowej, naiwnej, ochrony zabyt­ k ó w , budownictwa wiejskiego. Redakcja „Polskiej Sztuki L u ­ dowej" p a t r o n o w a ł a wystawie pn. „ D a w n a r z e ź b a ludowa w fotografii Jana Swiderskiego", k t ó r a została otwarta 26 stycznia i t r w a ł a do 2 kwietnia w zakopiańskim M u ­ zeum T a t r z a ń s k i m . W dniach 29—31 stycznia t r w a ł w Ż y w c u powiatowy p r z e g l ą d w i e j ­ skich zespołów o b r z ę d o w y c h p o ł ą ­ czony z p r z e g l ą d e m rekwizytów obrzędowych. Referat K u l t u r y P P R N w No­ w y m Targu ogłosił konkurs na w y ­ posażenie izby regionalnej. Plon konkursu ma u m o ż l i w i ć stworzenie stałej ekspozycji podzielonej na izby: p o d h a l a ń s k ą , s p i s k ą , o r a w s k ą , pienińską i gorczańską. Muzeum w Zabrzu: wystawa pn. „ Z i m o w e zwyczaje ludu", za­ w i e r a j ą c a szopki, k u k i e ł k i i inne rekwizyty kolędnicze ze zbiorów Muz. Etnograficznego w K r a k o w i e i Muz. i m . Orkana w Rabce. Muzeum Archeologiczne w K r a ­ kowie: wystawa sztuki i r z e m i o s ł a artystycznego Dagestanu. Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ n i u : wystawa r u m u ń s k i e j sztuki l u ­ dowej (kolekcja P a ń s t w . Muz. Etno­ graficznego w Warszawie). 258 I К A 1971 Muzeum w N o w y m Sączu: w y ­ stawa e k s p o n a t ó w zakupionych dla p o w s t a j ą c e g o w Falkowej skansenu. W D K w Rzeszowie: wystawa b u ł g a r s k i e j sztuki ludowej i pa­ m i ą t k a r s t w a , z okazji D n i K u l t u r y Bułgarskiej. WDK w Gdańsku: wystawa rzeźby i t k a n i n y litewskich t w ó r ­ ców ludowych. P D K w Aleksandrowie K u j a w ­ skim: wystawa pn. „Współczesna sztuka ludowa Z i e m i Bydgoskiej". P D K w C h e ł m i e : wystawa prac p a ł u c k i c h t w ó r c ó w ludowych. K l u b Rolnika w Rabie W y ż n e j : w y s t a w a malarstwa na szkle W ł a ­ d y s ł a w a Walczaka i kowalstwa l u ­ dowego. Kielce: wystawa r z e ź b w drew­ nie Mariana Ulca pn. „ P a r t y z a n c i spod Swiniej Góry". Uniwersytet Warszawski: w y ­ stawa pn. „ K u l t u r a Indian w p o l ­ skich zbiorach muzealnych". Luty 2 lutego otwarto w b y t o m s k i m Muzeum ( i ó r n o ś l ą s k i m w y s t a w ę pn. „ T r a d y c j e k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce — w fotografii Stefana Depluszewskiego", s t a ł e g o w s p ó ł p r a c o w ­ nika naszego pisma. Folder wysta­ wy o p r a c o w a ł a Barbara Bazielich. 6 lutego w Dobczycach, 7 lute­ go w M y ś l e n i c a c h o d b y w a ł się prze­ gląd z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w zimo­ wych z terenu p o w i a t u , zaprezen­ towanych przez zespoły i grupy kolędników. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz W R N w Krakowie. 14 lutego w Rabce o d b y ł się analogiczny p r z e g l ą d , w k t ó r y m u dział wzięło 8 z e s p o ł ó w z p o w i a ­ t ó w : nowotarskiego, l i m a n o w s k i e ­ go, ż y w i e c k i e g o , suskiego i m y ś l e ­ nickiego. 13 lutego o t w a r t o w warszaw­ skim D o m u C h ł o p a w y s t a w ę rzeźby S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni K o ś c i e l n e j , pow. Kozienice. Wydano katalog opracowany przez Stefana Rosińskiego. Muzeum w Pile: wystawa prac malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych z regionu nadnoteckiego. M u z e u m w Ł ę c z n e j , pow. L u ­ b l i n : w y s t a w a malarstwa ludowego z terenu w o j . lubelskiego (kolekcja Muz. O k r ę g o w e g o w Lublinie). M u z e u m w Jeleniej G ó r z e : I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej; pokazano 118 prac 54 amatorów. Prezydium M R N w K r y n i c y : wystawa o b r a z ó w N i k i f o r a podczas V Zimowych Dni Krynicy. PDK w Sępólnie Krajeńskim: wystawa haftu kaszubskiego. Marzec W dniach 7—13 marca t r w a ł a w Mogilnie impreza cykliczna D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j „ Z i m a na P a ł u ­ kach". O t w a r t o w y s t a w ę sztuki l u ­ dowej regionu, w y s t ę p o w a ł y zespo­ ły regionalne. 12 marca z m a r ł a w L u b l i n i e p r z e ż y w s z y 71 l a t znakomita malarka z k r ę g u sztuki „ n a i w n e j " M a r t a M i c h a ł o w s k a . Z zawodu b y ł a p i e l ę g n i a r k ą , m a l o w a ł a od 60 r o k u życia. Z o s t a ł o po niej ponad 100 oDrazów. Prace jej wystawiano w Stuttgarcie, Neuchátel, Londynie, P a r y ż u , a w k r a j u —• w Warszawie, G d a ń s k u , L u b l i n i e (ostatnio w m a r ­ cu br.). W dniach 17—25 marca w w a r ­ szawskiej Starej Kordegardzie t r w a ł a pokonkursowa wystawa w y ­ r o b ó w ze słomy. W konkursie, ogło­ szonym przez Cepelię, wzięło udział 14 spółdzielni, n a d s y ł a j ą c 316 sztuk w y r o b ó w plecionkarskich. W g r u ­ pie mat p i e r w s z ą n a g r o d ę otrzyma­ ła sp-nia Białostocki P r z e m y s ł L u ­ dowy w B i a ł y m s t o k u , w grupie na­ czyń — Zrzeszenie Chałupników i Wytwórców Ludowych w Białym­ stoku. R o z s t r z y g n i ę t o I X konkurs dla plastyków-amatorów Ziemi Sądec­ k i e j . W dziale malarstwa I n a g r o d ę zdobyła Joanna Elster z Nowego Sącza, w dziele r z e ź b y — Jan Nie­ wola z Muszyny. 21 marca otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę ; pokazano 69 spośród n a d e s ł a n y c h 157 prac. W m a r c u oliwskie Muzeum Et­ nograficzne u r z ą d z i ł o w Muzeum w Lęborku wystawę prezentującą obiekty sztuki ludowej przeniesio­ ne na tereny pomorskie przez osad­ n i k ó w z Wileńszczyzny lub j u ż na Pomorzu przez nich wykonane. Ekspozycja zawiera c e r a m i k ę z k o ­ l e k c j i A . Azarewicza i J. Limonta, tkactwo, palmy wielkanocne. W m a r c u ogłoszono k o n k u r s na twórczość l u d o w ą pow. sierpeckiego, o b e j m u j ą c y eksponaty dawnej sztuki oraz prace wykonywane współcześnie. Muzeum Regionalne w Szecink u ogłosiło k o n k u r s na ludowe p i ­ sanki i kraszanki. Muzeum O k r ę g o w e w Rzeszo­ w i e : „ W y s t a w a katan ludowych". Chatka Ż a k a w L u b l i n i e : w y ­ stawa t k a c t w a ludowego Lubelsz­ czyzny, zorganizowana przez Muz. Wsi Lubelskiej i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. T e c h n i k u m Chemiczne i Elek­ tryczne w G r u d z i ą d z u : wystawa pn. „ C e r a m i k a , r z e ź b a i haft ka­ szubski", zorganizowana przez M u ­ zeum w G r u d z i ą d z u . Klub „Pod Jaszczurami" w K r a k o w i e : wystawa prac m a l a r k i „ n a i w n e j " , I r e n y Trzaskowskiej. K l u b GS w Chwaszczynie, pow. Wejherowo: w y s t a w a sztuki ludo­ wej Z i e m i G d a ń s k i e j i Powiśla W a r m i ń s k i e g o , zorganizowana przez W D K w G d a ń s k u i P D K w Wejhe­ rowie. Pokazano c e r a m i k ę , rzeźbę, tkactwo, haft, malarstwo na szkle, plecionki. K l u b M P i K w Zakopanem: w y ­ stawa p o d h a l a ń s k i e j sztuki ludo­ wej — m a l a r s t w a na szkle, haftu, rzeźby, meblarstwa, kowalstwa, l a l karstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24314c73cc31aaff86a52dd9f161d40a.pdf 67c3bf113e238fa3535f94c3269ebb98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3629 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3406 Title A name given to the resource Emaus. Za mało, czy za dużo wolności? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.22-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Emaus Za mało, czy za dużo wolności? Zbigniew Benedyktowicz rozmawia z Januszem Boguckim i Niną Smolarz Emaus. Za mało czy za dużo wolności - to temat kolejnego spotkania twórczego, które Państwo przygotowują. Tytuł ma znaczenie wielorakie. Zauważalne jest to, że narody, które były pod presją imperium odczuwały oczywiście brak wolności, i cierpiały z tego powodu. Z chwilą jednak kiedy but imperium poszedł w górę i nagle się ta wolność zewnętrzna otworzyła, to powstały sytuacje sporne i wolność zaczęła służyć przede wszystkim jakiejś ekspresji nienawiści i tym bratnim szarpaniom się, które mają zresztą duże zaszłości historyczne. I w tym się ona głównie zaczęła ujawniać: w wolności szarpania sąsiadów. To jest ta najbardziej prymitywna polityczna forma, która zresztą zaczyna pojawiać się przy wszelkich wyzwoleniach, dekolonizacjach itp. Ale myślę, że poza tym, najważniejszą dla nas tu sprawą jest zależność między d u c h o w ą , wewnętrzną wolnością człowieka i jego wolnością zewnętrzną. Łączy się z tym także sprawa wolności artysty, która jest odwieczna, ale również historycznie zmienna. W czasach nowożytnych związa­ ła się ona z postawą twórczego buntu jednostek wyjątkowych, demistyfikujących wszelki tradycjonalizm w imię postępu i no­ watorstwa. Ale dziś coraz wyraźniej widać, że w wieku X X czas nowożytny dobiegł końca, a wraz z wygaśnięciem tego wielkiego epizodu dziejów - przygasa również aktualność i atrakcyjność nowożytnego modelu wolności. Jest więc o czym rozmawiać w gronie artystów, którzy podczas spotkania w Pradze mogą różne sensy czy aspekty wolności, jej pojęcia, jej idee swoimi dziełami wydobyć na jaw, czy też swoją twórczością skomen­ tować. I to by się odbywało w miejscu, które nazywa się Emaus. To miejsce w pewnym sensie wydaje się nam bardzo ważne, przez nawiązanie do ewangelicznej sceny opowiadającej o spot­ kaniu, które zdarzyło się na drodze do Emaus, ważna tu jest 22 właśnie ta aura sytuacji spotkania w drodze o jakiej mówi' przekaz Ewangelii. Spotkanie Nieznajomego, który towarzyszył, uczniom w drodze, i który wykładał na sposób jakby racjonalny różne prawdy związane z rozczarowaniem, jakiego doznali uczniowie po śmierci Mistrza. Te prawdy niby docierały do ich umysłów, ale oni Go nie poznawali, i nagle zobaczyli Go, wtedy, kiedy usiedli w gospodzie przy stole, a zobaczywszy Go, zobaczyli prawdę w pełnym wymiarze. Ale On zniknął im z oczu. W tym naszym nawiązaniu do Emaus, w tym spotkaniu artystów z krajów Europy środkowej i wschodniej, chodzi o ten moment nagłego otwarcia oczu, czy może tego oka wewnętrz­ nego dla widzenia rzeczywistości we wszystkich wymiarach. Państwo planują to spotkanie i wystawę zrobić w klasztorze Benedyktynów w Pradze, co to za miejsce? Jest to klasztor zwany po czesku Emauzy, czyli Emaus. Jest to stary kościół gotycki z szarego kamienia, zupełnie prosty, który był w ostatnich dziesięcioleciach używany jako magazyn jakie­ goś naukowo-technicznego instytutu, który mieścił się obok w budynku klasztornym. W tym pustym wnętrzu odartym z wszelkiego wystroju chcemy zrobić ekspozycję symboliczną, która stanowiłaby przestrzeń p o d o b n ą trochę do tej, jaką zaaranżowaliśmy w 1991 r. w Zachęcie podczas wystawy Epitafium i siedem przestrzeni. Chcemy skonstruować układ, w którym Święta Góra, która była w Zachęcie miejscem dojścia w wędrówce przez różne wątki pamięci kulturowej, tutaj będzie miejscem spotkania narodów wyzwalających się spod komunizmu. To spotkanie artystów miałoby się więc odbyć wokół Świętej Góry, czyli miejsca spotkania nieba i ziemi, który to symbol, figura, wykładnia funkcjonuje we wszystkich tradycjach duchowych, �we wszystkich kulturach. - Cała ekspozycja ma być idei tego spotkania poświęcona. Czy to będzie to samo dzieło Kłamana, które było na wystawie w Zachęcie? Tak, tylko elementy tego układu będą inne. G ó r a stanie w głównej nawie kościoła w pewnym oddaleniu od prezbiterium, natomiast prezbiterium i dwie sąsiednie kaplice przybiorą postać epitafiów. W prezbiterium chcemy umieścić szczątki wystroju rzeźbiarsko-architektonicznego, które po demontażu zmagazy­ nowano w różnych składach i pomieszczeniach kościelnych. Chcemy zawiesić je jakby spadające z góry: krucyfiksy, figury świętych z ołtarzy, także różne rzeźbione elementy ołtarzy czy konfesjonałów. To wszystko będzie spadało z góry na dół w specjalnym oświetleniu. Chcemy do tego zaprosić łódzkiego artystę Antoniego Mikołajczyka, twórcę niezwykłych układów przestrzennych, w których światło projekcji przenosi jakby w inny wymiar płaszczyzny i bryły przedmiotów. I do tego dać jeszcze muzykę, podobną do tej, j a k ą robi i zrobił nam do Świętej Góry w Zachęcie - Wojciech Nowak. To byłoby epitafium środkowe. Natomiast z lewej strony, w kaplicy obok prez­ biterium byłoby epitafium poświęcone pamięci zagłady narodu żydowskiego i jego kultury. Właściwie każdy z tych krajów które zaprosiliśmy do wystawy w mniejszym czy większym stopniu był miejscem zbrodni holocaustu. W Pradze są zresztą zachowane bardzo piękne zabytki kultury i sztuki żydowskiej, myślę, że materiałów do tej wystawy znajdziemy tam wiele. Natomiast po prawej stronie prezbiterium byłoby trzecie epitafium praw­ dopodobnie w postaci symbolicznego stosu. Będzie ono po­ święcone pamięci dwóch ludzi, którzy przeszli przez ogień, czyli Husa i Palacha. Rozmawialiśmy na ten temat z różnymi osobami w Pradze - bo chcieliśmy sprawdzić, czy nie będzie tu z naszej strony jakiegoś nadużycia w tym symbolicznym połą­ czeniu tych dwóch postaci. Zostało to jednak odebrane pozytywnie, tak że chcemy to zrealizować. Jest w Pradze artysta I f i Sozański, który był organizatorem niezależnych dysydenckich pokazów sztuki. On się tym zainteresował i może namówimy go do podjęcia tego tematu. Tak więc na przeciw Świętej Góry byłyby trzy epitafia. Natomiast wyobrażamy sobie, że dwie nawy boczne byłyby wypełnione spiętrzoną rzeźbą architektoniczną. Naszym wiel­ kim pragnieniem jest poznanie i zainteresowanie tą ideą Mag­ daleny Jetelowej, znakomitej czeskiej rzeźbiarki mieszkającej obecnie w Niemczech. Ona robi takie konstrukcje z potężnych bali drewnianych, które jak gdyby wbijają się w architekturę sal wystawowych. Często są to sale zabytkowe z filarami, takie jak tutaj, i chcielibyśmy, żeby te konstrukcje zawierały w sobie rząd wnęk - jakby kaplic bocznych, po sześć z każdej strony. Byłyby to przestrzenie kontemplacyjne, przestrzenie ciszy i zapatrzenia. Każdą z takich wnęk zaaranżowałby artysta z jednego kraju - byłaby wnęka rosyjska, ukraińska, litewska, niemiecka itd. Natomiast nad każdą z tych wnęk, na wyższej kondygnacji chcielibyśmy zrobić ciąg nagle odsłoniętych fragmentów bytu codziennego w tych krajach - tak jak zdarza się w czasie bombarodowania - eksplozja usuwa ścianę i odsłania wnętrze mieszkania, jakiś fragment tapety, k o m o d ę z telewizorem, jakieś obrazki, jakieś sprzęty. Oczywiście, może nie w sensie całkiem dosłownym, bowiem byłaby to aranżacja robiona przez artys­ tów. I wreszcie nad tym wszystkim, już w łukach okien gotyckich, byłyby zawieszone wielkie płachty fotograficzne z najbardziej dramatycznymi momentami ze wszystkich wy­ zwoleńczych działań i wojen wewnętrznych, które towarzyszyły wyzwalaniu się tych narodów. Przy czym nie byłoby tu publicys­ tyki w tym sensie, że ta strona była dobra a tamta była zła, tylko byłyby ukazane nagie gwałty, których ofiarą padają ludzie. Tam mogą być z jednej strony górnicy z kopalni Wujek, a z drugiej strony martwi małżonkowie Causescu. Tak z grubsza, w ogól­ nym zarysie to wygląda. Cała tylna ściana kościoła byłaby wielkim malarskim wyob­ rażeniem Sądu Ostatecznego według teologii i ikonografii Wschodniego Kościoła malowana przez artystów prawosław­ nych z Polski i z Rosji. Tak przedstawia się ten projekt, jeśli chodzi o wnętrze kościoła. Natomiast chcielibyśmy zrobić część ekspozycji bardziej r ó ż n o r o d n ą w krużgankach klasztornych i również w terenie otaczającym budynki. Jest tam taki dość zaniedbany teren zielony, ogród schodzący stromo w dół i poniżej tego ogrodu jest jeszcze plac, przy którym jest przystanek metra - tam moglibyśmy zrobić to, czego nie zdołaliśmy zrealizować na placu między Zachętą a Muzeum Etnograficznym. Mianowicie coś w rodzaju kiermaszu, oczywiś­ cie, kiermaszu zrobionego przez artystów. Tak jak wielkim świętom kościelnym towarzyszą odpustowo-jarmarczne przed­ sięwzięcia, tak chcielibyśmy podobnie zrobić to i tutaj. Czyli byłaby j a k a ś karuzela, jakieś budy widowiskowe, kramy z róż­ nego rodzaju towarem itd. Chcemy, żeby te idee. które się przejawiają w świątyni w postaci kontemplacyjnej, dramatycz- II. 1. J. Bogucki i N . Smolarz: D r o g a Ś w i a t e ł , fragm. wystawy: Głaz Włodzimicrza Borowskiego; i l . 2, L a b i r y n t przestrzeń podziemna, 1989 fragm. wystawy: Strefa Świateł, Alojzy Gryt 23 �nej czy symbolicznej, tutaj były przeniesione na język sztuki jarmarcznej, odpustowo-popularnej. Jak długo będzie trwała ta wystawa? Dwa miesiące, to znaczy będzie tam można również w sierpniu kończącą się budowę oglądać, bo chcemy tam i herbatę p o d a w a ć i koncerty jakieś robić, na miejscu tej budowy. Ale cała wystawa, uzupełniona programem spotkań interdyscyplinarnych, w pełni otwarta będzie we wrześniu, dalej będzie dostępna w paździer­ niku, a w listopadzie musimy ją zwijać. Pytam, ponieważ zauważyłem, że jest jakaś prawidłowość, (żeby nie powiedzieć fatum), dotycząca Państwa wystaw - myślę właśnie o ,, Labiryncie", na którym byłem ostatniego dnia - że jest jakiś niedosyt. Rozmawiałem z panem prof. Sempolińskim i uwa­ żał, że wystawa o tak wielkim znaczeniu jak ..Epitafium i siedem przestrzeni"powinna trwać dłużej, i dlatego właśnie pytam o czas trwania tej wystawy i czy Państwo robiąc tę wystawę w Pradze nie obawiają się, że napotkają też na tego rodzaju trudności, a nawet więcej, czy te Państwa projekty spotkają się ze zrozumieniem. Bo tu, w Polsce, wszystko, co robią Państwo od lat, nawet w krótkich interwałach czasowych, jest doskonale znane - jest w tym kontynuacja, te wystawy nakładają się niejako na siebie, jak kolejne warstwy, tworząc własny, nie do podrobienia styl, i zna­ cząc drogę kolejnych Państwa poszukiwań. Jest w tym jakaś wielka konsekwencja:,,Powrót do domu", do świątyni, jednocześ­ nie właśnie taka symboliczna ich wielowymiarowość. W wielu znaczeniach, przede wszystkim właśnie w takiej rekonstrukcji całości życia duchowego, różnych ekspresji, różnych doświadczeń. - Tak było przecież w ,,Epitafium i siedem przestrzeni", gdzie podtytuł mówił o odbiciu różnych doświadczeń w zwierciadle Sztuki XX wieku (DROGI, TRADYCJE, OSOBLIWOŚCI ŻYCIA DUCHOWEGO W POLSCE ODBITE W LUSTRZE SZTUKI POD KONIEC XX WIEKU), a więc to łączenie różnych kanałów, różnych prądów i tradycji sztuki, sztuki wyso­ kiej z niską, popularną, rodzimej z egzotyczną czy zdawałoby się kulturowo odległą - jak miało to miejsce w Muzeum Etnograficz­ nym, w ..Spotkaniu Świętych Obrazów, (czyli kultów maryjnych z Częstochowy i z Guadalupe)" i już podczas seminariów, w spotkaniu różnych tradycji duchowych, odsłaniających ów ekumeniczny wymiar doświadczenia duchowego współczesnego człowieka - czy więc to wszystko, co nadaje taki bardzo chram terystyczny rys Państwa projektom i wystawom, czy ten język, ] który Państwo eksplorują od lat i starają się go w jakiś sposób j ożywić, dać mu dojście do głosu, a nawet wprowadzić do galerii - czy to wszystko znajduje zrozumienie w innym środowisku nii dotychczas, u artystów z tych wyzwalających się krajów, artystów, z którymi teraz przy tym projekcie Państwo współpracują? CzysM oni otwarci na ten wymiar religijny, mistyczny, kontemplacyjny! Jak się do tego rodzaju ekspozycji (w tym swoich dziel), ekspozycji sięgającej do źródeł, do symboliki, do kontemplacji, odnoszą? Bo to są twórcy współcześni, prawda? ( Tak, „ o s t r z e g a n o " nas, że tam w Pradze mieszkają ludzie, którzy jeszcze w przedbolszewickich czasach jak najbardziej stanowili społeczeństwo zsekularyzowane, w dodatku niechętne katolicyzmowi, bo to przecież był katolicyzm habsburski nieja­ ko z cesarskiego nadania, i tak często w ten sposób byl • kojarzony. N o ale myśmy postanowili wejść tam śmiało z naszą propozycją, nie płosząc się tymi zapowiedziami. Stało się tak, że mieliśmy do czynienia z dość wąską grupą, elitą artystów, teoretyków, ludzi myślących, intelektualistów, działaczy opozy­ cyjnych, i tego trzymaliśmy się dość wyraźnie, żeby tam nit ześlizgnąć się w środowisko byłych reżimowych zarządców sztuką i k o l a b o r a n t ó w . Tam te podziały były jeszcze bardziej dramatyczne niż u nas. Otóż, wbrew obawom naszych infor­ m a t o r ó w , Polaków, a nawet i Czechów, ci artyści, których odwiedziliśmy, i z którymi weszliśmy w przyjacielską znajomość - odebrali naszą propozycję pozytywnie. Towarzyszył nam Emil Zavadil - architekt i zawodowy realizator ekspozycji artystycz­ nych, on nas zwykle anonsował, że przyjechaliśmy z Warszawy, że mamy taki pomysł. On się od tego pomysłu, od jego treści raczej dystansował, ale nas wprowadzał życzliwie w środowisko i my przy nim przeprowadzaliśmy rozmowy. A ponieważ wybieraliśmy takich ludzi, do których mieliśmy stosunek z góry pozytywny, tzn. wg dokumentacji czy różnych informacji wybie­ raliśmy artystów wartościowych, wybitnych, więc mogliśmy całkiem szczerze swój pozytywny stosunek do ich twórczości wyrażać i przedstawialiśmy swoją propozycję. Z tego wynikał najczęściej bardzo dobry dialog, taki przyjacielski. Ponieważ II. 3. J. Bogucki i N. Smolarz, E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e s t r z e n i , fragm. wystawy: Namioty (Magdalena Abakanowicz), Droga (Ryszard Ługowski), Święta Góra (Ryszard Klaman), 1991 24 �wielu z nich odnosiło się dość pozytywnie i większość z nich deklarowała chęć, czy gotowość do udziału autorskiego w tym przedsięwzięciu, to my w czasie naszej rozmowy przedstawialiś­ my dość konkretnie, że to będzie taki właśnie układ przestrzeni symbolicznych, w którym mogą wziąć udział osoby, które j a k o ś z tym układem się wewnętrznie zgodzą, uznają go za rzecz naturalną, w której mogą uczestniczyć. Są to ludzie o dużej wrażliwości duchowej, którzy mają potrzebę wewnętrznej re­ fleksji, potrzebę rozwoju życia wewnętrznego, zainte­ resowanie różnymi tradycjami religijnymi. Zauważyłem, że chętnie urządzają ekspozycje nie w salach neutralnych, gale­ riach, ale właśnie w obiektach zabytkowych i w dawnych budowlach sakralnych. Wystawiali w dawnych klasztorach, kaplicach, kościołach, bardzo świadomie wykorzystując szcze­ gólny klimat starej architektury sakralnej. Oglądaliśmy, np. w zabytkowym kościele jezuickim w jednym z miast prowinc­ jonalnych wystawę, a raczej wielką aranżację przestrzenną łączącą architekturę i plastykę baroku historycznego z dziełami współczesnymi o ekspresji barkowej. Inicjatorem i jednym z uczestników tego przedsięwzięcia był wspomniany już w naszej rozmowie Jifi Sozański. Ale wystawiali tam dlatego, że nie mieli możliwości gdzie indziej, czy stal za tym świadomy wybór? Jedno i drugie ponieważ, musieli szukać poza oficjalnym trybem, więc znajdowali miejsce. Ale ich te budynki ciągnęły i ta architektura wciągała. Łączenie sztuki z architekturą było wynikiem uznania klimatu architektury sakralnej. Przykładem może być wspólne autorskie wystąpienie dwojga wybitnych artystów z Pragi: Adrieny Śimotowej i Vacia va Stratila. Ona wystawiała obiekty z bibulastego papieru, trochę pomiętego, wygniecionego, połączenie jak gdyby rysunku z re­ liefem, czy też rzeźbą papierową. Bardzo dziwne, takie jakby zjawy, i jakby sylwety, ślady, duchy przedmiotów czy postaci, powstawały w jej realizacji. A Stratil to człowiek, który ma bardzo szczególne inklinacje wizjonersko-kontemplacyjne. Jego urzeczenie elementami sztuki chrześcijańskiej, zwłaszcza moty­ wami pasyjnymi, życiem zakonnym, w ogóle przeżyciem religij­ nym jest bardzo silne, a także chyba - perwersyjne, bo jak sam powiedział pomiędzy Chrystusem a Antychrystem rozwija się jego duchowość. Otóż oni rozmieścili swoje prace w budynkach i pomieszczeniach starego klasztoru, gdzie spędzali jakiś dłuższy czas wakacyjny i właśnie jego rysunki i jej rzeźby zupełnie jakby wrastały w tę architekturę. Były to jakieś takie zwidy, postaci, zagadkowe zjawiska w krużgankach i salach starego klasztoru, trochę niepokojące i nawet na afiszu z początkowych głosek nazwisk Stratil i Śimotowa powstało słowo: Stra-Śi, a więc charakter z jednej strony kontemplacyjny a z drugiej, jakiś taki dziwny, pełen grozy. Ale wracając - bo Pan właśnie zapytał o krótkość czy nietrwałość naszych przedsięwzięć. Otóż jest to sprawa, która mnie od lat gnębi, bo jak Pan wie z moich tekstów teoretycznych - uważam, że system wystawowy, właściwie ten system obecnie istniejący, tzw. promocji a u t o r ó w , że jest to rzecz, która skazana jest na zatratę, staje się coraz bardziej pusta, handlowo-reklamowa. Znaczy więc, że ta forma czy metoda, ten system pomału zestarzeje się i rozpadnie. Ale najpierw utraci swój sens, jakiś taki prestiż duchowy, prawda? I dlatego pociągał mnie p o w r ó t do ,,domu i świątyni" - do miejsc, w których sztuka nie jest na chwilę pokazywana, w sensie jakiejś kolekcji czy pokazu, tylko po prostu osiada tam i mieszka, tak jak wszystkie obiekty we wnętrzu mieszkalnym są emanacją bycia tam ludzi. Oto dlaczego, od dawna myślę o tym, jak rozstać się z systemem wystawowym i założyć miejsce działania stałego, w którym również w sposób stały rozwijałaby się labiryntowa struktura sztuki symbolicznej. Bo ten labirynt - począwszy od czasów Żytniej - w tamtejszych odbudowywanych ruinach był to właściwie taki labirynt naturalny i potem jako pewna idea formy towarzyszył wszystkim naszym realizacjom. Labirynt na Ursynowie i labirynt tych przestrzeni w Zachęcie, to jest wciąż jak gdyby podobna zasada. Dla mnie zresztą ona wywodzi się z wczesnego dzieciństwa. Jako mały chłopczyk przed zaśnięciem miałem obyczaj - może wiąże się to trochę, czy ja wiem, z filmowym przeżywaniem świata - obserwować powidoki. I było to takie jak gdyby przepływanie przez kolejne przestrzenie otwierające się albo tak, jakby zapadało się w dół jakimiś schodami, albo tak, jakby się otwierała ściana i patrząc przep­ ływało się z jednej przestrzeni do drugiej, i każda z nich w nieustannym ruchu i zmienności jakby formowała się w innym kształcie, w innych kolorach, w innym klimacie z innymi jakimiś elementami zmiennymi i ruchomymi. No może to właśnie takie doświadczenie z dzieciństwa, ze stanu na pograniczu snu i jawy jakoś tak potem odżywa w różnych przedsięwzięciach. I sądzę, że ten Labirynt, do którego chcemy dojść na zakończenie całego II. 4. J. Bogucki i N. Smolarz, A p o k a l i p s a - Ś w i a t ł o w c i e m n o ś c i , fragm. wystawy z aranżacją przestrzenną Niny Smolarz i rzeźbami Józefa Łukomskicgo, 1984 25 �Natomiast jakieś stoły z prostych desek z osłoną od deszczu, kuchnie polowe chcemy zainstalować w ogrodzie. Tak, że] i artyści, i uczestnicy wszystkich spotkań, podobnie jak kiedyś to było przy ulicy Żytniej w Warszawie, będą się mogli posilić i rozmowy, i kontakty międzyludzkie będą nie tylko przy stołach konferencyjnych, ale po prostu właśnie przy wspólnym stole, w gospodarstwie domowo-ogrodowym. Natomiast Ekumeniczny Klasztor Sztuki chcemy założyć w Polsce, w jednym z zabytkowych obiektów, będących pod. opieką władz państwowych, które szukają odpowiednich użyt­ kowników, mogących wykorzystać tę budowlę i jednocześnie, uszanować jej zabytkowy charakter. Odbyliśmy wiele rozmów] na ten temat z różnymi dysponentami takich budynków. Mairn/j najdzieję, że uda nam się takie miejsce znaleźć i założyć w nink nasze duchowe gospodarstwo wraz z Labiryntem Wyobraźni,, który będzie się rozrastał bez pośpiechu, bez wernisaży, jako rzecz stała. Zresztą wydaje mi się, że nie jest to żadne nowatorst-j wo, jest to raczej p o w r ó t do pewnych starych obyczajów, boj właściwie we wszystkich świątyniach i klasztorach osiadała i mieszkała sztuka. Wypełniała ona także krużganki, kaplice, drogi krzyżowe. Odwiedzanie takich miejsc związane z pewną tradycją pobożności, było też spotkaniem ze sztuką. : ciągu zmieniających się imprez i miejsc, będzie to struktura składająca się z przestrzeni symbolicznych, z kolejnych pomiesz­ czeń, które będą się łączyć w jakiś łańcuch skojarzeniowy. To tak, jak to było w dwu poprzednich wystawach. Ale ważne jest, że miejscem tego będzie dom, świątynia czy klasztor. Ta nazwa ASRAM - A N A V I M - EKUMENICZNY KLASZTOR S Z T U K I oznacza, że będzie to miejsce stałego zamieszkania niewielkiej grupy osób świeckich i duchownych, ale jednocześnie bądzie to miejsce otwarte dla wszystkich potrzebujących, tzn. dla ludzi, którzy p r a g n ą spokoju i pewnych energii w . t y m miejscu nagromadzonych, by przy współpracy z gospodarzami d o k o n a ć jakiejś swojej pracy wewnętrznej. Myślimy o tym, żeby tam funkcjonowało coś w rodzaju połączenia domu rekolekcyj­ nego z pracowniami terapeutycznymi i każdy, kto tam doświad­ czy czegoś dobrego będzie mógł czy chciał tam, z natury rzeczy, d o p o m ó c w działaniu tego klasztoru, czyli d o p o m ó c np. będą­ cym w gorszej kondycji od niego samego czy d o p o m ó c w kuchni, czy d o p o m ó c w ogrodzie. A jeśli będzie on artystą to wtedy pewną część swojej osoby, swojej energii pozyskanej w tym miejscu będzie mógł zmaterializować w jakimś z a k ą t k u L A B I ­ R Y N T U W Y O B R A Ź N I . Nie będziemy zapraszać artystów typu gwiazdorów, żeby się zaprezentowali na estradzie, tylko będziemy zapraszać ludzi, którzy żyjąc przez pewien czas razem z nami, zechcą jakiś ślad swojego istnienia tam zostawić. A spotkanie w Pradze, to jest tylko p r ó b a zaistnienia takiego klasztoru, dlatego że chcemy, to od początku było tak pomyś­ lane ze względów praktycznych, żeby tam było spanie i jedzenie, i żeby te spotkania odbywały się w jednym gospodarstwie. Niestety, nie w pełni da się to zrealizować, ponieważ benedyk­ tyński klasztor nie jest jeszcze odzyskany w pełni - po prostu wiele sal, dawnych pomieszczeń klasztornych, cel jest jeszcze zajętych przez instytuty naukowe. Tak więc, gdzie indziej będziemy musieli, w innych klasztorach poszukać tych miejsc dla naszych gości, artystów, uczestników wystawy i towarzyszą­ cych jej spotkań. 26 Wróćmy do wystawy w Zachęcie. Oprócz entuzjastów i licznych widzów nią zchwyconych miała też ona swoich skrajnych przeciw-* ników. Zarzucano, że manipulują Państwo indywidualną twór-* czością artystów, że to kolejna wystawa ,,na temat", kręcono^ nosem i sarkano. Ja zupełnie tych głosów nie rozumiem i nul podzielam, jak choćby owego głosu obrończyni czystej sztuki,* znanej krytyczki Moniki Małkowskiej, która tak o tej wystawki pisała: „Sztukanie toleruje porządkujących ją haseł. Wydawałoby się, że dowodów już nie potrzeba przedstawiać. Tymczasem nadeszła kolejna wystawa 'na temat'. Zdarza się, że w zapala naginania sztuki do koncepcji, schlebiającej potrzebom publiczno--^ ści (sic! - Z.B.), autorzy ekspozycji osiągają niezamierzone^ efekty. W wyniku ich działań sztuka elitarna powszednieje^ banalnieje, staje się prymitywna, masowa i łatwa. Co z tego, że* organizatorzy gigantycznego przedsięwzięcia wystawowo-teatralno-muzycznego, jakie miało powalić na kolana publiczność stole-i czną w czerwcu '91, mieli wzniosłe cele? Co z tego, że wykorzystali^ dorobek najwybitniejszych polskich artystów. (...) (por. ,,Kino'nr 11/1991). Co Pan Profesor na tę obronę sztuki przed publicz-^ nością mógłby powiedzieć? * To bardzo dobrze, że od czasu do czasu miłośnicy sztuki, która jest całkowicie autonomicznym gospodarstwem, się obu­ rzają. A jak się oburzają to widocznie mają do tego powody.j Niewątpliwie nasza działalność, stanowi raczej pewną osob-_ liwość w tej chwili, w naszym krajobrazie sztuki. Jest oną« wyraźnie wymierzona przeciwko współczesnemu systemowi hodowli: eksploatacji artystów, a także jest przeciwieństwem^ techniki i stylu modnej dziś, tak zwanej „promocji", która polega na tym, że jest duża pusta przestrzeń, i w dużej pustej przestrzeni duże i efektowne obiekty poszczególnych autorów. Każdy autor musi się wyeksponować wspaniale, okazale, żeby być tak jak błyszcząca limuzyna w salonie samochodowym - 1 jest ten najmodniejszy dzisiaj styl pokazywania autorów przer organizatorów wystaw. Natomiast nasza działalność zmierza dc tego, żeby nastąpiło spotkanie pomiędzy pewną wizją losif ludzkiego, i wewnętrznych przemian kultury, a sytuacją po szczególnych autorów. I my zakładając sobie, zresztą dosyr subiektywny scenariusz i plan ekspozycji, równocześnie szuka my osób, które on by p o b u d z a ł do ich własnej twórczep wypowiedzi, czyli takich osób, które wedle naszego przypusz* czenia niosą w sobie pewien ładunek, pewne przeżycia, pokrewne tym przeżyciom jakie my mamy, układając jakąś sekwencja w naszym programie wystawy. Czasem okazuje się, że nasza} supozycja jest błędna, i że nie dochodzimy do porozumienia) z autorem, ale najczęściej okazuje się, że jest pewna zbieżność^ czyli, że ten ładunek wewnętrzny, który wybrany i upatrzony) przez nas autor w danym czasie w sobie czuje, że on się spotyka mniej więcej z naszą intuicją. Ważne jest to „mnie więcej",* dlatego że my nie programujemy do końca, raczej otwieramy): pewną przestrzeń, pewien problem. I na przykład mówimy Grzegorzowi Kowalskiemu: czy mógłbyś wymyślić przestrzeni c ( B 3 3 �piekielną i niebiańską, Twoją a u t o r s k ą przestrzeń, w której byłyby diabły i anioły wykonane przez rzeźbiarzy ludowych oraz cytaty wybrane z tekstów mistyków i poetów rożnych epok, dotyczące dobra i zła. Takie zadanie albo może okazać się obce kuszonemu przez nas autorowi, albo go może podniecić do działania. Schody, które wymyślił Grzegorz Kowalski służyły doskonale i dobrym i złym duchom. Aniołowie zstępowali po nich jak po drabinie Jakuba, a pod schodami demony miały swoją piekielną dyskotekę. W każdym przypadku było trochę inaczej, bywały i momenty napięć dramatycznych, rozmaitych żalów i irytacji, ale gdyby nie było momentów napięcia, pewnego ryzyka, to wystawa nie miałaby takiej temperatury. Bo w każdym przypadku z naszej strony jest to, że my jednocześnie dążymy do tego, żeby wprowadzony w pewną przestrzeń artysta, żeby się - że tak powiem - w niej zmieścił, żeby do niej się dopasował, żeby ją sobą wypełnił, ale jednocześnie oczekujemy pewnego prze­ kroczenia z jego strony - tego, że on wprowadzi coś, czego myśmy się nie spodziewali, a (co jednak) okaże się n o w ą wartością, taką wartością „ w k a l k u l o w a n ą " , ale nie przewidzia­ ną. Wystawa w Zachęcie odznaczała się jeszcze jedną bardzo istotną cechą, istotną dla antropologów kultury, czemu staramy się często dawać wyraz i na lamach naszego pisma. Mianowicie, że w tym przejściu - jak Pan Profesor powiedział - przez różne przestrzenie pamięci kulturowej, zjawiska sztuki nie są już więcej ujmowane w jakiejś wzajemnej izolacji. Dla mnie uderzające było to spotkanie sztuki wysokiej, elitarnej, współczesnej ze sztuką tzw. niską, ludową, popularną. To jest niezwykle. Tak, dla nas jest to bardzo ważne, te różne piętra kultury, żeby one się ze sobą komunikowały, żeby powstawał układ kultury wielopiętrowej. Zależy nam na tym, żeby energia, która buduje całość tych przestrzeni jak gdyby przepływała z piętra na piętro, żeby je ze sobą łączyła i żeby żadne z nich nie było jej wyłącznym źródłem. Myślę też, że to są rzeczy, które w naszej kulturze odgrywają bardzo wielką rolę. Piętrowość, w której zablokowany jest ten swobodny przepływ, w sposób negatywny widać obecnie także i w kulturze politycznej, to że ona powstała z konieczności w zamkniętych środowiskach, na różnych kondygnacjach ukła­ du społecznego to bardzo utrudnia spójne funkcjonowanie całego organizmu. Jest jeszcze jedna rzecz, która wydaje mi się ważna, zwłaszcza, jeśli chodzi o przejawy niechęci czy wręcz oburzenia wobec naszej działalności, mianowicie, że działalność ta powstała na długo jeszcze przed latami 80., nasze wystawy i działania nie były spowodowane pobudkami martyrologiczno-patriotycznymi, wynikały natomiast z ogólnokulturowej sytuacji. Tej mianowi­ cie, że wielu artystów znudzonych już ciągiem rozwojowym kolejnych faz awangardy, świadomie poszukiwało łączności z obszarem życia duchowego i doświadczenia religijnego, czyli z problematyką związków sztuki i sacrum. To było przedmiotem uwagi, potrzeby wewnętrznej wielu twórców. I właśnie dla takich twórców organizowałem spotkania, m.in. w Laskach. Potem czas „Solidarności" i wybuch stanu wojennego sprawił, że treść tych spotkań nałożyła się na nową sytuację. Doświad­ czenie duchowo-artystyczne nałożyło się na sytuację moralno-polityczną stanu lat 80. Powstała wówczas szczególna koniu­ nktura, która zwróciła większość artystów i intelektualistów w stronę Kościoła. W kulturze „przykościelnej" obok wartości prawdziwych powstawało wiele rzeczy banalnych, a także kiczowatych o doraźnym charakterze manifestacyjno-politycznym. Dla nas sprzeciw wobec przemocy i doznanym cier­ pieniom zbiorowym miał również wielkie znaczenie. Staraliśmy się jednak ukazywać ślady i dokumenty dramatycznych zdarzeń przez sztukę w perspektywie wieczności. Treścią istotną naszych przedsięwzięć było odnowienie zagu­ bionego związku wewnętrznego między sztuką i sacrum oraz przepływ energii ekumenicznej między ludźmi różnej wiary i narodowości, różniących się wykształceniem i zawodem, tradycją kulturową i sytuacją towarzyską. Dziś wiele osób J. Bogucki i N . Smolarz: i l . 5. Z n a k K r z y ż a , fragm. wystawy, Golgota, J. Nowosielskiego, 1983; il. 6. E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e s t r z e n i , fragm. wystawy, Dom, Grupa Lucim (Bogdan i Witold Chmielewscy, Wiesław Smużny), 1991 zdegustowanych minionym sojuszem „kultury niezależnej" z Kościłem - ignoruje wielką różnorodność tego, co wówczas czyniono. Wszystko razem kwalifikują zagniewane osoby jako tani populizm zaprawiony sentymentalnym kiczem. Powiadają: to, co uchodziło w latach 80., dziś jest niedopuszczalne i szkod­ liwe, bo opóźnia nasz „ p o w r ó t do Europy", skazując kulturę polską na prowincjonalizm w sarmacko-parafialnym matecz­ niku. Autorzy takich opinii strącają również i nasze labirynty do kategorii wystaw sentymentalno-publicystycznych. A jak dotarli Państwo do Pragi, a w niej właśnie do klasztoru Emaus - czy to przypadek? Elementy losowe odgrywają wielką rolę w tym wszystkim. Tak jak od początku to moje dziecinne zasypianie i wędrowanie przez labirynty i powidoki, kiedy taki jak gdyby niesiony przepływałem przez różne przestrzenie. I każdego wieczoru oczekiwałem, że one się przede m n ą znowu pojawią. Myślę, że skłonność do robienia wystaw, w dużej mierze z tego doświad­ czenia wynikła, i i m jestem starszy tym bliżej jestem tej właśnie formuły półsnu dziecięcego. Wiele wątków przynosi życie, tzn. my z N i n ą staramy się obmyślać plan działania, ale jego głównym, bardzo ważnym elementem jest czuwanie, które ze zjawisk, które z sił, płynących naprzeciw nam, okażą się dla naszych zamierzeń i projektów sprzyjające. To jest czuwanie i gotowość, żeby nie przegapić właśnie tej, która razem pomoże płynąć dalej. Jest to też p o w r ó t trochę do tego procesu na pograniczu snu i jawy, bo uważna kontemplacja jest jego właściwością: trzeba uważać kiedy będzie zakręt, kiedy się pojawi j a k a ś moc, czy jakieś światło, które nas popchnie we właściwym kierunku. Nie m o ż n a wszystkiego zaplanować. Planuje się, a raczej odgaduje, ogólną orientację, w j a k ą stronę 27 �się zmierza. A które ze spotkanych zjawisk, j a k i człowiek, jakie zdarzenie popchnie nas w stronę realizacji - to po prostu jest ta sztuka: odgadnąć i wyczuć, w drodze. A nigdy to nie jest dane na pewno. W Pradze początkowo byliśmy w innym klasztorze. Szukaliśmy jeszcze następnego i trafiliśmy na taki, który okazał się benedyktyńskim, czego też z początku nie wiedzieliśmy, jak i tego, że nazywa się Emaus. Historią Emaus byłem od bardzo dawna, jakoś pobudzony czy urzeczony, bo jest to bardzo niezwykła historia. Jej bohaterowie szukają prawdy, martwią się, wędrują, mówią sobie: a myśmy się spodziewali, że to będzie tak, a to jest zupełnie inaczej. I to się właśnie odkrywa w drodze. Odkrywa się w kolejnych sekwencjach; z których jedna jest dyskursywna, i słucha się tego wykładu, tej informacji, tego dy kursu i jeszcze się nie wie, jeszcze z tego nic nie wynika w pełni. A dopiero potem następuje ów moment przy stole, przy łamaniu chleba, który nagle odsłania wszystko. Postawiliśmy szokujące pytanie Emaus. Za mało czy za dużo wolności? Jakie związki ma wolność z biblijną opowieścią o Emaus? Czy może być za dużo wolności? Emaus to opowieść o niewoli zwątpienia i trudnościach wiary, to również opowieść 0 najgłębiej rozumianej wolności. Niewola zwątpienia pogrążyła uczniów w smutku, zamęcie i strachu. Rozmowa w drodze do Emaus przywracała im tylko m a r t w ą pamięć cytatów, intelekt nie umiał stawić czoła hańbie krzyża, umarła w nich wiara. S P O T K A N I E W E M A U S - to rozpoznanie, które przywróciło im żywą pamięć. Już nie musieli wątpić, już nie musieli wierzyć, już widzieli, wiedzieli. Lecz O N zniknął i m z oczu. Prawdę, choć wszechobecna i stale z nami w drodze, trudno rozpoznać, a jeszcze trudniej zatrzymać, zagarnąć. To ona może nam się odsłonić, zatrzymać nas lub zagarnąć. Poza tą wolnością istnieje tylko pamięć i wiara i wszystkie inne możliwe rodzaje, a więc części wolności, o które pytać możemy w różny sposób - o wol­ ność wewnętrzną i zewnętrzną, o wolność od i wolność k u czemuś, o wolność jako bóstwo, o wolność w świadomości białego człowieka, o wolność jako naczelne hasło, o to czyjej za mało czy za dużo. A jeśli chodzi o pytanie: czy za dużo, czy za mało wolności - to ma to tylko na początku ten najbardziej zauważalny sens politycz­ ny. Natomiast jest to zaproszenie do dyskusji o wieczności. Emaus - jeszcze ma też jedno znacznie - w każdym razie w moich kolejach życiowych, myślałem nawet o filmie na ten temat. Jest taka tradycja folklorystyczna w Krakowie na Salwatorze, tam się odbywa odpust pod nazwą „ E m a u s " . Tam widać, jak ten wielki tajemniczy dramat, o k t ó r y m opowiada Pismo zamienia się na święto ludowe, na pierniki malowane, na tych Żydów kiwających się na sprężynach, kogutki, gwiazde­ czki. D u ż o uciechy dla dzieci. I właściwie z tego jakiegoś wielkiego węzła energetycznego zostaje rodzaj zabawy. Ale z drugiej strony, ta zabawa odbywa się wokół świątyni i są w niej zawarte, jeśli się uważnie patrzy, różne sygnały, które p r o w a d z ą do wartości trwalszych niż samo gwizdanie w glinianego koguta. Stąd też mamy na myśli urządzenie kiermaszu, podobnego do krakowskiego „ E m a u s " . Wystawa w Zachęcie z tą niezapomnianą kompozycją Kłamana - ze ,,Świętą Górą", która, też była i górą błogosławieństw -pamiętam rozłożone egzemplarze Biblii z tym tekstem, również 1 z tym, który witał publiczność, zawieszony na ścianie w hallu obok rzeźby ,,Gladiatora": ,,Błogosławieni cisi..." - była jakby wyjściem z artystycznej wrzawy, tej wrzawy, jaką na co dzień widać po galeriach. Czy tak ma być też w Pradze? Czy to jest to przesłanie, poszerzone o kontekst wydarzeń politycznych, dzieją­ cych się w tej części Europy? Naszą intencją jest p r ó b a wyjścia z wrzawy, choć w naszej ekspozycji jeszcze ją będzie słychać. Ale myślę, że jeżeli wśród tej wrzawy powstanie G ó r a , jeżeli echem wrzawy będą te spadające szczątki sacrum, te epitafia klęsk żydowskich i chrześcijańskich, i będą we wnękach owe miejsca zapatrzenia, czy też nisze kontemplacji, a dopiero wyżej na grzbiecie konstrukcji, gdzie widać tę rozprutą codzienność i te fotograficzne powierzchnie z szokującymi obrazami, to spod tego, co szokujące, krzykliwe, będzie się wydobywać to, co jest pamięcią i milczeniem. 28 W Pańskich pismach teoretycznych, książkach, jak i w wń stawach słychać echa rozwiązań Mirceai Eliadego, badacw i interpretatora symboli (m.in. symbolizm centrum: dom, świątju nia; duchowa inicjacja, doświadczenie labiryntu). Jaki jest Pańsku stosunek do tego autora? y< Dla mnie Eliade był lekturą niezwykle pobudzającą. (P' potrafił tak bardzo konkretnie i logicznie ukazać, jakie wartość życia zostały zatracone przez cywilizację nowożytną, a zwłasż cza XX-wieczną. Jakie po prostu braki, tęsknoty człowiekdzisiaj żyjącego prowadzą go z powrotem w stronę sacrunfl które musi on odnaleźć, jednak już nie tak jak tamte zamknier społeczności, które żyły w swoim kosmosie plemiennym, ale juH w tym szerszym widnokręgu ludzkości ucywilizowanej. " Jest to właśnie sprawa bliźniego, że bliźni to dawniej b)H człowiek tej najbliższej wspólnoty, tylko on miał pełny wymian ludzki, bo był p o d p o r z ą d k o w a n y naszemu miejscowemu sac rum. Skoro sacrum okazuje się nie tylko nasze, lecz ludzki* w ogóle, to trzeba umieć odnaleźć tego bliźniego w kazdyif* innym, a to wcale nie jest takie łatwe. Ja myślę że pokazują I nasze dramaty migracyjne. Są to trudne problemy odnajdował nia sacrum w każdym człowieku. Jeżeli się mieszka w swoiift świecie urządzonym przez siebie i przyjmuje się kogoś innego ludzi z różnych stron świata tylko z rzadka, jako gości, to jest I sytuacja, którą łatwo zaakceptować, będąc człowiekiem toleraid cyjnym i szlachetnym. Ale jeżeli człowiek nagle zostałby zalank tymi innymi populacjami tak, że nie czułby się tu gospodarzen zostałby zdominowany innymi klimatami, wzorami kultury, Ił mógłby przeżywać ciężkie chwile. Wtedy nie jest tak łatwp postrzegać obcych jako bliźnich. Ten problem jest niezwyHn dzisiaj palący. s< 3 Tak, współczesna eksplozja ksenofobii najwyraźniej przejawP się w płaszczyźnie życia politycznego, ekonomicznego. Mm natomiast ciekawi jeszcze ten problem ekumenizmu także ara tycznego w Państwa działaniu. To umożliwienie spotkania najba dziej współczesnych artystów ze sztuką niską, popularną, ludom Jak odnoszą się do tych obcych sobie światów artyści biorąc udział w Państwa wystawach? Artyści, którzy biorą udział w naszych działaniach są pc chodzenia awangardowego. Awangarda ma swoje tradyc; obcowania ze sztuką ludową, ze sztuką a m a t o r ó w , tych artyi tów niedzielnych, więc to jest dla nich sąsiedztwo naturalni Gdybym robił wystawę tradycjonalistów, to prawdopodobni oni mogliby być zgorszeni. Myśmy zresztą robili wprowadzeni sztuki ludowej, a także pamiątkarstwa, twórczości choryc psychicznie, sztuki dziecka, i fotografii - już wcześniej. Tak by) też w Znaku krzyża (1983). Był w tym jakiś odpowiednik t słynnej wystawy Documenta w Kassel z 1972 roku, której autoi Harald Szeman, przyjął założenie takie, że on nie próbuj decydować, co jest dziś sztuką, a co nie jest. I postanowił, i pokaże wszystko to, co w różnych strefach kultury współcze nego człowieka jest uważane za sztukę. Wystawa Documenta 5 stała się świadomie zbudowaną Wiei Babel różnych języków wyobraźni, które wzajemnie właściwi mijają się. Tzn. była tam pokazana z jednej strony sztui ówczesnej awangardy, czyli konceptualizm, neo-dada i króluj; cy wtedy hiperrealizm amerykański, ale obok niej była właśn sztuka obłąkanych, figury domowych krasnoludków - Zwe gów, tak rozpowszechnione w Niemczech, dewocjonalia, parni tkarstwo, sztuka reklamy, sztuka propagandy politycznej, na rozmaitsze odmiany wypowiedzi wizualnej, z których każda je w pewnych sferach układu społecznego uważana za sztuki I zwykle ci, dla których talerz z wizerunkiem papieża a z M a t k ą Boską jest piękny i liczy się jako sztuka, to zupełnie s nie interesowali obiektami neo-dada czy już zwłaszcza ai chiwum konceptualistów i zapewne nawzajem: dla konce[ tualistów te krasnoludy może by można wprowadzić do sztuk ale tylko jako przedmiot operacji konceptualnych. Ja tę wystawę często wspominam, uważam że była to na wybitniejsza wystawa międzynarodowa w drugiej połowie m szego stulecia, taka socjologiczna panorama różnych językói wyobraźni. �I gdy przystępowaliśmy do Znaku krzyża w 10 lat później w 1982 roku - to praca nasza okazała się równocześnie nawiązaniem do ekspozycji Szemana i zaprzeczeniem jej głów­ nego sensu. Podobnie jak on sięgnęliśmy do sztuki różnych gatunków i poziomów - obok dzieł nowoczesnych o rozmaitej orientacji pokazaliśmy sztukę psychicznie chorych, prace dzieci, ołtarzyk domowy zrobiony przez parafianki i oczywiście dużo sztuki ludowej oraz fotografii dokumentalnej. Zaprzeczeniem Wieży Babel okazała się obecność krzyża, ponadczasowego sygnału porozumienia. Coraz to inny, choć ciągle ten sam - przecięcie się pionu i poziomu - pojawiał się tutaj jako znak żyjący w różnych kulturach, spokrewnią! ze sobą wypowiedzi autorskie należące do różnych języków, i jako symbol chrześ­ cijański. A ponadto był wtedy oczywistym dla wszystkich znakiem duchowej wolności. Nie sama jednak obecność świętego znaku decydowała o k l i ­ macie sakralnym naszej pierwszej realizacji. Praca w katakumbowych ruinach kościelnych przy ulicy Żytniej uczyła nas takiego wyczuwania ukrytego magnetyzmu wybranych prze­ strzeni i wybranych przedmiotów, by związki powstające między nimi tworzyły całość, która sprzyja skupieniu wewnętrznemu człowieka. Okazało się też, że w takiej przestrzeni, w klimacie sakralnym działa nie związane na pozór z głębszym duchowym doświadczeniem - ujawnić mogą utajone w nich moce widzenia kontemplacyjnego. Artysta jest skupiony na tym, co powstaje w jego umyśle i stopniowo przemienia się w przedmiot. Później nad tym przedmiotem pracuje, jest cały zanurzony w świecie wewnętrz­ nym tego przedmiotu. N o ale ten obiekt zaczyna potem żyć swoim własnym życiem, które jest równie prawdziwe jak to pierworodne życie w głowie i w pracowni artysty. Autor robiąc to, nie wie na pewno, co właściwie robi, to się tylko po części wie. Prawdziwy artysta nie wie, co robi, jest instrumentem, jest źródłem energii, która zostaje przelana w j a k ą ś materię na zasadzie trochę zamierzeń, ale przede wszystkim przeczuć - prawda, umysł nad tym czuwa, umiejęt­ ność fachowa jest na usługi, ale jak to się dzieje, bo to nie jest sprawa zaplanowania i wykonania. Jeżeli jest to sprawa za­ planowana i wykonana, to powstaje „przedmiot estetyczny" pusty w środku, a jeżeli jest to akt twórczy, to jest to w jakimś sensie od twórcy niezależne. Tak jest chyba i z Państwa wystawami. Dziękuję bardzo za tę rozmowę. P.S.: Nasza rozmowa odbyła się jesienią 1991 r. Podjęliśmy zaproszenie Ambasady w Pradze do pracy nad projektem Góra. Spotkanie w Emaus. Odwiedziliśmy Pragę, Bratysławę, Wiedeń, Budapeszt i M o s k w ę pozyskując dla naszego przedsięwzięcia środowiska twórców, instytucje kulturalne i pomoc wysokich urzędów. Dzięki temu zrealizowaliśmy w czerwcu 1992 r. poprzedzającą Spotkanie w Emaus imprezę promocyjną Noc Świętojańska albo Sen nocy letniej w ogrodach Ambasady Polskiej w Pradze. M i m o , że ta p r ó b a wspólnego działania twórców z różnych krajów zyskała uznanie i pomoc sponsorów, zmuszeni byliśmy zrezygnować z urządzenia Spotkania w Emaus w Pradze, w benedyktyńskim klasztorze „ E m a u s " . Polskie Ministerstwo Kultury i Sztuki, które było współinicjatorem i głównym sponsorem projektu, wycofało się z poparcia i pomo­ cy materialnej, co spowodowało również wycofanie wspierają­ cych nas fundacji. D r u g ą przyczyną naszej rezygnacji z realizacji projektów w Pradze był podział Czecho-Słowacji na dwa osobne państwa i związane z tym tendencje w polityce władz czeskich. Obecnie zajmujemy się przygotowaniem w a r u n k ó w umożliwia­ jących urządzenie Spotkania w Emaus w Polsce w 1994 roku. II. 7. J. Bogucki i N . Smolarz, G r o b y W i e l k a n o c n e , fragm. podziemia Kościoła św. Krzyża z kompozycją Jerzego Kaliny, 1985 Fot.: Erazm Ciołek, i l . 2, 4, 6; Jacek Kucharczyk, i l . 5; Jacek Marczewski, il. 1; Zbigniew Markiewicz, il. 3, 7 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2339e1302267d237f45997c8de5fe279.pdf a4f83273a35d9578abdfe4356c312c26 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4367 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 - pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 �SZ T U K A P O L S K A KWARTALNIK ROK INSTYTUTU SZTUKI L UDO POLSKIEJ W A AKADEMII NAUK 1964 XVIII NR 1 T R E S C Aleksander Jackowski Współczesna rzeźba ludowa . . . . 1 Stefania Krzysztofowicz I k o n o g r a f i a l u d o w y c h obrazów M a t k i B o - Ewa Snieżyńska skiej Ewa Jęczalik Saletyńskiej Obrazy Janina Petera śląskie w Zdobnictwo 25 zbiorach czeskich przedmiotów . . 35 drewnianych u pasterzy Arornunów w A l b a n i i . . . 39 RECENZJE A n n a Dobrzańska-Pawlicka K. I. Matejko: chidnych XIX—XX Narodna obłastiej keramika Ukrainskoj zaSSR st 50 KRONIKA 52 SUMMARY OF ARTICLES 54 PE3IOME 55 Na okładce: Wyk. Feliks Swiderski. Kwiaciarka, Czajkowski. rzeźba w drewnie, Zelczyna, pow. polichr., wys. 21 cm. Kraków. Fot. Jan K O M I T E T R E D A K C Y J N Y — m g r Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r K s a w e r y P i w o c k i , prof. d r R o m a n Reinfuss, prof. d r Tadeusz Seweryn. Z E S P Ó Ł R E D A K C Y J N Y — r e d a k t o r n a c z e l n y : m g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , zas­ tępca r e d a k t o r a n a c z e l n e g o : p r o f . d r R o m a n R e i n f u s s , s e k r e t a r z r e d a k c j i i r e d a k t o r d z i a ł u : m g r J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z , w s p ó ł p r a c o w n i c y : m g r A n n a Kunczyńska, m g r W a c ł a w Sułkowski, r e d a k t o r t e c h n i c z n y : M a r i a K l u k o w s k a , układ g r a f i c z n y : J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z . T ł u m . : D o r i s R o n o w i c z (ang.), N a t a l i a Stasińska (ros.). R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N , W a r s z a w a , u l . D ł u g a 26. W y d . i a d m i n i s t r . : P.P. W y d a w n i c t w a A r t y s t y c z n e i F i l m o w e , W a r s z a w a , u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. �P O L S K A S Z T U K R. X V I I - S P I S Bazielich Dydowiczowa Wielkopolskie Fryś-Pietraszkowa Ewa XX Fryś-Pietraszkowa Ewa Wystawa s. a s. Krzysztofowicz s. 56—59 regionalne w Lamęcki, rzeźbiarz i współczesnej ludowe wsi rze­ n r 3/4 Mieszczańscy Ewa s. 202—203 malarze leżajscy s. 43—53 nr 1 p o g l ą d y n a piękno p r z y r o d y w Puszczy Zielonej kulturze polskiej „Ikonen Recklinghausen). — s. 97—110 nr 2 tradycji ludowej nr 2 (Kunstsammlungen Katalog der nr 2 Z m a r ł J a n u s z Ś w i e ż y s. 60—61 Reinfuss Roman R z e ź b a f i g u r a l n a Ł e m k ó w (Ze studiów n a d l u d o w ą s. Sobalski na Łemkowszczyźnie Sztuka w cz. I I ) s. 122—134 woj. rzeszowskim i . . jej . . n r 3/4 Stan liczebny Malowane Teodorowicz-Czerepińska jasielskim Michał Zukowicz n r 3/4 badania rzemiosł ludowych w Częstochowie X I X w . s. 54—55 Teresa Walicki w nr 1 rzeź­ 113—121 Franciszek Szetela ludowa Stadt 1960 s. 110 Roman Roman we s. 65—71 Museum" Erweiterter wypowiedziach Reinfuss kamienną n r 3/4 n r 3/4 R o l a i znaczenie artystycznej Maria nr 1 Łań­ Technika t k a n i a dywanów przetykanych w e w s i Kurpiowskiej Kazimierz nr 2 pamiętnikarz k r o n i k a historyczna z Rakszawy Snieżyńska Tradycyjne Przeździecka A nr 1 (pow. łukowski) i o k o l i c y chłopów bą . 135—156 Małgorzata Jacek Reinfuss . s. 157—164 Ogniwo Pietkiewicz s. 81—96 s. 15—34 Stefania, w. W nr 2 Krakowie ceramiki i muzeum Jan Publiczna Franciszek Olędzki krzyżykowych) s. 72—80 „ D y w a n y " — współczesne m a l a r s t w o szowskich Matuskówna O n r 3/4 Zielonej Franciszek XIX zapusty k o n k u r s szopek w Aleksandra z Dąbrowy Kotula D 193—201 Jacher-Tyszków Kotula U T R E Ś C I ( N a p r z y k ł a d z i e śląskich h a f t ó w Janina cucie L Znaczenie t e c h n i k i w y k o n a n i a w badaniach n a d haftem Barbara ludowym A 1963 s. nr 1 kafle Jadwiga z Leżajska s. 165—182 Grupa kapliczek n r 3/4 z kolumnami w pow. 183—193 n r 3/4 M i s t r z j o d ł o w e g o kościoła s. 3—14 Bożena Ceramika Józefa Kaźmierczaka nr 1 s. 35—42 . . . . nr 1 Kronika s. 61—62 nr 1 Kronika s. 111 nr 2 K r o n i k a s. 203—206 n r 3/4 Pe3K>Me s. nr 1 Pe3K)Me s. 112 Pe3K)Me s. 208 64 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. nr 2 n r 3/4 63 nr 1 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. 112 nr 2 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. 207 n r 3/4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/455d57e04658789284fa83756afbded2.pdf b745c28c8bc6847903ceb6def4ac969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4701 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource muzea regionalne sztuka ludowa - wystawy ceramika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4364 Title A name given to the resource Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łańcucie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.193-201 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i 24a), z dzikiego kamienia, nietynkowana, bez ko­ lumn, ze słabo w y o d r ę b n i o n y m szczytem, z w i e ń c z o ­ nym kamiennym krzyżem i flankowanym m a ł y m i nieforemnymi sterczynami z nieobrobionego k a ­ mienia. Znamienne, że na terenie całego powiatu jasiel­ skiego, tak obficie przecież zalesionego, kapliczki drewniane trafiają się bardzo rzadko, podobnie jak w sąsiednich powiatach. Nie znaleziono ani jednej drewnianej kapliczki z kolumnami. Poza bardzo rzadko stosowaną cegłą w końcu X I X i w X X w., budulcem z reguły był kamień, najczęściej piasko­ wiec obrobiony, to jest cios, lub dziki, na zaprawie wapiennej lub glinianej. Charakterystyczne przy tym, że u ż y w a n o go nawet przy sklepieniach żagielkowych jak również do układania posadzek, a na­ wet większość mens wykonana jest w kamieniu (podczas gdy w wystroju rzeźbiarskim ilościowo zde­ cydowanie przeważają świątki drewniane). T ł u m a ­ czy się to dostępnością materiału w postaci kamie­ nia nawierzchniowego, bądź też wydobywanego na północ od Jasła i w kamieniołomach ł e m k o w s k i c h na p o ł u d n i o w y m skraju powiatu . 8 Jak powiedziano na wstępie, kapliczki omawia­ nej grupy w y s t ę p u j ą tylko w powiecie jasielskim. W sąsiednich powiatach nie dysponujemy żadnym 8 Krystyna Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2. 24 typowym, ani nawet pokrewnym przykładem kap­ liczki z kolumnami, wobec czego grupę tę uznać możemy za specyficzną dla tego powiatu. Charak­ terystyczne przy tym jest, że pomimo największego zagęszczenia tych kapliczek na północ od szosy Żmigród—Gorlice, w y s t ę p o w a n i e ich urywa się na linii etnograficznego zasięgu d. Ł e m k ó w (por. mapa). Być może, że także w innych okolicach kraju występują barokowe, klasycystyczne i pochodne od nich ludowe kapliczki z kolumnami czy p ó ł k o l u m nami z arkadą w fasadzie, nigdzie jednak nie tworzą one tak zwartej, bogatej i zewolucjonizowanej gru­ py, jak przedstawiona w niniejszym artykule. Fot. Anatoliusz Ewa Czerepiński Fryś-Pietraszkowa WYSTAWA CERAMIKI I MUZEUM Wielki ośrodek garncarski w sąsiadujących ze so­ bą wsiach: Medynia Głogowska, Zalesie i Pogwiz­ d ó w w pow. Łańcut należy do najbardziej ż y w o t ­ nych ośrodków ceramiki ludowej na terenie Polski. Większość tamtejszych garncarzy to członkowie spółdzielni „Przemysł Ludowy" w Leżajsku, która sprawnie organizuje zbyt wyrobów, wykazuje też należną dbałość o ich poziom techniczny i arty­ styczny. Garncarze z wymienionych wsi brali udział w kilku wystawach i konkursach sztuki ludowej, REGIONALNE W ŁAŃCUCIE z których przedostatni, w 1959 r., zorganizowany był przez Krajowy Związek Spółdzielni Przemysłu L u ­ dowego i Artystycznego oraz spółdzielnię „Przemysł Ludowy", specjalnie dla garncarzy rzeszowskich . 1 W 1962 r. ogłoszono ponownie konkurs dla garn­ carzy, z okazji X X X V I I Ogólnopolskiego Zjazdu Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łańcucie. 1 E . Fryś, Wystawa sztuki ludowej w Łańcucie, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, nr 1, s. 50—55. 193 �i ł: II. 1. Dwojaki, siwaki, wys. 15 cm, 0 g. 14 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. 1962 r. Jan Gąsior, Medynia Głogow­ ska, pow. Łańcut. II. 2. Butelka na olej, siwak, wys. 36 cm, 0 g. 5 cm, 0 d. 13 cm. Wyk. Franciszek Kot, Pogwizdów, pow. Łańcut. II. 3. Garnek, siwak, wys. 26 cm, 0 g 17,5 cm, 0 13,5 cm. Wyk. Jan Gąsior, Medynia Głogowska. II. 4. Siwak, wys. 30 cm 0 g 15 cm, 0 d 17,5 cm. Wyk. Walenty Grzesik, Zalesie, pow. Łańcut. II. 5. Skarbonka, siwak, wys. 19 cm, 0 d. 9 cm. Wyk. Franciszek Kot, Pogwizdów. II. 6. Miniaturki, wys. 7, 9,5 cm. Wyk. Antoni Woś, Zale­ sie. II. 7. Dzbanek, siwak, wys. 22,5 cm, 0 g. 8 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. Stanisław Kot, Medynia Głogow­ ska. II. 8. Dzbanek, siwak, wys. 30 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 14 cm. Wyk. Ludwik Gołojuch, Pogwizdów. i* Konkurs ten, którego inicjatywa w y p ł y n ę ł a z W y ­ działu Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady N a ­ rodowej w Rzeszowie, zorganizowany został przez Oddział Łańcucki P T L oraz spółdzielnię „Przemysł Ludowy". Wzięło w nim udział 24 garncarzy z o k r ę ­ gu medyńskiego. Jest to ilość największa z dotych­ czasowych, ale równocześnie bardzo mała, gdyż sta­ nowi zaledwie 1/4 pracujących w okolicach Medyni garncarzy. Sąd konkursowy, który zebrał się w dniu 29 września 1962 r., dokonał eliminacji prac nie od­ powiadających warunkom konkursu oraz rozdziału nagród. Z ogólnej liczby 430 nadesłanych prac usu­ nięto 134, jako kryterium oceny przyjmując wartość artystyczną eksponatów. Wśród odrzuconych wyro­ bów znalazła się pewna ilość talerzy, które uznano za nie dość tradycyjne i źle rozpracowane pod względem formy i dekoracji. T a decyzja jury wy­ daje się dość dyskusyjna. N i e w ą t p l i w i e forma ta zo­ stała przejęta z talerzy produkowanych fabrycznie, jednak od kilkudziesięciu lat talerz zdobył sobie prawo obywatelstwa wśród w y r o b ó w wielu ośrod- i �k ó w garncarskich (m. in. Chmielno, B o l i m ó w , Łążek Ordynacki) i trudno go obecnie traktować jako obcy wtręt, czy eksponat wyrabiany w y ł ą c z n i e na wy­ stawy. Na 24 uczestników konkursu 11 nadesłało siwa­ ki, również 11 — naczynia glazurowane i malowane. Jeden w y k o n a ł biskwity glazurowane tylko na k r a ­ wędziach wylewu, a jeden wyłącznie plastykę fi­ guralną. 13 garncarzom przyznano wysokie nagrody pie­ niężne: 2 nagrody pierwsze po 2000 zł, 5 drugich po 1500 zł, 2 trzecie po 1000 zł i 4 czwarte po 800 zł. Zdobywcami pierwszych nagród zostali Jan Gą­ sior i Franciszek Noworol, obaj z Medyni G ł o g o w ­ skiej. Gąsior zaprezentował bardzo piękne siwaki o mocnym połysku, ozdobione najprostszymi moty­ wami geometrycznymi. Wyróżniały się wśród nich kształtem dwojaki i garnek (il. 1, 3). Noworol wy­ konał dużą serię naczyń glazurowanych. Niektóre z nich zdobione były skromną malaturą, złożoną 7 z pasków, ł u k ó w i kropek. Wśród jego w y r o b ó w zwracał u w a g ę szeroki wachlarz form, m. in. nie spotykane obecnie specjalne naczynia do pieczenia ziemniaków czy gotowania mięsa, podkurzacz do pszczół, ponadto swego rodzaju popis mistrzowski — dzban wysokości około 70 cm — oraz olbrzymia misa. Wśród nagród drugich wyróżniała się seria si­ w a k ó w Franciszka Kota z Pogwizdowa. Mają one m a t o w ą powierzchnię, jaśniejszą niż wyroby Gąsio­ ra. Forma niektórych jego naczyń została ś w i e t n i e podkreślona przez pionowe rytmy w y g ł a d z a n y c h pa­ s ó w (il. 2). Ładne były również siwaki Antoniego Wosia z Zalesia, zwłaszcza jego miniatury naczyń (il. 6). Pozostali garncarze z tej grupy nagrodzo­ nych, Stefan Głowiak i Józef Plizga z Pogwizdowa oraz Jan Schodziński z Zalesia, wykonali naczynia glazurowane i malowane. Każdy z nich posługuje się sobie w ł a ś c i w y m , charakterystycznym sposobem dekoracji malarskiej, np. Schodziński najchętniej 8 �«' ' stosuje ornament pasowy, złożony z dużych i m a ł y c h kropek jasnych na ciemnym tle, a wyroby Głowiaka zdobione są pasami i zygzakami z ł u k ó w i ł a ń ­ cuszków. Wśród masy eksponatów wyróżniały się ponadto małe glazurowane dzbanuszki-karafki Andrzeja Ruty ( I I I nagroda, il. 17) oraz szereg bardzo udanych po­ jedynczych form wśród w y r o b ó w Franciszka Wosia, Ludwika Gołojucha, Stanisława Kota, czy Walente­ go Grzesika (il. 4). Jan Chmiel pokazał kilka naczyń biskwitowych, tylko na krawędziach oblanych gla- �13 14 11. 9. Dzbanek, siwak, wys. 36,5 cm, 0 g. 9,5 cm, 0 d. 14 cm. Wyk. Michał Kowal, Zalesie, pow. Łańcut. II. 10. Dzbanek malowany glazurowany, wys. 24 cm., 0 g. 9,5 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. Franciszek Noworol, Medynia Głogowska, pow. Łańcut. II. 11. Garnek z pokrywą, wys. 14,5 cm, 0 g. 15,5 cm, 0 d. 10 cm. Wyk. Jan Chmiel, Medynia Głogowska. II. 12. Dzbanek, siwak, wys. 43 cm, 0 g. 10 cm, 0 d. 17 cm. Wyk. Jan Gąsior. Medynia Głogowska. II. 13. Dzbanek malowany, glazurowany, wys. 40 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 16,5 cm. Wyk. Stefan Glowiak, Medynia Głogow­ ska. U. 14. Dzbanek malowany, glazurowany. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Głogow­ ska. II. 15. Butla glazurowana, wys. 29 cm. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Gło­ gowska. U. 16. Dzbanki malowane, glazurowane, lewy — wys. 21 cm, 0 g. 8 cm,, 0 d. 8,5 cm, prawy — wys. 33 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 14,5 cm. Wyk. Franciszek Noworol, Medynia Głogowska. II. 17. Karafki i czarki, wys. 16 cm, 5,5 cm. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Głogowska. zurą. Niektóre z nich, w tym pokrywki, ozdobione były pasami pobiałki (ił. 11). Ogólnie plon konkursu przedstawiał się bardzo korzystnie. Nadesłano wiele naczyń różnego typu, począwszy od form podstawowych dla każdego ośrodka garncarskiego, jak dzbany, bańki, garnki, miski czy dwojaki, do naczyń rzadko występujących, na ogół zupełnie już zapomnianych, jak podkurza­ cze do pszczół, miodowniki, rynki na trzech nóżkach, pokrywki, naczynia przeznaczone do przyrządzania specjalnych potraw. B y ł y także na wystawie flako­ ny na kwiaty i doniczki, pokazano również niezbyt atrakcyjne ze względu na formę, ale charakterystycz­ ne dla dawnej produkcji ośrodka segmenty do bu­ dowy kominów, toczone na kręgu. Wśród form, które n a z w a ł a m podstawowymi, gdyż są produkowane przez wszystkich prawie garncarzy ludowych, zazwyczaj ł a t w o można wyróżnić kształty charakterystyczne, które z niewielkimi odchyleniami wyrabiane są przez twórców z danego ośrodka. Na wystawie uderzała ogromna rozbieżność w zasadach kształtowania tych form. Rozpatrując np. wystawio­ ne dzbany, zauważa się bardzo różne zasady modelo­ wania ich sylwety. Występuje tu dzbanek o łagod­ nym, esowatym profilu (il. 10), nawiązującym do produkowanych fabrycznie dzbanków z blachy �emaliowanej oraz forma dzbana z w y r a ź n y m z a ł o ­ mem oddzielającym szyjkę od brzuśca (il. 7, 12—14, 16). Szyjka ta bywa ukształtowana cylindrycznie, a także rozchylona k u górze — stożkowato lub kielichowato. Dziobek zaznaczony jest w niektórych dzbanach tylko na krawędzi wylewu, w innych za­ gnieciony wzdłuż całej szyjki. Wylew bywa pod­ kreślony paskiem rytu, w y c h y l o n ą na zewnątrz k r a ­ wędzią, albo też w ą s k i m kołnierzem. Brzuśce formowane są także w e d ł u g różnych za­ sad. W części dzbanków posiadają baniasty, prawie kulisty kształt (il. 16), w innych składają się jakby z dwóch stożków, złączonych podstawami (il. 14). W dolnej części brzusiec zwęża się w kierunku dna równomiernie, lub g w a ł t o w n i e i wtedy zaznacza się prawie w k l ę s ł a linia profilu (il. 13). W ogólnych pro­ porcjach dzbany różnią się znacznie stosunkiem szyjki (szerokość, wysokość) do brzuśca, proporcjami średnicy wylewu do średnicy podstawy, miejscem zaczepu i formą ucha. Podobnie w y r a ź n e odmiany można zauważyć wśród baniek i garnków. Według przeprowadzonej obserwacji, poszczególne formy nie w y w o d z ą się z poszczególnych wsi czy nawet warsz­ t a t ó w w obrębie omawianego ośrodka. W niektórych wypadkach pojedynczy garncarz pokazał bowiem kilka dzbanów o bardzo odmiennych kształtach. Wy­ daje się, że zjawiskiem tym warto by się szczegóło­ wo zająć. Jeśli chodzi o ornamentykę, nie zanotowano na wystawie ciekawszych nowości. B y ł y próby rozsze­ rzania na siwakach zasobu m o t y w ó w w y g ł a d z a n y c h o motywy roślinne, na ogół jednak nie b y ł y to próby udane. Nadal najlepsze są siwaki zdobione najprostszymi wiązkami linii czy zygzaków w pio­ nowych układach, podkreślających formę naczynia. Na wyrobach malowanych ornament układa się za­ zwyczaj w poziome rytmy, akcentujące przeważnie górną część i wychylenie brzuśca w naczyniu. Sto­ sunkowo niewiele było naczyń zdobionych fladrowaniem, tak charakterystycznym dla dawnych wyro­ b ó w z kręgu medyńskiego. �W konkursie wzięła też udział W ł a d y s ł a w a Prucnal, pokazując swoją plastykę figuralną. T a — nie­ gdyś bardzo dobrze zapowiadająca się artystka, le­ piąc duże serie figurek na z a m ó w i e n i e spółdzielni i prywatne popadła w schematyzm. Operując teraz prawie wyłącznie realistyczną manierą, starannie modeluje twarze i detale stroju rzeźbionych posta­ ci. Na nielicznych przykładach można jednak zauwa­ żyć jakby drugi nurt jej twórczości; cechuje go uproszczona, skrótowa forma, pod w z g l ę d e m tech­ nicznym związana z materiałem i jego w ł a ś c i w o ś c i a ­ mi plastycznymi (il. 19). Przykładem rzeźby z tej grupy, znacznie ciekawszej, jest postać kobiety nio­ sącej chrust. Z pozostałych w y s t a w c ó w tylko Stefan Głowiak, który już poprzednio próbował sił w tym zakresie, pokazał zabawną figurkę dziadka (il. 18), zlepioną z modelowanych w palcach i toczonych na kręgu elementów. Szkoda, że nie zobaczyliśmy na wystawie dobrych gwizdków, których bardzo intere­ sujące formy, np. jeździec na koniu, wyrabiane są do dziś w Medyni na sprzedaż targową. Wszystkie zaakceptowane przez jury i ekspono­ wane na wystawie pokonkursowej prace zostały za­ kupione przez Referat Kultury Prezydium Powiato­ wej Rady Narodowej w Łańcucie i przekazane Mu22 II. 18. „Dziadek", figurka ceramiczna, glazur., wys. 29,5 cm. Wyk. Stefan Głowiak, Medynia Głogęwska. II. 19. „Harmonista", figurka ceramiczna, kryta polewą, wys. 20,5 cm. Wyk. Władysława Prucnal. Medynia Gło­ gowska. II. 20. Łyżnik drewniany z ptaszkami, 24 X 20 cm. Krzemienicą, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 21. Chrystus Frasobliwy, rzeźba ceramiczna kryta polewą, wys. 15,5 cm. Wyk. Roman Zaprzałka, Rzepiennik Biskupi, pow. Gorlice. II. 22. „Matka Boska Leżajska", obraz na podkładzie płóciennym, masa gipsowa, 34,5X26 cm. Zb. dr. Balickiego. II. 23. Łyżnik drewniany podwójny, 58X23 cm. Mar­ kowa, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Ba­ lickiego. �li! 25 ' X * ' • » V « u a a a a «'n •^"(HHHf B' 1 < H&* ^E* *{& ' S ' *8* 4 *'"U* "8* • t i m ' • -i « « a « « a « M * a « a a » a i i < ilS* *£* > ^^ *m^* ^b^* * "8* "8* *S* 'S* "IB* *Sf *St "S" i i i i i i i i i n H i i i i r IBDbDBD 'Jftffff^JffffffffffJlfpffffl II. 24. Naklejanka z bibuły. Wyk. 1962 r. Magdalena Bartnik. Budy Łańcukie, pow. Łańcut. Zb. dr. Wl. Balickiego. I I . 25. Strój kobiecy. Budy Łańcuckie. Zb. dr. Balickie­ go. II. 26. Kożuch biały z aplikacjami. Alblgowa, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 27. Haft czerwony na rańtuchu. Albigowa. Zb. dr. Wł. Balickiego. ^ ^ ^ ^ ^ ,^ = = = = —""— "I ..III I I .. III •»"•* 'l • Ml �II. 28. Haft czerwony na rańtuchu. Albigowa, pow. Łańcut, Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 29. Bukłak drewniany na Wola Dalsza, _ ~ H dr. Wł. Ba- lickiego. * ' -< ^ : zeum Ziemi Łańcuckiej. Muzeum temu należy się kilka osobnych słów. W związku z obchodami 600lecia istnienia miasta w 1957 r. urządzona została w Łańcucie wystawa o charakterze etnograficznym. Przygotował ją dr W ł a d y s ł a w Balicki, lekarz, czło­ nek P T L , znany miejscowy bibliofil i kolekcjoner.' Już w ó w c z a s zrodziła się myśl, by zbiory wysta­ wowe zachować jako początek muzeum regionalne­ go. Część e k s p o n a t ó w została zakupiona prywatnie przez dr Balickiego. Sprawa muzeum do teraz nie została oficjalnie załatwiona, nie wiadomo jeszcze jaka instytucja muzeum to w e ź m i e w opiekę. Mimo to ze stale powiększanych przez lata następne zbio­ rów prywatnych dr Balickiego urządzono — również z okazji zjazdu P T L — pierwszą ekspozycję muzeal­ ną w zabytkowej łańcuckiej synagodze. Na pierwszy plan w y s u w a j ą się w zbiorach wspaniałe hafty geometryczne na rańtuchach z Albi­ gowej i Markowej (il. 27, 28). Pokazano również sze­ roki zestaw haftów nowszego typu, a w i ę c biały haft dziurkowy na zapaskach i spódnicach oraz ko­ lorowy haft o motywach roślinnych. Na kilku ma­ nekinach wystawione zostały charakterystyczne ze­ stawy strojów kobiecych ze wsi Markowa, K r z e ­ mienicą i Budy Łańcuckie. Z poszczególnych frag­ m e n t ó w stroju, poza wspomnianymi już rańtuchami, zwraca u w a g ę świetny, biało wyprawiony kożuch z Albigowej (il. 26), ozdobiony aplikacją z białej, błyszczącej skórki oraz czerwonym haftem i lisią oprymą. Następną interesującą grupę eksponatów stanowi rzeźba. Poza dziełami znanych już rzeźbiarzy, jak Wojciech Bytnar z Albigowej czy Julia Kalinowska z Soniny , pokazano też Chrystusa Frasobliwego, małą kapliczkę rzeźbioną w drewnie przez Rozalię 2 2 Jw., s. 55. ^ "J" •'' - Wi-"- . '-'l^i^^i " -- , . — - W^H^ŁJ^HM^^Ł^i&j^Aik^^ ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^M ^ ^ H ^ m M M P , Kuźniar z Soniny oraz rzeźby Kochmana z Żołyni. Wspomnieć też trzeba nieautoryzowaną rzeźbę w drewnie, przedstawiającą Chrystusa Ukrzyżowane­ go o bardzo w y d ł u ż o n e j , ładnej sylwetce, znalezio­ ną w Cieplicach: Wśród obrazów, przeważnie oleo­ druków, zgromadzonych ze w z g l ę d u na rzeźbione, na ogół mało ciekawe ramy, zasługuje na u w a g ę nie­ pozorny, bardzo zniszczony obrazek Matki Boskiej z Dzieciątkiem, częściowo modelowany z masy pla­ stycznej, z malowanymi konturowo twarzami, który pochodzi z Korniaktowa (il. 22). Jeśli chodzi o meble, to na wystawie znajduje się kilka skrzyń typu sokołowskiego i jaworowskiego oraz jedna oryginalna skrzynia dwupolowa o wzo­ rze geometrycznym, którego centrum stanowi roze­ ta cyrklowa. Ponadto zgromadzono szereg innych sprzętów, jak kolebki, krzesła itp., spośród których największe zainteresowanie budzi niewielki ryzowa­ ny łyżnik (il. 20). Eksponowane są także wyroby kowalskie, pająki i makatki na ściany, instrumenty muzyczne i inne liczne zabytki kultury materialnej. Znajduje się tu również nieco znalezisk archeolo­ gicznych, geologicznych i numizmatycznych. Ogólnie biorąc wystawa pokazuje bardzo bogaty i szeroki zespół eksponatów, w którym jednak obok przedmiotów bardzo cennych, zasługujących w pełni na zabezpieczenie, znajduje się także kilka bezwar­ tościowych drobiazgów. Ponadto nieliczne tylko eksponaty posiadają metryki i to niezbyt wyczerpu­ jące. Także sposób ekspozycji, stłoczonej i niezbyt przemyślanej, budzi pewne zastrzeżenia. Trzeba jed­ nak jak najbardziej pozytywnie ocenić i n i c j a t y w ę dr Balickiego, który wiele czasu i energii poświęca na kompletowanie zbiorów. Również sam pomysł urządzenia muzeum regionalnego dla utrwalenia bo­ gatej kultury ludowej łańcuckich wsi zasługuje w pełni na poparcie. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 15, 19, 21; Jan derski — il. 1—14, 16—18, 20, 22—29. Swi­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02baba2d246cedb2058d9054ac60f206.pdf e1e24d22b09e4d66a0ee5638d5128549 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3628 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3405 Title A name given to the resource O "Epitafium i siedmiu przestrzeniach" - rozmowa z Jackiem Sempolińskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.19-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prawe nogi, lub coś, co byłoby błędem z punklu widzenia medycyny czy jakiejś innej sztuki (np. szewstwa - WM|, jego błąd nie dotyczy istoty sztuki poetyckiej. (...) Mówi się: poeta popełnił błąd, ponieważ przedstawi! rzeczy niemożliwe. Tymczasem jes! to dopuszczalne, jeśli dzięki temu osiągnie cel właściwy sztuce (...). Mniejszy to przecież błąd. jeśli artysta nie wie. że sarna nie ma rogów, niż jeśli ją przedstawi w sposób nienaśladowczy (czyli nieartystycz­ ny - przyp tłum). Jeśli z kolei stawia się poecie zarzut, że przedstawiona przez niego rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, można go odeprzeć w na­ stępujący sposób: być może przedstawił ją luką, jaka być powinna (idealną] (1460b)' Arystoteles daje więc artystom zupełnie inne możliwości niż Platon. Tym. co według niego oni tworzą, nie są to prawda - same rzeczy. Ale nie oznacza to deprecjacji dzieła sztuki. Pojawia się tu bowiem relacja pośrednicząca: „jak-gdyby" *; dzięki niej artysta uwalnia się od ciężaru, którego być może wcale nie chciał brać na siebie. Relacja ta. ..jak-gdyby" [comme-si). umożliwia rozpoczęcie ak­ tywnej penetracji w głąb rzeczywistości, bowiem jeżeli artystyczna mimesis zawiera też mullws. to dzieło malarza, rzeźbiarza lub poety jest nie tylko odbiciem (w X księdze Państwa pojawia się porównanie obrazu do odbijającego tylko wyglądy lustra), ale także interpreta­ cją. Rzeczywistość, którą artysta naśladuje (mimesis), jest mu nie tylko dana. ale i zadana. Naśladownictwo w ujęciu Arystotelesa jest zatem zjawiskiem złożonym. Ricocur wyróżnia w nim trzy aspekty, kolejne w stosunku do siebie. Mimesis I ma charakter paradygmatyczny: realne życie jest wzorcem dla poezji. Jest to ten aspekt, który dostrzegał Platon. Mimesis II (kluczowa dla całości aktu twórczego) jest syntagmatyczna: poezja jawi się tu jako aktywność konfiguracyjna, porządkuje to. co w wymiarze życia jest przypadkiem. Związek z realnością wynika z pośrednictwa struktury „jak-gdyby", struk­ tury o charakterze otwierającym. Mimesis III jest konsekwencją mimesis II; jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego odbiorcę: do tej sprawy jednak wrócimy nieco dalej. Sądzę, że te dwie koncepcje, platońska i aryslolelesowska (ta druga poddana pewnej interpretacji), mogą być bardzo pomocne w naszych próbach określenia mimesis jako podstawy zdarzenia muzealnego. Możemy zatem traktować zdarzenie to po plalońsku: jako naśladowanie tego. co niegdyś istniało naprawdę, próbę zbliżenia się do ideału, choć próbę zawsze mniej lub bardziej nieudaną. Po­ szczególne elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzte oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie liczy się tylko on. oryginał. W tym ujęciu widza należy umieścić w kontekście oryginału, przenieść w rzeczywistość minioną; kontekst aktualny, związany ze światem widza, jest nieistotny, wręcz szkodliwy. Inną stroną tak rozumianego muzeum jest jego inslruklażowość i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze przy­ kładem czegoś: tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym użyta tu forma bezosobowa nie jest przypadkiem. W gruncie rzeczy bowiem w takim muzeum nie jest ważny len garnek, tu chata, ten twórca ludowy: to tylko przykłady. Ich znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu wzorców, na idealizacji. Zawsze można je zastąpić, jeden cep drugim, nawet twórcę ludowego, bo ważna jest tylko cepowość i ludowość jako pewna funkcja. Należy zatem postawić pytanie, co się stanie, co nowego pojawi się w sytuacji muzealnej, gdy w mimesis dostrzeżemy nie tylko działanie paradygmatyczne mniej lub bardziej udolne kopiowanie wzorca, lecz także syntagmatyczne, konfiguracyjne - nadające ład żywioło­ wi, czyli życiu przepełnionemu nieskończoną potencjaInością. Otóż muzeum stanie się wtedy pr/estr/enią twórczą, przestrzenią aktyw­ nej penetracji rzeczywistości. Owa nieunikniona sztuczność, odczuwana poprzednio jako boles­ na konieczność wszelkich przedsięwzięć muzealnych, teraz okazuje się zaletą - jak w każdej zresztą sztuce, na przykład malarskiej albo poetyckiej, z natury przecież sztucznej. W czynności naśladowczej; nie próbujemy już przecież rywalizować z domniemaną, nieogar­ nioną sytuacją wzorcową, beznadziejnie rywalizować co do stopnia realności. Pełnię i ciągłość życia zastępujemy cząstkowością i dys-, krotnością naszej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji; do quasi-magicznego przenoszenia się „tam", w tamten kontekst, Nie zrywamy kontaktu z ,.tu", z horyzontem naszego życia W zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi ot-| worzyć się na obcy kontekst zjawiska, które napotkał. Jest to jedyny sposób zachowania głęboko rozumianego autentyzmu całego przed­ sięwzięcia. Na czym jednak polegu ten autentyzm? Otóż nie jest to już tylko zgodność, adekwatność rekonstrukcji i oryginału (choć i te aspektu pomijać nie można, bo przecież nie chodzi tu o jakieś subiektywistyczne psychologizowanie); autentyzm, o którym mowa, nabiera waloru symhaliczności. Oznacza to przede wszystkim od­ rzucenie złudzeń o jakimkolwiek bezpośrednim, prostym kontakcie z odtworzoną rzeczywistością. Owa rzeczywistość zawsze jest skryta poza symbolem. Symbol nie jest jednak pośrednikiem ograniczają­ cym nasze spojrzenie, przeciwnie: to środek, medium, wspierający nasze zmysły, otwierający je. budzący. Bez niego tamten horyzont rzeczywistości byłby dla nas w ogóle nieobecny. Nasze otwarcie następuje nie mimo tego pośrednictwa, ale właśnie dzięki niemu. Symbol nie dlatego wkracza w nasze poznanie, że innych środków już nic mamy (jak z jedynym zachowanym zdjęciem nieżyjącego lub nieobecnego człowieka); jest on niezbędny nawet wtedy, gdy zdarzenie muzealne dotyczy czegoś, co ciągle istnieje "Żadne trzewiki wieśniacze nie są prawdziwsze od tych z obrazu van Gogha" - napisał pewien filozof komentujący słowa Heideggera Ma rację Platon, że namalowanych butów nie da się założyć, że szewc mógłby mieć do nich zastrzeżenia - zawierają one wymiar fikcji; ale dzięki temu właśnie, dzięki zawieszeniu owego bezpośred­ niego odniesienia do rzeczywistości, możliwe jest otwarcie na innyjej wymiar. Otwarcie to ma charakter symboliczny. Autentyzm symboliczny to sformułowanie tylko pozornie para­ doksalne. W zdarzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. Tym bowiem, co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamicz* ność. ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nic tkwi w dziele, lecz jest przez nił wywoływana, ewokowana. by nie powiedzieć: prowokowana: wo hec niego dopiero się ujawnia. Ma zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego „wystawiania" czyni „zdarzenie", a z widza - jegcf uczestnika. Taki jest właśnie sens naszej obecności w muzeum. Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jes z jednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej, wobec platoń­ skiego dążenia do prawdy o charakterze obiektywnym, zupełnie niepotrzebny. Jeśli sytuacja muzealna rozumiana jest jako kopiowa­ nie rzeczywistości, widz jest tylko dodatkiem. On sam możj wprawdzie odnieść w muzeum różnorakie korzyści, ale dla dzieł muzealnego jest zbędny, jest wobec niego zewnętrzny. Tymczasem, gdy prawda muzealna rozumiana jest w wymiarze symbolicznym, następuje realne włączenie widza, jako uczestnika, w muzealne imiwersum. Widz staje się jego integralną częścią. Na koniec potrzebne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, wbrew może nastrojowi tych uwag, nie sądzę, by muzeum typu ..platon skiego" nie miało racji istnienia. Rzecz w tym tylko, by uświadomi sobie jego cele i fakt, że nie są one dla zjawiska muzealnego czym oczywistym i przyrodzonym. Po drugie, nic należy rozumieć moich uwag w kategoriac psychologicznych. Choć w zdarzeniu muzealnym jest oczywiśc miejsce na emocje i przeżycie, to prawda symboliczna nie może by zrelalywizowana i zredukowana do ludzkiej psychiki. Buty va Gogha, jak i buty z muzealnej gabloty, są nie tylko żródłei w/ruszenia, ale i poznania. Tyle, że jest to poznanie o specjalnyt charakterze: nie tylko informuje, ale i angażuje, ma wymiar egzyi tencjalny. Muzeum może być miejscem wtajemniczenia." 7 8 PRZYPISY 1 M. Heidegger, L'origine tle l'oeuvre tïiiri. w. Chemins qui ne mènent nulle pari. (Holzwege) trad. W. Brokmeier. Paris 1962. s. 3.V34 Platon. Państwo, ks. X, przeł W. Witwicki. Warszawa 1990 ib. W miejscach, gdzie przekład W. Witwickiego staje się zupełnie niezrozumiały, poprawiam go. • Arystoteles. Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988 P. Ricoeur, Temps el récit, t. I . Paris 1983, s. 6U Na temat relacji .jak-gdyby" (comme-si) zob. R. Kearney. Poétique du passible. Phénoménologie herméneutique tie ta figuration Paris 1984: por. też P. Ricoeur, op. cit., s. lOln 2 J ! 6 18 7 L.-M. C'hauvet. Symbole el sacrement. Une relecture sacramentelle Ą l'existence chrétienne. Paris 1987, s. 124 Por. P. Ricoeur, La fonction herméneutique Je la distanciation, vA F. Bovon i G. Rouiller (red.), Esegesis. Neuchaiel Pans 1975 (llum. polskiej Hermeneutvcznu funkcja dystansu, w: Jçzvk. tekst, interpretacja, nr/et B P. GralT i K. Rosner. Warszawa 1989). " Próbą praktycznego zastosowania przedstawionej tu koncepcji ..zdarze-J nia muzealnego" były warsztaty antropologiczne - Biskupin"91. Biskupin'9» oraz Czarne'92 które prowadziłem z uczniami z XVII Społecznego Liceum! Ogólnokształcącego w Warszawie Sprawozdanie z nich przedstawię w jedĄ nym z najbliższych numerów „Kontekstów". O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" rozmowa z Jackiem Sempolińskim Zbigniew Benedyktowicz i oba aspekty w odbiorze sztuki są równorzędne pod względem Z.B.: Panie Profesorze, bral Pan udział w pamiętnej wystawie przygotowanej przez Janusza Boguckiego i Ninę Smolarz "Epita­ siły i znaczenia. I o ile, ja swoją osobistą twórczość traktuję tak, fium i siedem przestrzeni" w Zachęcie. Wystawa ta spotkała się jak zarysowałem, tzn. że ona powstaje z dwóch źródeł, z potrze­ by tak konwencjonalnie czy umownie określając: kreatywności zróżnvm przyjęciem. Obok licznych entuzjastów miała też i swoich czy potrzeby piękna oraz z rzeczywistości, która jest rzeczywis­ przeciwników. Zarzucano jej, m.in. że manipulowała pracami artystów, że wtłoczyła je w gorset, czy też ramy jednego tematu. tością ludzką, ogólną, generalną rzeczywistością ludzką, i z mniejszym lub większym powodzeniem te dwa źródła chcę zc Czym była dla Pana, jako dla uczestnika, la wystawa? Jaka jest soba łączyć w zabiegu artystycznym, o tyle, jako artysta Pańska opinia, teraz, już z dystansu, w tej sprawie? nadający swoje dzieła, czy pokazując je na wystawach ludziom, J.S.: Na wystawie w Zachęcie doszedł do głosu z siłą jakby największą w porównaniu z dotychczasowymi wystawami pe­ też oba te punkty chcę wziąć pod uwagę. To znaczy: ja i moja twórczość, i po drugie - ja i moja służba. Nawet z okazji tej wien aspekt sztuki współczesnej czy może powiedzmy ogólniej: wystawy w Zachęcie tak sobie (żartem) pomyślałem, jak mówi Sztuki — współcześnie w niej jakby najsilniejszy, najbardziej stare porzekadło, że mężczyźnie do twarzy jest w mundurze, że twórczy. Mianowicie, nastąpiło w niej przeniesienie twórczości mundur zdobi mężczyznę, tak uważam (poważnie), że artyście artystycznej, zjawisk artystycznych z pola estetyki (powiedzmy, przystoi służba. Oczywiście, ten współczynnik służby został w przybliżeniu oczywiście) na pole antropologii. Nie jestem zbanalizowany w przebiegu historycznym, na skutek tego teraz antropologiem, nie miałem z tym wiele wspólnego, wobec tego też jest interpretowany rozmaicie. A w ogóle, bardzo niechętnie nie mogę tego głębiej rozwijać. Chciałbym tu tylko zasyg­ komu przychodzi do głowy, dlatego że sztuka to przede nalizować: jak ja rozumiem taką „antropologiczność" zjawiska wszystkim znaczy wolność. Ja po pierwsze, nie wiem co to twórczości. Dlaczego sztuka i twórczość zbliżają się do ant­ „wolność", a po drugie tego znaku równości nie uznaję, ropologii? Co w twórczości artystycznej upoważnia do tego, ponieważ sztuka nie jest wolnością, tylko jest rodzajem zniewo­ żeby włączyć ją w ten obszar antropologii? Otóż uważam, że lenia, zniewolenia artysty przez imperatyw sztuki. twórczość jest rzeczą podwójną. Mamy tu do czynienia z dwoma Więc służbę traktuje Pan jako konieczność? zjawiskami: przyczyny, pochodzenie, źródła twórczości, sztuki Właśnie o tym chciałem powiedzieć, bo służba, wziąwszy pod oraz ich istnienie w obiegu ludzkim, szerszym. Mogę powiedzieć, uwagę, że człowiek istnieje w rzeczywistości sprawia, że i artysta że ta podwójność, leżąca u podstaw aktu twórczego, istnieje w jakiś sposób jest w służbie rzeczywistości. Z tym, że żywość pewno we wszystkich dziedzinach sztuki, ale ja biorę od­ słowa rzeczywistość chcę podkreślić. Nie chodzi mi o rzeczywis­ powiedzialność za słowo w dziedzinie malarstwa. U podstaw tość społeczno-polityczną, tylko generalną, tzn. rzeczywistość leżą więc jak gdyby dwa sprzeczne motywy: po pierwsze - j a k to prof. Wiesław Juszczak za Claudelem i za innymi często twórczość jako taka, jako jedna z sil władających człowiekiem, podkreśla: rzeczywistość rzeczy widzialnych i niewidzialnych. jako przedstawicielem gatunku, oraz coś innego, to znaczy coś. To znaczy w takim szerokim i generalnym założeniu tę rzeczywi­ co nie jest twórczością, a co jest rzeczywistością, oczywiście stość widzę. Chodzi mi więc o służbę tej rzeczywistości, bądź w szerszym rozumieniu rzeczywistością, której człowiek sam jest zespołowi już wybranych nawet idei. Wobec tych dwóch dezyde­ częścią. W której istnieje. Z tych dwu źródeł twórczość czerpie ratów, takich generalnych, rozumiem służbę. swoje soki. Rzeczywistość otaczająca, w której człowiek tkwi Nawiązując do jednej z przestrzeni tej wystawy, myślę tu i jest nią przeniknięty jest siłą, oraz ta już szczególna i po­ 0 tradycji wschodniej, prawosławnej. To, co Pan profesor mówi szczególna w człowieku siła, jaką jest twórczość, też jest siłą przypomina len rodzaj rozumienia służby, jakim jest liturgia, gdzie sprawczą. Z tych dwu sit powstaje kreacja artystyczna. liturgia jest służbą I hogosłużenije 'j. Tak właśnie, przecież, jak się sięgnie wstecz, nawet nie szukając I teraz drugi aspekt: istnienie w obiegu, też według takiej już Wschodu, ale Europy czy tradycji europejskiej, to twórczość swoistej podwójnej zasady się odbywa: pierwsze - ja i moja wiązała się z kultem zmarłych, bogów, czy Boga jednego, kreacja, a po drugie - ja w służbie. Z rzeczywistości pochodzę, niezależnie od rodzaju religii. Z kultem jest związana od grot. rzeczywistości oddaję. Między nimi jest bardzo ścisła koniunkjaskiń, poprzez wszystkie Egipty i Grecje. Europę właściwie do cja i bardzo trudno je rozdzielić, gdzie się jedna rola kończy, dziś. Oczywiście był okres awangard, gdzie cały wysiłek umys­ a gdzie druga zaczyna, jaka jest między nimi granica. Nigdy to łowy i twórczy był skierowany na to, żeby się z tej zależności od nie jest lak jakby nożem odciął, ale w każdym bądź razie te dwa kultu, zewnętrznego wobec sztuki, wyłaniać. ogniska powodują, decydyją o obiegu. Te dwa bieguny w obiegu Tak na przykład, podług mnie. o ile sam ten okres wyłamywa­ istnieją. Otóż według mnie, tracenie z oczu, ze świadomości nia się był owocny, twórczy, bo wszelkie napięcia, które artysty i odbiorcy - jeśli już takiego brzydkiego słowa użyć powstają przy odstępstwach, przy konfrontacjach i takiej walce - człowieka, który ze sztuką obcuje, jeśli któryś z tych dwóch opozycji, takie napięcia są twórcze, natomiast, jak się skończył punktów (w obu przypadkach), niknie z oczu, twórczość na tym okres wyłamywania i tylko jest kontynuacja, to to się robi jałowe traci, Naturalnie pozostaje zawsze kwestia temperamentu artys­ 1 staje się powtarzaniem rzeczy coraz bledszych, coraz hardziej ty i ludzi, którzy ze sztuką obcują, że są albo po jednej stronie się to wycieńcza, ponieważ nie ma w tym soku. A k t twórczy nie albo po drugiej, że bardziej są wrażliwi na twórczość czystą, na jest więc wtedy włączony w szeroki obieg duchowy, jest eks­ sam akt czystej twórczości, natomiat na rzeczywistość, z której ploatacją tylko czegoś, co już zostało wyłamane, zdobyte, jest ta twórczość wytryska mniej, lub odwrotnie. To już są sprawy powtarzaniem. indywidualne, lecz ogólnie rzecz biorąc, oba źródła twórczości. Wracając do głównych wątków. Włączenie aktu twórczego 19 �czy nawet rozumienie go jako tożsamego z kultem jest dla sztuki owocne i żywotne. Ja tak sądzę. przyjęciem, zwłaszcza ze strony obrońców czystości tych dwu różnych tradycji. Jakie jest Pańskie zdanie w lej sprawie? A jak Pan Profesor, jako artysta należący do tego obiegu sztuki wysokiej, profesor uczący w Akademii Sztuk Pięknych, mający lak maksymalistyczne podejście do sztuki, odnosi się do tego połączenia, spotkania, obecności obok siebie sztuki wysokiej, elitarnej ze sztuką ludową, popularną, nawet jarmarczną, jakie miało miejsce na lej wystawie w Zachęcie, czy szczególnie w Muzeum Etnograficznym, do spotkania tych dwu obrazów? No cóż, myślę, że kultura współczesna rzeczywiście jest! rozbita pomiędzy dwie takie koncepcje - laicką i sakralną. Tą; laicka ma swoje tradycje niepodważalne, a ta druga ma również! tradycje niepodważalne. One pomiędzy sobą jak gdyby się nie] lubią. Ale właściwie ja uważam, że nie bardzo wiedzą dlaczego się nie lubią, po prostu to rozdzielenie może bierze się z niedo­ statecznego trudu myślowego, jaki wkłada się czy przykłada do dziedziny sztuki. Entuzjastycznie. Zaraz panu powiem dlaczego. Zacznę od anegdoty. Kiedy w Nieborowie w pewnym towarzystwie pisa­ rzy, poetów przeglądaliśmy album wydany przez Skoczylasa w okresie międzywojennym - Polski drzeworyt ludowy (piękna książka, żałuję, że jej nie mam), to wtedy rozmawialiśmy o tym. I ja powiedziałem, że dla siebie i dla polskiego artysty nie widzę innych tradycji, tradycji, z której można by czerpać, którą można by żyć, jak tylko tradycja ludowa. Na to była reakcja taka: - "Jak to, przecież to, co ty robisz nie ma nic wspólnego ze sztuką ludową." Oczywiście, że pewno dosłownie z drzeworytem czy malowidłem na szkle, czy czymś podobnym, to nie ma zewnętrznych związków, ale wewnętrzne ma! Ponieważ ja uważam za szczyt twórczości w Polsce: szałas, chałupę, narzę­ dzie, tkaninę - oczywiście od najpierwotniejszych poczynając do tych. które jeszcze gdzieniegdzie można spotkać po wsiach, które są niszczone. - Dlaczego? Dlatego, że w nich jest najwyraźniej ze wszystkich innych tradycji artystycznych wido­ czne to połączenie piękna ze służbą. Nie muszę rozwijać tego tematu, co to jest tkanina, co to jest szałas, co to jest narzędzie przez stulecia. To są rzeczy wszystko znane. Po co to było robione? To stworzyło pewien zespół wartości artystycznych, który jako jedyny może być żywotny dla współczesnego artysty polskiego. Wszystkie podług mnie nawiązania do tradycji już artystycznie wypreparowanych, do modernizmu, secesji, sym­ bolizmu (to bardzo jest rozpowszechnione w tej chwili), te wszystkie Boznańskie, Wojtkiewicze, Chełmońscy są w nieus­ tannym tyglu: ten nawiązuje do tego. ten do tamtego, ten do owego, to są rzeczy podług mnie jałowe, nie chcę użyć słowa, którego nie lubię, ale wtórne, tzn. prowincjonalne. Bo o ile szałas pasterski w Tatrach, lub gdzie indziej, jest poza podziałem na to, co z centrum, "stołeczne" i "prowincjonalne" - on jest on ma jakość nadrzędną nad tym podziałem, również bielona ściana w Lubelskiem, czy tkana, wypłowiała derka, o tyle wiązanie się z, i inspirowanie tradycją ściśle już artystycznie wypreparowaną, lokuje się w jakiejś odległości od centrów artystycznych. Bo jedni byli zależni od Monachium - nasi moderniści, a drudzy byli bardziej zależni od Paryża, i wobec tego my się uzależniamy w geometrycznym postępie. Uzależ­ niając się od Wojtkiewicza, uzależniamy się od jakiś wzorów z Europy, z których czerpał Wojtkiewicz czy Pankiewicz. Otóż ja uważam, że tkwienie przy chałupie, ścianie, narzędziu i tkaninie jest tkwieniem przy źródle. Dlatego złączenie tych wystaw, które były latem, ze sztuką ludową, ze sztuką jarmarczną, ja witam z entuzjazmem. Wystawa w Zachęcie i wystawa w Muzeum Etnograficznym, były jak gdyby przekroczeniem jeszcze wielu innych granic i linii demarkacyjnych dzielących sztukę (etnicznych, kulturowych, społecznych), takie tradycji wystawienniczych. Obie mieściły się i wyrastały z pewnego cyklu poprzednich wystaw znajdujących swe miejsce, jak w azylu, w kościołach, wystaw, jakie Janusz Bogucki i Nina Smolarz organizowali w czasie stanu wojennego ..Znak krzyża" na Żytniej, ,,Labirynt" w kościele na Ursynowie - i nie były tylko wynikiem doraźne) sytuacji, ale wyrastały z głoszonej przez Janusza Boguckiego obserwacji i tezy o istniejącej we współczesnej sztuce i w doświadczeniu artystycznym tendencji, czy tęsknocie ..powrotu do domu", ..powrotu do Świątyni". To był też i pewien program. Wtedy w tamtych okolicznościach sztuka współczesna, świecka przenikała do kościoła. Teraz sztuka sakral­ na czy ów sakralny wymiar sztuki podczas tych dwu wystaw wypełnił świeckie galerie. Nie zawsze spotykało się to z dobrym 20 Podczas dyskusji w Muzeum Etnograficznym, mówiąc o zna­ czeniu i oryginalności lej wystawy, bardzo lapidarnie ujął to prof. Stefan Morawski, kiedy powiedział, że cala jej wartość polega na tym, że widz ma możliwość obcowania i takiego spotkania ze sztuką, jakiego nie znajdzie ani w kościele, ani w żadnej współczes­ nej galerii. Wystawa w Muzeum Etnograficznym była dokładnie tym samym, co wystawa w Zachęcie. W Zachęcie też były, jak tam, święte obrazy i ikony, i rzeźby ludowe użyte obok sztuki wysoce profesjonalnej. I te różnice w ogóle zostały zatarte przez to, iż powstał stop bardzo organiczny, było to jedno brzmienie, według mnie dlatego świetne, że łączące wszystkie te punkty, 0 których tutaj mówiliśmy (oczywiście, nie chcę przez to powiedzieć: dlatego było świetne, że połączyło wszystkie punkty,; które wymieniłem). Ale rzeczywiście wielopostaciowość sztuki! dała w efekcie to, że pojawiła się jakby jedna postać z różnych] źródeł, a nawet ja bym zaryzykował że z jednego źródła. Że> można ująć to przy pomocy takiej figury: czerpie się z jednego źródła, potem się te strumienie rozchodzą, a potem się gdzieś łączą w jedną rzekę. 1 z tą wystawą w Zachęcie była rzecz podobna. Po okresie Solidarności miałem wrażenie, jak się okazuje przy­ najmniej częściowo złudne, że odcięcie od świata i przewrócenie? w ogóle rzeczywistości, jakby zwolniło nas z obowiązku ścigania j się do „stołeczności", przestało nas to w ogóle interesować, byliśmy u siebie sobą. można było mieć takie poczucie, żt odbywają się na naszym terenie i z udziałem naszych organiz mów sprawy w końcu dla Europy zasadnicze i wobec tego jest tc właściwie pierwsza nieomal, od bardzo dawna, okazja, żeby] nasza działalność artystyczna stała się równie zasadnicza, byłaj na to szansa, i właściwie nawet coś z tego zostało zrealizow; 1 w okresie stanu wojennego, i teraz w postaci tych wystaw, któi odbywają się, m.in. ta wystawa Boguckich, coś czego przed tyrr nie było. Ale to zaczyna się powoli rozmywać, dlatego, że idol konwencji, tzn. kapitalizmu światowego oczywiście znowuż nas wepchnie, wpycha nas w podrzędność. 1 to nie dlatego, że m; sami jesteśmy tak na to chętni. Ale za to chętni do tego, żel produkować towary handlowe w postaci dzieł sztuki, któ automatycznie staną się jak gdyby drugorzędne na rynl światowym, ponieważ panoszą się tam prawa konkureni handlowych. Niezależnie od wartości samych dzieł, istniej wartości handlowe. To są dwa zupełnie inne światy, dwie siatl aksjologiczne. Czym innym jest wartość handlowa, czym innym, jest wartość artystyczna. 1 wpychając się w siatkę handlową, siłą rzeczy, z własnym przyzwoleniem lokujemy się w jakimś oczku, J no może takim upokarzającym. W rozmowie z Panią Sławą Wierzchowską (w tym zbiorze rozmów, jakie prowadziła z wieloma artystami Sąd nieocen-1 zurowanyj, mówił Pan, że mamy do czynienia ze "sztuką po końcu świata" (to znalazło się nawet w tytule tej rozmowy), gdzie mówił Pan, że żyjąc w okresie schyłkowym, gdzie sztuka nie tylko uznała, że ma już wszystko za sobą, ale co najboleśniejsze wszystko w niej ma wartość równą, jest równe, zglajszachtowane, że wszystko jest równą prawdą. Czy wobec tego. no nazwę to jednak w ten sposób: charakterystycznego dla postmodernizmu relatywiz­ mu, że wszystko jest równą prawdą, czy ta wystawa nie mówi czegoś przeciwnego, że daje jakąś nadzieję? Tak, też tak uważam, dlatego byłem tą wystawą podniesiony na duchu. Po „końcu świata", w sytuacji, o której w tamtej �, mowie mówiłem, życie ludzkie jest nacechowane generalnym zagubieniem j bezwoli}. Człowiek, zagubiony i bezradny, ratuje sic jakoś tam, a stąd ta przerażająca miałkość dzisiejszej kultury, sztuki, kina. teatru. Wszystko to tylko jest robione, żeby jakimiś tam drobnymi sprawami zająć uwagę i zapełnić tę próżnię, zaradzić" jej i przeciwstawić się albo odwrócić przed tym 7 zagubieniem. Natomiast nie ma w tym żadnej potrzeby zwrócenia się general­ nego ku prawdzie, tylko są jakieś „ p r a w d y " rozkawałkowane, detaliczne, jako środki zachowujące kondycję ludzka. Taka wystawa, jak Boguckich, ukazuje, że można się zwrócić general­ nie ku prawdzie. Ale to z kolei niszczy poczucie osamotnienia, zagubienia. W trakcie oglądania wystawy w Zachęcie nie miało się wrażenia, że człowiek dzisiejszy jest istotą zagubioną. Dlatego ona działała takim optymizmem. Zresztą, jeszcze tak generalnie wracając do tego tematu, muszę powiedzieć, że taka wystawa kontynuuje jakiś wątek i że rzadkie to jest w świecie. Nie śledzę wystaw i katalogów, bo mnie to nie interesuje, coraz mniej z wiekiem. Natomiast słyszałem relacje osób pracujących w Zachęcie, i innych, którzy stykali się z gośćmi zagranicznymi, przyjeżdżającymi i odwiedzającymi wystawę, którzy w ogóle baranieli na widok tej wystawy. Nie wiedzieli, co to takiego jest, co to jest w ogóle! Na tyle nie byli przyzwyczajeni, będąc u siebie tam w stolicach świata, do tego typu zjawisk, jak ta wystawa, których tam w ogóle nie widzieli i zobaczyli w niej coś, do czego nie mają klucza. Wręcz prosili, żeby im wytłumaczyć, na czym polega ta wystawa, co to jest, ponieważ byli pod silnym jej wrażeniem, nie mogli przejść do porządku dziennego nad tym. odtajkować jak jeszcze jedną imprezę gdzieś tam w Warszawie, tylko chcieli po prostu zrozumieć, ponieważ nie mogli sie odczepić od wizji, j a k ą ta wystawa w sobie zawarła. Dopytywali się. Czyli można wnosić, że takie rozumienie sztuki symbolicznie nazywając „antropologiczne", jest światu czy Europie, w ogóle nie znane. Ponieważ świat pławi się od dziesiątków lat widze­ niem sztuki nie antropologicznym, tylko, no użyję tego brzyd­ kiego słowa kapitalistycznym. Jak oglądam serial Dynastia (bo należę do kibiców tego serialu, oglądaczy)* i widzę w apar­ tamencie Alexis, czy w tej rezydencji Blake'a. gdzieś tam w tle jakąś skorupę, pewno w y k o p a n ą w Australii postawioną jako eksponat, albo jakąś rzeźbę bo coś się tam takiego pojawia w tle - to sobie myślę, mój Boże. co to tam robi. Zupełnie jak gdyby papuga w klatce, zamiast papuga w dżungli. N o bo to jest w klatce kupione, na aukcji, bo ma szczególne właściwości dana papuga. I to jest zdegradowanie sztuki jako istoty, nie tego konkretnego przedmiotujuż nawet, tylko jako istoty, przeniesie­ nie jej z grobu załóżmy wykopanego, do apartamentu Alexis. Po co? Nie wiadomo po co?!... Po prostu pieniądze trzeba zarobić, pieniądze! C i . co kopią muszą z czegoś żyć, sprzedają to. Czyli konwencja włada tym wszystkim, oczywiście, wszystko to sprowadzając do wspólnego mianownika, jakim jest pieniądz, po pierwsze. A po drugie wynaturzając istotę sztuki. Wracając jeszcze do tej wystawy. Jest Pan autorem bardzo ważnej wypowiedzi na sesji poświeconej sacrum i sztuce (ta wypowiedź znalazła się w książce Sacrum i Sztuka pod red. Nawojki Cieślińskiej I . chciałbym więc zapylać Pana jako autora lej dramatycznej wypowiedzi, niemal wyznania artysty, czy wysntwa w Zachęcie Hyla dla Pana jakimś przekroczeniem granic lezących pomiędzy światem religii i światem sztuki. Gerardus van der Leeuw. autor studium Święte i świeckie piękno. Świętość w sztuce - powiada, lo nie tylko są dwa odrębne światy, ale dwie -imperialistyczne dziedziny, żądające od życia, od człowieka poświęcenia diu siebie wszystkiego, w tym także wymagające największych ofiar. Tak jak religia nie rozpoznaje autonomii niezależnego usprawiedliwienia w sztuce, lak i sztuka nie uznaje żadnego innego autrytetu poza własnym mistrzostwem". Van der Leeuw przytacza nawet żartobliwy wiersz, mówiący o tym, że kto * W czasach prowadzenia rozmowy tak, teraz już mi przeszło - J.S. ma sztukę i wiedzę, ten w jakiś sposób ma i religię, kto nie ma ich obu, pozwólmy, niech ma sobie religię. Oprócz lej rywalizacji i dążenia do wyłączności, bywa jednak tak, że religia i sztuka spotykają się ze sobą. Czy wystawa la potwierdza, że możliwe jest takie spotkanie'/ Co Pan o tym sądzi? Tak. krótko mówiąc to na tej wystawie był pokazany pewien taki obszar. Jeśli już przyjąć taką klasyfikację, że to są dwa imperia, które się wzajemnie wykluczają: albo twórczość albo wiara, religia. Jeśliby przyjąć założenie, że jest imperium sztuki i imperium religii, to twórczość artystyczna jest jak gdyby pośrodku, tzn. ma być wydana presji obu tych imperializmów. Nie wydana tej presji, jak gdyby działa w zmniejszonym napięciu. A napięcie jest konstruktywną jakością aktu twór­ czego, bez lego w ogóle trudno sobie coś wyobrazić. I ten obstrzał z dwu stron, artystę stawia we właściwym miejscu, bo on ma skręcić w „trzecią s t r o n ę " tzn. ani w sztukę pojętą jako czystą, wyzwoloną dziedzinę umysłu ludzkiego, ani w religię jako dewocję, tylko w to, co się nazywa sacrum, w coś, co jest pośrodku, ale obejmuje całość życia, mając oczywiście poczucie niedoskonałości, grzechu o czym w tamtej wypowiedzi mówi­ łem, ale bez czego w ogóle trudno sobie wyobrazić twórczość. Może w jakimś paleolicie, kiedy w ogóle nie wiadomo, jak wyglądała świadomość człowieka, brak rozdarcia między te dwie antynomie byl możliwy, tzn. ten który zdobił garnki, czyje lepit, prawdopodobnie nie byl wydany na obstrzał tych dwu sił. bo ich po prostu nie było w świadomości. Był harmonijną jednostką, która robiła garnki, a nie byl „ a r t y s t ą " . Natomiast odkąd świadomość się rozwija, rozwija, rozwija itd. to w takim punkcie, w jakim jesteśmy, w tej chwili, nie można sobie wyobrazić stracenia z pola widzenia i jednego punktu i drugiego, tzn. i imperium sztuki i imperium religii. To jest spięcie dwu sił równocześnie. To brzmi, oczywiście, jak recepta na sztukę w ogóle. I oczywiście cala masa artystów może to wyśmieje albo się żachnie, ale nie traktuję tego jak recepty, tylko tak myślę. Na zakończenie, co Panu na tej wystawie się najbardziej podobało, które fragmenty, które przestrzenie? Ulubione fragmenty tej wystawy: Ołtarze - to przede wszyst­ kim taki Krucyfiks leżący, artysty z Torunia, Andrzeja Woj­ ciechowskiego, następnie ten pomost oraz Góra w dużej sali. Święta Góra i droga z egzemplarzami Pisma Świętego na poszczególnych stopniach, trzecie lo Chałupa*. Jako ciekawost­ kę traktuję Salon, to wnętrze za zasłoną. Ale Chałupa - to było sedno, centrum. Chałupa dlatego, że w ogóle wieś, życic wsi, obyczaj wsi uważam za skarbnicę, absolutnie inspirację wszyst­ kich takich elementów do transformacji, do przetworzeń. No trudno sobie wyobrazić ważniejszy teatr niż dawny pogrzeb wiejski ze wszystkim, z tą taką brutalnie manifestowaną eschatologią. To bytowanie wiejskie z narodzinami, z kołyską, z chlewikiem koło kołyski ze wszystkim tym. to jest przecież i stajnia betlejemska! Dlatego ta chałupa zrobiła na mnie ogromne wrażenie jako właściwy pomysł, że się w ogóle tam znalazła. I także sposób realizacji tego. Właściwie takie wyważe­ nie źródła oraz krystalizacji w formie. Oczywiście, cały szereg innych fragmentów podobał mi się. Obrazy Tatarczyka, Giero­ wskiego w tych Ołtarzach (tam narzekali ludzie, że niedaleko były draperie upięte, że nie wiadomo co ważniejsze, czy obraz czy draperie). Niektórzy uważali też. że Pańskie obrazy były źle eksponowane, tworzyły jakby rodzaj ściany i że widać było to, co do obrazu nie należy, tzn. wewnętrzne, z tyłu nie zamalowane płótno. A mnie się to p o d o b a ł o . One tak istnieją u mnie w pracowni. (grudzień 1991) * Grupa z Lucimia 21 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b143db40b3cdf776ce24073c33db2fe.pdf daddaff38a8a2b3f6cc7d92b3d20fde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5997 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5589 Title A name given to the resource Osoby niosące dziecko z domu do kościoła/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.295 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Zaprasza się dwie lub więcej par rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Zaprasza się dwie lub więcej par rodziców chrzestnych: 1 — zjawisko znane, 2 — zjawisko znano dawniej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 55. Czy ilość kumów i kum jest zwyczajowo wyraźnie określona? Czy zaprasza się [...] b) dwie lub więcej par, ile? Od czego to zależały? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72b88076ad7e4a82a65ba980b07530ba.pdf 48f7e32be29561c82f6c53457f307c3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5996 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5588 Title A name given to the resource Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.295 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych: 1 — zjawisko znane, 2 — zjawisko znane dawniej, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7„ Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 55. Czy ilość kumów i kum jest zwyczajowo wyraźnie określona? Czy zaprasza się: a/ jedną parę tj. mężczyznę i kobietę? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6742d3edbf8ef6256d63828b587a5b29.pdf c83958028b08de7ff3c9f3b4d54d225d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5993 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5585 Title A name given to the resource Nakaz udzielania sobie wzajemnej pomocy przez 'kumów' i rodziców dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Potrawy słodkie podawane na przyjęciu z okazji narodzin dziecka Opracowała Edyta Diakowska-Kohut Objaśnienia znaków: Na przyjęciu organizowanym z okazji narodzin dziecka podawano: 1 — miód, 2 — babkę, 3 — kołacz, sernik, placek, 5 — ciasto, 6 — ciastka, 7 — cukierki, 8 — słodycze, 9 — tort, 10 — rogale z marmoladą, 11 — pączk co przynieśli goście", 13 — "czym chata bogata", 14 — inne odpowiedzi (zob. mapa 12 i komentarz), 15 — br tradycji podawania słodkich potraw, 16 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta — małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VIII. Odwiedzanie i obdarowywanie położnicy po połogu. 36. Zbadać, czy we wsi istnieje zwyczaj odwiedzania położnicy? g) Czy odbywa się "poczęstne". Jeśłi tak — co daje się do jedzenia i picia? Ważne zagadnienie potraw obrzędowych! �