89 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d2638c553df0faede4cf07d7a27faa7.pdf 096c1f9121e6aab25eb5892ee398ce01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5783 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5380 Title A name given to the resource Zawiadamianie o śmierci za pomocą przedmiotów i czynności kultowych oraz inne sposoby zawiadamiania/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.63 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 17. Zawiadamianie o śmierci za pomocą przedmiotów i czynności kultowych oraz inne sposoby zawiadamiania. Objaśnienia znaków: 1 — wystawianie przed dom kościelnych chorągwi, 2 — wywieszanie obrazów świętych lub krzyża na ścianie domu, 3 — dzwonienie w kościele lub cerkwi, 4 — podawanie od domu do domu obrazka świętego lub krzyżyka (kurenda), 5 — wysypy­ wanie piaskiem przed domem, 6 — zasłanianie okien czarnym suknem, 7 — podawanie drewnianej laski, kija itp. (kurenda), 8 — zawiadamianie ustne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54282c053c72a07678f120d8741c3b85.pdf 81d8f1b463c765020881875e99212bae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5036 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna kultura społeczna śmierć - wierzenia i rytuały Podhale - zwyczaje pogrzebowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4671 Title A name given to the resource Zawiadomienia o śmierci / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 URSZULA LEIIR I'racOlvnia I-:Inologi i Instytut Archeologii i I-:Inologii PAN KrakóII ZA WIADOMlENIA O ŚMIERCI. POGRZEBOWYMI Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI NA PODHALU' Społeczność wsi podhalaóskich - co najmniej do II wojny światowej - stanowiła stosunkowo zwartą wspólnotę, w której obrębie wydarzenia zachodzące między innymi w rodzinie dotyczyły w mniejszym lub większym stopniu wszystkich jej członków. Przypadki losowe takie jak śmierć pociągały za sobą nie tylko powinność, ale i konieczność powiadomienia o tym fakcie współmieszkallców. Wiązało się to nie tylko z aspektem społeczno-ekonomicznym wynikającym z zasad współżycia w grupie. Rytuały i szczególne zachowania towarzyszące obrzędom funeralnym łączyły się ściśle z wierzeniami i wyobrażeniami na temat śmierci i życia pozagrobowego. Śmierć naruszała bowiem stan homeostazy, a w związku z tym zgon mieszkallca wsi wymagał dopełnienia odpowiednich czynności obrzędowych, zapewniających powrót do niej (m.in. rytuały wykluczenia z rodziny i społeczności). Udział zaś członków społeczności wiejskiej w poszczególnych fazach obrzędu zapewniających - jak wierzono - z jednej strony spokój duszy zmarłego, z drugiej natomiast zabezpieczający przed jego ewentualną ingerencją w razie ich niewypełnienia, umożliwiał dalszą niezakłóeoml egzystencję zarówno rodzinie zmarłego, jak i mieszkallcom wsi. Zawiadomienia o śmierci, przekazujące tego rodzaju wiadomość, przybierały różną postać. Na podstawie zgromadzonych materiałów można wyodrębnić dwa ich rodzaje: przekaz nadnaturalny i stanowiący jego przeciwiellstwo - rzeczywisty. Pierwszy z wymienionych, obejmujący swoistego rodzaju informacje zwane zapowiedziami, jakkolwiek ich treść wykraczała niekiedy poza ramy l W artykule "ykor/ystano pr/.edc wszystkim materialy \llasne zgromadzone na marginesie badali nad ohw;dnwoscią rod/inną prO\lad/onych na Skalnym Podhalu we lIsiach Rrzegi. Rustryk. Male Ciche i /ąb II lalach 1l.ll.l1-1l.ll)6 (Archiwum Pracol\lli Etnologii w Krakowie) oraz pochodz,\ce /. wl'/esniejszych prac lereno\lych (1976-1l.ll.lO). dotyczących zagadnienia demonologii iudO\'ej Ile lIsiach karpackich. II tym równicż II' wymicnionych wyżcj wsiach podhalańskich (.'\rchillulll I'racO\lni Etnologii II KrakO\I·ie - dane na temat materiałów archiwalnych znąjdują si~ po Ilyka/.ie lileratury). /.ostaiy ('nc u7.upclnione wzmiankami zawartymi IV nieliczncj literaturze przedmiotu. umiejscalliając tym samym omawianc zagadnienie na całym Podhalu. Dla celów poról\Jlawczych odllolYllano si~ niekicdy do przykładów z innych terenów Polski. Natomiast int(lrlllacje nI. klepsydr u/.yskano II· oparciu o sondażowe badania ankietowe przeprowadzone II trzech zakładach pogrzc:hO\I ych w /.akopanem II' 1999 roku (materiały są własnością autorki). W ty m miejscu pragn~ II}razić szczególne podziękowanie za współpracę panu E. Plucie, właścicielo\li Zakładu Oslalniej I'oslugi ..Charon" oraz właścicielom /.akładów Pogrzebowych ..Concordia" i ..Całun". Wymienionc II)'żej mlzllisko /Ostało podane za zgodą jego posiadacza. �66 znaczeniowe tego określenia - wyprzedzał oficjalnie przckazywane zawiadomienie o zgonie. Zawarte w nich doświadczenia natury irracjonalnej były reliktem światopoglądu wiejskiego ukształtowanego na podstawie przenikających się wzajemnie wartości chrześcijaJ1skich i wierze!'! w świat nadzmysłowy, określanych mianem synkretyzmu chrześcijaJ1sko-magicznego (Bogatyriew, 1979, s. 18). Tego rodzaju doznania profetyczne będące udziałem niektórych mieszkallców wsi jeszcze w latach 90. XX wieku funkcjonowały na dwóch równoległych płaszczyznach. Pierwsza ograniczała się do członków rodziny, w której miał nastąpić zgon, natomiast wpływy drugiej obejmowały tych spośród mieszkalleów społeczności wiejskiej, którzy byli związani ze zmarłym w określony sposób, np. więzami emocjonalnymi (przyjaciele, sąsiedzi). Przekazywały oneco wynika z zarejestrowanych wypowiedzi informatorów - w sposób symboliczny wiadomość o śmierci, której należy się spodziewać, a niekiedy o mającym miejsce zgonie, choć nikt jeszcze o tym fakcie nie wiedział. Informacji takich dostarczały - jak wierzono - sny, niezwykłe zachowanie się niektórych zwierząt i ptaków, niewytłumaczalne zjawiska fizyczne, jak i złowróżbne znaki. Natomiast wiadomość oficjalna była przekazywana za pośrednictwem przedmiotów - symboli, sygnałów oraz w fonnie ustnej i pisemnej wiadomości. Jakkolwiek z wymienionych kategorii zawiadomiell ta ostatnia stanowiła nieodłączny element obrzędowości pogrzebowej to obie podporządkowane były temu samemu wydarzeniu. Łączne zaś ich przedstawienie daje pełniejszy obraz sposobów w jaki wiadomość o śmierci docierała do mieszkaJlców wsi. W przekonaniu ludności wiejskiej sny - zwłaszcza te o niezwykłej treści komunikowały o zgonie. Do najbardziej rozpowszechnionych należały sny O wypadających zębach - "komu się śniło, że mu wypadł ząb, to ktoś umrze w rodzinie" (B, 1949)2, łub o ich wyrywaniu. W snach mógł pojawić się także zmarły, oznajmiając w ten sposób o swym odejściu - .,jak związany z człowiekiem (zmarły) to się mu widzi we śnie" (Me, 1949), a nickiedy wskazując nawet miejsce swego pochówku nieznanego nikomu, co przeważnie dotyczyło osób, które zmarły śmiercią gwałtowną'. Także niecodziennc zdarzenia z pogranicza snu i jawy relacjonowane przez informatorów przynosiły według nich wiadomość o śmierci poprzez ukazanie się zmarłego w postaci ducha czy rzekomo widzianej istoty ludzkie/. 2 Przy cytatach pochodzących z ',",asnych badań terel1\mych podaje si.,: kaidorazowo inicjał wsi i rok urodzenia informatora. Wykaz skrótów zamieszczony /Ostal po spisie litcratury . .; Mieszkaniec Brzegów. krcwny zamordowanego. mial scn. II którym zobaczył łąk.,: poroŚnitttą gęsto krzakami. a wśród nich wystającą z ziemi dłoń. Nic ullierzono j<:dnak w wiadomość zawartą II' śnie. pomimo iż kJ!kumiesittczne poszukiwania zaginionego młodego człowieka nie dawaly rczultat{m. Sądl.Ono. Ż<: II yjechal /. kraju nic pOlliadamiajilc o tym rodziny. Przypadek zrządził. iż mieszkaniec \\si koszący trawę w pobliżu miejsca opisanego wc śnic odkrył ciało zaginionego (8). 4 Dziadkowie jednej z mies/.kanek Małego Ci<:hego ucz<:stniczyli w weselu. na którym był również kuzyn matki informatorki. Podczas bójki ktoś strzelil zabijając kuzyna. W tym samym czasie pozostająca II' domu matka relacjonującej to zdarzenie doświadczyła nie,(\\yk!ych przeżyć. Określiła te zjaWIska następująco ..strasyło. chodził duch" (Me. 1949). 1'0 powrocie dziadkóII �67 W tradycyjnej kulturze ludowej niektóre zwierzęta i ptaki uznawano za zwiastuny śmierci. Niezwykłe ich zachowanie, bądź też naturalne, ale mające micjsce w szczególnych okolicznościach, było znakiem odczytywanym jako zapowiedź zgonu we wsi. W grupie zwierząt wyjątkowe cechy sensytywności pozwalającej - jak wierzono .- nie tylko na wyczucie, ale nawet i zobaczenie śmierci przypisywano psu) i koniowi. Wycie psa oznaczało, "że będzie trup we wsi" (B, 1975), zwłaszcza gdy wył ze spuszczoną w dół głową - "w te strone gdzic śmierć będzie, przed śmiercią trzy dni" (Z, 1928). Za zły znak uważano również grzebanie nogą przez konia oczckującego na księdza, którego przywiózł do ciężko chorego (Marczak, 1927, s. 4), "posłali po księdza szybko. To konic grzebały strasznie, aż piana z nich leciała, te zwierzęta cuły tą śmierć. Najbardzi kOll cujc, parska, on cuje, nikt tych koni nie poganioł tak leciały i zdążyly z księdzcm, a jak ksiądz odjechał to po 20 minutach to zaroI. umar ten mąż siostry" (Z, 1928). Zgon przepowiadał kret, który gdy "przeryje śnieg" (B, 1949) lub "pod progicm kopie, to ryje pod grób, śmierci się można spodziewać" (Bu, 1924). Natomiast spośród ptaków wróżących śmierć mieszkańcy \\si wskazywal i na wronę, kukułkę, a z udomowionych kurę: "wrony zapowiadały jakieś nieszczęście" (B, 1949), najczęściej śmierć, także kukułka kukająca koło domu - .,iak u nas zakukała 120 razy to tata umar w ten rok" (MC, 1921), czy piejąca, jak kogut, kura. Wówczas wiedziano już, "że ktoś umrze" (MC, 1921 ). Pewne zjawiska fizyczne, obejmujące pozornie niewytłumaczalne zdarzenia, wiązano z nadnaturalnym przekazywaniem przez zmarłego informacji o swojej śmierci. Określano je w tym regionie "ogłoszeniami śmierci", a wierzenia w nie by/y żywotne jeszcze w kOJ1cU XX wieku: "u nas są przekonania jeszcze, że może się ktoś ogłosić jak umiera. Jak ktoś umarł w rodzinie to coś się ogłosi/o, na przykład było uderzenie w sufit, słychać było jak otwierają się drzwi, to było ogłoszenie śmierci" (B, 1949). Do "ogłoszell śmierci" należała też bezprzyczynowa reakcja przedmiotów, jak np. spadający ze ściany obraz, doniczka - ..u mnie kwiatek spadł ze ściany w momencie śmierci ojca" (B, 1949), "synowa mówiła, zc ojciec (jak umierał) to ze listek od żyrandola odpad, a za chwile dali znać, ze ojciec umaI', a oni nie mieskali razem" (Z, 1928). Powszechnym znakiem tego rodzaju zawiadomiell o śmierci były niewiadomego pochodzenia odgłosy w rodzaju pukania, stukania czy skrobania: ,Jak ktoś ma. umierać z Ilesela dowiedziała si.; o zajściu poilI il'rdząjącym jej domysły o śmierci kuzyna: "babka przyjechała i powiedzidi. Żl: lahili kU/yna. a oni sit; luhili" (MC, 1949), ..ze Zgorzeliska mama sła.jak by la mloda i Ilydawalo sit; Ie widii kU/yna co pasic. Zapylala się: Ty Franek posies? I wydawało się jakby cal y tahun koni lecio!"' (Me. 1949), Niedlugo po tym niezwyklym spotkaniu kobieta dOII'ied/iała si.;. że II' cI.asie gdy r/ekomo spotkała kU/yna ten już nie żyt. ; W tradycji ludo\\<:j - jak poclajc ł t. l3iegeleisen - psa uważano nie tylko za zwierzę zlo\I ieszc/e. wspĆllnika l.łeg.o ciucha. ale też np, \I' Wielkopolsce za wręcz to7.samego z duchem. co znala/.ło II)TaZ II takim pll\lied/eniu ..nie hyło w domu !\:atomiasl wierzenia lucIoIle o Ilid/eniu pr/Cl. \Iymienionego \Iy/ej autora. '}:/di pyskiem. to si.; l,obaC/.) śmierć"" (lall/::('). psa=ducha czyli nikogo" (b.r.w .. s. 9). śmierci pr/ez psa 1\)TaŻa taki oto przesąd odnotowany podczas \Iycia psa lajdzie go się z tylu i spojrzy ponacl �68 to odgłosy jakby ptasek w okno zastukoł dzióbkiem trzy razy, a rano gadają co umar, ogłosił się ze umar, to zawse tak jest" (8, 1975), "zapukało do okna, ze to zmarły przychodził dać znać, ze umar, ze jus go ni ma" (Z, J 928)6. Wiadomości o śmierci zawierały - w co wierzono - znaki wróżebne. Złym prognostykiem dla ciężko chorego był dym z palącej się gromnicy skierowany w stronę drzwi, prowadzących na zewnątrz domu. Odczytywano go jako znak, iż "chory już się nie podźwignie z pościeli" (Marczak, 1927, s. 3-4). Złowróżbną informację o śmierci jednego z współmałżonków przynosiła gasnąca - podczas obrzędu ślubnego - świeca. Do znanych powszechnie znaków oznajmujących śmierć należała też spadająca gwiazda - "gwiazdy spadają, ktoś odchodzi z tego świata" (B, 1975). Zaistniała po zgonie członka rodziny sytuacja jako zjawisko szczególnie niebezpieczne dla żyjących, wymuszała szereg zachowal1 magicznych i rytualnych, przede wszystkim zaś publicznego ogłoszenia tego faktu. Czyniono to za pośrednictwem akcesoriów przedmiotowych o charakterze symbolicznym. Niektóre z nich były w użyciu prawdopodobnie co najmniej do kOllca XIX wieku, a następnie zastąpiono je znakami innego rodzaju. Jak pisze A. Fischer, na terenie Polski używano do tego celu m. in. lasek7 o szczególnym kszta1cie, krzyżyka lub patyczka z włożoną w jego rozszczepioną górną część kartką (Fischer, 1921, s. 150-154)8 czy czarnej kartki'! - pierwowzoru współczesnych klepsydr (Szubertowa, 1950/1951, s. 585) (ryc. I). Jakkolwiek nie ma dosta6 •.Kilka lal temu siedzieliśmy z kolegami u mnie \\" domu i coś zaslukało w ścian't Irzy razy. Rozmawiamy i znowu Irzy razy zaslukało \\" ścianę. lo mówi.,:. i.e ktoś zmarł. że to ogloszenie śmierci i rzeczywiście w tym czasie umarł mężczyzna od nas w szpilalu" (B. 1949). Kolejnym przykładem ..ogloszeli śmierci" jest naslępująca relacja: ..ulozyłam d/.ieci. sama posiałam i słychno cosi takie drapanie jakby kot się dropol i odpadło. Zaś drugi roz sl)'s.:. Ale nic posła. Do Irzeciego razu lak się stało. Wstala ale nika nima kola. 1\) ja se myślc ze hral umar i przyseł ku mnie. Przyseł potem mąż i gadol. ze zccywiście umar" (l. 1905). 7 Szczegó!O\\ych informacji na lemal lasek. zwan)'ch kulami. klukami cz)' krywu/ami. b'tdącyc h przede wszystkim oznakami władzy lokalnej. ale leż niekiedy pośredniczących w powiadamianiu a śmierci mieszkańca wsi oraz innych znaków w Iym roślinnych. \\yslępujących na lerenic Polski do kolica XIX wicku. doslarcza ohszerny artykuł 1\. Micrl.yliskiego (1895. s. 361-397) oraz wzmianki m. in. P. Plichly (1892. s. 917) czyJ. Slowiliskiego (1985. S. 38-52). 8 Wśród innych znaków \\yslępujllcych w różnych częściach kraju jeszae w XIX wieku a pełniących roi.,: pośrednika w przekazaniu informacji o zgonie można \\'ymienić we wsiach lubelskich -wręby (Karlowicz, 1911. S. 163). karbę (Jaslrzc;bO\\ski. 1891. s. 425: Karłowicz. 1901, s. 313). wiikę::a cia/em (R. L.. 1892. S. 670). krzyż (R. L.. 1892. s. 671: Fischer. 192i, S. 151; Kucz. 1900. S. 189) czy obrazek z wizerunkiem świętego (Fischer. 1921. s. 152). Odnotowane w literalurze przedmiotu znaki wyslępująee na terenie wsi małopolskich lo ::namię (Jaslrzębowski. 1891. s. 426). kij z kartą zwany ,.motylem" (Fischer. 1921. S. 151). Podohnie kij. laska czy leszczynowa pałeczka występowała we wsiach Polski północnej. wśród Kaszubóvł i na Śląsku (Nadmorski 1892. S. 128: Kolberg. 1965. S. 370: FischeL 1921. s. 151: Biegeleisen. h.r.w .. S. 199). Nalomiasl we wsiach Polski cenlralnej posługiwano siC; tabliczk'l ze znakiem Irupiej głowy (Kolberg. 1890. I. 28. s. 133). 9 Informacje na temal przesyłania od domu do domu czarnej kartki jako maku powiadamiąiącego o śmierci pochodl.ą ze Śląska ... gdy kloś umarł. wledy jeden z przyjaciół chodził po wsi z czarną kartką. zawiadamiając w len sposóh o smulnym \\"ydarzeniu" (Szuberlowa. 1950/1951. s.585). �69 a) Wręhy (Lubrlskir) b) Rodzaje kluk (Kaszuby) Kluka Znamię Kllla Buława R)·s. U. uhr Ryc. I. Przedmioty-znaki pośredniczące w zawiadamianiu o śmierci: a) wręby (Lubelskie), za: Witanowski. I89ń. s. 598: h) rodzaje kluk (Kaszuby). za: Mierzyński. 1898. tabl. 1 i II. �70 tecznych danych źródlowych w tej kwestii do Podhala, to można przypuszczać, iż również na tym terenie była znana - we wspomnianym okresie - jedna z postaci wyżej wymienionego zwyczajowego zawiadamiania o śmierci 10. Wykorzystywane niekiedy do tego celu oznaki władzy lokaln~j, jak laska, buława itp. stawały się w szczególnych okolicznościach, a więc śmierci mieszkańca wsi znakiem oznajmującym o zgonie. Posyłano go od domu do domu, ale w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Fakt ten poświadczają XIXwieczne zapisy etnograficzne (Słowil1ski, 1985, s. 49). Najbardziej znanym w tym regionie rodzajem informacji oficjalnej i pozawerbalnej o zgonie był znak w postaci wiórów" oraz sygnał - dźwięk dzwonu. Wióry pełniły funkcje symbolicznego znaku do Ił wojny światowej, a gdzieniegdzie jeszcze do lat 50. XX wieku. Umieszczano je koło kapliczki lub domu zmarłego. W Zębie, jednej ze wsi podhalallskich, ,Jak zrobili trumne to brali do garści tych heblowin, trzoski się nazywajom i ku kaplice zanieśli i kamieniem przyciśli coby wiatr nie porwał i każdy kto sed i uwidział to zmówił pacierz wiecne odpocywanie, westchnął za nim" (zmarłym) (Z, 1928), a czyniono też tak dlatego "aby ludzie wiedzieli, że w tym domu ktoś umarł" (Fischer, 1921, s. 150). Jak pisał M. Marczak "wióry te tę samą nieomal odgrywają rolę co klepsydry w miastach. Kto je dojrzy zdejmuje kapelusz i odmawia pacierz za zmarłego" (1927, s. 6; Kantor, 1907, s. 142). Funkcje, jakie pełniły wióry, były zatem trojakiego rodzaju: informowały o zgonie, zapewniały zmarłemu pomoc duchową w postaci modlitwy za jego duszę, ale też ostrzegały przed niekorzystnym wpływem nieboszczyka, wobec którego nie dopełniono jeszcze wszystkich przewidzianych rytuałem czynności. Dom, w którym znajdował się zmarły - jak podkreśla A. Fischer - "uchodził wedle wyobrażel1 pierwotnych za nieczysty, dlatego należało go specjalnie wyróżnić" (1921, s. 149-150), aby go można było ominąć'1. Zanik zwyczajowego pozostawiania wiórów w określonym miejscu był np. we wsi Ząb wynikiem braku kontynuatora zawodu stolarskiego po śmierci miejscowego stolarza, do którego zadarl należało między innymi ich wystawianie - "ten co robił (trumne) to kładł te wióra" 10 •• Stary soltys Chrzepto\\ski opowiadaL że do jego d/jada pr/yniósł hył goniec hułam; już dohrze wieczorem. ale nim jeszcze ludzie powrócili z pola. Star/ec hyl już hardm letni i tylko \\ czasie poludnia wychod/il przed chatl;, ale gdy mu goniec r/.lICi! hulam; na loże. zwlókł się z niego, przeczołga! się przez ogród do dużej koliby. która za ogrodcm stala. IIykr/csał ognia i podpali!. Jasnym płomieniem buchla koliba. a gdy sil; z chat najblii.s/ych /.hiegli ludlic do ognia rzekI starzec: podajcie buławę dakj. a mnie za tr/y dni podacie do grohu" (Jastm;howski. 1891. s.427-428). II Wióry były w powszechnym użyciu na terenic Polski poludniowcj wc wsiach śląskich (Malicki. 1947, s. 40: materialy własne autorki z Beskidu SI;\skicgo). sądcckich (KowalskaLewicka. 1985. s. 63-64) oraz I\'C wsiach podkrakowskich \\yst<;pująe niekiedy ohok spalanej slomy lub zastępując wióry (Kolberg. !873. s. 6: Udziela. !924. s. In-SS). 12 Innym tego rodząju wyróżnikicm będącym rÓ\\IlOcześnic informacją o zgonie hy/y znaki żałoby umieszczane na domu jeszcze z końcem XIX I\ieku we wsiach kujawsko-pomorskich. Należały do nich chorągiew kościclna (Kolberg 1867. s. 248) uy jak wc wsiach \\ ielkopolskich obraz przedstawiąiący ml;ki czyśćcowe. zawieszany czarnym suknie pr/yhitym do ściany domu (Kolberg. 1876. s. 222). �71 (Z, 1905). Ponadto możliwość zakupienia gotowej trumny w pobliskim mieście, Zakopanem, stanowiła już pewne utrudnienie w zdobyciu wiórów, co także w pewnym stopniu przyczyniło się do zaniechania tego rodzaju tradycyjnego powiadamiania o śmierci mieszkańca wsi. Innego rodzaju znakiem ogłaszającym śmierć był sygnał dźwiękowy, do którego należał dźwięk dzwonu13• W ludowej obrzędowości pogrzebowej odgrywał on istotną rolę. Wiara w magiczną, apotropeiczną moc jego głosu była znana powszechnie. Odganiał demony, duchy, nies/cz<;ścia, burze i grady (Gajek, 1963, s. 445). Przede wszystkim jednak jego dźwięk rozpoczynał czas rytualny będący następstwem śmierci oraz dawał początek wszystkim praktykom z nią związanym (Brencz, 1987, s. 222). Towarzyszył ciężkiemu konaniul~, komunikował o śmierci, powiadamiał o idącym orszaku pogrzebowym: niekiedy, "jak ( ... ) wiozą umarłego na cmentarz to dzwonią na dwóch dzwonach" (B, 1949). Po stwierdzonym zgonie najbliższy krewny udawał się do księdza w celu załatwienia formalności, związanych z pogrzebem, jak również i po to, by zlecone przez księdza uruchomienie dzwonu oznajmilo mieszkal1com wsi smutną wiadomość - "czasem idą najpierw do księdza i (ksiądz) każe dzwonić i ludzie się dowiadują, że ktoś zmarł. Bo LI nas w kościele jest taki dzwon, co się tylko dzwoni za zmarłym w kościele. Jest mniejszy i ksiądz go na ten cel przeznaczył, a większy na pozostałe uroczystości" (B, 1949). Przekazywana w ten sposób informacja zobowiązywała słyszących go do odmó\vienia modlitwy za duszę zmarłego, a jego głos nawoływał do uczestniczenia w ceremonii pogrzebowej. Dźwięk dzwonu jako jedyny spośród znaków przynoszących zawiadomienie o śmierci pełni swą funkcję do dzisiaj, do czego \\i dużym stopniu przyczynił się jego udział i rola w obrzędowości religijne.t. 11 Poslugill<lIlie si.,: d/.II i.,:kiem dZllonu jako sygnalem oglasząjącym żałobną wiadomość znane było powszechnie na terenie prawie cakgo kraju . .lego dźwięk pełnił dodatkowo funkcję magiczną: odpędlal - jak wiamno - dusz.,: przebywającą w pobliżu trumny do momentu zlożenia ciała w grohie (Fischel. 1921. s. 149: Kolherg. 1873. s. 63: 1890. t. 23. s. 123: t. 28. s. 121). 1. les/ue \\ polowie XX lIieku praktykO\\'ano tego rodzaju zachowania z użyciem małego dz\\onec/ka. (idy umicrający I.hyt długo się męczył. wówczas dZ\\'oniono specjalnie do tego celu przygotowanym. tj. POŚ\\ i.,:conym ... omodlonym śpizockiem" (B. 1949). l' Moc d/.więku d/llollu .j.:st dosyć dohitna, a jego dźwięk niesie jednoznaczny przekaz ro- zumiany na\\el dzisiaj prlu mieszkańców przez E. Plutę. kl(lre mialo miejsce i przewóz I\\lok do jednej Ie zimą wsi. Egzemplilikacj'ltego 1997 roku. Otrzymalon wsi. znajdującej się niedakko może być zdarzenie zlecenie Przemyśla na wykonanie (Kobylnica opisane trumny Woloska), \\ której urod/il si.,: pried laly Imarly. Po \\ykonaniu zlecenia i przekazania trumny ze zwlokami kościelnemu. E. Pluta pOlI/ielil się I nim bardzo przykrym uczuciem jakiego doznał konstatując, iż zmarlemu nikt nie hęd/ie towarzyszył w tej ostatniej drodze. We wsi nie było bowiem rozlepionych kkpsydr ini"onnuj'lcych o maj'lcej odbyć si.,: ceremonii pogrzebowej, tak więc tyłko przypadkowi pw:ehodnie zainleresowani stojącym przy kościele karawanem podchodzili pytąjąc z cieka\\ości () tożsalllość zmarkgo. Chłopak słyszący slowa właściciela zakladu pogrzebowego podhiegł do cmentarnej kapłicy i uruchomił wiszący tam dzwon. Już po pierwszych jego dźwiękach - nie wiadolllo sk'ld - zaczęli pojawiać się mieszkańcy wsi. podążając II" kierunku kościoła. Jak stwierdzil autor relacji hyło lo dla niego wrażenie niesamowite. ponieważ nie spodziewał się, że dźwięk dzwonu I\\ola lud/i na tę uroczystość. W rezultacie. zmarlego odprowadzało na miejsce \\'iecmego spoc/ynku okolo lr/ydl.kslu osóh. �72 Przedstawione znaki służyły obwieszczeniu żałobnej nowiny mieszkańcom wsi. Niezależnie od nich praktykowano również zwyczaj powiadamiania inwentarza żywego. Śmierć będąca zagrożeniem dla ludzi mogła - jak wierzonooddziaływać także negatywnie na zwierzęta domowe należące do zmarłego, powodując ich chorobę lub padnięcie. Aby temu zapobiec, nawet jeszcze przed zgonem zawiadamiano je o zbliżającej się śmierci gospodarza: "przed samym zgonem, jeden z domowników udaje się do szopy i budzi - jeśli to w nocy bydło wołając: wstańcie, bo gazda was odchodzi. Należy również zastukać w ul, jeśli gospodarz ma pszczoły. Jeśliby się bydła i pszczół w czasie konania gazdy nie zbudziło to według wiary ludu, odeszłoby mu i bydlo i pszczoły" (Kantor, 1907, s. 14). Natomiast bydło pozostające w czasie śmierci gospodarza l6 na pastwisku należało bardzo szybko sprzedać . Reliktową formą takiego zwyczajowego zachowania jest poruszanie bydła w momencie wynoszenia z domu trumny ze zwłokami - ,jak wychodzą z pogrzebem to ktoś z rodziny albo ze sąsiadów, to rusają zwierzenta w sopie jak lezą, coby były w pogotowiu. Mówią ze idą za gospodarzem ze zmarnieją, ze zdechną i po temu, ze jak rusają to tak się nie robi" (Z, 1928); ,jak pakują na wóz to rusają bydło, cały inwentarz" (Me, 1949). Przedstawione sposoby oraz znaki pośredniczące w przekazywaniu wiadomości a śmierci były symbolami pełniącymi funkcję magiczną lub religijną w dopełnieniu niezbędnych praktyk obrzędowych. Niezależnie od nich, zawiadomienia o zgonie przekazywano drogą ustną, co nicodmiennie praktykuje się do dnia dzisiejszego, bez względu na korzystanie - niekiedy równolegle z innego rodzaju przekazu, jakim są np. klepsydry. Natomiast we wsiach o niewielkiej liczbie mieszkat'1ców forma ustnego powiadomienia stanowi nadal jedyne źródło informacji - "sło się do sąsiadów i tak sla ta pogłoska" (Z, 1905), ,jak kto zmarł to we wsi wiedzą w kilka godzin, przekazują z ust do ust, obojętnie kto przekazuje z krewnych informacje. Rodzina chce, żeby najbliżsi wiedzieli o tym na pewno" (B, 1949). Niekiedy rolę pośrednika w rozpowszechnianiu informacji powierzano dzieciom. Innym rodzajem współczesnego przekazywania wiadomości o zgonie mieszkallca wsi jest informacja pisemna w postaci klepsydr, która pojawiła się w tym regionie z początkiem XX wieku, na wieś zaś wkroczyła stosunkowo późno z różnych zresztą powodów: "kie mój mąz umar 34 lata temu (w 1960 roku -U. L.) to jesce tego nie było w zwycaju, tyk nekrologów, tu jesce nie było, nie istniało to po Zębie. Nie kozdy daje ogłosenie, wto biedniejsy to nie daje, 16 Zwyczajowe formy zal~iadamiania inwenlarza żym:go o śmierci ich wlaścicida były rozpowszechnione IV I\ielu regionach kraju. lak np. na Kujawach uderl.<lI1o lekko każdą krowę oznajmiając w len sposób o zgonie oraz wypowiadając nasl.;pujące simla: ..gospodarz umarł". We wsiach sieradzkich - infi.>rmując pszczoły o śmierci gospodarza - najslarsz.y syn obchodził trzykrotnie ule. pukając IVnie mlolkiem i mówiąc: ..pszczo/y. gospodarz lIasz ni.: iyj.:. od dziś ja go będę zastępował. więc iyjcie i ni.: marlllijcic się" (Bicgclciscn. lu. II .. s. 2(0). Nickil:dy nawet posuwano się do oznakowywania uli symbolem żałoby: ..daj.: im się ialoby. tj. prl.ypina się do każdego ula czarny galganek. w przeciwnym razie umicrąią" (lu. II .. s. 200-20 I). �73 ale teroz wi~ksom cęściom to robiom" (Z, 1905), obecnie coraz częściej "klepsydry pisą i we wsi się rozlepia na przystanku. kolo kaplicki, a reszte zawiadamia rodzina" (Z. 1928). Pierwszy w Zakopanem zaklad pogrzebowy ,.Concordia", powstały w 1917 roku, oferował klientom proste w formie klepsydry, zawierające, obok znaku krzyża. podstawowe informacje o zmarłym, czas i miejsce nabożel1stwa żałobnego i pogrzebu. Różniły się one od obecnych między innymi rozmiarem; były co najmniej dwa razy wi'tksze (format A3). Niekiedy wykonywano je ręcznie z powodu niewielkiego zapotrzebowania (2 lub 3 egzemplarze), ale też - jak to miało miejsce po II wojnie światowej - w celu uniknięcia biurokratycznych wymogów, dotyczących zezwolenia na druk klepsydr ("Concordia"t. Decydujące zmiany w szacie graficznej klepsydr wiążą się z okresem prywatyzacji i powstaniem w Zakopanem po blisko 70 latach kolejnych zakładów pogrzebowych ("Charon" - 1990. ,.Całun" - 1997). Konkurencja oraz pojawienie się na rynku możliwości komputerowego opracowywania wzorów przyczyniły się do zróżnicowania oferty zdeterminowanej nie uwzględnianymi wcześniej takimi czynnikami. jak: wiek. zawód oraz rodzaj śmierci. Obok występu- 0Ili" __ OpalrlOIl_ t 199_r. pl7.CŻ!jWSZ!Jlal __ sw. sal;riIlllelll<\mi NAIlOŻENSfWO ouprawiolle w zmarl_ 7..AŁOIJ."E w:;lullie Ulli,,__ o !l0tU. __ . _ po r.7.!J1llIwsląpi LU!lprowauzcnic zwłok na IIllejsce wiecw"Bo SpoCl)llIku o crym zawiadamiają pognrleni w głębokim smutku; •• ...• ~ ~ • '" 'o, , : Ryl.:. 2. Kkpsydra 17 Pothl\\ana II /lllotYIII.:Ill VII. liści lauro\\)l.:h n;1\1iasie na/lla zakladu pogrzl:howego (ZI.:zhiorów autorki). oznacza źródło informacji. �74 l8 jącego już motywu tzw. liści laurowych , który do dzisiaj "na wsi bardzo dobrze chodzi, w Zakopanem nie" (,.Charon'") (ryc. 2), do ciekawszych wzorów należą motywy roślinne takie, jak leluja (Trol/ius lub Cali/poiluI/o RadwańskaParyska, 1992, s. 43) czy gaJązka limby (Pinus celi/hm, lali/że), a z przedmiotowych - kapliczka, znaczek "goprowski" czy zarys Giewontu lub fragment skały. Nowe motywy powstają spontanicznie, a pomysłodawcami, projektantami, niekiedy nawet wykonawcami są osoby bliskie zmademu. Do takich motywów należy na przykład rysunek drewnianej kapliczki z postacią Chrystusa ukrzyżowanego, którą zaprojektował kolega zmarłego, z zawodu architekt. Zakład, w którym wykonano tę klepsydrę powiela, za zgodą autora, ten wzór w różnych wariantach (ryc. 3). Wspomniany wyżej motyw leluji, jako jeden z dwóch elementów szaty graficznej, przedstawia jedyna w swoim rodzaju klepsydra, której powyższe motywy góralskiego krzyża - kapliczki i leluji wykonał ręcznie nieznany autor (ryc. 4). _~L""""W .~ r· • bolesną rocznicę śmierci NASZ NAJ UKOCHAŃSZY ~~~~ odprawiana zastanie MSZAŚW. mORNA doia ......•............. 1999 r.I ) o gadz. ............• • Kościele Pańafialoym .............................••••••••.......•••...•• pIlJ al. ..••••••..•...••••••....•..••....••••..••..•••••. ..."' •............................................... Wyprowadzenie Zmarłego z domu ialoby _. ..__ dnia.._.99' (_._ .._ •. __.) o godz.•.. _ do Kosciola Parafialnego lU •••.••••.••.•• _••.•..•.•••• _ ••••.• ••_ gdzie ZDStanie odprawiona MSZA Św. ŻAŁOBNA po Mszy Sw. odprowadzimy Zmartego na mi~sce wiecznego spoczyniu, na miei5tO'łY cmentarz Pogrątem Ryc. J. Dwa warianty klepsydr z motywem krzyża-kapliczki tami: figurką Chrystusa. gałązką limby. lelują i zarysem Gicwonlu w smutku I żałobie I. ulUpe!niaj'lcymi elemen· Ue zbiorów aUlorki). o zamieszczeniu konkretnego motywu na klepsydrze decydowała rodzina lub wymuszała to pozycja społeczna zmarłego. Wykonywano go wtedy na specjalne zlecenie. Tendencja do pewnej indywidualizacji zaznaczyła się wyraźnie 18 Jakkolwiek rysunek liści zamieszczanych na klcpsydrach kształtcm swym bardziej przypomina liście dębu niż. drzewa laurowego lo zachowano funkcjonującil na ich określenie nazwę obowiązującą w nazewnictwie wzorów klepsydr. �75 w latach 90. XX wicku: "odbiegają od tradycyjnego wzoru, pragną się wyróżnić" ("Całun"). To odejście od standardu ma miejsce szczególnie wówczas, gdy zmarły był znanym budarzem (cieślą), grąjkiem czy taternikiem lub gdy przemawiały za tym inne okoliczności S.b;n.mrnwnl ZIn.nawdniu: 2:.06.1998r (np. śmierć tragiczna). Dodatkowymi elementami zdobniczymi o charakterze symbolu, ••.••~p'.d ••U'L01.1.,.,..CM'.Is"" określającymi zaw6d zmarłego czy rodzaj od~CS1~''\S~TlIKosció;ku śmierci mogły być na przykład rysunek skrzywl~op~em d.ia: I.Q7.1998r. o COOL 16piec, znaczek "goprowski" lub fragment skały, "~~',14~"'''' gdy taternik zginął w górach: "na okoliczność to.~, śmierci taternika, ten ze skałą. Wzór powstał w I997 roku" ("Całun"). Ten ostatni motyw wyRyc. 4. ty,," krzyża-kapliczki z korzystuje się również celem podkreślenia lelują wykonany ręcznie przez niezwiązku zmarłego z miejscem zamieszkania, znanego autora (ze zbiorów autorki). lub aby uwydatnić jego szczególny stosunek do gór (ryc. 5). Jeżeli zmarły był podczas II wojny światowej w konspiracji lub brał udział w działaniach wojennych, zamieszcza się obok nazwiska jego okupacyjny pseudonim, a w przypadku identyczności nazwisk - co charakteryzuje rody góralskie - podaje się zawsze przydomek zmarłego (ryc. 6). Klepsydry osób zasłużonych zawierają na ogół więcej informacji uszczegółowiających ich działalność; charakteryzuje je tradycyjna szata graficzna pozbawiona motywów zdobniczych (ryc. 7). Podobnie proste w wyrazie klepsydry zamawia rodzina dla ludzi w podeszłym wieku (ryc. 8), ponicważ - jak podano - "gazdowie stary szablon wolą, nie chcą żeby było wydziwianc" ("Całun"). N iektóre spośród motywów umieszczanych na g6ralskich klepsydrach wskazują wyraźnie na powiązanie ich z tym regionem. Należą do nich wzór krzyża ~Z\'\'$~!;llbO .I:3OpMJtona· W·~·oWI.,", N. ~w.GI bo ł:eils s" roo-,,", t 0011111blob! __ 'O t wo .11011 (I bn t _v P'~"ll&IUpo"''\l''''''OoC.l.t!UeZlOW''! 1I.11DlCJ$CIII'"'I<'CZI:lC'I?~lli:u.: ~ ,\luka. C6r1la. •• ~ .~im~,,"'lIi sJo , i Ro<huI •. W""nka h) 191ęóolim;aiemz.,...,adam,."y. ~d;ial: ~al99&. rriosM iar I RśrciJ ~ ~,iI.1iIiI1U9.1997r. _.PRIŻIW"Inlm Q;."atwe!i ś. P. MSlUIIlCIYITIl&l. 1lJCB:. "31:. 1!lW'S.IIIJ"_ MSZA :iWIETA ŻAŁOBNA oraz urOClystoscl poQrl!DOWe OdpraWIone ZOSUl\3. o :.- dOla 20 WfleSnla '97 (sobotal Qodz..14w KapliC'/Cmentamel przy ul. NowotarsJdl!1 w lakopanem ..,. ś. P. UfOaISlo;cipogrzeoDwe odprnwione zostana diU'17lpia1el\o<j9dz.l9'wPioclll IISZA S'//.ZAl.08/lĄ r~łJK,Zmariegoodpm,;,nalDSl3llie ~a'{/rISłO~lpią1!klogodtl!' WKośde~ Parafialnym Sw. RodliTy ~ulKlupóoii1, R}c. 5. Wariant motylI li skaly f'odkrcśl,~iący zwj'lzck zmarłego z górami poprzez a) miejsce zamieszkania. h) cmocjonalny stosunek do gór (L.e zbiorów autorki). �76 "::" / Z głębokim żalem zawiadalliamy, że dnia l lutego 1999r. ,>.c:-:::')< 'Opalrzony SW.Sammel1tafli '. l3SlląI w Panu jJ<'Zeiyvr;zy lat sa . -. NASZ NAJUKOCHANSZY JJąż,Ojciec,Szwagier i DziadeK l głęboldm blc:m i smutkitm w dniu O.ł ny-czoia 1999 u uwiadamIamy. r zmarł D:lC1e S.P. RENCISTA. WIELOLEr.<1 PRACO"'NIK p_\;'hn\'OWYCH KOLEI LINOWYCH. W ZMARLY~ STRACILIŚMY ZAWSZE POGODNEGO. SERDECZNEGO KOLEGĘ "SŁODKI" Wyprowadz2nie Zmarłego z domu żalob'f Któle 31 dnia.--.99'1 ..•__ , i ogodz.•.•.•.•. do KAlicilIIaPmfialneqo na Harendzie gdzie wstanie odprawiona MSZA ŚW. żAŁOBNA po Ibzy Sw. odprowadzimy lmattego na mi~sce wiecznego spoczynku, na mi~~wy cmentarz ~ABOŻE:'ISnVO ŻALOBNE odprawione: zost:a.oiedoia 08.01.1999 r Ogodzinie: I3 w Kaplicy BI Cmentarzu prry ul. :"o'owolJtrskic:j, po czym nasr1tpi odprowaduoic: Zmarlr-go n.a mirjsCt WiN':trll:go SpOczyDKU. l1O RODZINIE Z.UAH/_ECU SKUDAMY WYRAZY SZCZEREGO WSPÓlCZUOA Dyrekcja ~ Pogrązeni ~ If smutku; rncowDicy taJobie. PKL 2ooa,CMi.S""Synowa,nęa...e.SiostJy,WnukiiR<Xizina Ryc. 6. Klepsydra autorki). z przydomkiem (ze zbioró" Ryc. 7. Klepsydra pracownika (ze zbioró" autorki). emerytowanego ze słol1cem usytuowanym na skrzyżowaniu ramion z rozchodzącymi się od nich promieniami. Krzyż dzieli rysunek słol1ca na cztery części, z których każda z osobna jest charakterystycznym dla Podhala elementem zdobniczym o charakterze magicznym, symbolizującym wschodzące słol1ce (ryc. 9). Tego rodzaju motyw występuje przede wszystkim na wielu szczytach dachów drewnianych domów góralskich, jak również na szalowanych, "czyli obijanych drzwiach izdebnych" (Matlakowski, 190 I, s. 27). Natomiast motywy roślinne, jak leluja czy gałązka limby zaczerpnięte zostaly z tatrzallskiego świata przyrody jako ich odwzorowanie. Zwłaszcza ten piem,szy wzór był często wykorzystywany jako element haftu zdobiący damski strój góralski, ale też stanowił tradycyjny motyw zdobniczy sosrębów'') (tamże, s. 36-38). Występujący na klepsydrach zarys Giewontu jest jednoznacznie kojarzony z Podhalem, podobnie jak góralski drewniany krzyż-kapliczka przydrożna ściśle w tym kształcie związana z regionem. Tego rodzaju przeniesienie znanego powszechnie wzornictwa góralskiego na klepsydry jest z jednej strony kontynuacją tradycyjnego zdobnictwa, ale już w innym materiale. Z drugiej natomiast, stanowi swoistego rodzaju nadanie określonej przynależności regionalnej zmarłemu poprzez wyróżnienie klepsy- 19 Sosręb/sosrąb to ..nąjgrubsza belka u pułapu izby. bardzo pięknie rzeźbiona" (Kanlor. 1907. s. 217). �77 dry jednym z wymienionych wyżej motywów, aby podkreślić "poczucie związku z górami" osoby zmarlej (,.Concordia"). Na uwagę zasługuj'l również klepsydry z zamieszczonymi na nich zdjęciami zmarłych. Po raz pierwszy taką ofertę przedstawiono ki ientom w 1994 roku (..Charon"). Jak podal pan E. Pluta, właściciel jednego z zakładów pogrzeboś. p. żalem uwiadamiamy, te dnia .., 1999r. Opatrzona Sw. Sakramentami z.asn~ła w Panu przeżywszy lal .••.. Z gł,bokim NASZA NAJUKOCHAŃSZA Ś. l domu laCpJlrzona P. .•Teklan" Ś~fyml sakramentamI. prur(WSrt lat 90 zm.lIla dnia 9 pazdnemiki 1998 r w MUru5IChlu Wyprowadzeme zmarłej z domu PI7Y ul. S<delskJej I l:Jo KościOła ParatialnetJo ViI Murzasichlu nastąpI w dniU" patdnermIQ o godz. 14Po Mszy zalobnel ilastąpi odprowadzenie zmar1e] na mieJsce WIecznego spoczynku. Wyprowadzenie zmarlej z domu żałoby . ............................... dnia (. } o godz. . do Kościoła Parafialnego . gdzie zostanie odprawiona MSZA SWlETA ZAŁOBNA Po mszy odprowadzimy zmarłą na miejsce wiecznego spoczynku, na miejscowy cmentarz . Pogrążeni w smutku i żalobie Ryc. R. Klersydra osohy \\ ro(ks/!ym KU (le Ihior(l\\ autorki). \\ie- Ryc. 9. Klepsydra I motywem "wschodzącego slollca" (I.e zhiorów autorki). wych, tego rodzaju klepsydry zobaczył w Szwecji i wzór ten przeniósł na grunt rodzimy. W tym miejscu należy przypomnieć, iż zwyczaj zamieszczania zdjęć na klepsydrach ma już pewną tradycję w krajach południowych (np. w Bułgarii, byłej Jugosławii, Rumunii, we Włoszech), a dotyczy zmarłych śmiercią tragiczną, najczęściej w wypadku samochodowym. W Polsce ten typ wzornictwa nie jest jeszcze bardzo rozpowszechniony. Na Podhalu, konkretnie w Zakopanem, coraz częściej można zobaczyć takie klepsydry, choć bardziej preferowane są motywy zdobnicze. Jeśli okoliczności śmierci lub wiek zmarłego nie wymagają zamieszczenia zdjęcia na klepsydrze. wówczas unika się tego rodzaju wyróżnika. Przedwczesna śmierć, zarówno naturalna dotykająca dzieci czy dorosłych, jak i tragiczna, staje się pretekstem do umieszczenia podobizny zmarłego dla podkreślenia większego dramatyzmu okoliczności śmierci, która sama w sobie jest już tragedią. N iekiedy propozycja takiego wzoru wychodzi od zakładu, za co "rodziny są bardzo wdzięczne" ("Charon"), a motywacją zgody na zamieszczenie zdjęcia jest - jak podano - "emocjonalne przeżycie rodziny po stracie kogoś bliskiego" ("Charon"). �78 ~iiiiiiiiI s. P. Z r;łebokim :blem uwiadamiamy. że w dniu 30 marca 1995r. USRCia ViI Panu MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA 0n2 uroczystokl pogn:dlowe odpnlwione zosun~ dnia l kwietnia '9S (soboca) o godz. 1500 w kapliey cmenurnej przy ul. Nowocal3kiej w Zakopanem P~. k dnJł1 18 Z~talemn~" J995 r. ~ _ •••.•.••••••• łltyC'Znl. smutkuI hłoble Rocbłcc. Rodzeństwo Da.dkewic I Rodzina Sw. SUnvncnlamJ 10<14 MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA oraz uroezYSlofcl pogrubowe odprawione lOSl~ dnla 20 s[Yewl. (piltek) o godz. Uw Iuplley anentlrnej przy ul. NowtllJnkle) w Z1kopanem Pogrlżen' w gł,bokim .mulku •••••. Rodo:_~.~ Ryc. 10. Warianty wzorów klepsydr dla dzieci (ze zhior()\\ aUlorki). �79 Klepsydry dla dzieci zdobią ponadto wkomponowane w ich tło wizerunki aniołków, skrzyżowane Iiście palmowe na tle krzyża nad centralnie umieszczoną fotografią luh rozmieszczone symetrycznie: wieniec pogrzebowy i zdjęcie dziecka, a pośrodku pod krzyżem fantazyjnie ułożone szarfy żałobne (ryc. 10). Podobnie klepsydry ludzi młodych ozdobione są - choć nie zawsze - motywami góralskimi, jak: gałązka limby, kapliczka z krzyżem góralskim lub liść palmowy i motto (ryc. Ił). + • z głębokim UJ.m uwiadamiamy, Ż. dnia 2J wndnia 1999 r. Opatrzona Św. sakr:unmWni unarła nagI< ,. p. m"·· "~. _Co ",.'." . j •• przeżywszy lat 39 .V- NASZA NAJ UKOCHAŃSZA I ~ ~ Mama i Siostra MSZA ŚW. żA!oBHA MSZA ŚW. ŻAŁOBNA lUZ BZYmśa PlRlIIOIE III'UIIIE lIIl'lW •• " lIl8ll,!l9!lllClllBlBllIlllL,4" e " "'-'-_.- ... .-....•..•...... • UIltl CIIIDlIEJ PlIZl" IL llIImISIIJ • llIMIEI , oraz urocZJS!Ościpmebgwe odlmiae ~ dnia 28 września 1999 r. (WInI'" 13M w KaDlicYCmentarne; lIfZYul. Howo1arSlliei I lak••• S.~.i·.' Pogrążali Ul ~ iiiiiiiiiiiiiii'4i"'.{Gii, iżafo5~ S.ioicrtTrJ.i '1J.OtfLiiliŻ1rarii Ryc. II. Klcps~dry llsóh zmarłych \V młodym wieku (ze zbiorów autorki). W celu wzbogacenia lakonicznej informacji o śmierci człowieka coraz częściej pojawia się na klepsydrach motto (ryc. 12). Źródłem pochodzenia są wersety z Biblii lub stosowne cytaty z literatury, jak np. "Kto przyszedł na świat, ten odejść musi. Trzeba dorosnąć do tego wszystkiego" (Szekspir, Król Lear), ,.możemy wymknąć sit;: życiu lecz nie śmierci" (T. Ewot). Niekiedy sentencje układane są przez właściciela zakładu lub wykorzystuje się wzory będące w obiegowym użyciu. powszechnie znane: "radość, kiedy życie się rodzi, rozpacz i łzy. gdy wygasa", "żegnając przyjaciela nie płacz ponieważ jego nieobecność pokaże ci to. co najbardziej w nim kochałeś" ("Charon"). Tak duża oferta, zarówno w zakresie treści, jak i samej szaty graficznej spowodowana jest rosnącą konkurencją i chęcią pozyskiwania coraz większej liczby klientów. Jak mnie poinformowano, nowe wzornictwo klepsydr zdominuje standard, ponieważ "społeczeństwo ma coraz większe wymogi w tej dziedzinie" �80 ... jest granica, Z3 ktd~ łzy nie łoją baht Izostaje milcząca IOzpacz ... za Bu.z, ~ , S. . MSZA. ŚWIĘTA Zmarłego tragicznie w dniu S wrxejnla 981". 'ZOrtanie w dniu u ",,"dnia 98. wtorek o god%. 19w KcKeiele Parafialn,. •• Pod Wexwaniem ŚW Rodzin,. Pl"%)' ub Krupówki w Zakopaneln Odprawiona Na Którą laskawych To_a Pllllifcl l31If3Sl3lą Rodzice I Siostra Ryl:. 12. KlqJsy dra l mottl:m (II: /hiorll\\ autorki). ("Charon"). Nie dotyczy to jednak na razie wsi podhalallskich (przynajmniej tych, w których prowadzono prace badawcze). gdzie - jeśli w ogóle zamawia się klepsydry _. to są one typowe, klasyczne, ewentualnie z jednym motywem zdobniczym - tzw. liśćmi laurowymi. Podkreślono jednakże. kierując się wzrastającym popytem na nowe wzornictwo. iż "na pewno to też przyjdzie na wieś" ("Concordia"). Trudno na razie powiedzieć kiedy klepsydry staną się powszechnym znakiem informującym o śmierci mieszk,1I1ca wsi. ponieważ nadal - o czym pisano wcześniej - we wsiach o niewielkiej liczbie mieszkaJ1ców. funkcjonuje ustna forma zawiadamiania. Szata graficzna klepsydr drukowanych na Podhalu wskazuje na tendencje w dążeniu do ich partykularyzacji, mającej na celu przybliżcnie wizerunku osoby zmarłej poprzez zamieszczenie j~j podobizny. Zdjęcie przyciąga uwagę. przemawia w większym stopniu niż informacja o wieku zmarłego czy nawet podany rodzaj śmierci, skłania do refleksji, w kOIlcu sprawia. iż przestaje on być postacią anonimową. Należy również zwrócić uwagę na pewną indywidualizację wzorów, w których proponowane motywy zdobnicze jednoznacznie nawiązują do regionu. *** Zróżnicowane formy zawiadomiell pośredniczących w przekazywaniu wiadomości o śmierci wskazują na to, iż zgon mieszkallca wsi był wydarzeniem rodzinnym, ale także i społecznym. Funkcjonujące znaki przynosiły ze sobą �81 nie tylko informacje o zgonie, ale również nakładały obowiązek uczestniczenia pogrzebowej. Znaki te uległy z czasem ograniczeniu, a oficjalne pO\viadam ianie o śm iere i przybrało ostateczny kształt w postaci informaej i pisemnej, a mianowicie klepsydry. Zmieniająca się na przestrzeni kilku lat szata graficzna klepsydr jcst wyruclll poszukiwań własnego, rodzimego wzornictwa, które już \V pewnym sensie osiągnęły swój cel. Zamieszczane na klepsydrach motywy zdobnicl.e zyskuj,\ howiem z jednej strony coraz więcej klientów, z drugiej natomiast jednoznacznie podkreślają związek zmarłego z regionem. Ponadto tradycyjne motywy zdobnicze występujące wyłącznie w ludowej kulturze podhalańskiej. wykorzystywane we wzornictwie klepsydr jako wzór na za\\iadomieJliach o śmierci Sil zjawiskiem nowym na Skalnym Podhalu. w ceremonii III BI.I()( iRAFI A Ilićgćicisćll II. (lu. II.) .<;/11/(,/,(', \l' ohl':l'doch, ::11TCO!ocli i lI'ler::el/iacli /lIdll po/skiego. Warszawa. Bogal) riLII p, 197'> Sell/ioll'kO l liiI III T IlIdml'<j. WarSZ(lI\ a. IlrLIlU.:\. 19X7 !'oi'ko ohl':ędoll·fl.ii·l)o,l!.l'::eh01rajali.o ohr::l(d pr::ei:icia. "Lucl" l. 71, s, 215-229. Fi,ehLr /\. 1921 IIITCO!C !,Ogl'::Ch01t'CIlIdll!,olskiego. LwólI. (jajd. J. 1963 IJ:ll'IJlll/iCkO do {)((~{//Iilll/ia hill':: gl'w/oltycli. "I.ud" l. 48 za rok 1962. s. 445-449. Jas\rz.,bollsk i S/. IXl)I klIlo ... Wisia" l. S. s -l25--l2X, Kantor J. 1',)07 ('::01'1/\' /llll/lIie('. .\lol/o,l!.l'lIjia e!l/o,l!.rajicl/o ... MalLrialy Archeologiczno-AntropologiUIlL i 1,:tllograliuIlL" t. '>. s 141-142. !-·:0l'/10.Slml'llik gll'lll' polskicli I- -f:. Krakllll. s. 313. 1I lIn:!>\'. SIIJIt'l/lk glt'Ol' po/skicli (;-l.. Kraklm. s. 163. !--:olbag () 1867 (reLd, 19<J2)./bdllll'.\::n'l/'ie.l. 3 f:llilllt;y. cz. I. Warszawa. 1873 (rLLd. 1%3). Ib'ela Il's::l'slkie. l. 6 f:mkOll'skle. cz. 2. Kraków. 1876 (reed, 1%3). /bda \I·s:l's!klc. I. 10 fi'. f:s, PO=I1(//iskle.CL. 2. Kraków. IX90 (reed. 19<J-ł)./bc/0 II'S=l'slkle. l. 23 Kaliskie. Kraków. I X90 (r,~ćd. 19(4). I )=ielll \I'.c\'slkie. t. 2X Ma::O\I's::e. L/. S. Kraków. 1l)65 Ibela lI'cntkie. I. 39 I'olllor=e Wrocław - Poznari. !--:()\\alsk<l-LLII iLka i\, 19X5 lJ'ier::ellio I :\ITclIie ::11'1l{::ane::e .imierclą. II': Sludio = kll!tllry ludowej Beskidu Sl{deckiego. WroLI'IIl. ,. S3-X9, KuCI tv!. 1900 IIITcoj :'{/\l'iadalllllll/ia o ::grJIIle... Wisia" l. 14. s. 188-\89. \Ialicki I.. 1')-l7 .\fll/('rw!J' c/II kullulT ,,/w/ecllej f,órali ,l'ląslu'cf/. Lublin. s. 35-S0. \tare/ak M, 1927 ('f/f)rohll i .l'lIIleri· u gr;l'IIli. :\O/aIli.ijólklol)·s!YC::lIe :: pod /-'Iellln I I.llbania. "Gazt'ta Podhala"ls",," R, 15. nr SO. s, 3-7. Il)OI Jl) �82 Matlakowski W. 7.dohienie i spr::ęl!lIdu polskiego na Podhalu. W;Jrs/awa. 1908 Malaya!)' !1Ic!rowwcl! ....Zaranie Śląskie" R. I I.. 2. s. <n. Mier/yński A. 1895 "MlIneills ClIl1lhaC/i/a ". SllIdilll1l archeo!ogicm' o krl'll'lIli ... Wisia" t. '>. s. 361-397. Nadmorski dr 1892 A.'as::lIlJl'i A.'ocinril!. Gdańsk. Plichta P. 18')2 ":II!a ... Wisła" l. 6. s. 917. RadwaJlska-l'aryska / .. 19'>2 S'lownik gwal'Oll'}' góralskich na::ll' ro,~lin :: '1(,11' i "odlalr::o. Zakopane. R.I" KII!a ... Wisia" t. 6. s. 670-671. 1892 Slowiilski J, /'ell'nęlr::ne pr::eiawv stanowienia i reali::OIl'{[lIia {'rOll'O na wsi polskiej w XI·!-.Y/·!!! 1985 w" ..Kwartalnik IlislOrii Kultury Mah:rialnej" R. 33. nr .t s. .IS-52. SZ.ub..:r1olva M. 1950/1 '>51 Uwy i .~\I'iadc::eniaohr::<:dowe... Praet: i Malerial) I-:In0i!r,lIiellll:" l. S-9. s. 581-596. Udziela S, Po!sko, ::i<'l1lia i c/Olriek A.'rakmriacy. Biblilllt:C/Ka (it:llt'-raliuna ..Orbis". st:ria 3. 1924 t. I /.lrl'caje roJ::il1ne. Krakt'm. s. 61-6S, Wita1lOWski M. R. 1896 "'lila ... WisIa" l. 10. s. 5'>8. 1901 Materialy archiwalne (wyLI/. skn'jtll\l) APE - Archiwum Pracowni Etnologii l\' Krakolv'it: B _. Brzegi. APE nr inl\'. 1761. 1780 8u - Bustryk. APE nr in\l, 1763 Me - Male Ciche. APE nr illlv. 1751, 1803. 1749 l - /"lb. API': nr inw. 178X,1796 Urszula L..:hr DEAlfI NOTICTS. A STtJDY WIO Till: BlJl~IAI. RITUAl. IN I'OI)IIAI.E (Summar)) The author discusses problems connccted \I'ith the traditillnal and nllldt:rn \la) s or notil)ing about th..: death or members of the local communities in Podhale. lht: aniek is based on li~ld studies and the literalure. The analysis inclutks asp~ets on th~ ph-':lll\lnt:na inl~rprelcd in the Iraditional Clillur~ as an omen or death (dreams. ominous signs. unusual hehaviour or sOllie animals and hirds. unc\plaincd physical phenomena) as vlell as the illI'ln in IIhich Ihe) line conllllunic<l!ed (lhrout'-h obje..:ts - symbols. signals or as verbal and IHillen mt:ssages). loday the Illost popular announcement is a death notice (they app-.:an:d in Ihe n:gion at the heginning or lhe 15'h CCnIUr) whereas in the villagt:s as lalt: as in the last dccacks). Tht: layout of the death notices has chant'-cd in recent years in an altempt lo lind local paltems with tradilional ornalllt:l1lal folk clements 1i-0111 Podhale. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b3482ee1ddf4420715855419aa951f5.pdf bc50a5f6064406c705645a460879286e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5796 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5393 Title A name given to the resource Zawiadomienie pszczół o śmierci gospodarza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.119 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 30. Zawiadamianie pszczół o śmierci gospodarza. Objaśnienia znaków: 1 — pukają w u l , zwykle trzykrotnie i wypowiadają przy tym odpowiednią formułę, 2 — jak wyżej, zwyczaj zaginął, 3 — przestawiają ule w pasiece. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b7abc7b15d07efdd641635aed1207b7.jpg 2df7667caf611e72659cc6c5bfa7a87e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zbieranie borówek / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource zbieractwo ; narzędzia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia dwie kobiety z Ratułowa zbierające borówki w dolinie Starej Roboty. Uwaga: - lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.2.12.3_01 borówki Dolina Starobociańska narzędzia narzędzia do zbierania owoce leśne rośliny jadalne zbieractwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997430afa140e6f147c90a823eef2b3e.pdf 5eb3b28710b90f76f47223cd0d9c83fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6597 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje oczepiny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6167 Title A name given to the resource Zbieranie pieniędzy dla panny młodej podczas oczepin/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8. Anna Drożdż: Zwyczaje i obrzedy weselne cz.3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek) ; mapa nr 17 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Anna Drożdż: Wedding customs and rituals, part 3: Cooperation of a village community during a wedding ceremony (second part of the 19th and the 20th century) Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 17. Zbieranie pieniędzy dla panny młodej podczas oczepin Oprac. nauk. Anna Drożdż Objaśnienie znaków: Zwyczaj zbierania: 1 - pieniędzy do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń, powiązane z opłatą za taniec z młodą; 2 - do bucika panny młodej, licytacja bucika; 3 - przekazywanie darów (brak określonego tradycją przebiegu), 4 - darów do wcześniej przygotowanych do tego celu naczyń; 5 - informacje pochodzą z literatury XIX-wiecznej oraz monografii F. Olesiejuka; 6 - zwyczaj praktykowany był w przeszłości; 7 - infor­ macje uzyskane z wypowiedzi osób przesiedlonych i osadników; 8 - brak informacji; 9 - brak tradycji Uwagi Na mapie zamieszczono parę znaków na kresach wschodnich pochodzących z zapisów O. Kolberga. Badania Pracowni Atlasu Etnograficznego Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w latach: 1982-1990. Kwestionariusz PAE nr IX: Zwyczaje i obrzędy weselne (oprać. J. Gajek przy współudziale F. Olesiejuka): 181 Wianowanie. Zbadać, czy w obrzędzie weselnym istnieje zwyczaj składania młodej parze darów czyli „wianowanie"?: A. Czy wiąże się je lub wiązało z oczepinami? Tj. Następowało w czasie oczepin lub zaraz po nich ?[...] C. Kto kierował tym zwyczajem (starosta, starościna ? rajek, swaszka lub inna osoba) określić ją. D. Jak przebiega ten zwyczaj? E. Kto ijakie dary składa „na czepiec": pieniądze, płótno, naczynia, inne przedmioty? F. Czy w tym czasie śpiewają pieśń o chmielu? Zapisać tekst. 182. Taniec młodej i jego związek z wianowaniem. Należy zbadać, czy istnieje związek lub czy istniał zwyczaj wg którego młoda winna tańczyć z weselnikami?: A. Wpierw z młodymi mężczyznami, na pożegnanie ze stanem panieńskim? B. Z żonatymi mężczyznami - na wejście do społeczności mężatek? C. Inne obowiązujące formy tańca na przykład ze swachą? D. Z kim takim taniec młoda rozpoczynała ? Z kim kończyła ? E. Jak taniec ten nazywają ? Zapisać w cudzysłowie! F. Czy partnerzy tańca młodej rzucali pieniądze na talerz jako zapłatę, czy też rzucają je muzykantom do basa?[...]. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/257c5d5e726c864f08ee23e8cbda3fbc.pdf 4017b0e1338cec1e71f5f7e646eacdeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2364 Title A name given to the resource Zbigniew Raszewski do Piotra Mitznera. Listy do internowanego doktoranta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.23-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski do Piotra Mitznera L I S T Y DO INTERNOWANEGO DOKTORANTA Profesor Raszewski jest moim nauczycielem. J e s t . Wciąż słyszę jego wykłady, monologi, u r y w k i rozmów. Wracam do jego listów. Spotkaliśmy się jesienią 1977 roku, gdy profesor rozpoczął zajęcia na Wydziale Wiedzy o Teatrze w PWST. Pod jego opieką pisałem pracę magisterską. W 1981 r. zdałem egzamin na Studium Doktoranckie przy Instytucie Sztuki P A N , brałem udział w seminarium profesora Raszewskiego - aż do chwili gdy w kwietniu 1982 zostałem aresztowany i osadzony w Białołęce (do połowy lipca tego roku). Wtedy zaczęliśmy korespondować. Profesor stwierdził, że musimy kontynuować pracę i wystarał się o „widzenia naukowe". Pisywaliśmy również do siebie listy i grypsy. Listy wędrowały pocztą, przeważnie dość długo, więc gdy była potrzeba szybkiej wymiany myśli, wykorzystywaliśmy życzliwość księży przyjeżdżających do „interny" z posługą religijną. W zakamarkach sutanny czy habitu mieściło się ich wiele. W następnych latach wznawialiśmy korespondencję (najczęściej czynił to profesor), gdy tematy poruszane w rozmowach wymagały uściśleń lub nie można było się dodzwonić. Często profesor wysyłał zwięzłe informacje bibliograficzne (te pomijam w niniejszym wyborze). Piotr 15.IV.1982 Drogi Panie Piotrze dziękuję Panu za pozdrowienia i życzenia, które odwzajem­ niam. Myślę o Panu bez przerwy. Jak Pan wie, mam kontakt z Pana mamą*. Zobaczymy, co się da dla mamy zrobić. Sumienna analiza dokonywana bardzo długo doprowadziła mnie do przekonania, że nic w naszym życiu nie dzieje się bez głębszego sensu. Każdy cios jest próbą, a od nas zależy, czy próba stanie się również doświadczeniem (lub: przede wszyst­ kim doświadczeniem). Koniec kazania. Panie Piotrze! Nie ma gruntownego wykształcenia bez dobrej znajomości łaciny. Dlatego proszę i nalegam, żeby się Pan w łacinie podciągnął. Proponuję na początek teksty narracyjne, księgę Genezis zwłaszcza. Odetchnę, gdy mi Pan doniesie, że ją Pan czyta bez słownika. Musi Pan przywyknąć do obfitości koniunktiwów w narracji. Jeśli tylko zdanie zaczyna się od >,ut", niechybnie będzie koniunktiwus (choć w naszym języku nie byłoby takiej potrzeby). Niech Pan w gramatyce prze­ studiuje wyjaśnienia na ten temat i wykuje formy gramatyczne czasu przeszłego (myślę dalej o koniunktiwie), bo te w praktyce potrzebne. Reszta j u ż pójdzie jak z płatka. Czy chce Pan samouczek p. prof. Winniczuk (Łacina bez Orbiliusza). Jeśli Pan znajdzie jeszcze czas na francuski, to dobrze, ale Łacina teraz ważniejsza. Prędzej czy później pojedzie Pan do Francji i tam złapie Pan rytm francuskiego zdania rozmawiając z „lud­ nością". A takiego kraju, do którego można by pojechać, żeby tam rozmawiać po Łacinie, nie ma. Tzn. Stempowski wiedział, jak się tam jedzie, ale - jak Panu wiadomo - umarł. Nb zapewniano mnie, że w Szwajcarii jest wieś, której mieszkańcy do dziś mówią klasyczną Łaciną. Nie zdołałem jednak uzyskać potwierdzenia tej pogłoski i nie radziłbym hczyć na to. Pana kontakt naukowy z Seminarium musi być bezapelacyj­ nie utrzymany. Sądzę, że powinno się to odbywać przy pomocy P'semnych uwag, wymienianych być może pocztą. Jeśli będą Mitzner szły długo, to nic nie szkodzi, zawsze Wam tłumaczyłem, że nauka się nie śpieszy. To znaczy: nie zna pośpiechu. Przewiduję: po pierwsze; Pana uwagi, postulaty, polemiki w zakresie tematu „Teatr polski X I X w i e k u " . M y moglibyśmy dyskutować nad nimi i odpowiadać Panu. Po drugie: samodziel­ ną pracę nad zadawanymi tematami. Sądzę, że niezłym tematem byłaby kwestia adaptacji powieści na dramat. Materiału do tego trzeba niewiele, a myśleć trzeba długo, dużo i dobrze. Mógłby Pan medytować nad teorią tego zagadnienia, zwłaszcza nad kwestią przemiany postaci powieściowej w teatralną. Na żąda­ nie prześlę przypomnienie mojej teorii postaci teatralnej. Ale przykłady musiałby Pan wybrać sam, odwołując się do przed­ stawień, które Pan widział i które Pan dobrze pamięta. Ściskam Pana, Panie Piotrze, łącząc wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski 15.IV.1982 * Moja matka przebywała wówczas w szpitalu (przypis — P. M.). 23.IV.1982 Drogi Panie Piotrze, dziękuję za pozdrowienia. Bardzo proszę kwitować każdy mój list, żebym wiedział, czy wszystkie dochodzą. Z m a m ą Pana mam stały kontakt przez moją synową. Terapia przebiega normalnie. Po wyjściu ze szpitala mama przypusz­ czalnie pojedzie do sanatorium do Ciechocinka. Jutro się do niej wybieram. Książką Pana żywo się interesuję. Będziemy zabiegali o pro­ longatę terminu, który upływa w czerwcu. Na razie nic nie można było zrobić, bo dyrektor Wydawnictwa* był chory (a bez niego rzecz nie do ruszenia). Gdy tylko coś będzie wiadome, dam znać. W tej chwili czytam to, co jest w czystopisie. Nie należy bez potrzeby chwalić studentów, bo się rozpaskudzają (probatum est), więc z ociąganiem i tylko ze względu na 23 �okoliczności stwierdzam, że jest to świetne. Chciałbym wybrać rozdział do „ P a m i ę t n i k a " , ale muszę doczytać do końca; gdy będę miał propozycję, dam znać. Przy sposobności: „Pamięt­ n i k " odzyskał licencję wydawniczą. Oczywiście, zdaję sobie z tego sprawę, że w obecnej wersji wyjmowanie rozdziału z całej budowy działa na niekorzyść tekstu. Ale nic to, przecież się całość ukaże, miejmy nadzieję, że w bliskim czasie. Z tą adaptacją powieści, jak widzę, przesadziłem. To jest przypuszczalnie ponad Pana obecne możliwości. Gdyby dało się nad tym myśleć, choćby po trosze, a temat interesował Pana, to możemy utrzymać go w mocy. Ale tu specjalnie nie nalegam, traktuję to warunkowo. Dość metodycznie pragnąłbym uprawiać wymianę zdań na różne tematy należące do naszego zawodu, a w dotychczaso­ wych naszych rozmowach niewystarczająco rozstrząsane. Już jedzie do Pana pocztą, a może nawet dojechała porcja pytań związanych z muzyką. Następna porcja to będą raczej uwagi niż pytania, związane z powieścią. Widzę, że na temat Sienkiewicza będziemy musieli porozmawiać osobno i może nawet będą to liczne rozmowy. Czy Pan zna listy z Ameryki. Jest to ważna książka, jeśli Pan nie czytał, zaraz dostarczę. Do Martin du Garde'a bardzo zachęcam. W dużym liście będzie uzasadnienie. Jedyna rzecz, przy której się upieram - z krzykiem i tupaniem - gdy chodzi o Pana obecne zajęcia, to Łacina. Panie Piotrze, bardzo proszę nie zrobić mi zawodu w tym punkcie. Zwracałem już Panu uwagę na konieczność oswojenia się z koniunktiwem. Także z obfitością ablatiwu trzeba się oswoić. Niech Pan osobno przestudiuje sprawę ablativus absolutus. Niecierpliwie czekam na wiadomość, że się Pan do tego bierze i że się Pan wgryza w Wulgatę i jak Panu Wulgata smakuje. Potem dostanie Pan Cezara, żeby i klasycznej Łaciny trochę zażyć. Wszystko inne na drugi plan! To najważniejsze teraz! Druga taka okazja może się tak łatwo nie nadarzyć, a z wiekiem możliwości zapoznania się z Łaciną maleją. A bez znajomości Łaciny to wszystko nie to. Spotkania ze Stanisławem Augustem. Niech Iwona** naj­ pierw dyplom zrobi (ma nieprzekraczalny termin). A potem pomówimy. Tylko żadnych pudrów, peruk, kurantów, klawesy­ nów. Pani Barbara*** przesyła Panu bardzo serdeczne po­ zdrowienia, specjalnie dziś przyszła do mnie, żeby je Panu przekazać. I ja Pana serdecznie pozdrawiam łącząc wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski * Państwowy Instytut Wydawniczy. Książka Teatr światła i cienia ukazała się w 1987 r. ** Wspólnie z Iwoną Libuchą planowaliśmy muzyczno-literacko-teatralne „Spotkania ze Stanisławem Augustem" na Zamku Królews­ kim w Warszawie. *** Barbara Król-Kaczorowska. Drogi Panie Piotrze, rozmyślając nad naszymi wieloletnimi rozmowami doszed­ łem do przekonania, że były w nich liczne luki różnego rodzaju. Stąd też przypuszczenie, że poza korespondencją ściśle związa­ ną z Pana studiami być może warto by zapoczątkować wymianę listów na tematy w naszej specjalności kapitalne, choć pozornie pozostające z nią w luźnym związku. Podaję przykład: muzyka. Dotychczas rozmawialiśmy o muzyce przypadkowo i nigdy zdaje m i się nie dotknęliśmy spraw zasadniczych. M o ż e należałoby się j u ż zająć tą sprawą. Zapewne Pan pamięta tego uczonego mirzę, na którego powołuje się Stempowski, który to mirza sądził, że muzyka będzie m o w ą zbawionych w raju. Także w Biblii czytamy wielokrotnie o chórach anielskich. Nie brak zatem przykładów zupełnie wyjątkowego sytuowania muzyki w wielkich religiach, na ogół wybrednie, a nieraz nieufnie odnoszących się do tej sfery zjawisk, którą zwykliśmy 24 nazywać sferą sztuki. W ślad za prorokami idą poeci. Przecież wszyscy mamy w pamięci entuzjastyczne odezwania Szekspira na ten temat. A nie był to człowiek zbyt skory do entuzjazmu. W Paryżu byłem ok. roku 1960 na niezwykłym koncercie. Wysoko wykwalifikowani muzycy (śpiewacy, śpiewaczki, lut­ niści), wykonywali przez jakie dwie godziny utwory wyjęte z dramatów Szekspira. Okazało się, że i materiał nutowy się zachował! Dopiero wtedy uprzytomniłem sobie, do jakiego stopnia teatr Szekspira był muzyczny i j a k ą wagę do tego przywiązywał sam Szekspir. Sam zawdzięczam muzyce dużo, nie umiem tego wyrazić, jak dużo. Przyszedłem na świat w rodzinie muzykalnej. Miałem brata starszego o dziewięć i siostrę starszą o dziesięć lat. A kiedy byłem mały, siostra kończyła konserwatorium w klasie fortepianu. Ćwiczyła po siedem godzin dziennie, a j a w tym czasie bawiłem się w sąsiednim pokoju, bezwiednie nasiąkając muzyką różnych rodzajów, epok i stylów. Kiedy miałem dziewięć lat, zaczęła mnie uczyć zasad muzyki i gry na fortepianie. Posługiwała się Szkołą Różyckiego, w której do pierwszych sztuczek na obie ręce należała łatwa transkrypcja Menueta z Don Juana. Od tego czasu mam do tego menueta osobisty stosunek. Tu pierwsza uwaga. Po dłuższym rozważeniu tej sprawy skłonny byłbym sądzić, że właśnie muzyka ma w sobie zdumiewającą zdolność stapiania się z pewnymi przeżyciami jednostki i pozostawania potem w nienaruszonym związku pod progiem naszej świado­ mości. Wystarczy, że niespodzianie zabrzmi z dala kilka taktów melodii, której nie słyszeliśmy przez lata, może przez dziesię­ ciolecia, a ożyje w nas, ku naszemu zdumieniu, doszczętnie zapomniany obraz wespół z emocjami, które w nas budził. Czy pod tym względem muzyka przewyższa inne przejawy ludz­ kiego artyzmu? Skłonny jestem sądzić, że tak, choć formułuję to przypuszczenie z pewnym wahaniem. Rodzaj tych przeżyć mógłbym porównać tylko z powrotem do dawno niewidzianych widoków. Kiedyś, jako dorosły człowiek, wszedłem na klatkę schodową domu, w którym mieszkałem jako dziecko. Z okna ujrzałem widok, z którego nie pamiętałem nic, literalnie nic, choć w tym momencie stał się znów znajomy i swojski. Rzecz zabawna: w pewnej oddali widniał ogromny napis: NIETSCHE. Nie miał on jednak nic wspólnego z narodzinami tragedii z ducha muzyki. Był reklamą fabryki maszyn rolniczych. A cały widok - prócz odrobiny nostalgii i zaskoczenia - głębszych emocji nie wywoływał. Moje stosunki z pewnymi tematami i motywami muzycznymi są pod tym względem zupełnie inne. Jest np. taka poleczka, która ściga mnie podstępnie przez całe życie, jak Krokodyl Kapitana Haka. Gdziekolwiek j ą posłyszę, zamieram ze zgrozy. Jest zwolniony mazur z Copelii, o którym mój syn twierdzi, że taki sobie, a mnie na chwilę godzi ze światem, bo wywołuje we mnie wspomnienie żałosnego komu­ nikatu wydanego przez Oberkommando der Wehrmacht, który to komunikat odczytywałem sobie powoli, ze smakiem, w pięk­ ne pogodne popołudnie, podczas gdy po przeciwnej stronie ulicy niemiecka orkiestra symfoniczna - w sali prób - gruchnęła właśnie tego mazura. Panie Piotrze! To, że jest on właśnie trochę zwolniony, nieestetyczny, ale też nie bez gracji i właściwej mazurowi dobitności, całkowicie harmonizuje z resztą elemen­ tów tego wspomnienia: z krajobrazem, pogodą, porą dnia (takie słońce, wie Pan, z Canaletta, choć nie było to ani w Wenecji, ani w Dreźnie, ani w Warszawie). [jedna kartka listu zaginęła] 17.IV.1982 Drogi Panie Piotrze, sporo j u ż mówiliśmy o Zygmuncie Szweykowskim, wielkim uczonym, dziś właściwie nieznanym ogółowi. Tu pragnąłbym jeszcze raz wspomnieć jego męstwo �intelektualne, przez co należy rozumieć niezachwianą pewność sądu, nie podległą żadnej modzie, żadnej presji*, żadnemu rozczuleniu. A także: rzadko chodzące w parze zrozumienie dla dawnych stylów (a nawet zdolność wczuwania się w dawne style) w połączeniu z całkowitą otwartością na piękno i donios­ łość zjawisk zupełnie nowych. Ileż mu zawdzięczam w zżywa­ niu się z rozmaitymi przejawami sztuki nowoczesnej. (To przecież nieraz wymaga pomocy.) Dodajmy, że był to człowiek niebywałej subtelności**, wypróbowanego smaku, niedostępny jakimkolwiek uprzedzeniom, łaskawy dla sztuki pokornej, zgrzebnej, nawet umorusanej, wróg - straszliwy! - wszelkiego obskurantyzmu i snobizmu. Po tym wstępie przepisuję z myślą o Panu fragment listu Profesora do mnie. Poznań, 12 września 1970: „Całe lato mordowałem się lekturą Ulissesa. To wariat pisał!" - Jednak rzecz nie jest dla mnie zupełnie jasna. Profesor dobrze znał angielski i nawet pamiętam, jak się natrząsał z badaczy, którzy piszą o Prusie nie znając Spencera w orygina­ le. Dlaczego czekał z Ulissesem do polskiego przekładu? Nie wiem. Ale wiem, że na artyzmie się znał, a szczególnie na powieści. Myślę, że rozmowa Panów na ten temat byłaby interesująca. - Mnie się wydaje, że rozumiem, o co Panu chodzi w sprawie „wewnętrznej s p ó j n o ś c i " . Idzie Panu po prostu o celowość, o nieprzypadkowe związki poszczególnych ele­ mentów dzieła. Jest to przypuszczalnie jedno z podstawowych znamion każdego dzieła sztuki. A więc chce Pan oddzielić powieść artystyczną od nieartystycznej. (A wiadomo, że od czasów aleksandryjskich ludzkość wyprodukowała nie dającą się policzyć masę powieści pozbawionych wszelkich aspiracji artystycznych.) Otóż w tej sprawie mógłbym się chyba zgodzić z Panem zgłaszając następujące zastrzeżenia i uściślenia. Po pierwsze: zdarza się, że (tu zostałem wezwany na obiad; po kilku plackach kartoflanych piszę dalej) w bardzo skromnych powieściach rozrywkowych pierwiastki artyzmu pojawiają się mimowoli. Nie lekceważyłbym ich. Po drugie: pamiętam, jak się znalazłem w nastroju podobnym do tego, który obecnie Pana nurtuje i poszedłem z moimi skrupułami do Profesora. Ale byłem jeszcze bardziej od Pana rozbestwiony i zapytałem, czy powieść jako gatunek powinniśmy zaliczać do twórczości artystycznej, czy aby nie należą do tej kategorii jedynie te dzieła, w których wszystko, a więc w wypadku literatury każde słowo, każda sylaba może się wylegitymować absolutną celo­ wością. Profesor zmarszczył się, co znaczyło, że docenia powagę pytania, i natychmiast odpowiedział. Po pierwsze: ten rodzaj sztuki, o który panu chodzi, jest i w powieści możliwy, o czym świadczy twórczość Flauberta. A po drugie: kto powiedział, że nie ma sztuki poza absolutną celowością? Pewna doza celowości jest warunkiem twórczości artystycznej. Ale absolutna celowość jako jedyny typ - zwłaszcza gdyby się miała stać jedynie dopuszczalnym typem, jak tego chcieli klasycy - byłaby nie do zniesienia, jak nie do zniesienia byłyby francuskie ogrody, gdyby nie było angielskich. Przecież jeden z uroków powieści tkwi w jej dumnej swobodzie (kompozycyj­ nej) przy precyzji tematycznej (to Profesor uważał za nie do wyminięcia w powieści). W swoim wykładzie z systematyki gatunków literackich wyraził przekonanie, że w wielkiej powie­ ści europejskiej doszło do swoistej syntezy doświadczeń, jakie dało Europejczykom opowiadanie (z natury centryczne, bo opowiadamy „o c z y m ś " ) z tradycją romansu, który od swoich narodzin, można by powiedzieć, żywił się dygresjami, ponieważ powstał i przez całe wieki rozwijał się jako miłosna historia awanturnicza. Tam, gdzie głównym przedmiotem opowiadania a przygody, tam epizod pleni się kapryśnie i bezkarnie, to zrozumiałe. I tak sobie - bez psa i pasterza - rosły opowieści awanturnicze, o szczegółach dobieranych wedle prastarych kryteriów: zaciekawiać, wzruszać, budzić grozę, podczas gdy funkcje epiki artystycznej pełnił poemat. Przez kilka tysięcy lat! s Po czym nastąpiła rzecz rzadka zdaniem Szweykowskiego - gdyż śmierć gatunków uważał on za rzadkie zjawisko - a mianowicie śmierć poematu, który został zluzowany przez powieść artystyczną. Czyli romans awansowany do najwyż­ szych stopni i to bardzo szybko, bo rzecz dokonała się gdzieś na przełomie X V I I I i X I X wieku, w ciągu kilkudziesięciu lat, co w rozwoju gatunków literackich jest sekundą. - Tak by mniej więcej wyglądała ta kwestia w ujęciu Profesora. Dziś muszę powiedzieć, że się z nim zgadzam w obu punktach, a więc także w drugim. Wśród potrzeb człowieka mieści się także i ogród angielski, a więc, owszem, twór ludzki, owoc ludzkiej decyzji, na przestrzeni przez decyzję człowieka ograniczonej i przez niego wybranej, więcej jeszcze: w znacznej mierze przez twórcę zaaranżowany i co do rodzaju drzewostanu, ilości i biegu wód, ukształtowania terenu. Ale z dużym luzem dla tego, co odczuwamy jako przypadkowe, nie przez nas z góry za­ planowane, żywiołowe. - No, ale z tym się chyba i Pan zgadza, więc to traktuję jako uściślenie. M a się rozumieć, że nie ma powieści bez dosyć ścisłych związków z życiem. M o ż e nawet więcej: bez pewnej dozy realizmu. No i bez narracji, która jest zjawiskiem rozleglejszym od natury, więc narzuca literaturze jakieś prawa, uprawnienia czytelnika, przynoszone z zewnątrz. Z którego to powodu całkowicie podzielam opinię Profesora o Ulissesie, choć przyznaję, że została wypowiedziana w stylu nie do przyjęcia dla redakcji „ T w ó r c z o ś c i " . - Teraz troszkę 0 gustach. W sprawie Sienkiewicza najważniejsza rzecz jak widzę, j u ż uzgodniona. Był to bezspornie jeden z najważniej­ szych mistrzów języka polskiego i j u ż na chwileczkę zaniepoko­ iłem się, czy nie trzeba będzie rozstrząsać rzeczy tak pod­ stawowych, ale widzę, że nie. Byłaby jeszcze jedna rzecz dla mnie ważna, gdy chodzi o Trylogię, ale tę po namyśle odkładam do czasów bardziej sprzyjających rzeczowej dyskusji. Wśród nazwisk przez Pana wymienionych zadziwia brak Flauberta. Otóż żadną miarą nie mógłbym się zgodzić na pominięcie go. Była to wielka przygoda mojej młodości. W trzech opowieś­ ciach (Trois contes) jest jedna niesłychanej piękności pt. Un Coeur simple (co ciągle jakoś niezdarnie bywa tłumaczone na nasz język Proste serce czy jakoś tak). O służącej, która zestarzała się w wiernej służbie u swoich państwa absolutnie nie dostrzegających jej serdecznego poświęcenia. I to wszystko w najwspanialszej francuszczyźnie, j a k ą kiedykolwiek pisano. To są w ogóle szczyty literatury! Owszem, przykrość sprawia odcień desperacji, zawsze obecny u tego autora. A l e trzeba brać autorów takimi, jacy są! - Tomasz Mann: zgadzam się na Pana propozycje i nawet dodaję jeszcze wiele innych, poczynając od Budenbrrocków, choć może akurat tę powieść trzeba czytać w oryginale (co od czasu do czasu czynię z prawdziwą przyjemnością). „Przecież nie umiera się od z ę b a ! " - po­ wtarzam sobie, jako wieloletni bywalec przychodni dentystycz­ nych. Man stirbt doch nicht an einem Zahn. Doktor Faustus to zdumiewający autoportret literacki całego narodu, rzecz nie taka częsta (w tym rodzaju) i budząca we mnie wielki respekt. Nb to ilustracja jeszcze jednej uwagi Profesora, na temat pojemności powieści, także co do zawartości ideowej i filozofi­ cznej. A dlaczego Pan pominął Camusa? Dżuma należy do moich ulubionych utworów. Przyznaję, że to j u ż trochę po­ granicze powieści, niby powieść, a trochę poemat (choćby z uwagi na dyscyplinę stylu przywodzącą na myśl Flauberta). Ale jednak powieść, powieść z niezapominanymi obrazami literackimi (tramwaje, rozmowa nad morzem) i absolutnie słuszną moim zdaniem obserwacją ogólniejszej natury. (Jak wiadomo, Dżuma idzie sobie u Camusa skąd przyszła sama, tak jak przyszła, zanim zdążą dowieźć w y p r o d u k o w a n ą j u ż we Francji szczepionkę; to jest głęboka prawda.) Mam także słabość do Upadku. To bądź co bądź głos pokolenia. Sartre 1 nikczemna Simone to oczywiście karykatury powieści. (Choć 25 �jak Pan wie, cenię Sartre'a filozofa i wcale nie lekceważę dramatopisarza.) Martin du Garde'a radzę przeczytać, z powo­ dów, o których mówiłem. Jest to jedna z najświetniejszych kompozycji jakie znam. Przepraszam, jeszcze słówko o starych. Przepadam za Stendhalem eseistą, publicystą, epistolografem, nigdy nie mogłem się rozpalić do powieści. Natomiast zawsze Wam doradzałem przeczytanie całego Zoli. M a m wiele po­ dziwu dla Maupassanta. Rosjanie, ma się rozumieć, ale to temat do osobnej rozmowy. Anglicy: Wells, Huxley, Chesterton. Skandynawowie: Hamsun (Wiktoria wprawiła mnie w zachwyt kiedyś; przyznaję jednak, że byłem młodszy od Pana i ponownie tego nie czytałem). M a m natomiast do dziś dosyć dobre wyobrażenie o Sygrydzie Undset. Amerykańskich realistów przeczytałem bez wielkiego entuzjazmu. Z pewną satysfakcją wspominam Stempowskiego, który samego Hemingwaya ciąg­ nął przez zęby. (Być może pamięta Pan, że przypisywał mu rozpowszechnianie ideału podejrzanej „ k r z e p y " w literaturze: twierdził nawet, że jest to sentymentalizm a rebours.) U nas Prus, zaplanowany chyba przez naturę na genialnego powieściopisarza, jakby nie całkowicie zrealizowanego. Każde ze­ tknięcie z Lalką pozostawia mi w każdym razie takie wrażenie. Są w tej powieści rzeczy, które mnie zachwycają, pamiętnik starego subiekta, niektóre postaci, w szczególności cała rodzina Minclów, obraz Warszawy, której j u ż nie ma (i nie będzie). Ale na pierwszym planie są chyba postaci i wątki po prostu słabe. Przepadam natomiast za nowelami i opowiadaniami. Omył­ ka! Nałkowska nie wchodzi w rachubę jako powieściopisarka. (Dziennik i owszem, szczególnie wojenny!) Dąbrowska tak. Niedawno temu przeczytałem Noce i dni jednym ciurkiem z wielkim zajęciem. Są tam pewne zapaści, poza tym razi mnie, jak sponiewierała własne rodzeństwo. Ale to jest powieść, no i nie ulega wątpliwości, że ta kobieta umiała pisać po polsku. - Żeromskiego pomijam do osobnej rozmowy tak jak i Sien­ kiewicza. A czy to prawda, że powieść się kończy? Przykład Rosjan by temu przeczył. Być może nie wszyscy mają dosyć do powiedzenia, żeby pisać powieści. Ale, oczywiście, może j u ż nadciągać zmierzch tego gatunku. W takim razie należałoby jednak oczekiwać pojawienia się jakiegoś innego na jego miejsce, bo epika narracyjna, z fikcyjną fabułą, jest w zasadzie niezniszczalna, zmienia się tylko jej postać w dziejach ludzko­ ści. - No i to by było na tyle. Czy dostał Pan moje listy: o muzyce i o Średniowieczu? Serdecznie Pana pozdrawiam, Panie Piotrze i łączę wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski * Pamiętam, jak autor Krzyku jarzębiny przyszedł do niego i zaczął zachwalać Brygadę szlifierza Karhana po premierze tej sztuki w teatrze Horzycy. Że to oczywiście jeszcze nie jest Szekspir, ale że chyba coś się nowego od tego zaczyna, że pierwiastki i zadatki, i tak mówił dosyć długo, bardzo płynnie, aż się zmęczył. A wtedy nasz Mistrz swoim dźwięcznym głosem (w młodości był ułanem): - Poziom harcersko-sportowy. ** Subtelności i delikatności. Przed wojną w Paryżu poszedł do Grand Gignolu. Trafił na sztukę, w której syn rżnął piłą własnego ojca. Zemdlał. Kiedy otwiera oczy, widzi nad sobą lekarza troskliwie wypytującego o jego samopoczucie. Profesor rozpływa się w prze­ prosinach. (Był niezmiernie ugrzeczniony.) Lekarz dziwi się. - Za co mnie Pan przeprasza? - Za kłopot, jaki panu sprawiłem. - Ależ panie, ja tu jestem na etacie! 11.VI.82 Drogi Panie Piotrze, to jest pierwsza część i tylko rzeczy najbardziej rudymentar­ ne. A i z tych niektóre pominąłem, jak np. miejsce postaci teatralnej w dzisiejszym świecie, bo o tym mówiliśmy i nie widzę bezpośredniego zastosowania tych obserwacji do Pana 26 tematu. Proszę dać mi znać, gdy coś z tej pierwszej części zainteresuje Pana na tyle, żeby to warto było rozwinąć. Ja j u ż myślę o następnych częściach. Rzecz nie jest zupełnie logicznie rozczłonkowana, za co przepraszam! M a ł o czasu! Już nie mówię o tym, że wszystkie definicje wymagają doszlifowania. Tu jednak muszę wtrącić na moje usprawiedliwienie, że niektóre podaję w postaci umyślnie uproszczonej. Przesyłam Panu wyrazy prawdziwego szacunku i najlepsze pozdrowienia Zbigniew Raszewski I . Wybrane zagadnienia z ogólnej nauki o widowisku. 1. Co to jest widowisko? Widowisko to taki przejaw życia zbiorowego, który człowiek wywołuje, by wzbudzić podziw innych, dobrowolnie zebranych ludzi dla osiągnięcia jakiegoś z góry zamierzonego celu; tym celem bywa zwykle zwycięstwo w walce lub rywalizacji; wyróżnienie się jakością wykonania; wymuszenie interpretacji. Nb układ (S)* to taki układ, który wszystkim ludziom obecnym w polu (S) narzuca funkcje widzów lub godnych widzenia z powodu całej serii jakichś niezwykłych wydarzeń; układ ten w przeciwieństwie do wielu innych (np. goście w restauracji, kolejka do kasy) ma charakter polaryzacji, która trwa dopóty, dopóki nie wygaśnie ostatnie z wydarzeń spektaklogennych. Układ (S) jest zjawiskiem bardzo pospolitym i może powstawać przypadkowo (jak np. zbiegowiska). W widowisku jest wywoływany celowo. 2. Ile jest rodzajów widowisk? W zależności od tego, co przeważa: powszechnie obowiązu­ jący wyrok czy interpretacja, rozróżniamy trzy podstawowe grupy widowisk: - zawodów; tu przebieg wydarzeń bywa regulowany przez przepisy, co umożliwia wydanie wyroku; - popisów; tu sędzią bywa publiczność, a wyrok nie jest potrzebny, cel zawiera się zazwyczaj w doskonałości wykona­ nia; - przedstawień; tu ponownie namiętność w zajmowaniu stanowiska przez widzów, jednakże wyrok niemożliwy z braku obiektywnych kryteriów, za to nieodzowna zwykle interpretacja całości, z uwagi na treść, odwołującą się do naszych doświad­ czeń. 3. Jakie są najważniejsze właściwości grupy drugiej należą: - krótkotrwałość przebiegu (stąd „ p r o g r a m ' ' złączony z wie­ lu krótkich „ n u m e r ó w " ) , - jego charakter otwarty (najczęściej wprost do widza, nie do partnera, jak w grupie I i I I I ) , - wirtuozeria (zwykle jedna osoba, mały zespół, ewentualnie wirtuoz na tle zuniformizowanego zespołu). Nb sprawdzić to można na przykładzie najczęściej w tej grupie występujących zawodów, takich jak prestidigitator, kuglarz, woltyżer, klown, estradowy recytator, piosenkarz, konferansjer. 4. Jakie jeszcze warto pamiętać właściwości widowisk? Warto pamiętać, że we wszystkich widowiskach - występują ludzie w jakimś kierunku utalentowani i wy­ specjalizowani, - ponoszący ryzyko (utraty życia, zdrowia, ośmieszenia się), - domagający się od nas nagrody (zapłaty, oklasków, wy­ głoszonej lub ogłoszonej pochwały), - we wszystkich widowiskach związek ich ze światem wartości jest luźny; może się pojawić, ale ustanawiany doraźnie, zazwyczaj na użytek jakiejś epoki. I I . Wybrane zagadnienia z nauki o przedstawieniach. 1. Co to jest przedstawienie? �Przedstawienie to takie widowisko, w którym podziw w i ­ dzów jest w y w o ł y w a n y przez działania postaci (S). 2. Co to jest postać? Postać to taki wytwór człowieka, który powstał na obraz i podobieństwo człowieka, ale sam człowiekiem nie jest. Nb postać występuje w rozmaitych dziedzinach życia, m.in. w różnych dyscyplinach artystycznych, takich jak rysunek, grafika, malarstwo, rzeźba, literatura. 3. Co łączy postać (S) / innymi? Postać (S) - z reguły uczestniczy w jakiejś fabule, tak jak postać stworzona przez pisarza (i poza fabułą egzystować nie może), - przybiera ściśle określony wygląd (nieraz z zastosowaniem procederów znanych z pracy plastyka). 4. Co różni postać (S) od innych? Postać (S) ma dwoistą egzystencję: - może istnieć tylko w ludzkich myślach, - ale może być także rolą, którą aktor gra. Nb postać (S) pojawia się j u ż w grupie drugiej, ale tam: - bywa „ z r o ś n i ę t a " z jednym tylko wykonawcą, który jest często i twórcą, jak np. w wypadku wybitnego klowna, - bywa trwała, zawsze ma te same cechy póki jej życia, - bywa nie do oderwania od wirtuoza; można zastąpić Adwentowicza w roli Hamleta; gdy Jarossy zachoruje, trzeba odwołać program. - miewa krótki oddech; przedstawienie zaczyna się tam, gdzie kończy się skecz. 5. Jaka jest najważniejsza konsekwencja opanowania przed­ stawienia przez postać (SS)? Najważniejszą konsekwencją opanowania przedstawienia przez postać (S) jest obecność scenariusza o charakterze fabularnym. 6. Co to jest dramat? Dramat to taki scenariusz, który dzięki odpowiedniej kon­ strukcji językowej można oderwać od jednej inscenizacji, by go uczynić punktem wyjścia innej. Nb nie spełnia tego warunku Wielopole, Wielopole. Dość trudno sobie wyobrazić afisz: Teatr Polski w Szczecinie. Wielopole, Wielopole. Sztuka w 3 aktach. Według Tadeusza Kantora opracował Jan Jakub Kowalski. Dzieło Kantora to ciekawy przykład widowiska lirycznego. Nieprzypadkowo on sam się pojawia w tym przedstawieniu i nieprzypadkowo taką rolę przyznał muzyce. 7. Co nam mówi porównanie dramatu z epiką? Porównanie dramatu z epiką mówi nam, że epika ma - charakter bardziej analityczny, - doskonale sobie radzi z epizodami (w Panu Tadeuszu po usunięciu epizodów niewiele by zostało), - często z prawdziwym wdziękiem i zajmująco wylicza cechy, właściwości, zdarzenia, podczas gdy dramat - ma charakter syntetyczny (por. pierwsze sceny u Szeks­ pira), - w ciągu wieków uciekał od epizodu, - cechy i właściwości nie tyle wylicza, ile ujawnia (często bez słów). 8. Jakie znamy trwałe właściwości dramatu? Niezależnie od zmian, jakie wprowadzały poszczególne style, doświadczenie i wrażliwość epok, dramat instynktownie upodabniał się do choroby, w której naruszony zostaje normalny stan rzeczy, i to tak, że musi dojść do jakiegoś przesilenia, aby o g ł a nastąpić restabilizacja. (Porównanie do choroby autor­ stwa Souriau!) Powieść tak oczywistego spiętrzenia nie wy­ trzymała. 9. Co nam mówi porównanie przedstawienia z widowiskami grupy drugiej? m W porównaniu z widowiskami grupy drugiej przedstawienie miewa - dłuższy przebieg (bywa „ c a ł o s p e k t a k l o w e " ) , - charakter pozornie zamknięty (nie do widza, lecz do partnera, ale do partnera na niby, dlatego pozornie zamknięty; naprawdę zamknięty: pośrodku zbiegowiska, gdy lekarz zwraca się do rannego), - wirtuozerię ograniczoną przez artyzm utworu dramatycz­ nego. Nb wśród wszystkich widowisk przedstawienie ma przedmiot podziwu najbardziej zróżnicowany: aktor, Hamlet, i to jak aktor gra Hamleta; występuje tu również najdalej posunięta nieidentyczność świata przedstawiającego i przedstawionego. Realne istnienie ma tylko świat przedstawiający (tu: wzięte z re­ kwizytorni okulary ze zwykłymi szkiełkami). Świat przed­ stawiony jest doskonale fikcyjny (tu: okulary niedowidzącej postaci; T Y C H O K U L A R Ó W N I E M O Ż N A D O T K N Ą Ć BO ICH NAPRAWDĘ NIE MA!!!). 10. Co nam mówi historia świata przedstawionego? Historia świata przedstawionego mówi nam, że - jak teatr teatrem (i film filmem) publiczność chciała wiedzieć, gdzie i kiedy się to dzieje? - a więc pierwszorzędny bywał tu problem identyfikacji, dokonywany różnymi metodami, ale z reguły przez odwołanie się do ogólnej wiedzy i ogólnego doświadczenia widzów, - z tą różnicą że teatr zazwyczaj zadowalał się identyfikacją w granicach pewnych kategorii, takich jak „ l a s " , „wnętrze chaty", "sala zamkowa", - podczas gdy film (tak jak powieść a' dawniej poemat) chętnie posuwa się do lokalizacji, tzn. do szczegółowego usytuowania wydarzeń, - co w teatrze wymaga dodatkowych podniet, zwykle płyną­ cych z zewnątrz, np. z literatury, z malarstwa; dopiero wtedy teatr decyduje się stwierdzić, że są to Bronowice, nie żadna inna wieś, i że w żadnej innej wsi to się dziać nie może. Nb ta obserwacja zdaje się potwierdzać przeświadczenie o syntetycznym charakterze artyzmu w widowisku teatralnym. Explicit pars prima. * Sformułowanie prof. Raszewskiego, układ powstaje w życiu społecznym w wyniku zdarzeń przypadkowych albo zamierzonych, gdy dzieje się coś, co jest godne obserwacji, gdy tworzy się krąg widzów (przyp. — P. M.). 7.II.1983 Szanowny Panie! nie zgadzam się co do Claudela. U w a ż a m , że jest nieznośny, chwilami gorszący, w zasadzie niesympatyczny, ale wspaniały. Przy sposobności pokażę Panu, jakie myśli wynotowałem sobie z Dziennika. Z Giraudoux trudno go p o r ó w n y w a ć . (To zresztą temat do osobnej rozmowy.) Łączę wyrazy szacunku Zbigniew Raszewski 30.IX.1985 Szanowny Panie, bardzo dziękuję za obdarowanie mnie tylu dziełami na raz, a oddzielnie za dedykację. Ze zrozumiałych p o w o d ó w zabrałem się najpierw do Zdziechowskiego* i przeczytałem go z praw­ dziwą przyjemnością. O Zdziechowskim ostatnio troszkę się pisze, u nikogo jednak nie znalazłem rzeczy, które Pan wyeksponował. W każdym razie nie znalazłem ich tak wyraźnie przedstawionych. A są to rzeczy pierwszej wagi! Bardzo zjednuje w tej chwili do Zdziechowskiego jego koncepcja pesymizmu. To jest wspaniałe. Wiek X I X moim zdaniem ocenia 27 �Zdziechowski jednostronnie, może i z gruntu krzywdząco. Prawdopodobnie błąd perspektywy. (Za blisko.) Słusznie nato­ miast i we właściwych punktach dostrzega zarodki katastrofy. Sądzę, że jedno drugiemu nie przeczy, kultura może być w rozkwicie, choć j u ż pierwiastki chorobotwórcze w niej są. I może być tak, że przenikliwy obserwator dostrzega - ex post! - tylko to drugie. Podobnie z kwestią romantyzmu a w szczegól­ ności romantyzmu polskiego. - Bardzo mi się podoba Pana ujęcie; niczego Pan czytelnikowi nie wpiera, zabiega Pan jedynie o to, żeby czytelnika z wybitnym umysłem Z. za­ znajomić. Nie ma też żadnych ucieczek na boki, wszystko na temat. Pan C.** zachował się jako tako; to, że załamał się na Gorkim, jest śmieszno-smutne; artykułu na szczęście nie ruj­ nuje. Krótko mówiąc: jestem dumny z tego, że - mówiąc słowami Majakowskiego - ,,to mój Aparat wynalazł ten aparat'' (Łaźnia). Przypuszczam, że Pan będzie wracał do tego tematu. W związku z tym pragnąłbym poddać pod uwagę, co następuje. 1. Sprawa ulegania wiadomym nastrojom.*** Bardzo dob­ rze, że Pan tego nie przemilczał. B y ć może jednak rzecz wymaga dalszych badań. Przeczytałem gdzieś całkiem świeżo (niestety, na śmierć zapomniałem gdzie!), że zaintrygowany tym, co się dzieje w Niemczech, Z. w latach trzydziestych specjalnie się wybrał do Berlina. I wrócił zdruzgotany. To jest takie samo zło - miał wtedy powiedzieć, jeśli ta relacja jest prawdziwa, wynikałyby z niej dwie rzeczy. Po pierwsze, że sprawa może mieć szerszy kontekst. I po drugie: że mogła mieć postać raczej chwilowej pokusy niż trwałej skłonności. 2. W obecnej wersji artykułu czytelnik nie znajduje od­ powiedzi na pytanie, w jakiej mierze myśl Zdziechowskiego była systematyczna. A szczególnie: w jakiej mierze udawało się jej unikać wewnętrznych sprzeczności. Przykład. Zdziechowski potępia romantyzm, co jest niesłychanie ważne z uwagi na prestiż tego prądu u nas, a także z uwagi na kryteria oceny, nie pokrywające się z kryteriami innych pogromców romantyzmu. A więc czytelnik nastawia uszu i nawet pomrukuje z zadowole­ nia, bo w wielu punktach Z. ma rację, i to rację prawie dzisiaj nie dostrzeganą. A ż tu nagle wyskakuje Mickiewicz i Ш część Dziadów potraktowana jako arcywzór. Tu czytelnik może się zachwiać, ponieważ umie sam Dziady bardzo cenić (a przede wszystkim lubić), radby jednak właśnie dlatego wiedzieć, jak sobie Zdziechowski radzi z ich romantyzmem? Przecież to utwór rdzennie romantyczny. A więc dlaczego został ułas­ kawiony? Jako wyjątek? Ładny wyjątek! A więc może Z. widział dwa romantyzmy? W przyszłości chętnie byśmy się dowiedzieli czegoś więcej o tym, my czytelnicy. Teraz przesyła­ my Panu wyrazy szacunku, Mamie ukłony, pozdrowienia dla Kasi i p. Anny. Zbigniew Raszewski * Szkic adresata Wiek XIX w oczach Mariana Zdziechowskiego. ** Cenzor. *** Nacjonalistycznym. 30.VII.1986 Szanowny Panie, bardzo dziękuję za list. Widzę, że do napisania mam nie tyle odpowiedź, ile kilka wyjaśnień. 1. W sprawie Wodza*. Rzecz podstawowa: jestem j u ż stary, nie lubię ganić, o wiele chętniej chwalę, i na pewno nie wdawałbym się w tę kłótnię, gdyby nie inna właściwość starości, znana j u ż autorom starożytnych tragedii. Starzy ludzie często nadstawiają uszu, gdy młodzi spokojnie drzemią, a to dlatego, że słyszą dobrze i m znane kroki nadciągających niebezpieczeństw. W tym wypadku moje uszy zareagowały, ponieważ zdaje m i się, że akurat to niebezpieczeństwo znam 28 i potrafię nazwać. Są to POZORY. Zamiast długo marudzić, spróbuję się wytłumaczyć przez odwołanie się do porównania: dwóch przegrywających wodzów, w tym mieście, obaj cier­ piący w ukryciu, jeden, Traugutt, bezspornie wielki, wzbudzają­ cy bezapelacyjne uwielbienie, a drugi mały, usiłujący w y m ó c na nas taki sam szacunek, drogą niezbyt wielkiego ryzyka za niezbyt wiadomo co. Traugutt doskonale wie, że pracuje na szubienicę, kto wie, może poprzedzoną torturami, a w każdym razie trudno wyobrażalną udręką, która nie przez wszystkich będzie uszanowana, a w każdym razie nie od razu. Tamtemu w wypadku odkrycia go, absolutnie nic by się nie stało, co niewątpliwie dobrze wiedział. Pobudki jego czynu są znane; chciał stanąć na czele. A ponieważ nie bardzo mu to szło, bo w gruncie rzeczy nikt z nim nie chciał rozmawiać, kładł pasjansa. Pomijam j u ż to, że przez pięć lat udawał wielkiego wodza wielkiej armii. Udawał, bo jako d o w ó d c a był po prostu nie utalentowany i popełniał same błędy, a armia, choć liczna i ożywiona dobrą wolą, nadawała się wówczas na korpus pomocniczy, nie na samodzielne wojsko. Trudno przypuszczać, żeby zupełnie o tym nie wiedział. (Niemcy: 2000 czołgów; Polska: 200). Dlatego też zachodzi podejrzenie, że się wyżywał, że był to rodzaj upajającej zabawy, za którą zapłacił kilku milionami zamordowanych oraz tą jeszcze konsekwencją, że po dziś dzień, po tylu latach, korespondując w tej sprawie musimy w naszej własnej ojczyźnie dobrze ważyć słowa, żeby nie dać zbyt łatwo pretekstu ludziom złej woli. Ale proszę bardzo, przypuśćmy, że nie wystarczająco dobrze rozumiał sytuację sprzed wojny i nie tak całkiem się bawił. Najpotężniejsza armia świata, francuska, była wtedy dowodzona przez bandę durniów. Dlaczego więc nasza nie miałaby b y ć pod dowództwem człowieka nietęgiego umysłu. To się zdarza. Ależ w takim wypadku - do licha! - post factum powinien był zrozumieć, że wszystkie decyzje polityczne, na które miał znaczny wpływ, były błędne, a wszystkie posunięcia wojskowe po prostu nieudolne. Możliwe, że wiele rzeczy nie rozumiał przedtem. Niemożliwe, żeby niczego nie rozumiał potem. A jeśli rozumiał, choć troszkę, to mógł nam oszczędzić tego zakończenia, które jest zakończeniem pseudotrauguttowskim. Jeszcze po śmierci zwodzi. Zwodzi, bo rzetelne wychowanie młodzieży powinno prowadzić do jasnego odróżniania pozorów od fałszu, a on to utrudnia rozsiewając jeszcze jedno zamglenie - przekleństwo tej ziemi i tego kraju. Tu wszystko jest niewyraźne**. No, dosyć 0 nim. Requiescat in pace. 2. Ze średniowieczem zupełnie co innego. W sprawie wodza śmiem mieć poglądy i to od dawna. (Do wszystkiego chodziłem do gimnazjum, które go sobie obrało za patrona i musiałem deklamować kantatę na jego cześć do jego popiersia, dłuta Kuny, wystawionego w auli, tfu, cierpko w pysku). Do średniowiecza tylko w pewnych sprawach mam stosunek osobisty, toteż niezmiernie mnie ciekawi, w jakich okolicznościach je Pan odkrywa. Będę Panu wdzięczny za dalsze informacje w tej sprawie. Łącze wyrazy prawdziwego szacunku, ucałowania rąk dla Mamy, pozdrowienia dla Kasi 1 buziaki dla Panny Anny. Zbigniew Raszewski PS. Gen. T. nie ponosił odpowiedzialności za ofiary Po­ wstania. Nie on je wywołał. D o w ó d z t w o objął, bo jako wysoko wykwalifikowany oficer, niezmiernych zdolności, czuł się do tego zobowiązany. Wiedział, że nie może wygrać. M i m o to spełniał swoje obowiązki najlepiej, jak było można, do samego końca. Doprawdy dwa przeciwieństwa proszące się o pióro Plutarcha. ZR * Edward Rydz-Smigły. ** Dokładniej = tu nikt za nic nie ponosi odpowiedzialności. �13.VII.86 Szanowny Panie, nieuleczalnie wolny pomyślunek dopiero dziś nasunął mi odpowiedź na pytanie, dlaczego warto za­ chować rezerwę wobec tego powrotu*. Otóż wydaje m i się, że było to jeszcze jedno rozwiązanie estetyczne, nie etyczne, gest, nie zadośćuczynienie. Nieszczęście tego człowieka zasługuje zatem na współczucie (bez wątpienia), nie na naśladownictwo. Łączę wyrazy szacunku Zbigniew Raszewski * Edwarda Rydza-Smigłego do kraju w czasie okupacji. 11.IX.1986 Szanowny Panie, dziękuję za list z 20 V I I I . Widzę, że nasz spór o osobę Rydza-Smigłego wygasa. Myślę, że nie da się go uratować ani jako oficera, ani jako polityka. Trudno oddalić podejrzenie, że w latach 1935-39 bawił się w wodza, że grał rolę. W dziejach kampanii wrześ­ niowej jest na przemian śmieszny i złowrogi; z czego chyba nigdy nie zdał sobie sprawy. A więc nie jest postacią tragiczną. Nie jest też, a w każdym razie nie powinien być „wzorem osobowym" dla młodzieży. Natomiast z wszelką pewnością był człowiekiem, który bardzo cierpiał. Nie odnoszę wrażenia, żeby kiedykolwiek pytał, k i m był naprawdę, za to pewny jestem, że wręcz lepiej pojmował, jak bardzo jest przez ogół wzgardzony. (Nie wyob­ raża Pan sobie, Panie Piotrze, jakie uczucia wzbudzał w czasie wojny!). To przypuszczalnie w końcu zrozumiał, a kiedy zrozumiał, umarł ze zgryzoty. Otóż ma Pan co do tego zupełną rację, że chrześcijanin powinien wykazywać szczególną czuj­ ność wobec zjawiska wzgardy. Jest to zawsze straszne nie­ szczęście, a ludzie dotknięci nim w szczególny sposób apelują do naszej litości. Bez tej prawdy nie ma chrześcijaństwa. Tak więc i w sprawie Rydza, zgodnie z tym, co Panu proponuję, należy rozróżnić dwie rzeczy. Jego winy (nie odkupione bynajmniej tym powrotem) i jego cierpienia (przypuszczalnie okropne i domagające się naszej litości, większej w tym wypadku niż w innych). Myślę, że Panu od początku przede wszystkim o to chodziło, więc podkreślam, że zgadzając się z Panem, modyfikuję moje opinie; z pewnością brakowało w nich tego drugiego członu. W sprawie hasełek. Odradzam przystępowanie do pisania słownika! Miałem z tym w życiu do czynienia więc wiem, że praca nad książkami tego rodzaju jest nieopłacalna, niewdzięcz­ na i pozostawić może po sobie jedynie uczucie goryczy. Sądzę, że najlepszy był Pana pierwszy pomysł: pisania poszczególnych haseł w chwilach dobrego humoru. Gdy się tego troszkę uzbiera, można będzie z tego zrobić książkę, wcale nie wyczerpującą 1 może nawet wcale nie alfabetycznie ułożoną. Może należałoby się porozumieć z redaktorami wszystkich pism teatralnych i wyjednać u nich przyrzeczenie, że będą puszczali takie „ h a s e ł k a " , w miarę dostarczania, bez specjal­ nego przetrzymywania. Ale rubryk żadnych nie należałoby zakładać. W ogóle nie można do tego dopuścić, by ktokolwiek nas stał się niewolnikiem tego przedsięwzięcia. To się powinno zrobić nie wiadomo jak, od niechcenia. Bardzo dziękuję za lekturę.** Ogromnie cenię takie inicjaty­ wy, a wykonanie wydaje mi się przednie. Mam dwie uwagi natury redakcyjnej i bardzo proszę, żebyście je sobie wzięli do serca. W kronikach powinien konsekwentnie panować czas teraźniejszy, bez najmniejszego odchylenia. A więc formy typu: Przychodzi na świat, umiera, ukazuje się. (Chyba, że jakieś wydarzenie trzeba opatrzeć komentarzem dotyczącym przeszło­ 2 ści lub przyszłości; to kronika wytrzymuje, byle w umiar­ kowanych dawkach.) Zupełnie inaczej z biogramem, który powinien być konsekwentnie utrzymany w czasie przeszłym. Jest to kwestia nie tylko jasności tekstu, ale i czystości gatunku. Kiedy się samemu tego spróbuje i do tego przywyknie, obyczaje dziennikarskie (sc praesens historicum w trzecim czy nawet drugim zdaniu) zaczynają razić. N B lojalność każe mi stwier­ dzić, że wszystkich tych mądrości nabyłem w szkole śp. Tadeusza Mikulskiego, gdy pracowaliśmy nad N o w y m Kor­ butem. Mikulski był nie tylko świetnym autorem, ale i wytrawnym redaktorem, miał w tym zakresie nabytą wiedzę i duże doświad­ czenie. Panie świeć nad Jego duszą. To był bardzo dobry człowiek. Narzeka Pan na powolność poczty. Prawda, działa bardzo źle. Myślę nawet, że się nie przesadzi, kiedy powiemy, że jest w kompletnym rozkładzie, co mnie napełnia obawą. Ilekroć czyniłem dotychczas takie obserwacje, zawsze wróżyło to coś znacznie gorszego. Przesyłam Panu wyrazy prawdziwego szacunku, dla Mamy ucałowania rączek, dla Kasi pozdrowienia, dla panny Anny ukłony Zbigniew Raszewski * Projekt słownika teatralnego. ** „Rocznik Podkowiański" nr 1. (Ciechocinek) 4.VIII.1988 Szanowny Panie, proszę zajrzeć do książeczki: Tadeusz Zakrzewski, Życie Polskie w Toruniu. T. 1985 (wszystkie dane podaję z pamięci, tytuł dłuższy). Bardzo piękne teatralia Kościuszkowskie. Tu wszystko zgodnie z naszymi oczekiwa­ niami. Tężnie rozwalone i nikt nie myśli o ich odbudowie. W pięknym starym teatrzyku zagnieździły się sowy i puszczyki; ludziom wstęp wzbroniony. Muszla jest, orkiestry nie ma. W chodnikach dziury byle jak zasypane kamieniami. Ale miasto uczestniczy w konkursie na Mistrza gospodarności. I wygra, jak sądzę. A Panowie*, jak sobie radzą? Ż y c z y m y pomyślności łącząc wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski 4 V I I I 1988 * Pocztówka jest adresowana do Piotra i Marcina Mitznerów (ojca i syna). Panie (żona i córka) były na wakacjach. 20.V.1990 Drogi Panie Piotrze, oboje recenzenci, Halina Zakrzewska (kontrwywiad A K ) i Andrzej Szczepkowski (Senat RP), przeczytawszy, są za drukiem i to szybkim*. A więc drukujemy, mogę podpisać umowę. Żona wręczy Panu oryginał, w tej chwili jedyny egzemplarz zupełnie poprawiony. W tej samej kopercie jest - na spodzie - tekst na skrzydełko. W a ż n y ! Nie pomyśleliśmy o indeksie osobowym. Chyba by się przydał? Jeśli Pan też tak sądzi, myślę, że mógłby go zrobić szybko i dobrze student I V roku, a właściwie j u ż absolwent Marek Zagańczyk, tel. 179183. Nie mogłem się z nim porozu­ mieć, bo go nie ma w W., myślę jednak, że by nie odmówił. Na wszelki wypadek dołączam fiszki z hasłami, które by mu sprawiły trudność! Myśl o kajdanach na obwolucie zbrzydziła mnie w końcu; w tym kraju to j u ż było. Może sfotografowany udzierany kalendarz na 25 listopada. 29 �Może motyw spalonej sceny T. Narodowego, niekoniecznie całość, ale jakiś osmolony, obwisły fragment? A może nic, napis ze składu. To jest i tak dosyć efektowne. A może fotografia (kolorowa) oryginału? Tzn. oryginału raptularza? Format nie za duży, prawda? I wycinki koniecznie jako niby-ilustracje. Serdeczne pozdrowienia łączę bardzo wdzięczny Zbigniew Raszewski * W tym czasie adresat byl zastępcą redaktora naczelnego Oficyny Wydawniczej Interim i podjął się wydania Raptularza 1967/68. Warszawa, 5 lutego 1991 Szanowny Panie Redaktorze, pozwalam sobie dołączyć do tego listu cenny dokument: wejściówkę na ostatnie przedstawienie Dziadów. Jest to włas­ ność Krystyny Zawadzkiej, która podczas przedstawienia sie­ działa mi na kolanach (bo miejsca dla niej nie było). Jak Pan widzi, jest to z wielu powodów cenna dla mnie pamiątka. M i m o to wypożyczam j ą Panu, ponieważ nabrałem pewności, że doskonale nadałaby się jako główny motyw graficzny na obwolutę mojej książki pt. Raptularz. Oczywiście, musiałaby być reprodukowana w kolorze na ciemnym tle. Bardzo dobrze wyglądałaby u góry, jak nalepka na zeszycie. Nazwisko autora i tytuł mogłyby biec zupełnie u dołu, dyskretnie, w kolorze zbliżonym do tła. Sądzę, że to jest to. Bardzo proszę o życzliwe potraktowanie mojej prośby. Z dnia na dzień jestem coraz słabszy i czuję się też coraz bardziej bezradny. T y m większa moja wdzięczność dla każdego, kto mi okazuje wielkoduszność i wyrozumiałość. Łączę wyrazy głębokiego szacunku Zbigniew Raszewski PS. Właśnie stwierdziłem, jak pięknie wygląda ta wejściówka na tle naszego stołu w salonie (ciemnobrązowy). Oczy rwie! Ps.2. Po wykorzystaniu będę wdzięczny za zwrot mojej pamiątki. Krystyna podarowała mi tę wejściówkę, gdy rozpo­ cząłem gruntowne studia nad dziejami biletu i druków pokrew­ nych. We wspomnieniach o profesorze często powraca, powtarzana z żalem teza, że nie powstała „szkoła Raszewskiego''. Nie czuję się powołany by oceniać czy polska historia teatru jest jego dziełem. Myślę teraz o nas - o tych, którzy odeszli od czystej nauki. Jestem przekonany, że profesor stworzył jednak swego rodzaju szkołę - szkołę życia i myślenia. Ile razy z niej uciekaliśmy uważając, iż jest staroświecka, ile razy próbowaliśmy polemizować z profesorem-to j u ż inna kwestia. Tak - uczył życia, choć zasadniczym tematem zajęć i rozmów była sztuka. Profesor usiłował nam wyjaśnić, że zarówno w nauce jak i w życiu liczy się dobry gust (przy tolerancji dla gustów odmiennych), ciekawość (byle nie przerodziła się w zachłanność), porządek (ale są zjawiska z trudnością podlegające klasyfikacji). Uczył realizmu, przywiązując ogromną wagę do szczegółów, do drobnych elementów składowych świata. I jeszcze a może przede wszystkim - dobroci, której w nim było tak wiele i której tak często nadużywaliśmy. Piotr 30 Mitzner �Z WARSZTATÓW TEATRALNYCH W maju 1995 r. Centrum Animacji Kultury zorganizowało w Gołuchowie kolejne „warsztaty teatralne" dla instruk­ torów zespołów teatralnych w placówkach kultury z całego kraju. Tym razem przedmiotem zainteresowania uczest­ ników były zagadnienia związane z muzyką i plastyką w teatrze, z kształtowaniem przestrzeni działań. Dwa teksty, które publikujemy stanowią mniej, bądź bardziej opracowane wersje wykładów, poprzedzających zajęcia praktyczne. Roman Woźniak, dzieląc się swymi doświad­ czeniami i przemyśleniami napisał na kanwie zajęć artykuł, Jacek Ostaszewski ze względu na wyjazdy zagraniczne i zajęcia, nie mógł tego uczynić, zgodził się jednak, by opublikować jego tekst w wersji surowej, zapisu z taśmy wideo. Jest to zapis niepełny, pozbawiony informacji, które wnosi mimika, gest, reakcja słuchaczy. Zapis wyrwany z kontekstu dyskusji, analizy zadań warsztatowych, reali­ zowanych przez uczestników. Prosimy o tym pamiętać, czytając ten tekst. (AJ.) Przestrzeń w teatrze, przestrzeń teatru Roman Woźniak By zaistniał teatr wystarczy krąg ludzi i jeden aktor, czasem jednak specjalna przestrzeń i odpowiednie przedmioty, czasem cały budynek z wyspecjalizowaną techniką i precyzyjnie ufor­ mowaną widownią. Trudno więc znaleźć stałe fizyczne cechy przestrzeni teatralnej. Łatwiej j u ż może analizować niezmienną, ludzką potrzebę wspólnego przeżywania wyjątkowych, niepo­ spolitych zdarzeń. Odpotocznienie czasu, szczególne właściwo­ ści miejsc, symboliczne znaczenie faktów i postaci to pojęcia z obszaru sacrum religijnego, ale również dobrze opisują one zjawisko teatru. Różnorodność obrzędów religijnych ma swój odpowiednik w bogactwie miejsc, gdzie odbywały się widowis­ ka teatralne. Na przestrzeni wieków rolę tę spełniały: amfiteatr, arena, ale i ulica, plac, platformy na kołach jeżdżące po całym mieście, czy też odwrotnie, szereg małych scen (mansjony) publicznością przemieszającą się od jednej do drugiej. Wydaje ' ę oczywistym fakt pochodzenia widowiska teatralnego od obrzędów i misteriów religijnych. z s Na tym tle forma teatru, do którego przyzwyczajeni jesteśmy najbardziej, czyli scena pudełkowa, jest stosunkowo młoda dziejach widowisk. w Zasada jej budowy została najsilniej ukształtowana w dobie baroku i z pewnymi tylko zmianami funkcjonuje do dzisiaj. Scena ta daje szansę zarówno budowania obrazów imitujących realne przestrzenie (wnętrza mieszkań, ulicę itp.), jak i stwarza­ nie przestrzeni nierzeczywistych, autonomicznych, właściwych tylko dla świata teatru. Scena pudełkowa jest prostopadłoś­ cianem bez jednego boku, ten brakujący bok to otwór sceniczny, przez który widzowie oglądają zdarzenia dramatu. Ó w prosto­ padłościan obudowany jest dodatkowymi przestrzeniami. Pier­ wsza, najważniejsza to widownia. Następne to co najmniej jedno zaplecze sceny, często tej samej wielkości co scena, tak by pomieścić całą dekorację jednego aktu. W wypadku wielkich teatrów możemy spotkać aż trzy zaplecza wokół sceny, prze­ strzeń ponad nią (gdzie również m o ż e być wciągnięta cała dekoracja), oraz przestrzeń pod sceną z systemem zapadni i maszynerią powodującą obrót podłogi. Sam otwór sceniczny, w kształcie prostokąta, może mieć również regulowaną wyso­ kość i szerokość. I m prostokąt bardziej wydłużony, tym dłuższa droga, którą musi pokonać aktor od bocznej kulisy do środka sceny. Proporcje otworu wpływają też na sposób komponowa- 31 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40bfc3b142f51672f44f0ad13f41a294.pdf 4f1b03d1c0115734c4ead454856fa6b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne kolekcje etnograficzne Liga Morska i Kolonialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2072 Title A name given to the resource Zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi a Liga Morska i Kolonialna / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.109-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Styczyńska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I.ud. l. 83. 1999 \i\N:\ STYC/YŃSKA \lu/,,:uITI An:h..:ologiun..: Lód; i Flnograliun..: ZBIÓR POlAEUROPEJSKI ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI MIEJSKIEGO MUZEUM A LIGA MORSKA I KOLONIALNA W trakcie badali prowadzonych nad historią kolekcj i pozaeuropejskiej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi moją uwagę zwróciły powtarzaj'.lce się \v zachowanych archiwaliach nazwiska osób związanych z Ligą Morską i Kolonialną. Fakt ten stał się punktem wyjścia do szerszych studiów nad tymi działaniami stowarzyszenia, które mogły rozbudzać w społeczellstwie polskim zainteresowania kulturami pozaeuropejskimi'. Liga Morska i Kolonialna to organizacja o charakterze masowym, działająca w okresie międzywojennym, której aktywność przerwał wybuch II wojny światowej. Jej źródeł można szukać już w roku 1918, kiedy powstała "Bandera Polska". W miarę upływu lat stowarzyszenie rozrastało się, zmieniało profil i zakres zainteresowat"J, czego konsekwencją były kolejne zmiany nazwy: Liga Żeglugi Polskiej 1919, Liga Morska i Rzeczna1924, Liga Morska i Kolonialna-1930. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodd powstało w roku 1931 poprzez \\yodrębnienie zbiorów etnograficzno-archeologicznych dawnego Muzeum 'vfiejskiego. Była to wówczas niewielka instytucja, zajmująca lokal a powierzchni 220 m~ i posiadająca 343 zabytki (269 etnograficznych i 74 archeologiczne). której kierownictwo powierzono mgr. Janowi Manugiewiczowi. W ciągu następnych lat rozwinęła się w znaczny sposób. W roku 1934 zdołano uzyskać nowy lokal o powierzchni prawie '000 m2. Zbiory Muzeum w roku 1939 osiągnęły liczbę ponad 14000 pozycji katalogowych. Wśród nich znalazła miejsce liczna (prawie 1500 obiektów) etnograficzna kolekcja pozaeuropejska', W dziale kroniki pierwszego numeru kwartalnika "Wiadomości Ludoznawcze" wydawanego przez lódzkie Muzeum, czytamy: "Początek roku ubieg/ego pr::yniósl utwor::enie nowego 11' Polsce muzeum etnograficznego . .Jest nim Miej- I Art)kul j..:st oparty na jnlnYIll / rozdziałów nl/prawy na. a ro/.bud/ani..: /ainl..:r..:sowaJi etnograti,\ pozaeuropejską II roku 1998 II Instytucic t\rch..:ologii i Etnologii doktorskiej "Liga Morska społeezeJistwa polskiego". PAN. pod kierunkiem naukowym i Kolonialpowstałej prof dr. hab. Anor/.eja AbramOllil'/a. ~ Nazwa Mu/..:um byla pol..:m widokrolnic zmieniana. Obecnie - Muzcum Archeologiczne i Etnogratiun..: II Lod/j. Autorka niniejszego artykulu kieruje Działem Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich t..:go Muzeum. ; O historii MU/.cum pisała m.in. Tcn:sa licIle II' Lod::i Laszczewska. d::ieje. ::hiOlY. d::ia/a/no!;ć·... Prace Por.: Jfll::ellm Arche%gicne i Mnterialy Muzeum i f;tnogra- t\rcheologicznego i EtnograliC/ncgo II I.od/i Scria EtnograliC/lla". nr 21. 1980. s. 11-34. Na temat kołekcji pozaeuropejskiej pisał natomiast Witold NOllosz .- wieloletni kierownik Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich tego Mu/cum. Wys/czcg(')lnienie tytułów /Ilajduje się w wykazie literatury. �110 skie Muzeum EtnoKrąficzne w Lodzi, zmvierające nad/o oddział archeoloKiczny. Pow.~'/alo ono przez usamodzielnienie szczupZvch zbiorów etnograficznych i prehistorycznych, przechowywanych w dml'nem muzeulII miejskiem, a istnienie swe zayvdzięcza inicjatywie A1iasta. r ..) Muzeum ma zaczątek kolekcyj egzotycznych. z któ,:vch znaczniejszymi są zbiór wschodnioa:::jatycki. stanowiący depozyt p. Przeclawa Smolika i interesująca kolekcja z górnego dorzecza Amazonki. Osta,tnia kolekcja zos/a!c, zKromadzona przez p. Aleksandra Freyda, członka ek.~pedycji badmvczej. wydelegowanej przez Urząd EmiKracyjny na tereny koncesyjne w Montm?ji Peruwimiskiej',4. W archiwum Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zachowały się dokumenty z lat 1931 - 1939, dotyczące historii i charakterystyki interesującej nas kolekcji). Wynika z nich, że kierownik muzeum postanowił wykorzystać handlowo - przemysłowe kontakty ·Lodzi z innymi kontynentami do stworzenia zbioru ilustrującego kultury pozaeuropejskie. Nawiązał również współpracę z uniwersytetami oraz instytucjami typu emigracyjnego, licząc na efekty "kolekcjonerskich" zainteresowań polskich podróżników i emigrantów. Wśród wspomnianych instytucji znalazła się także Liga Morska i Kolonialna. Kontakty Muzeum z tym stowarzyszeniem rozpoczyna list z 17 października 1934 roku,' adresowany do wieloletniego działacza Ligi - Mieczysława Lepeckiego, zawierąjący sugestię dotyczącą jego pośrednictwa w nawiązaniu współpracy z powyższą organizacją. Argumentując swą prośbę dotychczasowym niewielkim zrozumieniem mieszkańców Łodzi dla sprawy zbiorów pozaeuropejskich Manugiewicz pisze: "Gdyby natomiast impuls llyszedł z Ligi Morskiej i Kolonialnej lO już pewne udatne próby pobudziżvby przemysł łódzki do lviększej ku temu uwaKi" i dalej: "Wszelki (...) udział finansowy liKi Morskiej i Ko- lonialnej szedlby prawie wyłącznie na powiększenie zbiorów. Radbym aby Pan kopi/on zechcia/ byĆ'rzecznikiem tej sprawy na terenie liKi. Bardzo by/bym wdzięczny za adre.~y znanych Panu osób, które według przypuszczeń g%we by/yby przekazać swe zbiory naszemu Muzeum,,6. r ..) Następne pismo zostało skierowane do Zarządu Głównego LMiK w Warszawie. Kierownik Muzeum wyraża w nim pragnienie nawiązania kontaktu 4 Kronika ... Wiadomości Ludol.llawczc". z. I. 1932. s.20 -21. Cytowanc w artykulc archiwalia są ze wzgl~du na zachowaną oryginalną składnię i pisowni.; wyróżnione w tckścic kursywą. , Jest to korcspondencja wykazy zabytków. rachunki. potwiadzenia I\)'płal. a także ksi.;gi majątkowe Muzeum. Zbiór ten uzupclniąją (nieliczne niestcty) karty katalogu naukowego. C'cnnym dodat- kiem. pochodzącym z nieco późni~is/ego okresu. są karty katalogu Muzeum II I.ipsku. do którego część zbiorów tratila II ł 941 roku. WykorLystlUle w opracOl\ aniu materialy były już w części prezentowane przcz autorkę VI' wystąpieniach na sesjach organilOwanych przez Uni\\wsytet Wrocłal\ski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Muzeum Etnograficzne wc Wrocławiu ..Polskie opisanie świata" w 1996 roku oraz Uniwersytet Wroclawski - sesja pl. .. Ludy Australii i Oceanii w polskich badaniach etnogralicznych" II 1997 roku. a takżc IV artykułach omawiających histori.; kolekcji pozaeuropejskiej MAil::!" których tytuły zostały \\yszezególnione IV spisie literatury. 6 List .I. Manugicwicza do kpI. M. Lepeckicgo z 18.10. ł 934 roku. MAiEL (Dokumenty Nicktóre cytowane Micjskiego w tckśeie Muzcum materialy Etnograłicznego) archiwalnc zostały nr !\rchil\ium Etnograficzne AI~ MAiUj[)MME/ł934il. zamieszClonc IV aneksie. �III z Zarządem stowarzyszenia w celu wspólnego działania "dla potrzeb zaniedbanej u nas dzied::.iny lIIu::.ealnictwaetnograficznego". Informuje w nim również Ligę o podjęciu współpracy z polskimi podróżnikami w celu utworzenia kolekcji amerykanistycznej. Pisze także: " ... nadzieję przykladamy do gromadzenia poważnych ::.biorówafi~l'kanistycznych, hiorąc pod uwagę poczynania Ligi Morskiej i Kolo- nialnej orct::.::.większające się ::.ainteresowania w kraju A.fiyką. (...) O ek.~pedycji liherJjskiej dowiadujemy się zhyt późno, nie mogli!illlY tedy przygotować interesujących nas spraw H' .\jJo.wJhnależyty zawczasu. niemniej pewne ogólne wska::.ówkiMuzewll lIIoglohy jej uczestnikom przesIać, co by ulatwilo wykorzystanie pobytu na lIIiejscu dla o/J/awianej sprawy,,7. W dalszej części listu Jan Manugiewicz prosi przedstawicieli Zarządu Głównego o ustalenie terminu spotkania, którego uczestnikiem miałby być także prof. Stanisław Poniatowski. Nie wiadomo niestety, czy do takiego spotkania doszło. Dalsze efekty tej korespondencji nie są znane, ponieważ nie zachowały się odpowiedzi na wspomniane listy. W materiałach brak także dowodów podjęcia stałej współpracy instytucjonalnej pomiędzy Muzeum i Zarządem Głównym Ligi Morskiej i Kolonialnej. Można więc domniemywać, że być może kontakty powyższe nie spełniały w pełni nadziei i oczekiwaó kierownictwa Muzeum. Jednakże podjęte działania zaowocowały nawiązaniem przez Jana Manugiewicza indywidualnej współpracy z ludźmi związanymi z Ligą, co w efekcie pozwoliło mu w znaczny sposób poszerzyć kolekcję pozaeuropejską. W zachowanych dokumentach odnajdujemy m.in. nazwiska Kazimierza Armina. Ludwika Anigsteina i Marii Januszewiezowej - osób zaangażowanych w działania kolonizacyjne prowadzone przez Ligę na terenie Liberii. Od nich rozpocznę przegląd i charakterystykę pozyskanych przez Muzeum kolekcji. Kazimierz Annin (jeden z liberyjskich plantatorów). przekazał Muzeum odpłatnie zbiór zawieraj<lcy: rzeźbę w drewnie, 19 masek obrzędowych. miecz oraz sztylet. Transakcja ta znajduje potwierdzenie zarówno w księdze majątku Muzeum, jak i \V zachowanym rachunku, opiewającym na kwotę 325 złR. Ze zbioru tego ocalały zaledwie trzy maski i wspomniany miecz w skórzanej, zdobionej pochwie9. Ludwik Anigstein - znany bakteriolog (rzeczoznawca Rządu Liberyjskiego do spraw higieny) przekazał Muzeum zbiór około 80 zabytków, zawierający m.in. przykłady uzbrojenia, wyroby ze skóry, obiekty sztuki i instrumenty muzyczne (fot. 110). Był to zbiór realizowany "na zamówienie" kierownika Muzeum. , Mowa o pnlll adlOll<:j IV lala<:h 30. na terenie Liberii akcji kolonizacyjnej. poprzedzonej podroż,\ specjalnej dekgacji Ligi. I.ist l Manugiewicza do Zarządu Głównego LMiK - AE MAiELlD 1ME!1934/2 8 Al-- MAiFł.lDMMLlI93XI2. 'i W zbiorach D/ialu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich MAiEL znąjduje się pewna liczba zabytk{m (w tym lakie liberyjskich) ocalałych z okresu międzywojennego. których proweniellcji nic udalo się jak dotąd określić w sposób jednoznaczny. Zdjęcia po<:hodz'l z i\r<:hiwurn Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnogratieznqw \\ Lud/i, Ich autorami S,t Władysław Pohorecki i Kazimierz Weee!. II) �112 Fot. I. Bransoleta z dl:\\"onkami. Lib,ria. nr in\\. M;\iU (zakupiona od dr Ludwika ;\nig.skina). Mowa o tym w liście skierowanym do Manugiewicza .(UII/23 5 sierpnia 1936 roku: "W związku z /is/em Pm/{{ przesIanym mi w 11I/ym r.h. do Uherii w sprawie zbiorów e/noKraJicnych. l11al11 zaszczyt zawiadomif: Pana. że czę.l:ciowo udalo mi się uwzKlędnić PWlskie życenie. przywożąc do Polski niekt()re obiekty. klóre jak sądzę posiadają dla Muzeum warlo.l:ćnaukową"". Natomiast \V zachowanej notatce z 13 grudnia tego roku mowa jest o przesłaniu Muzeum przez dr. Anigsteina 51 negatywów fotograficznych z Liberii. Niestety brak informacji o ich dalszych losachl2. W kolekcji zwraca uwagę spora ilość ozdób metalowych. ciekawy zestaw instrumentów muzycznych: bębnów, grzechotek, instrumentó\\ strunowych, ksylofonów oraz dobierane zespołami elementy uzbrojenia, np.: łuki, strzały do łuków, kołczan; oszczepy i ostrza do nich itd. Niestety w wykazach brak szczegółowego określenia pochodzenia poszczególnych przedmiotów. W obecnej chwili w zbiorach Muzeum znajduje się zaledwie kilkanaście obiektów, które można bezspornie zaliczyć do powyż.sz~i kolekcji. Są to głównie maski, ozdoby i kilka przedmiotów codziennego użytku ( w tym" łapka na szczury"). Niewątpliwie naj bogatszą okazała się współpraca .lana Manugiewicza z Marią .lanuszewiczową (żoną Edwarda .lanuszewicza. jednego z liberyjskich plantatorów). II 12 Al,: M;\ iJ-:/./DM ME/I 936/13. Al-: M;\it-:ł.lDMM L! I 936/26. �113 Korespondencja dotycząca tej kolekcj i jest szczególnie bogata. Rozpoczyna ją list zawierający propozycję przywiezienia z Liberii zbiorów etnograficznych oraz nadana już z terenu plantacji (24 lutego 1936 roku) oferta sprzedaży około 40 obiektów, zebranych wcześniej przez Edwarda Januszewiczal3. Już w październiku tego roku Muzeum otrzymało informację a wysłaniu pierwszej partii zbioru liberyjskiego, do której dołączono rachunek i opis 57 przedmiotów. O stosunku Marii Januszewiczowej do przeprowadzanej transakcji świadczy najlepiej fragment kolejnego listu: .. Robienie zbiorów dla Muzeum nie traktuję jako interes wie/ce dochodowy. gdyż (...) obliczając same wydatki minima/ny procent zostaje d/a mnie. Robię to raczej z zamilowania, oraz z chęci poznania tutejszej sztuki jak również ce/em zaopatrzenia pCl/lskiego Muzeum udostępniającego po:::nanies:::erszymwarstwom sztuki aftykOllskiej"14. Kołejny list, z 8 lutego 1937 roku, informuje a wysłaniu drugiej części zbioru. Zawiera także rachunek za sprzedaż 50 eksponatów i komentarz do tych obiektów. Charakterystykę współpracy obu wymienionych stron dobrze ilustrują dwa listy Jana Manugiewicza nadane w listopadzie 1936 roku. Kierownik Muzeum pisze: ,.Je.<1iwięc czas pozwoli proszę o możliwie pelny material mu- :::ea/n)l.ażeby.<my mie/i mniej więcej skończoną ko/ekcję liberyjską. (...) Przyda/aby się ]Je/na ko/ekcja różnych typów naczy'] choć będą trudności z transportem. Co do masek obr:::ędowych to pożądane jest także skompletowanie po::osla/ej od:::ie::yk/ubołl'iczrJw np. plm'zczy z sitowia itp."I) W następnym piśmie czytamy: jd/i wątle si~v naszej Ehploratorki pozwolą otrzyma Łódź warto.<dow)' owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ladną zaslugą ::rciową. (...) Warto. :::ew:::ględuna charakter Łodzi więks'zą uwagę przylożyć do tkanin. przydalobv się ki/kana<cie kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami >wars:::tat()I1'<w ruchu"I(,. Korespondencja ta świadczy o dużym zaangażowaniu obu stron w ideę utworzenia bogatej, wszechstronnej i co ważne dobrze określonej kolekcji zabytków ilustrujących życie i kulturę ludów zamieszkujących teren Liberii. Są zarazem dowodem na to, że stały wzajemny kontakt dawał szansę pomyślnego zrealizowania tych zamierzeó. Ostatecznie zbiór pozyskany dzięki współpracy z Marią Januszewiczową liczył okola 200 obiektów, przysłanych co najmniej w 4 ratach. Była więc to kolekcja liczna, a dołączona do spisów charakterystyka obiektów, zawierająca określellie funkcji przedmiotu oraz jego nazwę (podaną nieraz w kilku narzeczach), czyni ją jeszcze cenniejszą. Zbiór obejmował m.in. przykłady sztuki 11 Al': Mi\iEI./DMME/1935/43 i 1936/3. Maria Janus7.ewiczowa pośredniC7.y/a także w na\\ iązaniu konIaktów Manugiewicza z przchywąjącymi wówczas v.. Liberii prot: Janem Hirshlcrcm i dr. Ludwikiem i\nigsleinem. Niestety. wracający już do kraju prof. Hirshler nie zdołał zebrać l\okl\cji dla Muzeum. l~ l-ist M. Jarllls/.ell'iclOlI'ej do .I. Manugiewicza. z dnia 18 października 1936 roku. AE MAiLUDMME/1936iI9. I' List J. Manugie\\ icza do M. Janus7.c\\iczonej z dnia 13 listopada 1937 roku AE MAiELlDMMElI936/22. II> .I. IV .. list z 4 listopada 1936 roku. AL: MAiEUDMMEI1936/23 (aneks. nr I). �114 (rzeźby i maski), przedmioty codziennego użytku, strqje, broIl, pojemniki plecione z rafii, naczynia ceramiczne i tykwowe, a także co najmniej 10 instrumentów muzycznych (fot. 2 i 3). Oto krótkie fragmenty jednego ze wspomnianyc ł 1 wy k azow: f'ese Bossa Buze Ciissi 29) piszczolka z rogu gemo kolO/Ima Iell'zio P U III kllńll 30) bęben z hwnhuslI hule ke k/lłl(~v 33) cYJIlhalki z drzewo i li.ści blm/y kIl/Idu hO!11hus(JHych 17 hihej lali huma 39) ha!11ak z rafji slu::qcy jako hIe /;rodek lokoJllomocj i, drewniany drąg nctle::'v przeprowadzic: przez oha uszy nad le::ącym zastępuje nJwnież ló::ko Powyższy zbiór wyróżniał się przede wszystkim tym, że był prawie w całości zbierany ,.na zamówienie", a więc dostosowany do potrzeb. możliwości ekspozycyjnych Muzeum i uzasadniony merytorycznie. Jego wartość podnosi/a obecność dużej liczby przedmiotów codziennego użytku. zbieranych kompleksowo, zawierających po kilka sztuk podobnych przedmiotów (np. tkanin, ozdób. elementów strojów), różniących się między sobą wzorem, rodzajem materiału czy kolorystyką, co moglo pozwolić na uchwycenie różnic w stylach zdobniczych chal:akterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych. Warto także zwrócić uwagę na obecność naczY/l glinianych - przedmiotów nieczęsto przywożonych do kraju ze względu na trudności transportowe. Fol. 2. Ton:hka skór/.ana. Libćria. nr in\\. M/\iU .flo/II/50 (;: kolekcji ·1arii .Ianus/<:\ViCl). 17 AL MAiEł./DMMI-:/I')37/2 (an<:ks. nr 2). �115 Fol. 3. Bęl1l:n~k szcz<.:linllllY. I.ih~ria. nr irl\\. MAiI-:LlE/11/3-l (z kolekcji Marii .Ianllszcwicz). Obecnie zachowało się okolo pięćdziesięciu obiektów, które pochodzą z kolekcji Marii Januszewicz. Są one różnorodne i zawierają zarówno przykłady zdobnictwa i sztuki, jak i pozbawione ornamentów przedmioty codziennego użytku, które choć mniej ..ekspozycyjne'· są niezwykle istotnym elementem zbioru muzealnego. ilustrującym kultury poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących teren Liberii. Ocalała dokumentacja, spisy i komentarze do poszczególnych ohiektów, są pomocne w ich określeniu i opracowaniu merytorycznym. Wskazane jest takie odnotowanie w niniejszym artykule faktu nawiązania przez Muzeum współpracy z lekarzem płk. Jerzym Babeckim, który także brał udział w liberyjskich dzialaniach Ligi Morskiej i Kolonialnej. Księga inwentarzowa Muzeum zawiera wpis informujący o zakupieniu od niego instrumentu IX chordofonicznego . Sądzę także, że uzasadnione będzie umieszczenie w tym opracowaniu informacji o transakcji. jaką Muzeum przeprowadziło z p. Romanem Szabłowskim. który odsprzedał Muzeum sześć obiektów z terenu Gwinei Francuskiej (\\achlarz. torebkę, pantolle, nóż z paskiem i uprząż kOllską). Aktywnym działaczem Ligi Morskiej i Kolonialnej był co prawda Stanisław Szabłowski (także uczestnik akcji liberyjskiej). jestem jednak zdania. że małe prawdopodobiell- I' AL Mi\il.l.. Księga inwentarzowa. cz. l (przcpisana). pOL IS2. Co prawda zachowany biędzG II pis dOlyCly instrUIllGntll zakupionego od pik. Bahiekiego. lecz sądzę. l.t: drohna nie';cisloŚć w risowni mlz.\\iska mojc hyć zwykłym hłędem literowym. Zachowala się także odnośna doklllllGl1lacja Mu/cum II I.ipsku (ancks. nr 3). \I �116 stwo przypadkowej zbieżności nazwisk upowaznla nas do uznania, że także w tym przypadku zaowocowały kontakty Jana Manugicwicza z działaczami • 19 tego stowarzyszenia . Warto wreszcie odnotować fakt istnienia bogatego zbioru afrykanistycznego, powstałego w wyniku współpracy Jana Manugiewicza z Jerzym Giżyckim, podróżnikiem i literatem, a z zamiłowania etnografem. Brakuje, niestety, bezspornych dowodów na to, że był on członkiem Ligi Morskiej i Kolonialnej. Jednakże czynnym działaczem tego stowarzyszenia był Kamil Giżycki, jego krewny (również podróżnik, literat i dyplomata). Tak więc prawdopodobieństwo dotarcia Jana Manugiewicza do Jerzego Giżyckiego poprzez osoby działające w Lidze jest spore i daje podstawy do zasygnalizowania istnienia powyższego zbioru także w tym artykule. Jerzy Giżycki, podróżujący przez lat kilka po Afryce Zachodniej, zaproponował Muzeum sprzedaż kolekcji w roku 1936. Interesującym dokumentem dotyczącym tej współpracy jest wykaz 74 obiektów, uzupełniony odręcznym potwierdzeniem odbioru należności w wysokości 1500 zł"o. Kolejny list zawiera natomiast objaśnienia do 79 zabytków wraz 21 z obietnicą nadesłania brakujących 5 eksponatów • Cennym uzupełnieniem tych materiałów jest wykonany przez Manugiewicza wykaz obiektów zakupionych od Giżyckiego (obejmujący 168 pozycji)22. Ciekawy jest także list o przekazaniu przez Jerzego Giżyckiego 42 fotografii, zawierający zarazem listę komentarzy do poszczególnych zdjęć2:1. Dokumentacja obejmuje również potwierdzenie zakupu 150 klisz fotograficznych, ilustrujących sceny z życia Afryki Zachodniej, zawierające informację o przekazaniu Muzeum praw do ich reprodukowania24. W chwili obecnej w zbiorach Działu Kultur Ludowych Krajów Pozaeuropejskich znajduje się 31 zabytków, które bezsprzecznie można uznać za pochodzące z omawianej kolekcj i oraz 21 kał1 katalogu naukowego z naklejonymi zdjęciami. Z klisz szklanych zachowały się zaledwie 3 egzemplarze, z których jeden uległ niestety uszkodzeniu"5. Kolekcja Giżyckiego była różnorodna i za\vierała przedmioty codziennego użytku (m.in. poduszki, sakwy, naczynia z tykwy, nakrywy do mis itd.), broó (m.in. zestaw uzbrojenia wojownika Lobi), stroje, różnorodne ozdoby oraz liczne, zróżnicowane stylistycznie. obiekty z zakresu sztuki. Zabytki pochodziły z terenu dawnego Sudanu Zachodniego, reprezentując m.in. kulturę plemion Massi, Lobi, Fulbe, Bambara, Tuareg (fot. 4 i 5). Wspomniany komentarz do przekazanych przedmiotów zawierał uwagi interesujące dla etnografa. Na przykład nr 44 listy dotyczył san- AE Ml\iEŁlDMME/1936/15. AE MAiEUDMME/l936/11. (aneks. nr4) 21 AE MAiEŁlDMME/l936/9. 22 AE MAiEUDMME/ wykazy/I 936/1. 13 List J. Giż.yckiego do T. Gumowskiego. R1iższych danych na temat tego ostatniego nie udalo się autorce odszukać. AE MAiEŁlDMME/1936/12. 24 AE MAiELlDMME/1937/5. eS Odbitki tych zdjyć znajdują si,,: archiwum Działu Kultur Ludowych Krajó\\ Pozaeuropejskich. 19 10 �117 dalów tuareskich. Opis tego obiektu brzmi następująco: "Noszone są przewainie na hardzo .\ypkilll piasku, gdzie zapohiegają zhylllielllu zapadaniu się, na hard:::ogorącym piasku, /uh na gorqL}'ch kamieniach >hamady< (puslyni kamienistej) lub na terenach poro.~niętych ko/ącemi >kram - kramami< - ro.~Ii/wlIli o wysoko.ki ok% 30 centymetrów, z I1'w/I!mi przez plemię Bambora ../v/usso .. koro - nji" zęhami starej kohiety. .. Sonda/y Ie są zwane przez ple/lIię hambara >\1'010<,co znaczy dos/ownie skóra. Luh >sena - w%< - skóra na nogi. Nazwv IV języku Fulhe nie znam . latomiast nr 14 spisu to luk Fot. 4. Rzcźha łiguralna. Hurkina Faso. nr inw. plemienia Gurunga, opatrzony naMAiF.UE/II/64 (z kolekcji Jerzego Giżyckiego). stępującym komentarzem: "Cięciwa. jak zwykle w Afiyce zachodniej, z >/yka< hambusowego. Norma/ne uzbrojenie wojownika z plemienia Gurunga (liczha poj. Liczba mnoga Gurunsi) z okolic' Leo luh też zamieszkując~vch tam również plemion Dagari i Zanga) sklada się: ( od >wielkiego dZłvonu<) z dwóch luków, 2 ko!c'zanów (l płaski nad le'wvm łokciu. J cylindryczny pod /e.vą pachą - przylrzymywany przez sznur /la lewem ramielliu) i oszczepu o zatruZvm grocie. zahezpieczonym przez kapltl- Fot. 5. I'odlls/ka skórzana. Afryka lachodnia. nr inw. MAil-:ljE/II/16 (z kolekcji Jerzego (ii~yckiego). �118 rek skórzany. Jest lo jedyne mieJsce, gdzie widziałem za/rute Gs::czep}'. Pozalem: nóż, zawieszony ztylu u pasa i toporek. Na glowach IIOSZą Ilieraz my.~liw(y GurU/lsi rodzaj hell7lóH' :: tykwy, slużących rÓlI'lloC=e\llie do c=crpalliu wodv (mam/otogra/ię tych "l<l'ojoH'llików)"6". Ze zdjęć zachowało się zaledwie 20 odbitek. Przedstawiają tancerzy w strojach obrzędowych, budownictwo, sceny z życia wsi itp. Okazały się bardzo przydatne przy identyfikacj i n iektórych obiektów. Ich wartość podnosi dobra jakość techniczna, pozwalająca na wykonanie reprodukcj i i powiększell. Uwagę zwracają także zdjęcia wykonane przez Giżyckiego w kraju [)ogonów (określanych przez niego jako Habe)27. Całość przedwojennej kolekcji musiała mieć znaczną wartość muzealną zarówno ze względu na różnorodność zbioru, staranny dobór obiektów stanowiących pierwotnie prywatną kolekcję, jak i na kompleksowość dokumentacji (także opisowej), uzupełnianej zdjęciami. W materiałach można też odnaleźć dowody kontaktów Jana Manugiewicza z prof. Jerzym Lathem, w sprawie przejęcia kolekcji afiykanistyczne/8. Natomiast Justynowi Wojsznisowi, znanemu taternikowi, kierownik Muzeum udzielał wskazówek dotyczących metod i zakresu penetracji tercnowych, w celu ewentualnego pozyskiwania dla Muzeum eksponatów poludniowoamerykCIIlskich~<). Kolekcj'a pochodząca z tego kontynentu była naj starszą i jedną z ciekawszych części zbioru pozaeuropejskiego Miejskiego Muzeum w Lodzi. Wśród osób, które przyczynily się do jej powstania znaleźli się Kazimierz Warchałowski i Aleksander Freyd. Obaj podróżnicy byli aktywnymi działaczami emigracyjnymi, związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Wcześniejszc doświadczenia Kazimierza Warchałowskiego w zakresie działaJl kolonizacyjno-emigracyjnych w Ameryce Południowej nie pozostały bez wpływu na zorganizowanie przez Ligę akcji osadniczej w Brazylii. Natomiast dr Aleksander Freyd był od 1930 roku przewodniczącym Sekcji Higieny Tropikalnej działającej w ramach Wydziału Kolonialnego tego stowarzyszenia. Jan Manugiewicz nawiązał z nimi współpracę jeszcze przed rozpoczęciem kontaktów'z Ligą i nie jest wykluczone, że właśnie K. Warcbałowskiemu lub A. Freydowi zawdzięczamy podjęcie inicjatywy nawiązania współpracy ze stowarzyszeniem. Dr Aleksander Freyd odsprzedał Muzeum niewielki zbiór 16 obiektów etnograficznych, na który składały się stroje, ozdoby i przedmioty codziennego użytku plemion Campa i Yagua'O (fot. 6). Natomiast kolekcja odkupiona od Kazimierza Warchalowskiego liczyła 87 zabytków i była pozyskana 26 AL: MAitl.l[)MME/1936/11 i 1936/9. Karty znajduj,! si.; 1\ archiwum [)zialu Kultur l.udowych Kraill\\ Po/.acurllpcjskich. W)daje się. żc .Jerzy Gii)'cki byl pierwszym Polakiem. który [)ogonó\\ opisal i sl()togral()\\al. Por.: .I. Giżycki, Hah£' ... Kuricr Literacko NaukO\\y" nr 16. 1l.J31. s. 10·11: {Jiali i ('::arni. Warsza\\'a 27 I 93-L s. 217 - 244 (aneks. nr Sl. 29 Al: MAiEI.IDMME/193511S. At MAiEł./DMME/1936/IX .10 Obecnic 2g pochodzą IV zbiorach z tcgo zbioru. naszego . Muzeulll znajduj,] sil; zalcdl\ic lu:) zabytki. którc na pcwno �119 Fot. (,. B.,:hend; d\\umemhranowy. Peru. nr in w, Ml\iEI./E111/220 (/akupione od dr I\kbandra I-'n:yda), \\ :2 ratael1. Tell ciekawy zbiór zawierał m.ill. liczIle ozdoby z nasion, piór, roślin i z~bów zwierzęcych. naczynia z gliny i tykwy. narzędzia drewniane i kamienne oraz tkaniny - pochodzące z ohszarów Montanii Peruwiaóskiej, kilka obiektów z tcrenu Chilcl1 (fot. 7). a takżc pewną liczhę zabytków wykonanych z kam icn ia (przedm ioty rzeźbione. maczuga). zgromadzonych głów n ie na terenach Peru. Na podstawie posiadanych dokumentów nie sposób jednoznacznie określić dokladncj liC/by ocalałych zabytków pochodzących z tej kolekcji. Zaledwie kilka przedmiotów z Chile (np. ozdoba srebrna, lassa. strzemiona) i z rejonu Ucaya Ii (Ill. ill. dwa naczyn ia. ozdoby, szydlo) Illożna uznać za zabytki odkupiolle z pcwnością od tcgo podróż.nika. Kazimierz Warchalowski skierowal do Muzeum także innych kontrahentów. B) li to Wacław Chrostowski. od którego Muzeum pozyskalo zabytki z terenu Ameryki Południowcj i Afryki Wschodniej'" oraz dr Zdzisław Szymoóski, który sprzedał Muzeum liczną kolckcję (około 200 ohiektów) ilustrującą kultury Indian dorzccza Ucayali, a także pomnicjszoną głowę ludzką, wykonaną przez Indian znad rzeki MaraJlon. Co prawda brak jest dokumentów potwierdzających przynależność SzymOllskiego do Ligi. ale jestem zdania, że uwzględnienie jego osoby w naszych rozwa:i.aniach jest zasadne właśnie ze względu na osohę Kazimierza Warchalowskiego - inicjatora i pośrednika kontaktów lekarza z Muzeum'l ..Sądzy. że powsta Iy zbiór można traktować jako jeden z efektów współpracy Manugiewicza 7. osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. Zdzi'1,\1: M;\iFI!I)\HvlU) ': /\/', MAil,:! ').\5n (aneb. ksi.,:ga maj'ltku d~lIs/a ChroslO\\Skiego :; /\1: M;\il:UDMMI:iI /nanego ')'\5/-ł. nr (». MM/-:. p%~~ 171 i 156. Być może chodzi baJaua I\m~ryki Po!udnio\\cj. tu o krcwnego - Ta- �120 sław Szymollski był lekarzem, specjal izującym się w zagadnieniach chorób tropikalnych. W roku 1928 wyjechał do Peru, podejmując się sprawowania opieki medycznej nad grupą polskich osadników w jednym z ośrodków kolonizacji polski~j nad Ucayali. Organizatorem i dyrektorem tej akcji był wielokrotnie wspominany Kazimierz Warchałowski. Po upadku tego przedsięwzięcia, Szymollski wrócił na kilkanaście lat do kraju. Z tego okresu pochodzą Iiczne prace jego autorstwa:;-l. Współpracę z łódzkim Muzeum SzymOllski nawiązał w roku 1935. Na złożoną przez Jana Manugiewicza propozycję odstąpienia posiadanej kolekcji z terenu Montanii Peruwiallskie/5, podróżnik wyraził skłonność sprzedania Fol. 7. Ozdoba kobieca. Chile. nr in\\'. Muzeum zbioru za sumę 2200 zł. OpiMAiEŁ/E/ll/236 (z kolekcji Kazimierza sując jego zawartość, zwrócił szczególWarcha/cl\\skiego). ną uwagę na posJa. d aną "s/ynnq g / owę Indianina zmniejszoną do wie/koki pię.\:ci", określając ją jako "preparat" bezcenni('. o.statecznie, zbiór zdeponowany w Muzeum do czasu uregulowania należności, wyceniono, korzystając z konsultacji prof. Stanisława Poniatowskiego, na sumę 1600 zł. Wart odnotowania jest takt, że towarzysząca transakcji niezwykle bogata i pełna emocji korespondencja dotycząca rozliczell i zaległości płatniczych Muzeum wykazuje zadziwiające podobiellstwo do dzisiejszych realiów:;7. Zbiór zgromadzony dzięki współpracy ze Zdzisławem Szymońskim obejmował liczne ozdoby, stroje, środki toaletowe, tkaniny, warsztaty tkackie, plecionki, naczynia, przedmioty gospodarcze i łowieckie, instrumenty muzyczne, a także urządzenie służące do deformacji główek niemowlętom i wspomnianą zmniejszoną głowę ludzką (fot. 8). Obecnie w zbiorach naszego Muzeum znajduje się 18 zabytków, które możemy bez wątpienia uznać za pochodzące z powyższej .kolekcji oraz 12 obiektów, których pochodzenia nie sposób ostatecz- 34 Są to zaró\\'no opracowania medyczne. jak i zamicszClanc II Clasopismach wspomnienia z podróży do Peru. Kilka z nich ukazalo się IV •• Morzu". Wi,,:ks/.<l iloś\' informacji na temat działalności Zdzisława Szymońskiego. IV tym także na te maI jcgo Ilsp()łprac)' I. łódzkim Muzeum można uzyskać z opracowania autorki Indianie ,\/onlanii 11' opisach dr Id::islm1'(/ S::vI1101iskiego. złożonym do druku \\' redakcji ..Prac i Materiałów Muzcum Archeologie/.nl'go i Elnograliczn<:go IV Lodzi". ;, AE MAiLUDMMUI935/4(aneks, nr 7). 36 Ar: MAiEI./DMMI:/I935!7. 17 AE MAiEI./DMMI:/1935/R: 1935/19 i 1936/7 (aneks. nr 8). �121 Fot. 8. lir/ądz<:ni<: do spłaszczania główki niemowlęciu, nr inw. MAiEL/E/1I/113 (z kolekcji dr. Zdzisława Szymoński<:go). nie ustalić, ze względu na podobiellstwo przedmiotów pozyskiwanych od innych podróżników (m.in. A, Freyda i K. Warchałowskiego). Uzupełnieniem tego zbioru są zachowane odręczne notatki Szymońskiego, zawierające charakterysty~ę sprzedawanych obiektów oraz uwagi dotyczące kultury Indian dorzecza Ucayali. Prawie każdy z przedmiotów umieszczonych w wykazie opatrzony jest odpowiednim komentarzem. Możemy tutaj odnaleźć m. in. następujące uwagi: .,ku.{:lI1a:; kory drzewnej. którą używają najdziksi. Nabyta w górnej części Ucayali. Używająją /fl(ijanie, którzy nie mają kontaktu ze swymi w,~pólplemie'lcallli i którzyjeszc::e nie umieją tkać. Zdejmują korę z drzewa, mocząją i potem biją kamienialIIi. a:: kora zrobi się miękka i elastyczna", czy też "tabliczka do ucisku gl/J1l'kinoworodka Indjan = Czamasów. Zakladająją na czolo i silnie związują i tak na kilka IIIiesięcy. Czolo w tyl się odchyla, oczy na wierzch wychodzą. PotellI oczy wracają do normy, ale czolo na zawsze jest w tyl odchylo,..1R Ile Ciekawe są także wspomniane komentarze dotyczące gospodarki i obyczajów Indian Shipibo, określanych przez lekarza jako Czama. Oto ich krótki fragment: ,.Uprawa roli _. rolę drugorzędną odgrywa. Rolnictwo to zajęcie, którem Indjanin pogardza. System: Las się .ścina i wypala lecz nie karczuje. Banany. yuka. kukurydza, 'yż oto plody rolnicze. Fasola nieluhiana. Rolę upra'v wioją glównie kohiety mężczyźni ~ylko wycinają las ,,-,. Wartość tego rękopisu podnoszą rysunki, a także liczne wykrzykniki o znacznym zaangażowaniu ich autora. Al-: Mi\iICL/DMMJ:lI<H5/45. Al-: MAiEI./DMMLlI935/ 46. Materialy powyższe 11<:IIspolnnianym artykule autorki. Ponadto ich fragmenty ni<: Świata" (przypis 5). i podkreślenia świadczące 3~ 3') zostały prawic w calości przytoczone przedstawiono na sesji ..Polskie opisa- �122 Z korespondencji wynika, ze kierownik Muzeum planował zorganizowanie cyklu odczytów dla publiczności muzealnej, prowadzonych przez Szymońskiego, lecz nie udało mi się w zachowanych materiałach odnaleźć potwierdzenia 40 realizacji tego zamierzenia . Lektura zachowanych archiwaliów musi wywołać pewne refleksje. Świadczy bowiem niezbicie, że Muzeum już od początku działalności borykało się z poważnymi kłopotami finansowymi, które powodowały przeciąganie terminów płatności, dokonywanie oszczędności w rozliczeniach pocztowo-telekomunikacyjnych z kontrahentami itd. i niewątpliwie musiały znacznie utrudniać realizację działaó podejmowanych przez kierownika Muzeum. Interesującym źródłem są także materiały dotyczące skomplikowanych formalności celnych i przeliczeJl dewizowych. Z omawianych zbiorów do dnia dzisiejszego zachowało się niewiele obiektów. W znacznym stopniu uległy one rozproszeniu, zniszczeniu czy zaginięciu w okresie ostatniej wojny. W roku 1941 prawie cały zbiór pozaeuropejski Miejskiego Muzeum Etnograficznego, liczący pod koniec lat trzydziestych około 1460 zabytków, został przez niemieckie władze Muzeum sprzedany do Muzeum w Lipsku, a następnie odsprzedany Instytutowi Etnologii przy Uniwersytecie w Getyndze (299 obiektów), Muzeum Etnologicznemu w Hamburgu (276 z.abytków) oraz Miejskiemu Muzeum Etnologicznemu w Kolonii (148 obiektów)~I. Przedmioty, które udało się ocalić w Łodzi (niecałe 140 zabytków) lub odzyskać w drodze działall rewindykacyjnych z Museum fur V61kerkunde w Lipsku (około 300 obiektów) stanowią cenny trzon zbioru Działu Kultur Ludowych Krajów' Pozaeuropejskich Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Lodzi42. Zachowana dokumentacja archiwalna dotycząca ich historii jest dzisiaj wartościowym źródłem umożl iwiającym identyfikację i interpretację merytoryczną obiektów. Świadczy ona także o wszechstronności działaó podjętych przez Jana Manugiewicza w celu stworzenia kolekcj i pozaeuropejskiej w łódzkim Muzeum. Jest dowodem na to, że zbiór był nie tylko liczny, ale dość dobrze określony i opisany. WaIte podkreślenia jest to, że kierownik Muzeum nie ograniczał się jedynie do odkupywania interesujących go fragmentów istniejących już zbiorów, ale starał się współuczestniczyć w ich tworzeniu, sugerując zakres, charakter i sposób pozyskiwania obiektów, biorąc pod uwagę aktualne potrzeby i możliwości Muzeum. Ważne jest także, że w doborze ewentualnych kontrahentów brał pod uwagę ich kompetencje, możliwości pozyskiwania obiektów i zainteresowania. Oczywiście miał świadomość współpracy z amatorami, o czym świadczą, jak sądzę, dość szczegółowe zalecenia dotyczące zakresu i sposobu pozyskiwania zbiorów zamieszczane w korespondencji, selekcja zabytków po- ~o AE tvIAiELlDtvltvlE/l936/4. Dane powyższe zaczerpnęlam ~I i Etnograjic::ne 11' Lod::i. d::ieje z opracowania: T. LaszC/cwska. ,Ihce/lnl ,-/rcheologiC::/I1! ::biory - d::icilalno'\:c:. op. cil.. s. 16. ~2 Pozostałe obiekty uznano za zaginione \\ trakcie działań wojennych pro\\adzonyeh nic Niemiec. na tere- �123 zyskiwanych z kolekcji prywatnych czy konsultowanie zakupów z profesorem Stanisławem Poniatowskim. Jednakże warto zwrócić uwagę, że wśród kontrahentów Muzeulll znajdujemy także nazwiska osób wykazujących znaczne zainteresowania etnografią (K. Warchałowski, Z. Szymoński, J. Giżycki), czemu dawali wyraz w publikacjach zawierających opisy kultury napotykanych grup etnicznych4.1. Działania powyższe umożliwiły zapewne zrealizowanie ciekawych, cieszących się uznaniem publiczności wystaw (iI. II). Dzięki zachowanym dokumentom niemieckim, głównie opisowi zabytków przygotowanemu w roku 1940 przez władze niemieckie Muzeum w związku z planowaną sprzedażą zbiorów, można było w przybliżeniu odtworzyć istniejący wówczas układ ekspozycji pozaeuropejskiej. Dokonała tego Teresa Laszczewska w opracowaniu dotyczą44 cym historii naszego Muzeum • Wynika z niego, że zbiory pozaeuropejskie zajmowały trzy sale wystawowe. Pierwsza - to zbiór z Ameryki Południowej, eksponowany w siedemnastu gablotach. W drugiej sali prezentowane były zbiory azjatyckie (cztery gabloty). Natomiast trzecia sala zawierała zabytki pochodzące z Afryki, grupowane w osiemnastu gablotach w układzie tematycznym, z uwzględnieniem zróżnicowań regionalnych. Z szacunkowych wyliczei1 wynika, że opisane w niniejszym artykule kolekcje, pozyskane dzięki nawiązaniu przez kierownika Muzeum kontaktów z osobami związanymi w rozmaity sposób z Ligą Morską i Kolonialną, stanowiły mniej więcej połowę zbiorów pozaeuropejskich Miejskiego Muzeum Etnograficzneg~ w Lodzi. Ich wartości muzealnej nie wolno nie doceniać choćby z tego względu, że Janowi Manugiewiczowi udało się zebrać co najmniej dwa zespoły obiektów pochodzących ze stosunkowo niewielkich obszarów, pozyskanych w krótkim czasie, ilustrujących w różnorodny sposób kultury zamieszkujących je grup etnicznych (Liberia i dorzecze Ucayali). Ponadto pozyskane wówczas zabytki były na tyle interesujące, że nawet dzisiaj, mimo burzliwych losów, które drastycznie zmniejszyły ich liczbę i wpłynęły na ich stan zachowania, stanowią cenny trzon kolekcji pozaeuropejskich naszego Muzeum, zawierając obiekty unikatowe w skali kraju (m.in. deseczkę służącą do spłaszczania czoła niemowlętom, łuk muzyczny, czy flet kościany z rejonu Ucayali, dzwonki do łuków plemienia Lobi, czy przykłady tradycyjnej sztuki afrykai1skiej z terenu Liberii). Wartość zbiorów podnosi wspomniana jednorodność terenu i czasu, w jakim zostały pozyskane. W odniesieniu do zabytków z Montanii, zachowane około 200 obiektów pozwala nadal na zilustrowanie podstawowych cech kultuPor. m.in.: K. Warehalowski. Na wodach Ama::onki. Warszawa 1938; J. Giżycki. Biali 1934 oraz Międ::y mor::em a pustynią, Warszawa 1936. Jerzy Giżycki i Zdzislaw Szymoński hyli także autorami artykulów zamieszczanych w ..Kurierze LiterackoNaukowym" ... Morzu" i ..Kurierze Porannym". Relacje te nic są wolne od subiektywizmu. emocjonalnego podcjśeia do tematu. w niektórych przypadkach widoczny jest brak dostatecznej wiedzy ctnograficznej (1:0 szezególnic widoczne jest w opisach autorstwa Zdzisława Szymońskiego). lecz można w nil:h odnalcż~ wiele interesujących opisów typu etnograficznego. 44 T. Laszczewska. :\IIceulI/ Archeologic:;ne .... op. cit .• s. 13. 43 i C::arni. Warszawa. �124 ry mieszkallców tego rejonu Peru45. Natomiast kolekcja afrykańska pochodząca z okresu przedwojennego pozwala (po uzupełnieniu) na zaprezentowanie podstawowych cech tradycyjnej sztuki i zdobnictwa Afryki Zachodniej. Oceniając powyższy zbiór z perspektywy czasu, należy stwierdzić, że był on efektem rzeczywistego zaangażowania Jana Manugiewicza w ideę utworzenia kolekcji pozaeuropejskiej naszego Muzeum. Na bazie niewielkiego zbioru (głównie azjatyckiego), przejętego z byłego Muzeum Miejskiego, udało mu się zebrać kolekcję ciekawą, niemałą i co istotne, planowo i konsekwentnie uzupełnianą. Widoczne jest także, że znaczą rolę w osiągnięciu tego celu odegrało nawiązanie współpracy z osobami związanymi z Ligą Morską i Kolonialną. BIRLlOGRArI/\ l3iałas T, 1983 Giżycki Liga :\lorska i Kolonialna 193()-1939. Gdallsk. .I, 1934 Biali i carni. Warszawa, 1932 Ilahe ... Kuri.:r Literacko - Naukowy" nr 16. s, 10-11. 1936\1ięd:v mor::em a pustynią. Warszawa. Królikowska L. 1980 Jan jolno-Mo/1l1giewic ~ ::olo::yciel Miejskiego A/lI::ellnl I:'tnograjic::nego IV Lod::i (/931-193'h "Prace i Materiały Muzeum Archcologicznego i Etnograficznego IV 1.IH!?j I..aszuewsk r. a 19lW Seria '·.tnografiC/.na·· ,\lu::elllli 1(I'dwu/ogiene nr 21. s. 41-47, i Etl1ografic::ne IV Lod::1 "Pr,lce I Materialy MuzeuITI Archeologicznegl' nograiie/na" nr 21. s. 11-39. Nowosz W. 1969 1970 Styczyńska Amt'n'konistyc::na t1::ieje i litnogralicznego ::hio/'v II' d::iall/l/1o.~ć, ł.odzi. koleA.cja w Afll::eum ;/rcht'ologic::nYIJl i !:'tnograjicnym Seria Et- w I.od::i. ,..Prace i Materiały Muzeum Archeologiu:nego i Ftnograliczncgo w ł.odzi. Seria Etnograficzna" nr 13. s, 153-167, AjiJ1k0l1skie maski i r::t'::'by obr::ędowe w ::hiorach ,HII::ellm .·lrclieologic::nf.'go i E1nograjic::nego w Lod::i. "Prace i Materiały Muzeum Archwlogicznego i Etnogra licznego w Lodzi, Seria Etnograticzna" nr 14. s, 169-175. A. 1992 Rola Jer::ego Gi::yckiego 1V Ilvor::enill kolekcji ajiykani,l'tyc::nei ,'vli(~jskiegoA/II::ellm Etnograjic::nego w Lvd::i. "Kronika Miasta Lodzi" t. 2 .. s, 131-137, Liga Morska i Kolonialna, a ro::bud::.anie::aintereSO\I'1I/1etnografią po::aellropejs/.:ą spolec::eństwa polskiego, rozprawa doktorska. Maszynopis w Bibliotece Instytutu 1999 Archeologii Warchalowski i Etnologii Polskiej Akademii Nauk II' Warszawie. K, 1938 Na wodach Ama::onki. Warszawa. SzynlOJ1ski Z. 1930 1934 'Lądem, mor::em, r::ekami. ,.Morze" z. 7 i dalsz.:. Z ::ycia Indian ::nad Ama::onki, Tam gd::ie nie dotarl ::aden wiew kllltllry. "Kurier Poranny" 45 Wybrane zabytki Anny Kowalskiej-Lewickiej l 9 września. z tej kolekcji zostały SllljJibo. Wrocław wykorzystane 1969. jako material ilustracyjny w prac~ �125 I\NEKSY . ., fJ'2 ::1/):.' ." A J;;b['iJ listopada .4 J9. ..-ł'JL~,'" ~- "i,.,{, N ISroano•• n •• Pani 6 ,,~~,~, "- I Niemal w~łldając do koperty list do Szanownej Pani otrzymałem wiadomości wraz z rachunkiem i spisem wysłanych przedmiotów. Jak widzę sprawy stoją doskonale. zbiór gromadzony jest bardzo starannis. Nawiązując do mego przewidywania o nabraniu przez Panią w przys~łości doświadczenia w zakupywaniu sądziłem. te są to ceny 'netto. Jeśli natomiast włącza Pani laszty to są wcale umiarkowane, bo istotnie koszty gromadzenia zbiorów etnograficznych .~ bardzo często przewytszają wartość przedmiol W wypadkach jaskrawszych motna podawać oeny oryginalne, a na osobnern zestawieniu /również pokwitowanem/ koszty transp~u. przejazdów, wyszukania itp. Chyba nie biezze mi Pani bardroo za złe owej niewczesnej uwagi.Nie mniej proszę mieć w pa~ięci na6zą umow~. przewidującą pewn" honorarjum. Nie chciałbym mieć na s.mieniu strat Pani zwłaszczh wobec dutego wysiłku fizycznego i zdrowotnego związanego z tą pracą· Projektowane otwarcie działu afrykanistycznego odłotyliśmy w oczekiwaniu na dodatkowy lokal i Pani materjały. Obecnie motemy zaryzykować większy zbiór aniteli projektowało się pierwotnie i.jeśli wątłe siły naszej Eksploratorki pozwol,. otrzyma Lódź wartościowy owoc polskiej penetracji w Liberji. Będzie to dla Pani ładną zasługą życiową. Horopatrując się w .pieie wysłanych przedmiotów widzę, te wszystkie odpowiadają potrzebie. Warto, ze względu na charakter Lodzi, więkeząuwagę przyłotyć do tkanin, prZYdałoby się kilkanaście kilimów i innych wyrobów tkackich z fotografjami "warsztatów" w ruchu. Z uwagi na silny wyraz czynnika społeczne u ludów nadgwinejskich warto znów zgromadzić sporą kolekcję przedmiotów związanych ze zwyczajami i produktów, tak tam nawsk społecznej sztuki. Zresztą ma Pani doskonałe wyczucie terenu 1 nie wątpię w dobre rezultaty. O uZYSKanie dewiz nie jest nam,Jak się okazuje, trudno. Bietącą należność prześlemy Dr. Szamocie, a pr~yszłe, Jeśli potrzeba, motemy wyełać do Liberji. Serdecznie dziękuję za pierwszą tyczę obojgu p •• ństwu powodzenia i muzealnych eprawach. partję zbiorów i s~czerze na przyszłość w prywatnych I jst .lana Manugicwicza do Marii Januszewicz z 4 listopada (Al: Ml\iEL/E/DMME/1936/23), 1936 roku �126 -==-7ó2r~ Pasy ~ pit.oiorKl5V~ l Ol1:().uu~ .~._._ --43) Ochraniaoz łuczniozy. (Większy) ,.. / . 44) Sandały Tuareg6w. 45) 7 amulet6w sudańskich. 46) Paciorki drewnlane.p6~n.8udaN.frana. '47) Pugilares czerwony. Okolice B~oko. 48) II bronzowy. Okolice T,mbuktu. -49) Tabakierka bambusowa. G6rna Wolta. . - 50) Derka wielka (Mostlllkera) Paster~e Pullo. 51) 3 derki bla~e. Okolica DOri. p6~n.górn~Wolta ._..52) Derka bawe~nlana. Z~ote Wybrzete. _ 53) 2 Wachlar ze. 7' ;7> 54) Wierzcho~ek Maski obrzędowej. 65) Nót .Mossl.Górna Wolta. 56) Nót z rękojeścl~ moslęt~.Nlgerja ang. 57) Tabakierka z pęcherza. Mossl. Górna ~oltA. 58) Bransoleta męska marmurowa. Górna ~olts. 59) Kosz. Nigerja. 60) 2 pary grzechotek od ~uków plemienia Lobi.Górna 101ta 61)1Jrzebleń drewniany. Plemię Bambara. Sudan franc. 62) Tabakierka bambusowa. Plemię 1.IOssl.Górna ·I/olts. 63) K~ódka arabska. Okolice Tlmbuktu. Ruden frAnc. 64»2 futera~y na kosmetyk. Plemię Pullo. Górna 'ilolta. 65) Ochraniacz ~uczniczy. Ma~y. Plemię LObi. Górna "mlta. 66) Przepaska na czo2:o.z paciorków. Okolice Timbuktu. 67) 7, bransolet z paciorków. Okolice Timbuktu,/ 68) 7 bransolet ze s~omy i trawy. Plemię Hossi.Górna '.'Iolta. 69) 5 bransolet mosiętnych notnych. j" , 70) 3 II aluminiowych II p. -- 71) 2 przetyczki kamienne do warg. Plemię Bobo.Górna "olta. '-72) 3 pierścienie na palce do nóg.Okolice Ramako.Plemię Bambara • • 73)LJ4 pierścienie mosiętne. ?' - '·74)75 groty od strza2 1', Jerzy aitycki Zakopane Willa"Nietwoja" Parcele urzędnie~~ .. 1 I ~.;".f!' ...•.~.. 'p-4 Fragment wykazu z opisem zabytków. autorstwa Marii Januszewicz. dotyczący jednej z partii nadesłanych eksponatów (AE Mt\iEŁlDMMElI(3712). �127 l ~'I ~ ~ 8 ci z;: 'o; .:t: ~c .I: :~ ,~ I- '~ ~ J ~\{ -.; " ~ O O c E E 2 ~ ~ •• •• VI i\~ E " ~ C Q o c > r::: ::I .c ••~ I- l- lU •• I- "ts 1: < c " "0"0 r::: C ::I U .x .• " > l- " ~ > ci ,,:o z: E" 'Ol: ,,:o VI .I: I_"O Q 4 ~ ~ "< "" "" '~ ~ -ti c o ~ -; I •.. VI c .:t: C. L-: "•• :I: { ~ 'Ol: ~·'v " ~ 'Ol: U l- Q " "ts C os ~ <::> ----.N- T ".•. ·I,~"·I}"· _:r~'· ..;~ Karla kala logu Muscum rur Viilkcrkundc IV Lipsku, dotycząca instrumentu zakupionego od pIk Jerzego 13ahickicgo (ze zhiorów Dzialu Kultur Ludowych Krąjów Pozaeuropejskich MAiEŁ). �128 Za zbiór aneryk~nistyczny przedmiotów: 3 1 l 1 1 2 10 l 5 1 4 2 l l l 1 l "klad~j~cy si~ z następuj~cvch baków peruwjai,skieh pas z nasion z nsd Ueaya1i grzebyłc. "" fi fajka makana łuki strzał rzeźba kamienna kuj z tykwy róg do wody siekierki kH.loienne ozdoby srebrne Chilijskie lasso bat bat (BJl-kador) pas tkany. Chilijski igła z koBei otrzymałem od rae,jskiego Muzeum Etnograficznego Zł. jczterysta w ; odz,i 480,-- oSiemdziRsi,tj (-) Kazimierz Wnrchałowski "';"J'szawa, Rybnki 30 m .10. ':arszawa, dnia 5 marea 1935 roku. ZAKSIĘGOW'NO • ksł.d~e in'Nent3fl ..,.J.L.. 9CUO> Udl •• n •• podoi., ; •. :ti' +:~-.., ;"ł £1. ~:l ' .,' ~t XfJ' ,t (/. j6JJ .' iJ ,f ~ / • '; P- ' .. ../ If OWI P1'Y;> 'ti- t.'.HI. ~ł;~ .... '\. -.••. ,.'-I':.s:~!;.,....•. Fragment wykazu zabytków potwierdzeniem zakupionych od Jerzego Giżyckiego. z naniesionym odręcznym odbioru należności (Al: tvIAiEł./DtvItvIE/I 936/1I ). �129 -;; :ł -" II Z .5 -1 " ·c " N -O O ..c. u a..O \ .•'u . -"'c.• .• ••.,..~ ~ / A C A ~ ..c >, .~ O o. Vl u . ~l;\ ~~ ~ ~.• ::E .• 'u ~ ~ C O -"c Jl'" Karta katalogu Miejskiego Muzeum Etnograficznego z naklejonym zdj.,:ciem autorstwa Jerzego Giżyckiego.(ze zbiorów DKLKP MAiEL). �130 1l "/' --'-<i', 1 __:,' /C.,. 5 r. 81/35. W.sznnowny Panie Od Panlł Ka~1mierza Pan ;)Okt6r podo~as nadzil zbiory chwili zbiór spoc.lalny korzystnej bę.dŹ w r:~ie nowym lokalu, się w tej nRsze skupia zbi6r muzealnej, bardzo ozasie gro- ze szozeg61i ms Ąrneryknnistycz~ (zbi, Radzibyśmy przej~, oriary. zachowu.lt'c w6wczlls pomieszozony b~dź tat nR drodze odb~lIie siq prosimy te i innyoh). dzi ••.;!: 1r.Jienin ofiarodnwOT Poniewn~ w na.lblitszym VI w polsoe p.~archRłowskiego oprawie siQ. mater j a2 porudniowo -ameryku{,skl najwiQkszy Pana Doktora. dO"iadujq w !llontawj1 peruwini:skiej etno"rRflol'me.'l.4uzeurn ry dr.Freida. l "Iarohałowskiego swego pobytu nem ~Rintere8owaniem w tej Doktorze o motHwle w tlllrdzo odst~pnej. otwarcie Muzeum rTClhłe wypo"ledzel' sprawie. ~czQ wyrazy nsletnego szaounku kustosz (Jan unnuglewioz) A" •... '":;.. , -~ ./#.~ ". ·~~J7;~~~/ .~~.~ ~'f'~.,.~ List Jana Manugiewicza do Zdzisława Szymońskicgo I.S marca 1935 roku (AE MAiELlDMMUI935/4), �] 31 Wykaz skr<itllw. AE MAiUJDMMUnr - Archiwum Etnograticzne Muzeum Archeologicznego ncgo w Lodzil Dokumcnty Miejskiego Muzeum Etnograficznego I nr DKLI:(I' .. Dzial Kultur Ludowych Krajów Pozacuropejskich. LMiK _. I.iga Morska i Kolonialna. MAiE!.-- Muzeum Archeologiczne i Ltnograticzne w Łodzi . i Etnogralicz- .\nna Styczyriska NON-I:lJROI'EAN COLI.ECTION OF THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM YS. TIlE MARINE AND COLONIAL LEAGUE IN ŁÓDŻ (Summary) This article w n CI': m s thc history ol' the non-European collection of the Ethnographic Museum (at prcsef1t calkd the Archeological and Ethnographic Museum) in Lódź, founded in 1942. Thl' then head of the Museum, .Ian Manugicwiez, wished to take advantage of the industrial and trade connections of the city so as to found an exotic collection in Łódź. He established cooperation with I'olish cxplorers. universities, and emigration institutions, among them the Marine }nd Colc)flial League. Owing (o his consistent and arduous efTorts, in the late 1930s the Museum ~athered almost 1500 exhibits from Africa. Asia, and South America. The Archeological and Ethnographic Museum in Łódź is in possession of some documents t'rom the !irst period. including ktters, inventories. lists of exhibits, etc. On the basis of those Tlateria!s it is possiok [o kam. at least pal1ially, aoout the methods and effect of the efforts un.lcrta"en oy .Ian !'vlanugiewicz lO set up the collection. The article 1~H:uses OIJ a pan ol· the collcction from Africa and South America, which came n\o tlH':pos:,e,:sion till' ,\11Iseum thanK:; to its clloperation with people associated (at ditTerent kgrees) \\ lib the MarilJc <mel I..·olonial I.eaguc. It is cmph:lsilCd in the article that" exhioits pur.·Ilas~d ,ja tksc <':Olllleelillll' constituted almost half ol· the pre-war non-European collection of 11<:City 1':thnogr;q>llie MUSl'llnl ill I.(\d;. or � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14578a03d7612edff3f57857382bf378.pdf 6d3a87f3a12c1f700d0fada23d0d711f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6116 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource wielokulturowość społeczność lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5703 Title A name given to the resource Zbiorowości terytorialne jako "światy społeczne" w warunkach wielokulturowości / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.127-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 008 1 ANNA SZYFER Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ZBIOROWOŚCI TERYTORIALNE JAKO „ŚWIATY SPOŁECZNE" W W A R U N K A C H WIELOKULTUROWOŚCI Założenia badawcze Wielokulturowość rozpatrywać można na wielu płaszczyznach i w wielu aspektach. Każdy z nich wymaga precyzyjnego doboru terenu obserwacji i odpo¬ wiednich narzędzi badawczych. Podejmując obserwację i analizę jednego regionu wielokulturowego, przyję¬ łam, że interesować będą mnie wsie, w których mieszkańcy dzielą się, czy może lepiej, różnicują według przynależności etnicznej, wyznaniowej i społecznej. Taka sytuacja występuje w większości wsi na ziemi bielskiej na Podlasiu. Spoty¬ kamy tu Białorusinów i Polaków, katolików i prawosławnych (z pamięcią o uni¬ tach), mówiących językiem polskim, białoruskim i po naszymu — miejscową gwarą łączącą oba języki. Zróżnicowanie społeczne wyraża się w obecności na tym terenie chłopów — polskich i białoruskich, drobnej szlachty zaściankowej oraz resztek bojarów białoruskich. Oczywiście, są wsie „jednolite", jak na przy¬ kład zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie, czy wsie chłopskie (np. białoruskie), ale większość reprezentuje mozaikę kulturową. Stanisław Ossowski używał dla takich wsi określenia „zbiorowości terytorialne" (Ossowski 1967: 227-229). Ter¬ min „zbiorowość" odnosi się do wielu różnych grup społecznych zajmujących wspólną przestrzeń. Należy odnieść się do pojawiających się w tytule „światów społecznych". Można powiedzieć, że każda z grup składających się na zbiorowość jest „światem samym dla siebie". Przy konieczności atomizacji — w trakcie badań — zbioro¬ wość dzieli się na poszczególne grupy. Kategoria „światów społecznych", a więc i kulturowych, wydaje się niezwykle przydatna. Kategorię „światów" przyjmuję za amerykańskim socjologiem Anselmem Straussem. Rozwinął on koncepcję „światów" Tamotsu Shibutaniego, rozumie¬ jącego świat społeczny (w badaniach nad zbiorowościami) jako obszar kulturo- �128 Anna Szyfer wy, którego granice nie są wyznaczane ani przez terytorium, ani przez formalne członkostwo, ale przez zakres efektywnej komunikacji społecznej. Przejmując teorię „światów", Strauss podkreślał, że: — każdy z nich stanowi uniwersum (całość) uregulowanych społecznie re¬ lacji; — każdy tworzy obszar, dziedzinę, w której istnieje pewien rodzaj organiza¬ cji wewnętrznej; — każdy jest obszarem kulturowym, którego granic nie wyznaczają ani tery¬ torium, ani formalne uczestnictwo; — w każdym granice te wyznaczone są komunikowaniem (Strauss 1978: 119-127). Za podstawowe cechy „światów" Strauss uznał: rodzaj działalności, miejsce, technologie — odziedziczone i innowacyjne, swoistą organizację wewnętrzną, członkostwo — także nieformalne, poczucie przynależności. Czyż więc podstawy „funkcjonowania" tej kategorii, szczególnie zaś aspekt obszaru kulturowego i granic wyznaczonych komunikacją (interakcje), nie od¬ powiadają wprost idealnie sytuacji wielokulturowości analizowanych wsi? Gru¬ py składające się na zbiorowość to przecież „światy społeczne" (Kacperczyk 2005). Anselm Strauss, reprezentujący interakcjonizm symboliczny, wykorzystał tę kategorię do badań nad biografiami (przebiegiem życia). Za Straussem kategorią tą posługiwał się socjolog niemiecki Fritz Schutze (1983), rozszerzając metodę zdobywania materiału biograficznego o narrację autobiograficzną, czyli wywo¬ łane opowiadanie „życiorysu swojego świata" przez narratora. Wywołana nar¬ racja wydaje się niezwykle przydatna w trakcie badań etnologicznych, pozwala bowiem na skupianie się na pewnym aspekcie i okresie życia badanego bez słu¬ chania całego życiorysu (np. wojsko, szkoła, działalność zawodowa). Zabieg ten wykorzystałam, prowadząc badania nad osobowościami kulturowymi. Metodę tę do analizy specyficznych grup stosują też, za Fritzem Schutze, polscy (głów¬ nie łódzcy) socjolodzy. Tak więc, kategoria „światów społecznych" oraz narracja autobiograficzna mogą być skutecznymi narzędziami w badaniach społeczności wielokulturowych. Jeżeli zastanawiamy się nad zróżnicowaniem kulturowym i dialogiem kultur, powinniśmy przyjrzeć się procesowi nabywania kompetencji kulturowych oraz trwałości dziedzictwa kulturowego poszczególnych grup. Można tu wydzielić kilka poziomów. Pierwszym jest proces socjalizacji — wdrażania wzorów kulturowych, norm i wartości w trakcie wychowania w ro¬ dzinie. Przekazywane są tu elementy dziedzictwa kulturowego właściwego danej grupie regionalnej czy etnicznej (Nikitorowicz 2001). O etapie drugim można mówić, gdy młody człowiek zaczyna funkcjonować w szerszej społeczności. Dalsze oddziaływanie rodziny przyczynia się do umac¬ niania przyjętych już wzorów, możemy mówić o procesie ich internalizacji. Nie- �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 129 mniej wejście w zbiorowość to także zderzenie z innymi grupami, często prowa¬ dzące do zapożyczeń i procesu akulturacji. W warunkach współczesnego świata bardzo ważne są również oddziaływa¬ nia zewnętrzne — kultury popularnej i „wysokiej", zintensyfikowane wyjazdami poza wieś — do pracy czy szkoły. Następuje wówczas często proces unifikacji różnorodnych wzorców. Do takiego efektu przyczynia się niewątpliwie szkoła, choć na badanym przeze mnie terenie wdrażany jest program zapoznawania ucz¬ niów z różnorodnością (Nikitorowicz 2001). Analizę relacji między grupami różnymi kulturowo rozpocząć trzeba od zba¬ dania poziomu zachowania dziedzictwa kulturowego grup, przy czym ważne wydaje się stwierdzenie, które elementy zachowały się dobrze, a które mają ten¬ dencję do zmiany czy zaniku. Stopień zmiany można wskazać obserwując, ja¬ kie elementy dziedzictwa są znane, kultywowane i przekazywane, które są tylko kultywowane, a które jedynie pamiętane. W toku „ścierania się" wzorców kultu¬ rowych we wspólnym trwaniu na obszarze jednej wsi ważna jest bowiem „siła" kulturowa, atrakcyjność wzorców danej grupy. Zapożyczenia w trakcie procesu akomodacji następują zwykle, gdy grupy mniejsze, o słabiej zachowanej kultu¬ rze, zapożyczają wzorce od grup większych (często zarazem bardziej się liczą¬ cych), o kulturze lepiej zachowanej. Oczywiście, jeżeli obie nie tracą elementów tradycyjnych na korzyść ogólnopolskich (kultura popularna, kultura „wysoka"). Grać tu może ważną rolę imperatyw historyczny zachowania własnej kultury, jak w wypadku drobnej szlachty. Tu odrębność zostaje zachowana. Trzeba jeszcze podkreślić uwarunkowania sprzyjające akomodacji w trakcie dialogu kultur oraz wykształcaniu się tożsamości lokalnej i regionalnej, pozwala¬ jącej na wspólne działania na rzecz miejsca zamieszkania czy regionu. Za czyn¬ niki sprzyjające można tu uznać dobrze działające instytucje kulturalne, pełniące rolę integrującą, miejscowych, uznanych przez wszystkich liderów i animatorów, a także szkoły i Kościoły (jako przykład może służyć działalność diakona prawo¬ sławnego z Bielska Podlaskiego czy katolickiego proboszcza z Hajnówki). Przykłady zbiorowości Dotychczasowe rozważania i propozycje metodologiczne spróbuję zilustro¬ wać materiałem empirycznym. Klasycznym przykładem terenu, gdzie wsie, czyli zbiorowości terytorialne, składają się z kilku grup — światów zróżnicowanych etnicznie, kulturowo, językowo, wyznaniowo i społecznie, jest Podlasie. Do ba¬ dań wybrałam Podlasie środkowe, ziemię bielską. Można wyróżnić tutaj kilka typów wsi: —jednolite chłopskie, białoruskie; —jednolite chłopskie, polskie; — mieszane chłopskie, polsko-białoruskie; �130 Anna Szyfer — mieszane, chłopi — drobna szlachta, polskie; — jednolite, zaścianki (okolice) drobnoszlacheckie. Powiat bielski pod tym względem dzieli się wyraźnie na kilka stref. Obszar na wschód od Bielska Podlaskiego to przewaga wsi pierwszego typu: chłopskich, charakteryzujących się tożsamością białoruską i wyznaniem prawosławnym. Po¬ dobnie przewaga chłopskiej ludności białoruskiej występuje na północ od rze¬ ki Narwi (w kierunku na Białystok). Tereny na zachód od Bielska, szczególnie okolice Brańska, to przewaga zaścianków drobnoszlacheckich i wsi mieszanych, zamieszkanych przez chłopów polskich i drobną szlachtę. Największą mozaiką etniczną, kulturową i społeczną charakteryzują się okolice samego Bielska. Tu można spotkać wszystkie wymienione typy wsi. Poniżej omówię kilka wybra¬ nych przykładów. Wieś Soce Wieś w większości białoruska i prawosławna o dobrze zachowanej kulturze tradycyjnej. O swoim języku mówią: „my to mówimy po prostu". Jedna z roz¬ mówczyń zaznacza: Jak poszłam do szkoły, to oczywiście dzieci mówiły po p r o s t u . , u nas we wsi to byli i prawosławni, i katolicy, ale wszyscy mówili z domu po naszemu, to taka mieszanka, trochę polski, trochę białoruski..., to tak jest po rzekę Narew — wszę­ dzie jest po tutejszemu..., to i imiona też i takie, i takie — Iwany i Marusie, ale też Józki i Helki. Mówiąc o wyznaniu, większość podkreśla — „my prawosławni", ale słysza¬ łam też opowiadanie, jak to „z lekcji religii batiuszki wychodzili katolicy, ale oni mieli swoje lekcje w kościele, w soboty, bo ich było mniej". Poczucie tożsamości mieszkańców tej wsi często utrzymuje się na poziomie lokalnym: „ja zawsze czułam się tutejszą, nie Białorusinką, nie Polką — a tutej¬ szą". Inny z rozmówców zauważa, że na pytanie, kim są, najczęściej pada okre¬ ślenie wiążące się z wyznaniem: „jestem tutejszy, prawosławny". Przywiązanie do terenu dobrze też ilustruje inna wypowiedź: Gdyby kto chciał mnie przenieść do środkowej Polski to NIE (!), tutaj jest najle¬ piej; gdzie się człowiek urodził, to i umrzeć powinien, bo tu wszystko jest swoje. i powietrze i ziemia, i dole i niedole. Niezwykle ciekawe są uwagi o przekazie kultury w procesie socjalizacji. Jeden z informatorów refleksyjnie zauważa: „Nikt nas gospodarowania, orania, tkania nie uczył, a człowiek umie..., to ojciec matka..., to w domu my się nauczyli..., �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 131 to i bajek i piosenek., to wszystko w domu". I rzeczywiście, elementy folkloru są tu bardzo żywe. Usłyszałam w czasie badań bajki i anegdoty opowiadane na zmianę przez gospodarzy starych i w średnim wieku. Wydaje się, że w tej wsi „światem" kulturowym jest rodzina i społeczność wiejska. W okolicy wsi Soce, według rozmówców, prawie nie ma wsi drobnoszlacheckich (tylko Ancuty odległe o kilka kilometrów). Wieś Soce z Ancutami miała w 20-leciu międzywojennym wspólną szkołę. Znamienny dla stosunków chłopi — szlachta jest opis informatorki, która wspomina, że przed I I wojną światową chodziła do tej szkoły. „I pani, dzieci chłopskie, jak ja, to szły przez furtkę, a szla¬ checkie przez bramę, taki był podział". Ta informatorka przytacza inne przykłady różnic, dotyczące ożenku, a także anegdoty. Na przykład: „Po czym można poznać pole szlachty? — Po krzywej bruździe. Jak krzywa bruzda, to wieś szlachecka". Pojawia się też opis znajdującego się za wsią Puchły majątku szlacheckiego Dykałowiczów. Wszystko tu różni się od świata chłopów z tej wsi. Uprawa roli, dom i jego wyposażenie, zwyczaje. Jest to wyraźnie inny świat — w niewielu sprawach (np. szkoła), z konieczności, współdziałający z chłopskim. W relacjach mieszkańców tej wsi przejawia się poczucie odmienności, ale nie widać wyraźnych konfliktów. „Tu na pograniczach — zaznaczano — to wszędzie jest taka mieszanka, i małżeństwa też bywają mieszane, ale rzadko ze szlachtą, my się tak nie dzieliliśmy, żyliśmy obok siebie zgodnie". Warto wspomnieć o książkach Ireny Matus, urodzonej w tejże gminie, które można traktować jako gatunek pośredni między pamiętnikiem a opracowaniem monograficznym. Sama autorka określa te teksty jako „gawędę etnograficzną" (Matus 1994, 2000). Zawarty tam rys historyczny, gospodarczy i etnograficzny pozwala zrozumieć dzieje tej ziemi. Autorka podkreśla „białoruskość" i prawo¬ sławie mieszkańców wsi na północ od Narwi, których losy pokazuje w szeregu wybranych, ciekawych życiorysów. Wieś Olczewo Najbliższe okolice Bielska Podlaskiego są bardzo zróżnicowane. Olczewo to wieś drobnej szlachty o tożsamości polskiej. Urodzona w niej rozmówczyni mó¬ wiła: „Olczewo to była wieś, gdzie tylko szlachta, k a t o l i c y . , my na tej ziemi zawsze byli". O języku domowym mówi — „w naszej wsi był tylko język pol¬ ski", ale zaraz dodaje, że w sąsiedniej, oddalonej o kilometr wsi „żyli też chło¬ pi mówiący «po swojemu», oni byli prawosławni". Bardzo ostro widzi różnice, głównie związane ze zróżnicowaniem społecznym, przypisując mu też odmien¬ ności kulturowe. Mówi na przykład o sposobie zwracania się do siebie: „Oni (!) zwracają się do siebie per «Wy», a to u nas nie, u nas się mówi Pan, Pani, ale Wy to nie, nasze zwyczaje są delikatniejsze". O stosunkach między różnymi grupami �132 Anna Szyfer stwierdza — „dawniej się tak nie mieszali jak teraz, ale także po wsiach to się nie kłócili, dobrze żyli..., te podziały i wrogi to po miastach". Obecnie informatorka, pani Stasia, mieszka zimą z córką w Bielsku, ale wios¬ ną i latem w rodzinnej wsi, gdzie na gospodarstwie pozostał mąż i dzieci. Pod¬ chodzi do tej sytuacji żartobliwie, mówiąc: Tak to się dzielę na Stasię miejską i Stasię wiejską. Tu [w Bielsku — A.S.] mam wszystkie miejskie wygody, na wsi żyję i pracuję jak dawniej w gospodarstwie. M y byliśmy szlachta, ale na roli to tak samo było, praca jak u chłopów, ale obyczaj nasz delikatniejszy. Na jej przykładzie wyraźnie widać pojawienie się podwójnego kodu kulturo¬ wego — miejskie miesza się z wiejskim. Wieś Pulsze Inny typ kulturowy przedstawiają wsie okolic Brańska. Jest to teren o ogrom¬ nej przewadze okolic szlacheckich i wsi chłopów etnicznie polskich. Wyznaniowo też jest jednolity — katolicki. Jako przykładem posłużę się charakterystyką wsi Pulsze. Już na wstępie rozmówca-szlachcic podkreśla: M y tu w tej części wsi wszyscy katolicy i P o l a c y . , my szlachta, bo tu okolica szlachecka., ale w tej drugiej części wsi to chłopi, ale też Polacy i k a t o l i c y . , ale oni określają się „tutejsi", a mówią „po prostu"..., a my po polsku. Ma on bardzo dobre rozeznanie w terenie i zaznacza, że szlachta jest osiedlo¬ na koło Bielska Podlaskiego i na zachód po Brańsk; na północ i wschód do Na¬ rwi mieszkają Białorusini-prawosławni. Wyróżnia też wsie „miejskie" (własność miasta) wokół Bielska, stwierdzając, że to byli chłopi, ale „wolni". Akcentując cechy swojej „szlacheckości" mówi: „My zawsze z rolnictwa żyli, ziemię uprawialiśmy., bo ziemia dla szlachty to rzecz najważniejsza". Uważa też, że emigracje szlacheckie zaczęły się dopiero po I wojnie światowej i do miasta; „nie tak jak chłopi, co szli za morza, do Ameryki". Zauważa, z żalem, rosnącą „ucieczkę" młodych z gospodarki do miasta. Interesująco tłumaczy te „ucieczki", podkreślając, że tradycją szlachty była silna władza ojca, i synowie, chcąc się usamodzielnić, musieli emigrować do miasta. Charakteryzując cechy zewnętrzne zagród szlachty, zwracał uwagę, że domy mieszkalne były u nich większe i zawsze z gankami. Mówiąc o sferze obyczajowej swojej szlacheckiej grupy, podkreśla się podzia­ ły społeczne, stwierdzając: „My tu żylim osobno..., inny język i inne zwyczaje... �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 133 Małżeństwa?, ...żenić się nie było można, wytykali i rodzina, i sąsiedzi..., mó­ wiono: prędzej z miotłą, jak z chłopką". Podobnie niechętnie widziano małżeń­ stwa z osobą innego wyznania — „nie kładź dwa pacierze do jednego łóżka". Różnice dotyczyły też zwyczajów i obrzędów. Według narratora: Oni [chłopi — A.S.] na Boże Narodzenie chodzili „z gwiazdą", na Wielkanoc „z Alleluja", chodzili i zbierali datki, przychodzili i do nas, ale my do nich to nie... Tańce tańczyliśmy wszystkie, i chłopskie, ale piosenek chłopskich się nie śpiewa­ ło, tylko patriotyczne, powstańcze. Ciekawa uwaga dotyczy także udziału w organizacjach społecznych wsi w 20-leciu międzywojennym. Podobno „nie wypadało szlachcie się angażować". Po I I wojnie światowej ten „zakaz" przestał funkcjonować. Wypowiedzi drugiej części wsi, tej chłopskiej, są oczywiście inne. Tu podkre¬ ślano gospodarność rodzin chłopskich, ale też wskazywano na mobilność — mi¬ gracje zarobkowe od końca X I X wieku. Zwracano również uwagę na poprawę sytuacji materialnej gospodarstw po przeprowadzonej na początku X X wieku komasacji i zakazie dzielenia gospodarstw. Szlachta się nie poddała reformie — mówi jeden z rozmówców — to dzielili i dzie¬ lili, teraz mają takie małe pola...; to jest taka gadka: jak się pies położy na polu szlachcica to mu ogon wystaje., takie pole jest małe. Poziom ekonomiczny szlachty ilustrują też liczne przyśpiewki, na przykład: „Ożeniłem się w drobnej szlachcie, posag przyniesiono mi w płachcie" (wieś Szpaki). Podkreślane cechy szlachty to „kłótliwość, zadziorność, pewność sie¬ bie". Podsumowując, można stwierdzić, że trwająca tu w niektórych dziedzinach (zwłaszcza w obyczajowości) do dzisiaj tradycja zdecydowała, że wieś tworzy dwa światy. Relacje między mieszkańcami były ograniczone, a zapożyczenia niewielkie. Specyficznym źródłem jest rękopiśmienny pamiętnik ze wsi Szpaki. Ojciec jego autora pochodził z Pulsz. Tekst, pisany w 1977 roku, autor oparł na relacjach dziadka, ojca, rodzeństwa i obserwacjach własnych. Pamiętnik obejmuje okres od 1863 roku po czasy współczesne autorowi. Niezwykle interesujące są opisy do¬ tyczące uwłaszczenia i sytuacji chłopów, jak też zmian w statusie dziadka i ojca. Zawarte w tekście biografie członków rodziny pozwalają stwierdzić „mieszanie się" tak narodowe, jak i wyznaniowe; pojawia się określenie „tutejszy". Autor podkreśla też wielokulturowość rodziny i sąsiadów, niewielką liczbę konfliktów i dobrą współpracę. Bogaty w opisach materiał etnograficzny wskazuje na tra¬ dycyjny sposób życia. Pamiętnik jest przykładem na „stan wielokulturowości", a „światy" na wielu płaszczyznach mieszają się ze sobą. �134 Anna Szyfer Do tej skrótowej charakterystyki wsi bielskich warto jeszcze dodać stosunek do wielokulturowości przedstawicieli obu występujących na tym terenie wyznań, katolickiego i prawosławnego. Zaprezentuję dwie postacie. Diakon Doroteusz Fionik (świeckie imię Dariusz) urodził się w 1965 roku w Bielsku Podlaskim i tam mieszka. Sam siebie określa jako „miejscowego Ru¬ skiego". W rodzinnym domu, drewnianej chałupie, zorganizował prywatne mu¬ zeum, coś w rodzaju izby regionalnej. Zgromadził tu starannie opisane narzędzia rolnicze i gospodarcze, tkaniny i elementy stroju. Ma też publikacje, a w trakcie niezwykle interesującej rozmowy mocno podkreślał konieczność chronienia dóbr kultury — „to wszystko określa, kto my są, to świadectwo naszych korzeni i to trzeba chronić". Ważne jest przy tym, że widzi on całościowo region, zwracając przy tym uwagę na jego zróżnicowanie, wielokulturowość. Przy mapie, przyta¬ czając nazwy wsi, charakteryzował ich skład etniczny. Podkreślał przy tym, że tożsamość jest tu ogólnie słabo wykształcona. Najsilniejsza jest w zaściankach szlacheckich, takich jak wieś Augustów pod Bielskiem, której mieszkańcy do dziś mówią: „my z Augustowa, my nie chłopi, a szlachta, my Polacy"; Ks. Zbigniew N . urodził się w zaścianku drobnoszlacheckim pod Brańskiem, obecnie prowadzi parafię w Hajnówce. W rozmowach wykazuje bardzo dobrą znajomość historii, kultury i problemów wielokulturowego terenu. Ciekawie cha¬ rakteryzuje stosunki w swojej rodzinnej okolicy drobnoszlacheckiej. Akceptuje wielokulturowość i współpracuje tak z katolikami, jak i prawosławnymi. Próbując wyciągnąć pierwsze wnioski z badań miejscowości charakteryzują­ cych się wielokulturowością można zauważyć pewne prawidłowości: — przebieg procesów akomodacji w zbiorowościach terytorialnych zależny jest od liczby „światów" w obrębie danej zbiorowości, ale też od siły dzie­ dzictwa kulturowego poszczególnych grup; — ważna jest długość trwania grup, a więc dawność osadnictwa i współżycia ich mieszkańców; — istotny wydaje się też dystans kulturowy między różnymi grupami. Biorąc pod uwagę powyższe, można stwierdzić, że proces akomodacji i inte¬ gracji szybciej przebiega w zbiorowościach, które charakteryzuje podobny status społeczny, często niezależnie od zróżnicowania etnicznego i wyznaniowego. Na­ tomiast w społecznościach, w których występuje zróżnicowanie społeczne (chło­ pi — drobna szlachta), podziały, acz słabsze niż dawniej, trwają. Wydaje się też, że stan wielokulturowości na badanym terenie nie powoduje ostrych konfliktów. Słowa kluczowe: wiejskie zbiorowości terytorialne, „światy społeczne", wielokultu­ rowość, narracja autobiograficzna, kultura tradycyjna, Podlasie �Zbiorowości terytorialne jako „światy społeczne" w warunkach wielokulturowości 135 BIBLIOGRAFIA Kacperczyk A. 2005 Zastosowanie koncepcji społecznych światów w badaniach empirycznych, w: E. Hałas, K.T. Konecki (red.), Konstruowanie jaźni i społeczeństwa. Europejskie warianty interakcjonizmu symbolicznego, Warszawa: Scholar, s. 167-190. Matus I . 1994 Wieś Strzelce-Dawidowicze w tradycji historycznej, Białystok: Białoruskie Towarzystwo Historyczne. 2000 Lud nadnarwiański, cz. 1, Prace Katedry Kultury Białoruskiej Uniwersyte­ tu w Białymstoku, t. 2, Białystok: K K B Uniwersytetu w Białymstoku. Nikitorowicz J. 2001 Pogranicze, tożsamość, edukacja międzykulturowa, Białystok: Trans Hu¬ mana. Ossowski S. 1967 Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa: PWN. Schütze F. 1983 Biographieforschung und narratives Interview, „Neue Praxis" 13: 3, s. 283-293. Strauss A. 1978 A Social World Perspective, „Studies in Symbolic Interaction" 1, s. 119-128. Anna Szyfer TERRITORIAL COMMUNITIES AS „SOCIAL WORLDS" UNDER CONDITIONS OF MULTICULTURALITY (Summary) The author discusses the problem of multiculturality of the rural communities in Pod¬ lasie in northeastern Poland. The region is inhabited by a population of different ethnic origin (Poles, Byelorussians), language (Polish, Byelorussian and local dialect), religion (Catholics, Orthodox) and social (peasants, descendants of small gentry). In the analysis she uses Anselm Strauss' concept of „social worlds"; in the research itself she adopted Fritz Schütze's autobiographic narrative method. The discussion of the „social worlds" (and cultural worlds at the same time) is illustrated with empirical material collected in three villages - Soce (a village mostly inhabited by Orthodox Byelorussians), Olczewo (a village inhabited by Polish small gentry) and Pulsze (a Polish, Catholic village, inha¬ bited by peasants and small gentry). The study led to the conclusion that the processes of accommodation and integration are faster in communities characterised by a similar �136 Anna Szyfer social status, often irrespective of ethnic and religious differences. On the contrary, in communities with apparent social differences, the old divisions have remained, although they are not so strong as in the past. Key words: rural territorial communities, „social worlds", multiculturality, autobiographic narrative, rural traditional culture, Podlasie region � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/500a6f87831f541d446aea0d0deea195.pdf c44130289e9e82fc7c5412946087ed75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:539 Title A name given to the resource Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.475-486 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JANUSZ KAMOCKI ZBIORY AFRYKANISTYCZNE W MUZEACH POLSKICH Z b i o r y afrykanistyczne w Polsce grupują się przede w s z y s t k i m w pięciu muzeach: E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie, w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie, w M u z e u m w Pabianicach oraz w B o c h n i . Pozostałe po­ siadają nieliczne eksponaty, istniejące zaś kolekcje p r y w a t n e p o w o l i drogą z a k u p u bądź d a r o w i z n y przechodzą na własność poszczególnych muzeów. Zwłaszcza należy t u wymienić znane i często eksponowane zbiory p r y w a t n e S. Mycielskiego, które zostały zakupione w r o k u 1963 przez Warszawskie M u z e u m Etnograficzne. Również i u i n n y c h zbieraczy można spotkać cenne eksponaty, j a k n p . u J . Sagana z K r a k o w a , który posiada m . i n . berło szczepowe — o ile m i wiadomo — jedyne w Polsce. Nadto w niektórych klasztorach znajdują się z b i o r y m i s j o n a r z y p o l ­ skich, często pochodzące z terenów A f r y k i . 1 Z w y m i e n i o n y c h powyżej muzeów je d ynie warszawskie i k r a k o w ­ skie mają zorganizowane osobne działy e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej; w pozostałych zbiory afrykańskie wchodzą w skład działów etnogra­ ficznych. Pewnego rodzaju osobliwością jest fakt, iż stałą ekspozycję afrykańską posiadają j e d y n i e muzea mniejsze, oba zaś główne polskie muzea etnograficzne zadowalają się z konieczności w y s t a w a m i czaso­ wymi. Z b i o r y afrykańskie w poszczególnych muzeach nie zostały jeszcze należycie opracowane, toteż — j a k dotąd — b r a k j a k i c h k o l w i e k p u b l i ­ k a c j i omawiających je jako całość. Dotychczas ukazało się je d ynie k i l k a notatek w związku z całością zbiorów egzotycznych warszawskiego m u - 1 R e s z t k i afrykańskich zbiorów „Misji K a t o l i c k i c h " , z n i s z c z o n y c h w czasie w o j ­ ny, znajdują się częściowo w rękach p r y w a t n y c h , a częściowo w k l a s z t o r z e jezuitów w K r a k o w i e . Z b i o r y jezuitów zgromadzone w C h y r o w i e uległy z n i s z c z e n i u , losy zaś kolekcji arcybiskupa Godlewskiego n i e są m i znane. �476 JANUSZ K A M O C K I zeum oraz szereg katalogów w y s t a w prezentujących część zbiorów afrykańskich . Niestety katalog największej z ekspozycji p o w o j e n n y c h , w y s t a w y „Afryka nieznana a b l i s k a " , choć dużo mówi o k u l t u r z e A f r y ­ k i , mało o w y s t a w i o n y c h eksponatach. Obecnie p r z y g o t o w u j e się także wydanie a l b u m u poświęconego z a b y t k o m s z t u k i murzyńskiej w Polsce , który p o w i n i e n stanowić bardzo interesującą pozycję. 2 3 4 N i e m n i e j w tej s y t u a c j i zbiory afrykańskie w Polsce omawiać moż­ na jedynie na podstawie bezpośredniego zapoznania się tak z wystawa­ m i , j a k też i magazynami oraz księgami i n w e n t a r z o w y m i poszczegól­ n y c h muzeów. Dodatkową komplikację s t a n o w i trwający w c h w i l i obec­ nej remanent eksponatów afrykańskich w w a r s z a w s k i m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m , które posiada największe w Polsce z b i o r y egzotyczne, lecz jeszcze nie całkowicie uporządkowane. M u z e u m to dysponuje 12 253 eksponatami e g z o t y c z n y m i , z czego około 5 0 % , a więc blisko 6000 sztuk, pochodzi z A f r y k i . Na d r u g i m miejscu znajduje się k r a k o w s k i e M u z e u m Etnograficzne z 1245 eksponatami afrykańskimi . M u z e u m w Bochni posiada 127 sztuk, w Pabianicach 174 oraz około 50 depozy­ tów, w Szczecinie b l i s k o 200, łącznie z d e p o z y t a m i . Z pozostałych muzeów żadne nie posiada więcej w s w y c h zbiorach niż kilkadziesiąt sztuk afrikanów. 5 6 7 Poszczególne zbiory afrykańskie mają swą różnorodną historię, któ­ r e j zawdzięczają swe p r z y b y c i e do Polski. T a k też kolekcja bocheńska powstała dzięki polskiemu l e k a r z o w i w A f r y c e , Michałowi Czyżewiczowi, pabianicką zaś stworzył W i t o l d E i c h l e r — lekarz i entomolog. K . C z e r n i e w s k a , Collections extra-européennes du Musée de Varsovie. „Zeszyty E t n o g r a f i c z n e M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t. 1: 1960, s. 2 2 — 2 3 ; K . P i w o c k i , 75 tot Muzeum Etnograficznego w Warszawie, War­ s z a w a 1964. 2 Afryka nieznana a bliska, oprać. Z . S z y f e l b e i n - S o k o l e w i c z , w y d . M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , P o l s k i K o m i t e t do s p r a w U N E S C O i T o w a r z y ­ s t w o Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej, W a r s z a w a 1962; Kultura pierwotna Afryki Środkowej i Wschodniej, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e i Wydział K u l t u r y P R N m . st. W a r s z a w y , W a r s z a w a 1959; Sztuka Jawy i Kammerunu, oprać. J . K a m o c k i . M u z e u m w Częstochowie, Często­ c h o w a 1963; Sztuka Kamerunu, oprać. J . K a m o c k i , w y d . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e , K r a k ó w 1961; Sztuka murzyńska Afryki, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m w Białymstoku i M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , B i a ­ łystok 1962. 3 4 5 W y d a w n i c t w o „Polonia", t e k s t p r z y g o t o w u j e S t a n z końca 1864 r. W. Korabiewicz. S t a n z 8 m a j a 1965 r. ( n a dzień S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o w K r a k o w i e ) . S t a n z d n i a 1 k w i e t n i a 1965 г., ale w t y m o k r e s i e już płynęły do S z c z e c i n a n o w e e k s p o n a t y — w j e s i e n i 1965 r. M u z e u m P o m o r z a Z a c h o d n i e g o w S z c z e c i n i e posiada ok. 400 eksponatów a f r y k a n i s t y c z n y c h . 6 7 �ZBIORY A F R Y K A N I S T Y C Z N E 477 który swe a f r i k a n a przekazał częściowo Warszawie, a częściowo swemu r o d z i n n e m u miastu. Z b i o r y szczecińskie zapoczątkowali d y r e k t o r M u z e u m Pomorza Za­ chodniego W . F i l i p o w i a k i kustosz W. F e n r y c h , którzy w czasie s w y c h wyjazdów do A f r y k i rozpoczęli zbieranie eksponatów etnograficznych i pracę tę nadal kontynuują. M u z e u m w Szczecinie, dziś jeszcze posia­ dające skromną ilość eksponatów, m a duże szanse dalszego r o z w o j u działu egzotycznego j a k o znajdujące się w mieście p o r t o w y m , obsługu­ jącym l i n i e żeglugi łączącej Polskę z k r a j a m i A f r y k i Zachodniej. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest historia afrikanów w muzeach etno­ graficznych Warszawy i K r a k o w a . W obu przypadkach zaczątkiem zbio­ rów stały się d a r y uczestników polskiej w y p r a w y do K a m e r u n u w l a ­ tach 1883—1885, Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego. Z b i o r y Janikowskiego, wystawione początkowo w ogrodzie n a Bagateli w Warszawie, weszły w skład M u z e u m Przemysłu i R o l n i c t w a , którego j e d n y m z działów było późniejsze M u z e u m Etnograficzne. W r o k u 1939 zostały one zbombardowane i spalone przez Niemców. Rogoziński zbio­ r a m i s w y m i obdarzył Kraków. Eksponaty te przyjęło M u z e u m P r z e m y ­ słowe, następnie uległy one podziałowi pomiędzy M u z e u m Narodowe i M u z e u m Etnograficzne, obecnie zaś całość zbiorów Rogozińskiego jest gromadzona w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , któremu M u z e u m Narodowe przekazuje swe zbiory etnograficzne. D a r Rogozińskiego jest niewątpliwie najcenniejszą częścią a f r i k a ­ nów — n i e t y l k o zresztą k r a k o w s k i c h — dość powiedzieć, że pochodzi z l a t osiemdziesiątych X I X stulecia, w m u z e a l n i c t w i e zaś europejskim wysoko są notowane wszelkie eksponaty z Czarnej A f r y k i , przywiezione przed r o k i e m 1900. Poza kolekcją Rogozińskiego i w i e l o m a c i e k a w y m i , pojedynczymi okazami na większą uwagę zasługuje zbiór eksponatów hotentockich i buszmeńskich Romana Stopy oraz d a r y Rehmana Müldnera, Krycińskiego i i n n y c h , z najnowszych zaś czasów d a r y przekazane przez żołnierzy polskich bądź walczących na terenie A f r y k i w czasie I I w o j n y światowej, bądź też pozostałych n a j e j terenie po w o j n i e . Natomiast zbiory afrykanistyczne Państwowego M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w Warszawie zostały skompletowane na nowo, po zniszcze­ niach w o j e n n y c h . Pochodzą one z trzech źródeł: z eksponatów ponie­ m i e c k i c h , o t r z y m a n y c h j a k o e k w i w a l e n t za zniszczenie, ze zbiorów prze­ kazanych przez inne muzea polskie w r a m a c h centralizacji oraz z da­ rów i zakupów. Szczegółowe omówienie zbiorów a f r y k a n i s t y o z n y c h w Polsce roz­ poczynam o d działu e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej M u z e u m Etnograficz­ nego w K r a k o w i e j a k o posiadającego największą kolekcję zbiorów uważanych za u n i k a t y . Jak już wspomniano, najcenniejsze eksponaty �478 Ryc. JANUSZ 1. Rzeźba Kamerun, w zińskiego. Własność graficznego drzewie: z wyprawy fetysz. S . S. R o g o - Muzeum Etno- w K r a k o w i e , 1. i n . 18609 Fot. M. Maśliński K A M O C K I R y c . 2. Rzeźba w Kamerun, drzewie: z wyprawy skiego. Własność M u z e u m nego w marynarz. S . S . RogozińEtnograficz- K r a k o w i e , 1. i n . 28620 Fot. M. Maśliński pochodzą z w y p r a w y Rogozińskiego, k o n k r e t n i e z K a m e r u n u i z Fer­ nando Poo. Wartość zbiorów kameruńskich jest t y m większa, że Polacy b y l i n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w s z y m i Białymi, z którymi zetknęli się t u b y l ­ cy. W t y c h w a r u n k a c h cenny jest każdy przedmiot. Jednakże do n a j ­ cenniejszych należy zaliczyć niewątpliwie okazy rzeźby, t z w . łódź d u - �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 479 chów, fetysze czy pierwsze rzeźby przedstawiające białych l u d z i . Licznie również reprezentowane są i n s t r u m e n t y muzyczne, w t y m bębny żałobne i będen w o j e n n y , oraz broń. Ciekawą jest rzeczą, że właśnie wśród b r o n i można spostrzec w p ł y w y europejskie, t a k n p . d r e w n i a n a włócznia plemienia Pahuanów m a z jednej s t r o n y n o r m a l n e ostrze żelazne, z d r u g i e j zaś nasadzony bagnet europejski. Zbiór k a meruński uzupełniają kosze plecione, naczynia gliniane, drewniane sprzęty domowe oraz liczne k l e j n o t y i ozdoby. Zwłaszcza d r e w n i a n e grzebienie, naczynia z t y k w i szpile z kości słoniowej są bogato o r n a ­ mentowane. Również z b i o r y Rogozińskiego z Fernando Poo są cenne, aczkolwiek m n i e j liczne i o wiele skromniejsze niż kameruńskie. Reprezentują je głównie plecionki, broń i ozdoby plemienia Bubisów. Drugą większą kolekcję afrykanistyczną w k r a k o w s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m tworzą hotentockie i buszmeńskie z b i o r y R. Stopy, pochodzące z okresu międzywojennego. Przeważnie obejmuje ona dzieła sztuki (częściowo zresztą robione na eksport), rzeźbę i w y p a l a n i e w drzewie oraz klejnoty. W m n i e j s z y m stopniu reprezentowana jest k u l t u r a materialna. W okresie p o w o j e n n y m wzbogaciło się M u z e u m Etnograficzne o nowe eksponaty przekazane z i n n y c h muzeów względnie uzyskane j a k o dary. Niewątpliwie najcenniejsze n a b y t k i pochodzą z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , które przekazało m . i n . część swych zbiorów Rogozińskiego. Natomiast muzea śląskie, a więc muzea w Nysie, Ra­ ciborzu, G l i w i c a c h i B y t o m i u , przekazały przeważnie eksponaty z daw­ n y c h zbiorów poniemieckich, często bez m e t r y k , toteż ustalenie i c h p r o w e n i e n c j i jest nieraz niemożliwe. D a r y byłych żołnierzy polskich, których losy wojenne rzuciły do A f r y k i , przedstawiają się bardzo różnorodnie. Większość z n i c h repre­ zentuje w y r o b y afrykańskiego rękodzielnictwa pamiątkarskiego. Z n a j ­ dują się też okazy wyjątkowo cenne, zwłaszcza z d a r u S. Znatowicza, z terenów A f r y k i Wschodniej. D o n i c h zwłaszcza należy zaUczyć prze­ nośny t r o n szefa plemiennego ( w y k o n a n y w Zanzibarze, przeszło 100 l a t temu). Również cenna jest o r y g i n a l n a broń masajska, służąca ongiś do w a l k międzyplemiennych i do polowań na grubego zwierza. Podobną broń Masajowie i dziś wyrabiają dla turystów, jednakże z zasady nie odstępują n i k o m u s w y c h dzid i tarcz r o d o w y c h . O s t a t n i m n a b y t k i e m M u z e u m Etnograficznego jest ciekawa k o ­ lekcja t k a n i n , c e r a m i k i i klejnotów z terenów Sudanu. Omawiając zbiory k r a k o w s k i e nie można pominąć k o l e k c j i a f r i k a nów krakowskiego M u z e u m Narodowego, w p r a w d z i e już niezbyt licznej, ale bardzo cennej ze względu na z b i o r y t a k i c h podróżników, j a k Rogo- �480 JANUSZ K A M O C K I ziński, M i l l d n e r , Mieszkowski czy Safer Pasza-Kościelski. Jednakże zbiory te nie są samodzielnie eksponowane, lecz znajdują się w depo­ zycie muzeów etnograficznych — warszawskiego i krakowskiego, oraz M u z e u m w K a l i s z u , mieście r o d z i n n y m Rogozińskiego. R y c . 3. Stołek rzeźbiony. K a m e r u n , z w y p r a w y S . S. Rogozińskiego. Własność • Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e Fot. M. Maśliński Pod względem ilości eksponatów najbogatszy zbiór egzotyczny po­ siada Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Obecne, powo­ jenne z b i o r y afrykanistyczne tegoż m u z e u m pochodzą, j a k już wspomnia­ łem, z trzech źródeł. Niezbyt liczna kolekcja, o t r z y m a n a z centralnej składnicy muzealnej w Bożkowie, zaczęła gwałtownie powiększać się od r o k u 1950, g d y różne muzea przekazywały j e j swe eksponaty egzotyczne. Przekazy te były różnej wielkości i wartości, n p . M u z e u m w Słupsku przekazało 6 eksponatów, Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Wrocławskiego zaś ponad 2 tysiące. Kolekcję powiększały jeszcze z b i o r y prof. L o t h a oraz W . Korabiewicza. Na ogół znaczny procent tychże zbiorów pochodził z A f r y k i (czasem, np. w p r z y p a d k u M u z e u m w Bydgoszczy, całkowicie z A f r y k i ) . �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 481 Z a k u p y o d Korabiewicza, a częściowo także i jego dary, silnie o d ­ działały na rozwój afrykańskiej części działu e t n o g r a f i i pozaeuropej­ skiej M u z e u m warszawskiego; około 1500 sztuk pochodzi z k o l e k c j i Korabiewicza. N a skutek niezakończenia jeszcze prac i n w e n t a r y z a c y j ­ n y c h w dziale n i e podobna szczegółowo omówić całości zbiorów, t r u d n o też czekać na zakończenie i n w e n t a r y z a c j i . W każdym razie n a p l a n pierwszy wybijają się t u liczne maski, głównie zbierane przez K o r a b i e ­ wicza na terenie plemienia M a w i a z A f r y k i Wschodniej, lecz także z Kongo, K a m e r u n u , Gabonu, Sudanu, D a h o m e j u i Togo. Prócz masek M u z e u m posiada pewną ilość rzeźb, przeważnie f i g u r a l n y c h . Drugą bardzo cenną kolekcję tworzą p r z e d m i o t y k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej z K o n g a (zbiór prof. L o t h a ) , zbiór pucharów w kształcie głów l u d z ­ k i c h (również z Konga), i n s t r u m e n t y muzyczne, urządzenia wnętrz mieszkalnych, j a k również zespół obrzędowych toporków z D a h o m e j u . I n n e działy k u l t u r y reprezentowane są m n i e j licznie. Należy też wspomnieć o n a j n o w s z y m n a b y t k u tegoż m u z e u m — trzech łodziach m o r s k i c h z A f r y k i Wschodniej. W depozycie warszawskiego M u z e u m Etnograficznego znajdują się też zbiory egzotyczne M u z e u m Narodowego w Warszawie, wśród któ­ r y c h jest 10 okazów afrykańskich oraz 153 eksponaty przeważnie po­ chodzące z A f r y k i , a będące własnością M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Rewers niestety nie podaje p r o w e n i e n c j i t y c h eksponatów. Reszta egzotycznych zbiorów łódzkich (kolekcja afrykanistyczna, amerykanistyczna i azjatycka) została w y w i e z i o n a przez Niemców w czasie w o j n y i do dziś znajduje się w Grassimuseum w L i p s k u , j a k ­ k o l w i e k czynione są starania o i c h z w r o t . Mniejszą, ale bardzo żywotną, kolekcję, posiada M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. W p r a w d z i e na wiosnę 1965 r. liczyła ona wraz z depozytami j e d y n i e około 200 okazów, jednakże w y p r a w y a f r y ­ kańskie organizowane przez k i e r o w n i c t w o M u z e u m pozwalają sądzić, że prędko liczba eksponatów powiększy się. Ekspozycja zbiorów próbuje pokazać wszystkie działy k u l t u r y . Zwłaszcza zwraca t a m uwagę n a j ­ bogatszy zbiór c e r a m i k i afrykańskiej w Polsce oraz zespół kopaczek radłowatych, będących ciekawą formą przejściową pomiędzy kopaczką a r a d l e m , a więc pomiędzy powszechnie panującym w t z w . Czarnej A f r y c e systemem k o p i e n i a c k i m u p r a w y z i e m i a r o l n i c t w e m . C i e k a w y m przykładem połączenia starych f o r m k u l t u r o w y c h z n o ­ w y m i są niektóre z w y s t a w i o n y c h t a m t r a d y c y j n y c h instrumentów muzycznych, posiadające s t r u n y wykonane z żyłek n y l o n o w y c h , oraz zespół afrykańskich czółen r y b a c k i c h , w y k o n a n y c h z jednego p n i a 31 — Etnografia Polska, t. X �482 JANUSZ K A M O C K I drzewa, na b u r t a c h których widnieją n a z w y w europejskim s t y l u , czasem nawet poprzedzone l i t e r a m i H M S . Rzeźby przedstawiają bardzo różną wartość — obok niewątpliwie bardzo ciekawych f i g u r e k k u l t o w y c h z N i g e r i i , liczne pamiątki dla 8 Ryc. 4. Butla z wyprawy gliniana, ornamentowana. Kamerun, S . S . Rogozińskiego. Własność Etnorgaficznego w Krakowie Muzeum 1. i n . I V - C - 2 9 6 3 Fot. M. Maśliński turystów, j a k n p . duża kolekcja masek z M a l i . Na specjalną uwagę zasługuje k o m p l e t n a chata plemienia Su-Su, j e d y n y tego rodzaju okaz w Polsce. „His M a j e s t y ' s S h i p " , oznaczenie b r y t y j s k i c h okrętów wojennych. �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 483 M u z e u m w B o c h n i posiada dość jednorodną kolekcję, reprezentu­ jącą przemysł l u d o w y o charakterze w y b i t n i e pamiątkarskim, przezna­ czony na sprzedaż d l a Białych. Jedynie p r z y części wyrobów z sisalu, niektórych ozdobach i maskach można sądzić, że były one przeznaczone do użytku Murzynów. T a k więc z b i o r y bocheńskie mają wartość głów­ nie jako bardzo efektowna kolekcja rękodzielnictwa afrykańskiego. Przykładem mogą być w i e l o b a r w n e f i g u r k i z M o z a m b i k u , nie mające odpowiednika w żadnym z muzeów p o l s k i c h ; wśród rzeźb zasługują na specjalną uwagę f i g u r k i o chrześcijańskiej tematyce r e l i g i j n e j , j a k Chrystus na krzyżu czy M a t k a Boska z Dzieciątkiem. W znacznej mierze podobny charakter mają z b i o r y pabianickie, z t y m jednak, że o wiele większy procent eksponatów był przeznaczony do użytku własnego Murzynów, którzy o f i a r o w y w a l i j e d r E i c h l e r o w i j a k o h o n o r a r i u m za leczenie. Parę eksponatów wyróżnia się swą wartością, zwłaszcza zaś pełny k o s t i u m l e k a r s k i czarownika z U r u n d i , będący p r a w d z i w y m u n i k a t e m , j e d y n y m tego rodzaju w Polsce. Poza t y m do bardzo wartościowych przedmiotów należy zaliczyć zdobioną siekierkę z K o n g a (prawdopo­ dobnie oznaka władzy), maskę z Gabonu oraz ciekawą rzeźbę antropomorficzną — niestety bez m e t r y k i . 9 Kończąc t e n przegląd muzeów posiadających etnograficzne z b i o r y afrykańskie należy jeszcze wspomnieć o M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ znaniu, którego dział etnograficzny m a kilkadziesiąt afrikanów z ładną kolekcją noży r z u t n y c h , oraz M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z za­ czątkiem zbiorów afrykańskich przyrządów r y b a c k i c h . K o l e k c j a t a , jeśli się r o z w i n i e , będzie p i e r w s z y m zbiorem t e m a t y c z n y m , służącym myśli p r z e w o d n i e j danego m u z e u m ; dotychczas b o w i e m wszystkie z b i o r y — poza Bochnią gromadzącą j e d y n i e sztukę użytkową i rzeźbę — posiadają eksponaty z różnych działów k u l t u r y . Do celów porównawczych M u z e u m Archeologiczne w Krakowie przechowuje także n i e w i e l k i zbiór północnoafrykańskich naczyń g l i n i a ­ n y c h , a Zakład A r c h e o l o g i i Powszechnej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego — kolekcję b r o n i i narzędzi oraz sztuki buszmeńskiej i hotentockiej. Zestawiając poszczególne afrykanistyczne zespoły etnograficzne w Polsce należy stwierdzić, że są w n i c h reprezentowane wszystkie działy k u l t u r y , poczynając o d przedmiotów gospodarstwa codziennego użytku, poprzez broń, k l e j n o t y , insygnia władzy, dzieła sztuki, i n s t r u ­ m e n t y muzyczne do przedmiotów k u l t o w y c h włącznie. Stosunkowo n a j ­ słabiej reprezentowany jest dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j , n a co p o w i n n o się zwracać szczególną uwagę p r z y uzupełnianiu zbiorów. Należy t u 9 L . i n . 128. �484 JANUSZ K A M O C K I podkreślić, że kolekcje nasze zawierają w y r o b y wszystkich głównych ras, g r u p językowych oraz typów k u l t u r i gospodarki A f r y k i : Arabów, Abisyńczyków, Murzynów B a n t u , Sudańskich i N i l o c k i c h , Masajów i Hotentotów, Buszmenów i Pigmejów. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest sprawa pochodzenia geograficznego polskich afrikanów — w w i e l u b o w i e m przypadkach niepodobna do­ kładnie ustalić pochodzenia poszczególnych eksponatów. Ogólnie biorąc, najwięcej i c h pochodzi z terenów A f r y k i Wschodniej (Kenia, Tanzania, Uganda, U r u n d i , Rodezja, Zambia, M a l a w i a , M o z a m b i k ) oraz Zachodniej (Ghana, Sierra Leone, Fernando Poo, M a l i , Dachomej, Gabon, Gwinea, Togo, Nigeria, a zwłaszcza K a m e r u n ) . Oba te obszary łączy słabiej r e ­ prezentowane Kongo. Z A f r y k i Południowej posiadamy z b i o r y s z t u k i Hotentotów i Buszmenów, z północno-wschodniej zaś nieliczne okazy z E g i p t u , E t i o p i i i Sudanu. Z pozostałych terenów A f r y k i nie posia­ damy zwartych kolekcji; Na zakończenie należałoby się zastanowić, jakie są tendencje roz­ w o j o w e naszych zbiorów a f r y k a n i s t y c z n y c h . Niewątpliwie będzie i c h ciągle przybywało — przychodzą d a r y d l a k o l e k c j i już istniejących, robione są z a k u p y , być może wśród Polaków wyjeżdżających na dłuż­ szy p o b y t za granicę znajdą się l o k a l n i patrioci, chcący ufundować k o ­ lekcję dla swej miejscowości r o d z i n n e j . Tego rodzaju i n d y w i d u a l n e d a r y sprzyjają- jednak decentralizacji zbiorów — w i e l u l u d z i chętniej zdecyduje się na pewne wyrzeczenia d l a swego miasta aniżeli d l a obcego m u z e u m ; z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y występują tendencje z l i k w i ­ dowania m n i e j s z y c h zbiorów i włączenia i c h do większych muzeów. Tendencje te, ulegalizowane swego czasu decyzją przekazania wszyst­ k i c h zbiorów egzotycznych M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie (obecnemu Państwowemu M u z e u m Etnograficznemu), są do dziś żywe. N a t u r a l n i e tego rodzaju próby zmonopolizowania zbiorów są p o ­ trójnie niewłaściwe: nie liczą się z wolą ofiarodawcy, ubożą teren oraz narażają nas na utratę całości zbiorów egzotycznych w razie pożaru m u z e u m monopolizującego. Ż d r u g i e j j e d n a k s t r o n y istnienie małych k o l e k c j i , złożonych zaledwie z k i l k u czy k i l k u n a s t u różnych obiektów w muzeach p r o w i n c j o n a l n y c h , nie spełnia swego zadania — muzea te nie mają przeważnie możliwości a n i należytego konserwowania, a n i też opracowania naukowego s w y c h zbiorów, w y s t a w i a n i e p a r u zaś ekspo­ natów nie zobrazuje bogactwa k u l t u r afrykańskich. W t a k i c h przypadkach oczywiście słuszne jest przekazanie zbiorów większym placówkom m u z e a l n y m , które mogą j e racjonalnie ekspo­ nować, z t y m że wybór, któremu m u z e u m należy przekazać posiadane zbiory, należałoby pozostawić bezpośrednio zainteresowanym. Ze wzglę­ dów d y d a k t y c z n y c h należałoby dążyć do powiększenia ilości muzeów �ZBIORY A F R Y K 485 A N I S T Y C Z N E posiadających kolekcje afrykanistyczne — zbiory takie p o w i n n y istnieć we w s z y s t k i c h miastach u n i w e r s y t e c k i c h . Kraków i Warszawa mają muzea etnograficzne z działami pozaeuropejskimi. Poznań m a niewielką R y c . 5. H a r f a plemienna Bakundu. K a m e r u n , z w y ­ p r a w y S . S . Rogozińskiego. Własność M u z e u m graficznego w Krakowie Etno­ 1. i n . 28619 Fot. M. Maśllńskl kolekcję afrykańską, dojazd z Łodzi do Pabianic nie jest p r o b l e m e m , jednakże w pozostałych ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h p o w i n n y powstać zbiory, które b y ułatwiały s t u d e n t o m poznanie k u l t u r y k o n t y n e n t u , b u - �486 JANUSZ K A M O C K I dzącego dziś t a k w i e l k i e zainteresowanie i z którym łączy Polskę coraz więcej różnorodnych kontaktów. O ż y w y m i n t e r e s o w a n i u się społeczeństwa Afryką i potrzebie i s t n i e ­ nia tego r o d z a j u k o l e k c j i może świadczyć bardzo duża f r e k w e n c j a na objazdowych w y s t a w a c h s z t u k i afrykańskiej, organizowanych o d czasu do czasu przez warszawskie i k r a k o w s k i e muzea etnograficzne . 10 Przykładowo podaję, że w y s t a w a „Sztuka K a m e r u n u " z o r g a n i z o w a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e była e k s p o n o w a n a w 11 m i a s t a c h ; zwiedziło ją ok. 110 t y s . osób. 1 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50126ecf9b0e941b132ed9543af6b37d.jpg f75f8c9f369e6c4e821e475a4dee37c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zbiory grzybów/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sulęczyno (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource zbieractwo ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia dwie kobiety i mężczyznę siedzących na ławce przed domem; przed nimi na stołku stoi kosz półkolisty z grzybami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.11.V_G.4.12.4_01 kosz kosz półkulisty kosz ręczny kosz roboczy okolice Kartuz plecionkarstwo rzemiosło Sulęczyno transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb197218c5518518093dbdee9d99b92b.pdf 7ca51827852d66e039fff51d815fcfb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Katarzyna Waszczyńska Zbiory, kolekcje, muzea regionalne etnolog/antropolog a warsztat muzealnika „Wielu ludzi myśli, że muzeum to taki magazyn, który można obejrzeć [...] muzeum to coś bardziej skomplikowanego, coś nieskończonego. Muzeum to cały osobny świat. Ale większość ludzi nigdy się w ten świat nie zagłębia, najwyżej stoją przy samym wejściu i są zadowoleni. Takich, którzy zechcą wejść do środka, jest tylko garstka”. Y. Ogawa, Muzeum Ciszy, Warszawa 2012, s. 112. Poniższy tekst koncentruje się wokół opisu działań, które mogą podjąć i podejmują adepci etnologii/antropologii w ramach muzealnictwa – jednego z pól zainteresowań etnologicznych/antropologicznych. Poprzedza je krótkie wprowadzenie w historię nauczania muzealnictwa etnograficznego w wileńskim/warszawskim ośrodku etnologicznym oraz dzieje muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Stanowią one tło dla prezentacji trzech sylwetek zbieraczy z Mazowsza i ich zbiorów. To właśnie spotkanie z nimi stało się początkiem współpracy zbieracz – etnolog/antropolog. Współpraca ta dotyczyła przede wszystkim porządkowania zbiorów. Dlatego też w osobnym podrozdziale omówiona została organizacja takich prac oraz ich przebieg. Zasygnalizowane zostały również problemy, jakie mogą im towarzyszyć. Poszukiwana była też odpowiedź na pytanie, czy i jak wiedza i refleksja antropologiczna może zostać wykorzystana przy pracy ze zbiorami etnograficznymi, zgromadzonymi przez lokalnych zbieraczy. Krótka historia nauczania muzealnictwa etnograficznego w wileńskim/warszawskim ośrodku etnologicznym Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa, założycielka wileńskiego (oraz warszawskiego – dzisiejszego Instytutu Etnologii �Katarzyna Waszczyńska 122 i Antropologii Kulturowej) ośrodka etnologicznego, od samego początku, tj. od lat dwudziestych ubiegłego wieku podkreślała konieczność powołania muzeum etnograficznego, co zresztą nastąpiło w 1925 r.1 Wyjaśniała: „nie tylko względy wyłącznie naukowe przemawiają za powstaniem Muzeum Etnograficznego. Odzwierciedlając życie wsi i miasteczek w województwie wileńskim, białostockim, nowogródzkim i poleskim, służyć ono będzie do zaznajomienia się z typami i poziomem kultur na ziemi tej panujących lub wymierających. Korzystać z muzeum będzie zarówno młodzież szkolna, jak i szerszy ogół społeczeństwa miejscowego, oraz przybysze z innych dzielnic Polski i cudzoziemcy, licznie Wilno odwiedzający” (Baudouin de CourtenayEhrenkreutz [1926] 2005, s. 52). Jednakże to właśnie względy naukowe warto tu przede wszystkim podkreślić. Zbiory muzealne miały bowiem odgrywać istotną rolę w procesie edukacji etnologicznej. Tłumaczyła: „uważam [...], że [...] zakłady etnologji powinny posiadać małe podręczne muzea, planowo przez wykładowców tworzone [...], jeśli młodzież ma istotnie podczas studjów uniwersyteckich wyrabiać spostrzegawczość etnologiczną i zaprawiać się do badań w terenie” (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1929, s. 257, za: Engelking 2008, s. 2). Korzyści z takiej współpracy miały być zaś obopólne. Pozwalały bowiem na to, by „z jednej strony Muzeum nie zmartwiało, z drugiej zaś, ażeby etnografowie-książkowcy również nie kamienieli w fikcjach mózgowych” (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1933, s. 94–95, za: Engelking 2008, s. 2). Tak określone działania odpowiadały podobnym, podejmowanym w innych europejskich ośrodkach etnologicznych. Były one wyrazem czasów, dla których charakterystyczny był „ścisły związek pomiędzy etnologią jako młodą nauką a kolekcjami i muzeami – etnologicznymi, historii naturalnej, Völkerkunde, Volkskunde czy też les arts et traditions populaires” (Kirshenblatt-Gimblett 2011, s. 125)2. To on zadecydował, że „Etnografia stała się dyscypliną akademicką i muzealniczą” (Posern–Zieliński 1973, s. 88). Wspominana współpraca czy też połączenie poddane zostało próbie po II wojnie światowej. Wówczas „EtnoMuzeum Etnograficzne w Wilnie, którego założycielką była wspominana już Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa, charakteryzowało się ciekawą strukturą, co wynikało z celów, które miało realizować. Składało się z trzech części: „laboratorium kultury”, przeznaczonego dla studentów, magazynów, dostępnych dla badaczy-teoretyków i praktyków czy artystów, oraz muzeum demonstracyjnego – dla wszystkich. Ostatnia z części traktowana była jako centralna, miała bowiem być „syntezą, wyrosłą z etnograficznych dociekań nad strukturą wytworów kultury «tutejszej» i ich wzajemnego stosunku, jako też stosunku elementów tej kultury pobliskich i dalszych terenów (Bujak 1980, s. 38). 2 „Sam Franz Boas dzielił czas między Columbię a Amerykańskie Muzeum Historii Naturalnej” (Barański 2007, s. 12). 1 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 123 logia stała się uniwersytecką dziedziną nauki, zapominając o zgromadzonych zbiorach, pozostawiła je samym sobie (Kirshenblatt-Gimblett 2011, s. 125). Jednak sytuacja ta bardziej dotyczyła etnologii uprawianej poza granicami Polski, tu bowiem to rozłączenie będzie widoczne dopiero w latach osiemdziesiątych XX w. Jednym z powodów tego „opóźnienia” była sytuacja kadrowa i organizacyjna polskich ośrodków etnologicznych po II wojnie światowej. Przykładowo warszawski ośrodek etnologiczny3, składał się wówczas z dwóch katedr: Katedry Etnografii Polski oraz Katedry i Zakładu Etnografii i Etnologii, które „po zakończeniu wojny pozostały bez profesorów” (Sokolewicz 2007, s. 15) oraz z problemami lokalowymi. To sprawiło, że priorytetem stała się przede wszystkim reorganizacja ośrodka. Innym powodem były względy nie naukowe, a polityczne i ideologiczne, które wymagały skoncentrowania uwagi na kulturze materialnej (Barański 2007, s. 13). Odpowiadało to zresztą wytycznym reformy szkolnictwa wyższego, a także ogłoszonemu w 1949 r. planowi sześcioletniemu. Zakładano w nim między innymi, że „powstanie w Polsce 600 małych muzeów regionalnych, zajmujących się kompleksowo archeologią, sztuką i kulturą ludową i to w nich właśnie mieli być zatrudnieni absolwenci historii kultury materialnej” (Sokolewicz 2007, s. 16–17). Konieczne więc było wykształcenie odpowiedniej kadry. Obowiązek ten przyjęło na siebie powołane w roku akademickim 1950/1951 – Studium Historii Kultury Materialnej4. Pierwsza możliwość zmian pojawiła się „w 1954 r., kiedy etnografia stała się samodzielnym kierunkiem na uniwersytecie” (tamże, s. 24), ale i tak kontynuowano wiele wątków, w tym studia nad kulturą materialną, czego przykładem może być wzięcie udziału w pracach przy Polskim Atlasie Etnograficznym (połowa lat sześćdziesiątych XX w.). Lata sześćdziesiąte przyniosły też współpracę z lokalnymi muzeami, np. z organizowanym Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. „Tam studenci odbywali swoje praktyki letnie, ucząc się organizowania wystaw – od pomysłu, przez zdobycie eksponatu w terenie i jego opis, po ekspozycję” (tamże, s. 27), na podstawie 3  Historia warszawskiego ośrodka etnologicznego sięga 1935 r., kiedy zostały utworzone na Uniwersytecie Warszawskim dwie katedry: Katedra Etnografii Polski (kierowana przez prof. Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz Jędrzejewiczową) oraz Katedra i Zakład Etnografii i Etnologii (kierowana przez prof. Stanisława Poniatowskiego). 4  Studium proponowało czteroletnie studia magisterskie. W tamtym czasie w Katedrze Etnologii brakowało kadry, stąd niemożliwe było prowadzenie oddzielnych studiów magisterskich. Studenci etnologii i archeologii studiowali przez dwa lata razem, a dopiero na trzecim roku wybierali kierunek specjalistyczny. Takie Studium utworzono w Warszawie, Krakowie i Poznaniu (Frankowska 1993, s. 198). W 1952 r. powołano Polską Akademię Nauk, w ramach której zorganizowano Instytut Historii Kultury Materialnej. Łatwo zauważyć, że mocny akcent był wówczas kładziony na materialność. �124 Katarzyna Waszczyńska zebranych materiałów powstała także niejedna praca magisterska omawiająca takie kwestie jak garncarstwo czy tkactwo. Tak wykształceni etnolodzy zasilali kadry muzeów etnograficznych (od tych dużych państwowych począwszy, a na regionalnych kończąc), a niektórzy znaleźli zatrudnienie w muzeach na wolnym powietrzu. Dla części miejsca te okazały się pracą stałą, ale byli też i są tacy, dla których stanowiły tylko etap ich kariery zawodowej. I można powiedzieć, że tak jest do dzisiaj. Lata osiemdziesiąte XX w., które przyniosły zmiany w zainteresowaniach naukowych i badawczych pracowników i studentów warszawskiej etnologii, spowodowały odsunięcie się od zaplecza, które dawało muzeum etnograficzne. W programie jednak nadal były zajęcia poświęcone tematyce kultury materialnej czy muzealnictwa. Chętni mogli także wybrać specjalizację muzealniczą. Tak było, ale tylko do połowy lat dziewięćdziesiątych XX w., kiedy reforma programu zajęć spowodowała zawieszenie specjalizacji. Pozostawiono jednak obowiązek praktyk muzealnych. Dopiero kilka lat temu zastąpiono je praktykami zawodowymi, co dało studentom możliwość wyboru miejsca ich realizacji. W rezultacie tylko część wybierała praktyki w jednostce muzealnej, najczęściej w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie lub którymś z muzeów na wolnym powietrzu (np. w Ciechanowcu lub Wdzydzach Kiszewskich). Tematyka muzealna, a przede wszystkim możliwość pracy przy zbiorach kultury materialnej wróciła do programu studiów dopiero w roku akademickim 2008/2009. Wówczas została podpisana umowa między Wydziałem Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego (z wykonawcą Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej) a Urzędem Gminy Lelis5 na wykonanie prac porządkowych i inwentaryzacyjno-opisowych zbiorów, zgromadzonych w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie. Przygotowaniem do prac były semestralne zajęcia konwersatoryjne pt. „Miniatury etnograficzne”6, a od roku akademickiego 2009/2010 także zajęcia o podobnej tematyce, realizowane w ramach programu „Antropologii stosowanej”. Można zatem powiedzieć, że od 2009 roku w IEiAK UW realizowane są zajęcia (stacjonarne – konwersatoryjne oraz praktyczne) poświęcone lokalnym zbiorom etnograficznym. Zarysowane związki etnologii-nauki i muzealnictwa pokazują zmiany, które w nich zachodziły – od współpracy, przez odrzucenie, aż po powrót do 5 Umowa była podpisana przez dziekana Wydziału Historycznego prof. dr hab. Elżbietę Barbarę Zybert i wójta Gminy Lelis mgr. inż. Stanisława Subdę (w 2009, a w 2010 przedłużona). 6 Zajęcia o tym tytule realizowane są do dzisiaj. Mają one swoich stałych uczestników, ale także pojawiają się nowe osoby. Generalnie uczestniczy w nich rokrocznie ok. 15 studentów. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 125 zainteresowań działaniami muzealniczymi, chociaż nie są one już prowadzone w murach muzeum – instytucji, ale w terenie. Dzięki temu zaś możliwe jest połączenie warsztatu badacza i muzealnika, co – prawie sto lat temu – postulowała Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejowiczowa. Zarys historii muzeów etnograficznych w Polsce W historii muzealnictwa etnograficznego w Polsce7 można wskazać kilka znaczących momentów i okresów. Jednym z nich jest bez wątpienia przełom XIX i XX wieku, w którym upatruje się początków tego typu muzealnictwa (Posern-Zieliński 1973, s. 88). To wówczas, a dokładnie w 1888 r. powołano w Warszawie pierwsze muzeum etnograficzne. Składało się ono z prywatnych zbiorów J.M. Kamińskiego i kolekcji obcej8 (afrykańskiej) L. Janikowskiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1980, s. 23). Zbiory te początkowo pokazywano przy Ogrodzie Zoologicznym, a od 1902 r.9 w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (Posern-Zieliński 1973, s. 88). W 1911 r. Muzeum Etnograficzne otwarto również w Krakowie10. Równolegle do organizowania tych dużych – powstawały także muzea w mniejszych i większych miastach, m.in. w Zakopanem, Łowiczu, Włocławku, Suwałkach, Łomży, Ostrołęce, Nowym Sączu, Poznaniu, Wilnie11, Przemyślu, Lublinie, Wdzydzach12, Nowogrodzie. Zanim jednak do tego doszło, już wcześniej były podejmowane „działania, które można nazwać 7  Warto pamiętać, że historia muzealnictwa etnograficznego/antropologicznego stanowi jeden z fragmentów burzliwej, ale i ciekawej historii muzealnictwa jako takiego oraz jest częścią historii muzealnictwa etnograficznego/antropologicznego w Europie. Więcej na ten temat można przeczytać w: K. Pomian (1996a, b), K. Barańska (2004), R. Tańczuk (2011). 8  Należy podkreślić, że zachodnie muzea antropologiczne były organizowane z wykorzystaniem zbiorów tzw. egzotycznych, przywożonych z wypraw (organizowanych od odkryć geograficznych oraz w czasach kolonizacji), natomiast polskie były tworzone głównie ze zbiorów pochodzących z badań „tradycyjnej kultury ludowej”. Zarówno w pierwszym, jak i drugim przypadku pozyskane przedmioty pełniły rolę reprezentantów innych/obcych ludów i kultur, dzięki którym możliwe było ich poznanie. 9  W innych opracowaniach można znaleźć datę 1896, np. w: Barańska 2004, s. 53. 10  Początkiem krakowskiego muzeum był dział etnograficzny zorganizowany w Muzeum Narodowym w Krakowie w 1905 r. (Posern-Zieliński 1973, s. 88). 11 Chodzi tu o wspomniane już Muzeum Etnograficzne przy Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. 12 Z kolei we Wdzydzach Kiszewskich w 1906 r. powstało pierwsze na ziemiach polskich muzeum na wolnym powietrzu, zgodnie z wytycznymi Artura Hazeliusa – szwedzkiego etnografa, który w 1891 r. udostępnił na wyspie Djůrgarden w Sztokholmie, na terenach dawnego poligonu wojskowego, ekspozycję dokumentującą dziedzictwo kulturowe wsi i miasteczek Szwecji (Święch 2009, s. 101). �126 Katarzyna Waszczyńska protomuzealnymi” (Barańska 2004, s. 52). Zaliczano do nich organizowane od początku XIX w. wystawy przemysłowo-rolnicze, w ramach których „starano się [...] popularyzować kulturę ludową wśród szerokich rzesz ludności, pokazując jej wytwory na dużych i małych ekspozycjach” (Bujak 1980, s. 30). Anna Kutrzeba-Pojnarowa podkreśla jednak, że po zakończeniu takich wystaw „tylko częściowo zbiory wystawowe trafiały do zbieraczy oraz do muzeów przemysłu i rolnictwa, jako eksponaty ilustrujące możliwości produkcyjne wsi” (Kutrzeba-Pojnarowa 1980, s. 24) i dlatego nie można wskazać łączności między nimi a powstaniem muzeów etnograficznych. A mimo to fakt ten warto odnotować, dodając, że wiele z tych wystaw powstawało przy współudziale etnografów (tamże). Muzealne zbiory etnograficzne, złożone przede wszystkim z wytworów kultury ludowej, powstają również w ramach rozwijającego się od drugiej połowy XIX w. regionalnego ruchu ludoznawczego oraz ruchu krajoznawczego. Szczególnie wiele muzeów powstaje przy oddziałach Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego13. Ich „założyciele, a zazwyczaj później kustosze [...] to miejscowi amatorzy kolekcjonerzy, entuzjaści swoich regionów i miłośnicy ich kultury, historii, przyrody i pamiątek” (Bujak 1980, s. 35). Takim pasjonatem był pewnie i „komisarz włościański, który podczas swej pracy w terenie gromadził wychodzące z użycia przedmioty” (Kielak 1996, s. 186) i składał je w budynku kancelarii gminy w Szelkowie koło Makowa Mazowieckiego. W 1897 r. zostały one zbiorami pierwszego muzeum wiejskiego na ziemiach polskich, które jednak nie przetrwało I wojny światowej14. Rozkwit muzealnictwa etnograficznego przypada na lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku. Większość muzeów była organizowana, podobnie jak wcześniej, przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, a także przez Towarzystwa Czytelni Ludowych i Szkół Ludowych (Barańska 2004, s. 54). Ich podstawę stanowiły zbiory prywatne lub dopiero organizowane zbiory. Ten wzmożony ruch zbieraczo-muzealny sprawiał, że konieczne było opracowanie instrukcji, która pomagałaby w tych działaniach. Jedną z nich przygotowała Komisja Muzealna Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i opublikowała w 1927 r. na łamach czasopisma „Ziemia”. Inną, stanowiącą bardziej omówienie zasad tworzenia muzeów etnograficznych zaproponował Kazimierz Moszyński. I chociaż przyznawał, że etnografią może zajmować się każdy, 13  W 1906 r. powstaje Towarzystwo Krajoznawcze, potem przekształcone w Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. 14  Podobnie zresztą jak wiele podobnych jednostek – tradycje muzealnictwa regionalnego na przykładzie Mazowsza i Podlasia ciekawie opisuje Bernard Kielak (1996). �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 127 kto tylko będzie robił to z zamiłowaniem, to dostrzegał jednak potrzebę współpracy z wykształconymi etnografami. Przekonywał: „jeżeli muzeum regjonalne ma oddać istotny pożytek etnografji [...], tedy zbiory muszą być gromadzone «planowo», według wskazówek nakreślonych przez fachowca” (Moszyński 1928, s. 12). Należy dodać, że podawał konkretne nazwiska i miejsca, gdzie można zgłosić się po poradę (tamże, s. 17). Generalnie, w okresie międzywojennym około 2/3 zbiorów etnograficznych znajdowało się w muzeach regionalnych, z których 25 należało do różnego typu Towarzystw (Bujak 1980, s. 34). Znaczącą cezurą dla muzealnictwa etnograficznego była II wojna światowa. Wówczas „szereg placówek uległo całkowitej zagładzie. W 1939 r. spłonęło Muzeum Etnograficzne w Warszawie [...] Przepadły zbiory sztuki ludowej warszawskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego. Kolekcje znajdujące się w innych muzeach regionalnych spotkał podobny los [...]. Stan zasobów muzealnych zmniejszył się w stosunku do sytuacji z r. 1939 o ponad 50%” (Posern-Zieliński 1973, s. 111). Po wojnie więc trzeba było rozpocząć od rekonstrukcji sieci muzeów, a także od ponownego tworzenia ich zbiorów. „Pierwszy okres powojenny charakteryzował się [...] rozpropagowaniem akcji kolekcjonerskiej – zbierania obiektów etnograficznych na niespotykaną dotychczas skalę” (Barańska 2004, s. 58). Wciąż główne zainteresowania muzealników koncentrowały się na kulturze wsi (tradycyjnej kulturze ludowej) i zachodzących w niej zmianach, ale od końca lat pięćdziesiątych XX w. zaczyna pojawiać się nowy temat: kultura robotnicza. Ujmując rzecz od strony formalnej, należy zaznaczyć, że jednostki muzealne w 1950 r. zostały upaństwowione, przez co państwo przejęło nad nimi kontrolę. Poza tym wprowadzono ich rozróżnienie – największe muzea otrzymały rangę muzeów narodowych, większe muzea o znaczeniu ponadregionalnym nazwano muzeami okręgowymi, których zadaniem poza prowadzeniem zwykłej działalności muzealnej była opieka nad mniejszymi muzeami, określanymi mianem regionalnych. Przedefiniowano również cele, jakie powinny spełniać. Obok gromadzenia, dokumentowania i naukowych opracowań miały koncentrować się na działalności oświatowej. Ich rola bowiem miała być również kulturotwórcza. Warto dodać, że muzea etnograficzne, duże i małe, nie były jedynymi jednostkami, które posiadały zbiory, w tym te o tematyce etnograficznej. Dysponowały nimi również izby regionalne. Stanowiły one „nowy typ kolekcjonerstwa czy wręcz zbiorów muzealnych” (Pokropek 1980, s. 8), który rozpowszechnił się po II wojnie światowej. Motywem ich powstania była „ochrona przed zapomnieniem i zniszczeniem tradycyjnej kultury, zachowanie �128 Katarzyna Waszczyńska wszelkich pamiątek historycznych związanych z miejscowością i regionem. Działalność ta miała głębsze uzasadnienie – kolekcjonerstwo dla przekazania następnym pokoleniom własnego dziedzictwa kulturowego, pobudzenie świadomości ciągłości historycznej wśród szerokiego ogółu społeczeństwa. Miała też cele wychowawczo-dydaktyczne – uczenia właściwego stosunku do własnej kultury, kształtowania i utrwalania tradycji lokalnej grupy społecznej” (tamże, s. 13). Lokalizowano je w budynkach gminnych, miejskich domach kultury czy lokalach organizacji i stowarzyszeń regionalnych. Bardzo często pełniły także rolę ośrodków kulturalno-edukacyjnych. W wielu miejscowościach funkcjonują do dzisiaj. Przestrzeń między zbiorami muzealnymi a tymi z izb regionalnych uzupełniają lub/i wypełniają te prywatne. Ich zbieracze są zresztą obecni od początków historii muzealnictwa. Czasem tak zgromadzone zbiory stawały się zaczątkiem muzeum, a czasem pozostawały w prywatnych rękach przez lata. Spotkanie ze zbieraczami i ich zbiorami W trakcie etnograficznych badań terenowych niejednokrotnie napotyka się osoby, które gromadzą różne przedmioty, dokumenty, wycinki prasowe, fotografie itd. Najczęściej dotyczą one społeczności zamieszkującej daną miejscowość, okolicę, region, ale zdarza się, że mają charakter ponadlokalny i są prezentacją polskiej historii i kultury czy też danego zagadnienia (np. numizmatyki czy militarystyki). Owymi napotkanymi osobami mogą być miejscowi nauczyciele (niejednokrotnie już na emeryturze), dawni lub obecni działacze regionalni, twórcy – miejscowi artyści czy rzemieślnicy, ale także zdarza się, że są to tzw. zwykli ludzie, którzy po prostu są zainteresowani historią i kulturą. Zapytani o motywacje, które sprawiły, że podjęli decyzję o zbieraniu, zwykle wymieniają jedną – chęć zachowania elementów historii i kultury dla przyszłych pokoleń, aby dzieci i młodzież miały skąd dowiedzieć się o swoich przodkach, o tym jak to „dawniej było” i „jak się żyło”. Tylko niektórzy wskazują przy tej okazji, że od kiedy stało się istotne poszukiwanie tzw. „miejsc atrakcyjnych turystycznie”, to również oni starają się brać udział w promocji miejscowości, regionu i proponują „spędzenie wolnego czasu wśród swoich zbiorów” – zwiedzanie lub udział w organizowanych przez siebie warsztatach, pokazach, imprezach. Warto dodać, że jest to propozycja skierowana do wszystkich – zarówno do mieszkańców, jak i osób spoza danej miejscowości. Często zdarza się, że zbieracze stają się naszymi rozmówcami, do których wracamy wielokrotnie, spełniają rolę „odźwiernych” lub „opieku- �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 129 nów”15 podczas badań. Jeśli zaś zainteresujemy się gromadzonymi przez nich zbiorami, stają się również przewodnikami i nauczycielami. Nierzadko zaś są to przedmioty tzw. codziennego użytku, które jednak całkowicie lub prawie całkowicie z niego wyszły. Ich użytkownikami była najczęściej społeczność zamieszkująca dane miejsce, bliższą lub dalszą okolicę. Stąd zbiory te są nazywane etnograficznymi, a zgromadzone przedmioty są traktowane jako swego rodzaju pamiątka po jej dawnym życiu. Przykładami takich właśnie osób, zbierających „pamiątki” dawnego życia, mogą być: Henryk Kulesza, Wojciech Urmanowski oraz Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie. Wszyscy oni związani są z Mazowszem. Krótka charakterystyka zbieraczy i ich zbiorów – trzy przykłady z Mazowsza Pierwszą osobą jest Henryk Kulesza, emerytowany nauczyciel historii, przez lata związany z Zespołem Szkół Zawodowych im. Prymasa Karola Wyszyńskiego w Lelisie, znany śpiewak ludowy i gawędziarz (laureat wielu nagród za działalność artystyczną). Jak sam wspomina, zamiłowanie do kultury kurpiowskiej kształcił w sobie od najmłodszych lat, ale znaczącym momentem był przede wszystkim czas studiów historycznych na Uniwersytecie Warszawskim, kiedy: „bardzo mocno rozkochiwałem się [...] w trzytomowej pozycji Anny Kutrzeby-Pojnarowej Kurpie. Puszcza Zielona. [...] tak się akurat złożyło, że w Oborczyskach znalazłem wspaniałą dziewczynę, która stała się później moją żoną i która mieszkała w tradycyjnym obejściu gospodarskim. I ciągle miałem pretensję, czemu profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa tam nie poszła. [...] i miałem troszeczkę pretensji [...] i ta zazdrość moja troszeczkę przerodziła się, no w te dokonania”16. Nie pozostały bez znaczenia słowa prof. Józefa Szaflika (wypowiedziane podczas egzaminu magisterskiego), że „powinien zostać na Kurpiach, bo tu jest jeszcze dużo do zrobienia”. Ta wypowiedź wyznaczyła mu drogę, którą podąża do dzisiaj, angażując się w liczne działania poznawcze i promujące Kurpiów i ich kulturę. Swoje działania traktuje zresztą jako „służbę” i niejednokrotnie powtarza: „cały czas doceniam, że mnie nakierowano na służbę temu regionowi”. 15  Por. M. H a m m e r s l e y, P. A t k i n s o n, Metody badań terenowych, Poznań 2000, s. 73–74. 16  Fragmenty wypowiedzi Henryka Kuleszy pochodzą z dwóch rozmów, które przeprowadziła autorka tekstu w lipcu 2009 i lipcu 2010 r. (zapisy rozmów znajdują się w archiwum prywatnym autorki). �130 Katarzyna Waszczyńska Henryk Kulesza jest też jednym z założycieli Ośrodka Etnograficznego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie (nazywanego w skrócie Ośrodkiem Etnograficznym), a także głównym zbieraczem zgromadzonych tu zbiorów oraz ich opiekunem (i przewodnikiem po zbiorach17). Ośrodek został powołany 21 sierpnia 1996 r., a jego formalnym opiekunem był i jest nadal Gminny Ośrodek Kulturalno-Oświatowy w Lelisie, któremu to zadanie zlecił Zarząd Gminy Lelis. Jest więc to jednostka należąca do samorządu gminnego. Pierwszą jej siedzibą był niewielki budynek należący do gminy, który jednak w 2007 r. został rozebrany, co wymusiło przeniesienie zbiorów, a w zasadzie ich scalenie z innymi, pokazywanymi od 1998 r. w dawnym budynku Urzędu Gminy (prezentowanymi w pomieszczeniach na piętrze, a potem – od 1999 r. – już w całym budynku). Wraz z powiększaniem zbiorów konieczne było pozyskanie dodatkowej przestrzeni, co też się stało w 2000 r. – przeznaczono na nie budynek magazynowo-sklepowy, a w 2005 r. dostawioną wiatę, mającą chronić największe obiekty – maszyny rolnicze (Ogniewska 2009, s. 1–3). Obecnie więc Ośrodek Etnograficzny zajmuje budynek mieszkalny (nazywany Domem), lamus oraz wiatę. Pierwsze zbiory były związane z wyposażeniem domu wiejskiego – chaty kurpiowskiej. Taką zresztą wystawę, zatytułowaną „Wnętrza chaty kurpiowskiej” otworzono w 1997 r. (tamże, s. 2). Pierwszym pozyskanym przedmiotem był warsztat tkacki (własność Marianny Sadłowskiej – teściowej pana Henryka) oraz sprzęt potrzebny do obróbki lnu i wełny. Należy zaznaczyć, że w zbieranie przedmiotów dla ośrodka była zaangażowana cała społeczność Lelisa, w tym młodzież – „to za ich pośrednictwem mogliśmy dotrzeć do ludzi posiadających przedmioty, urządzenia, które były używane w życiu codziennym, a teraz stały się zbędne” (tamże, s. 3). Zbiory szybko powiększały się: „kiedy już ja miałem około 60, 70 zbiorów – wspomina pan Henryk – przymknąłem oczy i zacząłem zbierać wszystko, a to zardzewiałą łyżkę, a to stary garnek, a to jakieś cepy, a to jakiś pług, a to jakąś kołyskę i tak przybywało...”. Zbieracz oszacował, że ma już ok. 2000–2500 przedmiotów i wciąż sukcesywnie przybywają nowe, ale nie tylko są przynoszone (czasem kupowane) przez niego, ale także przez innych: „taka babuleńka mówi, weźcie te dwojaki, chłopa nie ma, niech chociaż ludzie je oglądają... także hojność mieszkańców i Lelisa i okolic, i w ogóle postawa tych ludzi, wśród których mieszkam, jest wspaniała. Sąsiad kiedyś 17  Na stronie: www.kurpie.lelis.pl, czy www.goko-lelis.eu można przeczytać, że szacowany czas zwiedzania leliskich zbiorów trwa półtorej godziny, nie jest to jednak zgodne z prawdą, Gospodarz bowiem – pan Henryk – często urozmaica opowieść o zbiorach śpiewem czy deklamowaniem, co zdecydowanie wydłuża czas oglądania – trzeba jednak przyznać, że czyni to z talentem i swadą, co sprawia, że upływu tego dodatkowego czasu się nie dostrzega. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 131 przychodzi i mówi, a jeszcze Pan nie ma takiej drewnianej tarki...[...] Ludzie przychodzą, oglądają i mówią: a tego jeszcze Pan nie ma, a u mnie na strychu jest... i tak po prostu powstała ta drobiazgowość”. Tę „drobiazgowość” zaś stanowią naczynia klepkowe, dłubane, masielnice, garnki gliniane wypalane niepolewane i polewane, garnki żelazne, talerze i podstawki, nabory sztućców, trójnogi, meble (szafy, kredensy, łyżniki, skrzynie, łóżka, ławy – szlabany, kołyski, chodziki dla dzieci), tary, maglownice z wałkami, magiel, narzędzia stolarskie i bednarskie, plecionki, sieci (wiersze, drygawice, sanie, kłonie), czółno, warsztaty tkackie, cierlice, kołowrotki, tkaniny i kurpiowskie stroje ludowe (męskie i żeńskie), pieczywo obrzędowe, palmy, wycinanki, obrazy święte, ule, narzędzia do dziania barci, lady, maszyny rolnicze itd.18 Urozmaica je zaś kolekcja spreparowanych okazów19 ssaków, ptaków i ryb (ok. 100 sztuk) – ten „świat zwierząt i ptaków” Kurpiowskiej Puszczy Zielonej stanowi dumę pana Henryka. Warto dodać, że od 1999 r. Ośrodek stał się również miejscem realizacji licznych programów edukacyjnych (tamże, s. 4), jest także udostępniany każdemu, kto chciałby tu zajrzeć. Drugim przykładem zbieracza jest Wojciech Urmanowski, przedsiębiorca20, dzisiaj już na emeryturze, założyciel i prezes Fundacji Dziedzictwa Nadbużańskiego21 oraz działacz samorządowy. Zbieraniem różnych przedmiotów zajmuje się od ponad 20 lat. Warto podkreślić, że chcąc poszerzyć swoje zbiory, często korzysta z różnych aukcji, ogłoszeń i targów staroci. Po kolejne egzemplarze jeździ więc po całej Polsce, choć głównych terenem zainteresowania jest pogranicze Mazowsza i Podlasia oraz okolice Kuligowa, w którym mieszka. To tu postanowił zorganizować Park Kultury Ludowej, którego podstawą jest Skansen w Kuligowie, założony w 2000 r. Zaczątkiem skansenu była kuźnia wraz z całym oprzyrządowaniem, którą pan Wojciech odziedziczył po ojcu, a ten po swoim ojcu. Sam, jak przyznaje, nie pracował w niej, ale czuje się z tym miejscem związany – czuje do niego ogromny sentyment. Być może to ów sentyment sprawił, że postanowił „dostawić do niej” kolejne budynki. Obiektów do przeniesienia szukał w okolicy – na pograniczu Mazowsza i Podlasia, postanowił bowiem pokazać „dziedzictwo  Wśród zbiorów znajdują się także eksponaty nazywane przez pana Henryka archeologicznymi – chociaż w większości są to kopie (ok. 10 sztuk), militaria (ok. 10 sztuk), numizmatyki (ok. 20 sztuk). 19  Należy dodać, że wszystkie mają certyfikaty i zgody na ich przetrzymywanie. 20 Założyciel (w 1997 r.) i właściciel przedsiębiorstwa usługowo-handlowego w Wołominie. 21  Fundacja Dziedzictwa Nadbużańskiego została zarejestrowana i działa od 2006 r. 18 �132 Katarzyna Waszczyńska architektoniczne ludności nadbużańskiej”. Tłumaczy: „Dynamika przemian kulturowych niesie ze sobą wiele dobrego, ale nie sprzyja zachowaniu dawnej kultury materialnej. Ludzie chcą żyć wygodniej, szybciej i wydajniej pracować, używać trwalszych i bardziej produktywnych narzędzi. Dlatego znikają drewniane chaty, słomiane pokrycia dachów można zobaczyć jedynie w opuszczonych domostwach, a zachowany przydomowy warsztat rzemieślniczy to prawdziwy unikat. Z tego powodu podjąłem się gromadzenia i dokumentacji dawnej architektury wiejskiej i szlacheckiej, jaka powstała na Mazowszu i Podlasiu. Mam świadomość, że są to ostatnie chwile, aby opisać, udokumentować i utrwalić w pamięci te nieliczne zachowane elementy dawnego budownictwa i rzemiosła” (Urmanowski b.r., s. 1). Przy tej okazji warto dodać, że marzeniem zbieracza jest pokazanie na każdym budynku innego pokrycia dachu – na razie jednak pomysł ten nie został zrealizowany. Obecnie w skansenie znajdują się: zagroda, którą tworzą budynek mieszkalny (chałupa wiejska) i budynki gospodarskie – stodoła, chlew i obora, a oprócz tego także dwie stodoły, budynek inwentarski, budynek mieszkalny (przerobiony na dworkowy). Jedna ze stodół została wykorzystana na wozownię, w której można znaleźć wiele ciekawych pojazdów – od prostych drewnianych wozów po bryczki. Z kolei budynek inwentarski został dostosowany tak, by można było pokazać warsztaty rzemieślnicze, takie jak warsztat szewski, rymarski, powroźniczy, wikliniarski, garncarski. Przedmioty więc, które można odnaleźć w Skansenie w Kuligowie, stanowią w większości wyposażenie budynków, ich szacunkowa liczba to 3000. Są to między innymi: narzędzia związane z pracą kowala (kowadła, młoty, kleszcze, matryce kowalskie) i wykonane przez niego okucia i ozdobne kraty, naczynia gliniane, żeliwne i blaszane, dewocjonalia, meble, kosze plecione, naczynia klepkowe i dłubanki, narzędzia stolarskie, szewskie, rymarskie itd. Wojciech Urmanowski podkreśla, że mimo podejmowanych działań, których celem jest ochrona i zachowanie elementów dawnej kultury materialnej, to inaczej rozumie przyjętą przez siebie misję: „Uchronić nie oznacza jednak odciąć od świata i zaryglować w muzealnych magazynach. Tylko otwarte muzea i parki kultury i skanseny, z wieloma zachowanymi domostwami wraz z otoczeniem, są w stanie oddać namiastkę autentycznego wyglądu dawnej wsi polskiej” (tamże). Dlatego przyświecającą mu ideą jest stworzenie miejsca, w którym będzie można zobaczyć jak wyglądały warsztaty rzemieślników wraz z pełnym ich wyposażeniem, tak by choć na chwilę móc wcielić się w ich rolę (tak jak podczas cyklicznie organizowanych Nadbużańskich Warsztatów Kowalskich). Chciałby także, by było to miejsce, w którym można miło spędzić czas. Zresztą tę część marzeń realizuje z powodzeniem. Skansen w Kuligowie �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 133 często staje się scenerią organizowanych imprez – plenerów artystycznych, pikników sąsiedzkich i rodzinnych, festynów (przykładowo organizowane były tu w 2009 r. Dni Nadbużańskie i V Wołomiński Zlot Pojazdów Zabytkowych, w 2010 r. – piknik rodzinny „Nadbużańskie Babie Lato”, w 2011 r. – „Rybka lubi pływać”). Równie istotną częścią tych spotkań jest część kulinarna, podczas której można poznać kuchnię regionalną, dobrze zjeść, kupić miejscowe wyroby czy wymienić się przepisami. Warto również dodać, że zbiory Wojciecha Urmanowskiego zostały docenione przez reżyserów. Wykorzystał je Andrzej Wajda w „Zemście”, a także Jerzy Hoffman w „Bitwie warszawskiej 1920 roku” (www.skansen.powiatwolominski.pl/o-skansenie). Wreszcie przykład trzeci – Zdzisław Bziukiewicz, twórca ludowy22 – bursztyniarz, działacz regionalny i administrator stron internetowych www. kurpie.com.pl23, www.frywolitka.pl oraz bloga http://kurpiezielone.blogspot. com24. Swoją pasję do zbierania m.in. starych przedmiotów odkrył wiele lat temu, bo jak przyznał: „szczerze mówiąc, moja miłość to historia25 i dodał: szkoda mi tego, że niszczeje, że gnije to wszystko. W zasadzie zbierając zauważam, że w oka mgnieniu to wszystko zniknie teraz”. Mocno także podkreśla, że zajęcie to daje mu dużo satysfakcji: „ja to lubię (nawet odnawiać te rzeczy i tak dalej). [...] tak dla swojej satysfakcji, że coś zrobię o! a później jakoś to coś wychodzi i można to pokazać innym”. Pasję zbierania, ale i działania muzealno-edukacyjne podziela także żona – Laura, która także jest twórczynią ludową, znaną przede wszystkim dzięki koronkom Zdzisław Bziukiewicz jest członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych – w latach 1995–2001 był członkiem zarządu, a w latach 2001–2005 pełnił funkcję wiceprezesa. Za działalność twórczą został także uhonorowany: w 2001 r. przez Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego Srebrnym Krzyżem zasługi za promowanie kultury; w 2003 r. nagrodą Starosty Ostrołęckiego; w 2005 r. nagrodą Związku Kurpiów „Kurpikiem” oraz w 2009 r. przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdana Zdrojewskiego – Nagrodą Specjalną za całokształt pracy twórczej, upowszechnianie i popularyzowania kultury ludowej. W 2011 r. otrzymał wyróżnienie miesięcznika „Stolica” za stronę internetową www.kurpie.com.pl. 23  Strona internetowa, którą administruje Zdzisław Bziukiewicz, także wiele o nim mówi. Cechuje ją wielość informacji. Bziukiewicz sam przyznaje: „Wrzucam to, co mnie interesuje – wszystko o Kurpiach, ja się nie ograniczam do martwych jakichś etnografii, którą pisano w XIX wieku; to co mi się uda i teraz znaleźć, przyroda, wszyściutko... wrzucam”. Jego celem nadrzędnym jest bowiem stworzenie bazy informacji i kompendium wiedzy na temat Kurpiowszczyzny, jej mieszkańców i ich kultury. 24 Może warto dodać, że ma wykształcenie ekonomiczne, ale nie pracuje w zawodzie. 25  Fragmenty wypowiedzi Zdzisława Bziukiewicza pochodzą z rozmów z nim prowadzonych przez autorkę tekstu od 2009 r. Wszystkie są nagrywane, a ich zapisy znajdują się w archiwum prywatnym autorki. 22 �Katarzyna Waszczyńska 134 – frywolitkom. Razem ułożyli apel, umieszczony na stronie internetowej www.kurpie.com.pl, z którego można dowiedzieć się o celu tych wszystkich działań: „Naszym celem jest uratowanie przed spaleniem, wyrzuceniem na śmieci lub oddaniem na złom, ocalałych jeszcze elementów materialnych naszej kultury. Jeśli posiadasz narzędzia lub maszyny rolnicze, sprzęty gospodarskie czy domowe oraz inne pamiątki związane z naszym regionem – pomóż nam w ratowaniu ich przed zniszczeniem. Pokażmy je młodemu pokoleniu! Osoby, które chcą nam pomóc w tworzeniu zbiorów i przekazać eksponaty, proszę o kontakt”. Czytając to ogłoszenie, wyraźnie widać, że celem Bziukiewiczów jest zachowanie kultury kurpiowskiej po to, by mogły z niego korzystać przyszłe pokolenia. Muzeum Kurpiowskie w Wachu26 zostało otwarte 1.04.2009 r. Jego zbiory są ulokowane na terenie rodzinnej zagrody Zdzisława Bziukiewicza, w znajdujących się tu budynkach gospodarczych oraz na terenie wokół nich. Podstawowym lokum „muzeum” jest budynek dawnej stodoły (o powierzchni ok. 200 m2), wykorzystany zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz. I tak we wnętrzu zagospodarowane są całkowicie ściany, częściowo połacie dwuspadowego dachu, a także wszystkie belki i słupy konstrukcyjne. Znajdujące się tutaj przedmioty są ułożone tematycznie, a więc wszystko, co jest związane z tkactwem27, bursztyniarstwem, stolarstwem, szewstwem, plecionkarstwem, wyposażeniem domu (m.in. zgromadzone są tu różnej wielkości kadłuby, kopańki, żarna, masielnice, skrzynie, kredensy, szafy, łóżka, ławy, naczynia gliniane polewane i nie polewane, metalowe i żeliwne), a także tkaniny i kurpiowskie ubrania odświętne, dewocjonalia i ozdoby z bibułki czy ciasta. Trzy zewnętrze ściany stodoły także służą do prezentacji części zbiorów – głównie narzędzi rolniczych, choć nie tylko. Część sprzętu, jak na przykład maszyny rolnicze, wóz, sanie, znalazły swoje miejsce w dawnej oborze. Z kolei pod gołym niebem (między budynkami gospodarczymi) został umieszczony kierat, lada, sieczkarnie mechaniczna i ręczna itd. Z drugiej zaś strony stodoły zostały ustawione ule skrzynkowe (nieczynne). Zbieracz  Nazwa zmieniała się kilkakrotnie. Był to więc i Ośrodek Etnograficzny – Kurpiowskiej wsi, Prywatne Muzeum Kurpiowskie. Wach, Tworzące – Prywatne Muzeum Kurpiowskie (zapis nazw został zachowany tak jak zapisał je zbieracz). Warto też dodać, że „muzeum” ma logo: jest to biały prostokąt (dwa jego rogi, przeciwległe, są w kolorze zielonym), w którym znajduje się rysunek sochy (rysunek pochodzi z Kroniki Szkoły w Wachu i prawdopodobnie jest autorstwa Józefa Siwika). Logo nie pozostawia wątpliwości, że muzeum prezentuje zbiory etnograficzne. 27  W 2008 r. Zdzisław Bziukiewicz zaprosił sąsiadki – dawniej zajmujące się tkaniem, by pokazały jak należy założyć osnowę. Proces ten został przez niego sfilmowany, a film umieszczony na stronie www.kurpie.com.pl. 26 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 135 szacuje, że ma obecnie (2012 r.) ok. 3500 przedmiotów i wciąż pozyskuje nowe. Należy dodać, że większość, jak nie wszystkie zgromadzone przedmioty, były wykorzystywane przez mieszkańców Kurpiowszczyzny, chociaż nie wszystkie są wykonane przez miejscowych rzemieślników. Warto podkreślić, że Zdzisław Bziukiewicz chętnie udostępnia zbiory – pokazuje oraz barwnie o nich opowiada, niejednokrotnie przekraczając określany przez siebie czas na oglądanie, czyli półtorej godzinny. Na terenie „muzeum”, a także zagrody – małżeństwo Bziukiewiczów organizuje również warsztaty, których celem jest przybliżenie kultury dawnych mieszkańców Puszczy Zielonej. Oferta warsztatów jest bogata – wśród nich można znaleźć takie, które dotyczą zajęć codziennych, jak np. pranie na tarze, wykopki, ale też takie, które są związane z przygotowaniem do świąt, np. wykonywanie pisanek czy kwiatów bibułkowych. Można powiedzieć, że są bardzo kreatywni, wciąż szukają pomysłów na przyciągnięcie uwagi i osób. I tak, w 2010 r. ogłosili otwarcie kopalni bursztynu, a na 23 września 2012 r. zaplanowali Święto Bursztynu Kurpiowskiego, a w ramach niego I Mistrzostwa w Kopaniu Bursztynu Kurpiowskiego. Podsumowując tę krótką charakterystykę zbieraczy i ich zbiorów, można wskazać kilka łączących ich cech. Po pierwsze, samych zbieraczy łączy pasja zbierania przedmiotów, głównie codziennego użytku, należących do mieszkańców terenów, z których sami pochodzą i na których obecnie mieszkają i działają. Po drugie, chyba najważniejszym powodem tej aktywności jest chęć ich zachowania i ochrona. Mówiąc o swojej misji używają różnych określeń, np. że to: „sposób, by obronić przed zaginięciem i zapomnieniem wartości swojej ziemi, Kurpiowszczyzny” (Henryk Kulesza), „to ostatnie chwile, aby opisać, udokumentować i utrwalić w pamięci te nieliczne zachowane elementy dawnego budownictwa i rzemiosła” (Wojciech Urmanowski), „staramy się ocalić od wyrzucenia na śmieci, oddania na złom czy spalenia przedmioty dawnego użytku, nie będące już potrzebne współczesnym gospodarzom” (Zdzisław i Laura Bziukiewicz). Zwraca w nich uwagę przede wszystkim przekonanie, że działania te mają charakter ratunkowy. To dzięki nim będzie można je „zatrzymać”, a wręcz przywrócić współczesnym mieszkańcom, a także ich następcom. Po trzecie – wszyscy podkreślają konieczność ich udostępniania, mają także swoją wizję jak to robić (pokazywanie swoich zbiorów, organizowanie warsztatów, imprez). Na ogół przyjmują rolę gospodarza, który oprowadza po swoich dobrach. Często zdarza się jednak tak, że towarzyszącą oglądaniu opowieść przerywają pytania o konkrety – np. nazwy przedmiotów, ich wykorzystanie, �Katarzyna Waszczyńska 136 a ponieważ zbiory nie są podpisane (wyjątek stanowią numizmatyki w Lelisie)28, to gospodarz musi na tę chwilę stać się przewodnikiem-specjalistą. Istotne jest także to, że podczas oglądania ma się w zasadzie nieograniczone możliwość dotykania, brania poszczególnych egzemplarzy zbiorów do ręki, a czasem też przymierzania czy uruchamiania. To zresztą jedna z ich największych atrakcji i to nie tylko dla dzieci. Po czwarte, żaden ze zbieraczy nie traktuje swoich zbiorów jako pełnych i skończonych, i wciąż pozyskuje nowe ich elementy. Mają jednak swoje strategie pozyskiwania – objazd okolicy, wizyty na targach staroci czy aukcje internetowe. W ich strategii zbierania – „udokumentować dawne życie i podejmowane zajęcia” – jest jednak jeszcze coś, a mianowicie dostrzeganie zmian, które zachodzą w interesującej ich sferze. To sprawia, że starają się za nimi nadążać i dlatego równie istotnymi są dla nich przedmioty o odległej czasowo proweniencji, np. dłubane czy wyżarzane kadłuby, jak i różne modele telewizorów, radioodbiorników, telefonów czy pralek wirnikowych. To spostrzeżenie szczególnie mocno akcentują podczas porównań zbiorów własnych i muzealnych. Zarzucają wręcz muzealnikom pasywność i brak zainteresowania w tym względzie. To zaś, według nich, prowadzi do utraty kontaktu z ludźmi i z terenem, którego dotyczą zbiory gromadzone przez muzea według zasady, że wartościowe jest tylko to, co jest „stare”. Oni sami taki kontakt mają. Być może właśnie dlatego pracownicy muzeów z tzw. „prawdziwego zdarzenia” często postrzegają ich jak konkurencję, zapominając, że współpraca z nimi mogłaby przynieść zysk obydwu stronom. Wreszcie podobieństwo widoczne jest w samych zbiorach, ale nie chodzi o ich zawartość merytoryczną, która choć zbliżona, ma jednak swoją specyfikę, ale o różnorodność i wielość. Przebywając wśród nich, ma się nieodparte wrażenie nagromadzenia, a wręcz natłoku, tak jakby chciały zapanować nad zbieraczem, ale i nad oglądającym. To zaś sprawia, że spotkanie z etnologiem/ antropologiem staje się często początkiem ich współpracy. Dostrzegają w niej nie tylko możliwość zapanowania nad wielością, ale też próbę uporządkowania jej, szansę na potwierdzenie ich misji oraz przeczucia o wyjątkowości gromadzonych zbiorów. Zdają sobie bowiem sprawę z tego, że „bez ich [naukowców – uzup. KW] atestu przedmiot jest nieważny” (Wieczorkiewicz 1999, s. 47). Choć przy poszczególnych przedmiotach czy też grupach przedmiotów nie ma podpisów ani innych form informacyjnych, to w Muzeum Kurpiowskim w Wachu ostatnio pojawiło się dosyć dużo kartek z informacjami o charakterze organizacyjnym, np. „proszę nie siadać”, „proszę nie robić bez pozwolenia zdjęć”, „wizerunek właścicieli i zbiorów jest chroniony prawem” itd. Na pytanie o powód takiej kampanii – zbieracz wyjaśnił, że to wynik rosnącego zainteresowania odwiedzających, których liczba uniemożliwia dopatrzenie, czy np. któryś z przedmiotów nie ulegnie zniszczeniu. 28 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 137 Decyzja zbieracza: zbiory prywatne czy muzeum prywatne29 Decyzja zbieracza, by od nowa uporządkować i opracować zbiory, wynika najczęściej z trzech powodów. Pierwszym jest wspomniana już ich wielkość (w sensie ilościowym), a drugim – różnorodność zgromadzonych przedmiotów. Dodać należy, że te dwa powody zwykle występują łącznie i sprawiają, że zbieracz stwierdza, że nie jest w stanie sam sobie poradzić z pracami porządkowo-opisowymi. Utwierdza go w tym również przeświadczenie, że jako niemuzealnik i nienaukowiec nie będzie umiał tego zrobić we właściwy sposób30. Wreszcie trzeci powód, który wynika z przemyśleń na temat przyszłości zbiorów i chęci zmiany ich statusu – to dążenie do przekształcenia „zbiorów, należących do zbieracza X” w „muzeum prywatne zbieracza X”. Zmiana ta często jest postrzegana jako regulacja funkcjonowania zbiorów, która umożliwia zabezpieczenie ich przed rozproszeniem lub zniszczeniem. Jest to szczególnie istotne, jeśli zbieracz podejrzewa, że następcy mogą nie chcieć kontynuować jego pasji lub jeśli nie ma on spadkobierców. Poza tym regulacja taka umożliwia ubieganie się o środki finansowe, na przykład na powiększanie zbiorów lub poprawę warunków ich przechowywania. Warto zwrócić uwagę, że kwestia powoływania muzeów prywatnych w miejsce zbiorów prywatnych została dostrzeżona przez profesorów Andrze29 Do tej pory w tekście najczęściej używanym słowem były „zbiory”, nie pojawia się natomiast słowo kolekcja ani muzeum (z wyjątkiem nazw nadanych zbiorom przez zbieraczy). Wynika to z faktu, że dla autorki słowa te mają określone znaczenia. I tak, kolekcja jest najczęściej zbiorem podobnych przedmiotów, a w związku z tym zbiory, o których traktuje ten tekst, można raczej potraktować jak wielość kolekcji, a nie jedną. Z kolei nazwa „muzeum” oznacza instytucję powołaną do gromadzenia, przechowywania i opieki (np. konserwacji), a także udostępniania zbiorów w postaci wystaw stałych i czasowych. Generalnie obecnie toczy się dyskusja na temat nazwy „muzeum”, tego, jakie zbiory powinny być gromadzone oraz tego, jaką rolę powinni grać podczas wystaw, czy powinny być wystawiane i jak. Opisywane zaś zbiory, choć są gromadzone i udostępniane, to przez sam ten fakt nie stanowią zbiorów muzealnych, a miejsce, gdzie się znajdują, jeszcze nie jest muzeum. Co nie oznacza, że nie mogą się nim stać, czemu poświęcona jest dalsza część tekstu. 30  Warto zauważyć, że sytuacja ta może się zmienić, zbieracze i kolekcjonerzy bowiem, dla których internet jest jednym z narzędzi komunikacji i poszukiwania informacji, mogą tam odnaleźć szereg podpowiedzi, jak samemu uporządkować i stworzyć inwentarz zbiorów oraz ich dokumentację fotograficzną. Przykładem może tu być strona www.myvimu.com (posiadająca wersję polską i angielską). Jak można przeczytać w powitaniu, jest to „serwis dla miłośników kolekcjonowania, poszukiwaczy oraz użytkowników, których pasjonuje zbieractwo”, dla wszystkich tych, którzy chcą stworzyć swoje muzeum „MyViMu – muzeum, które Ty tworzysz!”. Oczywistą zaletą jest wirtualność (a więc łatwość dostępu, powszechność, nieograniczoność), ale także to, że muzeum może być traktowane jako pojedynczy zbiór danego kolekcjonera oraz jako zbiór wielu różnych muzeów. �Katarzyna Waszczyńska 138 ja Rottermunda i Wojciecha Suchockiego, którzy w Raporcie z prac Zespołu Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach [z 2009 r.], stwierdzają „Obserwujemy zjawisko powstawania w końcu drugiej połowy XX wieku nowych muzeów prywatnych, które w sposób znaczący nasiliło się w ciągu ostatnich kilku lat. Przyczyną takiego postępowania znacznej części kolekcjonerów jest nie tylko chęć zaspokojenia tym sposobem swojej próżności, czy wynika z braku spadkobierców lub niechęci do płacenia podatku od niepracującego kapitału, a za taki uznaje się dzieła sztuki, lecz raczej – chęć podzielenia się swym artystycznym bogactwem z szeroką publicznością, ale w taki sposób, by była świadoma, kto z nią tym bogactwem się dzieli” (Raport.... [2009], s. 25). I chociaż opinia ta odnosi się przede wszystkim do kolekcjonerów dzieł sztuki, to wskazane powody nie są obce i zbieraczom zbiorów etnograficznych31. Wspomniani eksperci dodają, że „Nowe prywatne muzea stają się niezwykle ważnym elementem w kulturalnej przestrzeni miast, ale nie tylko. Zatrudniają bowiem fachowy personel muzealny, konserwatorski, oferują interesujące programy edukacyjne i naukowe. Jest wiele powodów po temu, by uznać, że tendencja ta będzie kontynuowana” (tamże). I w tym miejscu należy wrócić do kwestii współpracy, podejmowanej przez zbieracza i etnologa/antropologa, który może pełnić rolę owego „fachowego personelu” w już powołanej jednostce lub tej przygotowywanej, w której dopiero trzeba nadać „naukowy atest” zgromadzonym przedmiotom. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na warunki konieczne, by powołać muzeum prywatne32. Określa je Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]33 oraz Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodo Wyjątkiem jest sprawa płacenia podatku – od posiadanych zbiorów etnograficznych podatek nie jest naliczany. 32 Z informacji, którą można znaleźć na stronie Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zabytków (www.nimoz.pl), możemy się dowiedzieć, że w Polsce jest zarejestrowanych 411 muzeów. Wśród nich są muzea państwowe, samorządowe (różnych szczebli) i prywatne (za takie uznawane są jednostki prowadzone przez osoby fizyczne oraz np. fundacje). Dla przykładu można podać, że na terenie obecnego województwa mazowieckiego jest w sumie 70 zarejestrowanych jednostek – 9 to muzea państwowe, 35 – samorządowe, 26 – prywatne, w tym do osób fizycznych należy 14, spośród nich gros to muzea o tematyce militarnej (informacje z czerwca 2012). 33  Obecnie trwają prace nad kolejnymi zmianami w Ustawie o muzeach. Opracował je wymieniony w tekście Zespół Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach. Jeden z postulatów dotyczy nazwy „muzeum”. Nazwa ta miałaby być używana tylko w stosunku do tych jednostek, które posiadają uzgodniony z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego statut lub regulamin. Jeśli zapis ten znajdzie się w Ustawie, wówczas wiele prywatnych zbiorów, które noszą miano muzeum lub tak są nazywane, będzie musiało albo uregulować swój status, albo zmienić nazwę. 31 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 139 wego z dnia 13 maja 2008 r. w sprawie prowadzenia Państwowego Rejestru Muzeów, wzoru wniosku o wpis do Rejestru, warunków i trybu dokonywania wpisów oraz okoliczności, w jakich można zarządzić kontrolę w celu ustalenia, czy muzeum spełnia nadal warunki wpisu do rejestru [Dz.U. z 2008 r. Nr 91, poz. 567]. Z tekstu ustawy istotny jest w tym względzie przede wszystkim artykuł piąty, ustęp pierwszy, który stanowi, że „Muzea mogą być tworzone przez ministrów i kierowników urzędów centralnych, jednostki samorządu terytorialnego, osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej” oraz artykuł szósty poświęcony obowiązkowi nadania statutu oraz jego zawartości treściowej34. Tu szczególnie ważny jest podpunkt trzeci, w którym wskazano obowiązek określenia „rodzaju i zakresu gromadzonych zbiorów”. Z kolei w rozporządzeniu należy podkreślić opis wniosku i jego wzór. Wypełnienie go wymaga bowiem dość szczegółowej wiedzy na temat posiadanych zbiorów. To wszystko sprawia, że zbieracz chcący zarejestrować swoje zbiory musi podjąć się ich opracowania. A to dla wielu – co zostało już zasygnalizowane powyżej – może okazać się trudne, albo też niemożliwe do samodzielnego wykonania. Praca etnologa/antropologa przy zbiorach Warto zatem przyjrzeć się działaniom, jakie może podjąć etnolog/antropolog w zetknięciu ze zbiorami, które miałby uporządkować i opracować. Będą to prace wykonywane przez muzealnika w odniesieniu do zbiorów etnograficznych. Są również zgodne z ramami prawnymi, które określa Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 30 sierpnia 2004 r. w sprawie zakresu, form i sposobu ewidencjonowania zabytków w muzeach (Dz.U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 i 2073). Należy podkreślić, że podejmowane prace dotyczą zbiorów już pozyskanych, dlatego wcześniej konieczne jest uważne i wnikliwe ich obejrzenie. Chodzi nie tylko o zorientowanie się w ilości, ale przede wszystkim w ich zakresie tematycznym. Generalnie takie przeglądy warto zrobić dużo wcześniej, by mieć czas na przygotowanie merytoryczne, choćby tylko w teorii – czyli zebranie i zapoznanie się z literaturą pod kątem tematycznym danych 34 „Art. 6 ust. 2. Statut określa w szczególności: 1) nazwę, teren działania i siedzibę muzeum, 2) zakres działania, 3) rodzaj i zakres gromadzonych zbiorów, 4) organ zarządzający i nadzorujący oraz organy doradcze i sposoby ich powoływania, 5) źródła finansowania działalności muzeum, 6) zasady dokonywania zmian w statucie, 7) zasady prowadzenia działalności, o której mowa w art. 9, jeżeli muzeum zamierza taką działalność prowadzić” (Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]). �140 Katarzyna Waszczyńska zbiorów. Ważnym elementem przygotowań jest wspólne ze zbieraczem oglądanie zbiorów i rozmowa o początkach zbierania czy też celu – po co zbiera i dlaczego, co chciałby osiągnąć. W czasie tego spotkania, ale także kolejnych, odbywających się już podczas pracy, warto słuchać przytaczanych opowieści o zgromadzonych rzeczach/przedmiotach (sposobie i miejscu ich pozyskania, wcześniejszych użytkownikach [jeśli są znani], cechach charakterystycznych, sposobie działania, użytkowania itd.), ale i pytać o nie. Te informacje mogą być przydatne w późniejszym czasie. Po takich przygotowaniach można podjąć krok pierwszy, czyli spis z natury wszystkich rzeczy znajdujących się w zbiorach, które mają zostać uporządkowane i opisane. Tej wstępnej inwentaryzacji towarzyszy nadanie kolejnych numerów35, tzw. roboczych – są to zwykle numery napisane na kartkach czasowo przyczepionych do danego przedmiotu, stąd zwykle są na widocznym miejscu. Po sprawdzeniu, że wszystko zostało ponumerowane, można rozpocząć właściwe znakowanie, czyli krok drugi. Warto podkreślić, że nadany numer jest informacją ważną, łączy bowiem przedmiot, jego fotografię, kartę z opisem oraz wpis do księgi inwentarzowej – należy więc zadbać, by nie było pomyłek. Trzeba także dodać, że przed numerem powinien znaleźć się skrót nazwy wspólnej dla wszystkich zbiorów lub oznaczenie właściciela (Rozporządzenie 2004, par. 6, punkt 1). Samo znakowanie, zgodnie z zapisem we wspomnianym rozporządzeniu „dokonuje się techniką zapewniającą jego trwałość, bezpośrednio na przedmiocie, w miejscu najmniej widocznym, nienaruszającym wizualnego kształtu muzealium36. W szczególnych przypadkach oznakowanie może być przymocowane do muzealium w sposób możliwie trwały” (par. 6, punkt 2). Krok trzeci składa się z dwóch działań. Jednym z nich jest sfotografowanie każdego przedmiotu z osobna. Takie zdjęcie powinno być zrobione tak, aby przedmiot był na centralnym miejscu, dobrze oświetlony i można było na nim dostrzec jego cechy charakterystyczne. Czasami więc należy zrobić więcej niż jedno zdjęcie – oddające całość oraz zbliżenie, powiększenie na przykład danego fragmentu czy charakterystycznego szczegółu. Każde zdjęcie powinno mieć ten sam numer co przedmiot sfotografowany. W przypadku, kiedy ujęć jest więcej niż jedno, dawniej nadawano im dodatkową numerację (łamaną za numerem podstawowym), natomiast obecnie, dysponując fotografią cyfrową, wybrane zdjęcia można połączyć, „skleić w jedno” – będą więc mieć 35 Zdarza się, że przedmiot stanowi całość, choć składa się z części, np. pudełko z pokrywką. W takiej sytuacji każda z części będzie oznakowana tym samym numerem, np. 1/ – łamany na numer odpowiadający częściom, tj. 1/1 i 1/2. Każda jednak otrzyma oddzielną kartę i zdjęcie. 36 Kwestia nazewnictwa „muzealium”, „zabytek” występująca w zapisach prawnych nie wchodzi w zakres tego tekstu. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 141 jeden i ten sam numer. Tak przygotowana dokumentacja fotograficzna trafia na kartę z opisem przedmiotu i jest podstawą osobnego katalogu (wcześniej był to katalog odbitek i negatywów, dzisiaj jest to przede wszystkim katalog zdjęć cyfrowych utworzony w komputerze). Drugim z działań jest założenie karty muzealnej (nazywanej też kartą ewidencyjną), czyli przygotowanie opisu przedmiotu. Informacje, które muszą się tam znaleźć, zostały wskazane w cytowanym już Rozporządzeniu, a są to: „możliwe do ustalenia, następujące dane identyfikacyjne zabytku: określenie autorstwa lub wytwórcy, pochodzenie, wartość w dniu nabycia, czas i miejsce powstania, materiał, techniki wykonania, wymiary, ewentualnie jego waga oraz określenie cech charakterystycznych. W razie braku danych identyfikacyjnych wpisuje się [...] wyraz «nieznane»” (par. 3, punkt 1). Natomiast decyzję o samym wyglądzie karty, jak i ewentualnym dodaniu do niej innych informacji pozostawiono do decyzji zarządzającemu muzeum (par. 7, punkt 2). Jedną z takich kart opracowano w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, także w wersji elektronicznej. Karta ta wypełniana jest z dwóch stron, a jej zawartość treściowa jest następująca: na awersie znajdują się informacje podstawowe rozmieszczone w trzech kolumnach, dane umieszczane są w nich jedne pod drugimi. Pierwsza – lewa zawiera (od góry): nazwę muzeum, nadany numerze inwentarza, informacje o tym, czy dany przedmiot stanowi zespół, datę i warunki pozyskania przedmiotu, określenie materiału i techniki wykonania, dane dotyczące konkretnych wymiarów (wysokości/długości, szerokości/głębokości itd.) oraz określenie stanu. Ta ostatnia informacja jest istotna z punktu widzenia konserwatorskiego. Zbieracz jednak rzadko podejmuje decyzję o skorzystaniu z fachowej porady konserwatora, częściej sam dokonuje napraw i zabezpieczeń. To zaś sprawia, że nawet niechcący dochodzi do zatarcia lub zniszczenia pierwotnej faktury, formy przedmiotu. Środkowa i prawa kolumna są krótsze, pod nimi bowiem jest miejsce na „wklejenie” zdjęcia przedmiotu. Powyżej, pośrodku, znajduje się jego nazwa ogólnopolska oraz poniżej gwarowa, a także informacje o cechach charakterystycznych, wyjątkowych, np. odnotowana na powierzchni data wykonania. Obok zaś powinny być zapisane informacje określające pochodzenie wykonawcy i użytkownika oraz występowania opisywanego przedmiotu. Jeśli uda się zdobyć dane na temat osoby, która go wykonała, to także trzeba ją tu odnotować. Z kolei rewers karty zawiera szerszy opis – od formy, przez barwę, technikę wykonania po funkcję opisywanej rzeczy. Tekst ten powinien być prezentacją danego przedmiotu, ale tak przygotowaną, aby na jej podstawie można było odtworzyć jego wygląd. Tekst powinien zatem stanowić �142 Katarzyna Waszczyńska wypadkową analizy cech fizycznych konkretnej rzeczy (efekt jej dokładnego obejrzenia), pozyskanej od zbieracza wiedzy na temat jej historii oraz, w razie potrzeby, także informacji z literatury (szczególnie jest to ważne, kiedy ma się do czynienia z „czymś” o trudnej do zidentyfikowania formie, technice wykonania czy nieznanym sposobie użytkowania). Tworząc taki opis, warto pamiętać, że pozyskiwane przedmioty „nieuchronnie zatracają swe wyjątkowe cechy, tracą dawne biografie, a zyskują nowe, co czyni je coraz bardziej nieprzezroczystymi. Dzieje się tak nawet wtedy, kiedy baczne oko dostrzeże znaki szczególne, będące ekstensją niegdysiejszych jednostkowych przynależności, dbałości o nie, a może niechęci, często emocji – zadrapania, ubytki czy ślady napraw, ulepszeń” (Barański 2011, s. 12). I chociaż wszystkie te „znaki” możemy dostrzec i wykorzystać przy opisie, to nie będzie on stanowił biografii przedmiotu37, w rozumieniu relacji, jaka istniała między nim a człowiekiem – jego użytkownikiem. Poza tym „nie możemy [...] w pełni zrekonstruować rzeczywistego znaczenia przedmiotu, nie tylko dlatego, że należy on zwykle już do przeszłości, lecz [...] dlatego, że znaczeń tych jest wiele, tak wiele jak liczni byli jego użytkownicy” (Barański 2010a, s. 325). Powstający opis będzie więc raczej wynikiem wzajemnej relacji przedmiot – opisujący oraz jego (opisującego) otwartości i wrażliwości na oglądaną rzecz. Poniżej opisu znajdują się jeszcze inne rubryki. Najistotniejsze z nich to te zawierające informacje o właścicielu zbiorów, sposobie i dacie pozyskania danej rzeczy, jej umiejscowienia w zbiorze oraz datę i podpis wypełniającego kartę. Warto dodać, że podpis wypełniającego – w tym wypadku etnologa/antropologa, mimo że dzisiaj napisany komputerowo i umieszczony na karcie elektronicznej, pozostaje na niej (bez względu na późniejsze dopiski czy poprawki) – jest więc potwierdzeniem autorstwa i jednocześnie przyjętej odpowiedzialności za umieszczone treści. Dawniej karty były wypełniane ręcznie, potem na maszynie do pisania, maszynie elektrycznej, a dzisiaj są pisane w komputerze i w razie potrzeby drukowane. Coraz częściej jednak są pozostawiane w wersji elektronicznej (tym bardziej, że taką formę również dopuszcza ustawodawca – patrz: Rozporządzenie 2004, par. 1, punkt 3). W praktyce muzealnej, szczególnie w dużych jednostkach, coraz popularniejsze jest korzystanie z programów komputerowych, służących do inwentaryzacji zbiorów. Niejednokrotnie two37 Biografię rzeczy można rozumieć jako historię – opowieść od jej stworzenia/wyprodukowania, albo też jako momenty, w których dana rzecz znajduje się w obiegu wymiany (przez co zyskuje wartość ekonomiczną) i związanych z nią relacjach z człowiekiem-nabywcą. Jest więc „historią jej rozmaitych ujednostkowień, jej kolejnych klasyfikacji w świecie niepewnych kategorii, które ulegają przewartościowaniu przy najmniejszej zmianie kontekstu” (Kopytoff 2003, s. 274). �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 143 rzą one system połączonych możliwości umieszczania danych tekstowych, fotograficznych i filmowych, a także sposoby zarządzania nimi. Przykładem może tu być system muzealny MONA38 oraz Musnet39. Zakup tych programów komputerowych40 jest niestety dosyć dużym wydatkiem, o czym – co ciekawe – informują produkujące je firmy41, przez co raczej nie są dostępne dla zbieraczy. Tym ostatnim pozostaje więc korzystanie z cyfrowej wersji karty, np. tej z Państwowego Muzeum Etnograficznego. 38  System muzealny MONA oferowany jest przez firmę S SOFT Biuro Usług Informatycznych, która ostatnio we współpracy z firmą Pentacomp Systemy Informatyczne S.A. przygotowała najnowszą wersję o nazwie MONA 3W. MONA jest rozbudowanym systemem, służącym ewidencjonowaniu, digitalizacji i zarządzaniu zbiorami, w tym ruchem muzealiów poza muzeum. Został on opracowany we współpracy z muzealnikami, głównie z zakresu sztuki. Jest wykorzystywany w ponad 100 muzeach w Polsce. Wśród wymienionych jednostek jest Muzeum Narodowe w Warszawie, ale też Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie (informacja ze strony www.jws.com.pl/mona/mona). 39  Program do katalogowania zbiorów muzealnych Musnet to propozycja firmy Ontia Sp. z o.o. i PRIMA Polska, autoryzowanego dystrybutora systemów skanowania 3D firmy Breuckmann. Na swojej stronie www.ontia.pl/kultura/ producent zachęca: „łączymy świat kultury ze światem informatyki przez tworzenie najlepszych rozwiązań do zarządzania kolekcjami, mediami, publikacją zbiorów w internecie”. Generalnie program Musnet posiada trzy wersje w zależności od liczby zbiorów i stanowisk komputerowych do ich obsługi. I tak, Musnet Biały przeznaczony jest na 1 stanowisko i zbiory do 10 tys., Błękitny – 5 stanowisk i 10 tys. zbiorów i Niebieski – wielostanowiskowy i powyżej 10 tys. zbiorów. Przed zakupem można skorzystać z miesięcznej wersji demo. Każda z wymienionych wersji posiada karty ewidencjonowania zbiorów zindywidualizowane do potrzeb danej jednostki. Wśród propozycji jest także karta przeznaczona dla zbiorów etnograficznych. Warto także dodać, że program Musnet jest skonfigurowany z innymi produktami firmy Ontia – Integra – systemem katalogowania i dokumentowania oraz zarządzania zbiorami muzealnymi i instytucjami kulturą; Mediastore – przeznaczonym do porządkowania dokumentów cyfrowych (to odpowiedź na potrzebę digitalizacji); Navigart – rodzajem platformy, umożliwiającej stworzenie wirtualnej kolekcji i przedstawienie tam wybranych obiektów w postaci wystawy oraz Patrinet – systemu do tworzenia katalogu zabytków (to system informacji konserwatorskich). Z programów tych korzystają jednostki muzealne z całej Europy, w Polsce m.in. Muzeum Powstania Warszawskiego, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. 40  Obydwa wymienione systemy inwentaryzacji zbiorów i zarządzania nimi posiadają informację o dostosowaniu do wymagań prawnych ewidencjonowania zabytków w muzeach, a obowiązujących w Polsce. 41 Z informacji udzielonej (czerwiec 2012 r.) przez pracownika firmy S SOFT wiadomo, że system MONA 3W to koszt ok. 17 tys. zł; z kolei „wynajęcie” miejsca w systemie (hosting) to koszt ok. 300 zł miesięcznie. Firma Ontia nie podała ceny swojego produktu, a jedynie na stronie www.ontia.pl/ontianews można przeczytać informację, że jako jedna z firm zajmująca się nowoczesną technologią uczestniczyła w targach SimeSitem – Salonie Innowacji Muzealnych, który odbył się 25–27 stycznia 2011 r. w Paryżu. Jednym z wniosków było stwierdzenie, że propozycja firmy jest zbyt droga dla polskich muzeów, stąd rynek ten jest mniejszy niż francuski czy niemiecki (www.ontia.pl/ontianews). �Katarzyna Waszczyńska 144 Z wypełnionych kart składa się katalog – podobny do fotograficznego i odpowiadający mu numeracją. Zbieracz może w swobodny sposób korzystać z obydwu katalogów, może nanosić poprawki, uzupełniać dane, a także je poszerzać. Może również wykorzystać zawarte tam informacje czy zdjęcia w inny sposób, np. przygotowując ulotkę informacyjną czy też tworząc wirtualną wersję swoich zbiorów42. Kolejnym – czwartym już krokiem jest odłożenie przedmiotu na miejsce lub przeznaczenie mu nowego oraz przekazanie informacji na jego temat, z wypełnionej karty, do księgi inwentarzowej. Również w przypadku księgi warto dodać, że może ona być prowadzona w formie elektronicznej (Rozporządzenie 2004, par. 1, punkt 3) i tylko w razie potrzeby może zostać wydrukowana (par. 3, punkt 5). Tak opisane kroki wyznaczały działania podejmowane w Lelisie43, Kuligowie44 i Wachu45, a ich wymiernymi efektami są: – w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie (sygnatura podstawowa: LOE) – katalog fotograficzny i katalog kart, w sumie 1502 przedmiotów46 (znajdują się one w domu i lamusie, stąd w numeracji pojawia się Dom/LOE i Lamus/LOE). Należy dodać, że ośrodek pozostaje pod opieką IEiAK UW;  Przykładowo w taki właśnie sposób Zdzisław Bziukiewicz chce wykorzystać powstające katalogi: fotograficzny i kart. 43  Prace w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie były organizowane dwukrotnie: 27.06.–5.07.2009 r. i 26.06.–4.07.2010 r. (w ramach zajęć: Antropologia stosowana); uczestniczyli w nich studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW: Filip Chmielewski, Bartłomiej Chromik, Barbara Dziwani, Jakub Jankowski, Magdalena Machała, Katarzyna Marciniak, Agata Mirosz, Ewa Nizińska, Stanisław Olędzki, Aleksandra Pawlik, Agata Rybus, Piotr Strojnowski, Eliza Siulborska, Filip Szwejser, Marta Wiesławska, Natalia Wolska, oraz prowadząca Katarzyna Waszczyńska. 44  Prace w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem miały miejsce od 4 do 11 lipca 2010 r. Uczestnikami byli studenci IEiAK UW: Przemysław Chwała, Teresa Jurczyńska-Owczarek, Zuzanna Pacholczyk, Katarzyna Paszkiewicz, Antoni Sobiecki, Justyna Wojciechowska, oraz prowadzący Jacek Żukowski. 45 Działania w Muzeum Kurpiowskim w Wachu odbyły się w dniach 26.06.–4.07.2011 r. Podobnie jak we wcześniejszych pracach udział brali studenci IEiAK UW: Filip Chmielewski, Bartłomiej Chromik, Barbara Dziwani, Aleksandra Foryś, Alina Karczmarek, Maciej Wiktor Kornobis, Katarzyna Król, Magdalena Machała, Katarzyna Marciniak, Agata Mirosz, Ewa Nizińska, Stanisław Olędzki, Aleksandra Pawlik, Marta Rogala, Agata Rybus, Aleksandra Sadokierska, Marta Sitkiewicz, Eliza Siulborska, Piotr Strojnowski, Filip Szwejser, Nina Śniecińska, Marta Wiesławska oraz prowadząca Katarzyna Waszczyńska. 46  Nadano 1437 numerów inwentarzowych. Dysproporcja w numeracji wiąże się z tym, że wśród przedmiotów były komplety, co spowodowało, że kilka miało ten sam numer, różniły się zaś numerem po łamaniu. Każdy jednak miał założoną oddzielną kartę. 42 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 145 – w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem, nazywanym także Parkiem Kultury Ludowej w Kuligowie (sygnatura podstawowa: PKLK) – 200 kart przedmiotów. Prace zostały czasowo zawieszone; – w Muzeum Kurpiowskim w Wachu (sygnatura podstawowa: MKW) 560 zdjęć i 790 kart. Prace są kontynuowane, a samo muzeum zostało objęte opieką IEiAK UW. Zakończeniem prac w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie oraz w Skansenie w Kuligowie nad Bugiem było przygotowanie prezentacji zbiorów w zmienionej, w stosunku do poprzedniej, aranżacji. I tak, w pierwszym z wymienionych miejsc – w budynku głównym ośrodka, czyli w Domu zorganizowano dziewięć wystaw. Na parterze była to inscenizacja izby głównej, tzw. paradnej, pokoju mężczyzny, pokoju kobiety, izby tkaczki. Na piętrze zaś przygotowano ekspozycje tematyczne poświęcone: rybołówstwu, warsztatowi plecionkarza, garncarza, stolarza i bednarza. Z kolei w Skansenie w Kuligowie zaaranżowano warsztat kowala. Warto tu zatrzymać się na chwilę, by zwrócić uwagę na kilka ważkich kwestii związanych z organizowaniem wystaw ze zbiorów prywatnych i przedstawionych w miejscu ich pobytu. Zwykle każdy ze zbieraczy chętnie pokazuje swoje zbiory, a odwiedzający mogą zobaczyć wszystko, co zbieracz posiada, nawet jeśli – z racji ich wielości – pokazane jest fragmentami. Można więc powiedzieć, odnosząc się do stwierdzenia Manfreda Sommera – filozofa i kolekcjonera sztuki – „szczęśliwe jest muzeum, które «wszystko» co posiada, może również «nieustannie» pokazywać” (Sommer 2003, s. 246), że etnograficzne zbiory prywatne tę „szczęśliwość” mają wpisaną w swoje status quo. Jednakże konieczność zagospodarowania wszystkich zgromadzonych przedmiotów przy nowej ich aranżacji może okazać się zadaniem niełatwym. Często staje się wręcz wyzwaniem, szczególnie wówczas kiedy priorytetem ma być klarowność przekazu danej wystawy, nie mówiąc o próbie zastosowania najnowszych propozycji wystawienniczych, by obecny na niej eksponat nie był tylko nośnikiem informacji, ale inicjował akt recepcji, działania odbiorczego – przeżycia, refleksji, by mógł „przemówić” (Barański 2011, s. 20). Formułą wystawienniczą, w pewien sposób przypisaną do tego typu zbiorów, jest ekspozycja o charakterze rekonstrukcji. Warto dodać, że wystawy takie „są popularne i stosowane od końca XIX wieku” (Barańska 2010, s. 219). Opierają się między innymi na przedstawianiu „typowego wnętrza”. Zabieg ten spotkał się z krytyką, ponieważ takie wnętrze i wyposażenie nie istnieje w rzeczywistości. Poza tym, często wręcz je wymyślano i było niczym innym jak „projekcją współczesnego postrzegania minionego czasu i patrzenia na przeszłość przez pryzmat własnych przyzwyczajeń, gustów i poglądów” (tamże). A mimo to �Katarzyna Waszczyńska 146 ekspozycje rekonstrukcyjne są nadal popularne i często stosowane47, a także chętnie oglądane. Bazują bowiem na doświadczeniach i skojarzeniach indywidualnych oglądającego-zwiedzającego, który może poszukiwać i zainteresować się wyglądem i wyposażeniem miejsc sobie znanych (np. kuchni, sypialni), ale też który może, dzięki zgromadzonym przedmiotom czy stworzonej aurze miejsca, „ruszyć w podróż”, np. do swoich lat dziecinnych (będzie to wówczas podróż sentymentalna) lub – w przypadku dzieci – ich opiekunów. Próbę wykorzystania ekspozycji rekonstrukcyjnej podjęto także w Lelisie i Kuligowie, co wynikało z dwóch przesłanek. Pierwsza to możliwości zbiorów, czyli ich charakter, a druga to chęć przełamania postrzegania ich jako „zbioru różnych rozmaitości”, w zasadzie nieczytelnych dla nikogo poza zbieraczem. Co prawda, wcześniej zebrane przedmioty starano się uporządkować i pokazać zgodnie z wcześniej nakreślonym założeniem, ale w konsekwencji ich zróżnicowania, a przede wszystkim nagromadzenia tej koncepcji nie można było zrealizować. Nowe aranżacje (wspomniane powyżej)48 miały to zmienić. Wzbogacono je także o elementy „ożywiające”, mające dawać wrażenie „jakby ktoś przed chwilą wyszedł”, „jakby właśnie coś się stało” (forma wystawy rekonstrukcyjnej daje, a nawet wręcz narzuca takie możliwości). Przykładem z wystaw leliskich może być: uchylone wieko skrzyni, pognieciona pościel, tak jakby ktoś przed chwilą wstał, wióry rozsypane wokół świderkorby49 wkręconej w drewno, którą zresztą zwiedzający może poruszyć także sam itd. Taka forma ekspozycji sprawia jednak, że łatwo jest też zagubić się w działaniach rekonstrukcyjnych, tym bardziej jeśli dysponuje się dużym zbiorem, a zbieracz oczekuje, że każdy z przedmiotów zostanie zagospodarowany. Poza tym łatwo jest, nawet nie mając takiej intencji, zbudować przekaz o skonwencjonalizowanej i stereotypowej formule. Taki błąd popełniono w Lelisie, gdzie powstały pokoje: kobiety i mężczyzny (już samo ich nazwanie i rozdzielenie można tak potraktować), w których umieszczono na przykład – w pierwszym maszynę do szycia i chodzik dla dzieci, a w drugim – telewizor i butelkę po wódce. W tym kontekście warto przywołać słowa Petera Verga, który zwraca uwagę na fakt, że „przedmioty są gromadzone nie tylko po to, by je zestawić i zapre Przykładem mogą być muzea na wolnym powietrzu, patrz: J. Ś w i ę c h, Muzea na wolnym powietrzu, w: Edukacja kulturowa. Przestrzeń – kultura – przekaz, red. A.W. Brzezińska, A. Hulewska, J. Słomska-Nowak, Wrocław 2009, s. 101–110. 48  Warto dodać informację o stronie technicznej organizacji wystawy ze zbiorów prywatnych. Nie ma (na ogół) tu bowiem sprzętu wystawienniczego, rzadko też ma się do dyspozycji np. kubiki czy dodatkowe oświetlenie. Trzeba więc korzystać z tego, co jest oraz z własnej pomysłowości. Jedynym sprzętem, którym się dysponuje, jest młotek, gwoździe, drut lub sznurek. 49  Nazwa wiertarki ręcznej. 47 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 147 zentować, lecz ponieważ są częścią historii, którą ktoś stara się opowiedzieć” (Vergo 2005, s. 319). Tym kimś jest organizator wystawy, który sprawia, że jej kontekst „nadaje im znaczenie wykraczające poza to, które posiadają jako obiekty kultury lub przedmioty kontemplacji estetycznej. Przez włączenie ich w wystawę stają się [...] elementem narracji” (tamże, s. 320). Tak więc dobrze jest pamiętać, że „o ile poprzez zbieranie, badanie i porządkowanie różnego rodzaju przedmiotów dokonuje się wnikanie w porządek rzeczywistości, to poprzez ich prezentowanie dochodzi się do ekspresji uzyskanej wiedzy, czy, szerzej, wizji świata” (Wieczorkiewicz 2001, s. 255). Problemy związane z pracą przy zbiorach Spotkania ze zbieraczami i praca przy ich zbiorach dostarczały wielu cennych doświadczeń, ale też nie były pozbawione problemów i nieporozumień. Należy zaznaczyć, że występowały one po obydwóch stronach – zbieracza i etnologa/antropologa – oraz powodowały napięcia w ich wzajemnych relacjach. Warto przyjrzeć się szczególnie kilku z nich – próbie zmiany ekspozycji, powiększaniu zbiorów i dokumentacji nowych przedmiotów, potrzebie wygospodarowania magazynów, wreszcie kontaktowi ze zbiorami. Pierwsze z wymienionych napięć pojawia się przy okazji pomysłu zmiany ekspozycji. Okazja do zmiany sposobu pokazywania zbiorów, czyli np. zorganizowania wystawy, należy do rzadkości. I nawet jeśli tak się zdarzy (jak było np. w przypadku Lelisa i Kuligowa), to i tak po jakimś czasie zaproponowana forma prezentacji jest zacierana, a zbiory wracają do poprzedniego umiejscowienia. Wynika to w dużej mierze z faktu, że zbieracz, mimo zgody na przeprowadzenie prac i zmian, a nierzadko czynnego uczestniczenia w nich, z czasem odczuwa zmęczenie i dostrzega „zewnętrzność” podjętych zabiegów. Dąży więc do powrotu do stanu wyjściowego, który był dla niego wyrazem indywidualnego podejścia do zgromadzonych przedmiotów, zgodnego z jego własnymi, „wewnętrznymi” zasadami przyporządkowania i wystawiania. Poza tym nawet jeśli numery na przedmiotach, ich fotografie i karty początkowo „trochę onieśmielają”, to z czasem powraca przekonanie, że przecież ich właściciel nie uległ zmianie i koniec końców to on decyduje o tym, co i jak będzie pokazywane. To sprawia, że choć etnolog/antropolog doświadcza pracy muzealnika, to głównie dotyczy to zakresu prac związanych z opracowaniem zbiorów. Natomiast jego chęć, by je zaprezentować – wystawić, może zostać wystawiona na próbę. Dlatego poczucie dumy czy zadowolenia towarzyszące wykonanej pracy wymaga zastąpienia go przez pokorę wobec zbieracza i jego zamysłu. Inaczej niż u bohatera książki Yoko Ogawy pt. Muzeum Ciszy, który �Katarzyna Waszczyńska 148 pozostaje wieczorem w muzeum, by obejrzeć przygotowaną przez siebie wystawę i stwierdza „nawet jeśli jestem trochę zbyt dumny, że poukładałem te szczątki w jakiejś kolejności, nikt nie ma mi tego za złe. Ostatecznie to właśnie ja wydobyłem te przedmioty z chaosu i przypomniałem ich prawdziwe znaczenie. Należy mi się za to chwila iluzji, że oto posiadłem miniaturową kopię świata” (Ogawa 2012, s. 143–144). Dwa inne napięcia pojawiają się przy okazji stwierdzenia faktu, że zbiory ciągle się powiększają, co rzadko łączy się z kontynuowaniem przez zbieracza prac inwentaryzacyjno-opisowych oraz nie prowadzi do wygospodarowania pomieszczenia na ewentualny magazyn. I tak, potrzeba zgodności dokumentacji ze stanem faktycznym nie jest dostrzegana przez zbieracza, ponieważ traktuje on ją jako zewnętrzną i narzuconą. Nawet jeśli wcześniej dostrzegał jej przydatność, to szybko orientuje się, że korzystanie z niej jest sporadyczne, a prowadzenie czasochłonne, szczególnie jeśli pozyskuje się wciąż nowe przedmioty. Trudno więc odnaleźć się mu w roli muzealnika, tym bardziej że jego kontakt ze zbiorami nie ma charakteru zawodowego, a wynika z chęci przebywania wśród nich, czy satysfakcji z ich uzupełniania. Z kolei inne założenia towarzyszą pracy etnologa/antropologa. Jego celem nie jest ciągłe uczestniczenie w tworzeniu inwentarza zbiorów danego zbieracza (chyba że ten postanowi go zatrudnić). Jego rolą jest raczej pomoc i pokazanie przebiegu prac tak, by zbieracz lub inna wskazana przez niego osoba mogła te prace kontynuować samodzielnie. Nie zawsze się to jednak udaje i szybko dochodzi do zdezaktualizowania się informacji o zbiorach, a także przerwania prac inwentaryzacyjno-opisowych lub też ich zarzucenia. Sytuacja ta może się zmienić, ale jest to uzależnione od samego zbieracza. W kontekście powiększania zbiorów należy również zasygnalizować niewielki wpływ etnologa/antropologa na decyzję o pozyskaniu „nowych egzemplarzy”, można jednak mówić o możliwości udzielenia porad w tym zakresie. Problematyczna jest także próba „wycofania” niektórych przedmiotów, a także wygospodarowanie miejsca – magazynu, w którym mogłyby (nawet czasowo) przebywać. Wynika to z dwóch powodów. Po pierwsze zbieracz rzadko kiedy dostrzega nadmiar w swoich zbiorach. Nie jest to tylko związane z chęcią posiadania50, która jest mu przypisywana, ale też z misji, którą podjął – ratowania interesujących go przedmiotów przed zniszczeniem i niepamięcią. Po drugie, ponieważ gromadzone zbiory potrzebują przestrzeni, a nie zawsze można np. dobudowywać kolejne pomieszczenia, więc wykorzystuje każde miej Renata Tańczuk przekonuje, że posiadanie u kolekcjonera może przybierać różne formy (Tańczuk 2011, s. 172–182). 50 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 149 sce na ich ulokowanie lub tak przeorganizowuje całość, aby je pomieścić w tym, czym dysponuje. Poza tym, wspominaną już specyfiką zbieraczy i tworzonych przez nich zbiorów jest chęć prezentacji ich wszystkich. Stąd niemożliwe jest usunięcie jakiejś ich części z pola widzenia. Co prawda, w Lelisie taka próba została podjęta, ale w wygospodarowanych schowkach znalazły się głównie przedmioty niekompletne51, czyli takie, które prawdopodobnie i tak byłyby „ukryte” przed wzrokiem oglądającego. Nowe, czyli pozyskane przedmioty trafiają zaś bezpośrednio na ekspozycję, mieszając się z tymi, które zostały włączone do zinwentaryzowanego zbioru. Powyższe pokrótce zasygnalizowane napięcia i problemy wynikają z odmiennego sposobu traktowania zbiorów przez zbieracza i etnologa/antropologa. Jasno pokazują, że są to dwie różne perspektywy, z których patrzy się na przedmioty i tworzone z nich zbiory. Z kolei ostatnia z kwestii, którą należy podjąć, ma inny charakter i odnosi się głównie do postawy etnologa/antropologa wobec zbiorów, ale także zbieracza. Chodzi tu o pojawiający się często brak cierpliwości, a co za tym idzie i wnikliwości badawczej. W przypadku przedmiotów wynika to z faktu, że rzadko kiedy, poza kontekstem pracy przy zbiorach oczywiście, poświęcamy tak dużo czasu na świadomy z nimi kontakt52. W zasadzie ich nie dostrzegamy, bo „stanowią [...] na tyle bliski element naszego otoczenia, że uważamy je za coś oczywistego i niewymagającego uwagi” (Barański 2007, s. 10). Codzienne posługujemy się nimi, otaczamy, traktując jako swego rodzaju „narzędzia”, coś, co jest niezbędne do życia lub coś, co chcemy posiadać. Ta chęć posiadania szczególnie widoczna jest w ciągu ostatnich kilkunastu lat, co związane jest ze wzrostem konsumpcji. Tymczasem podczas pracy przy zbiorach zdarza się, że jeden przedmiot wymaga uwagi nawet przez kilka godzin. Wszystkie zaś potrzebują swego rodzaju „otwartości”, każdy z nich musi zostać rozpoznany: wzrokiem, dotykiem, węchem, a czasem również smakiem. Każdy jest wielokrotnie dotykany, obracany, by poznać rodzaj i fakturę materiału, wykonanie, zdobienia, sposób działania i użytkowania – a to zwykle tylko początek „przygody z przedmiotem”. Z kolei w przypadku zbieracza – brak cierpliwości w kontaktach z nim wynika często ze zmęczenia ciągłą jego obecnością i próbą czynnego uczestniczenia w procesie tworzenia opisu, co nierzadko 51  Wyjątkiem jest wykorzystanie szaf, w których schowano tkaniny. Jedna z nich służy jednocześnie za magazyn i element ekspozycyjny, druga zaś pełni rolę tylko „magazynu”. 52 Czas pracy przy zbiorach został ściśle określony i wynosił 8 godz. dziennie. Dzień pracy rozpoczynał się o godz. 9.00 i kończył o 17.00. Zdarzało się jednak, że wykraczano poza tę godzinę i albo kontynuowano prace inwentaryzacyjno-opisowe, albo spędzano dodatkowe godziny na rozmowie ze zbieraczem lub mieszkańcami danej miejscowości. �150 Katarzyna Waszczyńska traktowane jest jako ingerencja w „sferę naukową”. Tymczasem wiele przedmiotów obecnych w zbiorach nie jest nam znanych. Wyszły z użytku na tyle dawno lub zostały zastąpione coraz to nowszymi wersjami, że czasem trudno nie tylko rozpoznać czym jest dana rzecz, ale także do czego może służyć. W takich momentach okazuje się, że to zbieracz staje się ową „fachową siłą”, której zadaniem jest wyjaśnienie i opowieść o niej. Staje się on pośrednikiem w „oswojeniu obcości” przedmiotu, którą sprawiło „nie tyle przestrzenno-kulturowe oddalenie, ale starzenie się niegdyś dobrze znanych rzeczy” (Sommer 2003, s. 462). A mimo to choć wiedza zbieracza jest niejednokrotnie o wiele większa niż etnologa/antropologa, to często sprawia on wrażenie, jakby jej nie dowierzał. Czasem może go w tym utwierdzać także postawa etnologa/antropologa, który choć pyta i słucha wyjaśnień, to sygnalizuje również potrzebę weryfikacji tych informacji. Dlatego dopiero zapisanie jej na karcie przez etnologa/antropologa nadaje odpowiednią rangę, bo zostaje ona przez naukę uprawomocniona. W tym miejscu warto przypomnieć słowa Kazimierza Moszyńskiego „Etnografja znajduje się w tem szczęśliwem położeniu, że na jej polu mogą z rzetelnym pożytkiem pracować amatorzy, nie posiadający żadnego fachowego wykształcenia. Warunkiem jest zapał, prawdziwe zamiłowanie i wytrwałość. Rozmiłowanie się w danym przedmiocie często powoduje u ludzi zdolnych i krytycznych pewien rodzaj naukowego jasnowidztwa” (Moszyński [1928], s. 16). Stwierdzenia te, co trzeba wyjaśnić, padły w czasach, kiedy powstawało wiele ośrodków/muzeów regionalnych, których inicjatorami nie byli etnografowie. Zachęcano ich zatem do gromadzenia wytworów kultury materialnej. „Każdy przecież wytwór kultury materjalnej nie jest w gruncie rzeczy niczem innem, jak tylko rozwiązaniem pewnego zadania, wcielonem w określony fizyczny kształt. Jest jakgdyby zakrzepłą myślą ludzką” (tamże, s. 11), stąd „pod pewnymi względami wytwory kultury materjalnej posiadają nawet dla badacza niejaką wyższość nad wytworami w rodzaju pieśni lub wierzenia” (tamże, s. 12). Zacytowane słowa K. Moszyńskiego, których adresatami byli amatorzy-etnografowie, można współcześnie skierować także do etnologów/antropologów, którzy podejmują pracę przy opisywanych zbiorach etnograficznych. Tu bowiem często odczuwalny jest „brak fachowej wiedzy”, który niejednokrotnie trzeba zastąpić właśnie owym „zapałem, prawdziwym rozmiłowaniem i wytrwałością”. Wiedza i refleksja antropologiczna a praca ze zbiorami Pozostaje zadać pytanie: czy i jak wiedza oraz refleksja antropologiczna może zostać wykorzystana podczas pracy ze zbiorami etnograficznymi, zgroma- �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 151 dzonymi przez lokalnych zbieraczy. Niestety, odpowiedź na to pytanie nie jest ani prosta, ani jednoznaczna. Może ona bowiem równie dobrze brzmieć: nie, nie jest przydatna, jak i: tak, jest przydatna. Argumenty dotyczące pierwszej z odpowiedzi uwzględniają przede wszystkim tzw. techniczną stronę pracy ze zbiorami. Ich celem bowiem jest „uporządkowanie” – rozumiane jako inwentaryzacja i stworzenie katalogu naukowego i fotograficznego. Przy tego typu pracach raczej wykorzystywane są umiejętności pisania piórem, przygotowania materiałowej metki i przyszycia jej, kadrowania i wykorzystania światła, a także tworzenia zwartego opisu, w którym trzeba zawrzeć konkretne i wskazane w karcie informacje. I przy tym działaniu warto zatrzymać się na chwilę. Otóż polega ono w dużej mierze na umiejętności pisania tekstów, stosunkowo krótkich, konkretnych, z dużym ładunkiem szczegółów technicznych, a czasem i estetycznych. Niejednokrotnie jednak wymaga także umiejętności pozyskania czy odnalezienia odpowiedniej informacji, np. szczegółu technicznego, specyfiki lokalnego rzemieślnika. A to już wymaga znajomości literatury dawnej i współczesnej, w dużej mierze monograficznej, dotyczącej danej społeczności, regionu, gałęzi wytwórczości rzemieślniczej itd., a także rozeznania w opracowaniach dotyczących badań kultury materialnej, takich jak praca K. Moszyńskiego, Kultura Ludowa Słowian, cz. I pt. Kultura materialna, Warszawa 1967 (wyd. II), czy mapy zawarte w Zeszytach Polskiego Atlasu Etnograficznego (1964–1981), oraz Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (1993–2011)53. Można tu również dodać serię zatytułowaną Ocalić od zapomnienia, publikowaną od 2003 do 2009 r. przez wydawnictwo Muza54. Te ostatnie to opracowania Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego w latach 1993–1996 były pod red. nauk. Janusza Bohdanowicza, a od 1998 – pod red. nauk. Zygmunta Kłodnickiego. Składają się z części – tomów poświęconych danym zagadnieniom. I tak, tom 1 nosi tytuł: Rolnictwo i hodowla. Część 1, red. R. Szlagor, Wrocław 1993, Rolnictwo i hodowla. Część 2, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1994; t. 2 pt. Budownictwo, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1995; t. 3 pt. Pożywienie i sprzęty z nim związane, red. E. Pietraszek, Wrocław 1996; t. 4. Transport i komunikacja lądowa, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1997; t. 5: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. Z. Kłodnicki, Wrocław 1999; t. 6, A. L e b e d a, Wiedza i wierzenia ludowe, Wrocław – Cieszyn 2002; t. 7, A. D r o ż d ż, Pomoc wzajemna, Wrocław – Cieszyn 2002; t. 8, Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. 1, A. D r o ż d ż, A. P i e ń c z a k, Od zalotów do ślubu cywilnego, Wrocław – Cieszyn 2004, cz. 2, A. P i e ń c z a k, Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw, Wrocław – Cieszyn 2007, cz. 3, A. D r o ż d ż, Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek), Wrocław – Cieszyn 2009; t. 9, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, cz. 1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, Wrocław – Cieszyn 2010. 54  W ramach serii Ocalić od zapomnienia wydawnictwa Muza opublikowano książki poświęcone m.in. ginącym zawodom (Z. S k u z a, Ginące zawody w Polsce, Warszawa 2006), budownictwu ludowemu (T. C z e r w i ń s k i, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 2006), wyposażeniu domu wiejskiego (T. C z e r w i ń s k i, Wyposażenie domu wiejskiego w Polsce, Warszawa 2009) itd. 53 �152 Katarzyna Waszczyńska przygotowywane przez etnografów (z doświadczeniem muzealniczym), ale z założenia mające trafić do odbiorcy spoza naukowego kręgu. Nie podważa to jednak ich przydatności, chociaż z pewnością nie można ich traktować jako jedynego „poradnika” przy pracach z lokalnymi zbiorami etnograficznymi. Warto zwrócić uwagę, że „poznanie, zrozumienie przedmiotu, w tym tego muzealnego, w jego nieredukowalnej indywidualności, wyjątkowości, a zatem i poznanie znajdującego się «po tamtej stronie przedmiotu» człowieka bywa trudne bez posłużenia się zawsze jakoś redukującym i redukcjonistycznym żargonem codzienności, pełnym wieloznacznych symboli, wyobrażeń, wartości” (Barański 2011, s. 16), a także „bez posłużenia się żargonem nauki, która upycha rzeczywistość w równie adekwatne: formy, funkcje, taksonomie” (tamże). A zatem opis muzealny jest swoistym połączeniem, a może raczej wypadkową posiadanej wiedzy potocznej, doświadczenia i wiedzy naukowej. Nie można zatem powiedzieć, byśmy podczas tworzenia takiego opisu byli wolni od wiedzy z dziedziny, z którą spotykamy się od pierwszego roku studiów. Nie możemy także powiedzieć, że konstruując dany opis, nie koncentrujemy się na danym przedmiocie, ale na paradygmacie, który zadecydował o takim, a nie innym jego charakterze. Z kolei argumenty drugiej – pozytywnej – odpowiedzi, wskazują na kilka możliwości wykorzystania wiedzy antropologicznej, z tym że wszystkie wymagają „wyjścia” poza kontekst bezpośrednich prac inwentaryzacyjno-opisujących, choć na nich bazują. Po pierwsze, należy zwrócić uwagę na możliwości, jakie daje antropologia rzeczy. Warto przy tej okazji przypomnieć, że przedmioty – nazywane wówczas wytworami kultury materialnej – były zbierane i opisywane od samego początku formowania się antropologii – nauki. Sięgali po nie ewolucjoniści i dyfuzjoniści, by tworzyć i udowadniać swoje koncepcje – odpowiednio: układów typologicznych i stadiów kultury czy zasięgów wytworów kulturowych, kręgów kulturowych i obecności tzw. przeżytków. Przedmiot stanowił dla nich reprezentanta innej kultury (egzotycznej, ale i ludowej, potem nazywanej wiejską), jak i był źródłem wiedzy o kulturze. Stało się to także impulsem do tworzenia kolekcji i muzeów55 gromadzących „przywożone z różnych zakątków świata oraz zebrane na terytorium własnym obiekty kulturalne” (Tańczuk 2011, s. 78)56. Wówczas szczególnie znaczące dla 55  Okres muzealny w antropologii rozpoczyna się w latach dziewięćdziesiątych XIX w., chociaż jego początków poszukuje się już w latach czterdziestych XIX w. (Tańczuk 2011, s. 79). 56 Z kolei James Clifford przytacza fragment Instrukcji dla kolekcjonerów autorstwa Marcela Maussa, która dobrze oddaje ówczesne założenia: „Z uwagi na potrzebę, która sprawia, że ludzie zawsze pozostawiają ślad swej działalności w materii, niemal wszystkie fenomeny życia społecznego mogą wyrażać się w określonych obiektach. Systematycznie pozyskiwany zbiór obiektów �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 153 zbiorów i ich publicznej prezentacji były hasła antropologii relatywistycznej i Franza Boasa, by umieszczać przedmioty w ich naturalnych kontekstach, a zatem tych poprzedzających ich pozyskanie (Clifford 2000, s. 246). Te postulaty dostrzegalne są do dzisiaj w wielu muzeach etnograficznych/antropologicznych, a także w rekonstrukcyjnych wystawach etnograficznych. Wracając zaś do refleksji antropologii nad przedmiotami, należy zaznaczyć, że po początkowym umieszczeniu ich w centrum zainteresowań przyszedł czas funkcjonalizmu i dyfuzjonizmu, które przesunęły je na margines57 dociekań naukowych. Zajęto się bowiem człowiekiem i jego funkcjonowaniem w małej grupie społecznej, a przedmioty-artefakty traktowano jako wynik procesów społecznych (Tańczuk 2011, s. 81). Powrót zainteresowań kulturą materialną następował stopniowo: w latach sześćdziesiątych XX w. – w związku z dyskusją o zmianach postrzegania Innych i ich kultur po upadku kolonializmu, czy w latach siedemdziesiątych i osimdziesiątych XX w., wraz z rozważaniami na temat rozwoju kultury konsumpcyjnej (w Polsce były to lata dziewięćdziesiątych XX w.). Szczególnie zaś mocno nastąpił w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w., wraz ze swoistym „zwrotem ku rzeczom”58 (Domańska 2008, s. 8), który przyniósł zmianę podejścia do nich. Nie są już traktowane jako podporządkowane człowiekowi, czy pełniące rolę drugoplanową, ale równoważne człowiekowi59, a w skrajnej postaci wskazujące nawet ich wyższość. To „nowe spojrzenie na materialność” pokazało wielość kontekstów, w których można i należy rozpatrywać rzeczy. I tak, można je odnaleźć w koncepcjach konstruowania tożsamości jednostki jest zatem bogatym nagromadzeniem dopuszczalnych świadectw [pièces à conviction]. Ich zbiór tworzy zatem bardziej pewne i więcej ujawniające archiwum niż archiwum tekstów zapisanych, ponieważ są to autentyczne, autonomiczne obiekty, nie stworzone z uwagi na potrzeby danego przypadku [les beison de la cause], a zatem lepiej charakteryzują typy cywilizacji niż cokolwiek innego (Mauss 1931, 6–7)” (Clifford 2000, s. 76–77). 57  Należy podkreślić, że w przypadku polskiej antropologii przyczyny polityczne związane z obowiązującym po II wojnie światowej materializmem dialektycznym i historycznym „doprowadziły do przedłużenia uwagi skupionej na kulturze materialnej” (Barański 2007, s. 13). Jej wyrazem było powołanie w 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, a w jego ramach działu etnografii, obok działów archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej oraz historii kultury materialnej – wszystkie swoje programy badawcze koncentrowały na kulturze materialnej (Frankowska 1973, s. 200–201). 58 Ewa Domańska łączy go z pojawieniem się projektu humanistyki nie-antropocentrycznej. Badaczka zwraca jednakże uwagę na to, że tu również mogą pojawić się zagrożenia – wypowiadającym się w imieniu rzeczy jest człowiek, czyli nadal (mimo chęci zmiany postrzegania) będzie umieszczał je w kontekście dla siebie istotnym (Domańska 2008, s. 9, 13). 59 Zwraca się tu również uwagę na język wypowiedzi i zaleca wręcz odrzucenie słowa „przedmiot” – upatrując w nim bierność i podległość podmiotowi. �154 Katarzyna Waszczyńska i grupy60, refleksjach na temat ich kulturowego i społecznego wymiaru61, praktyk i działań znaczących62, wymiany i procesu utowarowienia63 czy też jako „pełnoprawny uczestnik tworzenia rzeczywistości” (Domańska 2008, s. 14) oraz równoprawny uczestnik interakcji (Latour za: Domańska 2008, s. 18, Dant 2007, s. 25). Powrót zainteresowań materialnością uczy zatem patrzenia na przedmiot w szerszym kontekście. Nakazuje być wyczulonym na jego biografię, powstającą w relacji, która nawiązuje się między nim a człowiekiem. Można to uwidocznić w procesie przygotowania opisu danego przedmiotu, ale też i podczas rozmowy ze zbieraczem (jeśli jest możliwa). Jej celem bowiem będzie pozyskanie maksymalnie wielu informacji o danym przedmiocie. Począwszy od jego fizyczności – formy, materiału, koloru czy ewentualnych zdobień, przez „historię” – wykonawców lub miejsce powstania, właścicieli, użytkowników, miejsca przechowywania w tzw. „poprzednim życiu”, kiedy należał do tzw. przedmiotów codziennego użytku, miejsca, z którego został pozyskany i sposobu tego pozyskania, po pełnione funkcje i sposoby wykorzystania. W zasadzie można by mnożyć pytania, które pozwoliłyby na wnikliwe studium danego przedmiotu. Taka wrażliwość na przedmiot i „jego biografię” przypomina propozycję Piotra Szackiego – etnografa i muzealnika, który na początku lat osiemdziesiątych XX w. przedstawił program tzw. pełnej inwentaryzacji. Była to propozycja postawy badawczej, pozwalającej, obok pozyskiwanych przedmiotów, dokumentować także „sytuację”, w jakiej się znajdują, czyli wzajemne, wieloaspektowe relacje między elementami zespołu, np. zagrody czy budynku chłopskiego, traktowanego jako „stanowisko” o wyraźnie ograniczonej przestrzeni, podlegającej intensywnej „obróbce” kulturowej (Szacki 1990, s. 25–26). Jak łatwo zauważyć, propozycja ta dotyczy działań wcześniejszych, czyli pozyskiwania przedmiotów do muzealnych kolekcji. Jednakże przyjęcie takiej postawy badawczej do praktyki muzealnej 60  Tematykę tę przybliżają przykładowo: artykuł Marka K r a j e w s k i e g o, Przedmiot, który uczłowiecza..., „Kultura Współczesna”, nr 3 (57)/2008, s. 43–54, czy książka Marty S k o w r o ń s k i e j, Drugie życie przedmiotów. Second hand jako zjawisko społeczne, Poznań 2009. 61 Dobrze pokazuje to książka Tima D a n t a pt. Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, Kraków 2007. 62  Warto tu zwrócić uwagę chociażby na koncepcję semiofor Krzysztofa Pomiana, opisaną w książce pt. Historia. Nauka wobec pamięci, Lublin 2006. Pomian nazywa tak przedmioty, które zostały poddane dwóm zabiegom: dekontekstualizacji i ekspozycji (tamże, s. 128–129), to one bowiem sprawiają, że zostają wyłączone ze sfery użytkowania, a stają się nośnikami znaczeń w danej społeczności. Koncepcja ta szczególnie często wykorzystywana jest w odniesieniu do opisów zbiorów muzealnych i pełnionej przez nie roli. 63  Np. I. K o p y t o f f, Kulturowa biografia rzeczy – utowarowienie jako proces, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. M. Kempny, E. Nowicka, Warszawa 2003, s. 249–274. �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 155 pozwoliłoby na „poznanie i zrozumienie przedmiotu”, zanim się go pozbawi kontekstu, w którym funkcjonował. Również gdyby etnolog/antropolog mógł uczestniczyć w pozyskiwaniu zbiorów przez zbieracza, mógłby skorzystać z tych podpowiedzi – co mogłoby mu ułatwić późniejszą pracę. Spojrzenie na materialność przez pryzmat złożonych relacji rzeczy i ludzi może prowadzić również do stwierdzenia, że w interakcjach tych stosunek do rzeczy i ich postrzeganie jest nie tyle odbiciem społecznych czy kulturowych ustaleń, ile wynika z ich mocy sprawczej – „przedmioty działają, a ich działanie wywołuje skutki w realnym świecie, wpływając na relacje międzyludzkie” (Gell za: Rodak 2008, s. 102). Przyjmując te założenia można stwierdzić, że przedmioty, które są brane do ręki przez etnologa/antropologa, by je ponumerować, sfotografować, zmierzyć i opisać, przyjmują rolę nauczyciela, który wymaga pokory wobec świata materialnego i domaga się zgłębiania wiedzy na jego temat. Opisana powyżej zmiana paradygmatu w stosunku do przedmiotu ma swoje odzwierciedlenie także w postrzeganiu zbiorów muzealnych (posiadanych i pozyskiwanych) oraz w toczących się dyskusjach na temat wystawiennictwa (por. Popczyk 2005). Praca przy zbiorach może także posłużyć do refleksji nad tą problematyką. Po drugie, pracę przy zbiorach można potraktować jako możliwość skupienia uwagi na postaci zbieracza i czynności zbierania, która wydaje się być czymś „naturalnym”, bo „każdy wie, czym jest zbieranie. I każdy to potrafi” (Sommer 2003, s. 3). Może jednak mieć jakiś indywidualny rys, wynikający na przykład z cech charakteru, zaplecza kulturowego, które mogą wpływać na sposoby zbierania oraz to, co się zbiera i dlaczego. Warto też zastanowić się nad faktem, że ten „pewien rodzaj «gromadzenia» wokół jednostki i wokół grupy – nagromadzenie materialnego «świata», oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest «innym» – jest prawdopodobnie uniwersalny” (Clifford 2000, s. 235), z czegoś wynika i czemuś służy. Koncentrując zaś uwagę na osobie zbieracza, można zastanowić się, czy rzeczywiście „Gromadzone przedmioty składające się na kolekcję charakteryzują osobę, która je posiada, porządkuje, przydziela im stosowne miejsce” (Dant 2007, s. 160). I nawet jeśli nie uda się znaleźć odpowiedzi na tak postawione pytanie, to można spróbować dotrzeć do motywacji zbierania i porównać z tymi opisanymi przez Krzysztofa Pomiana (1996b)64. Ciekawe byłoby przyjrzenie się zbieraniu w kontekście pasji. 64 „Świadomość współwystępowania różnych funkcji kolekcjonerstwa: prestiżowej, ekonomicznej, poznawczej, estetycznej – nie powinna wszakże prowadzić do redukowania ich wszystkich do jakiejś jednej, arbitralnie uznanej za najważniejszą. Nie mamy powodu, by nie wierzyć licznym zbieraczom, którzy gromadzili obrazy, ryciny i rzeźby, podając jako główny motyw skłaniający ich do tego przyjemność dostarczaną przez oglądanie owych rzeczy” (Pomian 1996a, s. 114–115). �Katarzyna Waszczyńska 156 I to w dwóch znaczeniach tego słowa – jako hobby (działanie podejmowane w wolnym czasie, którego wykonywanie sprawia przyjemność, poszerza horyzonty itd.) oraz jako styl życia i pewna postawa. To zaś kieruje ku zagadnieniom konstruowania tożsamości jednostki oraz wpływu, jaki może ona mieć na inne osoby. W tym kontekście zbieranie będzie nie tylko wpisywało się w działania kreacyjne zbieracza jako człowieka i członka danej społeczności, ale także będzie jego aktywnością kulturalną (por. Tańczuk 2011), spełniającą określone cele (zbieracza i środowiska, do którego należy). Po trzecie, praca przy zbiorach i kontakt ze zbieraczem może pozwolić na dostrzeżenie roli, którą pełnią w społeczności lokalnej. Jak wpisują się w tworzenie tożsamości lokalnej, ale też jak ją kreują, na przykład poprzez budowanie poczucia dumy. Dumy, wynikającej chociażby z samego faktu posiadania takich zbiorów (inni takich nie mają), ale także ich zawartości, stanowiącej świadectwo „ich” historii i kultury. Można tu również zadać pytanie o to, czy i jak biorą udział w organizowaniu życia społecznego i kulturalnego, czy stanowią jego część. Patrząc zaś w taki sposób, można wskazać podobieństwo między działaniami zbieracza, który gromadzi i udostępnia swoje zbiory, a zaproponowaną przez nową muzeologię ideą „muzeum na miejscu”65. Istotą obydwu jest bowiem posiadanie zróżnicowanych zbiorów, ilustrujących codzienność (również w wymiarze historycznym), przez co możliwe jest poznanie lokalnej specyfiki (Barański 2010a, s. 344). Mogą zatem służyć jako źródło wiedzy o danej społeczności. Wreszcie można je potraktować jako przyczynek do szerszych rozważań podobnych do tych prowadzonych przez Krzysztofa Pomiana o kolekcjonerstwie. Stwierdza on, że „badanie kolekcjonerstwa jest zajmowaniem się kulturą jako całością” (Pomian 1996a, s. 115), co „odznacza się [...] umiejscowieniem na skrzyżowaniu różnych dziedzin, wielowymiarowością. Inaczej mówiąc, widziane jako całość, kolekcje danego kraju w danej epoce są współrozciągłe z kulturą tego kraju w tej epoce, którą ucieleśniają, czyniąc ją przeto widzialną” (Pomian 1996b, s. 337). Parafrazując powyższe, można powiedzieć, że wnikliwa analiza zbiorów, także tych dotyczących przedmiotów codziennego użytku,  Nawiązuje ono do koncepcji „ekomuzeów” Henriego Rivière’a, powstałej na początku lat siedemdziesiątych XX w. „«Ekomuzeum» oznaczało określony sposób myślenia, otwarty na świat, skupiony na kwestiach związków ze środowiskiem, w którym funkcjonuje. [...] muzea takie miały opisywać istnienie i funkcjonowanie społeczności żyjących poza głównym nurtem cywilizacji. [...] Idea «ekomuzeów» stała się podstawą funkcjonowania lokalnych instytucji w tak różnorodnych krajach jak Meksyk, Afganistan, Andorra, Algieria, Albania, Niemcy. Domeną ich działań stały się alternatywne muzea, tworzone przez lokalne społeczności, gdzie zniesiono dystans między publicznością a tym, co i w jaki sposób jest eksponowane w muzeum – muzea miały być częścią życia miejscowych wspólnot, a nie tylko je reprezentować” (Szczerski 2005, s. 338–339). 65 �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 157 pozwala na dostrzeżenie wzajemnych relacji między zachodzącymi zmianami światopoglądowymi i świadomościowymi a zbieraczem i podejmowaną przez niego aktywnością – zbieraniem. A co za tym idzie, można odszukać w nich „odbicia szerszych reguł kultury” (Clifford 2000, s. 234). Konkluzje Z powyższych rozważań wynika, że spotkanie etnologa/antropologa ze zbieraczem i podjęcie prac porządkowo-inwentaryzacyjnych przy jego zbiorach wykracza poza, jakby się wydawało, proste czynności oglądania i opisywania. Okazuje się, że wymagają one wiedzy i szerszego spojrzenia. Mogą również stać się inspiracją do rozważań nad naturą rzeczy i relacji, jakie łączą ją z człowiekiem, fenomenu zbieractwa jako takiego czy też postrzegania go jako zjawiska kulturowego. Wreszcie – pozwalają dostrzec w nim przejawy aktywności kulturalno-społecznej, ratunkowej-zachowawczej, ale także i kreującej, które wyróżniają i charakteryzują osobę zbieracza, a także społeczność, w której on działa i która jest czy też może być odbiorcą tych działań. Kończąc, można stwierdzić, że pracując przy zbiorach i stykając się ze zbieraczami, sami się nimi stajemy, kolekcjonując doświadczenia, które tej pracy towarzyszą. Te doświadczenia zaś również mogą być poddane refleksji, także tej antropologicznej... Literatura Barańska K. 2004 – Muzeum etnograficzne. Misje, struktury, strategie, Kraków. 2010 – Dom-muzeum, muzeum-dom, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 2–3, s. 214–220. Barański J. 2007 – Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków. 2010a – Dyskurs gęsty – w poszukiwaniu interpretatywnej teorii przedmiotu muzealnego, w: Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne, Kraków, s. 319–355. 2010b – Muzeum etnograficzne XXI wieku, w: Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne, Kraków, s. 357–388. 2011 – O sprawczości przedmiotu (muzealnego), „Etnografia Nowa/The New Ethnography”, nr 3, s. 9–22. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa C. 2005 – Wskazówki dla zbierających przedmioty dla Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1926), w: Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, L. Mróz, A. Zadrożyńska (red.), Warszawa, s. 49–66. �158 Katarzyna Waszczyńska Bujak J. 1980 – Rozwój muzealnictwa etnograficznego i ochrony kultury ludowej w Polsce w latach 1918–1939, w: Funkcje patriotyczne muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, z okazji 60. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 90-lecia Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 29 września 1978 r., Warszawa, s. 29–42. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa. Dant T. 2007 – Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, Kraków. Domańska E. 2008 – Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, „Kultura Współczesna”, nr 3 (57), s. 9–21. Engelking A. 2008 – Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym: w stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego, Suwałki, s. 1–27 [tekst wygłoszony na konferencji pt. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w drugiej połowie XX wieku, Suwałki, 18–20.09.2008; złożony do druku]. Frankowska M. 1973 – Etnografia polska po II wojnie światowej (1945–1970), w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 193–270. Kielak B. 1996 – Tradycje muzealnictwa regionalnego na Mazowszu, w: Kultura ludowa Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały, t. 1, A. Stawarz (red.), Warszawa, s. 183–192. Kirshenblatt-Gimblett B. 2011 – Od etnologii do dziedzictwa. Rola muzeum, „Etnografia Nowa/The New Ethnography”, nr 3, s. 125–136. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1980 – Patriotyczne źródła powstania muzealnictwa etnograficznego w Polsce, w: Funkcje patriotyczne muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne �Zbiory, kolekcje, muzea regionalne... 159 w Warszawie, z okazji 60. rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 90-lecia Muzeum Etnograficznego w Warszawie w dniu 29 września 1978 r., Warszawa, s. 14–26. Moszyński K. [1926] – Etnografia w muzeach regjonalnych, Warszawa. Ogawa Y. 2012 – Muzeum ciszy, Warszawa. Ogniewska A. [2009] – Dziedzictwo historyczne i kulturowe Mazowsza na tle Kurpiowszczyzny, ze szczególnym uwzględnieniem Ośrodka Etnograficznego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów w Lelisie, Gminny Ośrodek KulturalnoOświatowy w Lelisie, s. 1–7 [artykuł niepublikowany; fragment znajduje się na www.goko-lelis.eu/page/etnograficzny.html oraz na www.kurpie. lelis.pl]. Pokropek M. 1980 – Wstęp, w: Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce, Warszawa, s. 7–17. Pomian K. 1996a – Kolekcjonerstwo i filozofia. Narodziny nowożytnego muzeum, w: Drogi do kultury europejskiej. Trzy studia, Warszawa, s. 109–172. b 1996 – Zbieracze i osobliwości. Paryż. Wenecja XVI–XVIII wiek, Warszawa. Posern-Zieliński A. 1973 – Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, M. Terlecka (red.), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, s. 29–113. Rodak P. 2008 – Rzeczy w kontekście pisania. O materialności dzienników osobistych, „Kultura Współczesna”, nr 3 (57), s. 100–117. Sokolewicz Z. 2007 – Kadry, uczeni, w: Historia i współczesność warszawskiej etnologii. Zjazd absolwentów, Warszawa, s. 10–33. Sommer M. 2003 – Zbieranie. Próba filozoficznego ujęcia, Warszawa. Szacki P, Święch I. 1990 – Badania inwentaryzacyjne: założenia i realizacja, „Rocznik Muzealny – Włocławek”, t. III, s. 24–50. �160 Katarzyna Waszczyńska Szczerski A. 2005 – Kontekst, edukacja, publiczność – muzeum z perspektywy „Nowej muzeologii”, w: Muzeum Sztuki. Antologia, M. Popczyk (red.), Kraków, s. 335–344. Tańczuk R. 2011 – Ars collegendi. Kolekcjonowanie jako forma aktywności kulturalnej, Wrocław. Urmanowski W. b.r. – Dawna architektura wsi mazowieckiej. Skansen w Kuligowie oraz inne atrakcje turystyczne okolic Dąbrówki, Fundacja Dziedzictwo Nadbużańskie. Wieczorkiewicz A. 1999 – Muzeum jako miejsce rytuałów współczesności, w: Religie i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków, s. 39–50. 2001 – Mowa słów i mowa rzeczy (o retoryce wypowiedzi muzealnej), w: Praktyki opowiadania, B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski (red.), Warszawa, s. 237–256. Vergo P. 2005 – Milczący obiekt, w: Muzeum Sztuki. Antologia, M. Popczyk (red.), Kraków, s. 313–334. Dokumenty prawne: – Ustawa o muzeach z 21 listopada 1996 r. [Dz.U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24 z późn. zm.]; – Rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 30 sierpnia 2004 r. w sprawie zakresu, form i sposobu ewidencjonowania zabytków w muzeach [Dz.U. z 2004 r. Nr 202, poz. 2072 i 2073]; – Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 13 maja 2008 r. w sprawie prowadzenia Państwowego Rejestru Muzeów, wzoru wniosku o wpis do rejestru, warunków i trybu dokonywania wpisów oraz okoliczności, w jakich można zarządzić kontrolę w celu ustalenia, czy muzeum spełnia nadal warunki wpisu do rejestru [Dz.U. z 2008 r. Nr 91, poz. 567]. Netografia: www.goko-lelis.eu [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.jws.com.pl/mona/mona [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.kurpie.com.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.kurpie.lelis.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.nimoz.pl/pl/aktualności [dostęp: 9.06.2012] – Raport z prac Zespołu Ekspertów ds. przygotowania tez do projektu nowelizacji Ustawy o muzeach, z 2009 r. www.ontia.pl/kultura/ [dostęp: maj – czerwiec 2012]. www.skansen.powiatwolominski.pl [dostęp: maj – czerwiec 2012]. �II �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zbiory, kolekcje, muzea regionalne etnolog/antropolog a warsztat muzealnika/ Antropologia stosowana Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne, muzea etnograficzne, kolekcjonerstwo Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka Creator An entity primarily responsible for making the resource Katarzyna Waszczyńska Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Rights Information about rights held in and over the resource licencja Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf text Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource artykuł w książce kolekcjonerstwo muzea etnograficzne muzealnictwo etnograficzne https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3814777472094f964c816527b7c99a6.pdf 7d014774c17d02192d7b7758f996501e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource bohater ludowy Podhale - legendy ludowe zbójnik podhalański Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4341 Title A name given to the resource Zbójnik ludowy w kulturze polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh ZBÓJNIK Ludowa jeszcze w lańskiej legenda czasach terackim, stu bardzo sobie się różne f o r m y , prób p r z e t w o r z e n i a się przedstawić form różne j a k i e u t r w a l a ł y się w Goszczyńskiego do modele zbójnika innych cech w dodatnich. Przypisuje sprytu się i wielu zbójnikom silne siły z b r o j n e j , p o s p o l i t e g o coś ruszenia powszech­ życie dla świata" szli współziomków, bez wahania pochłonięci narażali ideą swe „równania w bój, a i c h czyny, pełne szlachetnego altruizmu, nały i m s ł a w ę , powszechną s y m p a t i ę i w d z i ę c z n ą zjed­ pamięć przyszłych pokoleń. Tu jednak r o d z i się Największe nasilenie na Podhalu p a d a n a w i e k X V I I i pierwszą połowę X V I I I , konkretne rze dane duchowej Nie n a temat Podhalan jest zatem obecności poza przy­ natomiast zbójnika n i e wychodzą wykluczone, pieniędzy. W z i ą ł , obłupił j e j n o g i p o — Kazałem masz b u t y ci buty toś mogła kupić; teraz darmo!" I n n y przykład przez kolana. kupić, Tetmajera . 2 — opowiadanie Zbójnik przystał Sabały zimą do zanotowane gazdy za p a r o b k a , ale n i e z a m i e r z a ł p r a c o w a ć ; g a z d a w o b e c t e g o n i e chciał go k a r m i ć , za co został s r o d z e nik dę ukarany. Zbój­ uciekł wiosną, l e c z w r ó c i ł , o k r a d ł d o k u m e n t n i e g a z ­ i jeszcze d l a n a u c z k i zlał m u w r z ą c y m sadłem brzuch. Oto inne opowiadanie goły Sabały „ R o z s e d se k l e r y k bez g r a n i c e — i trafiół n a z b ó j ­ n i k ó w . O t o c i l i go dookoła — a n o s t a r s i m u p a d o : wątpliwość. zbójnictwa — B o m i żal odwa­ nie — — N i e kupiła. cza­ p r z e c i w chłopskiej k r z y w d z i e . Z b ó j n i c y — j a k wiadomo się —> C z e m u ? dzielności, zręczności, góralskiej buty. — Kupiłaś b u t y ? współczesności. s p r a w i e d l i w o ś c i społecznej, r o b i się z n i c h rodzaju pieniędzy. (5 reńskich), k u p se f a j n e po drodze z J a n o s i k i e m . podhalańskiego, sów j e s t w f o l k l o r z e podhalańskim ucieleśnieniem poczucie piątkę kupiła b u t ó w i szła d o chałupy bez b u t ó w . P o t k a ł a społeczeństwie p o l s k i m o d czasów Sądzi się n a ogół, że zbójnik o d n i e p a m i ę t n y c h g i , siły f i z y c z n e j , — B a b a zaszła n a k i e r m a s z , p i e n i ę d z y j e j żal b y ł o ; n i e nawar­ Staram 1 — P o co? — N a b u t y , ale m a m mało — Naści zbójnickiej. powtó­ Podhalem : — Na kiermasz. służyło a d a p t a c j i , s t y l i z a c j i , różnych Wrześniowskiego, A K ) : g d z i e idziesz? przeciwstawnym. ludowej legendy przez z n a n a także p o z a Szła r a z b a b a n a ( k i e r m a s z . P y t a ł się j e j ( J a n o s i k zbójnika W a r t y k u l e n i n i e j s z y m c h c i a ł b y m prześledzić s t w i a n i e się różnych o Janosiku, zanotowana środkiem na POLSKIEJ rzona przez Tetmajera, pięćdziesięciu bywa KULTURZE można jest t w o r z y w e m l i ­ Powoływanie przybierało wręcz około w W podha­ szczątki muzycznym, politycznej. nieraz od dywagacji, plastycznym, podhalańskiego celom ludowej, do różnych propagandy której współczesnych o b s e r w o w a ć kulturze l a t daje p o l e zbójnicka, PODHALAŃSKI w kozanie, coby się n o m w i d z i a ł o , kultu­ wiek że i s t n i e n i e — Abo n o m powis abo c i e uśmiercimy... K l e r y k się z d r y g n ą ł , a l e se m y ś l i : XIX. idealistycz­ П. 1. J a n K r z e p t o w s k i Sabała. Z d j ę c i e z końca X I X w . n e g o , n a d l u d z k i e g o zbójnika w l u d o w e j l e g e n d z i e n a l e ż y łączyć z z a n i k i e m z b ó j n i c t w a j a k o z j a w i s k a Materiały folklorystyczne, jakimi się d o czasu, k i e d y c z y n n i e społecznego. dysponujemy, uprawianego odnoszą zbójnictwa już w z a s a d z i e n i e b y ł o , k i e d y z b ó j n i c t w o pozostało co wyżej w w formie pamięci szczątkowej, górali. Zachodzi zmienionej, więc albo p y t a n i e : czy wiście z b ó j n i c k i f o l k l o r z X I X w . j e s t t a k i Czy pozytywny, tak samo idealizujący dawny być m o ż e — jak stosunek samo idealizacja Niesposób n a t o p y t a n i e tylko rzeczy­ odwieczny? do zbójnika zbójnictwo? zbójnictwa się w r a z z z a n i k i e m s a m e g o naj­ w Czy jest też folklorze zaczęła zjawiska? udzielić jednoznacznej od­ powiedzi. W sąsiedniej S ł o w a c j i l u d o w a s y m p a t i a d l a zbójnika sięga co n a j m n i e j połowy p o d o b n e , że z n a c z n i e w X V I I I w., a bardzo dawniej. A l e analogii t y m wypadku nie wolno, jako nictwo miało parciu zbójnictwa mogą charakter drzeworyty i wieś obrazki z X V I I I w . Dowód to jednak ikonograficzne, ze Słowacji. czającym powy a często Taniec dowodem, że n a S ł o w a c j i odmienny. przez same O na szkle, niepewny, obrazki, także gdyż męski t a n i e c dla wszystkich grup etnicznych, zbój­ pradawnym podhalańską „zbójnicki" prawdo­ wyprowadzać po­ świadczyć pochodzące gdyż motywy przywędrowały n i e jest orężny wystar­ jest ty­ zamieszkujących Karpaty. O dawnej pieśni XVIII i apologii zbójnictwa opowiadań, sięgających w. Istnieje jednak wiele świadczyć może opowiadań, przedstawia­ j ą c y c h zbójnika, j a k o o p r y s z k a , zbója, b a n d y t ę z wszelkich ludzkich wiele najprawdopodobniej uczuć. O t o d l a p r z y k ł a d u wyzutego legenda 79 �Przejawy Jak legendy Sabały. nie powiem cichutku I I . 2. U p o z o w a n y n a Sabałę. Z d j ę c i e z o k . 1910. I I . 3. P r z e b r a n y za Sabałę p o e t a i d z i a ­ łacz r e g i o n a l i s t y c z n y A d a m P a c h . Z d j ę c i e współczesne. ,to m n i e do świętego uśmiercą... Bartłomija, Pomodlił patruna od się nio skóry — w y l o z n a p n i o k a , j a k n a kozanicę, a nicy kapeluse pozdyjmowali Kleryk i po obdzierazbój­ zicie, t o bardzo locegos? — Locego? i urodził — do ubogo — i wy świętemu tyz p e w n o ucieseni pado życia Ponie- zbójnicy. kleryk — t y z niebogato; Józefowi bo na miejsce; Poniezus Poniezus wymigocie; był — 'i w y bicowany Poniezus — ostoł — Zje, jakozby ludowej legendy zbójnickiej i boby wy wstąpił worn ociec z się o d tego — i nie worn do p i e k i e ł — odpedzieli worn jednego się i wy zbójnicy, a no­ złota... nie pedzioł!... obyrtnął Poniezus a w y j u z n i e wstąpicie!..." Skłania także do r e f l e k s j i l e k t u r a p a m i ę t n i k ó w Brzegi 4 Zakopanego, stwierdzają wymysłem obaj Chramca . urodzeni „pańskim". sobie, których że Ani aby Obaj 5 kategorycznie, przypominają w i Andrzeja około Brzega, Zakopianie zbójnicy 1860 apologia — Woj­ górale roku, obaj zbójnictwa jest a n i C h r a m iec powtarzali dokonywali nadludzkich Śmiało w i ę c m o ż n a s t w i e r d z i ć , że s t o s u n e k górali do zbójników literackim. podróży do Konkretne informacje zawiera Pierwsze jego Tatr ów . s b y ł z n a c z n i e b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n y , niż się zbójnika były nie jest wcale polskiej jed­ wydanie 1853 г., j e d n a k l i c z n e f r a g ­ publiczności literackiej już zna­ w latach W a r t o w t y m m i e j s c u przypomnieć f r a g m e n t y Dzien­ trzydziestych . 7 p o ś w i ę c o n e zbójnictwu. Z n a j d z i e m y nika w literaturze polskiej — dowej. Pochylmy t u -— p i e r w s z ą ocenę z b ó j n i c k i e j się więc n a d t e k s t e m legendy l u ­ Dziennika: „ Z a p a t r y w a n i e się górali n a zbójecitwo z n a c z n i e się o d naszego. Z b ó j e c t w o w czą t a k obrzydliwą i różni o c z a c h górala n i e j e s t hańbiącą, jak dla nas; rze­ zbójnik d l a górala n i e j e s t t a k i m z b r o d n i a r z e m , j a k w e d ł u g p r a ­ wa być p o w i n i e n . W i e m t o z doświadczenia, dotknąłem się t e j s t r o n y g ó r a l ó w ; p r z y ś w i a d c z a j ą m i c z y n y . P r a w d a , że zbójnicy dzisiejsi (1832 — AK) okrutni, k r w a w i , straszni, j a k b y l i najmniej wyobrażamy i c h sobie nie są to zbójcy dawniejsi, t a k przy­ wszystkich z powieści o niektórych, z niektórych w y d a r z e ń ; a l e t a okoliczność najmniej nie sobie czynów. o t y m n a o g ó ł sądzi. A p o l o g i a ne miejsca się k u z b ó j n i k o m i z a w o ł a ł : — Jescech utworze Dziennik i ukazało się w P e t e r s b u r g u w (Kie j u z — w i c i e — k l e r y k odseł k a w o ł e c e k , w s t ą p i ó ł d o niebiosów — — przetworzyć m e n t y , p u b l i k o w a n e w f o r m i e osobnych artykułów, ukrzizowany nie... — Polsce — tyz lotocie s t a r s i zamiót m u j e s c e przygaście 80 w za t a m w s t ą p i c i e ! ... N o cos? W i d z i s i e w o r n ? legendy, jako pierwszy Poniezus ostoł p o i m o n y — i w y t y z o s t a n i e ­ subienica patrzy...; Poniezus z t e m a t podhalańskiej w Poniezus k a ż d e m u skórę w y g a r b o w o ł ; P o n i e z u s , s k o r o podrós, p u ­ ciecha zbójnickiej. Goszczyński — t r z o s k i strugać n i e próżnowali, ścił s i e n a w a n d r ó w k i Pamię­ podał do p u b l i c z n e j w i a d o m o ś c i k o n k r e t n e i n f o r m a c j e n a podobne pytajom Lotego — pomogoł wyście cie; do t e j s p r a w y . do p o c z ą t k ó w k a r i e r y i n t e l i g e n c ­ nocześnie j a k o p i e r w s z y p r ó b o w a ł tę l e g e n d ę — Zje młodu kiej legendy Seweryn zusa... sie tając o t y m , p r z e j d ź m y słuchajom. p r z e z e g n o ł sie i z a c ą ł : — Wase wyłącznym s t o s u n k i e m Podhalan Góral nie wpływa może brzydzi; w n a pobłażanie g ó r a l i się jego obawia obawie swego jest temu zbójcy, więcej rzemiosłu. a l e się n i m poszanowania, j a k w s t r ę t u . M o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że z b ó j e c t w o między góralami szkoły, jest uważane' jiako r o d z a j rycerskiej p r z e z którą góral n i e w z d r a g a się p r z e c h o d z i ć ; n i e t y l k o n i e w z d r a g a się, ale n a w e t j e s t r w a n y p ę d e m nym. (...) Sam napotkałem bardzo zacnych wewnętrz­ z innego �P r z y k ł a d y współczesnych p a m i ą t e k z m o t y w e m s t a r e g o górala. I I . 4. Płaskorzeźba, d r e w n o m a l o w a n e . I I . 5. S p i n ­ ka metalowa odlewana. w y w a r ł n a przyszłych p o e t ó w „ t a t r z a ń s k i c h " duży w p ł y w , kształtował s p o j r z e n i e Jak wyglądał polskiej inteligencji na Podhalan. główny bohater Sobótki, zbójnik Ja­ nosz? „Janoszu, d z i e l n y g ó r a l u ! Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u T a k i rosły, t a k i w d z i ę c z n y , T a k i s i l n y , t a k i zręczny? T y w y s o k i , j a k Łomnica — Jak lawina, t w a prawica, Jako Tatry, twoje barki, Jak l o t gwiazdy, bieg twój szparki. Z a t r z y m a s z orła w obłoku, Gdy m u u t k w i s z oko w o k u ; T y obejmiesz t e n b u k w borze, Co go objąć t r z e c h n i e m o ż e . J a n o s z u , d z i e l n y góralu Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u ? N i e k o b i e t a , a l e skała Z r o d z i ć n a m c i e b i e musiała." 5 4 w z g l ę d u górali, którzy, p o ś w i e c i w s z y t e m u przejściu l a t k i l k a , w r ó c i l i z n o w u m i ę d z y s w o i c h i są dziś niejszymi gospodarzami cunku swoich (...) krajowców. Zbójnik się o n z w y k l e wiającą w b i e g u , gibkością wainy Jest na rodzaj w ideału rzucaniu w tańcu o n jeszcze wszelkie śmierć, w r ó g w jest d l a górala. okazałą postawą, niepospolitą zręcznością fizycznymi. najporząd- i n i c p r z e z t o n i e tracą n a sza­ charakterze toporkiem, jako górala, a zbójnik zaletami człowiek, o d - n i e b e r . - l e i - z o i l s ;\va, uległości. zadzi­ szybkością i t y m podobnymi ideałem jakiejkolwiek Odznacza silą, clr.ijętny Jest najpełniej na to wszystko to objawia. M o ż e ż góral potępiać go za t o ? " Zbójnik — j a k go widzi Goszczyński cech b o h a t e r a r o m a t y c z n e g o . Wyrasta Jest szlachetny, n a d l u d z k i , niesłychanie — ma wiele z rodzimej można gleby. powie­ dzieć — p o n a d p o z y t y w n y , m a szereg p r z y m i o t ó w , spoty­ kanych tylko w bajkach. Zbójnik kujące l a s y w podhalański, w podobnie j a k duchy zamiesz­ o k o l i c a c h Łopusznej, j a k d i a b i y grecie p o d Wcisłową skałką, j a k l e g e n d y Tatarów w d o l i n i e Kościeliskiej — w pełni o siedzące prgromie trafił Gosz­ czyńskiemu do p r z e k o n a n i a . M o d e l tego zbójnika — j a k to starałem się powyżej wykazać u p r o s z c z o n y m . Goszczyński — jest modelem był n a P o d h a l u z b y t a b y zapoznać się z r ó ż n y m i w a r i a n t a m i l u d o w e j krótko, legendy. J e g o spostrzeżenia b y ł y rzecz j a s n a z d e t e r m i n o w a n e bowością autora — Jeszcze w poety 1832 г., w czasie p o b y t u n a P o d h a l u , z a ­ brał się Goszczyński do p i s a n i a w i e l k i e g o poematu o góralach, ze z b ó j n i k i e m Poemat Kościelisko. Jeden Sobótka z jego 8 w t e n n i e został fragmentów oso­ romantycznego. opublikował romantycznego roli nigdy głównej, p t ukończony. Goszczyński pt. . Sobótka zyskała sobie wielką popularność — tylko w X I X w . w y d a n o ją co n a j m n i e j o s i e m r a z y . W i e r s z t e n 82 �"1 �„ A l e , c z ł o w i e k u , co z tobą się stało? Gdzie t w o j a chata, gdzie t w o j e koszary? G d z i e ś s w ą majętność p r z e m a r n o w a ł całą? Straszysz p o n o c a c h , p o d o b n y do m a r y — J a k zwierz, rozbijasz po t w o j e j dziedzinie, N i e w i n n y c h l u d z i k r e w po t o b i e płynie — W i e ł e ż ócz t r u p i c h p a t r z y z t w e g o o k a D u s z a — j a k piekło, serce — j a k o p o k a ! " A w i ę c w y s u n i ę c i e n a p i e r w s z y p l a n cech f i z y c z n y c h . J a n o s z j e s t p i ę k n y , s i l n y , zręczny. S t o i n a c o k o l e , wy­ idealizowany, obmyty z k r w i . Do takiej interpretacji po­ s t a c i J a n o s z a j e s t e ś m y upoważnieni p o p r z e c z y t a n i u So­ bótki. J e d n a k — rzecz c i e k a w a — glądać zupełnie i n a c z e j . nasz b o h a t e r m i a ł Dowodzi tego l e k t u r a wy­ wierszo­ N a p r z y k ł a d z i e J a n o s z a m i a ł o się okazać w w a n y c h szkiców, które w z a m y ś l e a u t o r a m i a ł y stać się, jak Sobótka, f r a g m e n t a m i w i e l k i e g o s k o ». S t a n i s ł a w P i g o ń boczych 1 0 poematu Kościeli­ n a p o d s t a w i e t y c h szkiców i r o ­ n o t a t e k Goszczyńskiego ustalił zamierzoną p o e m a t u i rolę, j a k ą m i a ł w n i m odegrać treść Janosz, z w a n y gdzie i n d z i e j Garaszem, przeżywa d r a ­ mat: utracił bowiem którą p o r w a ł y szanowanego Wtedy znajdują swą dziwożony. pasterza to To Janosz na Podhale się w ukochaną dziewczynę, powoduje, z się Kasię, dobrego, w zbója. tatarski. Górale niebezpieczeństwie. Kasia, spadł n a j a z d śmiertelnym że przeistacza b y r a t o w a ć w s p ó ł z i o m k ó w , u k a z u j e się s w e m u kochan­ k o w i w e śnie, n a m a w i a j ą c g o d o w z i ę c i a udziału w o b r o ­ nie Podhala łunkiem przed i daleko T a t a r a m i . P r o ś b ę swą popiera idącymi o b i e t n i c a m i . Janosz w poca­ decy­ dującym m o m e n c i e p r z y c h o d z i n a p o m o c góralom. R a t u j e wszystkich, s a m (tracąc życie, b y się ze s w ą ukOchaną-dziwożaną. Aby udzielić skutecznej (po pomocy, śmierci) do J a n o s z a jego O t o n p . słowa, ukochana Kasia: połączyć rzecz być J a n o s z rosły, s i l n y , zręczny. A l e n i e o z n a c z a zbójnictwa! rowość. Jednak czytelnik nika z tego, zbójnika, Sobótce Rzecz w a r t a podkreślenia, p o n i e w a ż a głównie T e t m a j e r , tworząc idealnego jakimi jasna to jesz­ dokonuje rwraca się Wy­ pozbawienie przypadko­ w i e l u autorów, się n a G o s z c z y ń s k i e g o . Niezwykle zbójnickiej zbio­ zbójnika-herosa, 1 1 powoływało za fragmentu, „supergórialem". że w y i d e a l i z o w a n i e go w s z e l k i c h u j e m n y c h c e c h j e s t w we. walce małego Sobótki, gwałtowny zaczyna się rozwój w inteligenckiej latach legendy siedemdziesiątych X I X w . , co w i ą ż e się ściśle z p o c z ą t k i e m k a r i e r y Z a k o ­ panego i z w i e l k i m z a i n t e r e s o w a n i e m , j a k i m zaczęła się cieszyć k u l t u r a Zjawiska te ludowa są Podhala. dostatecznie wiele razy i nie m a potrzeby w znane, pisano o nich t y m m i e j s c u dłużej się n a d n i m i rozwodzić. W a r t o n a t o m i a s t zwrócić uwagę na skład społeczny k l i e n t e l i zakopiańskiej w musi cze b y n a j m n i e j , że Goszczyński bez zastrzeżeń apologii s z l a c h e t n i e j e , p r z e i s t a c z a się m o r a l n i e w ma t y l k o do czynienia z pięknym Janosz. poema­ cie — pisze S t a n i s ł a w P i g o ń — j a k rozbójnik i m o r d e r c a latach siedem­ dziesiątych i osiemdziesiątych X I X w . O t ó ż w t y m p i e r w ­ szym o k r e s i e przyjeżdżała gencja, szczególnie — do Zakopanego twórcza. L u d z i e wości a r t y s t y c z n e j , entuzjazmujący lami, wprowadzili zbójnika głównie i n t e l i ­ c i , pełni wrażli­ się T a t r a m i i podhalańskiego do góra­ swoich 83 �utworów i , w konsekwencji, części społeczeństwa Europejski domości do świadomości znacznej polskiego. rozwój Sabała. W dziejach inteligenckiej kultury się ś w i a ­ regionalnej Ody zyskał ową niezwykłą popularność, już n i e z b ó j o w a ł , a l e znał d o b r z e stwa, w bił się p o p i s y w a ć narodzie ruch niegdyś p o t ę ż n y m , regionalistyczny był a obecnie jedną uciska­ z nielicznych le­ g a l n y c h f o r m m a n i f e s t o w a n i a odrębności n a r o d o w e j , dziej Polsce r u c h regionalistyczny na Podhalu. Hipoteza górale — t o n a j b a r d z i e j z powodu stępności warunków terenu w najczystszej, cona przez tem fizjograficznych, zachowała się wpływy — z powodu t u staropolska niedo­ kultura tu niepoślednią — Muszę łubiński Polacy n i e m i e l i pojęcia, k o n t a k t ze głębokie w z r u s z e n i e . dla przybyszów „szczęśliwymi Zakopane, z Kongresówki, wydawało swobody. Warszawiacy poczynek czy l e c z e n i e , p r z y j e ż d ż a l i przed­ wszyst­ czasu. Mogli więc pieśni także się 9 S4 (Sabałą — żeśmy n a świat nie może przyszli razem i oba „poza za żebro n a h a k u , j a k J a n o s i k , ale z a w s z e oazą ży­ swo­ organizo­ — O h e j (a t a k ) rzecze, śmiejąc aż się o c z y z a i s k r z y ł y , nych naglących Bardzo zainteresowa­ turze. Był w i e k u był J a n Krzep- Cha­ się ze sto l a t buczki kiedy szkoda. J a n , któremu i p o t a r ł n o s r ę k a w e m , bez powodów, ale wy­ zawiśli t a k sobie, z żad­ przywyk- nienia." wolne­ zakopiańskich pisze AK) jesteśmy s t o s u n k a c h . wcześniej. B y l i b y ś m y w dziewiętnastego czytelniku — j a k a to byłym postaci Jasiem ludzkiej — O j , J a s i u , J a s i u — m ó w i ę m u kiedyś — łej E u r o p i e . Jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h z się dużą ilością oddawać c i się przyznać, s k o c z y l i " . M o ż e b y ś m y co p r a w d a i r a z e m także „oddychać patriotyczne, t e n to dopiero bardzo n i o m l u d o z n a w c z y m , t a k m o d n y m w o w y m czasie w c a ­ ostatniej ćwierci — szczegól­ c i e m n a r o d o w y m " — można b y ł o się w Z a k o p a n e m b o d n i e w y g a d a ć , śpiewać śpiewając: w szkoda, przyjeżdżali t u n i e t y l k o n a w y ­ wać odczyty. P r z y b y s z e d y s p o n o w a l i z tkliwością: •— ż e 1 3 życzliwych u c i s k u narodowościowego, o j a k i m ko, wywoływał go a goście słuchali k r w i utoczył... f o r m i e , n i e zniekształ­ odegrała dziećmi n a t u r y " , k t ó r z y w o l n o ś ć s w ą c e n i l i n a d e nie O j , S a b l i c z e k zbójnicek, oj, siekierecka siostra. Niejedna dusyoka Bez n i o m w n i e b o posła że rolę. W okresie gawędami. p o l s k i e z p o l s k i c h p l e m i o n ; że najszlachetniejszej obce Potkańskiego , 1 2 dawna da­ r o z w i n ą ł się n a j b a r ­ Karola od zbójnicki f o l k l o r i l u ­ Szedł s t a r y Sabała z , y p a n a m i " w góry, w a n i a światu znać, że „jeszcze n i e z g i n ę ł a " . W zbój­ zresztą, dużą rolę. trafiły w P o l s c e n a g r u n t b a r d z o p o d a t n y . W n a r o d z i e bez p a ń ­ nym, legendy n i c k i e j człowiek t e n spełnił, p o części b e z w i e d n i e ruch regionalistyczny, budzenie narodowej, towski doniosłą rolę spełnił Sabała w p o l s k i e j eksponatem, myśliwym, prawdziwym autentycznym sposób b e z b o l e s n y pragnienie rasowym zbójnikiem. kul­ góralem, Zaspokajał „zbliżania się do ludu". K o n t a k t z Sabałą n i e groził niebezpieczeństwem. B y ł o n na tyle szorstki, aby stać się obiektem zachwytów 10 �R ó ż n e w e r s j e p o s t a c i górala. I I . 9. D r z e w o r y t W ł a d y s ł a ­ w a Skoczylasa. I I . 10. Współczesny strój podhalański prezentowany n a imprezie f o l k l o r y s t y c z n e j . I I . 11. Re­ klama domu towarowego w Zakopanem Z b ó j n i c t w u poświęcone j e s t w i e l e Poruszając przełęczy. czątku z a s t r z e g a przypadkiem fragmentów w to zagadnienie już się W i t k i e w i c z , a b y n i k t sobie czegoś brzydkiego Na na samym z o po­ czytelników zbójnikach nie pomyślał: „Zbójnika trzeba odróżnić o d rozbójnika d z i e j a . C i o s t a t n i są z w y k l i r a b u s i e , k r a d n ą c y owce, mordujący wszelkich Tymczasem siebie ludzi dodatnich zbójnik przeciw wstrętnym, jest bohaterem, przymioty sile którego podli i wyzuci ze wcielającym w przymiotów. najpiękniejsze wanym dla rozboju, i zło­ pieniądze, rycerstwa; jest j u n a k i e m , dla którego się o n dopuszcza zbunto­ mord tylko z jest ostatniej konieczności — w o b r o n i e życia. J e s t o n w s p a n i a ł o m y ś l ­ ny, s i l n y , mężny, h u l a k a i w i e r n y towarzysz. zdobyte nie na bogaczach, n a p a s t u j e . (...) bodnego, śmierci czar bił niebezpieczeństw h o n o r n y c h chłopów dziedzinie do ze Wieszano biedaków od tego życia, i czynów i c h za swo­ ciągnął spokojnej awanturniczych na haku. Pieniądze, Ubogim i nigdy Niepokonany pełnego wszystkich w rozdaje zagrody i strasznej ^pośrednie ziobro", zostawiając n a p a s t w ę długiego k o n a n i a . — A l e n a s u b i e n i c y wisieć t o h o n o r n a r z e c ! B o t a m dziadów n i e w i e s a j o m , i n o chłopa! T a m d z i a d a łajom, i n o co najtęzsy T a k streszcza cała l e g e n d a 11 przedstawicielem krzepkiego p r y m i t y w u , na t y l e stą, a b y się chętnie p o p i s y w a ć przed dobrze pokazać wychowany, stosunku. Nic tedy aby nie dziwnego, larność, że u w i e c z n i o n o n a c h , że j e g o z w r o t y „panami", na t y l e swego do że zyskał o g r o m n ą można znaleźć w i ryci­ czy Krzyżakach i kiewicz repor­ całej polską ło Stanisława W i t k i e w i c z a danie książkowe, w z Na przełęczy drzeworytami u którego I w y ­ , a u t o r a , ukazało się 1890 r o k u . K s i ą ż k a t a doczekała się w i e l u w y d a ń i do dziś pełni r o l ę s w e g o r o d z a j u podręcznika w i e d z y o halu i Tatrach. Napisana gestywna Pod­ jest wspaniale. N i e z w y k l e i b a r w n a , siłą s w e g o artystycznego jakiejś b a j e c z n e j su­ spojrzenia n a r z u c a tysiącom czytelników wizję P o d h a l a i T a t r jako H e l l a d y , r e s z t k i z a n i k ł e g o świata, i d e a l ­ n i e p i ę k n e g o zakątka. T a k ż e g ó r a l e w Na przełęczy kulturą. chowe i jego mieszkańcami, Podhalan zachowaną, Polsce, pozbawioną to jest ongiś obcych Przyjmując Wit­ szczęśliwym powszechną naleciałości założenie p o w i n n o przyjść n a r o d u . T a k i e było teoretyczne n i a t z w . „stylu Styl c h y b a popularności przyniosło S a b a l e d z i e ­ kultura okoliczności jest zbójników." Podhalem że w n i o s k u , że o d P o d h a l a taży, j e d n y m z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h chłopów p o l s k i c h . Najwięcej sądził, zbiegiem nich popu­ go n a w i e l u f o t o g r a f i a c h że stał się b o h a t e r e m w i e l u książek Popiołach, arty­ nie w o - wisieć! Sabała t e n u r o k , k t ó r y m o t o c z o n a tatrzańskich Zafascynowany i chłop t o m u s i w typowo doszedł do odrodzenie d u ­ założenie powsta­ zakopiańskiego". zakopiański, w rozumieniu Witkiewicza do s t a r y c h , t y p o w o p o l s k i c h f o r m , m a n i f e s t a c j a nawrót polskości, stał się w b a r d z o k r ó t k i m s t o s u n k o w o czasie niesłychanie modny. Kiedy wiadomo piańskie, t o nasze, produkcja przedmiotów suknie balowe, żanki b y ł o już n a p e w n o , że co narodowe w — rozpoczęła stylu zako­ masowa zakopiańskim. fortepiany, m a k a t y , fasady do k a w y , się Szafy, domów, noże d o p a p i e r u , u m y w a l k i — się f a n t a s t y c z n y m w p r o s t p o w o d z e n i e m . fili­ cieszyły Witkiewicza r z u c a n o l i s t a m i prosząc o z a p r o j e k t o w a n i e różnych, za­ cza­ mają s e m n a j b a r d z i e j zaskakujących p r z e d m i o t ó w w s t y l u z a ­ c e c h y h e r o s ó w czy b a ś n i o w y c h p o s t a c i . D r o b n y p r z y k ł a d : kopiańskim. N a d a r z y ł a się wspaniała o k a z j a . M o ż n a b y ł o „Sabała m ó w i z p o d z i w e m — O kiej t e l i m kęsku piersy zleciał! o swoich r a z za Zdaje o swojej moskala kozami się, że powietrznych poleciał! się słyszy u na Krzywań. Mateja «ryktara» n a L i p t o w i e na rano b y l i I orła, wypłatać stery patriotyzm kiełi jus powyżej z l e c i e l i to światy się przysłu­ p o d Krzywań, towarzyszami o północy, d n i latał, opowiadającego podróżach, i l e r a z y c h u j e t e j opowieści. O n i z a w s z e albo (placek) młodości: «a n a zabrał kasę dzieWiątom, „Wygląda jeden baca... I do naszego życia m i e j s k i e g o , bajki: za g ó r a m i , za l a ­ rzeczywiście, w s t o s u n k u życie n a t e j p o l a n c e zielo­ n e j , słonecznej, życie t a k p i e r w o t n e i p r o s t e w y d a j e kartą z jakichś w i e k u ludzkości." bajecznych opowiadań o zaborczym, manifestując się n a r e p r e s j e , a swój jednocześ­ n i e p r o d u k o w a ć — l u b m i e ć — r z e c z modną, nowoczesną i narodową. T e l i s t y do W i t k i e w i c z a , t a k ś w i e t n i e i l a ­ p i d a r n i e ilustrujące z j a w i s k o r o z p r z e s t r z e n i a n i a się .ystylu zakopiańskiego", zachowane, skiego wilii t o j a k początek władzom bez narażania w szczęśliwym znajdują się w Zakopanem. trafem w spoirej archiwum Muzeum D l a przykładu cytuję części Tatrzań­ fragment l i s t u J a n a G w a l b e r t a P a w l i k o w s k i e g o , właściciela słynnej Kościelisk, n a u p ł a z i e * " . I n n y przykład: sami, był t a k i figla się szczęśliwym „Pod 12 m a j a J e d l a m i " , do Stanisława W i t k i e w i c z a , z dnia 1897 r o k u : „Pytał carskiej w mię Kl.(Łmaszewski, dyrektor szkoły Kołomyi — A K ) o figuralne m o t y w y szły m i n a m y ś l owe obrazy góralskie garn­ i na szkle stawiające J a n o s i k a skaczącego p r z e z ogień, a o b o k przy­ przed­ niego t o w a r z y s z e , k t ó r y c h m i r a z Sabała w s z y s t k i c h p o i m i e n i u 85 �I I . 12. D r z e w o r y t S k o c z y l a s a o t e m a t y c e zbójnickiej. W p ł y w y S k o c z y l a s a n a u t r w a l e n i e się s t e r e o t y p u z b ó j n i k a : I I . 13. D r z e w o r y t b a r w n y E d m u n d a B a r t ł o m i e j czy k a p r z e d s t a w i a j ą c y zbójnika. I I . 14. W y c i n a n k a n a w z ó r d r z e w o r y t u S k o c z y l a s a p o n a z y w a ł . [Powiedziałem o t y m K I . , k t ó r y sądzi, że d a ­ dzając stąd z b y t d a l e k i c h i z b y t o p t y m i s t y c z n y c h wnios­ łoby się t o w z i ą ć i dać n a k a p i e p i e c a , a l b o n a k a f l a c h ków jednak Okładających przyznać, że t a k i w y n i k o d r o d z e n i a k o m i n , k t ó r e stanowią czyznę, n a k t ó r e j Grunwaldem by dałoby dużą r ó w n ą się cały o b r a z umieścić! C o S z a n o w n y powiększyć P a n n a to? d o n a t u r a l n e j wielkości c h ł o p c ó w " n a t ę ścianę Wojciech Brzega jego s u r o w y krytyk płasz­ jak Bitwa pod tych kaflową?" — uczeń W i t k i e w i c z a , a — zarzuca następnie Witkiewiczowi d y l etan - t y z m i k o m p i l a t o r s w o . S t a w i a n o też często z a r z u t Wit­ 15 k i e w i c z o w i , że p r o j e k t o w a n e n i e f u n k c j o n a l n e , n i e nadają są w a ż n i e j s z e od funkcji przez niego przedmioty się do użytku, że p r z e d m i o t u . Pomijając t e w z g l ę d y , t r z e b a s i l n i e podkreślić, ż e s t y l był wspaniałym środkiem świetnym sposobem kowanym budzenia 1900 r . p o d t r z y m y w a ł jednak zakopiański agitacji narodowościowej, d u c h a polskości w i germańizowanym narodzie. przekonanie, że są zdobienia rusyfi- Zbójnik n i e jest był około latach między tury przepaścią, „niższymi która l u d o w e j . Mało k t o j e d n a k skiej XllX-wiecznej niące się m i ę d z y wet b u d o w l a , która n a powrót j e d n a k i szczyt, był róż­ choćby n a ­ identyczny; powstały zaspokajają powyższe jest mem i że n i e m a p o t r z e b y niech przyjedzie do zjawisko truiz­ r o z w o d z i ć się n a t e n t e m a t , Zakopanego. Jednocześnie z r o z w o j e m we zupełnie stylu — kultura zakopiańskiego, Podhalem, w r o d z i się n o ­ neoluidowa. P o d t y m t e r m i n e m zespół w y t w o r ó w kulturowych, wzorowanych wairsitwami, wznosi się odbiorcy. c a ł y naród M o r r i s , t u się stało: n a d chałupą którego i jednym biedny potrzeb n a d pałacem sterczy j a k k w i a t z wierzchołka góry — pazdur. N i e 86 to d w a przedmioty sposób z a s a d n i c z y , n a k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , ale powstałych dla n i e - l u d o w e g o obejmuje z że się wiekami i b o g a t y zbliżają się do s i e b i e w s f e r z e w y ż s z y c h się chałupy — sobą w p l e t n i e różne k u l t u r o w e e k u m e n y , Jeden z p i e r w s z y c h przykładów zbójnictwa zrobić wznosi sprawę, i n n e p o t r z e b y . K t o sądzi, że z d a n i e starał s i ę u r z e c z y w i s t n i ć — sobie kul­ „Pod J e d l a m i " i pazdur z chłop­ i c h wygląd zewnętrzny wego sferze s z t u k i zdaje się, dawnej z p r z y c z y n d i a m e t r a l n i e różnych, o t o c z o n e są p r z e z k o m ­ d a c h e m , jednaką kulturą. T o , o c z y m m a r z y ł R u s k i n , co duszy, w utożsamiało otwarła przed i wyższymi" zakopiańskich kultury narodowego". do dziś, z r e n e s a n s e m pazdur na dachu w i l l i rozumiem stanowisko: „Nad wzorów utożsamia zresztą się d a w n e j d l a życia miarę w z r o s t u zainteresowania jeszcze r a z u z a s a d n i a s w e 16 Popularność i jeszcze t a k źle. M o ż e m y być jeszcze s i l n i , śwarni, h o n o r n i . W i t k i e w i c z w Po stosunków społecznych, t r z e b a m a o g r o m n e d o d a t n i e znaczenie Może „śwarnych dla rozwoju w niebo, wyprowa­ opisuje Wojciech przyjemność Brzega . 1 7 Modrzejewskiej, do Z a k o p a n e g o furkę „napadli zbójnicy". s i e m b y ł Sabała. S t a r u s z e k p r z e j ą ł s i ę s w ą rolą f u r m a n a , ale w s u m i e b a w i o n o się by zorganizował d l a n i e j atrakcję — n a p a d z b ó j n i k ó w . N a jadącą z rówki neoludo- O t o Chałubiński, wspaniale. Jaszczu­ Harna­ i pobił �14 �18 E s t e t y z a c j a l e g e n d y z b ó j n i c k i e j . I I . 15. D e k o r a c j e r e s t a u ­ racji „Jędruś" w Z a k o p a n e m . I I . 16. T a l e r z d r e w n i a n y z intarsją i p r z e d s t a w i e n i e m zbójnika. I I . 17. N o ż e „ z b ó j ­ n i c k i e " , n a w z ó r d a w n y c h noży podhalańskich, w y k o n y ­ wane dla Cepelii przez m i e j s c o w y c h rzemieślników. I I . 18. N ó ż do p a p i e r u z postacią zbójnika — p a m i ą t k a współczesna. I I . 19. „ Z b ó j n i k " współczesny n a i m p r e z i e f o l k l o r y s t y c z n e j w Sądeckiem Kazimierz Przerwa-Tetmajer, jeden z najwybitniej­ szych p r z e d s t a w i c i e l i n e o r o m a n t y z m u polskiego, a j e d n o ­ cześnie najpopularniejszy skiego piśmiennictwa, autor czerpał w dziejach szeroko z podhalań­ legendy zbój­ nickiej. Tetmajera u t w o r y prozą Skalnym Pc:lhr 4 Bajeczny świat i Janosik na temat (1903, następne :1 (1906), Tatr Nędza zbójnicki, t o : Na wydania Maryna poszerzane), (1910). D w i e Litmanowski ostatnie zycje w y d a n e zcstaly w Legenda Wśród „podhalańskich" w i e r s z y ra Tatr. znajdujemy bohaterem i c h jest to Śmierć kowym sporo Jadwidze, Pieśń Ballada Legenda Tetmajera, Twórczość Marsz d w u t o r o w o : miłością i wytworem nymi była Jak Janosik chyba znany Podhala. inspirowana i prądami się t o szczególnie w Na W i e l o k r o t n i e zaznacza T e t m a j e r , halu. Janosi- Skalnego Tetmajera do f o l k l o r u nich, O śmierci, ze ogół z Szalamonównie najbardziej zbójecki Na znane zbójniku, o Janosiku po­ tytułem Tetmaje­ zbójnickiej. o Jaśku i wreszcie „zbójecka" epoki. Przejawia tematyce o Janosikowej z cesarzową, utwór 1912 r . p o d w s p ó l n y m Janosik. Najbardziej Janosika, turnieju, tańczył o (1909) z Hrubego literackimi Skalnym Pod­ że u t w ó r t e n j e s t j e g o w y o b r a ź n i , że o p o w i a d a n i a n i e są s p i s a ­ gawędami l u d o w y m i . Jednocześnie s t a r a się Tet­ m a j e r , a b y o p o w i a d a n i a w y g l ą d a ł y t a k , „jak b y się stały naprawdę dwojakie i opowiedziane źródło były przez inspiracji powoduje, chłopów" . I S że Na Podhalu stało się p o p u l a r n e z a r ó w n o w ś r ó d polskiej j a k wśród P o d h a l a n . z najpopularniejszych wszedł do f o l k l o r u Tetmajer inteligencji stał się twórców polskich, a Owo Skalnyin jednym jednocześnie neoludowego. J e d n a k — t r z e b a t o s i l n i e podkreślić — zbójnik t e t majerowski różni się z a s a d n i c z o od ludowego. Tetmajer w i d z i zbójnika w sposób — j a k t o się z w y k ł o uważać „impresjonistyczny": 88 wychwytuje jego cechy — zmienne, �ulotne, chwilowe. Tetmajera; Podkreślało znajdziemy w ten fakt wielu jego twórczości biografów To szereg n a to wpływ dowodów. np. w Bajecznym — było piękne p r z e z niesłychaną Tatr brazu i warunków, za b a j e c z n y kryjący wśród których zupełnie m o m e n t z sobą z szałasu, dwunastoletniego jaka i krajo­ żyli. ten Wojtek gdzieś wówczas n a polankę bębna, to była wówczas gdzie z daleka puszcza Mateja, s m u t n e , j a k stare gęśli góralskie były, i sobie, usłysz­ monotonne podpatrzmy g d z i e z p o m i ę d z y gałęzi n a p o l a n c e słońcem z a l a n e j chłopię czoło góralskie włosach, olbrzymiego długich, grające chłopa, „noszącego się" być p o d o b n y Inny o świecącego drukowane opowiadanie w do „Tygodniku który lotu" Jak chanki gdzie i porzuca zabija aby bezpieczną 1 9 . wzieni Wojtka Illustrowanym" utworze kryjówkę, a dobrowolnie o pokazanie jej także ślizgając t y m fabuła sprawiedliwości, n a wieść najdroższą, adoratora, Następnie, wreszcie tylko opowiadania swą znajomych piów. W Bohater się spojrzenie się dzikiego malowniczo paru do się na plan górala karczmy, krewnych przygodnych krwi, oddać schodzi idzie tańczy ga­ sobie, „zian d a r o m " . dalszy. o swoistym ustawionego ko­ na planie. Po b o k a c h , d l a ozdoby, t r u p y i m u z y k a Chodzi stałego wywarło ujemny społeczeństwie polskim odnosił w r a ż e n i e , że — z pierwotną przez cywilizację, obdarzonych i fizyczną, nadludzką bardziej siią do starożytnej polskiej X X przyrodą wielkimi zupełnie Hellady, „Gdyby zbójnicy chlebniejsze tkniętych do zbliżonych rzeczywistości m i e l i swego Homera, jako p r z y d o m k i byłby on i m dawał: najpo- wysokoska- czący i szybkobiegający. B o zaiste, ż e b y w s k o c z y ć małe, okienko dawnej pośrodek izby", wysokie góralskiej „na d z e n i e być z gibkim i chybkim. Pardołówki za wielkie stół w y s k a k i w a ł ; W o j t e k żelaznym wy­ namiętnościami innych, niż na — w. w Kuźnicach palce Mateja za ucho chałupy, albo przez karczmy trzeba było I tacy też byli. nadprzyro- u nóg się ująwszy Kośla po c e t n a r o w y m wziąwszy, na ciężarze iprzez przy­ kopę w o d n ą skakał. J a s i e k N o w o b i l s k i « j a k fciał, p r z o d ke, boke, drzewa zadke, równymi nogami ze z i e m i e na sionge wyskocćł». O W a ł o w y m Jaśku K u l i , który z o j c e m t e i , J a n i e k i e m , z b ó j o w a ł , opowiadają, b o w a l i do m e t y i Wałowemu Wojtka Ma­ że k i e d y kapelusz się pró­ spadł, podjął go i J a n i c k a w b i e g u p r z e z g ł o w ę przeskoczył, oraz że k i e d y m u znów kapelusz k i e d y indziej w i a t r zerwał, g d y chodził kładkę, skoczył prze­ za n i m n a d w o d ę , s c h w y c i ł go i n a kładce z p o w r o t e m stanął, to z n a c z y , że zatoczył łuk w powietrzu". poczuciu Tetmajer pierwszym podhalańska góralska. kontaktu w rosło p o d T a t r a m i iplemię „ d z i e c i n a t u r y " , n i e Skalnym o zdradzie adoratora, we albo musiał z 1902 г., n r 3 1 , w ł ą c z o n e następnie d o t o m u Na Podhalu. na leżącego mosiądzu, tańcem, do p o d r y w a n i a się orła — a obok od ciupagi małe spadających na skrzypcach, dookoła przykład Chrońca, jasnych, skutek Obrochtę, Tatry, dzikie, nuty zabie­ Wyobraźmy odwieczna brzęczenie Cóż śródleśną, Bartka i każący m u s o b i e grać n a gęślach. (...) my poezję złodzieje poezji świe­ się p r z e d pościgiem ś m i e r t e l n y m n a h a l i , rający n a kształtowanie s t e r e o t y p u górala. C z y t e l n i k „ T o złodziejstwo — c z y t a m y cie „impresjonistyczne" 2 n zastrzegał nie jest (tzn. z początków się w i e l o k r o t n i e , że opisaniem XX górali w . ) , lecz poetycką jego proza współczesnych wizją czasów iii м - «V- 89 �P r z e t w a r z a n i e l u d o w y c h m o t y w ó w i k o n o g r a f i c z n y c h . I I . 20. S t a r y o b r a z e k n a szkle o t e m a t y c e zbójnickiej. I I . 21. F r a g m e n t w y s t r o j u wnętrza „Domu Turysty" w Zakopanem �91 �minionych można bezpowrotnie. Z tą deklaracją t y l k o częściowo. B o h a t e r o w i e zgodzić się Tatr, jak Legendy na p r z y k ł a d K r z y ś , S a b l i k , M a r y n a — m i e l i s w o j e wiedniki w rzeczywistości. t r u d u można r o z s z y f r o w a ć w i , które pozowały wy XVII myśloną połączenie stościami obraźni w jeden „miastowych" postaci stosunki „ W e m g l e , poniżej, w c i a m i trzymając w z a j e m szli, snadź przynapici, poprzek zarzucone stary z poło­ realiów góralską społeczne wiek uboczy, z z i osobi­ że w na P o d h a l u , n a d przepaś­ karki, Janosik Nędza Minęli Mary­ L i t m a m o w s k i z r u s z n i c a m i n a p l e c a c h . (...) nę poniżej p o m g l i s t y m s t o c z y s k u góry n a d przepaściami idący J a n o s i k z S a b l i k i e m , a ona wbijała oczy w tego h e t m a n a , j a k b y się w n i m całe góry i cały l u d z b i e g a ł y . O n i (...) ry śpiewali, zataczając się w e m g l e p o upłazie, s t a ­ Sablik ny." i białorucy h e t m a n zbójecki złotem malowa­ 21 j a k to z w y k l e del, Sabała, świat jest Poezje bywa, rzecz upraszczał. że s t a r y h e r o s , g ó r a l - m o - chodził p o d r ę k ę z J a n o s i k i e m ? bajkowy, nie warto „zbójnickie" spierać Tetmajera mają się o nieco Gdy cały szczegóły. inne ce­ chy niż p r o z a . J a n o s i k (bo o n t u j e s t najczęstszym, p r a ­ wie jedynym bohaterem) jest postacią tak zmitologizo- waną, baśniową, że t r u d n o tu m ó w i ć o a n a l o g i a c h z g ó ­ ralską codziennością. wy­ XVII. ręce n a s w o j e Sablik wy­ mitologią, mitycznych k u l t u r a podhalańska n i e w y s z ł y p o z a bez pisarzo­ panoramy Polsce powodowało, odpo­ Tatr współczesne rzekomo obraz całej Legendę podhalańskich Tetmajera znanymi postacie do podhalańskiej w. Pomieszanie przez Czytając Czytelnik, W końcu cóż w t y m d z i w n e g o , „ P i e r w e j c h w y c i ć n i e d ź w i e d z i a za kudły, z podkrzywańskich w y w l e c c i e m n y c h lasów; p i e r w e j w b i e g u W a g zatrzymać w a r t k i , a l b o w i c h e r stłumić p o ł u d n i o w y : n i m w o k o w y spętać J a n o s i k a , n i m powstrzymać jego orle chody, n i m p r z y t ł u m i ć j e g o m o c zuchwałą. S i e d m l a t ssał o n n i e d a r m o pierś m a t k i : c h w y c i b u k a d o potężnych r a m i o n , jak w y r y w a dziewczyna konopie, tak on w y r w i e z k o r z e n i a m i buka. C h w y c i k a m i e ń do potężnej dłoni, k a m i e ń duży, j a k o s i e d i n g ł ó w l u d z k i c h , k i e d y s z n u r e m o b w i ą ż e go s i l n i e , r z u c i w okno strzelistego z a m k u , 26 25 92 I I . z5. Z b ó j n i k — p r a c a u c z n i a S z k o ł y P r z e m y s ł u D r z e w n e g o z l a t t r z y d z i e s t y c h . I I . 26. Z b ó j n i k — o d z n a k a f e s t i w a l u „ T a t r z a ń s k a Jesień". I I . 27. D e ­ koracja ulicy Krupówki w Zakopanem z okazji festiwalu �choćby o k n o b y ł o j a k w i e r c h s m r e k a , w p a d n i e kamień, o n w e j d z i e p o s z n u r z e . " W okresie czyna coraz nicka. największej gwałtowniej Jednocześnie popularności go i Taniec Tetmajera zanikać l u d o w a t r a d y c j a przyjeżdża do Zakopanego za­ zbój­ coraz w i ę c e j „ p a n ó w " . W y c h o w a n i n a podhalańskiej l i t e r a t u r z e i sztuce, żądają p o t w i e r d z e n i a n a m i e j s c u s w y c h wyobra­ żeń związku z o Podhalu t y m obserwować przeznaczonej i i gotowi do d n i a Władysław artystów można rozwój dla podtrzymywanej neoludowej, nich przy życiu. urodzonej Legenda dzisiejszego. Skoczylas, polskich w jeden okresie dził n a szerszą skalę zbójnika iSkoczylas legendy dla „miastowych", z ich przyczyny t a żyje są za t o zapłacić. W był twórcą z najpopularniejszych międzywojennym, jako temat wielu prac o wprowa­ plastyczny. tematyce pod­ o tematyce Skoczylas, nawoływał ganie Jana Kasprowicza. zbójnicki także k i l i m y 5 2 jeden z założycieli Stowarzyszenia do s t w o r z e n i a s z t u k i n a r o d o w e j „Ryt", poprzez sięgnął jednak tetmajerowskiego. drzeworycie robota silni, zacznie Jezus zbójnika jak w Legendzie Maria! — niebawem, idą zbójnicy zgrabni ale podziwiając dwie teki zbójnicką w a ł Bajdę drzeworytów o tematyce w 1918 i Tekę podhalańską o Niemrawcu podhalańskiej: Tekę w 1922 r . Z i l u s t r o ­ Jana Gwalberta Pawlikowskie­ od Mokra obrazek m o ż e m y o t y m n i e myśleć. Prace Skoczylasa czesnych i widzenie i wywarły potomnych. wielki Widzenie plastyczne Skoczylasa wpływ na współ­ literackie Tetmajera s p o w o d o w a ł y , że zbój­ n i k podhalański w o c z a c h większości P o l a k ó w — t o s y m ­ nym Wydał na więksi niezwykle. b o l n a d l u d z k i e j siły i w i e l k o ś c i , postać w i d z e n i a w Zakopanem. lecz Tatr, hydropatycznym w nie ludowego, idą zbójnicy g i b c y , piękni, g r o ź ­ zdecydowani, się t e m a t y k i zbójnickiej do Podobnie Skoczylasa surowi — smreków, wypadku Skoczylas halańskiej. P r o j e k t o w a ł w n ę t r z a , m . i n . s a l o n w zakładzie dra Chramoa się­ do twórczości l u d o w e j . S a m starał się także speł­ nić t e n p o s t u l a t . W ni, Projektował zbójnickiej. tylko momencie. m i m o zmieniających To „impresjonistyczne" jed­ widzenie, się p o g l ą d ó w n a l i t e r a t u r ę i sztukę, m i m o p o w s t a n i a n o w y c h dzieł l i t e r a c k i c h i p l a s t y c z n y c h o t e m a t y c e podhalańskiej, t r w a do czasów współczesnych. 93 �Ś w i a d c z y O t y m wystarczająco Prawie kim wszystkie motywem, p i e r u , talerze, wtarzają czylasa. polskie w mniejszym po dziś do p a ­ stopniu po­ stworzone dzień, zbójnic­ noże l u b większym ikonograficzne, t e n sposób naśladowców pamiątkarstwo. j a k k a s e t k i , płaskorzeźby, motywy W dzisiejsze współczesne n a m p a m i ą t k i ze przez poprzez i kontynuatorów, oddziaływa Sko­ swoich Skoczylas na społeczeństwo. Okres dwudziestolecia bitnie estetyzujący międzywojennego stosunek do cechuje góralszczyzny. w a n o w y d o b y ć z ludowości p i e r w i a s t k i e s t e t y c z n e , wszystkim urok p r y m i t y w u . Jan Kasprowicz Taniec s t a r a się o n a j d a l e j zbójnicki kulturowe Stąd, n i e k i e d y , góralską. wiersza, się jakby na­ Stąd w y r a ż e n i a całe f r a g m e n t y przede w poemacie idące zbliżenie do b o h a t e r ó w . Stąd r y t m śladującego m u z y k ę wy­ Próbo­ gwarowe. są c y t a t a m i z pieśni l u ­ dowych. „ H e j ż e , chłopcy, h e j ! Z wichrów, h a l i k n i e j ! Potokami, Jeziorami, Wirszyczkami, Turniczkami, Z a orłami, Kozicami, O d k r z a k a do k r z a k a , Z buczaka na pniaka! Posiejemy strach! H e j ! Z a t r w o ż y się L a c h ! H e j ! L i p t a k skrzydła s t u l i , Jak trafion od k u l i Scierwożerczy p t a k , G d y nas w a r i i szlak, Z pałaszem n a p r z e d z i e Janosik powiedzie! Ach! D z i ś n a m tonąć w łzach: J a n o s i k n i e żyje, C z a r n y dół go k r y j e , A pałasz t e n r d z a w y Co wiódł o d O r a w y , Na wysokiej borze Z a c i ę t y w j a w o r z e —• Hej!..." Estetyzujący stosunek do góralszczyzny c e c h u j e że p l a s t y k ę o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . J e d n y m z tak­ najbar­ d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p r z y k ł a d ó w j e s t twórczość Z o ­ fii Stryjeńskiej. Ż y w y ka wyraźnie k o l o r y t , rodzaj nawiązują do stylizacji, tematy­ folkloru, do jego wzorów plastycznych. Utrwalony na dobre w społeczeństwie, w w i e l u u/bworach s t e r e o t y p nadludzkiego sprawdzony zbójnika, stały p o p y t na tego r o d z a j u b o h a t e r a i s e n t y m e n t a l n y do Podhala olbrzymich rzesz n i k i , k t ó r e s p r a w i ł y , że w jawia na się w i e l k a bardzo to czyn­ ciekawy, na temat Tatr pasjonujący i i Podhala M a r z e n i e m piszącego t e s ł o w a j e s t znaleźć kopiańskiej. N a p r z y k ł a d z i e rało stwu społeczeństwo lekturę w widziało T a t r y pisarzy wydawcę, powodzenie, przekonany, widać i Podhale, podhalańskich, literaturze na temat dziej. Jestem grafomanii Podhala co się jak najbar­ niezwykłe a być m o ż e dałaby początek b a d a n i o m n a d narodowej. W t y m miejscu sca — p r z y t o c z ę t y l k o k i l k a np. wiersz Tańce: * 2 94 odbie­ społeczeń­ podobało że r z e c z b y miała za­ najlepiej, g r a f o m a n i ą w o g ó l e , zupełnie zapoznaną dziedziną literatury to pouczający. k t ó r y b y się z d e c y d o w a ł w y d a ć antologię g r a f o m a n i i jak po­ tatrzańisko-podhalańskich poziomie. poetycka temat niezwykle stosunek — l a t a c h międzywojennych ilość w i e r s z y niskim Grafomania czytelników Zofii — naszej z braku miej­ d r o b n y c h przykładów. Kośeiszewskiej Zbójnicki z Oto cyklu �„ U r o d z i ł się n a śniegu, a m o ż e n a h a l i , Słuchał s p o w i e d z i s m r e k ó w i s z u m u s i k l a w y A d l a c z e g o n i e p a l i t e n t a n i e c górali? Dlaczego jest żywiołem ognisty i k r w a w y ? J a k b y z a c z a r o w a n y ręką Skoczylasa, O r l i , d u m n y , z płomieniem i g r a koza dzika — I któż n i e z r ó w n a n e g o doścignie zbójnika, G d y l a t e m n a p o l a n i e nocą srebrną h a s a ? " Oto i n n y przykład: f r a g m e n t wiersza E . S k o k o w s k i e g o Zakopiański Farys. Stanisława 24 „ — H e j , precz m i z drogi, p o t o k i ! W h u r a g a n o w y m rozpędzie M i j a m przepaści k r a w ę d z i e , Prześcigam b y s t r e obłoki! Już w n a d z i e m s k i e lecę s z l a k i , G d z i e słoneczne krążą p t a k i , T a m , g d z i e o r ł y mii z z e n i t u K r z y c z ą : zgiń, a pędź do s z c z y t u ! " I n n a f a l a g r a f o m a n i i t o u t w o r y w g w a r z e podhalań­ s k i e j . W i e l u działaczy r e g i o n a l i s t y c z i n y c h , p r z e j m u j ą c apelem za o stworzenie pióro. a priori Żywość literatury ruchu podhalańskiej, regionalistycznego, d l a dzieł p i s a n y c h g w a r ą się w i e l e utworów Jednym z układaczy generał, działacz ruchu życzliwość, sprawiła, że o zdecydowanie miernej wierszy był Ukazało wartości. Andrzej regionalistycznego, się chwytało Galica, znana postać n a t e r e n i e P o d h a l a . O t o f r a g m e n t j e g o u t w o r u Janosik Z b ó j n i c y , klęczący p r z y zwłokach J a n o s i k a , przysięgają: Z b ó j n i c y n a usługach r e s t a u r a c j i zakopiańskich. I I . 2 8 — 31. W y s t r ó j r e s t a u r a c j i „ J ę d r u ś " . I I . 32. R e k l a m a b a r u „Poraj" „Ślubujemy u t w y c h zwłok Bronić g w a r y , Naskiej wiary, N a s z y c h p r a w i ślebody... Choćby z nas d a r l i pasy, W kipiącej k ą p a l i s m o l e , K o ś c i łamali n a k o l e , Szubienic wyrastały lasy, Przysięgamy! Że w y t r w a m y ! A ż padną z a m k i i g r o d y . . . ( u d e r z e n i e trąbit, p o m r u k g r o m u , Podobne u t w o r y , będące kulturowych, świadczące odczytywania — jak w o odbiciem w y b i t n y c h poetów przypadku powyższym), — zbiorków neoludowej kładu m o ż n a w y m i e n i ć poezji sum. W Rozwija się roku 1937 — Stanisława — chowej Jest zbójnik występujący chłopskiej w bajkowe osadzoną wyzyskiwanej gdzie Zachemskiego Wysokich poezji t o zbójnik wprawdzie także — wiaterny poematu Janosik zbójnik z Tar- nowego na tle sytuacji krzywdy. przymioty, silnie Gęśle Tater z opublikowaniem zbójnik-mściciel ziemską, często podhalańskiej, Dobrowolskiego się w się Wyszło neoludowy. wraz Ryszarda .pojawia Z prądów sposobie tematyką. D l a p r z y ­ Antoniego czy Jana M a z u r a i (np. Wyspiańskiego, często s p o t y k a m y się n a zbójnicką z jawora orszak wstaje) " przewijały p r z e z polską prasę l a t m i ę d z y w o j e n n y c h . kilka 32 różnych popularności typu. społecznej, Wyposażony ale będący w • t l e stosunków w s i . Z a b i j a bogatych, rozdaje postacią społecznych biednym — pde -dla s ł a w y , l e c z 'dla ulżenia d o l i l u d u . P o j m a n o Jano­ sika nie t y l k o na skutek zdrady ludo­ wej legendzie, a l e także się w k a r c z m i e . I w r e s z c i e h i s t o r i i , niż dotychczas mściciela n i e ż y c z l i w a , Inlteligenicka 31 . 25 dlatego, kochanki, jak w że nasz bohater upił — zupełnie i n n e z a k o ń c z e n i e — g a w i e d ź ogląda śmierć swego szydząca. i neoludowa tradycja zbójnicka warła b a r d z o s i l n y w p ł y w n a kulturę ludową wy­ Podhalan. N a przykład strój. Z a m i a s t być, j a k w X I X w., p o p r o s t u u b r a n i e m , staje zamanifestowania się o b i e k t e m podziwu, koniecznym „góralskości". Michalina dla Cwiżewłcz, 95 �II. 33—36. Współczesne pamiątki, s p r z e d a w a n e w p r y w a t n y c h s k l e p a c h i n a t a r g u w d r e w n i a n y talerz, wieczka kasetek d r e w n i a n y c h . Zakopanem �i społeczniczka nauczycielka wspomina Bukowian, z Bukowiny Tatrzańskiej, namawiała j a k p o d koniec l a t dwudziestych 2 6 a b y wystąpili p u b l i c z n i e ze swymi tańcami. W y w o ł a ł o t o konsternację. T a ń c z y ć po góralsku n a s c e ­ nie? A cóż w ośmieszenie. t y m ładnego? pierwsze stroju męskim zbójnickiej. O b s e r w u j e m y trzydziestych, znaczne dość długo. strój — Kiedy już n i e t a k i wyraźnie wpływ inteli­ z niej neoludowej — legendy n a przykład, począwszy od l a t rozpowszechnianie się „zbójnic­ k i c h " opasków. O p a s k i , w X I X w . w ą s k i e , sięgają nie od bioder po pachy bione, są obecnie ( i l . 10). W t e d y nabijane końca XIX ozdobami rozmiarów, sadniczo sięgając ze srebra opowiadania o do m o n s t r u a l n y c h i się też funkcja pasterzom. zbójnikach atrybucie zbójnika, Często pracy, spotykane wywijających spowodowały, ciupagami, że niezbęd­ ciupaga za­ częła slię cieszyć w i e l k i m w z i ę c i e m j a k o p a m i ą t k a z h a l a , a g ó r a l o m służy n a dobrą zbójnickiego. Ponieważ sprawę t y l k o zmieniła się Pod­ do funkcja tańca ciupagi, z m i e n i ł się też j e j w y g l ą d . M o s i ę ż n e l u b m i e d z i a n e by, w j a k i e wyposażona jest neoludowa za­ ciupagi. o ciupadze cudownej Janosika, o ciupadze j a k o nym c i u p a g a , są p o Po koronacyjnym. I I wojnie światowej Zbójnik narodem przystąpił do b u d o w y z całym rzeczywistości. 6-letniego Pomagał walnie ( i l . 24). G r a ł w Pamiętam pewien w podhalański wraz zrębów nowej wykonywaniu planu filmie Podpole w ogniu. zespół podhalański, który w ( i l . 17). I c h f o r m a d a w n y c h noży — jest nieomal noże identyczna eksponatów m u z e a l n y c h . — prócz l o g i k i — Ro­ suge­ r u j e , że są a u t e n t y c z n e . A i n t e l i g e n t , kupując regionalną pamiątkę, w y m a g a mają autentyku. Autentyczne o b r a z k i n a s z k l e o zbójnickiej Słowacji, które przestano i tematyce malować X I X w . ; a u t e n t y c z n e mają n a przełomie J a k starałem się w y k a z y w a ć Goszczyńskiego w niniejszym artykule, się legendą wartości n a t u r y był korzystają­ o d piękna. k a ż d y z w i e l k i c h t w ó r c ó w posługując Zbójnik ze XVIII b y ć zbójnickie noże, z a k u ­ cego s t a l e z k o n s u l t a c j i f a c h o w c a nicką d ą ż y ł do p r z e k a z a n i a być przynoszone p i o n e w 1970 r . bezpośrednio o d p r o d u c e n t a , samotnym zbój­ ogólniejszej. romantycznym b o h a t e r e m , zbójnik W i t k i e w i c z a рта-Polakiem o w i e l k i c h duchowych wartościach, abójnik Skoczylasa — silnym, potężnym l u d o w y m b o h a t e r e m o n a d l u d z k i e j m o c y . zbójnik współozesny n i e j e s t n i k i m , n i e w y r a ż a Otóż nic, nie służy n i c z e m u — a r t y s t y c z n e p r z e t w a r z a n i e go g r o z i uchronną plajtą. O s t a t n i niewypał E r n e s t a B r y l l a Na nie wnosi szkle n i c , zupełnie malowane, tego Zbójnik, treści czy który dotychczas artystycznych, estetycznych — treści służy r e k l a m o w y m . Z n a l a z ł się w był typu, denerwuje nic nowego — p ó ł s ł ó w e k i rżnięcie n a pseudoswojską ozdo­ pros<tu a f u n k c j o n a l n e . Przestała być narzędziem, stała się mieczem auienltyku. b i o n e są n a m i e j s c u . W s z y s t k o i mo­ była p o p r o s t u narzędziem wszystkim zdo­ „krzesiwek" kolan. Zmienia zewnętrzny ciupaga przede obecnie prawie wygląd XlX-wSeczna służąc w . , dochodzą obec­ dość u b o g o siądzu. P a r z e n i c e n a p o r t k a c h , o d m a l e ń k i c h z i miłośnicy p l a s t y k i l u d o w e j , ż ą d a m y T o t e ż go n a nasze życzenie produkują. N a p r z y k ł a d z formą widzimy genckiej — i wypływającej prawdziwi trwały sukcesy, Sztuki Ludowej". to czy­ My, zbójnickie j a k d a w n i e j , l e c z p a r a d n y — zaczął się rozpowszechniać. W znawcy „Polskiej G ó r a l e b a l i się narazić n a Przekonywania j e d n a k przyszły 33—36). Ś w i a d c z ą o n a s . O c z y w i ś c i e n i e d o t y c z y telników banałem, nic, tylko gra nutę. nosicielem różnorodnych dziś nie­ sztuka — różnych ideowych pamiątkarstwu zupełnie i n n e j i celom płaszczyźnie. Ongiś p a t r o n o w a ł r o m a n t y c z n y m b u n t o m , dziś r e k l a m u j e dom 21, towarowy 28—32), ( i l . 1 1 , 23), l o k a l e papierosy, kiełbasę z zakopiańskie rusztu i raid ( i l . 15, moto­ c y k l o w y . Zbójnik zdobi Krupówki w czasie „Tatrzańskiej zbój­ n i c k i m " śpiewał: „ N i e c h a j żyje w s o m e j r z e c y s o j u s chłopsko-robotnicy! H e j ! F e e góralska c h a t a p o k o j u lo świata!" co w zestawieniu z poprzedzającą 36 pieśnią „ O d sałasa d o sałasa, fboro pićkno, będzie nasa! H e j ! P ó d ź m y do U r s u l i co śpi bez k o s u l i ! " robiło w r a ż e n i e potężne. M o ż n a o g ó l n i e p o w i e d z i e ć , że współczesność w jach legendy zbójnickiej, uproszczonych t o okres pastiszów, dzie­ t r y w i a l i z a c j i , okres artystycznego pustosłowia. Z b ó j n i k w s p ó ł c z e s n y n i e j e s t już — b o być n i e m o ż e — natchnieniem idla artystów. Nie d a się go przetworzyć w sposób n o w a t o r s k i , g d y ż s t a n o w i s y m b o l m a r t w y , a r t y ­ stycznie n i e p r z y d a t n y . Zbójnik współczesny cją, o z d o b n i k i e m , pamiątką jest z Zakopanego — dekora­ nie wnosi już żadnych n o w y c h wartości. N i e m a n o w y c h , o r y g i n a l ­ n y c h dzieł z w i ą z a n y c h z t e m a t y k ą zbójnicką — jest pastiszem: proza stwo K a p e n i a k a , poezja na szkle. Współczesny zbójnik pięknie kwitnącym miątek, p o d o b n i e przejawia się pamiątkarstwie. społeczeństwa. także grafomanii przeważająca Stwierdzić silnie N a przykładzie j a k n a przykładzie prześledzić, j a k w i d z i P o d h a l e skiego wszystko Kubińca, m a l a r ­ należy Wielka świadectwa Kupujemy t o szkoda, naszych je, bo gdyż gustów, są bo c e n n e upodobań n a m odpowiadają i pol­ smutkiem, że n i k t w P o l s c e n i e p r o w a d z i d o k u m e n t a c j i t y c h bów. można część ze w pa­ wyro­ dokumenty, stereotypów. ( i l . 4, 5, 16, 18, 97 �J e s i e n i " (il. 27). N a j p i ę k n i e j jednak wygląda n a p e w n y m plakacie. J a k z w y k l e , n o g i m a skrzyżowane w p o d s k o k u i zamierza się ciupagą, jakby chciał wyrżnąć w ł e b ; n a d n i m zaś w i d n i e j e zachęcający n a p i s : LA widza VISITEZ POLOGNE! W a r t o jeszcze r a z s i l n i e p o d k r e ś l i ć : z p u n k t u widze­ n i a wartości a r t y s t y c z n e j dzieła j e s t rzeczą obojętną bohater jest zbójnikiem, przodownikiem brany pracy. krwi, raczej: bohater korsarzem, musi być czy czy do­ sposób m o ż l i w i e najpełniejszy ukazy­ w a ł w a r t o ś c i , j a k i e a u t o r dzieła chce przekazać. Bohater winien dzieła tak, aby w A księciem służyć dziełu, n i e dzieło o zbójniku tylko dlatego, bohaterowi. Tworzenie że publiczność p o s t a c i j e s t o d kilkudziesięciu l a t p r z y z w y c z a j o n a artystyczny fałsz, w y w o ł y w a n i e do — tej to duchów. PRZYPISY A . W r z e ś n i o w s k i , Tatry i Podhalanie, „Ateneum" t. I I I , 1881, s. 226. K . T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, W a r s z a w a (1906). Sabałowe bajki, W a r s z a w a 1969. W. B r z e g a , Żywot górala poczciwego, K r a k ó w 1969. O pamiętnikach O h r a m c a w : Wł. W n u k , Moje Podhale, W a r s z a w a 1969. S. Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, W r o c ł a w — K r a k ó w 1958. N a t e n t e m a t dokładne d a n e b i b l i o g r a f i c z n e w e w s t ę p i e S t . S i e r o t w i ń s k i e g o , tamże. S. Goszczyński, Sobótka (w:) Dzieła zbiorowe, L w ó w 1911. Tamże. S t . P i g o ń , Uwagi o genezie i zakroju kościeli­ ska" S. Goszczyńskiego, „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " R. X X j V I , 1921 ,z. 1. K . T e t m a j e r , S t a r a książka i stara pieśń ( w : ) Na Skalnym Podhalu, K r a k ó w 1970. K . P o t k a ń s k i , Podhale (w:) Pisma pośmiertne, t . I , K r a k ó w 1924. T . Chałubiński, Sześć dni w Tatrach. Wycieczka bez programu, „ N i w a " R. V I I , 1879, t . 15. S t . W i t k i e w i c z , Na przełączy, ( w : ) Pisma tatrzań­ skie, K r a k ó w 1958, t . I . Brzega, op. c i t . S t . W i t k i e w i c z , Pisma tatrzańskie, op. cit. " Brzega, op. c i t . T e t m a j e r , Na Skalnym Podhalu, op. cit. T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, op. cit. Tamże. K . T e t m a j e r , Legenda Tatr, K r a k ó w 1959, t . 1—2. K . T e t m a j e r , Śmierć Janosika, ( w : ) Poezje wybra­ ne, K r a k ó w — W r o c ł a w 1968. Z . K o ś c i s z e w s k a , Tańce, W a r s z a w a 1929. S t . E . S k o k o w s k i , Zakopiański Farys, Zakopane 1921. A . G a l i c a , Janosik. Pieśń dramatyczna w 4 aktach, W a r s z a w a 1922. 2o W y w i a d a u t o r a artykułu z M i c h a l i n ą C w i ż e w i c z . Tekst w y w i a d u w posiadaniu autora. 1 2 3 4 5 0 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 F o t . : B i b l i o t e k a U n i w e r s y t e c k a w W a r s z a w i e — i l . 13; C A F — i l . 19; K r y s t y n a G o r a z d o w s k a — i l . 8; A n t o n i K r o h - i l . 10, 11. 23; Stanisław E l i a s z - R a d z l k o w s k i — i l . 1; B o h d a n S a w i l s k i — i l . 24; R o m a n S e r a f i n - i l . 3, 7, 9, 12, 20, 22; J a n Świderski i l . 4 - 6 ; 14-18, 21, 26-36, 38 Zdjęcia a r c h i w a l n e ze zbiorów: M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w K r a ­ k o w i e — i l . 1; M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — 11. 2; H a l i n y K e n a r o w e j — i l . 25; M i c h a l i n y Cwiżewlczowej — i l . 37 E k s p o n a t y z e z b i o r ó w : M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — i l . 17, 20; Państw. M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e - i l . 24. II. 37. G ł o w a górala. F o t . z 1939 г. I I . 36. Z b ó j n i k pamiątka z M H D — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed581b2baa097fde2e269c0d0d742258.pdf 232779a360fd53ef3244051d201bcda4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource relacje międzykulturowe Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne Koszalin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4211 Title A name given to the resource Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów z wsi koszalińskich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 197-221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z D E R Z E N I E KULTUR NA ZIEMIACH Z A C H O D N I C H W ŚWIETLE MATERIAŁÓW Ziemie Zachodnie i Północne zasiedlone zostały przez g r u p y ludności różniące się pochodzeniem te­ rytorialnym , a, co za t y m idzie, również i kulturą. W w y n i k u spotkania się o w y c h grup ludności nastą­ piło n a n o w y m terenie osadniczym zetknięcie się użytkowanych przez nie zespołów k u l t u r o w y c h , a jed­ nocześnie zetknięcie k u l t u r grup osadniczych z k u l ­ turą zastaną. 1 Obserwowane na Ziemiach Zach. i Płn. „zderze­ nie k u l t u r " różni się o d podobnych procesów znanych z i n n y c h terenów i okresów; posiada ono szereg zna­ miennych, niepowtarzalnych cedh. Przede wszystkim są to — wielkość i zróżnicowanie k u l t u r , które zet­ knęły się z sobą. Obok grup przesiedleńców, które wniosły w nowe, odmienne k u l t u r o w o środowisko własne k u l t u r y regionalne, mieszczące się w ramach polskiej narodowej k u l t u r y , znalazły się t a m grupy repatriantów i reemigrantów o przyswojonych ele­ mentach k u l t u r —• ukraińskiej, litewskiej, francuskiej czy rumuńskiej. Ponadto n a interesującym nas te­ renie osiadła ludność ukraińska, grecka i inna. Napięcie społeczne, które towarzyszyło „zderzeniom się" poszczególnych z wymienionych k u l t u r , nie było, rzecz jasna, jednakowe. Odmiennie też przebiegał proces przejmowania i przeobrażania elementów k u l ­ turowych w zjawiskach zachodzących na styku róż­ nych k u l t u r . Inną charakterystyczną cechą omawianego procesu zetknięcia się k u l t u r na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych jest niezwykle szeroki f r o n t zderzenia. Wy­ mienione grupy nie zajmowały n a ogół terytoriów wydzielonych; w w y n i k u osadnictwa powstały za­ równo w miastach j a k i na w s i przede wszystkim ZE WSI I PÓŁNOCNYCH KOSZALIŃSKICH społeczności mieszane, złożone z różnych ugrupowań ludności. L i n i a zetknięcia się k u l t u r przebiegała więc nie granicami rozległych terytoriów czy choćby osad. Na w s i biegła ona opłotkami oddzielającymi zagrody zajęte przez rodziny pochodzące zarówno z różnych stron j a k i autochtoniczne, nie zatrzymując się zresz­ tą na granicach obejścia. Terenem konfrontacji k u l ­ t u r było również wnętrze zagrody, a t o z dwóch wzglę­ dów. Oto w w i e l u wsiach osadnik przebywał prze­ cież w latach 1945 i 1'946 w zagrodzie razem z l u d ­ nością niemiecką, a po j e j wyjeździe nadal Obcował z pozostawionymi przez nią w y t w o r a m i k u l t u r o w y ­ mi, z uzbrojonym k u l t u r o w o terenem. Po wtóre, w jednej dużej zagrodzie osiadały niekiedy d w i e rodziny o różnym pochodzeniu regionalnym. Zetknię­ cie różniących się elementów k u l t u r o w y c h w obrębie zagrody i rodziny odbywało się ponadto również w małżeństwach miesizamych. W w y n i k u rozprosze­ nia grup o swoistym obliczu k u l t u r o w y m i odmien­ ności k u l t u r y zastanej — z reguły następowało jed­ noczesne zderzenie się nie d w u , lecz k i l k u k u l t u r . Specyfika interesującego nas procesu na Ziemiach Zachodnich i Północnych polega również na jego nieantagonistycznym charakterze. Zetknięcie się od­ miennych k u l t u r przeważnie n i e powodowało t r w a ­ łej izolacji poszczególnych grup ludności, nie przeciw­ stawiało i c h sobie n a dłuższy okres czasu. Odbywało się przecież n a ogół n a zasadzie wspólnych elementów k u l t u r y narodowej, a ponadto stwarzało wyrazistą perspektywę awansu cywilizacyjnego. Problematyka „zderzenia się k u l t u r " na Ziemiach Zachodnich i Północnych — m i m o swej dużej donio­ słości zarówno teoretycznej j a k i praktycznej — nie 197 �П. 2. Radio ramowate zastane w Iwięcinie. II. 3. Osadniczka z Bydgoskiego przy kołowrot­ ku zastanym w Iwięcinie. II. 4. Osadniczka z Wieluńskiego w przywiezionym z sobą czep­ cu. II. 5. Ozdobne futryny okienne w Iwięci­ nie. �znalazła zadowalającego odbicia w opracowaniach naukowych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest nie­ dostatek publikacji etnograficznych poświęconych przemianom k u l t u r o w y m n a terenach odzyskanych po I I wojnie światowej. Obfita literatura socjologicz­ na o Ziemiach Zachodnich jedynie marginesowo inte­ resowała się problemem ..zderzenia się k u l t u r " , kła­ dąc nacisk raczej na jego efekty wyznaczające stosun­ k i między wyodrębniającymi się grupami ludności. Przy okazji jednakże w niektórych opracowaniach Socjologicznych znalazły się cenne dane, pomocne d l a ustalenia swoistych i wspólnych właściwości k u l t u r i przedstawiające ich przemiany w w y n i k u procesów adaptacyjnych . Dla naszych rozważań mają wartość również stwierdzenia K. Dobrowolskiego, badającego proces zderzenia k u l t u r y rolniczej z pasterską na terenie Karpat i Bałkanów . 1 2 Wykorzystane w artykule materiały pochodzą z ba­ dań etnograficzno-socjologiczinych przeprowadzonych w k i l k u wsiach powiatu koszalińskiego, dzięki po­ mocy Wydziału K u l t u r y P W R N w Koszalinie, w l a ­ tach I960, 1961 i 1962. Badania prowadził zespół pra­ cowników i współpracowników Katedry Etnografii U A M w Poznaniu, pod k i e r u n k i e m prof, d r a J . Bursz­ ty. Celem badań było uchwycenie przemian zacho­ dzących we wszystkich dziedzinach k u l t u r y w s i — od momentu zasiedlenia t y c h w s i po dzień dzisiejszy, zwłaszcza w w y n i k u zetknięcia się, j a k wspomniano wyżej, w i e l u grup i k u l t u r regionalnych . Ponieważ procesy te mogły kształtować się w różnych wsiach różnie, podjęto badania — pod t y m samym kątem widzenia i na podstawie jednolitego kwestionariu­ sza — od razu w 6 (wybranych wsiach. Dbano przy t y m o to, aby wybrać wsie różniące się między sobą pod względem składu ludnościowego z p u n k t u w i ­ dzenia ilości i różnorodności grup regionalnych, składających się n a zasiedlenie w s i . Uzyskano w ten sposób zarówno znaczne zwiększenie i wzbogacenie pola obserwacji, j a k , przede wszystkim, możność po­ równywania z sobą wyników i oparcia ogólnych wniosków n a bardziej zróżnicowanej bazie źródłowej. W t y m też celu w czasie badań odbywały się co­ tygodniowe wspólne seminaria w Koszalinie. 3 II. 6. Bielony i malowany dom w Iwięcinie osadni­ ków z Lubelskiego. II. 7. Zabytkowa chałupa w Iwię­ cinie z dachem krytym trzciną. wsie: l w i c o m , Wierciszewo, Łai Kraśnik — wszystkie w po­ W każdej Wsi badania prowa­ osoby spośród zarówno pracow- ników j a k i współpracowników K a t e d r y Etnografii U A M , w sumie kilkanaście osób. Jak wspomniano, badania dotyczyły wszystkich działów i dziedzin k u l t u r y ludowej. Niniejszy a r t y ­ kuł nie jest bynajmniej idh podsumowaniem odno­ szącym się do wszystkich badanych w s i . W pierwszej części artykułu przedstawimy — w ogólnym zresztą zarysie — interesujący nas proces zetknięcia się k u l ­ t u r grup osadniczych, a także k u l t u r y zastanej — na t l e jednej t y l k o w s i : Iwięcin, ponieważ przed- POr. prace: S. Ossowski, Zagadnienie więzi re­ gionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, „Przegląd Socjologiczny", Łódź 1947, t . I X , s. 73i—(124; S. Nowakowski, Adaptacja ludności na Śląsku Opol­ skim, Poznań 1957; K. Żygulski, Adaptacja kulturalna repatriantów na Ziemiach Zachodnich, „Przegląd So­ cjologiczny", 11909, t . ХШП, cz. 2; J . Tomaszewski, Z badań nad integracją społeczną na Ziemiach Za­ chodnich, „Przegląd Zachodni", 11968; n r 2; S. Nowa­ kowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, Poz­ nań 1960; Tworzenie się nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich, praca zbiór, pod red. Z. D u l czewslkiego, Poznań 1961, i inne. literaturę socjolo­ giczną do r o k u 1959 dotyczącą Z i e m Zachodnich i Północnych zestawia Z. Dulczewski, Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945—1959, „Przegląd Zachodni", I960, n r 1. K. Dobrowolski, Zderzenie kultur, „Lud", 1962, t. X X X I X , s. 102—il09, oraz inne wcześniejsze prace tegoż' autora dotyczące zderzeń k u l t u r o w y c h w K a r ­ patach. Por. w tej sprawie: J . Burszta, Etnograficzne badania terenowe w Koszalińskiem. Zarys problema­ tyki, „Zapiski Koszalińskie", 1962, n r 1 <9), s, 26—30. Na podstawie 'wymienionych badań opublikowano również artykuły: J . Burszta, Skomplikowana a pasjo­ nująca rzeczywistość, „Tygodinik Zachodni", 1961, n r 199, oraz Z. Jasiewicz, Osadnicy koszalińscy, „Po­ morze", 1961, n r 3. Badaniami objęto busz, Jamno, Mścice wiecie koszalińskim. dziły dwie l u b t r z y 1 2 3 199 �stawienie tych procesów w e wszystkich wsiach za­ jęłoby zbyt dużo miejsca. W drugiej natomiast części artykułu, gdzie przedmiotem zainteresowania stały się wybrane zagadnienia, mianowicie przeobrażenia w dziedzinie potrzeb estetycznych — oprzemy się na materiale ze wszystkich w s i . 11. 8. Bramka z XVIII w. wiodąca na przy­ kościelny cmentarz w Iwięcinie. II. 9. Zy­ del zastany i nadal używany w Iwięcinie. II. 10. Malowane oparcie krzesła typu „jamneńskiego", Łabusz. II. 11. Ozdobne krzesło typu „jamneńskiego", Łabusz. 200 I Iwięcin (ił. 1) to niezbyt duża, zwarcie zabudo­ wana owalnica i towarzyszące j e j kolonie: Rozkolno, Leśna oraz Jezioro, odległe o d centrum o 1 do 2,5 k m . Wioskę zamieszkuje 78 rodzin. Wyraźną przewagę uzyskali w Iwięcinie osadnicy z powiatów: Janów i Biłgoraj w Lubelskiem {17 rodzin) oraz z pow. Wieluń w w o j . łódzkim (39 rodzin). Tak L u b l i n i a c y j a k i Wielunianie przyjechali z sąsiadujących z so­ bą wiosek j a k o grupy zwarte, połączone l i c z n y m i więzami pokrewieństwa. Osadnicy z Lubelskiego po­ chodzili z karłowatych i przeludnionych gospodarstw, natomiast Wieluniacy to b y l i wyrobnicy, wyjeżdżający w okresie międzywojennym do pracy na r o l i , przede wszystkim do Niemiec. �II. 12. Pogrzeb w Iwięcinie wg łączonego zwyczaju dwóch grup osadniczych. 11. 13. Zdobione drzwiczki i boki ławek kościelnych, 1. pol. XVII w., Iwięcin. Obie grupy przybyły do Iwięeina już w roku 1945. Pod koniec sierpnia 1945 r. pierwsi osiedli w wiosce Lubliniacy, a w i t a n i przez nich z dużą radością Wieluniacy p o j a w i l i się na początku września tegoż roku. Najlepsze gospodarstwa zajęli Lubliniacy. Przy zajmowaniu gospodarstw kierowano się przede wszyst­ k i m k r y t e r i u m jakości zabudowań i ich położenia. Dążność do otoczenia się sąsiadami z własnej grupy nie odgrywała w wyborze decydującej r o l i . Obok wymienionych grup wioskę zamieszkują później przy­ byłe rodziny: 8 z Bydgoskiego , 3 z Wielkopolski, i kieleckie, 3 łemkowskie (również na ogół spokrew­ nione w ramach własnych grup), a także pojedynczy osadnicy z Białorusi, L i t w y i Krakowskiego. Podobnie złożona jest s t r u k t u r a osadnicza reszty Zbadanych wsi, przy czym różny jest skład grup re­ gionalnych i różne grupy w nich dominują. T a k więc na strukturę osadniczą Wierciszewa składają się głównie dwie grupy: osadnicy z Wileńskiego (ok. 40 rodzin) i z Wołynia (ok. 30 rodzin); z tzw. „Cen­ t r a l i " mieszkają t u t y l k o 4 rodziny. W Łabuszu n a 24 rodzimy przeważają ilościowo osadnicy z Kielec­ kiego i Lubelskiego, p r y m gospodarczy wiedzie j e d ­ nak k i l k a rodzin z Poznańskiego. W Jamnie m a m y k i l k a g r u p : z Wileńskiego, Tarnopolskiego, Lubelskie­ go, Kieleckiego i Rzeszowskiego. O obrazie k u l t u r o ­ w y m w s i decydują t u grupy „zza Buga". W Mścicach kolejność grup pod względem ilości rodzin jest następująca: poznańska {31), rzeszowska (16), kielec­ ka (15), warszawska (10), wileńska (10), k r a k o w ­ ska (8), lubelska (6) i jeszcze k i l k a mniejszych, W Kraśniku znów przeważają osadnicy z Wołynia, następnie Łemkowie i z Kieleckiego. Mozaika l u d ­ 1 nościowa, a stąd i k u l t u r o w a , jest zatem w bada­ nych wsiach istotnie urozmaicona i ciekawa. A oto j & k przebiegało w Iwięcinie zetknięcie się właściwych poszczególnym kulturom elementów w działach: k u l t u r a materialna, społeczna i d u c h o w a . Do analizy wybrano oczywiście t y l k o niektóre w y ­ twory k u l t u r o w e i potraktowano j e w znacznym skrócie. Uwagę skoncentrowano na procesie w y m i a n y dóbr k u l t u r o w y c h grup przede wszystkim dominują­ cych w Iwięcinie, a więc osadników z Lubelskiego i Wieluńskiego. [Nie były to grupy o k u l t u r a c h silnie sobie przeciwstawnych. W w i e l u wioskach Pomorza Zachodniego i na i n n y c h terenach Ziem Zachodnich i Północnych kontrastowość stykających się k u l t u r 4 Wykorzystano t u również materiały zebrane m. i n . przez B. Linette, który badania w Iwięcinie prowadził wespół z Z. Jasiewiczem. 4 �IZ. 14. Fragment lichromii stropu kościele, XVII Iwięcin. była nieporównywalnie większa. Na pewne stono­ wanie różnic k u l t u r o w y c h między grupami osadni­ ków zamieszkującymi wieś wpłynął fakt, że w N i e m ­ czech pracowali nie t y l k o Wieluniacy — dawni w y ­ robnicy wyjeżdżający t a m w okresie międzywojen­ n y m i zabrani w czasie wojny, ale również niektórzy spośród Lubliniaków i przedstawicieli pozostałych grup, wywiezieni do Rzeszy w czasie okupacji. Pozo­ stając przez k i l k a l a t w styczności z kulturą nie­ miecką, szczególnie materialną, b y l i podatni na p r z y j ­ mowanie cudzych wzorów k u l t u r o w y c h . Stali się — j a k sami siebie określają — „ludźmi przejściowy­ m i " . O pomyślnie przebiegających procesach i n t e ­ gracyjnych świadczy m . i n . 6 małżeństw mieszanych lubelsko-wieluńskich, które zawierano już o d p i e r w ­ szych l a t pobytu w wiosce, i k i l k a małżeństw za­ wartych między przedstawicielami innych grup. Jed­ n a k i w tej korzystnej d l a integracji sytuacji proces „zderzenia" k u l t u r wystąpił z dużą wyrazistością i okazał się interesującym przedmiotem badań. W rolnictwie, stanowiącym d l a g r u p podstawowe zajęcie, różnice wystąpiły zarówno w niektórych n a ­ rzędziach j a k i w uprawianych roślinach, a także w zabiegach i czynnościach związanych z uprawą ziemi. L u b l i n i a c y zastali w wiosce szereg narzędzi i maszyn rolniczych, z którymi dotąd się nie s t y k a l i . Nowością d l a n i c h były snopowiązałki, a nawet k o ­ siarki, dołowniki i kopaczki pomocne przy uprawie ziemniaków, a także koleśne żelazne pługi. Wszyst­ kie t e narzędzia i maszyny znane były już Wieluniakom, choć była to n a ogół znajomość t y l k o po­ wierzchowna. N a robotach w Niemczech Wieluniacy nie b y l i bowiem zatrudniani przy k i e r o w a n i u maszy­ nami. W pierwszych latacSi pobytu w wiosce pełnili oni jednak funkcje instruktorów, wyjaśniających przeznaczenie i ogólne zasady obsługi zastanych na­ rzędzi i maszyn. Na Wieluniakach wzorowano się również przy prowadzeniu prac p o l o w y c h . L u b l i ­ niacy, nie stosujący dotąd sztucznych nawozów, szyb­ k o zrozumieli, że są one na Pomorzu konieczne. 5 202 T po­ w w., W czasie n a u k i popełnia się często błędy. Wielunia­ cy z dużą satysfakcją opowiadają, j a k to jeden z migrantów z Lubelskiego wysiał na pole znalezio­ ny w obejściu cement. Na rzecz dołownika zrezygnowano z p r a k t y k o w a ­ nego w Lubelskiem sadzenia ziemniaków pod pług. Z dwóch wzorów na obcinanie liści buraków c u k r o ­ wych — przy użyciu sierpa stosowanego przez Wieluniaków i noża używanego przez Lubliniaków — przyjął się sposób wieluński. Lubliniacy w dalszym ciągu używają przywiezio­ nych z sobą i później dowożonych m o t y k z półokrąg­ łym ostrzem, obok zastanych o ostrzu prostym, iden­ tycznych z używanymi dotąd przez Wieluniaków. Opinia o l u b e l s k i m narzędziu nie jest jednakże nawet wśród samych Lubliniaków najlepsza — proste ostrze pozwala wzruszyć większą powierzchnię ziemi. Za­ równo L u b l i n i a c y j a k i inne g r u p y przejęły o d W i e l u ­ niaków nazwę „hakanie" d l a określenia czynności pielenia za pomocą motyk. L u b l i n i a n k i w Iwięcinie żęły sierpem jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Zbieranie sierpem było praktykowane głównie w rodzinach pozbawio­ nych mężczyzn. Za przykładem Wielunianek nato­ miast zużytkowano sierp również w rodzinach l u b e l ­ skich j a k o pomoc przy zbieraniu pokosu n a snopek za kosiarzem. Duże, porządnie wiązane, „wyklepane i w y t u r l a n e " snopy Lubliniaków okazały się nie­ przydatne i musiały ustąpić wieluńskim „garstkom". Stawianie „dziesiątek", n a k r y t y c h dziesiątym sno­ pem j a k czapką, przyniesione przez Lubliniaków, za­ stąpiono m n i e j porządnymi, ale za t o łatwiej dający­ m i się stawiać wieluńskimi „kupkami" z 16—20 „gar­ stek" żyta l u b pszenicy. Lubelskie „kuczkowanie" owsa, g r y k i i koniczyny, polegające n a stawianiu tych Różnie jest pod t y m względem w różnych wsiach.' Grupą, n a której wzorują się w gospodaro­ w a n i u inne w i o s k i , są n a ogół osadnicy z Poznań­ skiego, jeśli t y l k o stanowią grupę większą. 5 �16 U. nie w II. na 15. Skrzynia zastana w Iwięcinie, ustawiona obec­ w korytarzu. II. 16. Zabytkowa skrzynia zastana Iwięcinie, używana obecnie w dawnej funkcji. 17. Skrzynia zastana w Iwięcinie, obecnie ustawio­ w korytarzu. 17 roślin w oddzielnych snopach rozczapierzonych o d dołu i związanych przy samych kłosach, zastąpiono stawianiem snopków jęczmienia i owsa p a r a m i , t w o ­ rzącymi daszek. • Usiłowania Lubliniaków przeniesienia do Iwięcina u p r a w y d w u zbóż, których nie siano w Wieluńskiem, a mianowicie prosa i „reczki" — gryki, skoń­ czyły się niepowodzeniem. W dziedzinie r o l n i c t w a przodująca rola W i e l u n i a ków wynikła stąd, że i c h k u l t u r a r o l n a była bardziej nowoczesna i zapewniała t y m samym większą w y ­ dajność pracy. Jednocześnie zastane wyposażenie rolnictwa najbardziej nadawało się do sposobu go­ spodarowania Wiekmiaków. Osadnicy, pouczeni przez Wieluniaków i tych nielicznych Lubliniaków, którzy b y l i na robotach w Niemczech, przejęli n i e tylko n o ­ woczesne maszyny pozostawione przez ludność n i e ­ miecką, ale również zastane tu i przydatne niektóre proste narzędzia. Ogół osadników zastosował, zresztą dopiero w ostatnich latach, n i e w i e l k i e widełki do wyciągania buraków, tzw. „greble", pozostawione w gospodarstwach. Wyparły one widły czy nawet rydle używane początkowo przez Lubliniaków przy w y d o b y w a n i u buraków. Dość duże zapotrzebowanie na „greble" zaspokajają kowale z sąsiednich w s i , przerabiający w t y m celu widły. Me wszystkie jednak poniemieckie narzędzia i urządzenia gospodarskie znalazły uznanie w oczach osadników. 'Nie zastosowano n p . w pracach żniwnych krótkich, 30-centymetrowyCh grabek, używanych przez N i e m k i j a k o pomoc do zgarniania pokosu za kosia­ rzem na snopek, znajdywanych w e wszystkich nie­ mal gospodarstwach. Bezużyteczne również pozostały ciężkie drewniane brony z żelaznymi zębami. Jedy­ nie zupełnie wyjątkowo użyto d o obradlania ziem­ niaków pozostawione w niektórych gospodarstwach drewniane radia ( i l . 2). Z ogólną dezaprobatą spot­ kał się zarówno w Iwięcinie j a k i w innych wsiach sposób przechowywania gnoju w okrągłych, w y b r u ­ kowanych k a m i e n i a m i l u b wylepionych gliną gnoj­ nikach, zajmujących środek podwórza. W k i l k u go­ spodarstwach g n o j n i k i te zlikwidowano, przenosząc je w i n n e miejsce. O d poziomu r o l n i c t w a zarówno zastanego j a k i osiąganego przez osadników wieluńskich czy nawet z wszelkich innych grup — odbijała najbardziej j a ­ skrawo k u l t u r a r o l n a Łemków. K o n t r a s t rzucał się w oczy t y m bardziej, że Osiedleni w roku 1947 Łem­ kowie przywieźli z sobą wiele p r y m i t y w n y c h sprzę­ tów i narzędzi rolniczych. N a terenie Iwięcma uży­ w a l i o n i jeszcze drewniane koleśne pługi oraz wąskie wozy ina drewnianych osiach. Wóz t a k i służył j e d ­ nemu z osadników Łemków aż do r o k u 1952. Pojazd ten oceniony został ujemnie przez pozostałych miesz­ kańców w s i i nazwany „cygańskim wozem". Wła­ ściciel wozu wspomina, j a k to jeden z Wieluniaków, 2U5 �namawiany przez własną żonę, aby wypożyczył ten l e k k i wózek na wyjazd do Koszalina, odpowiedział, że za n i c nie pokazałby się n a t a k i m wozie w mieście. W miarę zagospodarowywania się Łemkowie w y ­ m i e n i l i nieprzydatne t u tradycyjne narzędzia r o l n i ­ cze i -środki transportu. Jak w y n i k a z relacji, n i e sięgają po n i e również c i Łemkowie, którzy z Ziem Zachodnich i Północnych powrócili na teren Bieszczad. Pszczelarstwo okazało się dziedziną nie podlega­ jącą, j a k dotychczas, wymianie k u l t u r o w e j . W i e l u ­ niacy nie przejęli pszczelarskich umiejętności L u b l i ­ niaków. We wszystkich rodzinach lubelskich hoduje śię pszczoły, natomiast nie m a w wiosce a n i jednego pszczelarza Wieluniaka. Podejmowane, przez nie­ których Wieluniaków przed k i l k u laty próby założenia pasiek skończyły się niepowodzeniem. Lubliniacy z niesłychaną łatwością przejęli zastane urządzenia pszczelarskie, m. i n . skrzynkowe ule i wirówki, sto­ sowane zresztą już w Lubelskiem. Niektórzy z pszcze­ larzy stosowali jednakże jeszcze w Iwięcinie trady­ cyjne zabiegi w rodzaju podkurzania próchnem, wypartego przez odymianie podkurzaczami wypełnio­ n y m i suchym d r e w n e m b u k o w y m . Z dezaprobatą od­ niesiono się do zaobserwowanego w wiosce u Niem­ ców sposobu postępowania z w y r o j o n y m i r o j a m i . Roje 204 1 te l o k o w a l i Niemcy w słomianych „koszkach" i w je­ sieni t o p i l i w sadzawkach, co określono' j a k o gospo­ darkę rabunkową. Pszczelarze z Lubelskiego osadza­ ją wyrojone roje w specjalnie odgrodzonej tylnej części ula po ito, aby później (po usunięciu matki) wzmocnić n i m i inne, osłabione roje. Poważne różnice stwierdzono w sposobie odżywia­ nia się. Kuchnię lubelską wyróżniały takie potrawy, j a k : kasze, kwaśna kapusta, k l u s k i , pierogi z mięse-n, kapustą czy ziemniakami, kapuśniak, rosół z wieprzo­ w i n y z ziemniakami, kaszanka z kaszy gryczanej, barszcz z zakwaszonego żyta i t p . Z ciast wypiekano grube placki, zwane pierogiem. Pożywienie przygoto­ wywano na cały dzień rano, odgrzewając j e na obiad i kolację. Kuchnię wieluńską określa się j a k o zniemczoną, czego przykładem, zdaniem informatorów, jest m. i n . smażenie kotletów i wekowanie mięsa. Przyznaje się j e j jednakże duże w a l o r y i szereg Lublinianek przeszło na „system wieluński". Zarzuciły one nie t y l k o ranne gotowanie pożywienia („kto r a n o jadłby dziś kapustę?"), ale i przejęły szereg dotąd niezna­ nych sobie potraw. Gotują więc rosół z k u r y z m a ­ karonem, czerninę, sosy, kapustę na słodko, przygo­ towują sałatę ze śmietaną i t p . W nowej, pomyślnej sytuacji materialnej, L u b l i ­ nianki chętnie przejęły sposoby wypiekania niezna­ nych sobie dotąd ciast: cienkiego placka z kruszonką, k r u c h y c h ciastek i tortów, ozdabianych zresztą najchętniej k o l o r o w y m i c u k i e r k a m i . W w y m i a n i e dóbr k u l i n a r n y c h L u b l i n i a c y n i e b y l i j e d n a k i e jedy­ nie stroną biorącą. Przekazali Wieluniakom pierogi, szczególnie z serem i jagodami, kaszankę z kaszy gryczanej, którą zastąpiono wieluńską z kaszy jęcz­ miennej, i kapuśniak. Wódkę pije się dziś n i e przy papierosie, j a k to bywało w Wieluńskiem, ale przy Obfitym jedzeniu. W y m i a n y dokonano głównie w po­ trawach obiadowych, odświętnych i ciastach spoży­ wanych w kręgu szerszym niż rodzinny: przy okazji chrzcin, wesel l u b obiadów i kolacji w dniach zespo­ łowych prac żniwnych czy wykopkowych. Sąsiadów biorących udział w t y c h pracach ma zasadzie od­ robku k a r m i się przez cały dzień, przygotowując d l a nich obfite śniadanie i zawsze 3-daniowy obiad oraz wystawną kolację z Ciastem i wódką. Wspólne posiłki przy zbiorowo wykonywanych pracach są doskonałą okazją w y m i a n y doświadczeń kulinarnych. Natomiast pozostające w u k r y c i u s k r o m ­ ne potrawy, przede w s z y s t k i m śniadaniowe, są na­ dal różne u poszczególnych grup. Pozostano n a ogół przy własnych zupach z kwasu. U Lubliniaków jest to „barszcz" z zakwaszonego, zalanego wodą ziarna żytniego, a u Wieluniaków — „żurek" z również za­ lanej wodą „skiśniiętej mąki". W rodzinach kielec­ kich jada się „zalewajkę" — ziemniaki zalane barszczem. Potrawy w i g i l i j n e , spożywane w zamkniętym gro­ nie rodzinnym, pozostały również poza niwelującym działaniem procesu „zderzenia k u l t u r " . U L u b l i n i a ­ ków 'w czasie „pośniku" spożywa się m. i n . kapustę z grochem l u b z grzybami, kartofle, chleb, śledzie, karpia l u b inną rybę, racuszki na oleju, gołąbki z k a - �II. 18. Kufer mazerowany, przy­ wieziony z Wieluńskiego do Iwięcina, ustawiony w korytarzu. II. 19. Skrzynia przywieziona do Kraś­ nika przez rodzinę łemkowską, sto­ jąca w pokoju. 22 II. 20. Urządzenie pokoju za­ stane w Iwięcinie i przejęte niemal bez zmian przez osad­ ników z Lubelskiego. II. 21. Lambrekiny w mieszkaniu w Mścicach osadników z Wileńszczyzny. 11. 22. Łóżko nakry­ te kapą przywiezioną z Wileńszczyzny do Mścić. �pustą n a oleju, „kukiełki ' z ciasta bułkowego z ma­ k i e m l u b k l u s k i z m a k i e m i miodem, kompot z j a ­ błek l u b suszu, niekiedy kutię, natomiast w czasie w i g i l i i w rodzinach z Wieluńskiego — kapustę „pośną", b u l k i z m a k i e m '('tzw. „makówki"), ugotowane suszone śliwki z makaronem l u b k l u s k a m i , barszcz z dodatkiem grzybów, śledzie i inną jeszcze rybę, często węgorze, 'kartofle, chleb i kompot. U poszczególnych grup regionalnych występowały różnice nie t y l k o ©o do rodzaju spożywanych potraw, ale również co do kolejności i c h podawania na stół. Osadnikom z Kieleckiego, Spożywającym w swych stronach w czasie odświętnych obiadów najpierw kartofle i kapustę, później rosół z rnaknronem, a na ostatku mięso i chleb, d z i w n y się wydał sposób 1 206 T obiadowania n a "weselach w Iwięcinie, podczas których podawano najpierw rosół z makaronem, a później ziemniaki z kapusltą i mięsem. Współżycie z ludnością niemiecką czy j e j obser­ wacja w wiosce w latach 1945 i 1946 zetknęły osad­ ników ze sposobami przygotowywania pożywienia przez Niemców. Uznano, że n i e potrafią o n i wypie­ kać dobrego Chleba. Zarabiali o n i ciasto w d r e w n i a ­ nych, zbitych z desek korytach (przejętych zresztą w użytkowanie przez osadników), o d razu n a gęsto i n i e solili go. Uformowane podłużne bochenki przed wypieczeniem opalano ze wszystkich stron w pie­ cach chlebowych, w których palono d r o b n y m drew­ nem i wiązkami trzciny. Dopiero po opaleniu wszyst­ k i c h bochenków wygarniano węgiel z rozgrzanego pie- �26 ca i rozpoczynał się właściwy wypiek. Chleb był t w a r d y i niesmaczny. Jedyną jego zaletą było to, że n i e „okwitał" — n i e pleśniał. Niemcy w y p i e k a l i na raz duże ilości Chleba i przechowywali go przez dłuższy okres czasu. Piece chlebowe zastane n a miejscu były bardzo pojemne, przystosowane niekiedy do w y p i e k u aż 50 bochenków. Stały one poza b u d y n k i e m mieszkal­ n y m , w pomieszczeniach zwanych obecnie p i e k a r n i ­ k a m i . Osadnicy albo przenieśli piece chlebowe do k u c h n i , umieszczając j e w przerobionych piecach kuchennych, albo też pozostawili j e w piekarnikach, zmniejszając i dostosowując do w y p i e k u co najwyżej 6—в bochenków. Po kuchniach l i k w i d a c j i uległy maszynki do k r o ­ jenia chleba. N i e nadawały się one do k r o j e n i a okrągłych bochnów wypiekanych przez osadników. Natomiast, w wyjątkowych zresztą wypadkach, znalazły zastosowanie f o r m y żelazne, w których w y ­ pieka się p l a c k i w kształcie serc, nie stosując się zresztą do przepisu wytłoczonego n a p o k r y w i e . Z uznaniem wspomina się ponoć doskonałe p o t r a w y z r y b morskich, szczególnie różnorakie pasztety i ga­ larety, których znaczne ilości zastano po gospodar­ stwach. Dużym zaskoczeniem d l a w i e l u osadników, zarów­ no w Iwięcinie j a k w i n n y c h wsiach, był stan i t y p konstrukcyjny budynków zastanych w wioskach. B u ­ d y n k i mieszkalne i gospodarcze miały przeważnie konstrukcję ryglową o polach między r y g l a m i w y ­ pełnionymi strychulcami i gliną. Zarówno tę k o n ­ strukcję j a k i czterookapowe dachy pokryte trzciną oceniono ujemnie, j a k o „ostatnie dziadostwo". Ci osadnicy, którzy znali Niemcy środkowe, a nawet zachodnie, stwierdzali, że z podobną techniką stawia­ nia budynków nigdzie się n i e zetknęli. Zastane b u ­ d o w n i c t w o i spotykane gdzieniegdzie p r y m i t y w n e urządzenia i sprzęty gospodarskie oraz tradycyjne na­ rzędzia rolnicze wyrobiły w osadnikach przekonanie, że Pomorze było k r a j e m zacofanym. Przytacza się usłyszane o d ludności niemieckiej powiedzenie, że „Hitler o Pomrach zapomniał". B u d y n k i o k o n s t r u k c j i ryglowej wymagają niemal corocznych remontów. Podlepia się więc j e albo g l i ­ ną, albo też, coraz częściej, cementem. iDachy na­ prawia się pokrywając j e trzciną luib też narzuconą i przymocowaną żerdziami słomą. Jedynie niektórzy z Lubllniaków p o k r y l i b u d y n k i „po p o l s k u " za po­ mocą przywiązanych d o łat snopeczków. O bieleniu budynków i upiększaniu wnętrz po­ w i e m y w drugiej części artykułu. Zetknięcie się w wiosce różnych sposobów ubie­ rania doprowadziło do szybkiego zaniku swoistych cech odzieży, właściwych d l a poszczególnych grup. Lniane koszule męskie bez kołnierzyka, noszone przez niektórych osadników z Lubelskiego i przez Łemków, szybko wycofano, przy czym L u b l i n i a k o m dostał się epiltet „zgrzebniaków". Nieliczne babcie z Wieluń­ skiego noszące jeszcze czepki ( i i . 4) — ukryły j e głę­ boko, zachowując j a k o ubiór do t r u m n y . Z kościoła, miejsca nader dogodnego d l a oceny stroju, zniknęły chustki wiązane przez L u b l i n i a n k i do tyłu głowy; Wieluniankom natomiast wyperswadowano kapelu­ sze. Solidarnie już oceniono (przybyłą później do w s i Lubliniankę, która do kościoła włożyła haftowaną koszulę wyglądającą spod spódnicy („ta znowu k o ­ szulę wypuściła"). Kobiety z r o d z i n łemkowskich nie pokazały się już w swych b a r w n y c h strojach, no­ sząc co najwyżej spódnicę. Również sala taneczna była terenem zderzenia się sposobów ubierania. Su­ kienki Wieiunianek uznano za lepszy ubiór o d spód­ nic, serdaków z ubraniowego sukna i zapasek L u b l i nianek. „Jak posiadały takie toboły rzędem p o ła­ wach, to n i k t z n i m i n i e chciał tańczyć" — słyszymy znamienną opinię. W t r u d n y c h latach powojennych donasza się oezywliśćie odzież zastaną n a miejscu. Zdarzały się przy t y m nieporozumienia .— żakiety o d damskich kostiu­ mów nakładali niekiedy mężczyźni. Pantofle o d r e w ­ nianych spodach n i e znalazły n a ogół uznania. I c h 207 �П. 27. „Widok" z jeleniami, Mścice. II. 28. „Widok" z jeleniami przywieziony do Mścić z Wileńszczyzny. II. 29. Malowidło z aniołami, Mścice. U. 30. Obraźnicy, Iwięcin. użytkownikami b y l i jedynie Wieluniacy. N i k t nato­ miast z osadników nie nosił już obuwia dłubanego w drewnie. Pościel w niebieską l u b czerwoną kratę wymieniono z czasem n a białą. „Spodki" z pierza za­ trzymano, przy zachowaniu i c h p i e r w o t n y c h f u n k c j i — jedynie w n i e w i e l u gospodarstwach. N a ogół zamie­ niono j e n a pierzyny. D l a niektórych sypianie na „spodku" stanowi swoiisty symbol awansu społecznego. Oto księży parobek z Lubelskiego, sypiający przez 27 l a t (latem i zimą pod b y l e łachem w oborze, przy­ jeżdża n a /Zachód-, obejmuje gospodarstwo i t u t a j „śpi n a pierzynie i pierzyną się p r z y k r y w a " . Zastane we wszystkich nieomal gospodarstwach narzędzia i sprzęty; służące do obróbki włókien i w y ­ 208 robu t k a n i n — spotka! niejednakowy los. W dalsze użytkowanie przejęto kołowrotki (ii. 3), używane ,w w i e l u domach do dzisiaj. Niektóre z kobiet, m. i n . z Bydgoskiego, nauczyły się prząść dopiero w Iwię­ cinie. Kołowrotki zastane są większe o d pozostawio­ n y c h n a s t a r y m miejscu zamieszkania. Zdaniem infor­ matorów Lubliniaków, trudności w przenoszeniu d u ­ żych kołowrotków były zasadniczą przyczyną n i e organilzowania tutaj popularnych w Lubelskiem zbio­ r o w y c h „prządek". Obok kołowrotków są w użyciu ,w niektórych rodzinach z Lubelskiego i Kieleckiego równiteż wrzeciona przywiezione przez osadników. Zaprzestano natomiast t k a n i a n a zastanych warszta­ tach tkackich; jedynie nieliczne L u b l i n i a n k i pod- �jęły na nich pracę i używały ich d o l a t pięćdzie­ siątych. Zmiany nastąpiły również w sposobach prania odzieży. Gdy początkowo kobiety z Lubelskiego klepały k i j a n k a m i n a d strugą l u b Stawkiem, „ludzie zaczęli stawać po drogach i dziwić śiię" — słyszymy opinię W i e l u n i a n . Ten sposób prania zanikł więc szybko. Decydującym czynnikiem powodującym wycofanie przez Lubliniaków i inne grupy k i j a n e k było nie tyle wywoływanie „zdziwienia", ile względy u t y l i ­ tarne. Kijanką można było prać odzież lnianą, ale nie bawełnianą, a zwłaszcza jedwabną, nie mówiąc już o nylonowej. Przyjęło się więc pranie wieluń­ skie: moczenie w b a l i i , przepierka na tarze, goto­ wanie i płukanie w b a l i i . Dzisiaj są już w Iwięcinie ,3 p r a l k i elektryczne, a kijanką przy płukaniu bielizny posługuje się już t y l k o jedna Lublinianka, mieszka­ jąca zresztą na k o l o m i . Analogiczne zjawiska, choć w szczegółach mające nieco i n n y przebieg, można obserwować także w i n ­ nych wsiach. Procesem „zderzenia się k u l t u r " objęte zostały także elementy k u l t u r y społecznej i duchowej. W r a ­ mach obrzędowości rodzinnej obserwujemy intere­ sującą konfrontację zespołów zakazów i p r a k t y k magicznych odnoszących się do kobiet ciężarnych oraz urodzin dziecka. Zarówno Wieluniacy, j a k i L u b ­ liniacy oraz przedstawiciele pozostałych grup, przy­ swoili sobie niektóre sprzeczne z sobą zakazy. Sy­ tuacja stawała się skomplikowana, gdy okazywało się, że isitnieją również zakaizy sprzeczne. Będącą w ciąży Lubliniankę, która wybrała się na pogrzeb, ostrzega osadnliczika „zza Buga": „tylko idź przed trumną, bo ci dziecko umrze",. Gdy więc ostrzeżona kobieta przechodzi przed trumnę, zostaje z kolei złajana przez Wieluniankę: „co t y robisz, przejdź na­ tychmiast za trumnę!" Następuje więc dezorientacja i nasuwa się podstawowe pytanie: „co j a miałam robić?" t u r " — nie z rozpadem, ale z ciekawym, choć p r a w ­ dopodobnie nietrwałym, wzbogaceniem się treści t r a ­ dycyjnej k u l t u r y duchowej. W obrzędzie weselnym rzucała się w oczy różnica między wysitawnością wesela lubelskiego, trwającego trzy d n i , a skromnością jednodniowego wieluńskiego. Inaczej ustawiano orszak weselny, inaczej w szcze­ gółach wyglądały oczepiny, różniły się tańce i przy­ śpiewki weselne. Do k o n f l i k t u doszło na weselu Wiel u n i a n k i z L u b l i n i a k i e m . W czasie przeprowadzania panny młodej do mieszkania męża •— goście L u b l i ­ niacy zaczęli chwytać różne sprzęty: stołki, ławy, nawet zegar i „widok", aby — 'zgodnie ze zwyczajem lubelskim — przenieść j e za młodymi. Rodzice pan­ ny młodej zaczęli bronić swej własności i lamento­ w a l i : „co robita, w y nas cgołocita ze wszystkiego". Rodzina z Opoczyńskiego, żeniąca syna z Wielunianką, była zaskoczona i jednocześnie oburzona, że nie powitano i nie zaproszono do domu rodziców pan­ ny młodej .— gości, którzy t a m p r z y b y l i razem z pa­ nem młodym przed wyjazdem do kościoła. Z uzna­ n i e m natomiast mówią o uroczystym w y p r a w i a n i u do ślubu p r a k t y k o w a n y m przez Wieluniaków, które­ m u towarzyszą przemowy. Osadnicy z Kieleckiego nie znali anów zwyczaju ucieczki wracającego z ko­ ścioła pojazdu z panną młodą, za którym pędzi wóz z panem młodym. Ścigany wóz zawraca wówczas w k i e r u n k u d o m u ; aby go mie ominął, zastawia m u się drogę „barierą" — d r u t e m z zawieszonym na n i m krzyżem — i kieruje n a podwórze. Wchodzącej do do­ m u parze młodych m a t k a p a n n y młodej podaje chleb i sól, a ojciec obrzuca owsem. W Kieleckiem nato­ miast barykadowano d r z w i przed wracającą z ko­ ścioła (parą. Z zachowania się panny młodej w y r o ­ kowano o j e j postępowaniu w przyszłości. Usiłowa­ nia rozrzucenia barykady zapowiadały jej pracowi­ tość, natomiast próba przedostania się przez stos porzuconych m e b l i i innych sprzętów — lenistwo. Wieluński zwyczaj ucieczki z panną młodą i Obsypy- Zarejestrowano duże bogactwo p r a k t y k magicz­ nych stosowanych w dniiu chrztu. W rodzinach wie­ luńskich „kapkę", którą zakryte było dziecko, wiesza się w oknie, aby dziecko było „widziane u l u d z i " . Przed pójściem do kościoła wiesza się na klamce pie­ luszkę, aby płacz izostał „wyniesiony" z domu. L u b ­ liniacy natomiast stosowali niekiedy 'podawanie przez okno dziecka wynoszonego do chrztu. U Wieluniaków już po pierwszej kąpieli .podaje się dziecko d o ucało­ wania .rodzicom i rodzeństwu, aby było przez nie kochane; u Lubliniaków natomiast w r y m samym celu całuje się dziecko po powrocie o d chrztu. Rygoryzm w stosowaniu wyliczonych t u i szeregu innych p r a k t y k magicznych już nieco osłabł. Jest jednak znamienne, że w w y n i k u „zderzenia k u l t u r " te p r a k t y k i magiczne nie zanikły, lecz przeciwnie, ich ilość pomnożyła się. , Na wszelki w y p a d e k " za­ częły j e stosować -także te kobiety, które bądź nie analy owych zabiegów, bądź też przestały j e p r a k ­ tykować. P r a k t y k tych przestrzegają oczywiście głów­ nie kobiety, i to przede wszystkim starsze. Tak więc mamy t u do czynienia — w w y n i k u „zderzenia k u l ­ y 209 �П. 31. Makatka haftowana. Wyk, Arna Szczygieł, Łabusz. 11. 32. Sztuczne goździki i kwiaty jabłoni. Wyk. Paraska Hrycowa i Anna Minczyszyn, Kraśnik. II. 33. Sztucz­ ne kwiaty. Wyk. P. Hrycowa. II. 34. „Gwiaz­ da". Wyk. Janina Jasińska, Łabusz. II. 35. „Widok z kiparysami"'.• Wyk. Anna Masiel, Mścice. �wanda owsem stosowany jest obecnie również w we­ selach lubelskich i innych grup w Iwięcinie. Dopiero w Iwięcinie ukształtował się zwyczaj hucznego obchodzenia imienin. Już zaraz po północy przed demem selenfzainta, noszącego np. popularne imię Józef czy Władysław, pojawiała się grupa składających życzenia z „muzyką": harmonią i bęb­ nem. Po poczęstunku grupa ta, powiększona o ufetowanego solenizanta, przechodziła do domu jego i m i e n ­ n i k a . Zwiększająca się stopniowo grupa obchodziła z życzeniami wszystkich po kolei solenizantów. Opisany fiposób obchodzenia i m i e n i n nie miał dłu­ giego żywota. Zanikać on zaczął już w r o k u 1948, kiedy to zaprzestano w pobliskiej gorzelni w y m i a n y ziemniaków r.a spirytus i zaostrzono sankcje za pę­ dzenie b i m b r u . K o n d u k t pogrzebowy w iwięcinie przedstawia niespotykany gdzie indziej widok. Uczestnicy uroczy­ stości idą w dwóch dużych grupach: przed trumną oraz za trumną — za rodziną zmarłego ( i l . 12). Na­ stąpiło połączenie orslzakiu pogrzebowego lubelskiego, w którym odprowadzający zmarłego spoza rodziny idą przed trumną, i wieluńskiego, w którym idzie się za trumną — za rodziną zmarłego. Inne różnice po­ legały na o d m i e n n y m umieszczaniu zmarłego w izbie: u Lubliniaków na ławie, stołkach l u b łóżku, p r z y ­ krytego prześcieradłem, u Wieluniaków — odkrytego, r..a sltole. Uznano, że zmarłego lepiej uhonoruje spo­ sób wieluński, który przyjął się dziś również u L u b ­ liniaków. Odimienne były również inne elementy obrządku pogrzebowego; u Wielunian nie było specjalnej for­ my zaprosin, zainteresowani Sami m i e l i poczuwać się do obowiąizku uczestniczenia w n i m — u L u b l i ­ niaków natomiast zapraszano za pomocą świętego obrazka posyłanego kurehdą od domu do domu. Odmienne były wreszcie p r a k t y k i magiczne stoso­ wane podczas wynoszenia zmarłego, podobnie j a k różne pieśni różnie śpiewane p r z y zmarłym. Wzorem Wieluniaków, nie stosuje się już dziś zapraszania na pogrzeb. W okresie pierwszych l a t po osiedleniu się w Iwięcinie kobiety lubelskie i wieluńskie śpieiwały przy zmarłym n a zmCanę na nieco inne melodie. Dziś się już „ześpiewały" i śpiewają razem. W rodzi­ nach lubelskich przy wynoszeniu zwłok praktyko­ wano Otwieranie wszystkich d r z w i w domu i w b u ­ dynkach gospodarczych — „niech się ze wszystkimi pożegna" — w y w r a c a n o Stołki i inne sprzęty. U Wie­ luniaków również stosuje się wywracanie sprzętów, ponadto zestawia się z okien k w i a t y . Różnice stwier­ dzono takżle w uznawanych wśród Lubliniaków i Wie­ luniaków kolorach żałobnych. Pierwsi uważają, że kolcirem żałoby może być zarówno czerń j a k i biel, natomiast WieSumiakóW obok k o l o r u czarnego nie razi również w ubiorze żałobnika k o l o r czerwony. Rezultaty „zderzenia k u l t u r " dostrzega się w zwy­ czajach towarzyszących uroczystościom dorocznym. Do koszy ze ^święconym" Lublimdacy, n a wzór Wie­ luniaków, dodali ziemniaki, Wieluniacy natomiast nie dołożyli do swego święconego miodu zaobserwo­ wanego u Lubliniaków. Lubliniacy noszą do świę­ cenia j a j k a obrane ze skorupek, a Wiełtuniacy •— w skorupkach. W rodzinach wieluńskich żywe są do dziś interesujące p r a k t y k i magiczne mające n a celu zapewnienie urodzajów. Polegają one n a zatykanću w Wielką .Niedzielę na polach krzyżyków z bazi świę­ conych w Niedzielę Palmową, a także na rzucaniu cJo góry jajek. Krzyżyki roznosi się jedynie po po­ lach żyta, które było w Wieluńskiem podstawowym zbożem. Zwyczaje te n i e są przejmowane przez L u b ­ liniaków i inr.e grupy. W okresie Bożego Narodzenia — różni się jeszcze dotychczas sposób obchodzenia w i g i l i i , różnice w y ­ stępowały także w sposobach kolędowania. L u b l i n i a ­ cy organizowali grupy kolędników nazywanych „Królami" łub „Herodami", składające się z Heroda, 3 króli, diabla, żyda, marszałka i rycerzy. „Króle" chodziły po domach o d drugiego dnia B. Narodze­ nia do Trzech Króli, występując z rozbudowanymi inscenizacjami. W Iwięcinie zwyczaj „Królów", 211 �П. 36. Fragment wnętrza po­ koju u Jana Hrycowa, Kraś­ nik. II. 37. Fragment „lep­ szej" izby w Iwięcinie osad­ ników spod Wielunia. 11. 38. Przesadnie bogate zdobienie „lepszej" izby w Iwięcinie rodziny spod Wielunia. �w których brali udział kawalerowie i nawet młodzi żonaci mężczyźni, zanikł po r o k u 1950 z powodu b r a k u strojów, a przede wszystkim nie zawsze gościn­ nego przyjęcia w domach osadników z i n n y c h stron. Utrzymał się natomiast wieluński zwyczaj chodlzenia z „Wigliliairtzamli", z w a n y m i również „Józefaimd". „Józefy" wygłaszają jedynie parę zdań tekstu i śpie­ wają kolędy. Dzisiaj w charakterze „Wigilianzy" chodzą chłopcy w w i e k u szkolnym, przy czym obok dizieci z irodźin wieluńskich można spotkać również dzieci z rodzin lubelskich. W badaniach Stwierdzono zakorzenienie przesą­ dów, szczególnie w grtupie wieluńskiej. Można t o w y ­ tłumaczyć przywiezieniem przez tę grupę dość dużej ilości ludzi w podeszłym w i e k u , wśród których zna­ lazło się k i l k a kobiet umiejących zamawiać, a n a ­ wet czarownik. Z ich usług korzysta n i e t y l k o własna grupa, ale także niektóre rodziny nie-wieluńskie. Na koniec tego skrótowego omówienia przebiegu „zdetrtzeniia" k u l t u r n a przykładzie w y b r a n y c h zjawisk kiufliturowych —• w a r t o przyjirzeć slię w y n i k o m zetknię­ cia się różnych gwar. W sporach językowych prze­ wagę uzyskali Lubliniacy, wychodzący zwycięsko z większości pojedynków o poszczególne określenia i f o r m y gramatyczne. Poważnym argumentem prze­ c i w k o językowi Wieluniaków było jego zniemczenie. Wielulniacy zastąpili więc „dralę" slewnikiiem, „sztyl" od siekiery — toporzyskiem, „raijtę" — obrę­ czą i t p . Obie grupy tępią charakte rys tyczne wyraże­ nia gwarowe. Zanika lubelskie „idę załadować m a ­ szynę" •— przygotować maszynę, czy wieluńskie „po­ wiesiłem krowę" — przypatawałem (krowę. To ostat­ nie powiedzenie ośmiesza anegdota, ponoć autentycz­ na. Do L u b l i n i a n k i Ozajkowej podchodlzi Wieluniak, który schwytał j e j zbiegłą krowę, i i n f o r m u j e : „Czajkowa, wasza k r o w a wilsi przy b u r a k a c h " . Kobieta w lament, sądząc, że k r o w a n i e żyje. Zarówno Wieltunilacy j a k i L u b l i n i a c y pozostali przy następujących odmiennych określeniach: „wózek do przędzenia" i „prządka" — na kołowrotek; „kier z y n k a " i „rnaśniczka" — n a naczynie do w y t w a r z a ­ nia masła; „giimza" i „syirzeń" — na określenie t w a ­ rogu; „grzebło" i „kociuba" — n a przyrząd do w y ­ garniania węgla z pieca chlebowego. Odimiennie rów­ nież do dzisiaj kierują końmi: Wieluniacy w p r a ­ wo — „hetta", w lewo — „śwdista"; Lubliniacy w pra­ wo — „k'sobie", w lewo i — „odisieb". Wyrazem dużych rozbieżności, szczególnie w na­ zewnictwie narzędzi rolniczych czy wozów, jest stwierdzenie: „U k o w a l a to słowem nic się nie w y ­ tłumaczy. Wszysiiko trzeba .pokazać palcem". II Osiedlenie się na Ziemiach Zachodnich i Północ­ nych W bardzo poważnym stopniu zmieniło w a r u n k i , w j a k i c h przedtem żyli obecni osadnicy. Zarówno zetknięcie się k u l t u r , j a k i e nastąpiło na n o w y m te­ renie zamiesizkamia, j a k i poddanie przybyłych t u grup ludności silniejszym niż dotąd wpływom n o ­ w y c h wzorów k u l t u r o w y c h .— za pośrednictwem szkoły, książki, prasy, radia i kina oraz ściślejszego obcowania z życiem miejskim, przekształciło m. i n . ich gusty i poglądy estetyczne. Wlslpókłzeslne upodobania estetyczne osadników chcemy przedstawić referując nasze dotychczasowe, niepełne jeszcze spostrzeżenia, dotyczące ich sto­ sunku do wytworów sztuki ludowej zastanych na miejscu i do własnych tradycji sztuki ludowej. Dość dużo uwagi poświęcimy wnętrzom, których urządze­ nie wiele potrafi powiedzieć o potrzebach estetycz­ nych ich użytkowników i o drodze przekształceń g u ­ stów. Jak już wspomniano n a wstępie, druga część artykułu oparta jest n a szerszej bazie materiałowej — obok danych z Iwięclha wykorzystane będą obser­ wacje z innych badanych w s i : Wierciszewa, Labusza, Jamna, Mścić li Kraśnika . 6 Oceną budynków zastanych w e wsiach kierują, rzedz zrozumiała, względy utylitarne. B u d y n k i te podzielono na wartościowe — murowane, i „lepian­ k i " — wymagające ciągłych napraw. Nie dostrzega się walorów plastycznych zabytkowych chałup X V I I I - i XIX-wieeznyclh, polegających głównie na pięknych proporcjach i monumentalizmie bryły uzyskanych m . i n . dzięki potężnemu czterookapowemiu dachowi k r y t e m u trzciną i zaopatrzonemu w „wole oCżka" ( i i . 7). Nie docenia się też ozdobnych detalli, m. i n . dekoracyjnych f u t r y n okiennych ( i l . 5). Na ogół n i e utrzymano typowego wyglądu domów 0 konstrukcji szkieletowej. Ściany chałup, posiada­ jące dotąd czarne smołowanie słupy i rygle, a mię­ dzy n i m i pola białe, w całości pobielono l u b pokry­ to wapnem z dodatkiem u l t r a m a r y n y . W ten spo6Ób dano upusit s w o i m dotychczasowym przyzwycza­ jeniom, dzięki czemu zewnętrzny wygląd domów 1 ulic w i e j s k i c h upodobnił się do znajdujących się w dawnych miejscach pobytu ( i l . 1). Znamienne, że osadnicy z t z w . „Centrali" posługiwali się przy bie­ l e n i u domów pędlzlami z „prośnianki", t j . w y k o n a ­ n y m i ze słomy z prosa, przysyłanej w t y m celu przez krewnych, gdyż na miejscu prosa się nie uprawia. W podobny spoeób bieli się również domy m u r o w a ­ ne. Czynią to wszędzie z reguły kobiety. T a k n p . Myszakowa w Iwięcinie pomalowała f r o n t o n domu na d w a kotary: płaską powierzchnię n a biało, w y ­ stające zaś części obramowań okiennych, d r z w i o w y c h itp. — na seledynowo ( i l . 6). T y l k o w dwóch z badanych sześciu wsi istnieje kościół. A r c h i t e k t u r a kościoła w Jamnie i jego w y ­ strój wewnętrzny n i e przedstawiają nic ciekawego i kościół nie jest przedmiotem szczególnych starań mieszkańców tej w s i . Natomiast omó(wienia wymaga stosunek ludności Iwięcina do zachowanego t a m go­ tyckiego, XIV-wieoznego kościółka z bogato polichro­ m o w a n y m w X V I I w . wnętrzem, jeszcze sprzed czasu przejęcia kościoła przez protestantów. Dach, zwień­ czony wysmukłą wieżą, p o k r y t y jest gontem, . a na cmentarz przykościelny wiodą trzy drewniane b r a m ­ k i z X V I I I w . ( i l . 8). Kościół i jego wnętrze, w t y m Dla poruszanych w tej części artykułu zagad­ nień szczególnie interesujące okazały się materiały zebrane przez S. Błaszczyka, M . Bursztową, B. Linette, H. Ostrowską i K. Szałaśną. 9 213 �również barwne malowidła, wykonane najprawdo­ podobniej przelz cechowego malarza z któregoś okolicznego mialsftelozka (dl 13, 14), są bardeo bliskie mieszkańcom ws!i. Rzecz interesująca, że przywiąza­ nie .to u w i e l u nie w y n i k a z k u l t u dla miejsca, z uczuć religijnych. Budynek i dekoracja wnętrza podobają się również l u d z i o m o bartizo luźnych zwiąlzkach z rel'igia, a nawet deklarującym, się jako niewtieMzący. Istnienie w e w s i kościoła przypomina­ jącego kościoły z dawnych miejsc zamieszkania uczy­ niło już w pierwszych latadh osiedlenia cforaz wsi batdtóiej swbjśkdim. Zastane po domach melbie w całości przejęto w użytkowanie. Podzielono j e na stare i nowe — zakupione w latadh trzycMeistych i na początku czterdziestych — i według tych kryteriów wartościo­ wano. Posiadające wartość zabytkową, wykonane przez wiejskich czy matomiasteczikowych stolarzy w X I X i n a początku X X w i e k u skrzynie, zydle, ławy, szaty, łóżka i kołyski, dość często spotykane zarówno w Jamnie jalk i innych badanych okolicz­ nych wioskach, zaliczono oczywiście dó mebli starychv db „gratów". Są cne m n i e j pożądane, aite do­ puszczalne w e wnętlrtzu, bo przecież zupełnie dobrze spełriiają swą funkcję (ill. 9). Częściej jednakże można j e znaleźć w kuchni niż w pokoju i w gospodar­ stwach .mniej zamożnych. Na ozdobność tych m e b l i nie zwraca się uwagi, nie przemawia cna do ich obec­ nego użytkownika. Chętnie oddaje się je do muzeów. Gdy w Łaibuezu pozostało k i l k a ozdobnych krzeseł znanego typu jamneńskiego ( i l . 10, 11) i gdy na strychu jednego z domów znaleziono schematy (wy­ konane w paskach tektury) do rysowania ozdobnych wzorów Ina meblach oraz kolorowe wzory do malo­ wania — nie odbiło się t o na miejscowej twórczości. N i k t zarówno z Łalbusaa j a k i z Jamna nie podchwy­ cił zdobniczych motywów i ich k o l o r y s t y k i , choćby w zastosowaniu пр. do makatek czy poduszek. Jak najbardziej funkcjonalnie potraktowano także nadeir liczne ozdobne skrzynie i k u f r y o interesującej często ornamentacji wykonanej półkolistym dłutem. Na ogół nie zmieniły one swego miejsca. Nadal sto­ ją (przede Wszystkim po strychach i korytarzach (il. IS, 17). Tyllkio w niewielu wypadkach przeniesio­ no skirfzymiie do stajmii czy obory l u b ustawiono w kuchni l u b w komorze (il. 16). Natomiast intere­ sującym zjawislkiem jest (przywrócenie wszystkim na ogół sikrzynlitom,', które Stały dotychczas puste, ich — zresztą nie pierwotnych — f u n k c j i •użytko­ wych. Ptnzefenacżonb j e do przechowywania ziarna i mąki Hub na składnicę rupieci gospodarskich. Skrzy­ nie przeniesione do budynków gospodarczych służą głównie do trlzymania w nlkh sieczki i innych paslz. Do miejscowych skrzyń dodano niekiedy skrzynie i k u f r y przywiezione przez osadników ( i l . 18, 19). W sposobie ustawiania m e b l i , mającego zresztą już Swoją krótką historię, panuje jeslacze spora róż­ norodność uizaletżniona ód najiroamaitszych okolicz­ ności. W wypadku, gdy rodizilna osadnika zastała pełne umeblowanie mieislzkania, i t o względnie no­ woczesne i w d o b r y m stand e (wypadki nie t a k znów 214 częste), urządzenie to zachowało się do dzisiaj, bądź (rzadko) całkowicie bez zmian układu (il. 20), bądź (dzęsto) z adaptacją do własnych potrzeb i upodobań. NajcKęściej iroBporządzano n i e k o m p l e t a m i , lecz „zbie­ r a n y m i " meiblami różnego pochodzenia, stylu i j a ­ kości. Używano j e d o czasu, gdy nabyto nowe meble, już typu zupełnie miejskiego. Te nowe meble oistawia eię jiuż n a wtzór m i e j s k i : z jednego pokoju robi Się sypialnię z ustawionymi pośrodku dwoma łóżkami, z n o c n y m i stolikami, Stołem., toaletkami l t d . Spotyka się jeszcze kombinacje niektórych m e b l i czy sprzętów przywiezionych z sobą — z meblami 'poniemieckimi i zalktapionymi. W Iwięcinie, gdiziie więksizość osadni­ ków pnzelbywa już o d r d k u .1945 i przejęła gospo­ darstwa nieirozsfcabrowane, dotychczas n i e zakupuje się w rodzimach rolniczych nowych mebli. Przy urządzaniu wnętrza ważną rolę dekoracyjną odgrywa pokrycie ścian. Ściany pokojów, w t y m przede Wszystkim saczególnie nas interesujących po­ kojów „lepszych" — n i e używanych codzień, okle­ jone były w c h w i l i przybycia osadników tapetami. Zniszcizone — pó killku latach używania miesakań — tapety zdarto (utrzymały się jedynie w wyjątkowych wypadkach) i już do nich nie .powrócono, co moty­ wuje się wysieka ceną tapet i kłopotami z i c h na­ klejaniem (nie każdy to potrafi), a przede wszystkim Względami higiienicznymi: pod tapetami często gnieź­ dziło się robactwo. Do odświeżania wnętrz powszech­ nie użyto wapna. Kobiety — bo w e wszystkich wsiach i grupach ludności one zajmują się pracami malarskimi — w pierwszych latach po osiedleniu bieliły Barójwno sufit ja'k i ściany. Używały przy t y m najczęściej wspomnianych już pędzili z „prośndanki", a jedynie kobiety z d a w n y c h półinocno^zachodnSch ziem Polski używały do tego pędzli z włosia. Nie­ które z Lublindanek n a wybieloną ścianę narzucały kolorowe k w i a t y , za pomocą papierowych wzorników. Ten sposób m a l o w a n i a znany jest jedynie z relacji. Do dzisiaj n i e przetrwało już żadne tak malowane wnętrze. Kobiety z 'zachodnich części Polski od początku dodawały do wapna „kolorów". One też były prekursorkaimi zastosowania wałków, będących obecnie w powszechnym użyciu. Nie m a dziś w badanych wsiach malowanych pomieszczeń mieszkalnych nie pokrytych Wzorkami za pomocą wałka. Przy zdobie­ niu ścian często używa się n i e jednego, lecz k i l k u wałków naraz. A b y n i e powtarzać w pokojach tych samych wzorków, pnzyjęło się wypożyczanie wałków od sąsiadów. W ostatnich latach (zaczęto gdzieniegdzie najmo­ wać zawodowych malarzy. W roku 19Й1 po raz p i e r w ­ szy w Iwięcinie sprowadzono takiego do w y m a l o w a ­ nia jednego z mieszkań. Uczynił on wyłom w do­ tychczasowym sposobie malowania i pokrył ściany farbami k r e d o w y m i . N i e było to proste, gdyż kreda nie chce się ponoć „trzymać" ścian odświeżanych wapnem. Gospodyni, rezygnując z żalem z w a p i e n ­ nych ścian (wapno — j e j izJdaniem — czyni mieszka­ n i e zdrowszym), n i e zgodziła się na kredowe sufity. Sama j e pobieliła wapnem, aby uzyskać pożądany połysk. Inną nowością, którą wprowadził wspomniany �II. 39. Skromnie zdobiony kąt", Kraśnik—Kolonia. „światy malarz, są kolorowe, podwójnie szlaki, szerokości ok. 10 cm każdy, biegnące tuż pod sufitem, a w rogach pckojów opadające aż do podłogi. Ten sposób malo­ wania znalazł uznanie w oczach mieszkańców Iwięcima i po r o k u podobne szlaki spotkaliśmy w w i e l u mieszkaniach. Najczęściej dobiera się j e w kolorach żółtym i zielonym l u b niebieskim i różowym. Ściany mailcwane są dizlisiaj najchętniej n a k o l o r „morski" lub seledynowy. Na tło „morskie" narzuca się biały l u b niebieski Wzorek z wałka, a na seledynowe — m. i n . biały l u b brązowy. Jedna z gospodyń w d a l ­ szym ciągu wykorzystuje do dekoracji pokoju o po­ malowanych obecnie ścianach — złoconą listwę, któ­ ra oddzielała niegdyś tapetę o d białych górnych p a r t i i ścian i sufity (por. i l . 20). Nader interesujące zjawisko zaobserwowano w r o k u 196H w domu zamieszkałym w Iwięcinie przez rodzinę z Lubelskiego. Ściany korytarza, n i e izmieniane o d czasów splrzed przybycia osadników, poma­ lowano były na kolor różowo-tfioletowy, a na nich Widniały trzy owalne malowidła wykonane za pomocą patronów. Na każdym z tych malunków powtarzała się baszta z wiodącą do niej drogą, palmy i k i l k a krzewów. Malowidła wykonane były w kolorach sto­ nowanych, Ciemnych: brązowym, fioletowym, czar­ n y m i zielonym. D w a z o w a l i uległy z biegiem l a t zatarciu. Gospodyni, której bardzo się podobały te malowidła, postanowiła j e odnowić. Do tego celu użyła farbek wodnych o jaskrawych, zdecydowanych kolorach —• różowym, niebieskim, brązowym, zielo­ n y m i czarnym. Różnica między owalem nienaruszo­ n y m a o w a l a m i odnowionymi była zadziwiająca. W miejsce schematycznych widoczków powstały, zresztą w b r e w zamierzeniom wykonawczyni, niesły­ chanie barwne, kwieciste malowidła. Ów interesujący dokument „zderzenia" różnych t r a d y c j i zdobniczych został niestety ostatnio 'zamalowany. Rzadko już się Zdarza, aby podłogi w izbach w e wsiach koszalińskich — a przynajmniej w izbach określanych j a k o „lepsze" —- nie były malowane. Maluje się je farbą pokostową n a najczęściej spoty­ k a n y w mieście k o l o r — ciemnobrązowy. Takie podłogi oczywiście pastuje się, a w miejscach częstsze­ go przechodzenia rozściela się chodniki. D y w a n y są rzadkością. Chodniki k u p u j e się w mieście, natomiast kobiety Z t z w . „Centrali" praktykują dotąd sprowa­ dzanie chodników ze w s i rodzinnych. Posyła się tam paski pocięte zimą ze starych szmat i p o p e w n y m czasie otrzymuje się pocztą l u b przy okazji wzajem­ nych odwiedizin gotowy chodnik, w y k o n a n y przez tamtejsze kobiety na krosnach. Znamienne, że przy­ syłane c h o d n i k i naśladują niekiedy w układzie b a r w pasiaki łowickie czy piotrkowskie l u b radomskie. Po­ chodzą one z t y c h terenów, n a których żywy jest dotąd wyrób tego typu tkanin. Repatriantki „zza Buga" posiadają niekiedy dotychczas przywiezione z Sobą c h o d n i k i o różnych wzorach. Np. chodniki z Wileńskiego, j a k i e można znaleźć u Wołkowskich w Mścicach, posiadają wzory w postaci drobnych, ciemnych kwadracików. Wystrój wnętrza izb, t j . stosowanie wszelkiego r o ­ dzaju ozdób n a drzwiach, oknach, ścianach czy me­ blach, przedstawia się w poszczególnych mieszkaniach całkowicie różnie. O w y s t r o j u decydują przede wszystkim — pracowitość, upodobania i n a w y k i este­ tyczne gospodyni l u b j e j córki czy córek. Można zauważyć, że kobiety pochodzące z tych regionów, gdzie żywe było tradycyjne ozdabianie izb, przenoszą te p r a k t y k i na nowe miejsce osiedlenia, gdzie ulegają one charakterystycznym przemianom. Prześledźmy je przykładowo na k i l k u elementach zdobniczych. Niektóre kobiety z Wileńazczyzny (n|p. A. Masiełówna i St. Simki ewiczowa z Mścić), z Wołynia i z Wieluńskiego zdobią d r z w i przejściowe z kuchni do pokoju, czy z jednego p o k o j u do drugiego, l a m ­ brekinami z k o l o r o w y c h i pstrych kretonów, tak j a k to spotykały w swoich stronach ( i l . 21). Geneza tych lambrekinów może pochodzić z naśladownictwa w y ­ stroju dworków szlacheckich l u b wnętrz mieszkań mieszczańskich. Jeśli jednak l a m b r e k i n y i siatkowe 215 I �pierwszych latach po osiedleniu — przyzwyczajone do w i d o k u zapełnionych ścian w izbach swych dawnych chat — usiłowały stworzyć namiastikę tego z dostęp­ nych p o d ręką elementów. Np. w Kraśniku t y p o w y m zjawiskiem w tych pierwszych latach było przybija­ nie n a ścianach lulb w p r o s t przyklejanie różnego rodzaju koLorowych widokówek w układzie na ogół symetrycznym. D l a takiego układu wykorzystywano oczywiście zastane na miejscu poniemieckie (wcale zresztą liczne) oleodruki z „lanszaftami", przedsta­ wiającymi barokowe dziewice w powiewnych białych szatach, typowe łabędzie, jelenie, myśliwych i t p . Sporo z tych oleodruków można spotkać jeszcze dzi­ siaj. Nierzadko wycinano z tygodników, przede wszy­ s t k i m z „Przyjaciółki", co ładniejsze kolorowe obrazki i przylepiano j e bądź wprost na ścianach, bądź nawet wstawiano w jakieś r a m k i . Te tymczasowe ozdoby ścian po k i l k u latach znikły, w ślad za możli­ wością zakupu nowych elementów zdobniczych. A były one dość liczne. 11. 40. Osadniczka Iwięcin. w stroju łemkowskim, Krany są przy oknach raczej powszechne, to lamibrekimy w d r z w i a c h są raczej rzadkością. W pierwszych latach p o osiedleniu kobiety z „Cen­ t r a l i " , południa i b. ziem wschodnich praktykowały w. znacznej mierze zaścielanie (pojedynczo jeszcze wtedy stojących) łóżek n a sposób t r a d y c y j n y : n a pierzynę Czy kołdrę narzucano przywiezione z sobą kapy, nieraz własnego w y r o b u , l u b też nowoczesne kapy zakupione już tutaj, n a te zaś kładziono stertę k i l k u poduszek, coraz to mniejszych. Takiego rozście­ lania już dzisiaj się n i e spotyka; pozostała jeszcze tu i t a m jedlna t y l k o poduszka, kładziona „w gło­ w a c h " , l u b d w i e różnej wielkości, kładzione z obu stron łóżka, jaik n p u Sinkiewdczowej w Mśeicach Cii. 22). Bardzo charakterystyczne jest przyozdabianie ścian w izbach. M a ono już swoją historię, różną u róż­ nych rodzin. Kobiety, które w swoich stronach (np. w Kieleckiem, u -Łemków) rozwieszały rząd obrazów pod sufitem wokół wszystkich ścian, przywiozły z sobą najwyżej k i l k a z t y c h obrazów. Wiszą one do­ tąd n a honorowych miejscach w pokojach „lepszych" (gościnnych) l u b w sypialniach ( i l . 23). Niekiedy są one jeszcze specjalnie ozdabiane k w i a t a m i czy rysun­ k a m i (il. 24), o Czym niżej. Ukośne umieszczenie i c h pod sufitem tutaj stało się niemożliwe — gwoździe w b i t e w sufit n i e utrzymują ciężaru obrazu. Kobiety, które n i e przywiozły czy n i e mogły przywieźć z sobą elementów z tego tradycyjnego wyposażenia izb, w 216 1 Należą do nich przede w s z y s t k i m duże i małe obrazy o charakterze r e l i g i j n y m , znajdujące się w każdym niemal mieszkaniu. Są to z reguły kolorowane fotografie dużych wymiarów, produkowane masowo przez różne p r y w a t n e f i r m y n a użytek głównie l u d ­ ności wiejskiej. T a k i obraz, zawsze w ciężkich zło­ conych ramach, w i s i pośrodku n a d połączonymi za­ zwyczaj łóżkami. N a sąsiedniej ścianie znajduje się z w y k l e duża, niekiedy kolorowana fotografia ślubna (zamówiona również dopiero tutaj), obok — szereg i n n y c h fotografii. Często można spotkać tradycyjny sposób układania w i e l u fotografii zbiorowo pod szkłem, w jednych większych ramach. Specjalnym rozdziałem h i s t o r i i k u l t u r y wsi za­ równo międzywojennej j a k i powojennej, i to nie t y l k o koszalińskiej, ale w całej bodaj Polsce, są (powszechne n i e m a l na dzisiejszej w s i malowidła („widoki") w postaci kolorowych dużych -makatek malowanych n a płótnie czy papierze (zastępujące mieszczańskie czy typowe d l a wnętós rniesfclkań i n ­ teligencji — k i l i m y czy m a k a t k i ) . Treściowo podzie­ lić j e można n a d w i e w i e l k i e grupy: świeckie i r e l i ­ gijne. W pierwszej przeważają typowe i osławione jelenie, usytuowane symetrycznie po bokach drzewa ( i l . 27). Odmian jest t u zresiztą bardzo wiele, zależnie od i n w e n c j i twórców. Należą t u również powszechne w tej twórczości łabędzie wkomponowane w r o m a n ­ tyczny krajobraz (i(l. 25). I n n y m pełnym r o m a n t y k i malowidłem jest zdobiący mieszkanie Sinkiewiczów w Mśeicach „widok" przedstawiający pałac, z któ­ rego wybiega ubrana w białą szatę dziewica na spot­ kanie młodzieńca jadącego do niej konno przez most (iii. 26). M a l u n k i o treści religijnej t o m. i n . aniołki w symetrycznym układzie ( i l . 29) i Chrystus w oto­ czeniu owieczek i p a l m (por. i l . 22). Geneza masowego pojawiania się t y c h malowideł we wsiach koszalińskich (podobnie j a k w całym kraju) jest znana i dość prosta. Gdzieś w mieście czy miasteczku znajdzie się domorosły „twórca" o upodobaniach i zdolnościach artystycznych n i e o d ­ biegających wiele o d przeciętnych gustów i upodobań prostych ludzi n a w s i , który — wyczuwszy czy po- �znawszy z obserwacji jarmarcznych zapotrzebowanie wsli n a tego rodzaju malowidła — produkuje je ma­ sowo i sprzedaje n a r y n k u w CzaSde targu l u b roz­ nosi po okolicznych wsiach. Na t y m tle powstały w niektórych miastach specjalne „firmy", produkujące takie kicize masowo i zalewające n i m i tereny w i e l u województw, a nawet cały k r a j . Wystarczy wspom­ nieć, że znaczna większość Wszystkich „widoków" spotykanych w e wsiach koszalińskich pochodzi z j e d ­ nej „firmy", podającej — przy indagacji kupujących — j a k o swoją siedzibą miasto L u b l i n . Jej agenci jeździli po Koszalińskiem wozem pełnym t y c h „obra­ zów". Udało się tę ekipę handlarzy sfotografować, niestety, wskutek i c h wyraźnego oporu — z tyłu i ze znaoznej odległości ( i l . 30). „Twórca" tego typu podobno istnieje także w Koszalinie, gdzie znajduje chętnych nabywców n a swą produkcję. Należy dodać, że w w i e l u wypadkach zarówno repatrianttói j a k i kobiety z tzw. „Centrali" przy­ wiozły z sobą w i d o k i - m a k a t k i ze stron rodzinnych. Pochodzący z Wileńszczyzny w i d o k znajdował się nip. do 1961 r. u Stanisławy Sinkiewicz w Mścicach (il. 28). Z obrębu badanych wai koszalińskich znany n a m jest jeden t y l k o wypadek twórczego przekształcania na sposób l u d o w y motywów i tematów wziętych z omówionych malowideł. Dokonała tego A n n a M a ­ sie! spod L i d y w WiHeńskiem, osiadła z rodzicami w Mścicach. Dziewczyna w stronach rodzinnych zet­ knęła się z podobnymi malowidłami w y k o n a n y m i na błyszczącym, białym papierze o l e j n y m i farbami, przy­ patrywała się i m i w domu usiłowała malować j e po swojemu, ale już farbami w o d n y m i . Po przybyciu w te strony zabrała się ponownie do malowania, aby s w y m i pracami zapełnić puste ściany. Jej malowidła mają już cechy formalne właściwe sztuce l u d o w e j , j a k b r a k perspektywy i dekoracyjność w kompozycji. Jeden z jej „widoków" — j a k j e nazywa — został zakupiony do Działu Etnograficznego Muzeum Naro­ dowego w Poznaniu. Przedstawia go i l . 35. Oś k o m ­ pozycji obrazu, malowanego na białym, posklejanym arkuszu papieru, tworzą trzy „kiparysy" (cyprysy), mające Wspólną koronę. Po obu stronach t e j osi w i d z i m y umieszczone symetrycznie d w a jelenie, a wyżej d w i e sarenki zwrócone głowami do osi, d w a półkoliste stawki, po j e d n y m na nich łabędziu, po bokach w i e l k i e bukiety z różnorodnych k w i a ­ tów, również umieszczone symetrycznie, a n a obu zewnętrznych krańcach m a m y znów p o j e d n y m „kiparysle". Tło jest czarne, na n i m w niektórych m i e j ­ scach umieszczono wyspowato kępki z i e l e n i . W domu Masielów znajduje się przywieziony z Wileńszczyzny obraz M . Boskiej Ostrobramskiej. Białe obramowanie obrazu zapełniła Masielówna m a ­ l o w a n y m i przez siebie wianuszkami z listków i k w i a ­ tów ( i l . 24). I n n y m rodzajem czldób na ścianach są spotykane powszechnie wyszywane m a k a t k i . Dzisiaj przeważnie kupuje się j e gotowe w Koszalinie n a r y n k u l u b w sklepach. Są to obramowane, białe l u b w i n n y m kolorze, kawałki płótna z w y s z y t y m niebieskimi nićmi jakimś r y s u n k i e m i sentencją w rodzaju: „Kuchnia świadczy o gospodyni", „Świeża wóda sił ci doda" l u b t a k trafną, zwłaszcza w małżeństwach mieszanych, sentencją: „Dobra żona t y m się chlubi, że gotuje Co mąż l u b i " . Inne z gospodyń postępują w ten sposób, że w Koszalinie kupują płótno i go­ towe Wzory, które następnie w domu odbijają i sa­ me wyszywają. Znaleźć można także kobiety, które same Szyją m a k a t k i według przez siebie skompono­ wanych Wzorów. T a k to robiły n p . A n n a Szczygieł i Janina Jasińska z Łabusza, obie z Łódzkiego (il. 31). 7 Podobnie należy odróżnić własny wyrób sztucznych kwiatów o d ozdabiania mieszkań gotowymi k w i a t a m i k u p i o n y m i w mieście. Używanie kwiatów kupnych jest n a ogół dość powszechne w e wszystkich wsiach, istnieje też duża i c h podaż n a r y n k u w Koszalinie. Niezmiernie rzadko natomiast zdarza się, że sztuczne 7 Z badań S. Błaszczyka. I I . 41. Handel ozdobami na targu w Koszalinie. �dów, nie ma tendencji do rozszerzania się tego zwy­ czaju. Istnieją natomiast nadal żywe upodobania do przesadnego n a w e t ozdabiania izb i mieszkań sztucz­ n y m i k w i a t a m i , n a czym bazują domowe „wytwór­ n i e " takich kwiatów w Koszalinie. Ozdób wiszących u sufitu dzisiaj już się nie spo­ tyka. W pierwszych latach p o w o j n i e w w i e l u do­ mach zamieslzkałyeh przez rodziny środkowej i po­ łudniowej Polski można było jeszcze spotkać pająki wyrabiane ze słomy. Zanikło t o jednak dość szybko. Do rzadkości należą inne elementy zdobnicze usta­ wiane n a meblach, a wyrabiane w domu, j a k np. „gwiazda" w y k o n a n a przez Janinę Jasińską z Łabu­ sza, pochodząca z Łódzkiego. Gwiazda złożona jest z t e k t u r o w y c h rombów, nazywanych przez Jasieńską „listkami", których pięć składa się n a jedno „gniazd­ ko", a dwanaście gniazdek zszytych razem tworzy całość 'gwiazdy { i l . 34). Elementy zdobnicze ustawione na meblach są po części pochodzenia (poniemieckiego, po części zaś za­ kupiono j e W mieście. Są to przedmioty najbardziej różnorodne, a mianowicie: różnej wielkości postacie ptaków — kaczek, gęsi, łabędzi, kogutków czy p t a ­ ków egzotycznych; porcelanowe czy fajansowe f i g u r k i barokowe kobiet, niemieckich żołnierzy, chłopów i t p . ; różnej wielkości gipsowe postacie aniołków; d o m k i z papieru czy d r e w n a ; pstre pudełka od k a w y czy cukierków i t p . ; czasem nawet zdarzy się wypchany ptalk. Oczywiście do ite(j grupy ozdób należą również fotografie w stojących małych ramkach. 11. 42. Pasiak użyty jako przykrycie ołtarza, l-mięcin. (kwiaty wyrabiają dziewczyny i kobiety ze w s i . Zaj­ mują się t y m jeszcze niektóre kobiety pochodzące z Kieleckiego i Rzeszowskiego, zwłaszcza z rodzin łemkowskich, a także k i l k a kobiet z Wileńskiego za­ mieszkałych iw Wiercisizewie. W Kraśniku najbar­ dziej znane z w y r o b u Sztucznych kwiatów są Paraska Hrycowa i jej córka, A n n a Minczyszyn, obie p r a ­ cownice PGR. Hrycowa t r z y m a na szafie przywiezio­ ne z sobą sito z włosia, w którym zawsze znajduje się potrzebny do w y r o b u kwiatów papier itłp. Obie z córką wyrabiają w czasie 'zimowych wieczorów — astry, konwalie, kaczeńce, róże, stokrotki, k w i a t y j a ­ błoni, groszku, łubinu (i inne k w i a t y ( i l . 32, 33). Sztuczne k w i a t y , obojętne — czy własnej roboty, czy kupione, umieszcza się w mieszkaniu n a ogól we flakonach, 'postawionych na stole, na nocnych stolikach, szafkach, szafonierkach, specjalnych stoja­ kach, półkach przybitych n a ścianie, czy wreszcie — w układzie w i e l u Innych elementów — w miejscu przeznaczonym n a „święty kąt". W niektórych r o ­ dzinach z Wileńszczyzmy k w i a t y często zatyka się za górną ramę obrazu ( i l . 21). Jest oczywiste, że wyrabianie sztucznych kwiatów istnieje jedynie j a k o kontynuacja przyzwyczajeń estetycznych i wzorów k u l t u r o w y c h wyniesionych z d a w n y c h miejsc p o b y t u i że, z w i e l u zresztą wzglę­ 218 1 Wszystkie te przedmioty zdobnicze ustawia się przede wszystkim n a szafonierkach, szafach czy sto­ likach, dalej n a kuchennych kredensach, a także n a stołach stojących w kącie Czy nawet n a środku poko­ j u . Sposobem ustawienia tych przedmiotów rządzi przede wszystkim symetria w stosunku d o jakiegoś centralnego elementu, którym zazwyczaj jest f i g u r a M a t k i Boskiej, zawsze w otoczeniu kwiatów ( i l . 39). Ogólnie biorąc, w e wsiach koszalińskich róż­ nice W zdobieniu — co do jakości są sto­ sunkowo niewielkie. Zachodzące różnice •— a istnie­ ją one n i e t y l e między iwsiami, i l e między poszcze­ gólnymi mieszkaniami { w Zależności o d i n d y w i d u a l ­ nych upodobań 'gospodyń) — polegają mianowicie na mniejszej l u b większej ilości omówionych elementów zdobniczych: w jednych mieszkaniach są nieliczne, w d r u g i c h ustawione są ze s k r o m n y m umiarem, w innych nagromadzone aż d o przesytu, Stanowiąc nie­ j a k o сей sam w sobie. Przykład skromnego w y s t r o j u wnętrza izby mieszkalnea (zresztą jedynej, gdyż duży d o m podzielony jest między 3 rodziny) mamy u A. Prociów w Kraś­ n i k u — Kolonia. Na szaifonieroe urządzono skromnie wyposażony „święty kąt" ( 1 . 39), na ścianach wiszą przywiezione d w a obrazy, n a nocnych stolikach stoją bukiety sztucznych kwiatów ustawione w stoikach. Znacznie bogaciej wygląda wnętrze gościnnego po­ k o j u (jednego z dwóch) u Jana Hrycowa w Kraśniku (11. 36). Przykładem szczytu przesady może być natomiast wnętrze „lepszej" izby jednej z kobiet w Iwięcinie, �pochodzącej spod Wielunia. Pokój, przy obecnym wyposażeniu, stracił funkcję mieszkalną, a zamienił się w „wystawę" i kaplicę (il. 38). Na w p r o s t d r z w i ustawiono stół, na którym centralne miejsce zajmuje ubrana w welon figura M a t k i Boskiej. Po bokach „osoby" w wazonach rozmieszczono k w i a t y , sztuczne i naturalne oraz obrazki o treści religijnej, w r a m ­ kach. Nieco do przodu wysunięto trzy f i g u r k i anioł­ ków, bombki choinlkowe w kieliszkach oraz celu­ loidowe kaczuszki. Przy bocznych krawędziach stołu, w charakterze r a m d l a całej griupy, postawiono d u ­ żego gipsowego psa oraz wypchanego bażanta. Tłem dla t a k zastawionego stołu jest kredens zasłany szy­ dełkowym obrusem i ozdobiony serwetkami i f i r a n ­ k a m i . Wnękę kredensu wypełniają szklane naczynia, tortowniica i figura anioła. Górę ozdobiono sztucznymi k w i a t a m i w kryształowych „salaterkach" oraz gipso­ w y m i barankami wielkanocnymi. Okna zawieszone firanami, między nilmd lustra i m a k a t k i . Ściana przy oknach zastawiona stolikami ze sztucznymi k w i a t a ­ mi, l i p a m i w doniczkach, fotografiami rodzinnymi, orłem — godłem państwa i obrazkami o treści dewocyjnej. Wykorzystano również dolne partie stolików. Na serwetkach stoją t a m popielniczka i „gniazdko" — talerzyk z naciętym staniolem i ptaszkiem. Pod jędr­ n y m z okien stojak o d miednicy przystosowany do postawienia n a n i m l i p y . Na podłodze d y w a n y i szma­ ciane chodniki, kanapa z serwetką, barankiem i l a l ­ kami, jeszcze szafonieiika, oczywiście zapełniona, za­ stawiony u góry ozdobami piec, oparte o piec, leżące na podłodze poduszki, l a m b r e k i n y upięte na drzwiach. W sumie n a ścianach p o k o j u — 27 dużych i małych obrazów i fotografii. Przedstawione wnętrze, choć składa Się z elemen­ tów typowych, nie jest jednakże typowe na w s i . Prze­ ładowanie dekoracją w y n i k a z upodobań gospodyni, dzielonych zresztą z wnuczką. Właścicielka z w y s t r o j u pokoju jest dumna. Podobnie urządzoną izbę miała już w Wieliuńskiem. Mogła sobie n a nią pozwolić, gdyż miała f a m d w a „miesTikania" — pomieszczenia. Daleko j e j jednak było, j a k relacjonuje, do ozdóbności pókójiu w Iwięcinie. Dekoracja pokoju jest u z u ­ pełniana. Z wyjazdów do Koszalina gospodyni nigdy nie wraca z p u s t y m i rękami. Zawsze przywiezie choć­ by drobiazg do ozdobienia pomieszczeń. Koszalin stał się poważnym c e n t r u m zaspokajającym potrzeby ozda­ biania mieszkań ( i l . 41). Wyposażenie osadników W przedmioty o wartoś­ ciach artystycznych, należące dó sztuki ludowej regio­ nu, z którego p r z y b y l i , jest 'znikome. Na „Zachód" wielokroć przyjeżdżano bez większego bagażu, zabie­ rając przedmioty najbardziej potrzebne. K i l k a star­ szych kobiet z Wieluńskiego przywiozło t i u l o w e czep­ ce o zdobionych haftem wstęgach (por. i l . 4), a k i l k a rodzin łemkowskich zamieszikałych w Kraśniku i Iwię­ cinie — stroje kobiece ( i l . 40). Czepce Wielunianek przez k i l k a pierwszych l a t Służyły przy oczepinach, zresztą nie t y l k o na weselach własnej grupy. Obec­ nie — po zdjęciu welonu panna młoda zostaje z n i e nakrytą głową, a czepce, wyprane i wykrochmalone tfw t y m ceflu wysyłano j e d o „Centrali"), przeznaczone zostały na ubiór do t r u m n y . Interesujące są koleje stroju przywiezionego przez kobiety łemkowskie. Strój ów, składający się z czer­ wonej w białe grochy spódnicy obszytej białą i zielo­ ną wstążką, k r a j k i , koszuli ozdobionej haftem krzy­ żykowym i czarnego aksamitnego gorsetu, wyszytego paciorkami w e wzory roślinne — uznany został przez ludność w Iwięcinie i Kraśniku za „krakowski". Wypożyczano go d l a dziewcząt występujących w m i e j ­ scowych uroczystościach. W ten sposób stał Się k o ­ stiumem 'teatralnym. Pozytywnie oceniono w a l o r y dekoracyjne pasiaka przywiezionego do Iwięcina najprawdopodobniej z po­ w i a t u łaskiego <nie można było uzyskać dokładnych informacji). Posłużył on za przykrycie ołtarza ( i l . 412). Do innych przedmiotów związanych z tradycją zdob­ niczą d a w n y c h miejsc zamieszkania należą nieliczne, wspomniane uprzednio, skrzynie i k u f r y (por. i l . 18, 19). Nowe w a r u n k i zastane w Wiosce na ogół nie sprzy­ jają wznowieniu i kontynuacji tradycji artystycznych. Wśród przybyłej ludności w w i e l u j e j grupach d o m i ­ nują ludzie młodzi, którzy często już przed; przyby­ ciem n a Ziemie Zachodnie i Północne stracili k o n ­ takty ze satuką ludową. Zastane wyposażenie i prze­ miany zachodzące n a w s i w okresie powojennym udostępniły niektóre zdobycze k u l t u r y idącej z m i a ­ sta, a konfrontacja różnych Stylów i upodobań a r t y ­ stycznych podały w wątpliwość wartość własnych tradycji zdobniczych. Nie bez znaczenia również d l a dalszych losów tradycyjnej sztuki ludowej jest b r a k czasu n a n o w y m miejscu zamieszkania, co w y n i k a z prowadzenia t u pełnorolnyeh gospodarstw, a w nich intensywnej p r o d u k c j i . Nawał zajęć odciąga od samo­ dzielnej twórczości artystycznej, obniża jej wartość. W w y n i k u t y c h Wszystkich przyczyn nie odrodziły się wśród żadlnej z badanych grup tradycje tkactwa artystycznego, czy zdobnictwa w drewnie i metalu. Być może sytuacja byłaby jednak inna, gdyby prowa­ dzono działalność mającą na celu wznowienie t r a d y c j i artystycznych niektórych choćby grup. Nadal natomiast w y k o n u j e się niektóre ozdobne akcesoria obrzędowe. W większości rodzin lubelskich czy łemkowskich w Iwięcinie w dalszym ciągu zdobi się techniką batikową dwuikolorowe pisanki. Służą one za ozdobę p o k o j u — leżą na talerzyku przed lustrem — l u b za zabawki d l a dzieci. Upadł lubelski zwyczaj, któiy nakazywał diziewczętom obdarowywa­ nie pisankami chłopców w „Przewodnią Niedzielę". Umiejętność sporządzania pisanek przejęły również niektóre -rodziny wieluńskie, szczególnie te, w któ­ rych są dorastające dziewczęta. Natomiast część rodzin lubelskich d l a większej wygody przeszła na zaobserwowane u Wieluniaków malowanie j a j j e d ­ n y m kolorem. „Palmy" wielkanocne w żadnej z badanych w s i nie są interesująiee pod względem wartości dekora­ cyjnych. W Iwięcinie najbogaciej zdobi j e grupa kielecka, dołączając do wiązanki sztuczne białe i ró­ żowe k w i a t y '(dl. 43). Warte zaznaczenia są natomiast przemiany, j a k i e zaszły w „palmach" i n n y c h grup. Do wiązanki wieluńskiej, składającej się z gałązek wierzbowych — „bazii" i kolorowych „palm" z d r e w - 219 �nąć w zasięg swego oddziaływania również bardziej ukryte elementy k u l t u r y , m . i n . zwyczajowe f o r m y towarzyszące obrzędom r o d z i n n y m i dorocznym. 2. W y n i k i e m zetknięcia się zespołów różnych treści k u l t u r o w y c h jest przyjmowanie się jednych elemen­ tów, a wycofywanie innych, p r z y jednoczesnym za­ n i k u szeregu tradycyjnych treści k u l t u r o w y c h . Głów­ n y m k r y t e r i u m kierującym wymianą dóbr k u l t u r o ­ wych są względy u t y l i t a r n e — przydatność w zasta­ nych w a r u n k a c h . Stąd większa ekspansywność Wie­ luniaków czy Poznaniaków w zakresie k u l t u r y m a ­ terialnej, a Lubliniaków n p . w języku. Język używany przez Lubliniaków bardziej odpowiada wymogom szkoły. 11. 43. „Palma" z Kieleckiego. wielkanocna w Iwięcinie u osadnika nianych wiórków kupowanych w Koszalinie, dołą­ czono wiechcie (rośliny zwanej popularnie trzciną. Uzupełnienie t o powstało ponoć n a skutek następu­ jącego dialogu: L u b l i n i a n k a pyta Wielumiankę: „Cze­ m u n i e święcisz trzciny? — Po co? — A n a pamiątkę biczowania trzciną Pana Jezusa!" Niektóre L u b l i n i a n k i do „kotków" i t r z c i n y dodały gałązki nie­ znanego i m dotychczas bukszpanu. * A oto niektóre w n i o s k i sformułowane n a pod­ stawie dotąd uzyskanych materiałów i dotychczaso­ wych przemyśleń: 1. Zderzenie k u l t u r jest procesem długotrwałym. W początkowej fazie obejmuje on uzewnętrzniające się treści k u l t u r o w e : narzędzia i sposoby gospodarce wania, odzież, niektóre potrawy, aby następnie wciąg­ Powstają również f o r m y mieszane, których przy­ kładem jest opisana wyżej sytuacja n a pogrzebie w Iwięcinie, czy choćby wspomniane „palmy" w i e l ­ kanocne. 3/. Podobnie j a k n a całym nieomal terenie Ziem Zachodnich i Północnych, proces zderzenia k u l t u r w badanych wioskach okazał się ściśle spleciony z procesami tworzenia się j e d n o l i t y c h społeczności wiejskich. Na ogół n i e powodował trwałej izolacji grup, był p u n k t e m wyjścia intensywnych procesów integracyjnych. Przebiega przecież w oparciu na wspólnych elementach k u l t u r y i Społeczności naro­ dowej, w sytuacji kształtowania świadomości socja­ listycznej, co sprzyja zacieraniu seperatyzmów dziel­ nicowych, a nawet antagonizmów narodowościowych. 4. Powszechna jest obojętność n a wartości zasta­ nych wytworów sBtiufci l u d o w e j . T y l k o w n i e w i e l u dziedzinach i grupach ludności k o n t y n u u j e się t r a d y ­ cyjną twórczość artystyczną ze stron macierzystych. Wielość i różnorodność koncepcji artystycznych zgro­ madzonych tutaj, przy istniejącym zaporzebowaniu na elementy dekoracyjne mieszkań, przyniosłyby może interesujące efekty w niektórych środowiskach, gdyby zainteresowały się n i m i szkoły, domy k u l t u r y l u b inne placówki k u l t u r a l n e . W urządzeniu mieszkania, a szczególnie w w y s t r o j u pokoju „lepszego" — z dwóch frontów „zderzenia": k u l t u r y wniesionej z zastaną i między k u l t u r a m i wniesionymi, decydu­ jący sltał się pierwszy. Wyposażenie zastane, lepiej dopasowane d o istniejących warunków, jednocześnie stało j a k b y na drodze procesu przeobrażeń w gustach mieszkańców w s i w w y n i k u j e j urbanizacji. Duże zapotrzebowanie n a elementy dekoracyjne, mające uzupełnić wyposażenie mieszkania, a w pomyślnej sytuacji osadników łatwo realizowane poprzez za­ k u p y w mieście, stanowi niewątpliwie nawiązanie do t r a d y c j i . Wszystkie zdjęcia wykonano w l. 1960—1962. Fot.: St. Blaszczyk — iZ. 24, 28; J. Burszta — il. 10, 11, 31, 34, 41; Z. Jasiewicz — il. 2—5, 9, 12, 14, 16—18, 30, 40, 43; St. Kusza — il. 1,6—8, 13, 15, 19—23, 25—27, 29, 32, 33, 36—39, 42; F. Maćkowiak — il. 35. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/105eccd021ac3a3ef57b4575d3453240.pdf 42abcd0aeafbdaf4c90d4ec4fb575e31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5317 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4938 Title A name given to the resource Zdjęcia odzyskane/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.5-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA BEATA BOHDZIEWICZ C o pamiętam jeszcze z mojej podróży po Azji? C hoć było to tak dawno, wydawało mi się, że pamiętam wszystko. A tymczasem, kiedy czy­ tam moje notatki z podróży, okazuje się, że nie pamię­ Zdjęcia odzyskane tałam już prawie niczego. Dziennik prowadziłam przez całą podróż. W stukartkowym zeszycie oklejonym kawałkami brązowego zamszu. N a okładce naklejona rękawiczka. M a tylko cztery palce, ale przypomina bardzo rączkę Fatimy. N otatki drobnym maczkiem. Dzień po dniu. Dziś cza­ sami trudno mi je odrozczytać. Notowałam wszystko. Jak przebiegał każdy kolejny dzień, co na śniadanie, co zostałam przecież fotografem. I właśnie w tych ama­ torskich zdjęciach przechowywała się cała moja pa­ mięć o tej podróży. O wiele żywsza i intensywniejsza niż ta zawarta w notatkach! Dzisiaj cuda techniki X X I wieku - skaner i kompu­ ter - pozwoliły mi odzyskać utracone obrazy z podróży! Wróciły, kolory a wraz z nimi wróciły wspomnienia! Pa­ trzę na zdjęcia, przymykam oczy i powoli pod powieka­ mi przesuwają mi się inne widoki, przypominają mi się smaki i kolory, zapachy i dźwięki. W racają cudowne chwile, kiedy czas jakby zatrzymał się w miejscu, a prze­ strzeń odsłaniała coraz to nowe, ogromne krajobrazy. W nocy niebo otwierało się nade mną całkiem nowymi konstelacjami i było oczywiste, że jestem w innym świecie. Ze jest inny świat. Świat, gdzie ludzie „chodzą do góry nogami”, są inni i żyją zupełnie inaczej. na obiad, kolację; ceny, nazwy wszystkich „przejecha­ nych” miejscowości, hoteli, adresy spotkanych „przy­ jació ł”, żeby koniecznie wysłać im kartkę. Zachwyt wyrażany głównie słowem „cudowne!”. Trochę uwag ogólniejszej natury, młodzieńczych niepokojów, rozte­ rek niedoszłego etnografa, nieopierzonego filmowca, początkującego fotografa. Jednym słowem taki „dzien­ nik podróżny greenhorna”. Naiwny i strasznie przy­ ziemny, a jednocześnie pełen młodzieńczych zachwy­ tów. A le podziwiam siebie, że tak skrupulatnie wszyst­ ko notowałam. Zastanawiam się jednak, czy zapiski te wiernie opisują moje przeżycia. Czy tylko pomagają mi dziś przywołać je w pamięci. Czytam je z jakąś dziwną obojętnością. Oprócz dziennika mam z Afganistanu wystawiałam Chorasan / moja pierwsza w M am też setki kolorowych też zdjęcia. Czarno-białe już parokrotnie jako cykl życiu publiczna wystawa/. negatywów, które od lat nietknięte leżały w przysłowiowej szufladzie, tracąc barwy i kontrast. Robione były na tak marnym sprzę­ cie iw tak karkołomnej technologii, że dawno już stra­ ciłam nadzieję, iż kiedykolwiek będę mogła zrobić z nich jakikolwiek użytek. Mimo że nie miałam wtedy jeszcze właściwie pojęcia o tym, jak należy fotografo­ wać, udało mi się - sama dziś nie rozumiem jak - zro­ bić sporo niezłych zdjęć. W końcu, wiele lat później, 2. Nepal. O wschodzie słoń ca - m ój cień na przełęczy D am an, już tylko 8 0 km do Katm andu. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 5 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE ___ mim.___________ ■ __ I.w t~ -T- — "ÍT - - j r --------------- _ 1 u** - 6 3. A fganistan. Nigdy nie widziałam tak b łękitnej wody jak w jeziorach Bandiam iru 4. A fganistan, W o k o licach Czachciaranu. N a kom pletnym pustkowiu często spotykaliśmy sam otnych tubylców. Skąd i dokąd jechali? 5. A fganistan. Koło Jalalabadu. Przestrzenie o niespotykanej w Europie skali. Człowiek jest zupełnie m aleńki ale dobrze wpisuje się w krajobraz Wl 6. Indie. W idok z Fortu w Agrze. K oniec dnia. Czas stanął. Baw oły leniwie ciągną się drogą. Cisza. Powietrze łagodne i pełne słodkich zapachów 7. Indie. Między A grą a K ajuraho. Palm y są zupełnie „innym i” drzewami. L a ta ją między nim i kolorow e, średniej wielkości, papugi. R ob ią dożo hałasu 8. N epal. K atm andu. O świcie mgły podnoszą się dosyć n iech ętn ie, jakby nie ch ciały odsłonić nam obrzeży m iasta 7 Fot. A n n a B e ata Bohdziewicz 6 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 8 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 1 4 -1 5 . Indie. Przy drodze do Patny. Zycie toczy się tu na ulicy, czy to w dzień, czy w nocy 16. Indie. D elhi. Takie obrazki zauważam, ale m nie one nie szokują. Czy dlatego, że jestem m łoda i głupia? 17. N epal. Katm andu. Dużo dzieci tu pracuje. S ą zm ęczone i śpią na ulicy 18. Indie. D elhi. Jed en z Sikhów, których spotkałam zwiedzając R ed Fotr. T rochę dzikie spojrzenie! 19. Indie. K ajuraho. Ta dziewczynka wyszła do nas jakby prosto z „Księgi dżungli” 9 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 10 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ad54598bd5b82502995363c97ac73dc.jpg 319ea6b8499d859a33f9c2886aa94595 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zdjęcie grupowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież dziecięca ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia stojące osoby (w tym informatorów): dwie kobiety (jedna w chustce) oraz troje dzieci (dwóch chłopców i dziewczynkę) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.9.4_01 Bartne chustka elementy odzieży koszula nakrycie głowy obuwie odzież odzież dziecięca odzież kobieca okolice Gorlic spodnie strój suknia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a2db513fd39f96ed28902165f61aab2.jpg a8d198e9088f64365b0c5d22b54e8dc7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zdjęcie grupowe mieszkańców wsi Bartne/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource odzież kobieca ; odzież męska ; odzież dziecięca ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają stojące osoby (w tym informatorów): dwie kobiety w chustkach, mężczyznę oraz czworo dzieci (dwóch chłopców, dziewczynkę i niemowlę) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.9.3_01 Bartne elementy odzieży koszula Łemkowszczyzna obuwie odzież odzież dziecięca odzież kobieca odzież męska okolice Gorlic spodnie strój https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131bb429f0f6212caf59ab12f9f9cd1c.pdf 28352e3f2fd2e49a47d3e429578e3020 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4000 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe Kurpie - budownictwo drewniane chata kurpiowska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3743 Title A name given to the resource Zdobienie rzeźbą w drewnie chaty kurpoiwskiej cz.1:szczyt / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.105-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z D O B I E N I E RZEŹBĄ W D R E W N I E C H A T Y K U R P I O W S K I E J CZ. I. SZCZYT Chat a Kurpiowska wg. rysunku W. G Г) 2 I 3 udownictwo kurpiowskie, wyodrębniające się z całokształtu polskiej architektury ludowej ze­ społem jemu t y l k o właściwych elementów, obej­ muje z w a r t ą masą obydwie puszcze: Zieloną i Białą. Odrębność tę, między innymi, wyrażają proporcje, układ belek zacinanych na „jaskółczy ogon", kąt nachylenia dwuspadowego dachu, czy rozkład w e w n ę t r z n y , ale przede wszystkim pod­ kreśla ją i uwypukla zdobienie rzeźbą w drewnie, zwłaszcza ściany licowej chaty zwróconej szczytem do drogi. Silne więzy, jak w głównych założeniach archi­ tektonicznych, tak i w zdobnictwie chaty, łączą obie Puszcze z północno-zachodnimi terenami Pol­ ski, a zwłaszcza z Mazurami Pruskimi dając do­ wód wspólnoty etnicznej tych ziem z rdzenną Pol­ ską; z drugiej strony, w rozwinięciu niektórych elementów (np. koźlarz), sięgają terenów litewskoruskich. Już w opisach wsi kurpiowskiej z pierwszej po­ łowy X I X wieku, Gawarecki podkreśla schlud­ ność i troskę o staranne wykonanie chaty u K u r ­ piów i wskazuje na podobieństwo z chatą Mazu­ rów Pruskich ). Poza tym, w najstarszym bodaj wizerunku chaty kurpiowskiej z połowy X I X wieku prze1 kazanej nam przez Gersona ), a narysowanej na tyle szczegółowo, że uwzględnione zostały nawet błyszczące blaszki pod gwoździami, którymi przybite są deski szczytu—chata już jest zdobiona rzeźbą. Potwierdza to, zresztą Adam Chętnik ), w swoim opracowaniu, obejmującym Puszczę Zieloną, gdzie daje bogaty materiał dowodowy w postaci fotografii i starannie wykonanych r y ­ sunków, wreszcie napotykane w okresie badaw­ czym nieliczne już okazy w terenie. 3 W publikacji Gerarda Ciołka pod t y t u ł e m „Dach w polskim budownictwie wiejskim'" ), autor szu­ ka genezy zdobnego szczytu chat Niżu północnego w chatach podcieniowych budowanych przy koń­ cu X V I I I , a na początku X I X wieku, z nakazu pana przez cieśli miejskich. Hipoteza ta znalazłaby jeszcze jeden dowód nie tylko w szczycie, ale i w innych elementach zdobienia chaty kur­ piowskiej, jak w zdobnych nadokiennikach, obi­ ciach naroży czy rzeźbionych gankach. Potwierdza to cały szereg adoptowanych m o t y w ó w z drzew­ nego budownictwa miejskiego Polski, spotykanych w chacie kurpiowskiej. 1 Zdobienie chaty kurpiowskiej, w każdym okre­ sie czasu znalazło inny wyraz; było — jak gdyby „zamówieniem społecznym" dla potrzeb artystycz- �nych ludu kurpiowskiego, a możliwości technicz­ ne, w p ł y w y budownictwa dworskiego czy miej­ skiego, podręczniki ciesielskie, wszelkiego rodzaju wzorce — były dotychczas czynnikiem drugorzęd­ nym, p o d p o r z ą d k o w a n y m zawsze dominantnej woli twórczej cieśli, czy stolarza na Puszczy. la Przystępując do budowy chaty i omówienia wa­ runków, gospodarz puszczański podkreślał cieśli, że chce mieć chatę z ,,przystrójem". Cieśla, jeśli nawet z sąsiedniego miasteczka lub terenów leżą­ cych poza Puszczą, dostosowywał się do tradycji miejscowych, k t ó r e musiał znać dobrze. Jak ma być zdobiona chata — ustalał ustnie z właścicielem, przy czym ten wskazywał upatrzony przez siebie wzór, bądź też cieśla rysował na desce węglem czy stolarskim ołówkiem ogólny szkic i wykony­ w a ł go po akceptowaniu przez gospodarza. Doty­ czyło to jednak ogólnego rysu, a nie szczegółów ornamentacyjnych. W stosunku do innych części chaty, cały wysi­ łek twórczy był skierowany na ozdobienie ściany licowej. Szczyt zwrócony na podwórze w wielu chatach był wykonywany z prostych, pionowo uło­ żonych desek, r z e ź b a opasia ) i szczy­ t ó w к i ) , była dużo uboższa, niekiedy brakło na­ wet zdobionego nadokiennika. Rzadko spotykamy chatę, gdzieby inne części były zdobione z t a k ą samą starannością, jak strona licowa. 5 6 Zdobienie chaty kurpiowskiej rzeźbą drzewną odbywa się niekiedy trzema etapami: pierwszego dokonuje cieśla. W zakres jego prac przy stawia­ niu zrębu wchodzi układ całego szczytu, rzeźba opasia i szczytówki, wreszcie zakończenie szczytu k o ź l a r z e m , czy ś p i с e m. Okna zaś i drzwi wykonuje i zdobi stolarz (niekiedy roboty stolarskie wykonuje także cieśla). Wreszcie trze­ cim etapem dla niektórych tylko chat jest robota rzeźbionego ganku i obić naroży, dodanych niekiedy dopiero w parę lat później i często­ kroć wykonanych przez innego stolarza. I znowu o wyborze wykonawcy decyduje tu często pięknie rzeźbiony ganek widziany u sąsiada, czy nawet w odległej wsi. W każdym okresie chronologicznym ten cel estetyczny osiągano innymi środkami. W chacie z połowy X I X wieku efekty dekoracyjne uzyskiwa­ no, jak w szczycie, tak i kompozycji drzwi jedynie układem starannie obrobionych desek ułożonych 106 Ryc. 1. Wieś Brańszczyk, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. la. Wieś Niemiry, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. 2. Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 3. Wieś Zarosłe powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany w 1916 r. Ryc. 4. Wieś Tuchlin, powiat Ostrów Mazozowiecki, dom budo­ wany przed 1914 r. Ryc. 5. Wieś Budy powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 6. Wieś Budy powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 7. Wieś Knurówiec, powiat Ostrów Mazo­ 11 12 13 wiecki dom budowany przed 1914 r. Ryc- 8. Wieś, Zaros­ łe, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany w 1915 r. Ryc. 9. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. Ryc. 10. . Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 11. Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 12. Wieś Trzcian­ ka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. Ryc. 13. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. �w geometryczne motywy i linią koźlarza (tak zwa­ nego w Puszczy Białej), czy ś p a r o g a w Puszczy Zielonej). Dopiero w połowie X I X wieku, aż do wybuchu pierwszej wojny światowej, poza różnorodnością koźlarza, zaczyna się pojawiać dążność do ożywienia monotonnych płaszczyzn frontalnych belek wieńczących zrąb chaty t. zn. opasia i szczytówki szeregiem prostych m o t y w ó w : ząbków ostrych, kanciastych i okrągłych, oraz d u c k ó w g r a n i a t y c h i p ó ł o k r ą ­ g ł y с h. Natomiast w odbudowującej się po pierwszej wojnie światowej wsi kurpiowskiej, obok tych, zdobnych partii przybywa troska o piękny gzyms nadokienny i obicia naroży, wreszcie w chwili obecnej, w powstającej z po­ piołów, nieraz trzykrotnie w ciągu ostatniej w o j ­ ny — palonej wsi kurpiowskiej, przeważa chata, gdzie zaczyna zanikać zdobny gzyms nadokienny, zamiast koźlarza coraz częściej widzimy rodzaj pazdura, a cała staranność w zdobieniu przenosi się na misternie profilowany szczyt i ganek. Pu­ blikowane dotychczas materiały dotyczące zdo­ bienia chaty kurpiowskiej pochodziły jedynie z Puszczy Zielonej, podany poniżej m a t e r i a ł zo­ stał zebrany na terenie Puszczy Białej i to z prze­ wagą jej części północno-wschodniej. Puszczę Zie­ loną reprezentuje tylko grupa nadokienników. T y m nie mniej podane poniżej rozważania nad t ą g r u p ą twórczości artystycznej K u r p i ó w w oparciu W W . -ммпг ». W W 1в Ы1аГ 1 obejmuje g r u p ę krajów nadbałtyckich, na wscho­ dzie sięga Wielkorusi. Choć spotykany w innych częściach Polski (zasięg jego podaje Baehmann )— na Kurpiach panował na wszystkich budynkach i osiągnął t u największe bogactwo form i motywów. 19 1 © А Д ©AA© 0 m a t e r i a ł zebrany w Puszczy Białej i publiko­ wany przez Chętnika dla Puszczy Zielonej — mogą być przyjęte dla obu Puszcz z t y m jednak, że droga w p ł y w ó w zda się iść z Zachodu na wschód zacząwszy od Mazurów Pruskich po przez Puszczę Zieloną aż do l i n i i Bugu. Czy źródłem, tak jak dla innych zespołów sztuki ludowej, są tu w dużej mierze Mazury Pruskie — wykażą późniejsze badania. Najstarszą zdobiną zda się być к o ź 1 a r z. Koźlarz, koźlina, rogal, rogownik czy śparog — to górna część dwóch krzyżujących się ozdobnie wyciętych desek zwanych w i a t r ó w k a m i , zakrywających strzechę od strony szczytu, umiesz­ czonych po obu stronach kalenicy. Przypuszczalne jego pochodzenie kultowe, którego ślady zdają się tkwić w nazwie i formach, kazałoby szukać jego genezy w czasach — być może —• pogańskich. Zasięg jego przekracza nasze granice polityczne « 20 21 10 JT-RJ~tj « S § § g » 12 J ИППС 25 3 T A B L I C A I 107 �15 Ryc. 14. Wieś Mazowiecki Obryte powiat dom budowany Pułtusk dom w 1921 r. budowany po 1918 r. Ryc. Ryc. 16. Wieś Obryte Pomimo, że zbiór śparogów w opracowaniu Chętnika, obejmuje około 60 rodzajów, a Puszcza Biała reprezentowana jest t u zaledwie 14 okazami, to wszystkie one dadzą się t u ująć w cztery za­ sadnicze typy i ich rozliczne warianty. Będzie to: 1) prosta deska ukośnie u góry ucięta, zaokrąglo­ na, nieregularnie ząbkowana, czy dziurkowana (ryc. 1); 2) rogi baranie zakręcone na zewnątrz, czy w e w n ą t r z (ryc. 1, 4, 11), czasem rozwidlone na końcach; 3) toporki z ostrzem mniej lub więcej urozmaiconym (ryc. 6, 7); 4) czy wreszcie głowy końskie lub ptasie (ryc. 3, 9). Bogata ich różnorodność pozwala znaleźć linię rozwojową dla każdego typu. Da się ona prześle­ dzić na wszystkich okazach zacząwszy od grubo ciosanych prostokątnych zakończeń o ostrych konturach, nieraz nawet asymetrycznych (ryc. 5), aż po miękkie linie wygięcia, przypominające kwietne łodygi (ryc. 12, 13), zacierające charakter twardego, drewnianego surowca. (Koźlarza z krzy­ żem czy chorągiewką pośrodku, podanych przez Chętnika w Puszczy Białej nie spotkałam). Najpospolitszym motywem — to koźlarz w kształcie baranich rogów, czy sierpa księży­ cowego. Widzimy go na każdym budynku gospo­ darczym, bez względu na to, czy chata ma inny rodzaj zakończenia dachu. Obok koźlarza, w nowych chatach występuje teraz inne zakończenie szczytu, przeważnie przy nadwieszonych dachach: jest to tzw. ś p i с w kształcie pazdura wieńczący szczyt ostrą linią iglicy (ryc. 14) — umocnionej dwoma ramionami na w i a t r ó w k a c h . Pazdur ten być może — prze­ dłużeniem tradycji starych, kurpiowskich, naci­ nanych listew, pokrewnych pazdurom pomorskim ), reprodukowanych u Chętnika ), być może — za­ pożyczony ze wzorów obcych mu charakterem — zyskuje całkowite piętno miejscowe przez dodanie tak popularnego na Kurpiach motywu dwóch 10 8 108 15. Wieś powiat Obryte Ostrów powiat Ostrów Mazowiecki. ptaszków umieszczonych po obu jego stronach, żywo przypominających wycinankę (ryc. 15, 16). Jak koźlarz, tak i śpic jest wykonany z płaskiej deski sosnowej, ciosanej toporem, czy siekierą, bądź wycinanej piłą. Połączenie wyciosanych w i a t r ó w e k na skrzyżowaniu drewnianym kołkiem odgrywa także p e w n ą rolę dekoracyjną w całości szczytu. Na ozdobny szczyt licowy chaty kurpiowskiej składa się kilka elementów: gładkie, strugiem obrobione deski u k ł a d a n e w geometryczne moty­ wy, rzeźbione i profilowane listwy, wreszcie zwią­ zane z n i m w organiczną całość dekoracyjną, zdobiona rzeźbą szczytówka i opaś. Charakterystyczną cechą szczytu chaty kurpiow­ skiej jest jego dwudzielność. Ten zasadniczy po­ dział, przez ogromną różnorodność u k ł a d u desek, wysunięcie górnej części nad dolną, rozdzielanie rzeźbionymi i profilowanymi listwami poszcze­ gólnych partii, wreszcie nabijanie jednych na dru­ gie na tzw. z a k ł a d , daje szerokie pole dla rozwinięcia dążeń artystycznych cieśli kurpiow­ skiego. Założenia kompozycyjne obydwóch części są różne. Układ desek w g ó r n y m trójkącie ma cha­ rakter centralny, zaś część dclna rozwiązana jest, jako ornament pasmowy — ciągły. Motywem najczęściej stosowanym w części gór­ nej i zda się najstarszym, jest kwadrat, ułożony z jednakowych desek, ustawiony na wierzchołku. Późniejsze jest słońce, czy oko Opatrzności (ryc. 17, 18, 25), otoczone promieniami. Rzadko spotykany motyw kładzionych na z a k ł a d niewielkich deseczek daje wrażenie łusek rybich (ryc. 26). Dolna część szczytu — to przeważnie szereg jednakowej szerokości desek biegnących jedna za drugą; tę monotonię ożywia ułożenie ich na z a k ł a d , profilowana, gruba listwa nabita na l i n i i połączenia, tworząca czasem wraz z poprzecz- �ną, górną listwą rodzaj a r k a d o w a ń (ryc. 20), poza t y m wycięcie dolnych ich końców w różnego rodzaju ząbki (ryc. 20, 22). Wykończeniem zdo­ bienia szczytu są na końcu nabijane, ząbkowane listwy, które mają na celu z a k r y w a ć szczeliny i chronić od wilgoci (ryc. 20, 22, 24, 25, 26). One, biegnąc pod wiatrówkami—często także zdobiony­ mi (ryc. 19, 21, 24), zamykają t r ó j k ą t n ą płaszczyznę szczytu, rozdzielając część górną od dolnej, obej­ mując nieraz podwójnym rzędem dolną partię. Jeden, czy dwa otwory w kształcie koła, kwa­ dratu, czy stylizowanego ptaka (ryc. 24), oświe­ tlające strych, są jeszcze jednym akcentem de­ koracyjnym w całości szczytu. W niektórych obecnie stawianych chatach pojawia się coraz więcej nowych elementów obcych architekturze kurpiowskiej, jak — między innymi — system wieńczenia zrębu szerokim pasem. Szczyt, od strony licowej, łączy się z t y m pasem jedynie u k ł a d e m zdobienia w jedną całość. W ten sposób powstaje wrażenie, że duża jego płaszczyzna po­ dzielona została na trzy części tak, jakby do daw­ nego szczytu dodano jeszcze jedną część, usko­ kiem schodzącą coraz głębiej, aż po mało w i ­ doczny, wąski opaś, k t ó r y staje się p i ą t y m stop­ niem schodzącym do lica ściany. Uskoki podkre­ ślają dzielące je, zdobione „w ząbki", listwy. Układ ząbków w listwie bywa różny. W sta­ rych chatach stosowano najczęściej jeden typ: ostrych, półkolistych czy kanciatych (tabl. I.). Dopiero w chatach nowszych cieśla łączy ze sobą linie łamane, koliste, proste, uzyskując w ten spo­ sób cały zespół nowych możliwości dekoracyjnych. A więc ząbek ostry z półkolistym (tabl. I . 7, 8, 9), czy kanciatym (tabl. I . 12), to znów półkolisty z kanciatym (tabl. I . 16), przy czym stosuje tu różne wielkości w t y m samym motywie wzbogacając jeszcze bardziej swoje możliwości (tabl. I . 3, 13, 2); wprowadza wycinek półkolistego ząbka i buduje z niego stylizowany kielich kwiatu, co możemy stwierdzić na poniżej podanych interpretacjach tych prostych m o t y w ó w (tabl. I . 18, 19, 20). Zastosowanie tych samych elementów na szczytówce i opasiu, uzyskanych jedynie techniką rycia, ciosania, żłobienia, czy nacinania w grubej warst­ wie drzewnego bala, splata w jedną całość de­ koracyjną szczyt i obydwie belki. Wtedy widz otrzymuje wrażenie jednolitej kompozycji, zwłasz­ cza, gdy pionowe deski szczytu koronką ząbków z a k r y w a j ą miejsce zetknięcia się szczytu ze szczytówką, stając się jeszcze jedną linią profilu (ryc. 25, 26, 27). Układ zdobień na szczytówce i opasiu (czasem tylko jedna belka bywa zdobiona), biegnie k i l k o ­ ma równoległymi pasami. Poziomy kierunek zdo- Ryc. 17. W i e ś В r a u s z с zy k, powiał M a z o w i e c k i , dom b u d o w a n y Ryc. 18. Wieś w i e c k i , N i e m i ry, powiat dom b u d o w a n y Ryc. J9. Wie i M a z o w i e c k i , Ostrów w Trzcianka, powiat dom b u d o w a n y Ryc. 20. Wieś Brańszczyk; powiat M a z o w i e c k i , dom b u d o w a n y Ostrów 1919г. w 1 922 po Mazo­ r. Ostrów 1918 r. Ostrów w I 92 I r. 109 �Ryc. 21. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. 22. Wieś Bielin, powiat Ostrów Mazowiecki. Najstarszym i najbardziej rozpowszechnio­ nym elementem zdobniczym, którego naz­ wę trudno m i było w terenie ustalić jest pas w y ­ cinany przy pomocy topora i ośnika, składający się z dwóch części: ostro wciosanego zęba i dwa lub trzy razy dłuższej, nieckowatej, w głąb ciętej krzywizny (tabl. I . 22, 23). T y m dwurytmem, uzyska­ na linia ciągła, przy zmianie proporcji obu części składowych, jest może jednym z najbardziej cha­ rakterystycznych m o t y w ó w .stosowanym na K u r ­ piach, a spotykanym dotychczas na wierzej ach starych stodół i stajni. Ten sam zresztą r y t m ma ornament wycięty na w i a t r ó w k a c h najstarszych chat, występuje on nie tylko na Kurpiach, ale i w chatach Kujaw czy Pomorza' ). Motywem sto­ sowanym na szczytówce lub górnej części opasia są "półokręgłe dłutkiem dłubane ducki" — jak mówi cieśla Równy z Nagoszewa (tabl. I . 24). Ryc. 23. Mazowiecki. Ryc. 25. Mazowiecki. Ryc. 26. bienia podkreśla jeszcze wysunięcie szczytówki nad opaś. Przejście od wystającej szczytówki do powierzchni ściany licowej łagodzi schodkowana kanelura na opasiu lub zaokrąglona linia, jakby wyciętych z papieru ząbków. W chatach okresu międzywojennego niknie szczytówka, mało zresztą rozpowszechniona- w Puszczy Białej. Spod pio­ nowych ząbkowanych desek szczytu widoczny jest lekko nadwieszony nad licem ściany zdobiony opaś (tabl. I . 3, 6, 7). Wieś Turzyn, powiat Ostrów 1 Wieś Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecki. ww-MwmMtwmw Ryc. 24. Wieś Budy, pow. Ostrów Wieś Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecki. �Р Е З Н Ы Е УКРАШЕНИЯ КУРПЕВСКОЙ ХАТЫ. К у р п е в с к о е з о д ч е с т в о отличается от всей польской н а р о д н о й архитектуры целым ря­ дом элементов, а п р е ж д е всего у к р а ш е н и е м . Радиус его характерных о с о б е н н о с т е й с о е ­ диняет о б е пущи с т е р р и т о р и е й прусских М а з у р о в на з а п а д е и Подлясьем на востоке. Подчеркивая д о м и н и р у ю щ у ю украшений роль ф а с а д а хаты, автор делит е е на три состав­ ные части, поскольку это касается украше­ ний, и затем анализирует их по порядку. Именно: „козляж" — сбитые на крест доски вверху избы, который с в о е й ф о р м о й и назва­ нием „сьпарога" в З е л е н о й п у щ е восходит, кажется, к языческим временам, где имел культовое значение; трехугольная плоскость верхушки вместе с двумя балками, венчаю­ щими с р у б — как в т о р о е композиционное ц е л о е и, наконец, карниз над окном и оков­ ка углов. Рассматривая о т д е л ь н ы е элементы, автор о б р а щ а е т внимание на в о з м о ж н о с т ь р а с п р е д е л е н и я всего огромного р а з н о о б р а зия украшений на несколько основных групп, в рамках которых п о м е щ а е т с я все богатство видоизменений. Путем взаимного сопоставления отдельных мотивов, в целом орнаментика п р и о б р е т а е т с в о е о б р а з н у ю красоту. ORNAMENTATION SCULPTEE DES CHAUMIERES Ryc. 2 7. Dom B. Br a lews kiego N i e m i г у p o w. O s t r ó w P R Z Y P I bud. w 1930 r. M a z o w i e c k i S Y 1) Cawarecki Hipolit Kurpie. Pamiętnik historyczny, płocki, 1830 r. 2) Zygmunt Gloger „Budownictwo drzewne w daw­ nej Polsce" — str. 137. 3) Adam Chętnik. Chata hinpiowska, Warszawa 1915. 4) Gerard Ciołek. Dach w polskich budownictwie wiejskim. Polska Sztuka Ludowa styczeń 1948 г., str. 16. 5) Belka kładziona na część szczytową zrębu, lekko wysunięta. 6) Dolna belka szczytu spoczywająca na opasiu. 7) Kazimierz Moklowski. Sztuka Ludowa w Polsce. 1903 г., str. 67 i 101. 8) Bachmann. Dach w budownictwie polskim (mapa). 9) Chętnik, op. cit., str. 56. 10) Mokłowski, op. cit., st. 279. " 11) Ciołek, op. cit., ryc. 40 i Mokłowski, op. cit., wiz. 54. 12) Władysław Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1915, str. 19, ryc. 31. Lwów KURPIE. I . Partie. Sommet La c o n s t r u c t i o n des serie d ' e l e m e n t s et de la h a b i t a t i o n s des a v a n t t o u t de Masovie prussienne a Kurpie se d i s t i n g u e de 1'ensemble de l ' o r n e m e n t a t i o n . C'est le t r a i t l'ouest, et de la paganisme qui l'a^ait rendu sacre dans la Foret (Bouvier) — avec d e u x p o u t r e s s u r m o n t a n t le reste et faisant u n t o u t et e n f i n tissage des une contrees l'ornemen­ de l ' o r n e m e n t a t i o n l a d i v i s e en t r o i s p a r t i e s . Le c r o i s e m e n t des p l a n c h e s au s o m m e t d u t o i t , a p p e l e „Kc z l a r z " au toute d e u x F o r e t s avec les Podlasie a l'est. L ' a u t e u r s o u l i g n e l e r o l e d o m i n a n t de t a t i o n de la p a r t i e f r o n t a l e de l a c h a u m i e r e , et d u p o i n t ae v u e chant l ' a r c h i t e c t u r e p o l o n a i s e par d ' u n i o n e n t r e les Verte, et ,,Sparog", ce la plateforme dernier nom triangulaire l a c o r n i c h e a u — dessus des se du ratlasommet fenetres et le ser- angles. L ' a u t e u r e x p l i q u e les e l e m e n t s s i n g u l i e r s et c r o i t p o s s i b l e de g r o u p e r l ' i m m e n s e d i v e r s i t y d ' o r n e m e n t s d'apres t r o i s t y p e s p r i n c i p a u x d o n t les cadres r e n f e r m e n t une L ' a r r a n g e m e n t des motifs ORNAMENTATION OF richesse de v a r i e t e i n c o m p a r a b l e . s i n g u l i e r s d o n n e a u t o u t d ' o r n e m e n t a t i o n une KURPIE COTTAGES WITH marque distinctive du cru. CARVINGS. Part I . T h e The Kurpie c o n s t r u c t i o n s s t a n d out from the Summit. rest of P o l i s h b u i l d i n g s because of a w h o l e series of e l e m e n t s ,and to b e g i n w i t h , of o r n a m e n t a t i o n . The scope of t h e i r c h a r a c t e r i s t i c t r a i t s u n i t e s b o t h F o r e s t s w i t h the l a n d of P r u s s i a n M a s s o v i a n s W e s t , a n d the F o r e s t C o u n t r y East. The a u t h o r insists o n the d o m i n e e r i n g p a r t p l a y e d b y the des it into t h r e e c o m p o n e n t s as T h u s the „ K o ź l a r z " (Ram) r e g a r d s the f r o n t of the c o t t a g e as r e g a r d s o r n a m e n t a t i o n , a n d species of o r n a m e n t a t i o n to be a n a l y s e d b y her c r o s s i n g of p l a n k s o n the roof, w h o s e seems to reach far b a c k to the p a g a n times w h e n i t h a d form the t w o beams c r o w n i n g the s u m m i t as a s e c o n d c o m p o s i t i o n - w h o l e , the The riety and name a s a c r e d m e a n i n g , the then the „śparog" in in the Green t r i a n g u l a r p l a n e of the cornices above divi­ turn. the Forest, top with windows and angles. a u t h o r discusses s i n g u l a r e l e m e n t s a n d of ornaments i n a few T h r o u g h the principal d r a w s a t t e n t i o n to the t y p e s i n the m u t u a l a r r a n g e m e n t of s i n g u l a r m o t i f s possibility of c o l l e c t i n g the w h o l e great va­ f r a m e s of w h i c h a l l the r i c h n e s s of v a r i e t y is c o n t a i n e d . the o r n a m e n t a l w h o l e a t t a i n s a specific b e a u t y . Ill � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f633327734c3677fb559dc6496148aa.jpg 33436bbd5dc4fcefc71916bf4c7f818a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zdobiona ciupaga z metalowymi okuciami/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource stroje regionalne ; rzemiosło ; snycerstwo ludowe ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia ciupagę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.6.1_01 ciupaga laska Murzasichle odzież odzież męska okolice Nowego Targu Podhale rzemiosło snycerstwo ludowe strój stroje regionalne https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52047cd41e67b3126445e99661c5eefc.pdf 7c040b74c60e30697f134bc589fe0758 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4356 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource kowalstwo artystyczne bramy żelazne budownictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4054 Title A name given to the resource Zdobione bramy żelazne w budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.213-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska Z D O B I O N E BRAMY ŻELAZNE W BUDOWNICTWIE WIEJSKIM (Z ZAGADNIEŃ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ) Nieodłącznym elementem każdego w zasadzie gos­ podarstwa chłopskiego jest otaczające je ogrodzenie. W y ­ znacza ono granicę własności, zabezpiecza nagromadzo­ ny w zagrodzie dobytek, a czasem stanowi dla całości zagrody oprawę dekoracyjną. Dla celów zdobniczych w y k o r z y s t y w a n a może być już sama konstrukcja ogrodzenia, jak to ma miejsce np. przy płotach wyplatanych, które w polskiej k u l t u ­ rze ludowej posiadają bardzo odległe tradycje. Jeżeli konstrukcja płotu np. drewnianego nie stanowiła sama w sobie elementu dekoracyjnego, wówczas wzbogacano ją niekiedy poprzez malowanie bądź wprowadzenie do­ datkowego m o t y w u zdobniczego — np. zakończone pro­ f i l o w a n i e m d r a n k i w postaci l u d z k i e j . Walor dekoracyjny zachowały ogrodzenia gospo­ darstw chłopskich również wówczas, gdy jako surowca zaczęto używać żelaza. Siatki, żelazne parkany z w k o m ­ ponowanymi niekiedy detalami z cegły l u b kamienia w postaci podmurówki czy też słupków, a przede wszyst­ k i m zamykające je bogato zdobione bramy znajdują szerokie zastosowanie w końcu lat 60-tych. Stanowią one nieodłączny element domów mieszkalnych, wznoszonych z cegły l u b pustaków. Zarówno zewnętrzny wystrój tych budynków jak i sposoby ich ogradzania są zazwyczaj zapożyczone ze stylu miejskiego i małomiasteczkowego. Nie jest to jednak wyłącznie mechaniczne powielanie wzorów miejskich. Rodzaj motywów zdobniczych, spo­ soby ich zakomponowania w a r u n k o w a n e są i n d y w i d u a l ­ n y m poczuciem estetyki zarówno zamawiających, jak i k o w a l i , którzy je wykonują. Ci ostatni są więc nie t y l k o autorami rozwiązań k o n s t r u k c y j n y c h , lecz przede wszystkim nadają ogrodzeniom kształt estetyczny, na który z kolei nie pozostają bez wpływu t r a d y c y j e l o ­ kalne. Jako surowca używają kowale żelaza zbrojenio­ wego, które gięte jest na zimno; poszczególne elementy łączone są przy pomocy spawania. Bogactwo i różnorodność f o r m zdobienia żelaznych oram i ogrodzeń gospodarstw chłopskich stanowi bez­ sprzecznie nowy element współczesnej sztuki ludowej, który wymaga głębszego zainteresowania ze strony etno­ grafów. Poczyniono już w t y m k i e r u n k u pewne k r o k i . W Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N zgromadzono kilkadziesiąt f o t o ­ g r a f i i obiektów, głównie z województw centralnych (sie­ dleckiego, warszawskiego, skierniewickiego, kaliskiego, poznańskiego, częstochowskiego, kieleckiego i t a r n o ­ brzeskiego) oraz województw północno-wschodnich (cie­ chanowskiego i ostrołęckiego). Mapa 1. Zebrany materiał, wskazujący na powszechność oma­ wianego zjawiska, pozwala również na przeprowadzenie wstępnej analizy tej nowej gałęzi ludowej twórczości artystycznej. Zdobione b r a m y żelazne z boczną furtką wejściową zamykają przede wszystkim żelazne parkany bądź ogro­ dzenia z siatki. Nierzadko b r a m y występują również przy m u r o w a n y c h budynkach mieszkalnych, czy dobrze zachowanych domach drewnianych, otoczonych zarówno w jednym, jak i w d r u g i m w y p a d k u t r a d y c y j n y m d r e w ­ n i a n y m płotem. Włączenie w drewniane ogrodzenia że­ laznych b r a m i f u r t e k skłania niekiedy ich właścicieli do dekorowania desek płotu przez malowanie ich, aby t y m sposobem złagodzić istniejący kontrast kolorysty­ czny. Niezależnie od rodzaju parkanu w j a k i m je osadzo­ no, żelazne b r a m y mają podobną konstrukcję. Są one dwuskrzydłowe. Otwierające się na boki skrzydła b r a ­ my zbliżone są kształtem do prostokąta, którego bok krótszy zamocowany jest na zawiasach osadzonych na słupie żelaznym w b i t y m w ziemię, rzadziej w k u t y c h do 213 �B r a m y wjazdowe; i l . 1. Wola Rasztowska, w o j . m. warszawskie; i l . 2. Konieczno, w o j . kieleckie; i l . 3. Chlęcin, w o j . siedleckie; i l . 4. Zawisna, w o j . częstochowskie; i l . 5. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie. I I . 6. F u r t k a wejściowa, Góry Miechowskie, w o j . kieleckie. I I . 7. F u r t k a wejściowa, Gułtowy, w o j . poznańskie 214 I �murowanego słupa. Podobnie w kształcie prostokąta w y ­ konana jest przylegająca do b r a m y f u r t k a boczna, któ­ r e j szerokość równa jest mniej więcej połowie szero­ kości jednego skrzydła b r a m y . B r a m y wjazdowe i f u r t k i są z reguły ażurowe. Większość z nich w dolnej części ma na około 1/3 wyso­ kości, раз w y k o n a n y zazwyczaj z jednego kawałka blachy. Zdobiony jest on niekiedy m o t y w a m i nakłada­ n y m i , rzadziej m a l o w a n y m i . Zdarza się również, że w polu t y m umieszczone są inicjały właścicieli i rok w y ­ konania bramy. Poziomy podział pól zdobniczych obowiązuje zarów­ no w k o n s t r u k c j i bramy, jak i f u r t k i bocznej. Natomiast na skrzydłach bramy wjazdowej wprowadzany jest d o ­ datkowy podział pionowy, wyjątkowo diagonalny (tab. I ) . W dokumentacji fotograficznej t y l k o w Wołominie (woj. M i e j s k i m Warszawy) zarejestrowano występowa­ nie b r a m w j a z d o w y c h z przylegającymi do nich f u r t k a ­ m i , które zostały wykonane z jednolitych kawałków blachy. Na powstałe t y m sposobem dwa pola b r a m y i jedno f u r t k i bocznej, nałożone zostały pojedyncze mo­ t y w y sześcio- i ośmioramiennej rozety ( i l . 1). Natomiast we wsiach w o j . tarnobrzeskiego sfotografowano dwie b i u m y wjazdowe, których pola zdobnicze wypełnione /ostały nieażurowymi, w y k o n a n y m i z blachy t r ó j k ą t a ­ m i . Formy te uzyskano dzieląc szerokim cięciem po­ szczególne płaszczyzny na krzyż, a następnie każdy z prostokątów podzielono jedną przekątną. Prowadzone w ten sposób proste wyznaczyły środek pola zdobnicze­ go, który dodatkowo podkreślono rozetą. Żelazne parkany posiadają zazwyczaj identyczną ornamentykę jak bramy i f u r t k i , tzn. zdobione są m o ­ t y w a m i geometrycznymi, bądź roślinnymi, względnie jednym i d r u g i m równocześnie. Tc ostatnie rozwią­ zanie kompozycyjne dotyczy jednak głównie b r a m . Po­ woduje ono zbytnią ich dekoracyjność, ale w całości ogrodzenia wyraźnie zaznacza wejście i wjazd do za­ grody. Górne krawędzie b r a m i furtek wypełniają p o w t a ­ rzające się, pojedyncze elementy m o t y w u , umieszczonego na polach zdobniczych. Pełnią one w t y m w y p a d k u rolę gzymsu. б stych elementów geometrycznych (tab. I I I , rys. 1, 2), względnie stanowi centrum, z którego rozchodzą się za­ kończone w o l u t a m i promienie (tabl. I I I , rys. 3). Te sposoby zdobienia notowano w w o j . ciechanow­ skim oraz tarnobrzeskim. W w o j . łódzkim i częstochowskim zarejestrowano dwie b r a m k i o diagonalnej kompozycji ornamentu. Prze­ kątne akcentują dodatkowo wychodzące z rogów pęki promieni rozchodzące się wachlarzowato (tabl. I V , rys, 1, 2). Mówiąc o ośrodkowym układzie ornamentu na spe­ cjalną uwagę zasługuje m o t y w rozety ( i l . 7), który nie­ jednokrotnie na skutek daleko posuniętej swobody i n - W stosowanej ornamentyce zdecydowanie dominują m o t y w y geometryczne, przy czym sposoby ich zakompo­ nowania wydają się być terytorialnie zróżnicowane. W kompozycji należy wyróżnić przede w s z y s t k i m układ pasowy o r y t m i e jednostajnym. W t y m w y p a d k u pola prostokątów podzielone zostały p i o n o w y m i poprzeczka­ m i , przy zachowaniu między n i m i jednakowej odległości. W powstałe w ten sposób zwielokrotnione pola w p r o ­ wadzono esowato wygięte pręty żelazne (tab. I I , rys. 1, 2, 3). I c h występowanie zarejestrowane zostało w w o ­ jewództwach centralnych. Układ ten, najmniej w s w y m charakterze ludowy, bywa niekiedy wzbogacony dodatkowym wewnętrznym podziałem poziomym, dzięki czemu zyskuje się więk­ sze możliwości rozwiązań kompozycyjnych. W t y m w y ­ padku kompozycja dekoracji składa się z trzech wyraź­ nie równoległych układów złożonych z różnych elemen­ tów (tab. I I , rys. 4, 5, 6 ) . Układ t a k i typu strefowego zanotowano na terenie w o j . Miejskiego Warszawy oraz w województwach ostrołęckim i tarnobrzeskim. Nieco inaczej rysuje się sposób zakomponowania mo­ t y w u geometrycznego w układzie ośrodkowym. W t y m w y p a d k u mamy do czynienia z wyraźnym zaznaczeniem środka zdobionego pola prostokąta przez wpisanie weń k w a d r a t u , prostokąta lub koła. Pole środkowe zamknię­ te bywa zwielokrotnionym obramieniem złożonym z p r o - 215 �il 8. Brama wjazdowa, Bukowska Wola, w o j . kieleckie. I I . 9. Ozdoba g c'mej krawędzi f u r t k i , St. Rudówka, w o j . suwalskie. terpretacji przybiera formę zbliżoną do gwiazdy względ­ nie k w i a t u (tab. V). Występowanie ich stwierdzono w przyległych do sie­ bie w o j . tarnobrzeskim, kieleckim, częstochowskim. jednostajnym z równoczesnym zaznaczeniem dodatko­ wych pól zdobniczych p i o n o w y m i jodełkami. Szczeble ogrodzenia w ich górnej części zdobiono stylizowanym k w i a t e m (tabl. V I I , rys. 2). Centralne ich usytuowanie bywa dodatkowo pod­ kreślane przez obramienie w postaci koła ( i l . 3), p r o ­ stokąta ( i l . 2, 5), niekiedy w ilościach zwielokrotnionych (ii. 4). Widoczna t u jest dążność do całkowitego wypeł­ nienia pola przez wkomponowanie prostych, geometrycz­ nych motywów krawędziowych. Są to najczęściej koła, stylizowane pojedyncze l i s t k i bądź k w i a t y , pręty esowato p r o f i l o w a n e l u b promieniście ułożone (tabl. V I , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8). W pozostałych obiektach (spośród z i n w e n t a r y z o w a ­ nych), mamy do czynienia z m o t y w e m roślinnym w układzie symetrycznym, w którym m o t y w ten przybie­ ra formę k w i a t o n u (tabl. V I I , rys. 3, 4, 5), jakże często spotykanego w meblarstwie l u d o w y m ( i l . 6, 8); oraz m o ­ t y w e m roślinnym w układzie diagonalnym, gdzie s t y l i ­ zowany m o t y w k w i a t o w y p o k r y w a szczelnie całe zdo­ bione pole (tabl. V I I , rys. 6). Spotyka się je w w o j , siedleckim, s k i e r n i e w i c k i m , kieleckim, częstochowskim. Szczególne ich bogactwo no­ towane jest w w o j . tarnobrzeskim. W materiale dokumentacyjnym I n s t y t u t u Sztuki P A N , wśród kilkudziesięciu f o t o g r a f i i zdobionych b r a m wjazdowych, t y l k o w ok. 7% obiektów występują mo­ t y w y roślinne. Zarówno ich f o r m y , jak i sposoby za­ komponowania w całości są i n d y w i d u a l n i e zróżnicowa­ ne. Zaznaczające się różnice wynikają z odmiennego po­ t r a k t o w a n i a przez wykonawcę zdobionej płaszczyzny, przez wprowadzenie dodatkowego jej podziału, a w ślad za t y m możliwości zwielokrotnienia zastosowanego m o ­ t y w u roślinnego. Stosunkowo n a j m n i e j l u d o w y w swym charakterze jest wyjątkowo t u występujący układ pasowy m o t y w u roślinnego, w którym pole zdobnicze podzielone jest pio­ n o w y m i prętami z centralnie usytuowanym na łody­ dze stylizowanym k w i a t e m . Po jego obu stronach umie­ szczono symetrycznie po dwie gałązki z dwoma l i s t k a m i na każdej (tabl. V I I , rys. 1). W większości jednak przykładów w zdobione płasz­ czyzny wpisano dodatkowe pole. Natomiast t y l k o w jednym nastąpiło połączenie układu pasowego o r y t m i e no 1 Występują one na terenie w o j . kaliskiego, często­ chowskiego i w południowej części w o j . kieleckiego. Bardzo rzadko zdarzają się przypadki umieszczania jako m o t y w u zdobniczego postaci ludzkich. Najczęściej bywają to postacie krasnali. Te ostatnie zdobią pola bram w j a z d o w y c h w w o j . k a l i s k i m i s^s-i.-.dujrcym z n i m w o j . sieradzkim, przy czym forma, w j a k i e j zostały przedstawione, jak i sposób ich zakomponowania są po­ dobne (tabl. V I I I , rys. 1, 2). Przy omawianiu zdobnictwa żelaznych b r a m w j a z ­ dowych na osobną uwagę zasługuje sposób przyozdabia­ nia ich górnych krawędzi, które jak już wcześniej wspomniałam, pełnią rolę gzymsu. Dominującym t u elementem są m o t y w y geometry­ czne, od f o r m bardzo prostych, jak wydłużone esowato wygięte pręty, wzbogacone niekiedy kółkami, trójkątami, spiralami bądź trójkątnymi prostymi f o r m a m i , które tworzą jakby rodzaj daszka (tabl. I X , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). Występują one głównie w w o j . centralnych, j e d ­ nostkowe zaś ich przypadki notowano w w o j . północno-wschodnich. I n n y rodzaj zdobienia to zachodzące na siebie pół­ kola (tabl. I X , rys. 8), częściej jednak zbiegające się krawędziami, między które wkomponowano proste m o ­ t y w y geometryczne w postaci krótkich, ostro zakończo­ ��Ozdoba górnej krawędzi bramy: i l . 13. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; i l . 14. Łuka wica, w o j . nowosądeckie. I I . 15. Ozdoba górnej krawędzi f u r t k i , Choszczenica, w o j . nowosądeckie. I I . 16. Brama wjazdowa, Topór, w o j . sied­ leckie. 218 �nych prętów (tabl. I X , rys. 9). T e n prosty m o t y w p r z y ­ biera niekiedy też inną postać, a mianowicie ostro za­ kończone pręty tworzą jakby rodzaj grzebienia (tabl. I X , rys. 10, 11). Wzbogacono je też przez wprowadzenie pomiędzy nie kółek (tabl. I X , rys. 12). Tak zakomponowane gzymsy rejestrowano przede wszystkim w w o j . M i e j s k i m Warszawy, sporadycznie zaś w w o j . częstochowskim. Drugą grupę ozdób górnych krawędzi b r a m i f u r ­ tek tworzą m o t y w y geometryczne, wyraźnie rozbudo­ wane w k i e r u n k u p i o n o w y m (tabl. I X , rys. 13, 14), przez co przybierają one postać zbliżoną do t y m p a n o ­ nu ( i l . 9). Występowanie ich stwierdzone zostało na razie w y ­ łącznie w w o j . północno-wschodnich. Bardzo proste, o nieskomplikowanej kompozycji, są również nieliczne dekoracje krawędziowe, do których wprowadzono m o t y w y roślinne ( i l . 10). Przy daleko p o ­ suniętej stylizacji przybierają one bądź formę listków (tabl. X , rys. 1, 2), bądź rozwiniętych parolistnych k w i a ­ tów (tabl. X , rys. 3, 4). Natomiast m o t y w y zoomorficzne (ptaki, zwierzęta) zarejestrowane zostały przede wszystkim na terenie w o j . centralnych, przy czym wśród nich można prze­ prowadzić pewien podział. I tak, podczas gdy w w o j . k a l i s k i m i leszczyńskim, a więc na sąsiadujących ze sobą terenach, dominuje postać konia ( i l . 12; tabl. X I , rys. 1, 2, 3) to w w o j . siedleckim, ciechanowskim, kieleckim na krawędzi umieszczone są p t a k i ( i l . 11; tabl. X I , rys. 4, 5, 6). Również w t y m w y p a d k u na uwagę zasługują nie­ liczne obiekty pochodzące z terenu w o j . nowosądeckiego, gdzie obok daleko posuniętej stylizacji ptaków ( i l . 14; tabl. X I , rys. 7) zarejestrowano na dwóch bramach r e ­ alistyczne sceny z życia codziennego ( i l . 13, 15; t a b l . X I , rys. 8). Występujące t u postacie ludzkie znalezione zo­ stały w j e d n y m w y p a d k u w w o j . leszczyńskim. Natomiast postacie krasnali zdobią krawędzie b r a m Tabl. żelaznych w w o j . siedleckim i nowosądeckim ( i l . 16; t a b l . X I , rys. 9, 10). Rodzaj i sposób komponowania przez k o w a l i w i e j ­ skich motywów zdobniczych odznacza się dużym zróż­ nicowaniem f o r m . Jest ono t y m większe i m wytwórca obsługujący określony teren jest bardziej uzdolniony pod względem plastycznym i poszukuje nowych roz­ wiązań kompozycyjnych. Narzuca on pewien styl, któ­ r y bywa naśladowany przez innych. Pewne kompozycje stają się modne. Jest to jeden z czynników, który po­ woduje zróżnicowanie terytorialne. Analiza materiału gromadzonego przez Pracownię Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztugi P A N dowodzi, że najmniej l u d o w y charakter posia­ dają ogrodzenia o motywach geometrycznych. Wyraź­ nie natomiast czytelny jest wpływ t r a d y c j i w rozwią­ zywaniu motywów k w i a t o w y c h . Elementem t r a d y c y j ­ n y m są przede w s z y s t k i m f o r m y tulipana oraz sposoby ich zakomponowania, w których to dopatrzyć się można analogii głównie ze zdobnictwem skrzyń ludowych. Powszechne jest przy t y m malowanie b r a m w j a z ­ dowych i f u r t e k bocznych. P o k r y w a n i e powierzchni że­ laza f a r b a m i służy przede wszystkim zabezpieczeniu metalu przed korozją. Ponadto w y k o r z y s t y w a n i e w t y m celu różnokolorowych f a r b umożliwia silniejsze zaakcen­ towanie i podkreślenie budowy ornamentu. Stosowana jest podstawowa gama czystych kolorów występujących w sztuce ludowej, a mianowicie żółty, czerwony, nie­ bieski. Przedstawione t u w f o r m i e szkicowej zdobnictwo ogrodzeń żelaznych, rozpowszechniające się w b u d o w ­ nictwie w i e j s k i m , jest zjawiskiem n o w y m . Wchodzi ono jednak do współczesnej ludowej twórczości plastycznej na tych samych zasadach, na których w przeszłości wkraczały do niej inne elementy, zapożyczone z k u l t u ­ r y miejskiej, a następnie adaptowane do potrzeb środo­ wiska wiejskiego i uzyskujące t u swój własny, nawiązu­ jący do t r a d y c j i , wyraz plastyczny. I , Podziały pól zdobniczych. 219 �Mapa 1. Miejscowości, w których zarejestrowano ozdobne ogrodzenia żelazne. Woj. Suwałki 1 — Stara Rudawka, 2 — Pozezdrze; w o j . Ostrołęka 3 — Sulęcin Szlachecki, 4 — Biel; w o j . Cie­ chanów 5 — Udozowo, 6 — Strzębowo, 7 — K a r o l i n o w o , 8 — Joniec ; w o j . Toruń 9 — Bierzgłowo; w o j . Włocła­ wek 10 — Choceń, 11 — Strzygi; w o j . Siedlce 12 — Topór, 13 — Polna, 14 — Mlęcin, 15 — Kisielsk; w o j . Miejskie Warszawa 16 — Małopole, 17 — Wola Rasztowska, 18 — Moczydłow; w o j . Skierniewice 19 — Zabłotnia, 20 — Wiejca, 21 — Siadów; w o j . Sieradz 22 — Turów, 23 — Naramice; w o j . K o n i n 24 — Lądek; w o j . Kalisz 25 — Ra­ dostów, 26 — Piątek Mały, 27 — Dębsko, 28 — Godziszcze, 29 — Szadek, 30 — Sucha; w o j . Poznań 31 — Targowa Górka, 32 — Jankowo, 33 — Gowarzewo, 34 — Gułtowy; w o j . Leszno 35 — Bolesław; w o j . L u b l i n 36 — K o r y t n i c a ; w o j . Tarnobrzeg 37 — Dąbrowica, 38 — Wola Baranowska, 39 — Wrzawy, 40 — Obojna, 41 — T u r b i a ; w o j . Kielce 42 — Bukowska Wola, 43 — Szczepanowice, 44 — K a l i n a Rędziny, 45 — Strzeżów I , 46 — K a l i n a Wielka, 47 — Góry Miechowskie, 48 — Miroszów, 49 — Bebelno, 50 — Konieczno, 51 — Motyczno, 52 — Wólka Ołudzka; w o j . Częstochowa 53 — Zamłynie, 54 — Łobodno, 55 — Olszyna, 56 — Gniazdów, 57 — J a w o r n i k , 58 — Winowno, 59 — Borowno, 60 — Zawisna, 61 — Mykanów; w o j . Katowice 62 — Dobraków; w o j . Nowy Sącz 63 — Moszczenica, 64 — Przyszowa, 65 — Łukowica; w o j . Rzeszów 66 — Jasionka, 67 — Strużów. 220 1 �Tabl. I I I Tabl. I V Tabl. I I . Kompozycje o jednostajnym układzie r y t m i c z n y m : 1. Naremice, w o j . sieradzkie; 2, 3. Gułtowy, w o j . po­ znańskie; 4. Małopole, w o j . m . warszawskie; 5. Biel. w o j . ostrołęckie; 6. Wrzawy, w o j . tarnobrzeskie. Tabl. I I I . Kompozycje o układzie ośrodkowym: 1. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 2. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 3. Bierzgłowo, w o j . toruńskie. Tabl. I V . Kompozycje o układzie diagonalnym: 1. Mykanów, w o j . częstochowskie; 2. Radostów, w o j . kaliskie. 221 ��T a b l V M o t y w y rozet na bramach i ogrodzeniach: 1, 2. Konieczno, w o j . kieleckie; 3. Gniazdów, w o j . często­ chowskie; Г zYwfena, w o j . częstochowskie; 5. Łobodno, w o j . częstochowskie; 6. Mykanów, w o j . częstochowskie 7 J a w o r n i k w o j . częstochowskie; 8. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie; 9, 10. Dąbrowica w o j . tarnobrzeskie. l a b ! V I . K o m ^ ° y c j e z m o t y w e m rozety: 1. Mlęcin, w o j . siedleckie; 2. Wiejca, w o j . skierniewickie; 3 Siadów, w o j . skia-niewickie^ 4 Zab>otnia w o j s k i e r n i e w i c k i ; 5. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 6. Borowno, w o j . częstochowskie; 7, 8 D ą t a o l a w o j . ^ Ь о е Г к Т е Л а Ы . V I I . M o t y w y roślinne: 1. Gniazdów, w o j . częstochowskie; 2, S - d e k w o j kaliskie, 3 Bukowska Wola, w o j . kieleckie; 4. Góry Miechowskie, w o j . kieleckie; a Bukowska Wola, w o j . kieleckie, 6. K a linaRędzfay, w o j . kielecicie. Tabl. V I I I . Ogrodzenia z postaciami krasnoludków: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. T u rów, w o j . sieradzkie. 223 �ЛЛ 1 t М t f t ł \ f 4 ,.|о<о<оЫоЫМ ЛЪ Tabl. I X Tabl. X -1«e^ |—^ |<И| lii—il l«».nli< Tabl. X I Tabl. I X . Ozdoby górnych krawędzi b r a m w j a z d o w y c h i furtek dla pieszych: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. Bierzglowo, w o j . toruńskie; 3. Winowo, w o j . częstochowskie; 4. Dobraków, w o j . katowickie; 5. Choceń, w o j . włocław­ skie; 6. Zablotnia, w o j . skierniewickie; 7. K a l i n a Rędziny, w o j . kieleckie; 8. Łobodno, w o j . częstochowskie; 9. Zawisna, w o j . częstochowskie; 10. Małopole, w o j . stoł. warszawskie; 11. Moczydłów, w o j . stoł. warszawskie; 12. Bo­ rowe, w o j . częstochowskie; 13. Stara Rudawka, w o j . suwalskie; 14. Uzdowo, w o j . ciechanowskie. Tabl. X. Ozdo­ by roślinne górnych krawędzi b r a m f u r t e k : 1. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 2. Łobodno, w o j . częstochowskie; 3. Strużów, w o j . rzeszowskie; 4. Konieczno, w o j . kieleckie. Tabl. X I . Zdobnictwo górnych krawędzi b r a m i f u r t e k . M o t y w y zoo- i antropomorficzne: 1. Godziszcze Wielkie, w o j . kaliskie; 2. Sucha, w o j . kaliskie; 3. Bolesławów, w o j . leszczyńskie; 4. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 5. Polna, w o j . siedleckie; 6. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 7. Ł u kawica, w o j . nowosądeckie; 3. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; 9. Topór, w o j . siedleckie; 10. Moszczenica, w o j . no­ wosądeckie. Fot.: J . Swiderski. Rys. A. Małela, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3709a3789089bf5481127991cba3fc60.jpg 0fb16cd4cbad09e7e89c4afc7a52e321 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a835c2afb6271507f11c2d753bf2e7d.jpg da7426e38ad1f437462669700ca1576b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zdobione chomąto końskie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport pociągowy ; rymarstwo ; ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają chomąto końskie z metalowymi zdobieniami w kształcie koni Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.7.4_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.8.4_01 Lipnica Wielka okolice Nowego Targu transport koński transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47a72a60e2b6d4b8592ccc1cf7c21874.pdf 83b66f0e74c4dad35ea227b877d81868 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4365 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania pustaki cementowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4061 Title A name given to the resource Zdobione pustaki cementowe (z badań nad współczesną sztuką ludową) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drabik, Wanda Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wanda Drabik ZDOBIONE PUSTAK! CEMENTOWE (Z B A D A Ń NAD W S P Ó Ł C Z E S N Ą SZTUKĄ L U D O W Ą ) Jodnq z nielicznych r o z w i j a j ą c y c h się w s p ó ł c z e ś n i e n o w y c h zawszo jednak m o ż n a z f o t o g r a f i i jednoznacznie o d c z y t a ć , z j a k ą form twórczości ludowej jost zdobienie ś c i a n d o m ó w zbudowa­ w e r s j ą w z o r u m a m y do czynienia, p a t r z ą c b o w i e m na nych z nietradycyjnych m a t e r i a ł ó w . T a k i m m a t e r i a ł o m s ą beto­ doznajemy z ł u d z e n i a optycznego, t z n . w pierwszej c h w i l i w i d z i m y zdjęcia nowe pustaki. Były one z n a n e j u ż na p o c z ą t k u l a t 3 0 - t y c h , j e d ­ w z ó r w y p u k ł y , a po c h w i l i t e n sam w z ó r j a w i n a m się j a k o w k l ę s ł y . nak dopioro w Ibtach powojennych w e s z ł y w masowe u ż y c i e wo P r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , że p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n o f o r m y wsiach i miasteczkach i po dzień dzisiejszy buduje się z n i c h na 0 ornamencie w g ł ę b n y m , ł a t w i e j s z y m do uzyskania, co znaczy, iż p u s t a k i o t r z y m y w a ł y d o k o r a c j ę w y p u k ł ą , bardziej w y r a z i s t ą terenie całego kraju domy i b u d y n k i gospodarcze. Produkcja p u s t a k ó w jest prosta — odlewa się je w drewnia­ 1 lepiej w i d o c z n ą z pewnej odległości. O c z y w i ś c i e w y k o n a w c y nych formach z masy p ł y n n e g o cemontu zmieszanego z p i a s k i e m form i wodą. Robią to albo sami zainteresowani na w ł a s n y m p o d w ó r k u , w y c z u c i e m k s z t a ł t u , p r o p o r c j i , f a n t a z j ą w doborze m o t y w ó w czy p u s t a k o w y c h r ó ż n i l i się stopniem opanowania techniki, albo liczne, niowielkie w y t w ó r n i e , o f e r u j ą c e i n d y w i d u a l n y m od­ u m i e j ę t n o ś c i ą a d a p t a c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h w z o r ó w . Obok f o r m p r y ­ biorcom gotowy produkt. m i t y w n y c h , w y k o n y w a n y c h po p a r t a c k u , s p o t y k a m y wyszukano Przeciętny pustak jest p r o s t o p a d ł o ś c i a n e m o wymiarach 25 X 50 X 25 cm (wymiary te m o g ą ulogaó n i e w i e l k i m p r z e s u n i ę ­ k o m p o z y c j e , z a d z i w i a j ą c e s p r a w n o ś c i ą w a r s z t a t o w ą , zwykle bo­ w i e m t e p r z y m i o t y w y s t ę p u j ą razem. ciom), powierzchnię ma c h r o p o w a t ą , s z a r ą l u b c i e m n o s z a r ą . B u ­ T r u d n o z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , co d e c y d o w a ł o o w y b o ­ dynek powstały w w y n i k u zastosowania tego t w o r z y w a s t a n o w i rze t e c h n i k i i r o d z a j u o r n a m e n t u , j a k i m i k r y t e r i a m i k i e r o w a ł się szarą, odpychającą bryłę, t r u d n ą do zaaprobowania przoz czło- snycerz, o p r a c o w u j ą c f o r m ę . Ż y w i r s k a w s w y m a r t y k u l e piszo wioka wrażliwego na e s t e t y k ę otoczenia. Potrzeba p r z e s ł o n i ę c i a o s t a r y m cieśli z W y s z k o w a , k t ó r y przed p r z y s t ą p i o n i e m do w y k o ­ bądź upiększenia zbudowanych z p u s t a k ó w ś c i a n p o w s t a ł a c h y b a nania f o r m y p r z y c h o d z i ł na miejsce b u d o w y i n a r a d z a ł się z właści­ cielem. Cieśla t e n b y ł r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m w s z y s t k i c h zdobio­ równoczośnio z wprowadzeniem tego budulca. W niektórych regionach Polski p u s t a k i odlewa się w specjal­ n y c h d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h tego b u d y n k u . „ T e n cieśla, k t ó r y nych ozdobnio wyżłobionych formach, d z i ę k i czemu na i c h ekspo­ z całym nowanej powierzohni odciska się ornament. N a zdobione w t o n k o m p o z y c y j n y c h w w y k o n a n i u skomplikowanego zdobienia pro­ sposób pustaki dość wcześnie z w r ó c o n o u w a g ę . W 1948 r. u k a z a ł filowanego szczytu c h a t y , jej g z y m s ó w n a d o k i e n n y c h , obić naro­ się artykuł Marii Żywirskiej ż y , wreszcie misternego g a n k u , p r a g n ą c z w i ą z a ć w a r t y s t y c z n ą p r z e d s t a w i a j ą c y j e d n ą , szczególnie zamiłowaniem r o z w i n ą ł bogactwo swoich m o ż l i w o ś c i pięknie z a k o m p o n o w a n ą f o r m ę na p u s t a k i , p o c h o d z ą c ą z 1033 г., c a ł o ś ć d o m , w y k o n a ł o s w o i s t y m charakterze ornament r ó w n i o ż a znalezioną w rejonie Puszczy B i a ł e j , p r z y c z y m a u t o r k a wspo­ na cementowej p o d m u r ó w c e (...) W z a ł o ż e n i a c h k o m p o z y c y j n y c h mina również o innych zdobionych f o r m a c h , z k t ó r y m i się t a m t y c h w s z y s t k i c h p a r t i i c h a t y a r t y s t a t r z y m a ł się n o w y c h kano­ zetknęła. n ó w : r z e ź b y nadokienne m a j ą d u ż o ś w i a t ł a , w z a k o ń c z e n i u da­ K i l k a lat później przekonano s i ę , iż p o k r y t o o r n a m e n t o m c h u nie m a dawnego ś p a r o g a - k o ź l i n y , t y l k o rodzaj nowoczesnego pustaki występują na terenach znacznie rozleglejszych, n i ż sły­ pazdura. Tymczasem rysunek f o r m y nosi w y b i t n e p i ę t n o d a w ­ nąca z tradycyjnogo zdobnictwa architektonicznego n y c h zdobniczych t r a d y c j i Kurpiow­ kurpiowskich." szczyzna. Począwszy od 1956 г., z e s p ó ł P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i Najprawdopodobniej w podobny sposób postępowało wielu Polskiej Sztuki Ludowej p r o w a d z i i c h s y s t e m a t y c z n ą d o k u m e n t a ­ i n n y c h snycerzy. N a r a d y z z a m a w i a j ą c y m i f o r m y b y ł y konieczne, cję fotograficzną w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h . W a r c h i w u m Pra­ c h o ć b y ze w z g l ę d u n a ustalenie w y s o k o ś c i z a p ł a t y , a ca n i e w ą t p l i ­ cowni znajdują się obecnie 82 zdjęcia p r z e d s t a w i a j ą c e r ó ż n e m o ­ wie z a l e ż a ł a tywy użyte do dekoracji p u s t a k ó w . Najstarszy z t y c h m o t y w ó w r ó w n i e ż , co w y n i k a z f o t o g r a f i i , że niekiedy dla jednego b u d y n k u nosi datę 1933 г., najnowsze p o c h o d z ą z l a t 70-tych. Rozprzostrzenionie i r ó ż n o r o d n o ś ć z d o b i o n y c h f o r m , j a k t e ż o d stopnia s k o m p l i k o w a n i a o r n a m e n t u . W i a d o m o zamawiano k i l k a r ó ż n y c h f o r m , a zatem i c h w y k o n a w c a p r o j e k t o ­ w a ł c a ł ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . M u s i a ł więc b r a ć p o d u w a g ę prze­ do przedstawienia j u ż znaczenie i usytuowanie b u d y n k u , a t a k ż e m u s i a ł się liczyć z g u ­ teraz tej gałęzi twórczości l u d o w e j , m i m o iż d o k u m e n t a c j a nie stem i o p i n i ą u ż y t k o w n i k a oraz p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . została jeszcze z a k o ń c z o n a i nie wszystkie w y ł a n i a j ą c e się p r o ­ W y g l ą d b u d y n k u s t a n o w i b o w i e m w i z y t ó w k ę s p o ł e c z n ą jego właś­ blemy zostały r o z w i ą z a n o . ciciela, a zarazem ś w i a d c z y o u m i e j ę t n o ś c i a c h tego, k t ó r y go zapro­ aktualność samego zjawiska skłaniają W y r ó b ozdobnych f o r m do p r o d u k c j i p u s t a k ó w nio r ó ż n i się j e k t o w a ł i w y k o n a ł . T o t e ż opracowanie f o r m y na p u s t a k i b y ł o w zasadzie od w y r o b u f o r m do zdobienia m a s ł a , s e r ó w czy pier­ zadaniem o wiele bardziej z ł o ż o n y m n i ż s p o r z ą d z e n i e p o d o b n e j , ników, mieści się więc j a k o dziedzina z d o b n i c t w a w zakresie sny­ w y d a w a ł o b y s i ę , f o r m y na m a s ł o czy na p i e r n i k i , k t ó r a jest całoś­ cerki. Cieśla czy stolarz m a j ą c y snycerskie u m i e j ę t n o ś c i u ż y w a ł cią s a m ą w sobie, o g l ą d a n ą t y l k o w ograniczonym k r ę g u o s ó b , co do dekoracji form na p u s t a k i t y c h samych n a r z ę d z i i w y k o r z y s t y ­ nie p o c i ą g a za s o b ą t r w a ł y c h , s p o ł e c z n i e w a ż n y c h konsekwencji. wał te same techniki, j a k i m i p o s ł u g i w a ł się p r z y zdobieniu i n n y c h O r n a m e n t n a p u s t a k u z a m y k a się w p r o s t o k ą c i e wyznaczo­ przedmiotów. Pomijano t y l k o t e c h n i k ę a ż u r o w ą i r y t , j a k o z b y t n y m przez jego ś c i a n ę l i c o w ą , a w i ę c w w y m i a r a c h 2 5 x 5 0 c m . słabo zaznaczające się w odlewie. N a j c z ę ś c i e j W y j ą t k o w o t y l k o ornament m i e ś c i się w p r o s t o k ą c i e d w u l u b p o s ł u g i w a n o się zwykłą t o c h n i k ą w i ó r o w ą , u z y s k u j ą c proste, ł a m a n e l u b w y g i ę t e t r z y k r o t n i e n a w e t w y d ł u ż o n y m l u b w kwadracie linio oraz t e c h n i k ą k l i n o w ą , d a j ą c ą t r ó j k ą t n e z a g ł ę b i e n i a . Rza­ p o ł o w ę p r o s t o k ą t a . W i ą ż e się t o j e d n a k z k o m p o z y c j ą całej ś c i a n y dziej stosowano t e c h n i k ę w r ą b k o w ą , z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i d l a ń zbudowanej z p u s t a k ó w i s t a n o w i o d r ę b n e zagadnienie. okrągłymi, o w a l n y m i i ł u k o w a t y m i w r ą b k a m i oraz k r y s t a l i c z n ą , pozostawiającą o d w r ó c o n o ostrosłupy. Wszystkie wspomniane w y ż e j e l e m e n t y m o ż n a b y ł o w y p r a c o ­ wać wypukło lub w g ł ę b n i e , co o c z y w i ś c i e w odlewie d a w a ł o od­ wrotny ofekt. N i e k i e d y ł ą c z o n o w j o d n y m m o t y w i e elementy w y ­ pukłe i wklęsłe, w p r o w a d z a j ą c t y m pewne urozmaicenie. N i e obejmującym W zdecydowanej większości, bo a ż w ok. 7 5 % , o r n a m e n t ó w występują motywy geometryczne. Znacznie rzadziej, ok. 2 0 % , s p o t y k a się o r n a m e n t y r o ś l i n n e . D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą motywy zoomorficzne i inne. M o t y w y geometryczno na p u s t a k a c h zbudowano s ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h l u b z ł o ż o n y c h , powszechnie w snycerce stoso- �TABLICE О О О О О О о о о о о о о о о о о о о о о о еэ о о о о о о о о о о о о о MOTYWÓW о о о о о о о о о о WYSTĘPUJĄCYCH NA PUSTAKACH о о о о о Ч r 6 ®@@ 8 (SĄ w w * -13 12 ни — ПИ il llTí 11)11 iTÍ 1 f i 11 ¡ r 1*1 if mi fitmiiin iiiiiinniiii = Tm I I IYII I I IM I I IITII 11 mi TiiiiiHiiiiiiiiniiiiiiiiii 49 -i? 1 20 jjllllllllllllllllllllllllll)lllll|tll¿ ai" 25 ! 23 iiiiiiiiniiiiiiiimiiiniff 24 25 °o° "U'" WE йттттттгттптгггттттггв о о о о о u 34 2J r o v ^ V ° o ¿ y ^ o 28 ° o Q 0 л o ° O o o \ A o o 0 33 32 o O S O o 36 37 o 38 Tablica I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 2 — T r z c i a n n a , w o j . skierniewickie. 3 — L i s n a , w o j . skierniewicki 4 — Trzcianna. 5 — S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 6 — K u r z e s z y n , w o j . , skierniewickie. 7 — D z i e t r z n i k i , w o j . sioradzkie. 8 Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 9 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 10 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . .11 — Małecz, wit skierniewickie. 12 — S u l ę c i n Szlach. 13 — T r z c i a n n a . 14 — T r z c i a n n a . 16 — M i ł o c h n i e w i c e , w o j . skierniewickie. 16 — D ę b i c z e , щ kaliskie. 17 — Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 18 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 19 —• Leszczyn. 20 — W y g o d a Plugawska, w o j . kaliski 21 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 22 — Czernice, w o j . sieradzkie. 23 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 24 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 25 — Bogusa w o j . b i a ł o s t o c k i e . 26 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 27 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 28 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 29 — Kawęczyi w o j . k o n i ń s k i e . 30 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 31 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 32 — Z a m b r z y c e Stare, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 33K u r n o s , w o j . p i o t r k o w s k i e . 34 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 35 — K u z e n i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 36 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 37Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 38 —• Osiny, w o j . k o n i ń s k i e . 39 — T r z c i a n n a . 40 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . J Tablica I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G r a b k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 3 — M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 4S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 5 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 6 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• Wistt K r ó l . , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 9 •—• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 10 — Smaszew. 11 — K a w ę c z y n , w o j . k o n i ń s k i e , 12 — U z d o w o , w o j . ciechi nowskie. 13 — D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 14 — Stara, w o j . kieleckie. 15 — S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 16 — L a s k i , w o j . częsk chowskie. T a b l i c a I I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 3 — G ą s i o r ó w Mały. 4G ą s i o r ó w D u ż y . 5 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 6 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 7 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 8 — G o m u l i n , w o j . piotrkowski 9 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 10 — Braoiejowice. 11 — Bogusze, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Í 3 — Trąbi w o j . w ł o c ł a w s k i e . 14 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 15 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 10 �mmmmm />°о л Е ó ńniirminf о., пшгшпга о о о о о о о о о о о о о о О О О о о° о ° о о ° о ° о 0 о ф 0 о ло О О О О О 44 Ъ> <д О 19 ^ 4 ? 0 On О 9 1) ^ I I 13 14 15 16 EJIIIIIIIIIIHIIIIIIIIillllllllHU -OCOQÜOOQ ос оо оооо — • Ú O O O O O о О О О оо о И Яшин umiiilliillilHiir; 14 Występowanie zbliżonych i różnych motywów w zależności od ich rozprzestrzenienia geograficznego 38 33 5 2 Hlllllll OKo. ГПТТТТГГГТТТТПТ(111М11Н1]|1 55 o o a о o a a o o o o o o o o o о о о о о О О О o o O o o o IV 41 o o a o o o a o o o o o е э с э о 35 o 53 39 35 43 Tablica I V , V . C y f r y p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i na mapie (U. 16). U �I I . 6. P u s t a k i z m o t y w e m l w ó w , C h o d o r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . I ł . l'. N a d o k i e n n i k zdobiony m o t y w o m l w ó w , P o s i a d a ł y , w o j . siedleckie I I . 8. F r a g m e n t oparcia s a ń , zdobionego m o t y w e m g a ł ę z i d ę b o w e j , S t ę p k ó w , w o j . c h e ł m s k i e . I I . 9. Zdobione p u s t a k i ' Rzeczyca, woj, skierniewickie. �wnnyoh przy zdobioniu detali a r c h i t e k t o n i c z n y c h , dekoracji m o b l i i innych przedmiotów . N i o k t ó r e z t y c h e l o m o n t ó w m a j ą 2 — dwie k r z y ż u j ą c e się g a ł ą z k i ( i l . 3 / 1 , 2) p r z e c h o d z ą c e w g i r l a n d ę zna- ( i l . 3/3), w drzewko ( i l . 3/4) l u b w m o t y w mocno stylizowany, ozeirio symboliczne (np. k r z y ż , k r z y ż p o d w ó j n y , rozeta, serco, z a m k n i ę t y o r n a m e n t e m b r z e ż n y m ( i l . 3/5); gwiazdy, księżyc). Trudno jednak o s ą d z i ć , czy wprowadzenio — g a ł ą z k i umieszczone w z d ł u ż p r z e k ą t n y c h p r o s t o k ą t a ( i l . 3/6, 7) tych symboli było świadome, t z n . czy t w ó r c a z d a w a ł sobie s p r a w ę l u b t y l k o w z d ł u ż jednej z p r z e k ą t n y c h ( i l . 3/11) albo t e ż u k ł a d z istotnej wartości symbolu i u m i e s z c z a j ą c go m i a ł o k r e ś l o n ą i n ­ d w u m o t y w ó w z b u d o w a n y c h na p r z e k ą t n y c h k w a d r a t u (ił. tencję, czy też kierował się jedynio w a l o r a m i d e k o r a c y j n y m i 3/12, 13); w wyborze elementu. — u k ł a d g a ł ą z e k l u b liści o d c h o d z ą c y c h od o d r ę b n i e zaakcento­ W płaszczyźnie p r o s t o k ą t a zawiera się zazwyczaj joden m o ­ wanego ś r o d k a w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h ( i l . 3/8, 9, 10) l u b tyw główny, rzadzioj dwa m o t y w y . Prawie p o ł o w a z n i c h w y s t ę ­ puje w towarzystwie m o t y w ó w k r a w ę d z i o w y c h , z prostych elementów u ł o ż o n y c h pasowo, stylizowane e l e m e n t y o d c h o d z ą c e od umieszczonego zbudowanych a tylko nie fantazyjnego wyjątkowo zdobioną płaszczyznę, otoczoną ornamentem symetrycznie. central­ k w i a t u w t e n sposób, że wypełniają całą brzeżnym (il. 13/14, 15). Tablica I (il. 1) przedstawia pojedyncze m o t y w y geometrycz­ ne, zajmujące całą lub prawie c a ł ą p o w i e r z c h n i ę pustaka. Zestawiająo zo sobą te m o t y w y , kierowano się przede w s z y s t k i m zasa­ dami ich zakomponowania. N i e k t ó r e sposoby zdobienia, polegająco na rytmicznym w y p e ł n i e n i u p ł a s z c z y z n y p r o s t y m i elementa­ mi (il. 1/1, 2, 3, 4, 5) b ą d ź w y o d r ę b n i e n i u z tej p ł a s z c z y z n y prosto­ M o t y w y zoomorficzne zanotowano na pustakach t y l k o d w u ­ k r o t n i e . N a i l . 6 w i d z i m y ustawione naprzeciwko siebie l w y . M o ­ t y w l w ó w d o ś ć c z ę s t o w y s t ę p o w a ł w l u d o w e j snycerce w okresie międzywojennym i p ó ź n i e j na terenach niezbyt odległych od miejsca znalezienia zdobionych w t e n s p o s ó b p u s t a k ó w przedstawia przykładowo l w y jako dekorację (il. 7 nadokienników). kąta (il. 1/6, 7, 8), czasem d o d a t k o w o p o d k r e ś l o n e g o o r n a m e n t e m D r u g i p r z y k ł a d m o t y w ó w z a c z e r p n i ę t y c h ze ś w i a t a z w i e r z ę ­ brzeżnym (il. 1/9, 10) — n a ś l a d u j ą cegłę, k a f e l k i l u b popularne w architekturze m a ł y c h miasteczek „boniowanie". Inne sii już oryginalnym w y t w o r e m f a n t a z j i wiejskich i umiejętną a d a p t a c j ą tradycyjnych wzorów. formy rzemieślników Spotykamy tu cego daje ilustracja zamieszczona we wzmiankowanej p u b l i k a c j i M a r i i Ż y w i r s k i e j . Przedstawia ona p t a k i ustawione obok doni­ czek z k w i a t a m i . J a k t w i e r d z i Ż y w i r s k a , jest t o m o t y w t y p o w y dla K u r p i o w s z c z y z n y . różno rozwiązania kompozycyjne: — pasowy układ trzoch e l e m e n t ó w o r y t m i e j e d n o s t a j n y m ( i l . 1/11, 14) lub zmiennym ( i l . 1/12, 13, 16); P o z o s t a j ą jeszcze d w a m o t y w y , nie m i e s z c z ą c e się w ż a d n e j z o m ó w i o n y c h p o w y ż e j g r u p . S ą t o : m o t y w serca p o m i ę d z y j a k b y d w o m a b u k i e t a m i s t y l i z o w a n y c h liści (il. 16) i m o t y w d w u s t y k a j ą ­ — pasowy układ, wzbogacony d o d a t k o w y m w e w n ę t r z n y m po­ c y c h się ze s o b ą l i r greckich ( i l . 11). P o p u l a r n o ś ć serca j a k o ele­ działom płaszczyzny p r z y pomocy ł a m a n y c h i k r z y ż u j ą c y c h m e n t u zdobniczego jest powszechnie znana. N a t o m i a s t lirę w zdob­ sio linii z dostosowanym d o ń rozmieszczeniem nictwie l u d o w y m pozostałych elomontów (il. 1/16, 17, 18, 19, 20); — układ pośredni p o m i ę d z y p a s o w y m a o ś r o d k o w y m , gdzie p r z y c z y n y dachowej. wydłużonym kształcie m o t y w u zaznaczono ś r o d e k ( i l . 1/22, 25) lub oś symetrii ( i l . 1/21, 23, 24); P o j e d y n c z y p u s t a k jest elementem s k ł a d a j ą c y m się na k o m ­ p o z y c j ę ś c i a n y . P o ś r ó d w s z y s t k i c h f o t o g r a f i i w y b r a n o dziesięć, — kompozycja oparta na zasadzie wpisania w p r o s t o k ą t r ó w n o ległoboku, przy czym elementy s p o t y k a się rzadko. N i e m n i e j i t u u d a ł o się z n a l e ź ć analogie — i l . 12 przedstawia lirę j a k o z a k o ń c z e n i e ster- uzupełniające podkreślają bądź figurę p o d s t a w o w ą ( i l . 1/27), b ą d ź w n i ą w p i s a n ą ( i l . 1/26, k t ó r e d a j ą niejakie p o j ę c i e o d e k o r a c y j n y c h r o z w i ą z a n i a c h w i ę k ­ szej p ł a s z c z y z n y , z w ł a s z c z a n a r o ż y oraz otoczenia d r z w i i okien. B r a k niestety u j ę c i a całego b u d y n k u . 28), bądź obie jodnooześnio ( i l . 1/29, 30); N a j p r o s t s z y m , a w p r o w a d z a j ą c y m j u ż pewne urozmaicenie — olemonty rozmieszczono w s p o s ó b a k c e n t u j ą c y cechy prosto­ sposobem k o m p o n o w a n i a ś c i a n y jest szachownicowy u k ł a d pus­ kąta: k ą t y i środek ( i l . 1/31, 32) oraz p r z e k ą t n e i ś r o d e k ( i l . t a k ó w , co w y n i k a z r e s z t ą z samej t e c h n i k i budowania. N a t o m i a s t 1/33, 34, 35, 36, 37). najbardziej w y s z u k a n y p r z y k ł a d pokazuje i l . 13, gdzie do zakom­ Tablica I I ( i l . 2) przedstawia rozwiązania przy zastosowaniu d w u r ó w n o w a ż n y c h kompozycyjne motywów geometrycz­ nych. Prostokąt ś c i a n y pustaka jest podzielony na dwie części zbliżone do k w a d r a t ó w , w k a ż d e j z t y c h części jest umieszczony jeden motyw. Większość z t y c h m o t y w ó w w y s t ę p u j e w w y o d r ę b ­ nionych polach, niekiedy p o d k r e ś l o n y c h o r n a m e n t e m Motywy są za wszo symetrycznie ustawiono brzeżnym. względom siebie. W dwu wypadkach o d m i e n n y m i elementami zaznaczono o ś sy­ metrii (il. 2/5, 10) albo t e ż s y m e t r i ę zaakcentowano oznaczając przeciwległe boki m o t y w ó w ( i l . 2/11). S k ł a d a j ą c e się na motywy elementy są bądź u p o r z ą d k o w a n e o ś r o d k o w o ( i l . 2 / 1 , 2, 3, 4), przy czym czasem bardziej kierowano się u k ł a d e m p r z e k ą t n y c h kwadratów niż ich ś r o d k i e m ( i l . 2/12, 13), b ą d ź t e ż zbudowane s ą na zasadzie wpisania w k w a d r a t k o ł a ( i l . 2/5, 6, 7, 8) l u b i n n y c h w ó w — p r z y c z y m jeden z n i c h zastosowano ponadto w wersji o d w r ó c o n e j ; obramowanie o k i e n t w o r z ą p u s t a k i i p o ł ó w k i pusta­ k ó w o d w u i n n y c h m o t y w a c h , z a ś n a d i p o d o k n e m umieszczono specjalnie przygotowane, odpowiednio d ł u ż s z e p u s t a k i o jeszcze i n n y m wzorze, g ó r ę d o m u z a ś w y o d r ę b n i o n o wprowadzeniem do­ datkowego m o t y w u . W sumie d l a ozdobienia tej p a r t i i ś c i a n y po­ s ł u ż o n o się s z e ś c i o m a m o t y w a m i , u z y s k u j ą c k o m p o z y c j ę h a r m o ­ n i j n ą i u r o z m a i c o n ą . N a i l . 14 w i d z i m y k o l e j n y fragment ś c i a n y , z a p r o j e k t o w a n y w s p o s ó b m o ż e m n i e j e f e k t o w n y , lecz r ó w n i e ż p r z e m y ś l a n y . G ó r n ą część ś c i a n y ozdobiono fryzom, a do obramo­ w a n i a o k n a p r z y g o t o w a n o p u s t a k i o o d m i e n n y m n i ż na pozosta­ ł y c h wzorze. Ciekawie ozdobiony szczyt b u d y n k u il. 9. przedstawia U ż y t o t u t a j p u s t a k ó w prawie czterokrotnie dłuższych, z dostosowanym do tej d ł u g o ś c i o r n a m e n t e m , k t ó r y odznacza się figur (il. 2/9 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16). Motywy roślinne p r z y zdobieniu p u s t a k ó w c i e s z y ł y s i ę , j a k już wspomniałam, m n i e j s z ą p o p u l a r n o ś c i ą . E l e m e n t y zdobnicze, jakimi się posługiwano, s p o t y k a się r ó w n i e ż w z d o b n i c t w i e archi­ tektury, mebli, ś r o d k ó w t r a n s p o r t u i t p . ( i l . 8) z a r ó w n o na terenach, gdzie zdobiono pustaki w y s t ę p u j ą , j a k t e ż i w i n n y c h regionach kraju. Analogie są jednak w p r z y p a d k u m o t y w ó w r o ś l i n n y c h t r u d ­ niejszo do stwierdzenia, j a k o że m o t y w y te komponowane były bardziej indywidualnie i r ó ż n o r o d n i e , w i ę k s z y w i ę c b y ł repertuar stosowanych e l e m e n t ó w i m o ż l i w o ś c i i c h s t y l i z a c j i , a mniejszy jest materiał p o r ó w n a w c z y . tym mocniej Rozwiązując pustaków na tle ś c i a n y kompozycyjnie motywem zupełnie pozbawionej dekoracji. n a r o ż a zdobiono czasem p o ł ó w k i będącym uproszczonym m o t y w u w y s t ę p u j ą c e g o na p o z o s t a ł y c h przetworzeniem pustakach. I n t e i e s u j ą c y s p o s ó b zdobienia ś c i a n y w z o r a m i m a l o w a n y m ; wapnem na powierzchni p u s t a k ó w pokazuje i l . 10. Prawdo­ p o d o b n i e w ł a ś c i c i e l a tego b u d y n k u nie b y ł o s t a ć albo t e ż nie z a l e ż a ł o m u na z d o b i e n i u f o r m na p u s t a k i , j e d n a k p o s t a r a ł się w i n n y , prostszy s p o s ó b o ż y w i ć m o n o t o n n ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w na terenie P o l s k i Tablica I I I ( i l . 3) obejmuje rozmieszczenie m o t y w ó w r o ś l i n nyoh. Widzimy t u k i l k a zasadniczych u k ł a d ó w ponowania ściany u ż y t o d w u zbliżonych form a różnych m o t y ­ kompozycji: — w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń — przedstawia m a p k a ( i l . 15). Zaznaczono na niej m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h w y k o n a n o foto- 13 �t o j e d n a k nie p o z w a l a j ą n a stwierdzenie, gdzie obecnie wysfy p u j ą zdobione p u s t a k i , з Nie zawsze t o ż odnotowano i c h obecnoś w dawniejszych penetracjach t e r e n o w y c h . Z a s t r z e ż e n i e t o do t y c z y r ó w n i e ż p u b l i k o w a n e j t u m a p k i , k t ó r a wskazuje jedyni p u n k t y zanotowane w naszych badaniach. O g ó l n a j e j wymów jest j e d n a k p r a w d z i w a . C z y m w i ę c w y t ł u m a c z y ć , że p r z y t a k z n a c z n y m w Polso upowszechnieniu b u d o w n i c t w a z p u s t a k ó w w y s t ę p o w a n i e fora zdobionych m a zasięg d o ś ć ograniczony? I s t o t n e w y d a j e się t f taj t o , że zasięg t e n p o k r y w a się w znacznej mierze z granicain dawnoj K o n g r e s ó w k i , gdzie z d o b n i c t w o architektoniczne byl znacznie r o z w i n i ę t e . Z kolei okres w y s t ę p o w a n i a zdobionych fora p u s t a k ó w p r z y p a d a na czasy w s p ó ł c z e s n e , k i e d y r ó ż n i c e kulturo we, w y n i k a j ą c e z p r z y n a l e ż n o ś c i do r ó ż n y c h z a b o r ó w , uległy ze t a r c i u , w z r o s ł a n a t o m i a s t r u c h l i w o ś ć s p o ł e c z n a . S t ą d t e ż rnożn p r z y p u s z c z a ć , iż dekorowano f o r m y n a p u s t a k i p o w s t a ł y na ton nach p o s i a d a j ą c y c h tradycje zdobnicze, a n a s t ę p n i e moda t r o z s z e r z y ł a się na s ą s i e d n i e r e j o n y . Umiejscowienie najstarszyel znalezionych f o r m p o t w i e r d z a t o przypuszczenie. N a l e ż y t u dl d a ć , że m o d a Powstają na zdobione p u s t a k i rozprzestrzenia coraz t o nowe r o z w i ą z a n i a , j a k n p . się nadil zaobserwowali ostatnio w rejonie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h p u s t a k i , na k t ó r y c h oi e i ś n i ę t y w z ó r z o s t a ł jeszcze d o d a t k o w o p o m a l o w a n y r ó ż n o b a n n y m i farbami. Trudno natomiast s t w i e r d z i ć , j a k z estetycznego punkt widzenia oceniane jest b u d o w n i c t w o z p u s t a k ó w na terenach, в k t ó r y c h z d o b i o n y c h f o r m nie znaleziono ? Czy oznacza t o obojej n o ś ć m i e s z k a ń c ó w na b r z y d o t ę tego budulca, czy, podobnie ji w z n a n y c h m i okolicach p o d k r a k o w s k i c h , ś c i a n y d o m ó w zbudi LO w a n y c h z p u s t a k ó w p o k r y w a się t y n k i e m , a m n i e j eksponował grafio, j a k toż i te nieliczne, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł a f o r m a do odle w ó w . Z m a p y tej w y n i k a , że zdobienie p u s t a k ó w w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w Polsce ś r o d k o w e j i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j . P r z y b r a k u s z c z e g ó ł o w y c h informacji ustalenie z a s i ę g ó w i c z a s o k r e s ó w dzia­ łalności p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w b y ł o b y w p e w n y m s t o p n i u m o ż ­ liwe t y l k o poprzez a n a l i z ę p o r ó w n a w c z ą f o r m y , m o t y w ó w w y s t ę ­ pujących w stosunkowo bliskim sąsiedztwie. Trudność pologa jednak na t y m , że w czasach w s p ó ł c z e s n y c h k r y t e r i u m b l i s k o ś c i t o r y t o r i a l n o j nie m a j u ż w i ę k s z e g o znaczenia, t o t e ż n a l e ż y je t r a k t o w a ć jedynie j a k o p u n k t w y j ś c i a . Dostrzec t o m o ż n a a n a l i ­ z u j ą c n p . zestaw m o t y w ó w przedstawionych na t a b l i c y I V (ił. 4). (Cyfry p r z y r y s u n k a c h o d p o w i a d a j ą n u m e r o m m i e j s c o w o ś c i mapie). Mniejsze czy w i ę k s z e p o d o b i e ń s t w a formalne w wyborze e l e m e n t ó w , j a k i w sposobie i c h na zarówno zakomponowania w y s t ę p u j ą na d u ż y m obszarze, p r z y c z y m m o t y w y zarejestrowane w najbardziej o d l e g ł y c h m i e j s c o w o ś c i a c h (42, 51 oraz 33, 38) s ą najbardziej do siebie z b l i ż o n e , co pozwala p r z y p u s z c z a ć , iż pocho­ d z ą one z jednego warsztatu. Z kolei zestaw m o t y w ó w na t a b l i c y V (ii. 5) daje p r z y k ł a d odmiennej sytuacji. M o t y w y b u d y n k i gospodarcze pozostawia się w stanie s u r o w y m . W tyi w y p a d k u m i e s z k a ń c y w o l ą raczej p r z e s ł a n i a ć t y n k i e m pusta! niż z a s t a n a w i a ć się n a d i c h u p i ę k s z a n i e m . T a k samo zresztą pi k r y w a się t y n k i e m ś c i a n y zbudowane z i n n y c h m a t e r i a ł ó w . Ścii n y te n a s t ę p n i e maluje s i ę , n i e k i e d y w r ó ż n o b a r w n e wzory, ca sami jeszcze zdobi się t ł u c z o n y m i l u s t e r k a m i l u b k o l o r o w y m i « p a d k a m i z t w o r z y w sztucznych i t p . Zdobione w t e n s p o s ó b doi m o ż n a s p o t k a ć z a r ó w n o na w s i , j a k i w m a ł y c h miasteczkae a czasem i w m i o ś c i e , na terenie c h y b a całej P o l s k i . M o ż n a zajj s e r w o w a ć w tej dziedzinie lokalne m o d y , b y ć m o ż e w pewny s t o p n i u z w i ą z a n e z rodzajem i pochodzeniem k ą w a g ę p r z y w i ą z u j e się do w y g l ą d u z e w n ę t r z n e g o d o m u . Wygl( t e n n i e w ą t p l i w i e b o w i e m w p ł y w a na p r e s t i ż w ł a ś c i c i e l a w miej eowym środowisku. B u j n y r o z w ó j r ó ż n y c h f o r m omawianego t u zdobnictwa j« m o ż e najbardziej j a s k r a w y m p r z y k ł a d o m p r z e m i a n w upoda niach estetycznych t z w . w a r s t w n i e e l i t a r n y c h . znalezione w tej samej m i e j s c o w o ś c i (oznaczone na r y s u n k a c h , j a k i na m a ­ pie cyfrą 35) i w m i e j s c o w o ś c i a c h s ą s i e d n i c h t a k dalece r ó ż n i ą się od siebie, w y r a ź n i e dzieląc się na dwie g r u p y , iż w y d a j e się uza­ sadniona hipoteza o i s t n i e n i u na t y m terenie d w u t w ó r c ó w nie u t r z y m u j ą c y c h ze s o b ą k o n t a k t ó w l u b d z i a ł a j ą c y c h w r ó ż n y c h okresach czasu. Analogicznie r o z u m u j ą c , m o ż n a b y się ustosun­ k o w a ć do całości zgromadzonego m a t e r i a ł u . J e d n a k p ł y n ą c e s t ą d w n i o s k i , p r z y b r a k u k o n k r e t n y c h d a n y c h , m i a ł y b y jedynie h i p o ­ t e t y c z n y charakter, lepiej w i ę c p o w s t r z y m a ć się od i c h f o r m u ł o ­ w a n i a , j a k o że istnieje jeszcze m o ż l i w o ś ć i c h w e r y f i k a c j i w terenie. B l i s k o p ó ł w i e c z n y okres r o z w o j u Polsce środkowej zdobnictwa p u s t a k ó w i północno-wschodniej wymagałby w również o k r e ś l e n i a k o l e j n y c h tendencji e w o l u c y j n y c h , z m i a n ź r ó d e ł inspi­ racji p r z y w p r o w a d z e n i u n o w y c h w z o r ó w , co n i e w ą t p l i w i e wiąże się z p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i , jakie się w t y m czasie d o k o n a ł y . N i e w i a d o m o n a t o m i a s t , czy w i n n y c h c z ę ś c i a c h k r a j u pus­ t a k ó w nie zdobiono, czy t e ż po p r o s t u nie d y s p o n u j e m y odpowied­ n i ą d o k u m e n t a c j ą . P y t a n i e t o m u s i chwilowo p o z o s t a ć bez odpo­ wiedzi. Prowadzone b o w i e m przez naszą Pracownię badania, aczkolwiek w c i ą g u 30 l a t o b j ę ł y p e n e t r a c j ą obszar c a ł e g o k r a j u , 14 surowca użytej do dekoracji ś c i a n . W s z y s t k o to j e d n a k ś w i a d c z y o t y m , jak wil P R Z Y P I S Y 1 M . Ż y w i r s k a , Kurpiowska forma „ P o l . Szt. l u d . " , R . I I , 1048, n r 2 M . Gładysz, Góralskie cementowa na „pustaH 0—10. zdobnictwo drzewne na Ślem K r a k ó w 1935. 3 N a zdobione p u s t a k i n a t r a f i o n o r ó w n i e ż w czasie osi n i c h b a d a ń w w o j . w o j . k i e l e c k i m , c z ę s t o c h o w s k i m , nowosąl k i m i rzeszowskim. �12 I I . 10. Pustaki malowane w a p n e m , B o r k i , w o j . siedleckie. I I . 11. P u s t a k i zdobione m o t y w e m l i r y greckiej, Rojewo, w o j . włocław­ skie. I I . 12. Sterczyna dachowa w k s z t a ł c i e l i r y greckiej, H u s a k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e . I I . 13. F r a g m e n t ś c i a n y - z p u s t a k ó w , Braciejowice, w o j . lubelskie. I I . 14. F r a g m e n t ś c i a n y z p u s t a k ó w , K a d ł u b , w o j . sieradzkie. �г , • 6 ł I \ I 42 13 1 ł ł I • 15 J • i •; -17 8 23 f S В 2^ 22 гл ,20 45 • ч • 32 2 ? • • SO 1 1 I .52 </*"> S/E D LCE 56 w S * „46 474 33 • ,53 *55 60 »61 (63 »62 "•• • / « 3 |44 # ^ 8 5S 4 ,49 .64 V . cząsrocMow/ł Rorr t i \ *» lowai 65 Ul we V mala u г I i wanj 15 ч mocy i Szt I I . 15. M a p k a o b r a z u j ą c a zasięg w y s t ę p o w a n i a zdobionych p u s t a k ó w n a terenie P o l s k i (w ś w i e t l e dotychczasowych b a d a ń ) : 1 — Kiel B y d g p i n y , w o j . ciechanowskie. 2 —• T r ą b i n , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 3 — U z d o w o , w o j . ciechanowskie. 4 — Rojewo, w o j . w ł o c ł a w s k i e . 5 — Chod» w a nj r ą ż e k , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 6 —• P l e w k i , w o j . suwalskie. 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• K r a s n e , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 9 — Bogusze, woj, b i a ł o s t o c k i e . 10 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 11 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Zambrzyce, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 13 — Sulęcin Szlach, s t w o , 1 w o j . o s t r o ł ę c k i e . 14 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . 15 — N i e m i r y , w o j . o s t r o ł ę c k i e . 16 —• W i s t k a , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 17 — Osiny, woj, k o n i ń s k i e . 18 —• D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 19 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 20 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 1 - w y b i ( S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 22 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 23 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 24 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 25 — Grab­ Oczy k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 26 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 27 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 28 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 29 — K a w ę c z y n , woj. k o n i ń s k i e . 30 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 31 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 32 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 33 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 34- t r ą d y Lisna, w o j . skierniewickie. 35 — Trzcianne, w o j . skierniewickie. 36 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 37 — M i ł o c h n i e w i c e , woj. skier­ to t r a niewickie. 38 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 39 — Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 40 —• Rzeczyca, w o j . skierniewickie. 4 1 - nice s M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 42 —• Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 43 — K u r z e s z y n , w o j . skierniewickie. 44 — K u z e n i n , w o j . piotrkowskie, na p 45 — Szpaki Stare, w o j . bialskopodlaskie. 46 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 47 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 48 — Zawada w o j . radomskie. 49 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 50 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 51 — D ę b i c z e , w o j . kaliskie. 52 —• W y g o d a Plugawsku organ w o j . kaliskie. 53 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 54 — R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. 55 — M a ł a W i e ś , w o j . sieradzkie. 56 — Kurnos, woj. czośc: p i o t r k o w s k i e . 57 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 58 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 59 —• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 60 — Gabrielów, p o s t a w o j . sieradzkie. 61 — Czernice, w o j . sieradzkie. 62 — D z i e t r z n i k i , w o j . sieradzkie. 63 — L a s k i , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . 64 — Stara, woj, twórc kieleckie. 65 — Z a w o j a , w o j . bielskie. 66 — W i e w i ó r k a , w o j . t a r n o w s k i e . rek. Miro! sialik Mapa (II. 15) i tablice (U. 1—5): opr. Autor, rys. M. Czarnecka Fot.: E . Fryś-Pietraszkowa — i l . 13; J. Optolowicz — 11. 10; M. Przeździecka — U. 8; J . Świderski — il. 6, 7, 9, 12, 14, 16 stoso\ kazać w 107 zeum, kupio toroso o I I . 16. P u s t a k i zdobione m o t y w o m 16 serca, R a d o s t ó w , w o j . kaliskie. którą � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a21f435a90957896c5b6cec5a894b4a5.pdf eef61a03294f757f54713c5879f4adfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe wnętrze mieszkalne - zdobnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4259 Title A name given to the resource Zdobnictwo wnętrz w chalupach wiejskich na terenie wideł Wisły i dolnego Sanu/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Józef Furdyna Z D O B N I C T W O WNĘTRZ WIEJSKICH N A TERENIE WIDEŁ WISŁY I D O L N E G O Zdobnictwo w c h a ł u p a c h wiejskich północnej części w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego, zamieszkałej przez etnogra­ ficzną g r u p ę L a s o w i a k ó w , datuje się od czasu, kiedy d y m zaczerniający ściany, sufity i s p r z ę t y zaczął z izby znikać, co n a s t ą p i ł o w zasadzie dopiero w 2 p o ł . X I X w. wraz z wprowadzeniem k o m i n ó w i zanikiem izb k u r n y c h . Prze­ m i a n y te szły w parze z ogólnym choć powolnym wzrostem dbałości o higienę i e s t e t y k ę wnętrz, a, zapowiedzią przemian był r o z p o w s z e c h n i a j ą c y się. zwyczaj bielenia ścian wapnem. Ściany w c h a ł u p a c h k u r n y c h pozostały w stanie suro­ w y m , a t y l k o szpary m i ę d z y belkami ubijano mchem, aby nie było „ c u g u " . Zacierano je również gliną najczęściej z d o m i e s z k ą plew, drobno ciętej żytniej słomy lub piasku ( K o m o r ó w , Ł ę t o w n i ą , Grochowo). Równolegle z zanikiem k a r n o ś c i chat, ściany wyprawiano coraz staranniej, d ą ż ą c do wyrównania, ich powierzchni. 1 Barwne ni а 1 o w а n i e ś с i а u w pomieszczeniach mieszkalnych nie było nigdy i:a omawianym obszarze ani powszechne ani bogate. Jeśli stosowano je t u i ówdzie, zwłaszcza pod koniec, okresu międzywojennego i po I I woj­ nie ś w i a t o w e j , to w ograniczonym zakresie. Podczas b a d a ń terenowych prowadzonych w 1949 r. przez Pracownio Badania Sztuki Ludowej IS P A N w o k o l i ­ cach Tarnobrzega, zanotowano malowanie ścian (na wa­ piennym podkładzie) w pasy analogiczne do m a l o w a n y c ł i na z e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h b u d y n k ó w (Jadachy) . Malowanie takie wiązało się z t e c h n i k ą bielenia. Do wapna dodawano odpowiedni kolor, a dla podniesienia siły spoiwa wapien­ nego dolewano niekiedy mleka, co powodowało wytwarzanie się pewnego rodzaju kazeiny wapiennej. 2 W n i e k t ó r y c h wsiach północnej części wideł W i s ł y i Sanu po 1945 r. (np. w okolicach Mielca), sporadycznie w KolbuKzowskiom i Leżajskiem, do malarskiego zdobienia ścian u ż y w a n o wzorów patronowych (Jadachy, Mokrzys'zów, T u s z ó w Nar., Chorzelów, Giedlarowa). Patrony wy­ konywano p o c z ą t k o w o we w ł a s n y m zakresie (pożyczając jo sobie wzajemnie), obecnie częściej nabywa się je w miastach. W malowaniu przy użyciu p a t r o n ó w i ich wykonywaniu wyspecjalizowały się w Jadachach dwie kobiety, Bronisła­ wa Kosior i Janina Ordon- , k t ó r e k o m p o n o w a ł y patrony „ d o zastosowania na cztery k o l o r y " . Do ich wykonania u ż y w a ł y t e k t u r y nasyconej tłuszczem. M o t y w a m i b y ł y głównie k w i a t y . Obydwie kobiety m a l o w a ł y też wzory kwia­ towe; od ręki. Ordon wycinała ponadto k w i a t y z papieru i o d r j s o w y w a ł a je ołówkiem na ścianie, wypełniając n a s t ę p ­ nie k o n t u r kolorem, przygotowanym przez rozrobienie farby mlekiem. Podobnie p o s t ę p u j e się i w n i e k t ó r y c h wsiach oko­ licy Kolbuszowej i L e ż a j s k a (Łętownią, Siedlanka, Majdan. Cmolas). M o t y w y k w i a t ó w , p t a k ó w i liści komponowano są w u k ł a d a c h pasowych (fryzy poziome w g ó r n y c h partiach ścian, obramienia okien i drzwi, czasem obrazów) symetrycz­ nie i ośrodkowo, sporadycznie w asymetrii (np. m o t y w win­ nego grona i łiści). 1 W okolicach Mielca, a częściowo i wzdłuż zachodniej granicy puszczy, rzadziej natomiast w części południowej i południowo-wschodniej terenu, w okresie I I wojny świa­ towej i bezpośrednio po niej malowano izby — a czasem kuchnie i sienie — w duże, zwykle różowe lub czerwone k w i a t y z zielonymi liśćmi. K a t a r z y n a K l i m e k z Brzozy K r ó ­ SANU lewskiej utrzymuje, że „ m a r z e n i o m jest r ó w n i u t k o wypra­ wić ściany, wygipsować jc i m a l o w a ć w piękne wzory, albo w k w i a t y jak maki, b ł a w a t y albo r ó ż e " . Elementy zdobnicze rozmieszczano b y ł y w u k ł a d a c h dekoracyjnych w r ó w n y c h od siebie o d s t ę p a c h . Do wykonania zdobin u ż y w a n o też czasem pędzla z p r o ś n t a n k i , wyciskając n i m (również wiech­ ciem ze słomy czy s z m a t ą ) koliste lub nieregularne różowo albo czerwone plamy ( „ p a c k i " ) (ił. 1). W a ł k a do malowania ścian, powszechnie obecnie sto­ sowanego na c a ł y m omawianym obszarze i poza n i m , za­ częto u ż y w a ć w latach pięćdziesiątych. Obecnie w n i e k t ó ­ rych okolicach zaczyna on j u ż powoli wychodzić z mody, a na jego miejsce wprowadza się bardziej nowoczesno spo­ soby wzorowano na stosowanych w miastach. Ściany „ p o d w a ł e k " nie b y ł y zazwyczaj bielone, a ma­ lowano je w jasnym kolorze, najczęściej niebieskim, zielo­ n y m i r ó ż o w y m , rzadziej ż ó ł t y m . Te właśnie kolory w moc­ niejszym nieco n a t ę ż e n i u zaczyna się stosować obecnie (ale już bez użycia w a ł k a ) , w p r o w a d z a j ą c natomiast wzorowane na w n ę t r z a c h mieszczańskich podziały kreskowe, rozłożone równomiernie elementy geometryzująco i t p . B i a ł a płasz­ czyzna sufitu (w północnej części terenu spotyka się sufity pozostawione w stanie surowym) oddzielona jest od śeian j e d n y m lub kilkoma ciemnymi, w ą s k i m i paskami. Poza częściej bielonymi kuchniami, j a k też sieniami, zamiast wapna zaczyna się stopniowo u ż y w a ć kredy zwią­ zanej spoiwem klejowym. Z a n i k a ć zaczynają toż pędzle p r o ś n i a n k o w c a jednocześnie, choć jeszcze n i e c z ę s t o — d o malowania nowych w n ę t r z zatrudnia się w y k o n a w c ó w upra­ wiających t ę p r a c ę zawodowo. W p o r ó w n a n i u z n i e k t ó r y m i terenami środkowej Rzeszowszczyzny, z Lubelskiem czy głównie Krakowskiem, malowanie w n ę t r z u L a s o w i a k ó w jest ubogie. Jednymi z pierwszych dekoracyjnych e l e m e n t ó w naściennych izb lasowickich b y ł y przedmioty, k t ó r e pełniły przodo wszystkim funkcje kultowe lub m i a ł y znaczenie dewocyjne j a k : k r z y ż e , kropiolnice, obrazy i figurki. W okresie kiedy c h a ł u p y kurne b y ł y u Laso­ w i a k ó w powszechne, przedmioty k u l t u pojawiały się we w n ę t r z a c h rzadko. W e d ł u g opinii i n f o r m a t o r ó w „nie b y ł o godnego miejsca na takie świętości" (Franciszka Kosiorowska z Komorowa). Pod koniec jednak X I X w „ j a k m ó w i informator J ó z e f Paluch z Tarnobrzega — P i a s k ó w , „nie mogło b y ć j u ż krześcijanina, by siodzioł w chałupie bez pasyjki". P o c z ą t k o w o b y ł y to s k r z y ż o w a n e i zbite po prostu dwie drewniane l i ­ stewki pozbawiono jednak często t z w . wizerunku (pasji). K r z y ż y k zawieszony b y ł l u b p r z y b i t y nad oknem ściany szczytowej lub rzadziej, miejscem do spania. Miejsce nad oknom zachowało ten przywilej do dziś, choć poza t y m k r z y ż e wiesza się w izbie nad drzwiami wejściowymi a nie­ kiedy stawia na stole, lub wśród figurek i o b r a z k ó w na „ o ł t a r z y k u " , k t ó r y w n i e k t ó r y c h domach umieszczany jest w j e d n y m z k ą t ó w izby przy ścianie szczytowej. K r z y ż e stawiane, zaopatrzone są w podstawki i podobnie j a k wie­ szane mniej więcej od okresu I wojny światowej m a j ą me­ talowo pasje zakupywane najczęściej na odpustach. W y 131 �sokość k r z y ż y nie przekracza 35 cm. Podstawki m a j ą k s z t a ł t k w a d r a t u lub koła. Ta ostatnia forma z w i ą z a n a jest z mod­ n y m i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a posiadanymi najczę­ ściej przez bogatych — k r z y ż a m i toczonymi. Obecnie krzyże kupuje się w odpustowych kramach. Do wykonania ich uży­ wa się często poza drewnem — szkła oraz srebrnej lub złotej, podbarwionej folii. Chociaż krzyże były wo w n ę t r z a c h elementem niezbęd­ n y m , to jednak w p o r ó w n a n i u ze ś w i ę t y m i obrazami — marginesowym. Nie zdobiono ich toż kwiatami. I n n y m elementem dekoracji w n ę t r z a b y ł y k r o p i c l n i c e na w o d ę święconą. W y s t ę p o w a ł y one od dawna a w k a ż d y m razie na pewno w 2. pol. X I X w. Nie wszystkie jednak domy b y ł y w nie zaopatrzone, ponieważ „nie było takiego nakazu" (Wola Zarczycka). Największe nasilenie ich w y s t ę p o w a n i a przypada na koniec X I X i p o c z ą t e k X X w., a t r w a w zasadzie do k o ń c a I I wojny ś w i a t o w e j . Obecnie obserwuje się stopniowy zanik tej t r a d y c j i . Kropielnice zawieszano zazwyczaj w izbie przy drzwiach wejściowych. Można też było je s p o t k a ć nad drzwiami. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m częściej niż w izbie umieszczano jo przy drzwiach w kuchni, gdzie k o n c e n t r o w a ł o się życie codzienno m i e s z k a ń c ó w . W o d ą święconą z kropielnicy żegnano się dawniej przy k a ż d y m wyjściu z domu, a potem t y l k o przy wyjściu wiosną do prac polowych, na odpusty, pielgrzymki czy w ogóle w dalszą drogę. Czynili to również przy wejściu rzadko p r z y c h o d z ą c y bardziej pobożni goście. Obecnie daw­ nych zwyczajów przestrzegają t y l k o ludzie starsi, bardziej związani z t r a d y c j ą . Kropielnice zakupywano na odpustach, najczęściej gli­ niane, fajansowe, blaszane i odlewane metalowe. Składają się one z małego pojemnika na w o d ę i u c h w y t u służącego do zawieszania. Powierzchnia u c h w y t ó w i zewnętrzne części po­ l l . 1. Piec. Malowała Aniela Komoda (1. 60). Wielowieś pow. Tarnobrzeg. I I . 2. W n ę t r z e izby. W ł . Jan Haliniak, Wierzawico, pow., Leżajsk.11. 3. W n ę t r z e . Pantalowicc. pow. Przeworsk. i 132 j e m n i k ó w , b y w a j ą zwykle zdobione płasko l u b w y p u k ł e kwiatami, serduszkami czy k r z y ż y k a m i . Jak j u ż zanotowano w y ż e j , w c h a ł u p a c h k u r n y c h nie wieszano w zasadzie ż a d n y c h o b r a z ó w . W wypadkach sporadycznych (np. w W o l i Zarczyckiej) kiedy to miało miejsce — ograniczano się do jednego lub d w u egzemplarzy wieszanych w izbie na ścianie frontowej z oknem, mniej więcej w połowie wysokości. Rozpowszechnianie się obrazów świętych nasila się w k o ń c u X I X w. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą w każdej niemal izbie znajdowało się co najmniej k i l k a obrazów, nierzadko nawet — ponad dziesięć. Obrazy wieszano wówczas pod p u ł a p e m w j e d n y m rzędzie, zwykle na ścianie przeciwległej do wejścia. Umocowywano je przy pomocy listew przybija­ nych na ścianie i powale, tak, że b y ł y odchylone górą nieco do w n ę t r z a izby czyli ,,z p o c h y ł a " (Woła Zarczycka); ( i l . 2). Gdy zabrakło miejsca na ścianie szczytowej, zawieszano je również na przyległej ścianie z oknem i takie u k ł a d y są spo­ tykane najczęściej. N a ścianie bezokiennej zawieszano zwy­ kle obrazki niżej nad łóżkiem, w układzie dowolnym, na­ tomiast wieszanie szeregowe na ścianie bezokiennej spoty­ kane było rzadko, w domach z a m o ż n y c h . Pod koniec okresu międzywojennego w ekspozycji obra­ zów zaznacza się tendencja do u k ł a d ó w bardziej rozproszo­ nych. D w a główne i największe obrazy zajmują miejsca nad zagłówkami łóżek ustawionych wówczas w rogach, równo­ legle do siebie, wzdłuż dłuższych ścian domu. Po bokach t y c h obrazów rozmieszczano mniejsze, zachowując zasadę symetrii, jeśli ilość i w y m i a r y obrazów na to pozwalały ( i l . 3). Tradycyjne u k ł a d y szeregowe zachowały się dziś rzadko, częściej spotyka się u k ł a d y rozproszone, w k t ó r y c h gusty indywidualno dochodzą bardziej do głosu. W izbach now­ szych spotyka się zaledwie k i l k a obrazów. Coraz bardziej zaznacza się dążność do skoncentrowania uwagi na j e d n y m reprezentacyjnym obrazie, zawieszanym nad zestawionymi razem dwoma łóżkami. Obraz t a k i z reguły większych roz- �m i a r ó w ma k s z t a ł t leżącego p r o s t o k ą t a i przedstawia za­ zwyczaj Św. R o d z i n ę , Chrystusa w ogrodzie Oliwnym, Chrystusa w łodzi, O s t a t n i ą Wieczerzę czy Św. M a g d a l e n ę . Pod n i m wiszą zazwyczaj mniejsze obrazki p a m i ą t k o w e , również treści religijnej. W pokojach reprezentacyjnych umieszcza się t y l k o jeden lub dwa obrazy, w t y m przypadku jeden jest zawsze religijny, drugi natomiast przeważnie o tematyco świeckiej. Pierwszy wisi nad tapczanem lub leżanką, drugi — na wolnej przestrzeni ściany bocznej. W kuchniach p o c z ą t k o w o nie wieszało się o b r a z ó w . N a d oknem umieszczano niekiedy t y l k o k r z y ż y k . Obrazy w p r o w a d z a ć zaczęto do kuchni dopiero po I wojnie świato­ wej, kiedy pomieszczenia te zyskały bardziej na znaczeniu funkcjonalnym w związku ze wzrostem reprezentacyjnego znaczenia izby. W t e d y wieszano obrazy na ścianie przeciw­ ległej do pieca oraz na ścianie z oknem, często w układzie szeregowym, co zachowało się t a m dłużej aniżeli w izbach. O unowocześnienie kuchni dbano bowiem o wiele mniej niż izb reprezentacyjnych i dopiero ostatnio zmienia się wypo­ sażenie kuchni. Ale wówczas, nawet w n o w y m budownictwie s p o t y k a ł o się t a m jeden lub dwa obrazki. Wszystkie obrazy znajdujące się we w n ę t r z a c h mie­ szkalnych, aż do k o ń c a okresu międzywojennego, związane b y ł y z p o s t a c i ą M a t k i Boskiej, Chrystusa i Świętych. Są t o : M a t k a Boska Dzikowska, Leżajska (Objawienie), K a r m i ą c a , Szkaplerzna, Seroe M a t k i Boskiej, M a t k a Boska R ó ż a ń c o w a , U k r z y ż o w a n i e Chrystusa, Salwator Mundi, Serce Pana Je­ zusa, Chrystus przy słupie, Św. P a w e ł , św. Piotr, św. Józef (opiekun rodzin), Św. A n t o n i Padewski (od zguby), obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e p a t r o n ó w parafii, św. Teresa, św. Stanisław Kostka, św. Jerzy, św. Barbara (chroniąca od piorunów), św. A n n a (pomagająca kojarzeniu się m a ł ż e ń s t w ) , św. K a tarzyna, Św. Izydor i t p . W n i e k t ó r y c h przypadkach zdarzało się, że w mieszkaniu znajdowało się k i l k a obrazów tej samej treści. D o t y c z y ł o to zwłaszcza obrazów i scen z w i ą z a n y c h z M a t k ą B o s k ą , w mniejszym stopniu Chrystusa. Posiadanie licznych obrazów było zarówno wyrazem pobożności, j a k też świadectwem odbytych pielgrzymek na odpusty i do miejsc słynących cudami. Ranga j a k ą m i a ł y obrazy święte nie s t w a r z a ł a korzystnych w a r u n k ó w dla roz­ woju świeckiej t e m a t y k i . O b r a z ó w świeckich jest więc m a ł o . Prócz w idoków wycinanych głównie z czasopism należy t u zaliczyć różnego rodzaju fotografie rodzinne i okolicznościo­ we ( p a m i ą t k i z wojska, ze ślubu, ze szkoły, uroczystości re­ ligijnych, s t r a ż y pożarnej itp.) oraz k a r t y świąteczne. Foto­ grafie oprawiane są zazwyczaj w r a m k i i zawieszane pod ś w i ę t y m i obrazami, głównie na ścianie frontowej. K a r t y p r z y s y ł a n e przez krewnych i znajomych na święta, w k ł a d a się w ramy obrazów religijnych, a po uzbieraniu większej ich ilości, nakleja się często pasami lub w półkola na arkuszu papieru i zawiesza w izbie lub w kuchni nad łóżkiem, stolikiem nocnym lub obok okna. Zwyczaj t a k i powszechny w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , obecnie p r a k t y k o w a n y jest rzadko. r W obrazy zaopatrywano się przede wszystkim na od­ pustach, jarmarkach za p o ś r e d n i c t w e m proboszczów i wę­ drownych sprzedawców, na religijnych pielgrzymkach, w związku z domowymi uroczystościami K o m u n i i Św., chrztu i t p . Obrazy miejscowej produkcji wiejskiej należą do rzad­ kości. Informator Franciszek Z y g m u n t z Brzozy K r ó l e w ­ skiej utrzymuje, iż „ t y l k o fabryczne obrazy są dobrze odro­ bione i święci są do siebie podobni", natomiast — ,,jak się t r a f i miejscowy to dużo rzecy t a m się nie z g a d z a " . W e d ł u g Ada­ ma Brzuzana z Giedlarowej — „ p o n i e k t ó r y m miejscowym u d a j ą się t y l k o świeckie malunki, do świętości się nie nada­ j ą " , przy czym m ó w i ą c o obrazach świeckich, informator ma na myśli malowane makaty na papierze i na płótnie. Malarze p r o d u k u j ą c y obrazy zawodowo nie sygnowali ich. Ambicje autorskie b y ł y i m w zasadzie obce. W y j ą t k o w o swe prace p o d p i s y w a ł na odwrociu niejaki Xawer Stankie­ wicz z Leżajska, d o d a j ą c niekiedy d a t ę w y k o n a n i a . 4 �W znanych i i L a s o w i a k ó w obrazach spotyka się w za­ sadzie dwa gatunki podobrazia, p ł ó t n o i papier. N a płótnie obrazy malowane są zwykle olejno z p o d k ł a d e m lub bez p o d k ł a d u gruntowego. Częściej spotykano są obrazy ma­ lowano na gruncie i r e p r e z e n t u j ą one przeważnie p r o d u k c j ę rzemieślniczą (obrazy nabywane na odpustach i od wędro­ wnych s p r z e d a w c ó w ) . Obraz)' bez gruntu są zwykle rodzajem makat, a większe obrazy na papierze głównie z okresu mię­ dzywojennego, jak np. Serce M a t k i Boskiej i Pana Jezusa, Chrystus w Ogrójcu, Chrystus w lodzi. św. Rodzina, św. Mag­ dalena, większość wizerunków M a t k i Boskiej i t p . są oleo­ d r u k a m i . Spotyka, się też dość często podbarwiane fotogra­ fio czarno-białe, a czasem, bardzo rzadko obrazki wyko­ nane na papierze akwarelami, kredkami lub kolorowymi o ł ó w k a m i ( i l . 4). W 1948 r. mieszkaniec W o l i Zarczyckiej Franciszek Gap, odnalazł na strychu swego domu dwustron­ ny klocek drzeworytniczy i p r z e k a z a ł go do muzeum w Rze­ szowie (nr inwent. 1150 ). W y k o n a n y on został dwustronnie na desco gruszkowej i j a k sugeruje Franciszek K o t u l a , b y ć m o ż e w y k o n a ł go k t o ś z p r z o d k ó w Gapy. Sugestia ta wy­ daje się m a ł o prawdopodobna z a r ó w n o z braku odpowied­ nich d o w o d ó w , j a k też samego charakteru rysunku aposto­ łów św. Piotra z jednej strony klocka i św. P a w ł a z drugiej Wskazuje on na r ę k ę zawodowego wykonawcy. D r u g i leca jednostronny klocek odkryto znów przed kilkoma laty w Giodlarowej. I on znajduje się również w Muzeum w Rze­ szowie . Bez względu jodnak na pochodzenie klocków, sam fakt ich obecności w c h a ł u p a c h wiejskich świadczy, że b y ł y również i o d b i t k i graficzne wo wnętrzach d o m ó w lasowiackich. 5 6 Obrazów olejnych malowanych na płótnie jest m a ł o . Obecnie znajduje się je rzadko, ponieważ są drogie, a staw uległy najczęściej zniszczeniu. Oleodruki lub barwiono foto­ grafie są efektowne i tanie, dlatego też c h ę t n i e są nabywane i one głównie s t a n o w i ą ozdobę m i e s z k a ń . Wszystkie obrazy religijne w przeciwieństwie do świec­ k i c h , zaopatrzono są w r a m y . Większość zachowanych star­ szych ram ma formy proste. Są ono bejcowano lub malowano olejno w kolorze b r ą z o w y m . Część z nich nabywano wraz z obrazami, część — wykonywali na zamówienie miejscowi stolarze. Te ostatnie są bardziej interesujące. Po I wojnie światowej modne były ramy wąskie z n a r o ż n i k a m i złożo­ n y m i na węgielki z pozostawieniem w y s t a j ą c y c h k o ń c ó w (przy m a ł y c h wymiarach ram). Szerokie ramy nieznacznie profilowane oraz ramy w zasadzie płaskie, przeznaczano do obrazów większych. Ceniono b y ł y zawszo ramy posiadające bogatszy profil i ramy z d e k o r a c j ą snycerską, spotykano rzadziej, ponieważ ich koszt przekraczał możliwości nabyw­ cze biednych, a bogatsi nawot jeśli chcieli je mieć, nie zawsze mogli jo n a b y ć z b r a k u w y k o n a w c ó w . I I . 4. Serce Jezusa, ołówek, papier. W y k . K . S t ę p i e ń . Brzoza K r ó l e w s k a , ролу. Kolbuszowa. I I . 5. Fragment w n ę t r z a . Brzoza K r ó l . Świerkowe lub jodłowe g a ł ą z k i c h o i n y czyli „ r ó z g i " (Brzoza K r ó l . ) , „ j e d l i n a " (Siodlanka) lub „łazibrzuc h y " (Grochowe), u ż y w a n o do strojenia obrazów zwykło na Święta Wielkanocne, rzadziej na Gody i w okresie uroczys­ tości weselnych. Gałązki w k ł a d a n o za ramy obrazów lub przybijano je w o k ó w nich a często i p o m i ę d z y n i m i , krzyżu­ j ą c dwie lub trzy razom. Na wesele choiną otaczano również drzwi i okna. Sztuczno kwiaty były najczęściej stosowane; do ozdoby obrazów. W y k o n y w a n o jo zwykle z papieru i ko­ lorowej, gufrowanej b i b u ł y . Gałązki, do k t ó r y c h przymoco­ wano b y ł y k w i a t y , wykonywane są z cienkich p a t y c z k ó w owijanych zieloną b i b u ł ą . Do gałązek przymocowuje się również zielono l i s t k i wykonane z bardziej sztywnego pa­ pieru. Najczęściej spotykanym rodzajem k w i a t ó w są róże, chryzantemy i rumian. B y w a j ą toż k w i a t y nie, m a j ą c e od­ p o w i e d n i k ó w w naturze. Część ram w y k o n y w a l i bardziej uzdolnieni rzeźbiarsko rzemieślnicy wiejscy, jak np. Wincenty Buras z Miechociua czy Jan Winiarz z Tuszowa Nar. R a m y dekoracyjne, wyko­ nywane przez rzemieślników wiejskich, zdobione były geo­ metrycznie nacięciami na obrzeżach, dodatkowymi listew­ k a m i , a czasem m o t y w a m i r o ś l i n n y m i wycinanymi w płasskiej desce. Zakupywane obecnie obrazy zaopatrzone są zazwyczaj w ramy pozłacano, k t ó r e należą do najbardziej pożądanych. K w i a t y przypina się, na ramach i obok nich pod obra­ zami w u k ł a d a c h półkolistych, dokoła obrazów, na n a r o ż a c h , ponad ramami i t p . (Tabl. I , ryc. 1 - 4 , 6—13, 15, Ki oraz i l . 5). Do oprawy obrazów należało zwykle ich oszklenie. Ceniono je sobie, ponieważ bez niego powierzchnia obrazu szybko się niszczyła i treść s t a w a ł a się nieczytelna, a p r ó b y zmywania b r u d u i zanieczyszczeń p o w o d o w a ł y zmoczenie papieru, jego pleśnienie i niszczenie nadruku. Wszystkie większe i bardziej cenione obrazy religijno ozdabiano często g a ł ą z k a m i choiny, sztucznymi k w i a t a m i , firankami i ł a ń c u c h a m i z bibuły i słomy, gwiazdkami oraz bukietami naklejonymi lub p r z y b i j a n y m i wokół obrazów do ściany. Firanki wykorzystywano do dekoracji obrazów wykonywane są z cienkiego białego papieru, a najczęściej z b i b u ł y różowej, żółtej lub jasnoniebieskiej. Sposoby uło­ żenia firanek są bardzo r ó ż n e : przykleja się je do górnej listwy г а ш у związując w s t ą ż k ą w połowie ich długości (rów­ nej zwykle wysokości obrazu — Siedlanka, Niwiska, L i p ­ nica), zasłania się n i m i całą ramę, i wtedy środkowo boki f i ­ r a n k i wycinane są w dekoracyjno ząbki (Worynia, Miętna, Tuszów, Wola Rusinowska — Tabl. I , r y c . l — 4 , 8, 17), przypina się f i r a n k i t y l k o w dolnej części ramy lub umiesz- Ш �cza k r ó t k i e firaneczki w części dolnej i górnej razem i t p . W punkcie! rozchodzenia się d w ó c h części firanek u góry, na n a r o ż n i k a c h ram i obrazów, przyczepia się często sztuczne k w i a t y . Firaneczki otaczające obrazy dokoła u k ł a d a n e lub wycinane są tak, że zasłaniając rogi obrazu, pozostawiają w ś r o d k u p r z e s t r z e ń r o m b o i d a l n ą (Lipnica), owal (Lipnica, J a ś l a n y , Brzoza K r ó l e w s k a , Tuszów Nar.), kwadrat albo p r o s t o k ą t (Tabl. I ) . Po bokach firanek b y w a ł y czasem przy­ klejone do ścian t a k ż e wycinane z papieru listki, kwiatki lub gwiazdki (Miechocin, Wola Kusinowska). Do wykona­ nia t y c h ozdób u ż y w a n o zazwyczaj papieru glansowanego. Dekorowanie obrazów łańcuchami z b i b u ł y , b i b u ł y i sło­ m y , lub zwijanymi w s t ą ż k a m i , polega na otaczaniu ram o b r a z k ó w t y m i ozdobami, zawioszaniu ich pod obrazkami w formie girland (Miętna, Miechocin, K o m o r ó w , Brzoza K r ó l . ) , upinaniu dekoracyjnie obok ram (Łętownią, Wola Zarczycka, Gwizdów) albo podwieszaniu ich festonowo pod kilkoma obrazkami łącznie (Tabl. I , ryo. 8, 9, 10). W ś r ó d obrazów religijnych najwięcej s t a r a ń poświęca się obrazom M a t k i Boskiej w miesiącach poświęconych Jej czci. Inne obrazy dekoruje się przed większymi świętami lub w okresie dorocznych p o r z ą d k ó w domowych. Dekoracja obrazów nic jest zjawiskiem powszechnym. Ogranicza się zazwyczaj do domów, w k t ó r y c h znajdują się dziewczęta, bo one; się najczęściej t y m zajmują. Z n a j d u j ą c e się w wyposażeniu w n ę t r z f i g u г к i stoją głównie w tzw. „ ś w i ę t y m k ą c i e " (Brzózka Król., Tuszów N a r . ) . Umieszczane na półeczkach, stoliczkach lub nocnych szafkach albo w j e d n y m z rogów izby czyli „ w i n k l u " (Brzoza K r ó l . ) , naprzeciw wejścia do niej. Poza t y m figurki stawia się niekiedy na półeczkach przybijanych obok okna ściany szczj'towej albo ponad n i m (Wola Zarczycka, Ł ę t o w n i ą , T r z ę s ó w k a ) . Tradycja wykorzystania do celów kultowo7 I I . (5. W n ę t r z e izby. W ł . Wawrzyniec Nowak. Dzikowiec, pow. Kolbuszowa dowocyjnych „świętego k ą t a " rozwinęła się u L a s k o w i a k ó w na p o c z ą t k u dwudziestolecia międzywojennego (Łętownią, Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, K o m o r ó w , T u s z ó w Nar.) i p r z e j ę t a została pod w p ł y w e m miejskim, a częściowo i koś­ cielnym. Do najczęściej spotykanych w izbach należą f i g u r k i M a t k i Boskiej, w y s t ę p u j ą c e czasem i po k i l k a razem. N a drugim miejscu jest św. A n t o n i Padewski, potem Anioł Stróż, rzadziej natomiast św. Józef, Św. Barbara czy Św. St. Kostka. Obok figurek religijnych stawia się często na szaf­ kach lub stolikach t a k ż e i figurki świeckie, zazwyczaj gipso­ we: bociany, łabędzie, psy, k o t y i t p . ( i l . 6), pochodzenia odpustowego, jarmacznego lub wykonywane we w ł a s n y m zakresie, np. z w a t y . P ó ł e c z k i jako podstawy figurek p r z y b i e r a j ą r ó ż n e formy dekoracyjne. Przytwierdzane w n a r o ż a c h , m a j ą zaw­ sze k s z t a ł t t r ó j k ą t a z w y c i ę t ą często półkoliście s t r o n ą zew­ n ę t r z n ą , a półeczki umieszczane w innych miejscach, m a j ą zwykle k s z t a ł t p r o s t o k ą t n y , półkolisty lub kwadratowy. Zmysł dekoracyjny wykonawcy w y r a ż a się w opracowaniu brzegowej l i n i i półki przy pomocy z ą b k o w a t y c h nacięć, łuczków, l i n i i falistej, r o w k ó w i t p . i w y k o n a n i u często sto­ sowanego tzw. p ł o t k a (Tabl. I I , ryc. 1—4). F i g u r k i a czasom obrazki stawiane na półeczkach ozda­ biane b y w a j ą sztucznymi lub ż y w y m i k w i a t a m i w zależności od pory roku. „Święte k ą t y " oświetla się niekiedy przy po­ mocy k a g a n k ó w n a p e ł n i a n y c h m a s ł e m lub olejem. W nie­ k t ó r y c h okolicach cło k a g a n k ó w u ż y w a n o do niedawna m a s ł a z pierwszego udoju po p o m y ś l n y m wycieleniu się kro­ wy, „z n a b o ż e ń s t w a i wdzięczności" ( K o m o r ó w , S a r n ó w , Ostrowy Tuszowskie). Podobnie j a k przedmioty o znaczeniu k u l t o w y m czy dewocyjnym, również dekoracje s t r o p ó w , w t y m i ciesielskie ozdoby tragarzy, m a j ą kilkudziesięcioletnią tra­ dycję, k t ó r e j p o c z ą t k i sięgają s c h y ł k u X I X w . W c h a ł u p a c h d y m n y c h tragarze nie b y ł y w zasadzie zdobione ( „ s t r o j o n e " ) . Największe nasilenie ich zdobienia przypada na ostatnie dziesiątki lat X I X w i t r w a mniej więcej do p o c z ą t k u okresu międzywojennego. W nowszych domach, wystarcza k r z y ż y k , zaznaczony dymem palącej się, poświęconej gromnicy, w y ­ konany bezpośrednio po przyniesieniu jej z kościoła (Tabl. I I I , rye. 1). Corocznego odświeżania k r z y ż a dokonuje z re­ g u ł y najstarszy członek rodziny. Ostatnio p r a k t y k a t a za­ nika, choć niedawno jeszcze nikomu nie przychodziło do głowy, by nie u s z a n o w a ć j e j , ,,bo b y ł a święta i j a k ś w i a t stara" (Anna Fila, K o m o r ó w ) . Wykonanie ozdób ciesielskich na środkowej belce stro­ powej należało zwykle do majstra ciesielskiego, k t ó r y naj­ pierw r y s o w a ł wzór, a n a s t ę p n i e wygładziwszy toporem lico belki i ściąwszy dla ozdoby jej k a n t y , również toporem w y ­ cinał same ozdoby. W dekoracji tragarzy m o ż n a w y r ó ż n i ć k i l k a t y p ó w . Najprostszym rozwiązaniem jest centralnie umieszczony krzyż r ó w n o r a m i e n n y lub łaciński bez dodatkowych ele­ m e n t ó w (Tabl. I I I , ryc. 2—6). Bardziej zaawansowanym sposobem dekoracji jest umieszczenie k r z y ż a w kole z do­ daniem m i ę d z y jego ramionami drobnych zdobień gwiazd­ kowych lub p u n k t o w y c h , umieszczenie k r z y ż a w promie­ nistej rozecie, lub rozety w ś r o d k u k r z y ż a (Tabl. I I I , ryc. 7—10). Wzbogacenie kompozycji o d a t ę budowy domu, znak I H S , p o c z ą t k o w e litery imion Chrystusa i M a r i i , m a miejsce stosunkowo często. Rzadko w y s t ę p u j ą natomiast dodatkowe napisy na bokach belek, w y r a ż a j ą c e sentencje i błogosławieństwa pod adresem m i e s z k a ń c ó w i domu j a k np. „ B o ż e błogosław t e m u domowi i m i e s z k a ń c o m jego" (Miocliocin, Giedlarowa, Zarównie k . Padwi), „Strzeż nas B o ż e od wszelkiego z ł e g o " (Brzoza Król.), „ B o ż e opiekuj się t y m domem i błogosław d o m o w n i k ó w jego" (Łętownią), 135 �T a b l . I . Dekoracja obrazów, Ryc. 1, 2, 4 — Brzoza K r ó l e w ­ ska, 3 — Tuszów Narodowy. 5 — Ł ę t o w n i ą (przys. Babia­ rze), 7 — Grochowe, 8 — Os­ t r o w y Tuszowskie, 9 — Ł ę t o w ­ nią (przys. Majdan), 10 — С т о ­ к е , 11 — Z b y d n i ó w , 12 — Mok r z y s z ó w , 13 — Miechocin, 14 — Ł ę t o w n i ą , 15 — Wola Zarczycka, 16 — Giedlarowa, 17 — Rodzaje wycinanych pa­ pierowych firaneczek (a, b — Ł ę t o w n i ą , c, h — Wola Zar­ czycka, d — Tuszów Narodo­ wy, e — Padew, f — D ą b r o ­ wica Małopolska, g — Ostrowy Tuszowskie. • 12 i 15 Ib v- ^TN^'-IN *i-T^4*? ,^svv^4 „ W imię Chrystusa i M a r i i " (Wólka J a d ź w i e d z k a ) , „Niech Jezus ma nas w swojej opiece" (Wola Zarczycka), „ N i e c h będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Sarnów) i t p . (Tabl. I I I , ryc. 11—18). Rzadko t e ż wprowadzano na bokach belek ele­ menty dekoracyjne podobne do tych, jakie umieszczano na licu (Tabl. I I I , r y c . 19, 20). W n i e k t ó r y c h wsiach, j a k np. w W o l i Zarczyckiej, Sarzynie, spotyka się je czasem w do­ mach z k o ń c a X I X i pocz. X X w . , lecz nie s ą t o j u ż deko­ racje na tragarzu, ale środkowej normalnej (jednej z trzech) belce, k t ó r a przejęła część „ g o d n o ś c i " dawnego „ s i e s t r z a n u " . Do ozdób przytwierdzanych do powały n a l e ż ą wspo­ mniane j u ż p a j ą k i i ś w i a t y . Ze względu na formę wyróżnić m o ż n a k i l k a t y p ó w pa­ j ą k ó w : kuliste, krystaliczne, żyrandolowe, skrzynkowe, w formie gwiazdy oraz promieniste. D o najstarszych należą p a j ą k i kuliste, k t ó r e w y s t ę p o ­ w a ł y j u ż w k o ń c u X I X w . P o d s t a w ą konstrukcji tej ozdoby jest g a ł k a gliny ( K o m o r ó w , Ocieka, K a m i o ń , Trzciana, P r z e d b ó r z ) , ciasta (Widełka, Tuszów, M i ę t n a , Gwizdów), urobionego na twardo miękiszu chlebowego (Miechocin, K r z ą t k a , Tuszów) albo rzadziej burak, brukiew l u b ziem­ niak (Przedbórz, Jadachy, Wilcza Wola, Stale, Niwiska, Grębów). W gałkę wbijano promieniście odcinki twardej 136 T żytniej słomy z pozostawieniem na k o ń c u p r z y c i ę t y c h kłusek, czyli tzw. „ t r y s t e k " (Gwizdów). Poza słomą posługiwano się czasem dłuższymi gęsimi p i ó r a m i ( P r z e d b ó r z ; i l . 7). Przed wetknięciem „ t r y s t e k " w gałkę nawlekano na nie odcinki kolorowej bibuły, wycięte w gwiazdki l u b k w i a t k i (Tabl. I V , ryc. 1, 2). P a j ą k i kuliste nazywano niekiedy j e ż a m i (Niwis­ ka), ale najpowszechniej nosiły one n a z w ę „ p a j ą k " — bez przymiotnikowego określenia jego formy. Obecnie wycho­ d z ą one j u ż zdecydowanie z użycia. P o d s t a w ą konstrukcji p a j ą k ó w krystalicznych jest kwadrat wykonany z odcinków twardej żytniej słomy (na­ wleczonych na n i t k i ) , na k t ó r y m buduje się dwustronne ostrosłupy. N a n a r o ż a c h i u dołu zawiesza się analogiczne mniejsze formy, a potem jeszcze mniejsze. Ścianki ostro­ słupów wypełnia się gęsto słomą lub pozostawia wolne (Tabl. I V , ryc. 10, 11). P a j ą k i krystaliczne rozpowszechnione b y ł y najbardziej w okresie p o m i ę d z y I i I I w o j n ą ś w i a t o w ą i s p o t k a ć je m o ż n a b y ł o na całym omawianym t u obszarze. Obecnie wykony­ wane są bardzo rzadko. Zbliżonym do formy p a j ą k a krystalicznego jest p a j ą k z k a w a ł k ó w trzemy bagiennej i kolorowych b i b u ł e k (Ba­ r a n ó w ) . Odcinki trzciny, wiąże się w d w u - p i r a m i d ę o pod- �Tabl. I I . F o r m y poleczek pod figurki. Ryc. 1 — Zasadnicze formy konstrukcji półeczek. 2 — Rodzaje dekoracyjnych p ł o t k ó w na obrzeżach półeczek, (a, b, c, d, e — drewniano płotki listwowe, f, g • — płotki w i k l i ­ nowe), 3 — Półki przybijano do ścian (a - - K o m o r ó w , b — Trzesówka, с — Koniorów, d — W i d e ł k u , o — Gwizdów, f — Giedlarowa, g — Grębów, h •— J a ś ł a n y , i — Sarnów, Wól­ ka Grodziska, Kolbuszowa Dol­ na, Spie, 4 Półki n a r o ż n e z p o d p ó r k a m i — j a k na rys. la) a -— Padew, b Ostrowy T u szowskie, с - - Brzoza Królew­ ska, d -— Tuszów Narodowy, e — Wola Zarczyoka, f •— Łę­ townią, K o n i o r ó w , Wola Husinowska, g — Mieehooin, Mokrzyszów, Cygany, h — Brzoza, Królewska. Ł ж Iftttitltfft 1111, 1ллллллл1 stawie i boku wys. ok. 25 om. D r u g ą t a k ą s a m ą formę przy­ wiązuje się potem do dolnego wierzchołka wykonanej po­ przednio dwu-piramidy. W przestrzeni, p o m i ę d z y t y m i ośmiośoiennymi formami, wiesza się znów cztery nieco mniejsze ostrosłupy. Do wszystkich ś r o d k o w y c h i dolnych n a r o ż y przywiązuje się wreszcie takie same mniejszo formy. Przystrój tego p a j ą k a s k ł a d a się z puszystych k w i a t ó w , wy­ konanych ze strzępionej b i b u ł y oraz zwisających ze środko­ wych n a r o ż y festonów, s k ł a d a j ą c y c h się z szeregu krzyżu­ j ą c y c h się m o t y l k ó w z papieru składanego w h a r m o n i j k ę . Takie same festony biegną od ś r o d k o w y c h n a r o ż y dużego, górnego o ś m i o ś c i a u u (il. 8). Najbardziej r ó ż n o r o d n e w swych k s z t a ł t a c h są p a j ą k i ż y r a n d o l o w e . Mają one formy s t o ż k o w a t e , k r z y ż a k o w e , ba­ niaste, dzwonowate, skrzynkowe i inne (Tabl. I V , ryo. 3—9; Tabl. V, ryc. 1—5). F o r m y stożkowe zbudowane są zwykle na konstrukcji z d r u t u , czasem z w i k l i n y . Jedna, dwie lub t r z y obręcze o różnej średnicy, ułożone w pewnym oddaleniu od siebie jedna nad d r u g ą , wiąże się na bokach r ó w n y m i odcinkami drutu lub p a t y k ó w . Najmniejsza obręcz znajduje się u góry, największa u dołu. Przy użyciu jednej obręczy, formę s t o ż k a t w o r z ą d r u t y , n i t k i lub p a t y k i z w i ą z a n e u g ó r y w j e d n y m 8 punkcie i owijane paskami strzępionego p ł ó t n a lub b i b u ł y (Trzciana, Tuszów, P a d ó w , K o m o r ó w , Z b y d n i ó w , Ł ę t o w n i ą -— T a l i i . V , rye. 1, 3). Obręcz dolną ozdabia się frędzelkami z b i b u ł y lub p ł ó t n a , szklanymi b a ń k a m i lub festonowo pod­ wieszonym ł a ń c u c h e m ze s ł o m y i b i b u ł y albo z dwukolorowych s k r ę c o n y c h p a s k ó w b i b u ł y . Omawiano formy p a j ą k ó w znane są na całymi obszarze wideł Wisły i Sanu i w y s t ę p o w a ł y najczęściej w okresie po­ między I а I I w o j n ą ś w i a t o w ą K r z y ż a k o w e formy p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h w y s t ę p u j ą rzadko. P o d s t a w ą ich konstrukcji jest ułożony poziomo drewniany k r z y ż a k r ó w n o r a m i e n n y , u końców którego znaj­ d u j ą się świeczki. K r z y ż a k zawiesza się w ś r o d k u skrzyżo­ wania ramion. Przestrzenie p o m i ę d z y ramionami wypełniano b y w a j ą koliścic prowadzonymi od środka, prostymi lub zwi­ j a n y m i paskami b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y (Tabl. I V , ryc. 5). P e w n ą o d m i a n ą p a j ą k ó w ż y r a n d o l o w y c h są formy tarozowate, w k t ó r y c h zamiast k r z y ż a k a znajduje się kolista tarcza, wykonana zwykle z nasyconego tłuszczem papieru, otoczona okolem z d r u t u (Przedbórz, Ocieka — Tabl. I V , ryo. 4). W odmianie p a j ą k ó w baniastych i dzwonowatych, po" 137 �Tabl. I I I Ozdoby tragarzy. 1 — występuje często w c a ł y m terenie, 2 — Ł ę t o w n i ą , Wola Zarczycka, Grochowe, Mie­ chocin, Tuszów Nar., 3 - T u s z ó w Nar., Brzoza Królewska, Z b y t n i ó w , Ł ę t o w n i ą , 4 — S a r n ó w , Padew, Wola R a n i ż o w s k a , 5 — K o m o r ó w , 6 — K o m o r ó w , Spie, 7 — Kopcie (i bardzo podobny w Baranowie), 8 — Giedlarowa, 9 — Ćmolas, 10 ••— Pa­ dew, 1 1 - - T u s z ó w Nar., 12 — Miechocin, 13 - - Ostrowy Tuszowskie, 14 — W ó l k a Grodziska, 15 — Gwizdów, 16 — K o ­ m o r ó w , 17 — Giedlarowa, 18 — Mokrzyszów, 19, 20 — Wola Zarczycka. 138 T �dobnie jak w s t o ż k o w y c h , podstawowym m a t e r i a ł e m kon­ strukcyjnym jest d r u t . W formach baniastych k a w a ł k i d r u t u jirzywiązujo się np. do obręczy, przy czym obręcz znajduje się w miejscu największego odchylenia d r u t u od pionu. K o ń c e d r u t u schodzą się w jeden p u n k t na biegunach, tworząc w przekroju elipsę (Tabl. I V . ryo.7, !)). P a j ą k i dzwonowato m a j ą znów d r u t y wygięte w formę esownic lub ł u k o w a t ą . Średnica t y c h p a j ą k ó w w dolnym ob­ wodzie; wynosi 30 -50 cni (Tabl. I V , ryc. 12, T ą b l . V, ryc. 2, 4, 9 -~ Ł ę t o w n i ą , Gwizdów, W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . Wola Zar­ czycka, Brzoza K r ó l . ) . Zdobienie omawianych form pająków jest podobne jak w p a j ą k a c h kulistych. Do tego celu wykorzystuje się łańcu­ chy z b i b u ł y , paski strzępionego p ł ó t n a i papieru, szklano b a ń k i a t a k ż e owoce. Przestrzenie p o m i ę d z y d r u t a m i pionowymi wypełniane są zwykle n i t k a m i z nawleczonym na nie grochom, m o t y l ­ k a m i ł u b gwiazdkami z b i b u ł y albo ł a ń c u c h a m i ze słomy i b i b u ł y . W p a j ą k a c h o formach dzwonowatych przytwierdza się ponadto często u dołu od 4 do 12 u c h w y t ó w na świeczki, wykonanych z d r u t u , a jeden uchwyt znajduje się często również w ś r o d k u p a j ą k a . Pająki ż y r a n d o l o w e kolisto budowane są z obręczy prze­ t a k ó w (Sindlanka) lub kółek wycinanych z deski. N a otoku oklejonym kolorowym papierem umieszcza się świeczki i zdo­ bi się go k r ó t k i m i , u k ł a d a n y m i gęsto, równolegle do krawędzi odcinkami słomek, z a k o ń c z o n y c h gwiazdkami z b i b u ł y . D o ­ datkowo wiesza się czasem łańcuch, u ż y w a frędzli, baniek itp. (Tabl. I V , rye. 3). Pająki ż y r a n d o l o w e skrzynkowe m a j ą szkielet w formie skrzynki wykonany z drewnianych p a t y k ó w lub d r u t u , o p r o s t o k ą t n y c h bokach i kwadratowej podstawie (Tabl. I V , ryc. 6). B o k i p a j ą k a wypełniane są dość gęsto n i t k a m i z na­ wleczonym na nie grochem „ s i a r k o w y m " ( K o m o r ó w ) , u k ł a d a n y m na przemian z gwiazdkami lub harmonijkami z kolorowej b i b u ł y (Niwiska, K a m i e ń , Werynia, Krawce, P r z e d b ó r z , Jadachy, W i d e ł k a , Tuszów, Sarnów). Szkielet owinięty jest w s t ę g a m i b i b u ł y lub strzępionego p ł ó t n a , k t ó r e b y w a ł y zawieszano również i na bokach szkieletu, zamiast nitek z grochem. Czasom u ż y w a się toż łańcuchów ze słomy lub b i b u ł y , owijając n i m i d o k o ł a szkielet. P a j ą k i w kształcie gwiazdy należą do form rzadkich (Brzoza K r ó l . , Sarzyna, Giedlarowa) i n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do gwiazd kolędniczych. W y k o n y w a n e s ą one z drewnianej obręczy, do k t ó r e j przytwierdza się na z e w n ą t r z p a t y k i , t w o r z ą c e promienie gwiazd}', a n a s t ę p n i e okloja się jo b i ­ b u ł k ą , kolorowym papierem lub s r e b r n ą albo złotą folią. Koliste płaszczyzny obręczy okleja się niekiedy cienkim pa­ pierem, stawiając w niob, po zawieszeniu p a j ą k a , świeczkę (Tabl. V , ryc. 6). P a j ą k i promieniste nie są typowe dla t e r e n ó w lasowickich. P o j a w i ł y się t u one dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Są to ozdoby upinane na powale w t a k i sposób, że t w o r z ą duże gwiazdy. Ł a ń c u c h y z nawleczonych na n i t k i na prze­ mian odcinków słomy, harmonijek i gwiazdek z b i b u ł y lub wstęg samej bibuły zawiesza się na w b i t y m w ś r o d k o w ą belkę gwoździu a przeciwległe końce nitek rozłożone w jednako­ wych o d s t ę p a c h k ą t o w y c h przyczepia się wzdłuż s t y k ó w płaszczyzny s t r o p ó w ze ś c i a n a m i . Ś r o d e k p a j ą k a zajmuje zwykle efektowny bukiet sztucznych k w i a t ó w , a końce pro­ mieni zdobią pęki z b i b u ł y gufrowanej, b a ń k i lub gałązki choiny (Tabl. V , ryc. 8a—e oraz ił. 9). Pająki w y k o n u j ą zazwyczaj m ł o d e dziewczęta w okresie Bożego Narodzenia i Wielkanocy, a czasem i odpustu pa­ rafialnego (Siedlanka). W n i e k t ó r y c h okolicach, traktowane one były do niedawna jako zastępcze formy choinek (Ko­ morów, Ł ę t o w n i ą , W o l a Zarczycka, Giedlarowa, Brzoza Król.). W opinii i n f o r m a t o r ó w , choinki n a d a w a ł y się t y l k o t a m , „gdzie b y ł statny d o m " (Gwizdów), t z n . głównie w mieście ( K o m o r ó w ) . Choć zwyczaj u r z ą d z a n i a choinek ma j u ż u L a s o w i a k ó w kilkudziesięcioletnią t r a d y c j ę , nie spotyka się ich w n i e k t ó r y c h domach wsi leżących w centrum puszczy. Mniejsze formy p a j ą k ó w zawieszano na ś r o d k u izby, wyższe natomiast w rogu, najczęściej przed k ą t o m z figurką, a czasem rzędem na jednej belce w środku p o w a ł y , przed oknem lub przy ścianie ( K o m o r ó w , K r z ą t k a ) , co m i a ł o „ b a r d z o ładnie w y g l ą d a ć , gdy ruszały się na p o w i e t r z u " ( K o m o r ó w ; Tabl. V, ryc. 8). Należy t u podkreślić fakt, że pająki o znanych Lasowiakom formach, poza funkcją czysto zdobniczą m i a ł y rów­ nież treść wierzeniową, k t ó r e j analiza, tak Cenna dla w y j a ś ­ nienia genezy zjawiska, i dociekania, pierwotnego znaczenia magicznego lub wierzeniowego, w y m a g a ł a b y specjalnych badaii, w y k r a c z a j ą c y c h poza, teren Polski. Nieco innym zagadnieniem są ś w i a t y wykonywano z o p ł a t k ó w . Zdobi się n i m i nie t y l k o powalę, ale również i drzewko wigilijne. Zasadnicza ich konstrukcja polega na zlepieniu za, p o m o c ą zwilżenia brzegów połówek k r ą ż k ó w lub odcinków o p ł a t k a w ten sposób, że w zależności od k s z t a ł t u poszczególnych e l e m e n t ó w powstaje forma k u l i , owalu lub — rzadko - zbliżona do walca. Poza b i a ł y m kolorem opłat­ ka, dla wzbogacenia efektów, używa, się również koloru żół­ tego, zielonego i czerwonego. W ś w i a t a c h owalnych o w y ­ dłużonej formie p o m i ę d z y cztery ć w i a r t k i sklejonego na k r z y ż o p ł a t k a wkleja się mniejszo odcinki, wzbogacające formę (Tuszów, Padew, Chorzelów -— Tabl. V , ryc. 7a—g). Ś w i a t y z o p ł a t k ó w są u L a s o w i a k ó w ozdobą p o w s z e c h n ą . Wykonane z obrzędowego chleba' zawieszano są w central­ n y m miejscu izby u belki ś r o d k o w e j , czyli nad miejscem, w k t ó r y m spożywa się wilię, z w a n ą „ p o ś n i k i e m " . Samo uży­ cie o p ł a t k ó w w obrzędowości Bożego Narodzenia sięga, j a k się wydaje, co najmniej k o ń c a 1. p o l . X I X w. P r z y j ę ł y się ono najpierw w miastach i dworach, a potem dopiero prze­ d o s t a ł y się na w i e ś . W przeciwieństwie do p a j ą k ó w , m a j ą ś w i a t y charakter w dużej mierze religijny. 10 Użycie światów, podobnie jak i p a j ą k ó w , jako ozdób w n ę t r z dziś szybko zanika. Wykonuje się jo i zawiesza w nie­ k t ó r y c h t y l k o domach, „jeśli dziewczynom przyjdzie na to ochota" (Spie). Ozdoby te u w a ż a n o są na ogół za przostarzałc, k t ó r e „ w nowych domach i u ludzi światlejszych n i majo r a o y j " (Grochowie I I ) . Starsi a często i młodzi infor­ matorzy jednak u t r z y m u j ą , że zwłaszcza p a j ą k i , b y ł y cza­ sem „ b a r d z o ł a d n e " , kolorowe, ale „gdy jest w domu bogato ustrojona choinka, oświetlona świeczkami to też bardzo ładnie przyozdabia" (Ostrowy Tuszowskie). Zanik omawianych ozdób, j a k wynika z informacji, wiąże się głównie z rozpowszechnieniem choinek i z dążnoś­ cią do unowocześnienia w n ę t r z z w i ą z a n ą z w p ł y w a m i zew­ n ę t r z n y m i . „ T c r o s inne easy i inne p r z y k ł a d y i d ą zc świata, k t o by ta na łośmiesynio robił to co d o w n i " (Franciszek Zygmunt, Brzoza Król.). N i e k t ó r o formy pająków m a j ą bardzo ograniczone, poryferyczno zasięgi. P a j ą k ó w dzwonowatych a częściowo i skrzynkowych brak, nie spotkano ich w czasie b a d a ń w płd.wschodniej i północnej części wideł Wisły i Sanu. Najszerszy zasięg m a j ą p a j ą k i kuliste (promieniste) w y s t ę p u j ą c e na całym obszarze, świadcząc o odległej t r a d y c j i . P o n i e w a ż zdobienie sufitów p a j ą k a m i w pn. części obszaru jest póź­ niejszo niż na p o z o s t a ł y m terenie, wydaje się, żc Lasowiacy przyjęli jo od sąsiadów z p o ł u d n i a i zachodu. P a j ą k i i ś w i a t y m a j ą na terenie Europy i poza n i ą olbrzymi zasięg i wiążą się z n i m i bogate treści wierzeniowe oraz obrzędowe, to też stosunkowo późne pojawienie się ich u L a s o w i a k ó w świadczy o zapóźnieniu k u l t u r o w y m tej grupy etnicznej. I n n ą formą ozdoby izb u L a s o w i a k ó w są w у с i n a nk i , п а к 1 e j a n к i i t a p e t y . Wycinanka papierowa jako element dekoracji izby wiejskiej pojawia się w Polsce 239 �# 4 i 5 Ш d 6 Tabl. I V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — W o l a Zarczycka, 2 — Brzoza K r ó l e w s k a , Gwizdów, 3 — Grochowe, H u t a Komorowska, 4 — Biedaczów, 5 — Łowisko, Gwizdów, Giedlarowa, 6 — Tuszów Narodowy, 7 — Kodzaje ś w i a t ó w : a — Wola Zarczycka, b — Ł ę t o w n i ą , c, f, g — Tuszów Narodowy, d — K o m o r ó w , e — Padew, 8 — Schemat u k ł a d ó w p a j ą k ó w i światów na sufi­ tach i z b : — ś w i a t y , . — p a j ą k i , - - - — p a j ą k i promieniste. 140 �U. 7. P a j ą k z gęsich piór. W y k . Maria Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. I I . 8. P a j ą k z trzciny. B a r a n ó w , pow. Tarnobrzeg. mniej więcej od połowy ub. w i e k u " . Zwyczaj dekorowania ścian ozdobami z kolorowego papieru, w t y m wycinankami, rozwinął się w r ó ż n y c h regionach Polski m . i n . w związku z pojawieniem się w kramach barwnych p a p i e r ó w fabrycz­ n y c h ' . K i e d y pojawia się on u L a s o w i a k ó w — trudno obe­ cnie dociec. W zbiorach Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie znajduje się bogata kolekcja wycinanek z pow. mie­ leckiego, zgromadzona w 1912 r. L u d o w o ś ć ich jest jednak w ą t p l i w a . Józef Grabowski pisze o t y m zbiorze, że „ J a k k o l ­ wiek pochodzi z r ó ż n y c h wsi jest jednak zbyt bogaty w od­ miany, a nadto jednolity w stylu, by b y ł tworom natural­ n y m . Można p r z y p u s z c z a ć , że s t w o r z y ł a go j a k a ś akcja szkolna..." . Zbiór zawiera wycinanki kwadratowe, koliste, wicloboczne, wstęgi, drzewka, liście i t p . W y p e ł n i a n e są one często elementami a ż u r o w y m i , k o ł a m i , łuczkami, list­ kami komponowanymi ośrodkowo, pasowo lub w powta­ rzających się identycznych raportach, względnie w nie­ spotykanym gdzie indziej „trójliściu", Wycinanki z okolic Mielca trudno zaliczyć jednak do elementów dekoracji w n ę t r z , ponieważ brak na to odpowiedniego m a t e r i a ł u do­ wodowego. 2 13 Inne p r z y k ł a d y wycinanek p r z e d s t a w i a j ą się ilościowo i jakościowo skromnie. P o c z ą t k a m i swoimi sięgają k i l k u lat przed I w o j n ą światową. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m sto­ sowano je w n i e k t ó r y c h okolicach do ozdoby izb stosunkowo często (Jadachy, P r z e d b ó r z , Wilcza Wola, W i d e ł k a , Niwiska, K a m i e ń , Ł ę t o w n i ą , Broń). Obecnie u t r z y m a ł y się jeszcze w k i l k u wsiach w okolicach Tarnobrzegu, a poza t y m w Siodlance i Ł ę t o w n i . Również sporadycznie w y s t ę p u j ą w oko­ licach Leżajska i Miolca. J u ż poza obszarem z a m i e s z k a ł y m przez L a s o w i a k ó w , dekoracje wycinankowe stosuje się w nie­ k t ó r y c h wsiach i w kierunku p o ł u d n i o w y m (Przecław, Łączki Kucharskie, W y ł ó w , Podole, Korzeniów), gdzie poza b i a ł y m papierem i b i b u ł ą (jak np. w okolicach Mielca) u ż y w a n o również jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą papieru glansowanego . 14 Wycinanka, j a k wiadomo, powstaje w sposób prosty. Z bibuły, cienkiego papieru białego lub kolorowego wycina się n o ż y c a m i wzory „ w y m y ś l o n e " uprzednio lub „ z m y ś l o n e " (Łętownią) podczas wykonywania. Porma najprostsza po­ wstaje przez złożenie papieru na dwoje, czworo lub ośmioro. W z ó r zbudowany jest na jednej osi symetrii lub wielu takich osiach, gdy powstaje (np. wycinanka promienista, środkowa, w formie koła, gwiazdy lub kwadratu). Brzegi wycinanek b y w a j ą niekiedy zdobione z ą b k a m i , ł u c z k a m i i t p . T y p jednoosiowy tak charakterystyczny np. dla „ l e l u i " kur­ piowskiej jest na omawianym t u terenie rzadko wykonywany (Łętownią, Niwiska). Do najczęstszych należą kompozycje ośrodkowe o kształcie kwadratu (Siedlanka, K a m i e ń , Gro­ chowe, Padew), gwiazdy lub koła (Niwiska, Jadachy, Łę­ t o w n i ą ) . R ó w n i e często w y s t ę p u j ą formy pasowe m a j ą c e zastosowanie przy dekoracji półek na naczynia, obrazów, okien i t p . Zdecydowana większość wycinanek na omawianym obszarze, ma ażur geometryczny: linie proste, ł a m a n e , łuki, linie faliste, t r ó j k ą t y , koła, romby. W y s t ę p u j ą one w zespo­ łach szeregowych koliście, ł u k o w a t o lub zygzakiem, r y t m i ­ cznie. Mało jest wycinanek tematycznych, przedstawiają­ cych p t a k i , p o s t a ć l u d z k ą czy rośliny. Zastosowanie wycinanek do dekoracji w n ę t r z jest różne. Formy pasowe w y s t ę p u j ą na brzegach półek na naczynia, jako dekoracja obrazów i firanek w oknach. Do ozdoby półek wykorzystuje się pasy równej szerokości, k ł a d ą c je na pół­ kach lub przyklejając na brzegach, przy czym widoczna pozostaje część a ż u r o w a . Sposób ozdoby firaneczkami obra­ zów omówiony został już w y ż e j . Wycinane firanki okienne zasłaniają szerokim pasom t y l k o g ó r n ą część okien lub skła­ d a j ą się z d w ó c h części rozdzielonych na dwie strony w środ­ k u , wzdłuż b o k ó w okna. W pierwszym przypadku brzegi firanek b y ł y zwykle wycinane w szerokie zęby z a ż u r o w y m ornamentom geometrycznym, w drugim — ząbki b y ł y drob­ niejsze i biegły na krawędziach od strony ś r o d k a . W e w n ę trzno linie brzegowe firanek okiennych, podobnie j a k i zdo­ biących obrazy, b y ł y najczęściej p o d k r e ś l a n e kolorowym szlaczkiem w postaci nacięć, z ą b k ó w , łuczków i t p . F i r a n k i papierowe pojawiły się na omawianym terenie t u ż przed 141 �Tabl. V . P a j ą k i i ś w i a t y . 1 — Spio (wg i n f ) . 2 — Giedlarowa, 3 — Biedaczów, 4 — P r z e d b ó r z , Ocieka, 5 — Trzciana k/Mielca, Czajkowa, 6 — K o m o r ó w , Wola R a n i ż o w s k a , 7 — Brzoza K r ó l e w s k a , Ł ę t o w n i ą , 8 — Trzciana, Ostrowy Tuszow­ skie, Tuszyna, K o m o r ó w , 0 — Giedlarowa, 10 — W ó l k a Grodziska, 11 — B a r a n ó w , D ę b a , G r a b ó w , 12 — Niwiska, Siedlanka, K o m o r ó w . 142 �I w o j n ą ś w i a t o w ą mniej więcej w t y m samym czasie, kiedy i wycinanki ośrodkowe, a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m b y ł y dość szeroko rozpowszechnione (np. Worynia, Tuszów, Wola Rusinowska, Brzoza Król., Miechocin, Jadachy. Padew, Przedbórz, Giedlarowa). Z a s t ę p o w a n e były jednak już wów­ czas dość często, zwłaszcza w domach zamożniejszych, przez firanki płócienne, kupowane w miastach lub p r z y s y ł a n e przez krewnych z zagranicy. Dziś spotyka się je bardzo rzad­ ko. Najbardziej modne stają się obecnie wzorzysto firanki j e d n o p ł a t o w e , zasłaniające całe okno i sięgające do podłogi. Naklejanie wycinanek na ściany było w okresie b a d a ń praktykowano sporadycznie i dotyczyło głównie wycinanek z kolorowego papieru glansowanego. Wycinanki białe z pa­ pieru i b i b u ł y kładziono niekiedy na stołach, szafkach noc­ nych, półeczkach z figurkami (święte k ą t y ) oraz bardzo rzad­ ko na oknach, jako p o d k ł a d k i pod naczynia z k w i a t a m i . W y ­ cinanki naklejane na ścianach mają różne u k ł a d y . N p . w Jadachach zielone i czerwone gwiazdki i kwiatki trzema rzędami obiegały ściany dookoła, w Przedborzu w kilku rzędach na­ lepiano je też kolo okien, natomiast, w Widelce „gdzie p a s o w a ł o " . Do najczęściej stosowanych należą jednopasowe u k ł a d y zdobin biegnące w górnej części ścian izby. Bardziej uzdolniono wykonawczynie (przy użyciu m o t y w ó w roślin­ nych i zwierzęcych) k o m p o n u j ą niekiedy grupy p t a k ó w wśród gałązek i liści, bukiety kwiatów itp. W bardziej urozmaiconych kompozycjach u ż y w a się często elementów wycinanycli z tapet: „ w y s t a r c z y wyciąć gotowi;, bardzo piękne wzory i nakleić je na ścianie;, а cała praca s k o ń c z o n a i izba pięknie; w y g l ą d a " (Janina Bujak, Ł ę t o w n i ą ) . Czasem wycina się t e ż gotowe m o t y w y z książek i czasopism, albo po wycięciu z białego papieru podbarwia się je farbami wod­ n y m i (np. w okolicach Mielca, Ł ę t o w n i , Mokrzyszowa). W ś r ó d wycinanek naklejanych na ściany, najczęściej w y s t ę p u j ą m o t y w y geometryczno (gwiazdki pełne i ażurowe, pojedynczo k ó ł k a w u k ł a d z i e koncentrycznym, rozetki itp.), m o t y w y roślinne (stylizowane k w i a t k i , owoce, gałązki) oraz zoomorficzne (jak ptaki, zajączki). P o s t a ć ludzka pojawia się rzadko. Z p a p i e r o w ą dekoracją ścian wiążą się też tapety. Kupowano je dość często od lat trzydziestych w arkuszach, e> d l . 1,5 m . Drukowane b y ł y we wzory roślinne lub geo­ metryczne, a zawieszano je nad łóżkami oraz stosowane; jake; tło dla półek na naczynia, wieszaków i ław, przybi­ jano pod oknami, a niekiedy nawet nakrywano n i m i stoły przy uroczystych okazjach. Dziś są eme u ż y w a n e jeszcze dość często. Z takich właśnie tapet, gdy są j u ż stare; i znisz­ czono, wycina się cieskawsze wzory i u ż y w a jako naklejanek. Poza malaturami w y k o n y w a n y m i bezpośrednio na ścia­ nach (np. malowanie patronowe w Jaelachach), już. w okresie mięelzywojennym w y s t ę p o w a ł y u Lasowiaków malowanena papierze lub płótnie „ d y w a n y " z motywami roślin­ n y m i , zwierzęcymi i postaciami ludzkimi. Malowane dywany w y s t ę p o w a ł y poza t y m szerzej w Rzoszowskiom i na innych terenach Małopolski. Obecnie zasięg ten się poszerza'5. Wykonywano po wsiach malatury na płótnie lub papierze znajdują szereg odpowiedników tematycznych w domach mieszczańskich, w postaci d y w a n ó w , kilimów i makat wieszanych t a m powszechniej w X I X w. Przyjęcie takiego sposobu dekoracji w n ę t r z przez wieś jest n a ś l a d o w n i c t w e m . Niemniej jednak oryginalna i twórcza interpretacja zapo­ życzonych wzorów nadaje i m cechy twórczości ludowej, rozwijającej się już samodzielnie , na nowym i odmiennym gruncie. T u i t a m pojawiają się wykonawcy, głównie „ m a l a r k i " , k t ó r e d e c y d u j ą się na p r ó b ę w ł a s n y c h sił. Chcąc swoje mie­ szkania u p o d o b n i ć do miejskich, a nie posiadając środków, by chęci te spełnić i n n ą drogą, p o d e j m u j ą wykonywanie makat. Efekty zależne są od zdolności i doświadczenia. Spełniają jednak twórcze t ę s k n o t y w y k o n a w c ó w i dają na ogół zadowolenie t y m , k t ó r z y z t ą twórczością o b c u j ą — 1 I I . 9. Pająk z grochu. Smardzewice, pow. Opoczno. jej u ż y t k o w n i k o m , co trafnie określa Franciszek B u j a k : „pięknie wymalowany k i l i m czy makata raduje człowieka, jak się popatrzy na te ptoski nael wodą, na ten las i piękno kolory, ... j a k jest elnżo obrazów, to jest p i ę k n i e " . Początki malowania „ d y w a n ó w " na papierze sięgają w widłach Wisły i Sanu okresu I wojny światowej (Ma­ chów, W i d e ł k a , Dzikowiec, Górno, Bukowiec, P r z e d b ó r z , Siedlanka, Cme>las)' . Użycie p ł ó t n a lnianego i techniki olejnej występuje głównie po I I wojnie ś w i a t o w e j . Jedno­ cześnie już od końca dwudziestolecia międzywojennego na­ bywano makaty malowane na płótnie farbami olejnymi oraz drukowane na papierowym płótnie siennikowym. Miejscem ich nabycia b y ł y j a r m a r k i i odpusty (il. 10). Wykonawczynie wiejskie, p r o d u k u j ą c e malowanki, n a ś l a d o w a ł y wzory zakupywane, szukały t e m a t ó w w czaso­ pismach (np. „ P r z y j a c i ó ł k a " ) , książkach (np. elementarze), na w i d o k ó w k a c h i na kartach świątecznych a nawet ko­ rzystano (jak Maria Saj) z wzorów otrzymanych od krew­ nych z USA (makaty z jeleniem, i l . 11). Do „ m a l o w a n i a " na papierze u ż y w a n o również kredek. Spośród malarek działających po I I wojnie ś w i a t o w e j , a p r a c u j ą c y c h dla. siebie, uzyskano wiadomości o M a r i i Saj z Przedborza, zamieszkałej poprzednio w Ł ą c z k a c h K u ­ charskich (pow. Ropczyce) malującej na papierze p a k o w y m i na płótnie, Anieli Białek -•- również z Przedborza, u ż y w a ­ jącej t y l k o papieru, Janinie Bujak z Ł ę t o w n i , m a l u j ą c e j zarówno na papierze j a k i na płótnie ( i l . 12), Annie Tęczównej oraz M a r i i Kozłowej z Machowa ( i l . 13, 14), W ł a d y s ł a w i e Sarama z Przedborza ( i l . 16) i Czesławie Rusin z G ó r n a ' ' ' (il. 15). 6 143 �Ił. 10. M a k a t k i na j a r m a r k u w Kolbuszowej Treścią malatur są przede wszystkim sceny pejzażowe. Uderza brak scen typowo wiejskich, co świadczy o przy­ tłaczających w p ł y w a c h z e w n ę t r z n y c h na treść p r z e d s t a w i e ń , małej oryginalności oraz braku inicjatywy w podejmowaniu t e m a t ó w w ł a s n y c h . Na tle pejzażu w y s t ę p u j ą bociany, dzikie kaczki, gęsi nad wodą, sceny myśliwskie, jelenie, sarny, myśliwi, psy i t p . N a dalszym planie znajdują się niekiedy fragmenty architektury kościelnej i miejskiej, z a b u d o w a ń wiejskich, góry, skały i t p . Do najczęściej w y s t ę p u j ą c y c h należą drzewa szpilkowe, głównie świerki, a z liściastych brzozy i wierzby, rzadko krzewy. Znaczna część scen roz­ grywa się na tle neutralnym. Są to głównie przedstawienia świętych — zwłaszcza M a t k i Boskiej w otoczeniu kwiatów, Anioł Stróż i t p . W postaciach ludzkich zachowuje się ujęcie frontalne, w zwierzęcych natomiast boczne. Kompozycje są często symetryczne lub dążące do symetrii. K o l o r ó w u ż y w a się bardzo ż y w y c h i kontrastowych. P r z e w a ż a barwa nie­ bieska, zielona i biała, podkreślana czernią, ciemną zielenią brązom lub ciemnoniebieskim rysunkiem. W bukietach kwia­ t ó w i kwiatach w pejzażu u ż y w a się również koloru czerwo­ nego, żółtego i p o m a r a ń c z o w e g o . W r a ż e n i e perspektywy osiąga się głównie drogą zmniejszenia elementów, znajdują­ cych się na dalszym planie, l i y s u n c k jest na ogół płaski, jedynie w n i e k t ó r y c h wypadkach, j a k np. przy malowaniu drzew lub postaci ludzkich albo zwierzęcych, zaznacza się dążność do modelunku b r y ł y za p o m o c ą światłocienia. Wszystkie sceny są w zasadzie bardzo banalne i schema­ tyczne. Do w y j ą t k ó w należą te, w k t ó r y c h wykonawca zrywa z gotowymi wzorami i wypowiada się bardziej samodzielnie, jak w n i e k t ó r y c h pracach —- Janina Bujak, Maria Saj i AnieJa Białek. Omawiane makaty m a j ą rozmiary stosunkowo duże, ok 1—1,5 m długości i ok 70— 100 cm szerokości. Zawiesza się je najczęściej w izbach nad łóżkami, wzdłuż ich dłuższych b o k ó w , czasem po dwie lub t r z y razem, niekiedy również w kuchniach a nawet w sieniach (tu przeważnie o tematyce świeckiej). 144 T (1963 r.) Od makat malowanych w y s t ę p u j ą c y c h t y l k o w nie­ k t ó r y c h okolicach — bardziej rozpowszechnione lecz mniej ciekawe są m a k a t k i wyszywane, k t ó r e znaleźć m o ż n a niemal w k a ż d y m domu. P o j a w i ł y się one na wsi na p o c z ą t k u bie­ żącego wieku. Wieszane są zarówno w izbach j a k i w kuchni, w pobliżu pieca i szafek na naczynia, nad nocnymi szafkami koło łóżek i obok okien, przy umywalkach i ok­ nach, nad ś ł a b a n k a m i i t p . Wykonywane są one przez młode dziewczęta, zwykle z lnianego, cienkiego p ł ó t n a . Wzory wy­ szywane na nich zdobywano są za p o ś r e d n i c t w e m szkoły, od sąsiadek i znajomych, czasem otrzymywano z zagranicy (USA, Francja). W ę d r u j ą one z r ą k do r ą k na kalkach, z k t ó r y c h odrysowuje się wzory ołówkiem na płótnie, a na­ stępnie przy pomocy różnokolorowych nici wyszywa. Przed­ stawiają one zazwyczaj gospodynie przy kuchni, owoce na talerzach, bawiące się dzieci, k o t k i , bociany i t p . Scence to­ w a r z y s z ą zwykle rymowane napisy w rodzaju: ,.Gdzie go­ spodyni dobrze warzy, tam się wszystkim darzy", „ D o b r a gospodyni t y m się chlubi, że gotuje co m ą ż l u b i " i t p . M a k a t k i wyszywane nie m a j ą oczywiście z a u t e n t y c z n ą ludowością nic wspólnego, a wzmianka o nich służy jedynie dla dopeł­ nienia obrazu sytuacji związanej z doborem elementów wy­ korzystywanych obecnie do dekoracji w n ę t r z a . I n n y m rodzajem ozdób t y p u makat są formy makatek wykonywano z lnianego p ł ó t n a lub aksamitu względnie pa­ p i e r k a m a j ą c e k s z t a ł t y kwadratu, p r o s t o k ą t a , serca lub rombu. N a przygotowanym tle nakleja się, maluje a czasem również wyszywa bukiety k w i a t ó w , k w i a t y ułożone w kole lub półkolu, papugi, gołębie, k o t y i t p . Do malowania na płótnie u ż y w a się zwykle farb olejnych a na papierze nakleja się ozdoby, lub maluje farbami wodnymi. M a k a t k i takie wykonywane są najczęściej w dwu identycznych egzempla­ rzach. Zawiesza się je zwykle symetrycznie nad szafkami nocnymi s t o j ą c y m i przy łóżkach, a czasem nad łóżkami. Wcześnie, bo już po I wojnie światowej, weszły w użycie analogiczne ozdoby makatkowe, w k t ó r y c h m o t y w y z pra- �sowanej słomy nakleja się na g r u b y m papierze, jedwabiu lub aksamicie ( H a d y k ó w k a , Chorzelów, K ł o p a c z k a , Ćmolas). Wykonywano ono b y ł y jak i poprzednie stosunkowo często i znane są w zasadzie na c a ł y m , omawianym terenie. Dziś w y c h o d z ą powoli z użycia. M a k a t y takie notowano są rów­ nież w Lubelskiem i na P o d l a s i u . Słomę p r z e z n a c z o n ą do naklejania, w celu zmiękczenia gotowano a potem prasowano. Naklejano ją n a s t ę p n i e na przygotowany uprzednio k o n t u r rysunkowy. Oprócz słomy stosowano też niekiedy kolorową, sfałdowaną bibułę albo barwny papier (Łętownią, Siodlanka). M a k a t y wieszano zwykle za jeden z rogów obok łóżek, okien, lustra i t p . I c h treść b y ł a analogiczna do makatek malowanych. Wzory czerpano z książek, pism ilustrowanych i k a r t świątecznych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m weszły u L a s o w i a k ó w w życie również o z d o b y z s z y s z e k , zaszczepione t u , jak sugeruje Zofia Barbara Głowa z Powiśla D ą b r o w s k i e g o " . N a papierze pakunkowym rysuje się najpierw k o n t u r y za­ mierzonego wzoru a n a s t ę p n i e przygotowane z szyszek świerkowych lub jodłowych łuski naszywa się szeregami Po skończonej czynności podkleja się pod spodem dla usz­ tywnienia d r u g ą lub trzecią w a r s t w ę papieru. W y s t ę p u j ą c ą poza n a s z y t ą ł u s k a m i płaszczyznę papieru obcina się po l i n i i k o n t u r u , a gotowe ozdoby zawiesza lub przykleja pojedyn­ czo lub parami na ścianie. Ozdoby p r z e d s t a w i a j ą dość realistycznie postacie jele­ n i , saren, zajęcy, wiewiórek, k o g u t ó w , papug i t p . Spotyka się je najczęściej w powiecie kolbuszowskim, tarno­ brzeskim, częściowo we wscli. części pow. mieleckiego, rza­ dziej w niskim i leżajskim. W powiecie mieleckim, częściowo w kolbuszowskim oraz zachodniej części tarnobrzeskiego, uzyskano dane, że w n i e k t ó r y c h domach sylwetki zwierząt robiono z łusek szyszek oraz wyklejono jo t a k ż e z m a ł y c h zwitków b i b u ł y . T y m sposobom m o ż n a b y ł o u z y s k a ć ozdoby 18 11. 11. Makatka. W y k . w W o l i Zarezyckiej, kupiona w Le­ żajsku. ] 1 . 12. Fragment dekoracji ściany. W y k . J . Bujak. Ł ę t o w n i ą , U . 13. 14. Malowanka na papierze. W y k . M . Kozłowa. Machów, pow. Tarnobrzeg. bardziej efektowne, gdyż istniała możliwość doboru barw i wzbogacenia n i m i powierzchni. Uzupełnieniom dekoracji izby są t o r b y na grzebienie li w i a t y d o n i c z k o w e , s z t u c z n e k w i a t y sta­ wiane we flakonach na stole oraz drobne przedmioty, głów14 ii 145 �П. 15. Malowanka na papierze. W y k . Czesława Rusin. Górno, pow. Kolbuszowa. I I . 16. Malowanka na papierze. W y k . Wła dysław Sarama. P r z e d b ó r z , pow. Kolbuszowa. Wł. Muzeum w Rzeszowie. I I . 17. W n ę t r z e Jadachy, pow. Tarnobrzeg. nie o charakterze p a m i ą t k a r s k i m . T o r b y na grzebienie weszły w użycie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m pod w p ł y w e m zwy­ czajów miejskich. Mają k s z t a ł t k w a d r a t ó w , r o m b ó w lub serc. Do ich wykonania u ż y w a się p ł ó t n a lnianego i sztywne­ go papieru, z k t ó r y c h się wycina p o ż ą d a n ą formę a n a s t ę p n i e przyszywa się lub nakleja na z e w n ą t r z kieszeń. T o r b y płó­ cienne ozdabia się haftem z kolorowych nici lub naszywanymi aplikacjami a papierowe -— kolorowymi naklejankami. Mo­ 146 t y w a m i zdobniczymi są k w i a t y na łodyżkach, bukiety, szlaczki geometryczno i t p . M o t y w y zwierzęce spotyka się rzadko. Do toreb papierowych wykorzystuje się gufrowaną bibułę lub glansowany papier a w w y p a d k u braku odpo­ wiedniego koloru zabarwia się papier farbami wodnymi lub kredkami. K w i a t y wykonuje się zazwyczaj za p o m o c ą na­ klejania jednego lub k i l k u egzemplarzy o analogicznym kształcie, lecz coraz mniejszej formie. Czasem stosnjo się �również ozdoby bardziej w y p u k ł e , wykonano z b i b u ł y . Postacie p t a k ó w lub innych zwierząt otrzymuje się często przez naklejanie o m ó w i o n y c h powyżej makat. T o r b y na grzebienie i na inne, zwykle krawieckie dro­ biazgi, zawiesza się w izbach pod lustrami lub obok nich, albo przy oknach, jeśli stoi t a m maszyna do szycia. K w i a t y , stawiano na parapetach okien lub przed oknami na ławkacłi i stołach, hodowane są od czasu zaniku izby dymnych i wprowadzeniu do w n ę t r z a więcej światła oraz ogólnego wzrostu dbałości o e s t e t y k ę . O k w i a t y trosz­ czyły się przede wszystkim dziewczęta i gospodynie. Posia­ danie; dobrze utrzymanych i dobrze wyhodowanych k w i a t ó w było często s p r a w ą ambicji. W n i e k t ó r y c h okolicach wierzono bowiem, że k w i a t y „nie w k a ż d y m domu choą się h o d o w a ć " ( K o m o r ó w ) . Sadzono je w doniczkach, starych garnkach glinianych lub żelaznych albo drewnianych skrzynkach. Doniczki lub naczynia z kwiatami stawiano zwykle tak gęsto na oknie, że zasłaniały niemal 3/4 jego światła. Wykorzy­ stywanie ław, stołów i użycie kwietników związane było m i ę d z y i n n y m i z chęcią pozbycia, się z p a r a p e t ó w okien w i l ­ goci, której sprzyjała obecność na nich k w i a t ó w oraz z dąże­ niem do rozjaśniania w n ę t r z a i z b y . 20 N o w y m sposobem ozdabiania w n ę t r z izb i pokoi jest stawianie na stołach lub rzadziej na szafach, k w i a t ó w we flako­ nach. Są to zazwyczaj k w i a t y sztuczne, wykonane z kolorowej b i b u ł y . Dość często u ż y w a się też zasuszonych slomianek. K w i a t y świeże pojawiają się rzadko. Wykonanie k w i a t ó w z bibuły należy do dziewcząt. Posługują się one w t y m celu drutem, k t ó r y jest owijany skrawkami zielonej b i b u ł y z przy­ mocowanymi do niego listkami, p ą c z k a m i i kwiatami. Do najczęściej wykonywanych należą róże, georginie i chryzante­ m y . Często spotyka się formy nie mające odpowiedników w naturze. Zwyczaj stawiania k w i a t ó w we flakonach na stole jest p r z y j ę t y bezpośrednio z w n ę t r z drobnomieszczańskich, gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m był szeroko stosowany i trwa w zasadzie do dziś. Coraz częstsze są obecnie we w n ę t r z a c h różnego rodzaju drobne przedmioty o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , nabywane głównie przez młodzież w r ó ż n y c h miejscach wycieczko­ wych, na odpustach, przywożone z wojska i t p . Przeważają t u zwłaszcza pseudoludowo, tandetne wyroby snycerskie w rodzaju rameczek, podstawek pod zdjęcia, politurowanych jeleni, ostów, głów górali, figurek gipsowych i t p . W y r o b y te produkowano jodynie w celach zarobkowych w y p a c z a j ą estetyczne upodobania wsi i ograniczają jej włas­ ne możliwości. R e a s u m u j ą c należy podkreślić, że zdobnictwo w n ę t r z w domach mieszkalnych wsi wideł Wisły i dolnego Sanu jest stosunkowo ubogie i czasowo późne. Po I wojnie światowej przemiany b y ł y na ogół powolno. W 2. poł. X I X w. wzrost dbałości o e s t e t y k ę mieszkań wiązał się przede wszystkim z zanikiem w n ę t r z k u r n y c h i wprowadzeniem do bielenia ścian wapna, co pozwoliło znacznie podnieść higienę w n ę t r z . W t y m okresie d o m i n a n t ą d e k o r a c y j n ą izb były przedmioty kultowe, głównie obrazy. Wokół nich właśnie rozwijały się różno formy dekoracji z choiny, papieru i b i b u ł y . Poza przedmiotami o znaczeniu religijno-kultowym i dewoeyjnym w y s t ę p u j ą jednocześnie ciesielsko zdobione tragarze i przypinane do p o w a ł y p a j ą k i . Na p o c z ą t k u bieżącego wieku zjawia się jak się wydaje, z kierunku zachodniego sąsiedztwa terytorialnego, wycinan­ ka z papieru i bibuły. Ta forma ozdoby nie rozwinęła się t u jednak poważniej i brak jej zdecydowanego oblicza pozwa­ lającego na w y o d r ę b n i e n i e jakiejś ogólnej, specyficznej cechy, poza m o t y w e m trójliścia z okolic Mielca. F o r m y pa­ j ą k ó w różnicują się. Rozwijają się ich liczne odmiany ży­ randolowe. J e d n o c z e ś n i e tragarz, t r a c ą c swą d o t y c h c z a s o w ą funkcję, zostaje usuwany, a resztki jego częściowo religijnej, częściowo magicznej dekoracji, przejmuje jedna z n o ś n y c h 147 �belek stropu. Zaczyna pojawiać się głównie pod wpływem z e w n ę t r z n y m , dekoracja „świętego k ą t a " . Wykonywanie „ ś w i a t ó w " z „obrzędowego chleba" (opłatka) t k w i ć będzie jeszcze mocno w obrzędowości Bożego Narodzenia. Po I woj­ nie światowej więź z t r a d y c y j n ą ludowością w zakresie w n ę t r z zaczyna dość szybko s ł a b n ą ć . Do głosu d o c h o d z ą coraz wyraźniej w p ł y w y zewnętrzne a głównie miejskie. Zmienia się u k ł a d obrazów. Rozwija się malarska dekoracja ścian, zaczyna się w p r o w a d z a ć papierowe; naklejanki, poja­ wia się p a j ą k krystaliczny,a staro formy stopniowo zamie­ rają. Malowane „ d y w a n y " , m a k a t k i wyszywane, ozdoby z naklejanej słomy, z szyszek, torby na grzebienie — to również nowe elementy wiążące się z w p ł y w a m i zewnętrz­ n y m i . W y k o n a w c y wnieśli inwencję w ich treść i formę, k t ó r e często nie m a j ą cech jednoznacznie ludowych, a t y m bardziej regionalnych. Ceehy takie n i k n ą coraz bardziej po I I wojnie światowej, kiedy już nie tyle w p ł y w y miejskie, ale przede wszystkim pseudoludowa i pseudoartystyczna produkcja fabryczna i rzemieślnicza dociera szeroką falą na wieś. Są to różnego rodzaju oleodruki, obrazki i f i g u r k i o treści religijnej, „ o b r a z y " z jeleniami, łabędziami i t p . oraz f i g u r k i , obrazki i inne przedmioty o charakterze p a m i ą t ­ karskim. Z dawnych elementów dekoracyjnych nie wiolo pozostaje już we w n ę t r z a c h . Późniejszo zestawy obrazów zanikły. P o z o s t a ł jeden większy egzemplarz w złoconych ramach, zawieszony nad zostawionymi razem ł ó ż k a m i , a obok niego k i l k a m a ł y c h odpustowych o b r a z k ó w i foto­ grafii. P a j ą k i wykonuje się, rzadko, ściany maluje się przy pomocy wałka, wyszywa się stereotypowo m a k a t k i , na stole stawia się flakon ze sztucznymi k w i a t a m i i t p . Obawa przed „ s t a r o ś w i e c k o ś c i ą " k a ż e n a b y w a ć czesi--> przedmioty wbrew zdrowemu rozsądkowi. W rezultacie gusty artystyczne k s z t a ł t o w a n e w ten sposób nie rokują zdecydowanych zmian na lepsze. Nadzieja leży w szerokiej akcji, zmierza­ jącej do hamowania k o l p o r t a ż u tandety i popierania oddol­ nych również i wiejskich zdrowych inicjatyw artystycznych. W n ę t r z e c h a ł u p y wiejskiej p r z e o b r a ż a bię w tempie d o t ą d niespotykanym. Adaptacja elementów zdobnictwa I I . 18 J e l e ń , ozdoba z szyszek, pow. Mielec i w ogóle sztuki do t y c h zmienionych warunków', wymaga czasu. Trudno powiedzieć co z tradycyjnych elementów i w jakiej formie będzie mogło się ostać. PRZYPISY 1 N a podstawie informacji ok. 1870 r. w kilkunastu wsiach (Wola R a n i ż o w s k a , Wola Zarczycka, WiorzawiceŁ ę t o w n i a , J a ś l a n y , K o m o r ó w , Giodlarowa, Brzoza K r ó l . T u s z ó w Nar., Miechocin, Kopcie, Stale, Lipnica) było jesz­ cze około 40% chat kurnych, ok. 1900 r. już t y l k o k i l k a pro cent, a t u ż po I wojnie światowej we wszystkich wymionio nych wsiach zaledwie 24 kurne chaty jak p o d a j ą infor­ matorzy. M a t e r i a ł y archiwum Prac. Badania Szt. L u d . IS P A N w Krakowie. 3 Z. B . Głowa, Zdobnictwo wnętrza u Lasowiaków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, nr 1/2. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w , 1962, s. 39. F . K o t u l a , Klocek drzeworytniczy z Woli Zarczyckiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1949, nr 7 -8, s. 243. Klocek ten o d k r y l i pracownicy Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Zawieszanie obrazów w kącie przeciwległym do drzwi wejściowych praktykowane jest w Polsce wsch. na terenach s ą s i a d u j ą c y c h z ludnością r u s k ą i gdzieniegdzie w polskich Karpatach (Orawa). K ą t ten zwany przez nie­ k t ó r y c h Słowian „ ś w i ę t y m " jest j a k piszo Roman Reinfuss (op. cit., s. 23) wg wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a starym miejscem k u l t o w y m , gdzie s k u p i a ł y się dawniej opiekuńcze duchy domostwa, wyplenione później w czasach chrześcijań­ stwa. Ś l a d y k u l t u „świętego k ą t a " odkrywa t e ż niekiedy 2 4 5 6 7 archeologia w wykopaliskach z czasów wczesnośrednio­ wiecznych, jak np. w s ł y n n y c h wykopaliskach opolskich. T. Seweryn, Podlaźniki, K r a k ó w 1932, s. 61. L u d nadrabski np. ten o b r z ę d o w y chleb nazywa „ p o k a r m e m dla D z i e c i ą t k a Jezus" (J. Świątek, Lud nadrab­ ia, K r a k ó w 1893, s. 66). T . Seweryn, op. cit., s. 24. R. Reinfuss, op. cit. i a m ż e , s. 42. J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955 s. 110. Z. B . Głowa, op. cit. l i . Reinfuss, op. cit., e. 42. '« Miejscowości wyliczane na podstawie danych archi­ w u m Prac. Badania Sztuki Ludowej P A N w Krakowie oraz w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w autora. Mfttorialv archiwum Prac. Badania Sztuki Ludowej IS P A N w Krakowie. Tamże. "> Z. B. Głowa, op. cit. Do najczęściej uprawianych roślin doniczkowych n a l e ż a ł y : , hortensja, pelargonia, m i r t , rozmaryn, fuksja, chryzantemy, oraz geranie. J. Słomka wymienia ich cztery: pelargonię, chryzantemy, rozmaryn i giranie (w: Pamiętniki włościanina, w y d . I I . Tow. Szkoły Ludowej w K r a k o w i e [bez d a t y ] , s. 59. 8 9 1 0 11 1 2 , J 1 4 15 1 7 18 2 0 Tot: St. Deptuszewski — il. 1, 6, 9; E . Frankowski — il. 8; J . Furdyna — il. 4, 5, 10 — 12; J . Świderski — il. 2, 3, 7, 13—18. Tablice wykonał J , Furdyna 148 r � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea1171919eb2a48bdc3ef65bf143c252.pdf d6ab3ba53722d679bbd6e2dad8eac202 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6494 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6067 Title A name given to the resource Zdobywanie różnicy - list pewnej historyczki o nieukierunkowaniu pamięci autobiograficznej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.133-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barba, Eugenio Kasia, Katarzyna (tł.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIO Droga M i r e l l o , Pytałaś m n i e ostatnio, jak się czuje ktoś, k t o bije BARBA właśnie r e k o r d długowieczności. W październiku 2004 O d i n Teatret skończył czterdzieści lat. Kuszące jest za­ trzymanie się na chwilę i spojrzenie, dokąd zaprowa­ Zdobywanie różnicy dziły nas te wszystkie lata t e a t r u . I zastanowienie się n a d własną historią. A l e refleksje n a d sobą samym prowadzą zawsze wzdłuż przecinających się l i n i i . Podą­ List do pewnej historyczki o nieukierunkowaniu pamięci autobiograficznej żają poprzez dywagacje i przypuszczenia, przywołując stare idee i znane historie. M o g ą one uniknąć pragnie¬ nia wyważonego bilansu jedynie jako f o r m a instynk¬ t o w n y c h reakcji na czyjeś p y t a n i a . Także osobiste stwierdzenia - tak j a k uczucia, o których mówił Stani­ sławski, kiedy ostrzegał aktorów przed wyrażaniem się wprost - ujawniają się w postaci myśli oswojonych, nawet jeśli zwodzimy sami siebie, wierząc, że nasza pa¬ mięć może n a d a ć i m formę. Refleksje, które n a m prze­ kazują, są reakcjami. Zależą o d działania prawdziwego bądź wyobrażonego partnera, który p o w o d u j e , że re¬ K i e d y więc twierdził, że definicja „teatru wielokul¬ agujemy. t u r o w e g o " pasuje jak ulał, nie mogłem się z n i m nie zgodzić. Jednak równocześnie nie jestem w stanie przyznać m u racji. Jedna reakcja i wiele pytań Jaki jest sens długowieczności naszego teatru? Czy to, że jest złożony z ludzi i dla ludzi o różnym pochodze¬ W t y m w y p a d k u miałem partnera i był o n prawdzi¬ n i u albo przynajmniej o różnych tradycjach kulturo¬ wy. Seria i s t o t n y c h i związanych z t e m a t e m pytań, za¬ w y c h i teatralnych? N i e wydaje m i się to takie ważne. d a n y c h m i przez przyjaciela, skłoniła m n i e do ujrzenia Interesuje m n i e coś innego: możliwość, że k o n t a k t z in¬ O d i n Teatret w z m i e n i o n y m świetle. Przyjaciel, I a n n y m i światami staje się sposobem dotarcia do samego W a t s o n , k i l k a lat t e m u przeprowadzał ze m n ą w y w i a d siebie, do własnych korzeni, do świata, do którego się do swojej książki o wielokulturowości i teatrze. Jego przynależy. Zeby dać początek czemuś i n n e m u . zdaniem h i s t o r i a O d i n mogłaby zostać D l a m n i e , w h i s t o r i i O d i n Teatret, w ludziach, któ¬ wyrażona w f o r m u l e doświadczenia i p r a k t y k i w i e l o k u l t u r o w e j . rych Dowodził tego, powołując się na k o n k r e t n e przykłady. w naszych strategiach przetrwania, najbardziej intere¬ spotkaliśmy, w związkach, które zawarliśmy, Mówił: „Jesteście teatrem stworzonym przez osoby sujący jest aspekt odrzucenia i ucieczki. Długotrwałe pochodzące z różnych krajów i kontynentów, posługu¬ i uparte chronienie naszej różnicy. Różnicy o d kogo? jące się różnymi językami. Przez bardzo długie okresy I o d czego? osiedlaliście się w krajach oddalonych o d D a n i i . Wasze Przyjaciel I a n W a t s o n był raczej zaskoczony niż spektakle są często wielojęzyczne. Oprócz normalnego rozczarowany m o i m o p o r e m . Zaczął m n i e wypytywać, h a n d l u dziełami i p r o j e k t a m i teatralnymi praktykujecie dlaczego jestem tak bardzo przeciwny rozpatrzeniu tej także bartery, to znaczy wymieniacie wasze spektakle na kwestii z szerszej perspektywy i czemu cały czas próbu¬ p r o d u k t y kulturalne grup, które was goszczą: zabawy, ję odpowiadać na pytania przez pryzmat mojej auto¬ tańce, muzykę, pieśni, działania artystyczne i performa- biografii. Czyżbym uciekał przed w y m o g a m i pracy in¬ tywne w odległych wioskach, szkołach, szpitalach, wię¬ telektualnej? Czyżbym odrzucał możliwość poszerze¬ zieniach czy d o m a c h kultury. Ukuliście przedziwny ter­ nia mojego sposobu widzenia? To prawda, nastawienie m i n „transformances", żeby zaznaczyć, że wasze projek­ autobiograficzne często jest sposobem na uchylenie się ty nie ograniczają się do „performances", lecz są dąże¬ o d odpowiedzialności. n i e m do zmiany, c h o ć na chwilę, wyglądu jakiegoś mia¬ przez konieczność przeprowadzenia przedmiotowego sta. Te projekty sprawiają, że miasta rozkwitają i że bilansu? A może marzyłem o i n n y m celu? Czyżbym czuł się zagrożony w formie reprezentacji, krzyżując się i zmuszając do in¬ K i e d y przyglądam się h i s t o r i i O d i n Teatret, zwłasz¬ terakcji, stają się widoczne różne kultury, które je za¬ cza teraz, kiedy w większości m a m y ją już za sobą, w i ¬ mieszkują, i c h różne składniki". dzę coś zupełnie różnego o d krzyżowania się i dialogu kultur. Widzę teatr jako miejsce paradoksalne, w któ¬ I dodawał jeszcze jedno potwierdzenie naszego wie¬ lokulturowego powołania: fakt, że przy O d i n i e powsta¬ r y m tworzenie wspólnego dzieła zakłada nie tylko oso¬ ła I S T A - I n t e r n a t i o n a l School of Theatre A n t h r o p o ¬ bowości różnorodne, lecz osobowości o k r u t n i e i ego¬ logy, która o d 1979 r o k u jednoczy podczas swych sesji istycznie o d siebie oddalone, nie tylko z p o w o d u różni¬ aktorów, reżyserów, mistrzów teatru i badaczy z róż¬ cy kultur, ale również dlatego, że przeciwstawne są i c h n y c h kontynentów, z teatrów W s c h o d u i Z a c h o d u . cele, ideologie i wrażliwość. 133 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Pytania lana Watsona skłoniły m n i e do zapytania samić się z historią, z m i t a m i , z tęsknotami i z ideała¬ siebie samego: jeżeli moje wybory nie wynikały z pra­ m i mojego k r a j u i mojego środowiska. Wybrałem spo¬ gnienia i dążenia do poszerzenia granic mojego obsza­ łeczną tożsamość emigranta, p r a c o w n i k a z Południa r u kulturowego, to skąd się wzięły? Czego szukałem w świecie całkiem na odwrót: w zimnej, luterańskiej t a k zawzięcie przez tyle lat? Norwegii. W t y m p r o l e t a r i a c k i m świecie odkryłem I w t e n sposób znowu stanąłem wobec konieczno­ walkę klas, skuteczność strajków i solidarności, lecz ści ponownego mentalnego prześledzenia zmian, k t ó ­ także ksenofobię i rasizm. Byłem dago, byłem wop. To re dobrze poznałem, szukając odpowiedzi. I znowu są określenia nieprzetłumaczalne, ponieważ odnoszą okazało się, że jestem zdezorientowany. By się zorien­ się do sytuacji bardzo odległych w czasie. We Wło¬ tować, potrzebowałem wyjątkowych sposobów, p o ­ szech emigranci, którzy z Południa przyjechali szukać trzebowałem n o w y c h słów. pracy na Północy, b y l i nazywani terroni. A l e ja, nawet jeśli wyjechałbym z G a l l i p o l i , żeby pracować w Medio¬ A l e słowa nigdy nie są n o w e . T y m , co się zmienia, jest światło, które je oświetla, cienie, które rzucają. lanie czy Turynie i żeby zostać terrone, niósłbym ze so¬ Uzupełniające teraz bą znamiona mojego szlacheckiego pochodzenia. Na¬ w nadzwyczajny sposób ze sobą walczą, na gruncie zu¬ tomiast w N o r w e g i i m o j a emigracja była całkowita: żytego t e r m i n u : różnica. zostawiłem mój kraj, mój język, moją przeszłość i kla¬ się p r z e d t e m światło i cień, Różnicy można doświadczać jako danej okoliczności, sę społeczną. Musiałem nauczyć się mówić i myśleć po która może generować cierpienie lub dumę. A l e wierzę, norwesku, uważnie słuchając, by wychwycić podteksty że różnica może być także p u n k t e m dojścia, trudną zdo¬ w słowach i zachowaniach ludzi dookoła m n i e . M o j a byczą. Kiedy jesteśmy młodzi, czujemy się jak czarny kondycja egzystencjalna uczyniła m n i e „innym", a ta p u n k t w świecie, do którego nie należymy. Kiedy się sta¬ pozycja nie jest nigdy n e u t r a l n a . D l a niektórych Nor¬ rzejemy, okazuje się, że to właśnie przynależność jest czę¬ wegów stanowiła element negatywny, dla i n n y c h sama sto t y m , co pozwala n a m żyć wewnątrz świata. Nauczy¬ w sobie była wartością. W t e d y t a m t a decyzja, nie zo¬ stała podjęta w pełni świadomie, ale teraz się jej nie liśmy się, ile jest warta różnica, która wzbudza szacunek. wstydzę: zostawić W ł o c h y , znaczyło odciąć swoje naj¬ głębsze korzenie, włoskie i szlacheckie, te które miały Własna ziemia i mogły m n i e chronić. M o j e niebywale silne pragnienie, by wyrwać się z włoskiego b a c k g r o u n d u nie przerodziło się w pragnie¬ K i e d y byłem dorastającym chłopcem, mieszkają¬ nie zostania N o r w e g i e m . Zdawałem sobie sprawę, że c y m daleko na południu W ł o c h , wystarczyło, b y m po¬ „kulturowe korzenie" są synonimem ograniczenia, wy¬ j e c h a ł k i l k a kilometrów na północ, żebym czuł się cu¬ znaczonego horyzontu. Chciałem zerwać więzi, które dzoziemcem, żebym czuł się „inny". W G a l l i p o l i , gdzie ograniczały moją mentalną wolność, i zbliżyć się do dorastałem, jako syn szlacheckiej rodziny, całkowicie „inności" mrocznej i bez słów, znajdującej się wewnątrz ignorowałem wszelkie przejawy k u l t u r y „popularnej". mnie, w porównaniu z którą otaczająca m n i e k u l t u r a W i e l e lat później, ze zdziwieniem, dowiedziałem się okazywała się pełna przeszkód. N i e chciałem zostać za¬ z książek Ernesto D e M a r t i n o , że żyłem w kulturze ta- korzeniony w jakimś narodzie, kulturze czy klasie. r a n t y z m u : trans, muzyka i tańce, skonstruowane jako Walczyłem o coś bardzo k o n k r e t n e g o , o t o , b y m terapeutyczna i p e r f o r m a t y w n a ceremonia, której ist¬ mógł zapuścić korzenie w niebie, w k r a j u wartości bez n i e n i a nawet nie podejrzewałem. granic, gdzie prawdy byłyby o w o c e m k o n f l i k t u , a zara¬ Przez trzy lata uczyłem się w szkole wojskowej. Ma¬ zem osobistą zdobyczą. j ą c osiemnaście lat, zniechęcony dyscypliną, uciekłem Słyszę w sobie jeszcze echo tego doznania oświece¬ najdalej, jak się dało. W N o r w e g i i , jako emigrant, mu¬ nia, j a k b y m odziedziczył całą ziemię, wszystkie jej kra¬ siałem stawić czoło życiowemu p r o b l e m o w i w t o p i e n i a je i wszystkie kultury, jej różnorodną przeszłość i nie¬ się w kontekst, w którym obyczaje, mentalność, rela¬ pewną przyszłość. Miałem osiemnaście lat. N i e wie¬ cje między płciami, hierarchia w pracy były dla m n i e działem jeszcze, że otrzymanie spadku oznacza podda¬ p r a w d z i w y m i t r a u m a m i k u l t u r o w y m i . Musiałem prze- nie go metamorfozie i że spadkobierca zawsze jest nie¬ formułować moje zachowania aż do samych korzeni. wiernym. Zmieniła się nawet m o j a świadomość historyczna. W i e k pozwolił m i zrozumieć, że jeśli teatr jest od¬ U c z y l i m n i e , że w 1936 r o k u W ł o c h y zajęły Etiopię, k r y c i e m , to bazuje o n o na zmartwychwstaniu przeszło¬ żeby zanieść cywilizację barbarzyńcom. Ileż razy m a t k a ści, dokonującym się dzięki niepowtarzalnej, osobistej powtarzała m i : kiedy przychodziłeś na świat, twój oj¬ barwie każdego z nas. A l e ta przeszłość nie była nazna¬ ciec był odważnym dowódcą na tej w o j n i e . A teraz, czona przez jedną kulturę i jeden naród. Była symulta¬ N o r w e g o w i e i i c h książki, mówili m i o w o j n i e zagłady. niczną współ obecnością wszystkich przeszłości. Szok k u l t u r o w y uderzył w moją własną osobistą tożsa¬ To nie skrzyżowanie k u l t u r m n i e zafascynowało. mość. I było wiele i n n y c h szoków. N i g d y świadomie nie pragnąłem znaleźć się na t a k i m Porzuciłem moje burżuazyjne środowisko i ciepłe, skrzyżowaniu. Chciałem być „podróżnikiem Prędkości". katolickie, południowe W ł o c h y , bo nie umiałem utoż134 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Są ludzie, którzy żyją w jakimś narodzie czy w jakiejś i organizacji pracy. A l b o ze względu na potrzebę odda­ kulturze. Są też tacy, dla których t e r y t o r i u m , na któ¬ lenia się o d swojej własnej pierwotnej perspektywy, r y m żyją, wyznacza i c h własne ciało. Są jednak podróż¬ potrzebę ucieczki o d własnej ziemi, własnych korzeni, nicy, przemierzający Kraj Prędkości, przestrzeń i czas, żeby stworzyć n o w y Heimat, niemające n i c wspólnego z krajobrazem i p o r a m i r o k u Mały świat: mikrokosmos i mikrospołeczność. w miejscu, przez które przejeżdżają. wszystko w książce Teatr. Samotność, Opisałem rzemiosło, to W d o m sztuki, i n n y świat. t y m o s t a t n i m w y p a d k u naleganie na wymiar w i e l o k u l t u r o w y wytwarza więcej zamieszania niż jasno­ bunt. Można trwać w j e d n y m miejscu przez miesiące, na¬ ści. Tak naprawdę nie jest k o m p e t e n t n e . Koncentruje wet lata i dalej być „podróżnikiem Prędkości", który uwagę na zewnętrznej powłoce, nie na substancji. przemierza tysiące lat i kilometrów razem z myślami M o j a zawodowa biografia odpowiada d r u g i e m u i reakcjami mężczyzn i kobiet, o d d a l o n y c h o d niego ze przypadkowi. W ł a ś n i e dlatego, zastanawiając się n a d względu na kolor i c h skóry czy historię. W Canoe z pa­ m o i m doświadczeniem wewnątrz mojego teatralnego pieru. Traktacie o antropologii teatralnej miałem świado¬ Heimat, mość, dzykulturowości za przeszkodę, nie za pomoc, chociaż że preekspresywna analiza nieeuropejskich t e c h n i k p e r f o r m a t y w n y c h może łatwo przerodzić się w interpretację „międzykulturową": uznałem kategorie wielokulturowości i mię- teatr mój nosi wielokulturową szatę. mechaniczną i dualistyczną, powielającą schemat W s c h ó d - Zachód Podróże w stronę różnicy ze wszystkimi jego bieżącymi odniesieniami politycz¬ nymi. W tej książce stawałem po stronie „kultury przejściowej". Wierzę, że europejscy Reformatorzy - Zawsze można stosować perspektywę w i e l o k u l t u - b u n t o w n i c y i heretycy, jak Stanisławski, M e y e r h o l d , rową, aby obserwować zjawiska teatralne, ale do uży¬ Craig, Copeau, A r t a u d i Brecht - b y l i twórcami t e a t r u wania tej perspektywy trzeba się najpierw przyznać. przejściowego. I c h życie i i c h dzieła zniszczyły wcze¬ N i c nie zabrania powiedzenia, że O d i n Teatret jest śniejszy sposób oglądania i robienia spektakli, ustaliły w i e l o k u l t u r o w y . Został stworzony w N o r w e g i i przez sa­ n o w y rodzaj relacji z widzem, pobudziły nową świado¬ mozwańczych aktorów, których reżyser włoskiego p o ­ mość i c h sztuki jako środka politycznego, etycznego chodzenia przeżył swoją zawodową inicjację w Polsce. i duchowego. Zaszczepiły wartość i znaczenie p o d nie- Dzisiaj nasz teatr w H o l s t e b r o jest karawansera- przenikalną skorupę naszego zawodu. jem, który gości osoby i grupy z całego świata: Skandy- To nastawienie m a swoje korzenie w stanie przej¬ nawów, W ł o c h ó w , Francuzów, Anglików, Hiszpanów, ściowym, w odrzucaniu ducha czasu. N i e może zostać Niemców, obywateli A m e r y k i Południowej i Północ¬ pasywnie przekazane następnemu p o k o l e n i u . Trzeba nej, przybyszów z Japonii czy Sri L a n k i . Podróżujemy wybrać bycie i c h spadkobiercami i zdobyć i c h dziedzic¬ i mieszkamy przez długie okresy w rozmaitych krajach. two w s a m o t n y m wysiłku, który je przekształci i uczy¬ Nawiązaliśmy współpracę z a k t o r a m i i badaczami róż¬ n i naszym własnym. n y c h narodowości. A l e wszystkich t y c h osób, kultur, Powoli, odpowiadając I a n o w i W a t s o n o w i , zaczyna¬ tradycji, wszystkich t y c h obrazów, które widzieliśmy, łem dostrzegać nie tylko mój wybór różnicy, lecz także n a p o t k a n y c h przez nas spektakli i h i s t o r i i nie szukali¬ coś innego. Jak męczące jest to ciągłe odróżnianie się. śmy po to, by się wzbogacić, ale ze względu na coś in¬ N o m a d z i z korzeniami, ale z korzeniami w niebie. nego: aby pomogły n a m uciec. O d czego? O d naszej Bohaterzy W i e l k i e j Reformy scen X X w i e k u , zmar¬ własnej kultury, o d tradycji teatralnych, w których się l i , którzy na zawsze pozostają młodzi, roztrzaskali od¬ urodziliśmy. O d małych tradycji i pewności, które sa¬ wieczny m o d e l t e a t r u istniejący w Europie, stwarzając m i ustaliliśmy. miejsce dla pełnego nisz ekosystemu teatralnego, peł¬ Jeżeli patrzymy z bliska na naszą pracę i małe na¬ nego „małych nomadycznych t r a d y c j i " . Te „małe n o - w y k i , na wartości, którym czujemy się zobowiązani do¬ madyczne tradycje", o u l o t n y c h t e c h n i k a c h , lecz po¬ trzymać wierności, na zmarłych żyjących w naszej pa¬ siadające silne i n d y w i d u a l n e motywacje, żyły krótko. mięci, możemy odkryć niemożliwy do zdefiniowania C h o ć podróżowały i ewoluowały, i c h wyjątkowe war¬ związek, pewną mentalność, dotyczącą jedynie pracy, tości były zawłaszczane przez i n n y c h artystów, nieza¬ sprawiającą, że jesteśmy jakąś mikrokulturą, małym, leżnie o d miejsca i początkowego k o n t e k s t u . Zdoby¬ odrębnym światem. Zawdzięczamy to wszystko powol¬ wane i zawłaszczane dziedzictwo zakłada oderwanie n e m u zdobywaniu, a nie mieszaniu się i integracji kul¬ się o d własnych początków. tur oraz tradycji. N i e jest sam w sobie odkrywczy fakt, że osoby wy¬ „Mieć korzenie w niebie" wydaje się tylko pięknym wodzące się z różnych tradycji jednoczą się. Interesu¬ porównaniem, pożytecznym z p u n k t u widzenia retory¬ jące jest natomiast pytanie, dlaczego tak się dzieje. Wy¬ k i . A l e kryje się za n i m rzeczywistość niespokojnego daje m i się, że mogą istnieć d w a powody, całkowicie życia, wybór ciągłej zmiany, który nie jest celem sam przeciwstawne: albo dzieje się tak dlatego, że i c h róż¬ dla siebie, lecz próbuje zaprzeczyć naszej t e n d e n c j i do ne k u l t u r o w e tożsamości jakoś się uzupełniają, w for¬ mie zakorzenienia się. Kryje się za n i m niełatwy wybór nie¬ różnorodnych specjalizacji, w rodzaju podziału stabilności. B y ć może wszystkie nasze najważniejsze 135 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY relacje, spotkania czy decyzje mogłyby zostać raz jesz­ t k a n i a między teatralną kulturą europejską i azjatycką. cze opowiedziane w świetle tego ducha przygody bez N i e istniała świadomość ważnej r o l i spektakli z i n n y c h c h w i l i spoczynku. kontynentów. T y m , co w t e d y budziło w Europie zain­ K i e d y patrzy się na własną przeszłość, często pró­ teresowanie, były przedstawienia Berliner Ensemble buje się zapomnieć o niezliczonych zygzakach przy¬ B e r t o l t a Brechta, m i m M a r c e l M a r c e a u , który potrafił p a d k u , o długich objazdach bez k i e r u n k u , do których oczarować wielką publiczność nie używając tekstów, zmuszają nas okoliczności. To nie są „poszukiwania" posługując się jednie fizycznymi środkami wyrazu, oraz czegoś, tylko objawy n i e p o k o j u , pragnienia przygody, teksty wrażenia, że gdzieś t a m czeka na nas szczęście. W i e l e i Mrożka. awangardy: Ionesco, Becketta, Adamova m o i c h nagłych i szalonych decyzji było o w o c a m i przy¬ A l e w książkach o d n o t o w a n o coś więcej. N a przy¬ p a d k u : spotkanie z kobietą, antypatia l u b sympatia kład zainteresowanie M e y e r h o l d a , Eisensteina, D u l l i ¬ wobec jakiegoś mężczyzny. Teraz już w i e m - nie cho­ na, A r t a u d a , Claudela czy Brechta klasycznymi for¬ dziło o nauczenie się miłości, czy o ryzyko. Czerwony m a m i t e a t r u azjatyckiego. To była wskazówka. N a w e t szlak prowadził m n i e do mojego statusu emigranta, o n i nie przeżyli doświadczenia t e a t r u azjatyckiego wiecznego cudzoziemca. Przez t e n l a b i r y n t spotkań, w praktyce. Z wyjątkiem Claudela, który mieszkał k o n f r o n t a c j i i aspiracji popychała m n i e potrzeba obro¬ w C h i n a c h i w Japonii, żaden z w y m i e n i o n y c h przeze n y mojej godności i nieprzynależności. Patrząc wstecz, m n i e artystów nie widział aktorów azjatyckich w i c h widzę jasno: doprowadziło m n i e to do odkrycia t e a t r u własnych jako wyspy niezależności. N i e do pojęcia. N i e zawsze w kontekście europejskiego t e a t r u i europejskiej pu¬ do usprawiedliwienia. Zasadniczej. bliczności. Jednak wizja A z j i była f u n d a m e n t a l n a dla teatrach, lecz jedynie podczas tournée, n i c h wszystkich. Także teatr azjatycki miał dla m n i e przede wszyst¬ k i m przemożną siłę mirażu, który trzeba ścigać, ścież¬ Jako samouk miałem obsesję na p u n k c i e profesjo¬ k i , prowadzącej poza moje granice. N a początku był to n a l i z m u . M i m o b r a k u doświadczenia, musiałem na¬ sposób przeskoczenia h o r y z o n t u k u l t u r y włoskiej. Za¬ uczać tych, którzy chcieli zostać m o i m i a k t o r a m i . Za¬ nurzyłem się w książkach o hinduizmie i buddyzmie. cząłem o d ćwiczeń, które widziałem w teatrze G r o t o w ­ Zostałem marynarzem, aby zobaczyć miejsca, gdzie żył skiego, kiedy byłem w O p o l u . C i spośród m o i c h kan¬ Ramakrishna. M o j a „Azja" to było k i l k a nazw miejsc, dydatów na aktorów, którzy uczęszczali na kursy dla zamieszkanych przez filozofów i eremitów. To był re¬ mimów albo balet, zostali „instruktorami" dla swoich gion K r a j u Prędkości. kolegów. A l e nie b y l i mistrzami. Okazali się początku¬ K i e d y zacząłem pracować w teatrze, ta wyśniona jącymi. Nasza k u l t u r a teatralna była więc nie tyle mie¬ A z j a stała się dla m n i e najważniejszym przewodni¬ szana, czy synkretyczna, ile raczej przypominała misz- k i e m . Przykładem na wpół o d k r y t y m , na wpół wymy¬ masz. Jak wydobyć porządną wiedzę z miszmaszu? ślonym: ideą dynamiczną, która pomogła m i uwolnić się z więzów samouctwa. Szukałem książek, w których mógłbym znaleźć k o n k r e t n e przykłady i rady. Stanisławski, Dullin Pierwsze lata bycia samoukami, konieczność cią¬ i W a c h t a n g o w okazali się niezwykle pożyteczni. Stu¬ głego usprawiedliwiania w y b o r u pracy teatralnej oraz diowaliśmy dokumentację pracy pedagogicznej i spek¬ poszukiwania źródeł, by ją ugruntować w środowisku, t a k l i europejskich Reformatorów, które było wobec nas obojętne, to m o i m zdaniem ćwiczenia, mające zrekonstruować postawę aktorów. c z y n n i k i determinujące historię O d i n Teatret. Wła¬ A p o t e m zrobiliśmy k o l e j n y k r o k , użyliśmy także zdjęć śnie trudności i konieczność uciekania, bardziej niż z t e a t r u k a b u k i i opery pekińskiej. Ożywiając nieru¬ żeby opracować idee i teorie, doprowadziły nas do nieoczekiwanych chome obrazy, aktorzy razem ze m n ą tworzyli struktu¬ rozwiązań. rę dynamiczną, kolejne „ćwiczenie", które dołączali¬ J e d n ą z t y c h konieczności - zasadniczą dla tech¬ śmy do naszego t r e n i n g u . N i e sądziliśmy oczywiście, że nicznej i emocjonalnej tożsamości O d i n a - była emi¬ te ćwiczenia, nazywane przez nas chińskimi czy japoń¬ gracja z N o r w e g i i do D a n i i . N a s i norwescy aktorzy skimi, mają naprawdę c o k o l w i e k wspólnego ze sposo¬ m i e l i trudności z p o r o z u m i e n i e m się z duńskimi widza¬ b e m , w j a k i grają chińscy czy japońscy aktorzy, ale to m i w naszej nowej siedzibie w H o l s t e b r o . Stało się to postępowanie nas stymulowało i niosło konsekwencje. dla nas kwestią przetrwania. Musieliśmy zacząć two¬ A te konsekwencje były nasze. To samo działo się, gdy rzyć spektakle, których dramaturgia nie byłaby oparta zajmowaliśmy się głosami różnych śpiewaków, o d wło¬ wyłącznie na i n t e r p r e t a c j i tekstu i r o z u m i e n i u słów, skiej opery po A r m s t r o n g a , o d chorałów gregoriań¬ lecz na bliskości i intymności, na akcjach l u b „atrak¬ skich po Y m a Sumac, o d improwizacji o p a r t y c h na cjach" - j a k nazwałby je Eisenstein - mogących pobu¬ h i n d u s k i c h raga po myśliwskie pieśni Pigmejów, o d jo- dzić percepcję widza na poziomie zmysłowym, wokal¬ r u r i (pieśń b u n r a k u ) po deklamację sycylijskich zmy¬ n y m i dynamicznym. śleń. Powtarzaliśmy i c h intonacje, pomyłki i modula¬ cje głosów, podejmując wysiłek o d k r y w a n i a i ożywie¬ N i k t nie posługiwał się t e r m i n e m „wielokulturow o ś ć " p o d koniec lat 50., kiedy zacząłem interesować nia na n o w o możliwości i k o l o r y t u ludzkiego głosu, się teatrem. N i k t nie zajmował się zagadnieniem spo- posiadanego o d urodzenia. Głosu, który tracimy, po- 136 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY nieważ wybieramy tylko dźwięki potrzebne do używa¬ Przełamali delikatne i cenne schematy, które wypra¬ nia języka, w którym dorastamy. cowaliśmy sobie w O d i n i e . Nieraz w y p y c h a l i nas z na¬ N a szczęście nie byliśmy zbyt u z d o l n i o n y m i naśla¬ szego porządku. d o w c a m i . Dzięki t e m u odkryliśmy nasze głosy. Zdaję sobie sprawę, że obserwowane z zewnątrz, lo¬ Przez te pierwsze lata teatry azjatyckie jawiły m i się sy O d i n Teatret mogą wydać się naznaczone dążeniem niczym swego rodzaju teatralna A r k a d i a , i c h bohater¬ do zjednoczenia różnych k u l t u r teatralnych, do i c h k i były silne, a w o j o w n i c y pełni łaski, sceny wypełnia¬ k o n f r o n t a c j i i odkrycia i c h komplementarności. A l e ły fantastyczne ryczące zwierzęta, zacumowane łodzie, gdy w s p o m i n a m moje młodzieńcze sny o teatrze azja¬ morza z błękitnej emalii, ciche szczyty gór... A wszyst¬ t y c k i m , kiedy myślę o m o i c h relacjach z Sanjuktą, czy ko to ucieleśnione dzięki sztuce jednego aktora. M o ¬ z i n n y m i mistrzami, wydaje m i się, że co innego było del, który chcieli stworzyć samoucy z O d i n Teatret, to najważniejsze. Magiczny świat t e a t r u azjatyckiego był zawodowa doskonałość. N i e szukaliśmy „autentyczno¬ dla m n i e liną, której się trzymałem i mogłem dzięki te¬ ści" mitycznego O r i e n t u z jego filozofią, skodyfikowa- m u wychylić się poza oczywistość - nie tylko świata te¬ ną techniką i sugestywnymi obyczajami. D l a nas teatr atralnego, do którego nie chciałem należeć, ale także był pracą wobec polis, możliwością zajęcia pozycji i po¬ poza oczywistość naszych dążania drogą odrzucenia. Z tej perspektywy teatry wymyśliliśmy i czego nie mogliśmy porzucić, bo byli¬ zasad, tego wszystkiego, co azjatyckie z pewnością nie były dla nas bardzo istotny¬ śmy zbyt b i e d n i , a może za bardzo przestraszeni. N a m i modelami. początku byliśmy „inni", ponieważ byliśmy młodzi i te¬ Tylko w 1973, dziesięć lat po konsolidacji O d i n Te- atralnie niedoświadczeni, bo przyszliśmy na świat poza atret, doświadczyliśmy t e a t r u japońskiego, dotykając w i e l k i m i z a c h o d n i m i t r a d y c j a m i . Potem staliśmy się nie tylko różnych stylów i spektakli, ale tego wszyst¬ „inni" z w y b o r u i z powołania. kiego, co się za n i m i kryje. Oglądaliśmy pracę t a k i c h I właśnie dlatego, dla m n i e , teatr nie może ograni¬ artystów j a k Sawamura Sojuro, Hisao i H i d e o Kanze. czać się do spektaklu. M u s i przez cały czas szukać no¬ Dzięki p o m o c y Franka H o f f a zorganizowaliśmy w H o l - w y c h sposobów karmienia własnej rewolucji. Bardzo stebro seminarium, które w t a m t y c h czasach wydawa¬ szczególnego typu rewolucji, którą hamują nie tylko ło się niemożliwe. Udało się n a m zebrać p o d t y m sa¬ idee, przekonania czy przyzwyczajenia i n n y c h ludzi, ale m y m d a c h e m teatry k a b u k i , n o i aktorów ze współcze¬ także nasze własne bogactwa, przeświadczenia, drobne snego t e a t r u S h u j i Terayama. wygody, r u t y n a i wiedza, zamykające nas w więzieniu. Już o d pierwszych d n i mojej działalności reżysera i pe¬ D w a lata później O d i n Teatret zorganizował semi¬ n a r i u m poświęcone t e a t r o w i tańca z Jawy i Bali. Dzię¬ dagoga byłem owładnięty dwiema myślami, na których k i t e m u spotkałem I M a d e Pasek Tempo, mistrza z Ba¬ punkcie zresztą dalej m a m obsesję. Pytanie pierwsze l i , który w 1980 r o k u znalazł się wśród założycieli I S T A brzmi: dlaczego Stanisławski i M e y e r h o l d wymyślili i współpracował ze m n ą aż do swojej śmierci w 1991 swoje „ćwiczenia" dla aktorów? Doświadczenie podpo¬ r o k u . Oprócz tego w 1977, podczas seminarium O d i n a wiada m i , że aktor bezbłędnie wykonujący ćwiczenia, poświęconego tańcowi i teatrowi h i n d u s k i e m u , spo¬ nie jest często w stanie zachować tej samej jakości na tkałem młodą tancerkę Odissi Sanjuktę Panigrahi i jej próbach czy w czasie przedstawienia. N i e m a żadnej męża Ragunatha. To było jak spotkanie siostry: inteli¬ łączności między efektami t r e n i n g u a osiągnięciami gentnej, pięknej, silnej, wrażliwej, odważnej i h o j n e j . twórczymi. Po co w t a k i m razie ćwiczenia? Głęboko ją pokochałem. Przypominają m i się liczne Także drugie pytanie pojawiło się szybko, kiedy pytania, które zadawaliśmy sobie nawzajem, nasze dłu¬ w I n d i a c h po raz pierwszy obejrzałem spektakl K a t h a - gie rozmowy, noc, kiedy wszyscy i n n i poszli spać, jej do¬ kali. To było w 1963 r o k u . Mówiłem o t y m wiele razy: kładne, ale sugestywne prezentacje i bardzo osobiste nic nie wiedziałem o tego rodzaju teatrze, ponieważ nie wyjaśnienia. Sanjukta była nie tylko jedną z założycie¬ było w t e d y a n i książek, a n i i n f o r m a c j i o K a t h a k a l i . N i e lek I S T A , była jego bezdyskusyjną królową. rozumiałem języka i nie był dla m n i e jasny k o d działań Zbieranie funduszy na sesję I S T A wymaga ogrom¬ aktorów - tancerzy. Wiedziałem jedynie co nieco o hi¬ nego wysiłku, pisania i przepisywania nieskończonej storiach, które prezentowano, i byłem zmieszany i c h ilości podań, robienia i odrabiania kosztorysów, zaci¬ hałaśliwym i l u d o w y m kontekstem. A jednak w pew¬ skania zębów i niepoddawania się. Zmęczenie i mękę n y c h m o m e n t a c h , a k t o r o w i udawało się przykuć moją zawsze osładzała myśl, że oto raz jeszcze spotkam K a t - uwagę, pobudzić moje zmysły, wciągnąć m n i e w swoje suko A z u m ę , Ragunatha. działania, jedno po d r u g i m . Jak m u się to udawało? Jak I przede wszystkim Sanjuktę. N i g d y nie zaakceptuję to się mogło zdarzyć? Jakie były aktywne składniki na¬ K a n i c h i Hanayagiego, niesprawiedliwości jej przedwczesnej śmierci. szej interakcji? Czy była to tylko kwestia t a l e n t u , łaski, indywidualnego temperamentu? A może to miało coś Indie, Japonia, B a l i - i c h k u l t u r a i tradycja to od¬ wspólnego z techniką? A jeżeli tak, to w j a k i sposób? ległe krainy. A l e ludzie, którzy przez lata stali się kole¬ gami z pracy, są częścią mojego k r a j u . Przyniosły i c h Te pytania, te dwie zagadki nie do rozwikłania, sta¬ do niego umiejętności, lecz także wymagania. Sprawi¬ ły się obsesjami i jeszcze teraz m n i e prześladują. Wy¬ l i , że we m n i e samym narodziła się n o w a ciekawość. znaczyły d w a najważniejsze obszary m o i c h zawodo- 137 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY w y c h poszukiwań: obszar doskonalenia rzemiosła oraz łem jego całkowicie przypadkowe początki, w okolicz¬ a n t r o p o l o g i i teatralnej (preekspresywne f u n d a m e n t y nościach, kiedy O d i n nie mógł pokazać swoich doko¬ wydajności i siły aktora i tancerza). W dużej mierze n a ń i nie był w stanie zaprezentować się poprzez dzia¬ wyznaczyły zatem także moje praktyczne wybory i ko¬ łanie artystyczne mieszkańcom małej włoskiej wioski, lejne przemiany. Dzięki n i m powstała I S T A . Dzięki w której mieszkaliśmy przez k i l k a miesięcy. N i e mogli¬ n i m wybrałem ludzi, którzy m n i e otaczają. Te poszuki¬ śmy powiedzieć: wystawimy spektakl. Powiedzieliśmy: w a n i a określiły w a r u n k i mojej pracy. spotkamy się. M y coś przyniesiemy, a wy, oczywiście, zrobicie to samo. Tak odkryliśmy drogę „barteru" te¬ atralnego. Ziemia niczyja Potem i n n i podchwycili ten pomysł i używali go na różne sposoby, zgodnie ze swoimi potrzebami, konteksta¬ D l a m n i e i dla m o i c h towarzyszy z O d i n a , stworze¬ m i i celami. Był stosowany przez grupy teatralne i ta¬ nie naszego t e a t r u nie różniło się o d stworzenia spek¬ neczne, przez psychologów i badaczy, przez duńską an- t a k l u . Nasz pierwszy akt twórczy nie wyrósł z porząd¬ tropolożkę M e t t e B o v i n w jej pracach dotyczących Afry¬ k u i metody, z tego, co znamy, z jakiegoś wyobrażenia, k i . Tak dzieje się zawsze, a przynajmniej p o w i n n o się które by nas przekonywało albo upewniało, ale z pier¬ dziać z t y m i pomysłami czy działaniami, których wartość w o t n e j , wciąż odnawianej nieregularności, połączonej wykracza poza projekt osoby, która je wymyśliła. z u p o r e m . G d y przyglądam się naszej przeszłości, wy¬ O d i n Teatret nie jest właścicielem idei b a r t e r u , na¬ daje m i się, że w t e n sposób stworzyliśmy także naszą w e t jeśli barter jest czymś, co wywodzi się z naszej hi¬ artystyczną biografię: odrywając się o d porządku, tak¬ storii i naszej wizji świata. A l e nie czujemy się zuboże¬ że o d naszego porządku. n i a n i pominięci, jeśli z tej m e t o d y korzysta jakaś gru¬ pa w I n d i a c h czy B o l i w i i . K i e d y byliśmy jeszcze bardzo młodą grupą teatral¬ D l a nas barter nie jest spontanicznym b r a t a n i e m ną i spędzaliśmy wiele czasu zamknięci w naszej siedzi¬ bie, pogrążeni w samotniczej pracy, zdarzało się, że py¬ się. W y m a g a w i e l u d n i , w niektórych w y p a d k a c h na¬ tano: j a k to możliwe, że żyjecie tak bardzo zamknięci w e t t y g o d n i przygotowań. N i e jest wcale spotkaniem w sobie, a za każdym razem, kiedy się pojawiacie, pre¬ ekspansywnym, rezultatem i m p e t u wzajemnej sympa¬ t i i . O p i e r a się na dobrze opracowanej polityce relacji, zentujecie całkiem inną twarz? Jest jedno zdjęcie O d i n Teatret, które wyjątkowo i n t e r a k c j i i m a ściśle wyznaczone cele. K o n t a k t y , na¬ k o c h a m . Przedstawia głównie pejzaż - o t w a r t y i pusty. wiązane przez nas z różnymi osobami czy stowarzysze¬ W rogu znajduje się mała grupka ludzi. Patrzą na ko¬ n i a m i , które z n a m i współpracują, są u k r y t y m moto¬ goś, stojąc w n i e m a l doskonałym kręgu, skupieni na r e m danego wydarzenia oraz następnych wydarzeń. Są odbywającym się w jego środku prawie n i e w i d o c z n y m partyturą, p u n k t e m dojścia, u k r y t y m celem. K o n t a k t y spektaklu. Bardziej niż d o k u m e n t , jest to dla m n i e ide¬ zawsze rodzą się z w y m i e r n y c h i nie tylko naszych „in¬ ogram, stworzony przez młodego Duńczyka Petera By- teresów": lokalne k o n t a k t y muszą jasno zakładać kon¬ steda, który dziś jest bardzo znanym grafikiem. Przed¬ kretne korzyści wynikające z wymiany. stawia t r u d n e okoliczności towarzyszące b a r t e r o w i Te sytuacje mogą zatem na n o w o ożywić istniejące w peruwiańskiej wiosce w A n d a c h . W wiosce brako¬ relacje oraz ustalić nowe, stworzyć nieprzewidywaną wało koniecznej przestrzeni, dlatego wybraliśmy pole wcześniej dynamikę, wydobyć na jaw możliwości, po¬ daleko o d zabudowań. M o m e n t spotkania i w y m i a n y m ó c l o k a l n y m wspólnotom zjednoczyć się dzięki spo¬ stał się chwilą zawieszenia b r o n i , przerwą w czasie, t k a n i u z przybyszami z zewnątrz. Może się też okazać, a przestrzeń przekształciła się w ziemię niczyją. To wła¬ że ci przybysze, poprzez wydajność swojej zabawy, śnie widać na zdjęciu: f o r m a kręgu sprawia, że t u b y l c y w jednej c h w i l i pozbawiają swoich gości przesądów. i przybysze są nie do odróżnienia. Wszyscy jesteśmy za¬ Sprawia n a m wielką przyjemność tworzenie mo¬ razem a k t o r a m i i n i e a k t o r a m i , uczestnikami i obser¬ m e n t u poza czasem, innego m o m e n t u . I jeszcze to oso¬ w a t o r a m i . Obraz daje poczucie zjednoczenia i integra¬ biste zaangażowanie organizatorów, c h ę ć poruszenia cji, ale także samotności c e r e m o n i i zagubionej w nie¬ czegoś na i c h własnym t e r y t o r i u m . W y n i k a to z naszej skończoności przyrody. Samotna postać w kręgu przy¬ potrzeby dawania życia n o w y m rozwiązaniom i rela¬ w o d z i m i na myśl m n i e samego w p o d o b n y c h sytu¬ c j o m , żeby nie popadać w stagnację. Cieszy nas to acjach: jestem w środku, a jednak na zewnątrz. w p o d o b n y sposób, jak te tygodnie, podczas których To zdjęcie wzrusza m n i e nie tylko dlatego, lecz odbywają się sesje I S T A - źródłem radości jest kosz¬ również z i n n y c h , n i e r a c j o n a l n y c h powodów, których t o w n a u t o p i j n a zabawa, bankiet, w którym jako goście nie da się wyrazić słowami. Mówi o smoku, który pil¬ uczestniczą mistrzowie starożytnych tradycji razem nuje złota we m n i e . Prawie to samo dzieje się w t y m z najmłodszymi i najmniej z n a n y m i spośród grup Trze¬ splocie p r a k t y k , strategii, wygód i przesądów, które na¬ ciego Teatru, n a u k o w c y pełni ciekawości i starzy przy¬ zywamy barterem. jaciele, których k o c h a m . Barter nie powstał dzięki i d e i albo poszukiwaniu Sesja I S T A jest teatralną wioską, istniejącą przez oryginalności przeze m n i e czy m o i c h kolegów. Opisa- czternaście d n i , przez połowę tego czasu w rygory- 138 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY m i się to przede Mógłbym podzielić książki na dwie kategorie: te, wszystkim dlatego, że stwarza przestrzeń paradoksal¬ stycznym odosobnieniu. Podoba które zawierają przede wszystkim i n f o r m a c j e sche­ nego spotkania. matyczne, napisane w m a r n y m stylu, ale uderzające Jest jednak coś jeszcze, coś delikatniejszego i nie- m o c n o . Przykładem może być wiele spośród dzieł przekładalnego na słowa. Mógłbym spróbować opisać M e y e r h o l d a , które wywarły na m n i e duże wrażenie. to tak: zapraszasz gości, którzy cię interesują, którzy D o drugiej grupy zaliczyłbym książki zbudowane we¬ mają posłużyć c i za przewodników w różnych sytu¬ dług w y r a f i n o w a n e j i świadomej d r a m a t u r g i i scenicz¬ acjach. O n i muszą znaleźć wielkie sumy potrzebne na nej, przeprowadzenie sesji I S T A l u b p o w i n n i poinformo¬ słów, „rzeczywistości rzeczywistości", s y m u l t a n i c z n o - wać cię o detalach, które albo cię dotkną, albo uderzą. ści i zmysłowości, charakterystycznej dla s p e k t a k l u . Zbierasz wokół siebie jeszcze raz t w o i c h aktorów, wiel¬ O d n o s i się to także do niektórych dzieł o h i s t o r i i te­ pozwalające doświadczyć, za pośrednictwem k i c h mistrzów, ludzi, dla których O d i n jest p u n k t e m a t r u . N a przykład Il trucco e l'anima A n g e l o R i p e l l i - odniesienia, i tych, którzy uwielbiają oglądać nasz te¬ no: atr przy pracy. Lecz są też tacy, których musisz chociaż w przestrzeni" i o t w i e r a d r z w i doświadczenia. Więzi, na chwilę skłonić, by cię akceptowali, c h o ć nie są do które łączą m n i e z niektórymi z n a w c a m i t e a t r u , są tego zbyt skłonni. W k o ń c u zbierasz, na n e u t r a l n y m reakcją na środowisko akademickie czy dziennikar¬ jego zaklinająca siła p o r y w a n i c z y m „poezja gruncie, na ziemi niczyjej przyjaciół, sceptyków, prze¬ skie, które zatrzymuje się zawsze jedynie n a naskórku ciwników, t y c h wszystkich, o d których jesteś uzależ¬ naszego zawodu i przez to zaciemnia obraz jego wła¬ n i o n y i tych, którzy oczekują, że znajdą t u coś dla sie¬ ściwej substancji: p o t , m e n s t r u a c y j n a krew, sperma bie. Potem czekasz. Wcześniej czy później z jakiejś k o n k r e t n y c h ludzi, w określonych strony, z zewnątrz bądź z wewnątrz, o d t w o i c h akto¬ W i z j a akademicka m a skłonności do abstrakcji, redu¬ rów, o d przyjaciół, o d nieznajomego przechodnia, o d kuje wszystko do nurtów, i d e i , wpływów, powodów najmniej zaangażowanego młodzieńca, o d najbardziej oraz jasnych i m i e r z a l n y c h efektów, zakrywając w t e n wrogiego starca nadejdzie komentarz, gest, reakcja, sposób podziemną, mglistą i materialną historię te¬ która będzie j a k sygnał. D z w o n e k , może niechciany, atru. okolicznościach. który o z n a j m i nadejście c h w i l i , kiedy raz jeszcze po¬ Ja na początku nie odczuwałem potrzeby pisania. rzucimy nasze małe przekonania, pewności, w któ¬ Zacząłem wcześnie, ale tylko dlatego, że chciałem za¬ rych, choćby na m o m e n t , szukamy zwykle wygody. protestować przeciw niesprawiedliwości: ciszy, oskar¬ żeniom i dezinformacji dotyczącym pracy Grotowskie¬ go. Pisarstwo jest sposobem w a l k i z władcami informa¬ Hermafrodytyczna historia teatru cji, t y m i , którzy komponują k r o n i k i swoich czasów i dokumentują historię t e a t r u . Z upływem lat pisar¬ stwo stało się sposobem na to, by zostawić po sobie W mojej pracy z a k t o r a m i reaguję, j a k w i e l u in¬ ślady, które przełamią uporządkowane schematy histo¬ n y c h reżyserów, na to, co „działa", co m i się wydaje r i i . Traktuję to jako obowiązek: wydobywać zawikłane, „żywe", „organiczne", co zawiera wibracje, które jawią lecz dobrze określone i n t r y g i mrocznych sił, prowadzą¬ m i się jako ambiwalentne, hermafrodytyczne. Podwo¬ cych nas w naszym zawodzie. jenia, jak sądzę, mogą rozszerzyć możliwe znaczenia Czasem m a m wrażenie, że piszę dla mojego alter sekwencji działań czy sceny. Szczególny proces pracy ego, całkowicie różnego ode m n i e , które narodzi się za łączący aktora i reżysera nie opiera się na teoriach, ale sto lat i które poprzez teatr wścieknie się, by poruszyć na w i e l u czynnikach, między i n n y m i na sugestiach re¬ nie tylko swój i n d y w i d u a l i z m , ale d o k o n a ć też procesu żysera, na jego pragmatyzmie, i n w e n c j i , zdolności re¬ i n d y w i d u a c j i . Także to jest dla m n i e dziś teatrem: agowania na bodźce materialne, na działania i błędy możliwość r a t o w a n i a mojej tożsamości w kontekście aktorów, na niezrozumienie, na przygodne zdarzenia, społecznym, p o l i t y c z n y m i e k o n o m i c z n y m , to znaczy na przypadek. mojego i n d y w i d u a l i z m u , a równocześnie procesu oso¬ N a początku, większość mojej teatralnej wiedzy po¬ bistego dorastania, i n d y w i d u a c j i , dzięki wieloletniej chodziła z książek. Miały dla m n i e ogromne znaczenie, pracy z i n n y m i j e d n o s t k a m i . ponieważ nauczyły m n i e przeczuwać, jak dbać o ambi- Wydaje m i się, że ta transformacja doświadczenia walencję. N i e opowiedziały m i o t y m : ale czytając je, w świadomość i refleksję zaczęła się wraz z w i e l k i m i eu¬ zauważałem przebłyski czegoś, co należało do m n i e . ropejskimi r e f o r m a t o r a m i teatru, aż do Grotowskiego. Były wśród n i c h fascynujące biografie artystów, któ¬ To było coś więcej niż proste przekształcenie p r a k t y k i re stały się moją gwiazdą polarną. A l e książki były też w teorię. To był milczący przekaz czegoś zasadniczego. użytecznymi narzędziami pracy, dzięki opisom tech¬ W i e l u bohaterów przemiany z początku X X w i e k u nicznym, które raz przetrawione stawały się osobiste nie było p r o f e s j o n a l i s t a m i . B y l i o u t s i d e r a m i l u b dyle­ i nadawały się do działania. L e k t u r a pozwalała m i t a n t a m i , j a k A n t o i n e i Stanisławski. Niektórzy wy¬ wchłaniać tę wiedzę, możliwą do sformułowania na po¬ w o d z i l i się ze środowiska muzyków, j a k A p p i a czy Ja- ziomie w e r b a l n y m i k o n c e p t u a l n y m , komplementarną cques-Dalcroze. A l b o b y l i p o e t a m i , j a k M a l l a r m é , wobec wiedzy aktywnej, która żyje dzięki praktyce. 139 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Paul Fort, S t r i n d b e r g . N i e b y l i ograniczeni przez nor¬ A l e stało się jeszcze coś ważniejszego: w pełnym m y l u b przyzwyczajenia, przez reguły i sposoby życia, różnic społeczeństwie teatr stał się przestrzenią para¬ przez m e n t a l n e schematy czy przez ustalone r u t y n y doksalną. teatralnego świata. Tworzyli swoje własne małe n o - Paradoks to nie jest dziwaczna opinia. To koherent¬ madyczne tradycje: n o w e sposoby myślenia i postę¬ na myśl, u której podstaw leżą zasady i n n e niż te, n a powania, których bazują rozprzestrzenione opinie i przeważają¬ n i g d y wcześniej niewymyślone techniki i cele. Sposoby myślenia niepodzielane przez więk¬ ce teorie. Paradoks, nawet wówczas, gdy nie można go szość, ciągle ulegające z m i a n o m . Sposoby myślenia, po prostu odrzucić, nie przeważa: które n i e mogły zostać przekazane, więc trzeba było jest też zdobywany. nie zdobywa, ale nie znaleźć kanały, aby mogły n a d a l zarażać. Także dlate¬ O t y m myślę, kiedy mówię o teatrze jako o prze¬ go w i e l c y reżyserowie z początku X X w i e k u „wymyśli¬ strzeni paradoksalnej, znajdującej się w samym sercu l i " teatralne pisarstwo. własnej epoki, ale do niej nienależącej. To przestrzeń możliwe „święta", w sensie „oddzielona", w c e n t r u m sporów przekazanie tego milczącego i i n t y m n e g o k o d u , który i ciśnień bez rozwiązania, m i k r o k u l t u r a indywiduali¬ pomaga rozszyfrować i zrekonstruować racje i m o d a l - stów owładniętych Artyści umierają bezdzietni. N i e jest potrzebą tworzenia k o h e r e n c j i ności artystycznej wyjątkowości. A l e każdy z nas re¬ między własnym wewnętrznym w u l k a n e m , żyserów wszystko, co m u s i wiedzieć, w i e o d Stani¬ p r y w a t n y m i zachowaniem scenicznym. Ta potrzeba życiem sławskiego, M e y e r h o l d a , B r e c h t a czy A r t a u d a . Wie¬ wciąż popycha nas d o robienia i zaprzestawania. Jeste¬ my, n a ile, w b r e w naszej w o l i , ucieleśniamy i c h dzie¬ śmy pogrążeni w świadomej iluzji nieprzerwanego ćwi¬ d z i c t w o . N a ile nasze życie, k r u c h o ś ć , pasje i ślepe czenia, będącego inicjacją przed t y m pustym rytuałem obawy są u w a r u n k o w a n e podążaniem za l u b odrzuce¬ spektaklem - który oczekuje, b y zostać nasyconym n i e m t y c h powiewów w i a t r u i chmur, które nazywa¬ przez nierówne motywacje każdego, k t o go w i d z i i k t o m y i c h „ m e t o d a m i " . Stały się częścią nas, b o życiory¬ go w y k o n u j e . To przestrzeń, która istnieje tylko t a k sy mistrzów są przykładami wewnętrznej spójności, długo, j a k długo t l i się w nas potrzeba o p o r u . o p o r u , ciągłego zaczynania o d n o w a . S ą ideałami d o O p o r u wobec czego? N i e żyjemy w czasach dyktatury. prześcignięcia. O p i e r a ć się t o znaczy nie d a ć się uwieść głosowi Czasem zdarza m i się o czymś mówić w kontekście „dziedzictwa". A l e m a m w t e d y n a myśli szepczącemu w głębi każdego z nas: o t o t w o j a ziemia. przede T u możesz się zatrzymać. wszystkim f o r m y zarażania c h o r o b a m i i wątpliwościa¬ m i . Rozprzestrzenianie - Myślę o h i s t o r i i w i e l k i c h mistrzów t e a t r u i widzę się wirusów. Jak utrzymać świetlisty meteor, który w y b u c h a - wirujący sztuczny przy życiu wirusa, który w f o r m i e legend, książek, wy¬ ogień. J e d n ą z oszałamiających m i s t y f i k a c j i h i s t o r i i obrażeń i wyborów może być przekazywany człowie¬ t e a t r u jest zdolność d o p r e z e n t o w a n i a się, j a k o eks¬ k o w i przez człowieka albo p o k o l e n i u przez p o k o l e n i e . pozycja jednej t r a d y c j i , podczas gdy w rzeczywistości Ja sam nie zostałem zarażony przez żadne wirusy po¬ m a m y d o czynienia z systemem słonecznym, złożo¬ chodzące z odległej i niezrozumiałej przeszłości, któ¬ n y m z p l a n e t i satelitów o różnych c y k l a c h i obro¬ re odrywałyby m n i e o d spraw teraźniejszych. W zagu¬ t a c h , temperaturze, faunie, florze i metafizyce. Dla¬ b i e n i u w a r s t w a p o warstwie zapalenie opanowywało tego t a k ważne jest wyodrębnienie się, w y b r a n i e , d o mój mózg, w k o ń c u gorączka zawładnęła całym orga¬ jakiej t r a d y c j i się należy. Tradycja, stworzona przez n i z m e m . Jest tak, że zmarli się w nas osadzają j a k nie¬ ciebie w pierwszej osobie, oczyszczona z n a l o t u po¬ widzialne m i k r o b y . Powodują halucynacje i sprawia¬ b o c z n y c h bodźców. M a ł a „tradycja-w-życiu", ją, że wierzymy w możliwość i s t n i e n i a i n n e g o porząd¬ jest t y l k o t w o j a , zbudowana n a podstawie spotkań, k u p o d przekonującą postacią „metody". M e t o d y biografii, książek, wydarzeń, anegdot, d e t a l i , które która w ciągłym r u c h u , zmieniającej się. Zamieszkują w nas zyskują w y m i a r emblematyczny, a p r z y n a j m n i e j nada¬ j a k pasożyty, zachęcani absolutną i paradoksalną ko¬ ją, w sposób e w i d e n t n y i hermetyczny, sens tobie herencją. i t w o j e m u działaniu. Reformatorzy dwudziestowiecznego t e a t r u , d o któ¬ Tę tradycję musisz sobie stworzyć dzięki własnym r y c h ciągle p o w r a c a m , wyznaczają b i g bang t e a t r u , decyzjom. Jest o n a mapą idealnego t e r y t o r i u m , które¬ eksplozję tradycji, tworzenie małych nomadycznych m u chcesz dochować wierności, zapuścić swoje zawo¬ tradycji wraz z i c h specyficznymi ideałami, zadaniami dowe korzenie, wydobyć n a światło jego różnorodne pedagogicznymi, zasadami gry aktorskiej, celami spo¬ warstwy geologiczne. To t w o j a droga, która zaprowa¬ łecznymi i estetycznymi, z i c h wyjątkową publiczno¬ dzi cię d o miejsc, gdzie nie będziesz musiał wszystkie¬ ścią. Po n i c h teatr przestał być k o n t y n e n t e m , stał się go wystawiać n a pokaz, zaprowadzi cię do odnalezie¬ archipelagiem. I c h wysiłki koncentrowały się n a jed¬ nia p r a k t y k , które zmienią twoje czasy i otaczającą cię n y m celu, poza fizyczną obecnością i c h spektakli: na epokę. To poszukiwanie t w o i c h przodków, m a r t w y c h , wymiarze z których wysysa się bycie-w-życiu pracy, będącej orga¬ artystycznym, d y d a k t y c z n y m , wewnętrz¬ n y m , politycznym, etycznym, r e w o l u c y j n y m , nihili- n i c z n y m przedłużeniem genealogii w poszukiwaniu stycznym, d u c h o w y m . jeszcze nienarodzonych wnuków. 140 �Eugenio Barba • Z D O B Y W A N I E RÓŻNICY Paradoksalna przestrzeń teatru Jestem wyjątkowo zainteresowany tą nieprzezroczystą przestrzenią teatru, która jest zawirowana, odległa o d Razem z moją grupą O d i n Teatret podróżuję po świateł i o d uwagi ekspertów czy tych, co wydają opinie. świecie przez pół r o k u . Tylko przez niewielką część te¬ Ta sprzeczność skłania mnie do refleksji: teatry zaniedba¬ go czasu jesteśmy gośćmi bogatych i szanowanych te¬ ne, marginalne i niezgrabne są tymi, które poszukują war¬ atrów. Większość czasu spędzamy w przestrzeniach tości i nowych znaczeń dla działania, będącego chwaleb¬ Trzeciego Teatru. Dokądkolwiek idę, znajduję środo¬ n y m reliktem modelu szybko zanikającego społeczeństwa. Doświadczyłem teatru jako emigracji. Pozwolił m i do¬ wiska utworzone przez zmotywowane mniejszości, lu¬ trzeć do wnętrza wielu klas, kultur i społeczeństw. A tak¬ dzi szukających transcendencji poprzez teatr. Słowo „transcendencja" może brzmieć filozoficznie że do wnętrza wielu klas i kultur, które noszę w sobie. lub religijnie. D l a m n i e jest czymś przeciwnym: czymś Wartość teatru kryje się w jakości relacji tworzonych przez całkowicie p o z b a w i o n y m doktryny. Czymś związanym niego między jednostkami i między różnymi głosami z zasadami skromnego i dokładnego postępowania rze¬ w środku jednej osoby. N i e wierzę we wzajemne rozumie¬ mieślników. Kojarzy m i się z pozorną samotnością nie. Wierzę w nieprzezwyciężalną niemożliwość porozu¬ anarchistycznych artystów, którzy walczyli o wolność mienia między tymi, którzy razem działają. O w o c i c h ak¬ K a t a l o n i i (tych, których Hans Magnus Enzensberger cji, owszem, może być wspólny. Wierzę w teatr jako „pu¬ spotkał na w y g n a n i u ) , ze sposobem, w j a k i p o t r a f i l i za¬ sty" rytuał, nie w znaczeniu czegoś błahego czy bez sensu, chować godność i sens swojej r e w o l u c j i dzięki anoni¬ ale dlatego, że nie daje się o n podporządkować doktry¬ mowej sztuce. n o m . T u ktokolwiek może jechać na własnej „różnicy", Dzisiaj, w naszym w i e l o k u l t u r o w y m może ją odkryć i wzmocnić, bez tłumienia różnic innych. społeczeń¬ stwie, w porównaniu z czasami, kiedy r e n o m o w a n y te¬ Droga Mirello, dla Ciebie jako historyczki to wszystko atr wydawał się j e d y n y m p u n k t e m odniesienia, jest jest ważne, chociaż to już inna kwestia. Także na t y m dużo t e a t r u „transcendentnego". M a m y do czynienia przez wieki polegało życie teatralne. Jest dwuznacznym z wielością f o r m spektaklu, wiele z n i c h rozwija się i prereligijnym sposobem zachowania i zbierania różnic. t a m , gdzie społeczne rany są najgłębsze, a mechanizmy Zanim przeważy nakaz. Dzisiaj, wybór. spychania na margines najsilniejsze: więzienia, szpita¬ Przełożyła Katarzyna le, społeczności emigrantów. Spotkanie kończące część sesji ISTA w Krzyżowej, fot. Francesco Galli 141 Kasia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21cbc0f4e48a339bc4daaaea2df54871.pdf 15bdadf91bde76d1912a1a0e8fecc9db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Małopolska- budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1501 Title A name given to the resource Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.98-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 61, 1977 JERZY CZA.JKOWSKI ZE STUDIOW NAD BUDOWNICTWEM LUDOWYM W KRAKOWSKIEM Przedstawione opracowanie jest skrótem szerszej pracy, w której zawarto cały dostępny materiał faktograficzny pochodzący z badań tereno- • \-vych różnych instytucji i osób oraz dane z literatury przedmiotu 1. Ograniczone ram\' zmuszają do pewnych uogólnień, które mogą korzystnie \vpływać na jaśniejszy obraz zagadnienia, ale też mogą wydawać się słabo podbudowane materiałem dowodowym. Drugie wyjaśnienie dotyczy pojęcia "Krakowskie" użytego w tytule. Najogólniej rzecz biorąc, chodzi o region etnograficzny, ale jeśli materiał na to pozwala, wykraczam we wszystkich kierunkach poza wspomniany region, a zwłaszcza ni3. północ i południe. Jest to k(Jnieczne, szczególnie gdy wykreśla się zasięgi geograficzne oraz w kwestiach rozwojowych, przypuszczalnych wzajemnych infiltracji i wpływów poszczególnych zjawisk architektonicznych. 'Wykraczanie poza region następuje głównie w trakcie oma\viania planów budynków mieszkalnych i mieszkalno-gospDdarczych. Ponieważ tę ostatnią kwestię uważam za najważniejszą ze względów historycznych, inne zagadnienia scharakteryzuję pokrótce, na tyle jednak, by zarysował się ogólny obraz. Opuszczę natomiast te problemy, które zostały już opracowane. Wiadomo, że w Krakowskiem podstawowym m[,teriałem budowlanym \v XIX i na początku XX w. było drewno. Do przeszłości należy pleciona konstrukcja ścian, chociaż w starych stodołach można ją obserwować jeszcze dzisiaj. D(Jmy, czy też inne budynki z chrustu, jakkolwiek nie powszechne, nie był.y jednak żadnym ewenementem ani w regionie krakowskim, ani też w skali szerszej. Wspominał już o tym Kazimierz Moszyński 2, my zaś wiemy dokładnie, że na początku XX w. były 1 J. Czajkowski, B'udownictwo ludowe w Krakowskiem. Budownichva Ludowego w Sanoku", nr 22 (w druku). 2 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. l, Kraków "Maleriały Muzeum 1929, s. 120. �Ze studiów nad wsią Ziemi 99 Krakowski.ej w pobliżu Krakowa całe wsie, w których domy miały sClany z chrustu 3, na peryferiach zaś przetrwało wiele takich obiektów do początków XX w. (np. okolice Pinczowa, Dąbrowy Tarnowskiej). Była to pozostałość feudalnych stosunkóvl społecznych, kiedy to właścicielowi wsi nie opłacało się inwestować w budownictwo chłopskie. Natomiast dłuższe zachowanie się stodół z chrustu można tłumaczyć z jednej strony brakiem materiału drzewnego w niektórych okolicach (np. Miechowskie), z drugiej zaś praktvcznością i taniością takiej konstrukcji. Mało popularny w K,rakowskiem był dawniej kamień jako tworzywo budowlane. W niektórych okolicach (np. Proszowickie) występują jednak chłopskie domy kamienne stawiane jeszcze w okresie feudalnym. Okazy takie są z reguły świadectwem działalności właścicieli ziemskich, którzy miewali czasami ambicje ulepszania wyglądu swych wsi 4, kiedy indziej zaś kalkulowali opłacalność jednorazowego wydatku na budowę trwałego domu. W XVIII w. bowiem powszechny był zwyczaj we wsiach szlacheckich, że kosztami budowy i konserwacji obiektów obciążony był dwór 5. Nie wykluczone, że w niechęci chłopów do murowanego budownictWa ukryty był również aspekt psychologiczny. Bowiem murowane czworaki stanowiły widomy znak pańszczyźnianej zależności wsi od dworu. Często domy murowane miały wymyślony plan wnętrza odbiegający od tradycyjnego, przyjętego w określonej wsi czy oKolicy, lub po prostu stawiane były dla biedaków. W północnej części terenu (okol. Proszowic, Jędrzejowa, Pinczowa, \noszczowej) jeszcze na przełomie XIX i XX w. zaznacza się biedniacki charakter murowanych domów. Natomiast w zachodniej części (okol. Wado\vic, Oświęcimia) już w latach 1870-tych rozpoczyna się stawiać domy ceglane, które stanowią wyraz lepszej sytuacji materialnej 6. Rozpowszechnianie się takich domów odbywało się pod wyraźnym wpływem kultury śląskiej. Przejawem bogactwa w końcu XIX w. były domy murowane również w pobliżu Krakowa, przy czym w niektórych miejscowościach były one już częstym zjawiskiem. Jeśli w Mnikowie w 1893 r. notowano zaledwie 2 murow.ańce, w Bronowicach tylko 6, to w Morawicy było ich :3(), a w Zabierzowie 327. 3.J. w XVIII Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północnej części Krakowskiego wicku. .,Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 1974, t. 5, 's. 59-62. I S. Sierakowski, Architektura obeymuiąca wszelki gatunek murowania dowania, t. L Kraków 1812, s. 255. 5 Por. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie ..., s. 73-76. 6 J. Czajkowski, L. Hajówna, Kultura ludowa Starej Wsi w powlecze cimskim w świetle ,.Rocznik MEK" 7 Archiwum testamenl.ów, inwentarzy 196R, t. 3, s. 44-·45. Muzeum Etnograficznego i innych aktów w Krakowie. prawnych i bu- OSWlę- w XIX w. �100 JERZY CZAJKOWSKI W zachodnich i północnych regionach Krakowskiego i przvległej części Kieleckiego mamy do czynienia ze starym budownictwem murowap.~:.·m obiektów inwentarskich, co wiązało się z występującymi tu licznie głazami narzutowymi używanymi do budowy, a jednocześnie brakiem większych skupisk leśnych 8. Od drugiej połowy XIX w. tworzywo kamienne stosowano dość często po pożarach obejmujących większe partie wsi. Był to niewątpliwie materiał zastępczy, łatwo dostępny i tani. A że po zniesieniu pańszczyzny (chodzi a wsie szlacheckie) chłop musiał sam starć1C się o materiał budowlany, wobec tego na terenach ubogich w drewno przyjmował się kamień. Pozornie dość jasną sprawą jest układ budynków na siecIlisku. r\;e będę tu szerzej rozwijał tego tematu, powiem jedynie, że \v badaniach należy odróżniać tradycyjne i nowsze rozplanowanie zagród, przy czym to ostatni,e nawiązuje nieraz do starych form na tym samym terenie, albo zmienia się całkowicie. Różne typy zagród mieszają się ze sobą w tych samych wsiach, co nie zawsze jest wynikiem współcześnie zastanego rozwarstwienia społecznego wsi. Tylko 100% materiału terenowego rr-.ogłoby zapewnić prawidłowe wnioski. Zwykle jednak zadowabmy si", materiałem częściowym lub tzw. reprezentacją. To zaś może prowadzić: do mylnych interpretacji. Jeśli dla pewnego ubszaru zostaje określon" typ zagrody jako panujący i stawia się wnioski natury historyczn(:j. ~rzeba mieć pewność, że wcześniej sytuacja była analogiczna. Wiadomo, i.e nie zawsze tak było. Jeśli pominiemy kwestię zmian, jakie miały miejsce w XIX w., możemy powiedzieć, że w Krakowskiem na przełomie XIX i XX w. b~v'iy charakterystyczne przede wszystkim zagrody wielobudynkowe luźne, w niektórych rejonach zagrody zwarte, czworoboczne (pomiędzy' Olkuszem, Miechowem i Włoszczową), które w nieco innej wersji \VystępDwały też na Podhalu (przeważnie nowsze) i czasami na Sądecczyźnie !I. Poza tym na całym obszarze spotyka się zagrody jednobudynkowe mające w większości charakter biedniacki, a przynajmniej mniej zamożny, czego nie da się powiedzieć o terenach podgórskich. I tu jednak w ciągu ostatnich stu lat nastąpiły duże zmiany 10, 8 J. Czajkowski, Z badań nad budownictwem wiejskim w powiecie olkuskim. "Rocznik MEK" 1967, t. 2, s. 87. 9 W. Jostowa, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego. "Etnografia Polska" 1961, t. 5, s. 141; R. Reinfuss, Budownictwo ludowe na zachodniej ŁemkowszczyŻnie. "Lud" 1934, t. 33, s. 13; J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo mieszkalne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu. "Rocznik muzeów województwa rzeszowskiego" 1969, t. 2, s. 73. 10 Z. Cieśla-Reinfussowa, Budownictwo ludowe, [w;] Monografia powiatu lnl!ślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków 1970, s. 30. �Ze studiów nad budownictwem ludOwI/m 101 Odnośnie do konstrukcji ścian należy stwierdzić, że powszechna tu była ich z:'(:bowa forma z węglowaniem na narożach lub zrębowo-słupowa, rzadziej sumikowo-łątkowa. Mimo tych samych cech dotyczących sposobu wiązania. celowo rozgraniczam dwie ostatnie formy, albowiem w zrębo'xo<lupo\\t;j występują jedynie słupy (łątki) narożne i przy ścianach sicr,:, naT.'.llniast sumikowo-łątkowa konstrukcja charakteryzuje się zwiękSZj1Dc~ jlości,"! łątek wpuszczonych w podwaliny. W starych zrębowo-słupo\\')~h chałupach dębowe słupy były często wkopane w ziemię, podobnie jak \\' widu stodołach mających ściany plecione z gałęzi. Być może, iż plEni(;dzy tymi dwoma szczegółami zachodzi wzajemny związek. Nie\\'ątpljviić: wkopy\vanie słupów jest archaiczną techniką budowlaną, która przctr\\'ab do ok. 1-900 r. na terenach położonych na północ od linii \\'isly w okolicach miast: Proszowice, Kazimierza Wielka, Busko, Pińczóv", .J c;drzejów oraz w kierunku Sandomierza. Są to tereny obecnie niemal bezleśne i o bardzo zagęszczonym od dawna osadnictwie. Trudno jc'd:d,: przesądzić, czy mimo archaiczności jest to tu pradawna t~chnika, bowie:11 \\' drugiej połowie ubiegłego wieku wpro\\'adzano \\' wielu miejscowościach konstrukcję sumikowo-łątkową w miejsce starsZ'".L """,igłowej. Działo się tak prawdopodobnie z racji wyniszczani:> laSÓW. a \\'i(;c braku odpowiedniego drewna (np. Chomętów j Podrazie k. Pińczow<i, Dobrowoda i Łanice k. Buska, Michałowice k. Krakowa i \\'ide in.l. Dopiero badania archiwalne mogą odpowiednio naświetlić tt; k\vesLt; ::-\<: południe od Wisły oraz w zachodniej części Krakowskiegl) konsu'ukc,:<l słupowi.! zdarza się czasami w bardzo starych obiektach mieszkalnych, częściej w stodołach, a pomocniczo w innych budynkach inwentarskich, .J es t tu jednak nietypowa. KWf.'stia konstrukcji dachów w Krakowskiem jest prosta. Mamy bo\\'jem cJo czynienia wyłącznie z dwoma zasadniczymi dawnymi sposoban~: budO\vy dachów, a to przy pomocy krokwi połączonych jętkami, powszechnych na całym obszarze, oraz z użyciem soch. Z uwagi na obsz,_',ne O)xclcowanie tej ostatniej konstrukcji (w którym to artykule omówione, również poligonalny system budowy stodół) 11, ograniczymy się \\' tym miejscu do ogólnego stwierdzenia, że sposób budowy na sochy \\' budynkach wiejskich był w przeszłości bardzo szeroko rozpovvszechniony, alt: z wyłączeniem terenów podgórskich i górskich. Jedyne odstępstwo od tej zasady stanowiły do końca XIX w. pasterskie szałasy, wśród których bywały obiekty mające dachy wsparte na sochach 12. Nie 11 J. Czajkowski, Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie wiejskim terenie Polski. "Rocznik MEK" 1972, t. 4, s. 67-127. 12 T. P. Szafel', TatrzU1iskie szałasy pasterskie, Warszawa 1961. (Maszynopis pnwielany). na �102 JERzY CZAJKOWSK[ wykluczone, że był to relikt związany z dawną ludnością pasterską, jako że po południowej stronie Karpat częste są do dziś szałasy na sochach. Może na to wskazywać również stosowanie w szałasach soch lokalizowanych zewnątrz budynku, czego nigdy nie spotkamy w obiektach v:iejskich na nizinnych terenach Polski. Jedną z najistotniejszych kwestii w budowie dachów na sochy je.st fakt, iż oprócz stosowania ich w stodołach, rzadziej innych budynkach gospodarczych, praktykowano tę konstrukcję również w domach we wsiach położonych w rejonie Ojcowskiego Parku Narodowego l~. Do szczególnie ciekawych elementów architektonicznych należy tz\'\!. przysłupowa konstrukcja, którą pod Łańcutem określają ludow.vnl mianem "na obwiąz". Jest to proste tłumaczenie niemieckiego wyrazu "umbinden" posiadającego dokładnie to samo znaczenie. Konstrukcja przysłupowa znana jest z okolic Łańcuta, Przemyśla, Jaślisk, Dolnego Sląska i Łużyc, a Krakowskie jest tylko jednym z ogniw długiego łańcucha. Obecnie na omawianym terenie niewiele już pozostało starych budynków z przysłupem. Ale kilka lat temu duża ilość drewnianych domów przy ul. Kazimierza Wielkiego w Krakowie była tak zbudowana. Poza tym znajdowano domy przysłupowe w kilku miejsco\vościach na zachód od Krakowa (Bronowice, Zabierzów, Kleszczów, Buró\'.'. Liszki), a na wschodzie w Zakliczynie. Prace Franciszka Kotuli i Stefana Lwa na powyższy temat 14 nie wyjaśniają wszystkich wątpliwości historycznych, a w przypadku Krakowskiego zagadnienie to w ogóle nie zostało opracowane. Z pośród wielu innych szczegółów architektonicznych warto z\\Tócić' uwagę na niektóre, zwłaszcza te, które są prawie nieznane w dotyt:hcz~łsowej literaturze. I tak, w prawobrzeżnym pasie niziny nadwiślańskiej. od okolic Krakowa aż po Dąbrowę Tarnowską, a na terenie Proszo\,vickiego rÓvl'nież wzdłuż lewego brzegu Wisły, stodoły posiadają nad wrotami boi:,ka (od podwórza) tzw. "ganek", wypuszczony do przodu ok. 2 m. Przykldd ,.;t,)doły ze Smęgorzewa pod Dąbrową, zbudowanej w 1864 r., ś\':i~,d(,;z\·. że "ganek" jest elementem tradycyjnym. Można sądzić jednak, że wzoTern były tu dawne stodoły dworskie, bowiem XVIII-wieczne żródła w\'mieniają dużą ilość takich stodół, m. in. także w północnej części KrClkowskiego li,. Obecnie ganki wykonuje się również w stcldołach m'..<t',)\':::;nych. 1:) J. Czajkowski, Z badań ..., s. 90. u F. Kotula, Pochodzenie domów przysŁupowych w Rzes"Ol:,skiem ... Kw,.l1'talnik Historii Kultury Materialnej" 1957, nr 3/4, s. 551~562; S. Lew, Du'!! [JT.;;)J- sŁupowy w górnym i środkowym dorzeczu Sanu. Źródła zawarLe w Archiwum Państwowym ko podam opis stodoły pod Książem Wielkim 15 "Lud" 1966. '. 50. s. 467-:>23. w Krakowie. Dla przyk!:Jdu tylw 1784 r.: .....elr.doly w :,:vJ<ldrat �Ze studiów nad budownictwem ludowym 103 Z innego rodzaju szczegółem, stanowiącym nowość w ludowym budownictwie Krakowskiego, spotykamy się w kilku wsiach na południe od Bochni (Ujazd-Dębina, Kierlików, Łąkta Dolna, Łąkta Górna, Trzciana). Tam to pomiędzy rokiem 1914 a 1936 budowano domy drewniane z podcieniem wnękowym przed środkową izbą. W Ujeździe-Dębinie autorem tych domów był cieśla Więcław Rdzawa ze wsi Rdzawa k. Bochni. Ze względu na identyczność rozplanowania budynków można sąd?:ić, że wszystkie domy z wnęką są dziełem jednego majstra. Powstawanie w XX w. nowej odmiany budynku, odbiegającego od tradycyjnego planu, wcale nie dziwi, bowiem niemal w tym samym czasie (1925-1937) w Sądecczyźnie i w okolicy rzeki Białej stawiano domy z wnęką podobne do znanych z literatury sanockich chałup z podcieniem wnękowym 16. Chałupy spod Bochni, mimo pozornego podobieństwa (w tym jednym szczególe) różnią się zasadniczo od innych domów z wnęką, gdyż nie stajnia, lecz izba z oknem we wnęce zajmuje środkową część budynku. Natomiast pomiędzy izbą i stajnią jest bezpośrednie przejście, przez co domy te upodobniają się do XIX-wiecznych chał1lp spod Starego Sącza czy Krakowa. Przykład wspomnianych domów jest dowodem ciągłego rozwoju ludowego budownictwa, aż do najnowszych czasów. Specyficzny wariant stanowią domy z "przysiadkami". Nie jest to forma regionalnie krakowska, gdyż tego rodzaju domów najwięcej znajduje się po stronie śląskiej. Są one jednak dość liczne w okolicy Oświęcimia, Wadowic i Andrychowa, przy czym z reguły obiekty te są murow.ane i pochodzą najczęściej z pierwszych dziesiątków lat drugiej polowy XIX w. W określonym czasie była to dość modna forma, która sporadycznie znalazła swe odbicie także w budownictwie drewnianym. Dwa takie domy zanotowano w Izdebniku k. Kalwarii Zebrzydowskiej i \v Babicach nad Wisłą. Są to też najdalej na wschód wysunięte wsie, w których je znaleziono. Charakterystyczne, że "przysiadki" stanowią tu jakby szczątkową, zanikową formę. O domu z "przysiadką" mówi się jako o śląskim ludowym rozwiązaniu architektonicznym. Jeśli chodzi jednak o rejon Oświęcimia i Wadowic, należy jeszcze brać pod uwagę możliwość pośredniego wpływu śląskiego. Natomiast bezpośrednio mógł to być wpływ architektury ma10o ośmiu bojowiskach na 44 sochach, przed dwiema ganki na czterech słupach ..." (Castr. crac. rel., t. 215A, s. 335) lub w Radziemicach w 1722 r.: "Stodoły, do których wchodząc ganek na słupach słomą poszyty ..." (Castr. crac. rel., t. 146. s. 81). lB J. Czajkowski, Budownictwo, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys ku/rury ll,dowej pow. gorlickiego, Kraków 1965, s. 34 i 38; tegoż, Budownictwo wiejskie między Białą a Popradem. "Rocznik NIEK" 1966, t. 1, s. 164-165; Z. Cieśla-Reinfussowa, Dom z wnęką UJ polskiej architekturze ludowej. "Polska Sztuka Ludowa" 1952, nr 4-5. �lO! JERZY CZAJKOWSKI miast.eczkowej z Kęt, gdzie do dziś znajduje się dużo domów z "przysiadkami·' o wyraźnie reprezentacyjnym charakterze. Wybrane i omówione dotychczas szczegóły są istotne dla ogólnego zobrazowania budownictwa, ale najważniejszą cechą jest ilość i układ budynków w zagrodzie oraz rozkład budynku głównego, tj. chałupy, 'vV której poszczególne pomieszczenia mają różne funkcje. Liczą się przede wszystkim funkcje pierwotne, które w obrębie domu mogą być trojakie: mie~zkalne, schówkowe i inwentarskie. Stąd więc program chałupy decyduje w sposób zasadniczy o wyglądzie i rozplanowaniu całej zagrody. K\\"estii rozplanowania chałupy poświęcimy nieco więcej miejsca. Gt:neralnie rzecz biorąc, da się chałupy podzielić na trzy grupy: jednotraktowc' półtora trakt owe i dwutraktowe. Badania i materiały publiko\yc:ne pozwoliły ustalić 26 ważniejszych odmian w grupie budynków jedne,traktowych, 17 w grupie półtoratraktowej i 7 w dwutraktowej. Bogc;ctwo odmian wynika ze zróżnicowania funkcji poszczególnych pomie5zczeń. V,'śród odmian jednotraktowych należy uwypuklić kilka zasadniczych, które stały się podstawą rozwoju pozostałych wariantów. I tak, do najprostszych należą chałupy tzw. centralne, w których izbel mieści sil; międz~- komorą i sienią. Są to zarówno szerokofroniowe, jelk i wąskoIrontowe budynki (ryc. 1). Zasięg geograficzny tych chelłup w Polsce by] jeszcze w XX w. bardzo rozległy, gdyż na północy dochodził do hrzegu morskiego, a nel południu do Tatr. Mimo, że chałupa centralna wysiqpuje głównie w lewobrzeżnym zlewisku Wisły, to jednak znajdujemy jćl nad brzegami rzeki Wieprz 17, w widłach Wisły i Sanu, w Bieszczadach, na Rusi Zakarpackiej, w rejonie Użhorodu, Wołowca, Rachowa nad Cisą i \\.-północnej Słowacji 18. o JEJ 0O GJG G]Jt~ J Ryc. 17 ;r~re Geschichte, przykłady chałup Rys. J. Czajkowski cC'ntralnych. Z badań nad budownictwem ludowym Ludowa" 1971, nr 2, s. 75. lec·::~: ... Polska Sztuka le H. I. Bidermann, lIn(' J 1. Schematyczne R. Reinfuss. 0 E] Die Insbruck Ungarische Ruthenien, 1862, s. 85-86; ihr w wojewódzI Wohngebiet, P. I. Makusenko, ihr wie kie- Erwerb Z. A. Pelrova, �studiów Ze nad buclownictwem lO'> ludowym Oblcne rozpowszechnienie domu centralnego w Krakowskiem w kon£rontac.1:z plunem dwutraktowym przedstawia bardzo interesujący obraz. Terenv zajęte przez oba typy rozplanowań wzajemnie się wykluczają, prz.'· (T.m zasięg chałupy centralnej jest peryferyjny w stosunku do Krako'.'.,.. Żródła archiwalne dowodzą jednak powszechności chałupy centralnej niemal na całym terenie zajętym przez dwutrakt. Brak damen tylko do terenów podgórskich, chociaż jak wiadomo nam, chałupa centr ,,::." była szeroko znana we wsiach podhalańskich, gorczańskich i pieni~.":~;C;l(ryc. 2). Zdaje się, że na p0czątku XIX w. był to typ domim\.'i<·. () w niektórych wsiach ustępował jedynie przed najprostszym dome:'n ZiU)::illymtylko z sieni i jednej izby. Tak było np. w Szaflarach • • • •• • .--~ .. :t'1'lIISZliw • / .•••••. /' ....... " / j./;"1t:UlJ,cr: v \ v '"r~L-l:N/CC _·_-~-vvv .• v .. • IfSZRNR .• .• .• .• " , l R:y.,. _, Rozpowszechnienie chałupy .• .• o. II .• .• .. Vv v LCGCNDR •• @3']. ó .. -~ I\!J .l!J chałup centralnych wokół obszaru dwutraktowe. Rys .. J. Czajkowski ~@ ~o ~CD lrJiJ .• GErE XV.W~EB EEIil zajętego 6 v przez Zakarpa,tia, Kijew 1956, s. 9, 16, 17, ryc. 3, 4; N. N. Gracjanskaja Zilisce i chozajstwiennyje postrojki slovackogo krestjanstva w XIX-nacale XX gg... Slavianskij etnograficeskij sbornik". (Moskva) 1960, s. 230-231. l\'aT(;cI;;a~;(; architektura �106 JERZY CZAJKOWSKI w 1820 r. 19, podczas gdy w Poroninie zdecydowana Wif:;k~zośćgórali miała domy złożone z sieni, izby i komory. Omówionej chałupie centralnej towarzyszy na całym terenie jej odmiana polegająca na tym, że w miejscu komory znajduje się chlew. Wiele szczegółów wskazuje na to, że między obu wariantami można postawić znak równości. Jest to istotne, bowiem tworzą '):Ie wspólny krąg otaczający szczelnie zasięg chałupy dwutraktowej. Zamiana komory na chlew poświadczona jest źródłowo już w XVIIIw. 20, ale szersze rozpOlvszechnienie tego zjawiska wystąpiło w XIX w., w z\viqzku z ubożer-iem niektórych grup ludności. Z geograficznym zasięgiem chałupy centralnej pozosta:ie w wyraźnym związku chałupa, która oprócz komory, izby i sieni posi"da po drugiej jej stronie pomieszczenie dla zwierząt (chlew, stajnia, obora). Jest to typ {ryc. 3) powszechny na etnograficznym pograniczu kra){c'wsko-kieleckim, [j I{~ J Ryc. 3. Schematyczne przykłady chałup jednotrakto\,·yci. Rys. J. Czajkowski : I;:,winiętych. krakowsko-śląskim (po Myszków, Zawiercie) oraz we \\'~r:hodniej cz(;ści regionu. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że ta chałupa Wto: \\sz~'stkich wsiach, w których występuje, jest uznana za tradycyjny sposóh rozwiązyw<Jr-iCl programu, oraz to, że w XVIII w. poświadczona jest dla miejsc')\'/uści, w których dzisiaj jej nie ma, wówczas możemy zakłada(':, że współczesny zasięg jest cofnięty w porównaniu z okresami wcześniej:::zqni. Dodajmy, że w okolicach Myślenic często spotyka się jedną z odmian tej chałupy. Tym samym krąg zasięgu zwiera się i analogicznie du dn:11u centralnego zamyka teren, na którym występuje chałupa dwutrakt0\\',: (ryc. 4). Można przyjąć, że w drugiej połowie XIX w. chdupa ze stajnią ukształtowała się jako typ domostwa w gospodarstwach średnio-zamożnych. Był to wystarczająco rozwinięty program, który 'ol! pewnym sensie konkurował z układem dwutraktowym. Jako trzeci istotny typ w grupie budynków jednotraktowych. ".'1 dodatku w widocznym związku z omówionymi chałupami. pozosta.:e dom Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie (d21l.' ',':AP Kr.', StaroNowy Targ 14, pl. 31. 20 J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północnej c:~."(·i Kraklm'.;kicgo ..., s. 18, a odnośnie do Kluszkowiec: WAP Kr., St. NT 64, pl. 1. 19 stwo �studiów Ze , o " • I I ~. ~ "·'!ys'3,:J;.J •• " 6 ... i4 o ~ o" •••.• 0 o •• ~ C4 nad v o O. <Je O budownictwem llldowym O • O O ~ -. " ~ BUSKO t<l PROSZOlollC£ v De o o !1l KRRKÓW f' f:.,. ~ •.·ł· .0/' o 8 o • • • v . ~"'''''''''''''' ....... .......... -._ •• ' . ,. /wPOOi-łICE ". J:_ ..~:':L..£~!£.c:.!..,." .. _ .._' • S·1! i ~. -'_._ ••••.••••• ,,:.-.... C ,. ..- •• t.x.l v· 5UC"R v • • żYW/CC • o I!!I o .j / "- • v • 00 v V V v L/I1RNQWR v v v i...DXNQ':; v v lwI jll~! o l-ili·n· l ; li v v v \I Ryc. l lt\ k' " •.(,. .e•.... v. vv v v I ~ '-'-'- v v o v o o •• ..l o o 11 • ~ !!!I III \I ! 00 i,fZE'SK.Q o O •oe • 11 UOCJ_JNlr:ł ,. " __:::~ • !9 - • • O -"'-'" l!!I NOHY rRRG 4. Rozpowszechnienie chałup jednotraktowych rozwiniętych na centralnych i dwutraktowych. Rys. J. Czajkowski tle zasięg~i cha.hl.p złożony z komory-izby-sieni-izby. Nie ma tu już zwartego zasięgu v,,',\stępowania tych chałup. Wręcz przeciwnie, grupują się one w kilku zamkniętych rejonach, tj. w okolicy Chrzanowa i Olkusza, Jędrzejowa i Włoszczowej, Bochni i Brzeska oraz na Podhalu. Znajdujemy je też w okolicach Częstochowy i Kłobucka, a jak wiadomo, chałupa centralne, i tam była rozpowszechniona (ryc. 4). Dom z dwiema izbami i komorą jest zjawiskiem stosunkowo młod.,'r.:. Materiały żródłowe dla Krakowskiego potwierdzają jego; stosowanie ju'l. w pierwszej połowie XVIII w., ale w minimalnych ilościach. Z początku tego okresu znane są opisy analogicznych rozplanowań budynkó"v folwarcznych, karczem i browarów. One więc mogły być wzorem dL! chłopskiego budownictwa, ale źródio zmian ewolucyjnych tkwiło przede �JERz'Y CZAJKOWSKI wszystkim w zamożnoscl. Sama zaś ewolucja przebiegała najprawdopodobniej podwójną drogą: przez dobudowywanie drugiej izby do chałupy centralnej, albo przez zamianę stajni na izbę. Skutek jednakowy, ale drogi różne. To tłumaczyłoby istnienie kilku oderwanych od siebie obszarów występowania. W przypadku Podhala i wsi pienińskich jest pewne, ŻE" rozwój budynku odbywał się wyłącznie przez dostawianie drugiej izby i to głównie w XIX w. Niedwuznacznie wskazują na to materiały archiwalne ~1. Spośród innych odmian domów w układzie jednotraktowym warto jeszcze zwrócić uwagę na chałupy z dwiema izbami w amfiladzie oraz stajnią po przeciwnej stronie sieni (ryc. 3). Występują one w dwu główn\'ch zgrupowaniach, tj. w północnej części regionu krakowskiego i na pugraniczu Kieleckiego oraz na południowym wschodzie, głównie w pra\vGbrzeżnym zlewisku Dunajca (ryc. 4). \V::daje się, że rodowód drugiej izby jest odmienny w obu regionach. I\a północy może się wiązać z dokonaną przemianą komory na izbę , ....chałupach omówionych wyżej, natomiast w okolicy Dunajca budownictwo nosi szereg cech architektury zachodniopogórzańskiej· (z rejonu Gorlic), gdzie rozwój chałupy następował prawdopodobnie przez dobudowanie drugiej izby. W jednym i drugim regionie chałupy te od dawna stawiali zamożni rolnicy . . Chałupy dwutraktowe różnią się diametralnie od jednotraktowych, gdyż \\" najprostszym układzie posiadają co najmniej po dwa pomieszczeni" ułożone parami po obu stronach sieni. Istnieje tu szereg odmian, \\' któr:,'ch mamy bądź to pomieszczenia mieszkalne, schówkowe i in wentarski<.: pod jednym dachem, bądż też te ostatnie są wyłqczone. Kiedy indziej program jest wyłącznie mieszkalny. Jedną z ciekawszych odmi<:ll1 stanowią chałupy złożone z 6, 8, a nawet 9 pomieszczeń. W większości przypadków były to izby (do 5) i komory (do 4). Charakterystyczny jest znsięg tych wielov'.'l1ętrznych domów, które znajdujemy głównie w nad,,··jślańskich wsiach w Proszowickiem (okolice Brzeska Nowego), po drugiej stronie Wisły w rejonie Niepołomic oraz w pobliżu rzeki Raby, od Gdowa do Bochni. Z reguły były to wsie bogate, położone na żyznych gl\:'bach. liogólniając kwestię zasięgu wszystkich odmian planu dwutraktowego można powiedzieć, że chałupy te były charakterystyczne w szeroko pojętf] okolic~c Krakowa po Olkusz, Miechów na północy, Proszowice oraz widły Wisły i Raby na wschodzie, Myślenice, Wadowice na południu, a wzdłuż południowych brzegów Wisły do granic Sląska (ryc. 2, 4). Można suponować, że wszelkie przemiany w rozwoju budownictwa el WAP Kr., SI. NT 14, pl. 31; 64, pl. 1. �Ze 'tumów nad btldownlctwem ludowym 1O~l ludowego dokonały si0, najszybciej w okolicy Krakowa. Mogła tu oddziaływać architektura miejska czy pDdmiejska. Wydaje się, że rozprzestrzenienie się planu dwutraktowego przebiegało w dwu etapach. Wcześniej rozchodziła się i została przyjęta chałupa ze stajnią pod jednym dachem, później bez tej ostatniej. Dom ze stajnią miał - zdaje się - większą tendencję do rozprzestrzeniania się w kierunku północnym. Silnie zwartv zasięg wokół Krakowa oraz masowe występowanie tej chałupy w okolicach Wadowic i Oświęcimia mogłoby wskazywać, że w przypadku tych ostatnich regionów działał odwrotny prąd kulturowy, śląski, który niósł z sobą analogiczne cechy rozwojowe architektury wiejskiej. Przyponmicć warto, że właśnie wzdłuż południowych brzegów Wisły utrzymywała się konstrukcja sochowo-ślemieniowa, poligonalny sposób budowy stod6ł, które to zjawiska występowały m. in. również na Sląsku. Ponadto przenikonie ludovvych strojów o cechach śląskich na teren Oświęcimskiego i Wadowickiego świadczy o wschodnim kierunku kulturowych w:pływów śląskich. Kiedy doszło do wykształcenia się planu dwutraktowego i jego ekspansji na dalsze tereny? Odpowiedź na to pytanie jest niemożliwa do precyzyjnego określenia. Najwcześniejsza informacja o domu dwutraktowym pochodzi z końca XVII w. (Bieńczyce, 1697 r.) 22. Zapewne jednak plan, o którym mowa, znany był wcześniej, ale prawdop{)dobnie dopiero na koniec XVIII V/., ewentualnie początek XIX stulecia przypadło szerokie upowszechnienie się tej formy. Źródła nie dostarczają zbyt wielu przykładów tego rodzaju budownictwa u chłopów podkrakowskich. Wręcz przeciwnie, na całym terenie panowała chałupa jednotraktowa o dwu rodzajach planów, a mianowicie centralna o układzie sień-izb a-komora i pochodna od niej: stajnia-sień-izba-komora. Program dwutraktowy jako bardziej nowoczesny, spełniający szersze wymogi, wypierał jednotrakt. który pozostał powszechny na peryferiach ziemi krakowskiej i długo na góralszczyźnie. W podhalańskich wsiach, a także na przykładzie szeregu obiektów mieszkalnych na Źywiecczyźnie widać, że drugi trakt powstawał w XIX w. przez dostawianie komór wzdłuż izby białej i czarnej lub izby i komory. Nie znaczy to, że na początku ubiegłego stulecia w ogóle nie było dwutraktowych budynków. Zdarzały się, ale bardzo rzadko i tylko w niektórych wsiach. Np. w Poroninie w 1820 r. pięciu chłopów miało podwójne komory, u czterech zaś w obrębie domu były trzy izby. W Szaflarach tylko czterech miało domy z trzema lub czterema pomieszczeniami, w Zaskalu było takich właścicieli pięciu, w Białym Dunajcu czternastu, a w Murzasichlu siedmiu 23. Dane te dowodzą, że na początku XIX w. dwutrakJ. Bleniarz6wna, a chłopskie ,,~WAP Kr., St. NT 14, pl. 31. 22 prawa. Kraków 1954, s. 231-242. �no JERZY CZAJKOWSKI towy dom był na Podtatrzu zjawiskiem bardzo rzadkim i pozmeJszym aniżeli w pobliżu Krakowa. Mało prawdopodobne jest, by rozwój dwutraktu podhalańskiego odbywał się pod wpływem krakowskim, choćby dlatego, że w programie domu w tym rejonie pomieszczenia inwentarskie pozostawały poza obrębem mieszkania. Poza tym system rozwijania budynku wszerz przez dostawianie dobudówek (jaty) był w XIX w. obcy (lub już zapomniany) mieszkańcom nizin, występuje natomiast prawie we wszystkich góralskich grupach etnograficznych, a między innymi na sąsiedniej Słowacji. Zrozumienie wielu kwestii w dotychczasowej analizie jest może utrudnione, gdyż z konieczności pominięto olbrzymią większość wariantów i to zarówno jednotraktowych, jak i dwutraktowych. Nie będziemy również omawiać szerzej zasygnalizowanej na początku półtoratraktowej formy rozplanowania. Uogólniając od razu to 'zagadnienie powiemy tylko, że na omawianym terenie mamy do czynienia przede wszystkim z półtora traktem mieszkalnym, a więc takim rozplanowaniem, w którym po jednej stronie sieni jest izba i komora (lub 2 izby) ułożone równolegle do kalenicy, po drugiej zaś stronie sieni są pomieszczenia w układzie jednotraktowym. Istnieje szereg odmian tych chałup, zaś ich zasięg geograficzny pokrywa się w dużym stopniu z rozprzestrzenieniem chałup dwutraktowych, ale wyłącznie na zachodzie i południu. Wyraźna tendencja do rozwoju i przyjęcia podziału półtoratraktowego uwidoczniła się na obszarach podgórskich. Brak liczniejszych dowodów, na których można by oprzeć wnioskowanie o wykształceniu się tej formy planu. Można jedynie przypuszczać, że na omawianym terenie półtoratrakt jest wynikiem krzyżowania się starego układu jednotraktowego z później powstałym dwutraktem, a nie na zasadzie stopniowej ewolucji. Do takiej hipotezy sJdania nas specyficzny zasięg terenowy. Należy jednak zastrzec, że etnograficzny region Krakowskiego jest za mały, by wysunąć niepodważalne wnioski. Być może, że po porównaniu analogicznych zjawisk w całej południowej Polsce będzie możliwe ich wyjaśnienie. Na razie problem musi zostać otwarty. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cc40283b59aeda6cff9faa1796a75d9.pdf 9c9abcae34ecab0296df8074c4260409 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3260 Title A name given to the resource Ze studiów nad historycznym rozwojem domu wiejskiego w południowej Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski ZE STUDIÓW NAD HISTORYCZNYM ROZWOJEM DOMU WIEJSKIEGO W POŁUDNIOWEJ POLSCE Południowa Polska jest terenem największego zróżnicowania — w skali całego k r a j u — a r c h i t e k t u r y ludowej. W y n i k a to z odmiennych w a r u n k ó w histo­ rycznych poszczególnych r e g i o n ó w , różnic morfologicz­ nych, gospodarczych, etnograficznych oraz pogranicz­ nego położenia z a r ó w n o pod w z g l ę d e m politycznym, jak i etnicznym. Omówienie wszystkich c z y n n i k ó w , k t ó r e w p ł y w a ł y na k s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y ludowej, w t y m też i b u ­ downictwa, przekracza r a m y a r t y k u ł u . Konieczne jest jednak zasygnalizowanie w a ż n i e j s z y c h p r o b l e m ó w , bo­ wiem bez ich znajomości zrozumienie tendencji roz­ wojowych budownictwa ludowego jest po prostu nie­ możliwe. I tak więc, obszar, przez k t ó r y p r z e p ł y w a j ą dwie duże rzeki (San na wschodzie i Wisła na zachodzie) zawiera k i l k a k r a i n geograficznych: Beskidy i T a t r y (Karpaty), Podkarpacie oraz teren nizinny c i ą g n ą c y się w głąb Polski. P r z e c i n a j ą c a z p o ł u d n i a na północ cały obszar rzeka Dunajec o d e g r a ł a w a ż n ą rolę w historii gospodarczej. Jej dorzecze dzieli omawiany teren na części: w s c h o d n i ą i zachodnią, z r ó ż n i c o w a n e pod w i e ­ loma w z g l ę d a m i ( i l . 1). W orientacji geograficznej b ę ­ dziemy nieraz p o s ł u g i w a ć się t y m p o d z i a ł e m . Na nizinach istniało stare osadnictwo rolne, zaś w górskiej części terenu ten rodzaj osadnictwa n a p ł y ­ wającego od p ó ł n o c y dopiero od X I I I w . (na zacho­ dzie) i X I V w. (na wschodzie) napotyka na swej drodze pasterskie l u b pastersko-rolne fale osadnicze ( X I V — X V I w.) złożone z p o ł u d n i o w y c h e l e m e n t ó w et­ nicznych ( b a ł k a ń s k i e , w ę g i e r s k i e , ruskie, rumuńskie i i n . ) . W w y n i k u zmieszania się t y c h e l e m e n t ó w z k o ­ lonizacją etnicznie p o l s k ą w y k s z t a ł c i ł się w g ó r a c h spe­ cyficzny t y p gospodarki rolno-pasterskiej, czasem pas­ 1 2 terskiej lub rolno-hodowlanej. Rodzaj gospodarki oraz przewaga n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w etnicznych z a w a ż y ł y na u k s z t a ł t o w a n i u się grup etnograficznych . Na omawianym terenie było do niedawna bardzo wiele tych grup. Nie wszystkie jednak w a ż n e są z p u n k t u widzenia rozwoju budownictwa ludowego. Należy przede wszystkim w y m i e n i ć : g ó r a l s k i c h Ł e m ­ k ó w na wschodzie (Beskid Niski) i Podhalan z Oraw i a k a m i na zachodzie (Podhale pod T a t r a m i , Orawa); rolniczych: P o g ó r z a n z a m i e s z k u j ą c y c h p a g ó r k o w a t y te­ ren w okolicach Krosna, Brzozowa, J a s ł a i Gorlic (na wschodzie), D o l i n i a n w rejonie Sanoka i Leska (na wschodzie), K r a k o w i a k ó w z a j m u j ą c y c h olbrzymi teren od dorzecza Dunajca na wschodzie, aż po granice Ś l ą s k a na zachodzie oraz R z e s z o w i a k ó w i L a s o w i a k ó w na p ó ł n o c n y m wschodzie. Pograniczne położenie p o w o d o w a ł o w z a j e m n ą w y ­ m i a n ę s k ł a d n i k ó w k u l t u r o w y c h p o m i ę d z y grupami et­ nicznymi l u b etnograficznymi, co uwidoczniło się r ó w ­ nież w architekturze ludowej. Np. przenikanie na pół­ nocną S ł o w a c j ę z Polski ś r o d k o w e j przez Podhale domu złożonego z sieni-izby-komory ( i l . 2). Ten sam t y p zaniesiony został na tereny Karpat wschodnich i Z a k a r p a c i a ( i l . 3). Z kolei ze Słowacji p r z e n i k n ą ł do okolic Nowego Sącza spichlerz („sypaniec") z owal­ n y m zrębowym sklepieniem . Z północnych stoków B e s k i d ó w z a m i e s z k a ł y c h przez Ł e m k ó w przenoszono całe b u d y n k i ha Słowację, gdzie z tej racji zwano je polskimi domami. W n i e k t ó r y c h regionach Krakow­ skiego, z p o ł u d n i o w e g o brzegu Wisły (tereny silniej zalesione) przenoszono domy, do wsi położonych na p ó ł n o c n y m brzegu rzeki, gdzie b r a k o w a ł o odpowied­ niego budulca. Dodajmy, że w ciągu dłuższego okresu czasu (kon. X V I I I w. — pocz. X X w.) Wisła w t y m 3 4 5 �I I . 2. C h a ł u p a tzw. centralna, 1803 r., Wierzbica k. Olkusza. rejonie s t a n o w i ł a g r a n i c ę p o l i t y c z n ą i k u l t u r a ludowa podlegała odmiennym czynnikom administracy jno-politycznym. Regiony wschodnie (od Krosna i Rzeszowa na wschód) b y ł y terenem ś c i e r a n i a się i mieszania w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h polskich i ruskich, w t y m też kościoła łacińskiego i greckiego. Różnice u w i d o c z n i ł y się przede wszystkim w stylu o b i e k t ó w sakralnych. Z kolei na zachodzie, na pograniczu ze Ś l ą s k i e m , K r a ­ kowiacy zapożyczali n i e k t ó r e f o r m y architektoniczne zaś na p ó ł n o c n y m brzegu Wisły bogata krakowska k u l t u r a ludowa była atrakcyjna dla ludności z po­ ł u d n i o w y c h o b s z a r ó w Kielecczyzny m a j ą c e j j u ż z w i ą ­ zki z P o l s k ą ś r o d k o w ą . W rejonach g ó r s k i c h pewien w p ł y w na k s z t a ł t o ­ wanie się budownictwa w y w i e r a ł y czynniki atmosfe­ ryczne. Chodzi t u np. o t a k i u k ł a d zagrody, w k t ó r y m dom jest chroniony od silnych zachodnich w i a t r ó w przez odpowiednie ustawienie b u d y n k ó w gospodarczych (Sądeckie, Podhale), ewentualnie otaczanie całego do­ m u l u b jego n i e k t ó r y c h części (przede wszystkim mieszkalnych) d o d a t k o w ą ś c i a n k ą z desek. P r z e s t r z e ń pomiędzy ś c i a n a m i w ł a ś c i w y m i , a ś c i a n k ą o c h r o n n ą , u s t a w i o n ą w odległości do jednego metra z a p e ł n i a n o m a t e r i a ł a m i izolacyjnymi (liście, słoma, siano), ewen­ tualnie p r z e s t r z e ń ta służyła za s k ł a d drzewa i z b ę d ­ nych s p r z ę t ó w . I s t o t n ą r o l ę w historii ludowego budownictwa ode­ grali właściciele ziemscy w okresie feudalnym. Wsie, k t ó r e b y ł y w ł a s n o ś c i ą k r ó l a l u b kościoła m i a ł y w i ę k s z e swobody budowlane, natomiast p r y w a t n i właściciele (szlachta) narzucali często sposób budowy i rodzaj rozplanowania domu, ograniczając najczęściej do m i ­ n i m u m potrzeby mieszkaniowe i gospodarcze c h ł o p a . Zanim przejdziemy do o m ó w i e n i a najistotniejszej kwestii w badaniach nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , j a k ą jest rozplanowanie domu, należy p o k r ó t c e w s p o m n i e ć o n i e k t ó r y c h w a ż n i e j s z y c h sprawach z zakresu kons­ t r u k c j i ś c i a n i d a c h ó w , m a t e r i a ł u budowlanego, for­ my zagrody, czy też i n n y c h z a g a d n i e ń związanych z domem. K s z t a ł t zagrody i ilość b u d y n k ó w o t a c z a j ą c y c h pod­ wórze, lub na n i m stojących, jest s p r a w ą t y l k o pozor­ nie ł a t w ą do ustalenia, b o w i e m m i ę d z y X V I I I a X X w i e k i e m zaszły r ó ż n o r a k i e zmiany. Z powodu szczup­ łości miejsca ograniczymy się t y l k o do k r ó t k i e g o zre­ lacjonowania stanu z p r z e ł o m u X I X i X X w. Na p r z e w a ż a j ą c e j części t e r e n ó w nizinnych typowa b y ł a zagroda ^ i e l o b u d y n k o w a z l u ź n y m u k ł a d e m bu­ d y n k ó w . W jej s k ł a d w c h o d z i ł y dom z k o m o r ą , sto­ doła, stajnia, nieraz spichlerz. Często stajnia b y w a ł a w ł ą c z o n a w o b r ę b domu, do k t ó r e g o dostawiano też boisko i w o z o w n i ę . W n i e k t ó r y c h rejonach powszechne b y ł y zagrody czworoboczne z p o d w ó r z e m z a m k n i ę t y m z wszystkich stron. M o ż n a w y m i e n i ć trzy rejony w y s t ę p o w a n i a tych z a g r ó d : k r a k o w s k i (w okolicy K r a k o w a , Olkusza, Mie­ chowa i Włoszczowej), p o d h a l a ń s k i oraz rzeszowski . W z w i ą z k u z t y m , że ten t y p zagrody znany jest w Polsce ś r o d k o w e j i wschodniej, m o ż e m y jedynie po8 1 168 C 5 % /Mm I I . 3. Plany b o j k a w s k i c h c h a ł u p centralnych: A — 1792 r., O r a w c z y k ; B — pocz. X I X w., Lichobory. �I I . 4. Bojkowska zagroda jednobudynkowa, pocz. X X w., Czarna k. Ustrzyk Dolnych. wiedzieć, że z a r ó w n o pod Krakowem, j a k i pod Rze­ szowem wiąże się on z dobrymi glebami lub bogatszy­ mi gospodarstwami. Jest to też tradycyjny sposób b u ­ dowy, poświadczony wielokrotnie w ź r ó d ł a c h a r c h i w a l ­ nych z X V I I I w . Natomiast na Podhalu jest to for­ ma n i e w ą t p l i w i e młodsza, mniej powszechna, a jej po­ chodzenie jest dotychczas niejasne. 9 W całym górskim paśmie Beskidów dominowała zagroda jednobudynkowa ( i l . 4, 5), poza k t ó r ą pozo­ stawał, jako osobny budyneczek, m a ł y spichlerz, często ustawiony na kamiennej piwnicy. Natomiast w oko­ licy górskiej w rejonie Nowego Sącza notujemy jako powszechny t y p z a g r o d ę w i e l o b u d y n k o w ą ( i l . 6). B y ł to teren bardzo wczesnego (od X I I I w.) polskiego osad­ nictwa p ł y n ą c e g o z centrum Krakowskiego. Z kolei niektóre elementy, j a k np. p o ł ą c z e n i e stodoły ze staj­ nią, są t u podobne do budownictwa Podhala. Jednobudynkowa zagroda w wersji biedniackiej, a przynajmniej mniej z a m o ż n e j , często b y ł a t e ż na nizinnych terenach. Podstawowym m a t e r i a ł e m budowlanym w X I X i na p o c z ą t k u X X w . b y ł o drewno. Do przeszłości na­ leżą ściany plecione z gałęzi, chociaż w starych sto­ dołach m o ż n a je o b s e r w o w a ć do dziś. W y r a ź n e są przy t y m dwie przyczyny zachowania tego sposobu budowy. J e d n ą jest b r a k l a s ó w (np. na w s c h ó d od Lublina, na p ó ł n o c od Krakowa), d r u g ą zaś obfitość w i k l i n y p o r a s t a j ą c e j brzegi rzek, l u b drzew wierzbo­ wych, k t ó r y c h gałęzie s t a n o w i ł y dobry m a t e r i a ł do wyplatania ścian. R z ę d y wierzb sadzonych na polach i przy domach s t a n o w i ą do dziś charakterystyczny rys polskiego wiejskiego krajobrazu. Domy o ś c i a n a c h plecionych z chrustu nie b y ł y dawniej r z a d k o ś c i ą ani w skali całego k r a j u , ani też na nizinnych obszarach p o ł o ż o n y c h na północ od Krakowa. Na podstawie materiałów archiwalnych z X V I I I w . wiemy, że w p o b l i ż u K r a k o w a b y ł y liczne wsie, w k t ó r y c h nie t y l k o niemal wszystkie domy, ale r ó w n i e ż karczmy i dworskie b u d y n k i gospodarcze m i a ­ ły ś c i a n y plecione z chrustu i oblepione z obu stron gliną. W n i e k t ó r y c h regionach (np. okolice P i ń c z o w a i Proszowic na p ó ł n o c n y w s c h ó d od K r a k o w a oraz okolice D ą b r o w y Tarnowskiej nad W i s ł ą i Dunajcem) l e wiele takich o b i e k t ó w p r z e t r w a ł o do p o c z ą t k u X X w. B y ł y to r e l i k t y feudalnych s t o s u n k ó w społecz­ nych, kiedy to właścicielowi wsi nie opłacało się i n ­ w e s t o w a ć w budownictwo chłopskie. Zjawisko dłuż­ szego przetrwania c h a ł u p z chrustu należy b e z w z g l ę ­ dnie łączyć z b r a k i e m l a s ó w lub bardzo d a w n y m ich wytrzebieniem ( i l . 1), co z kolei p o k r y w a się z d o b r ą g l e b ą oraz g ę s t y m zaludnieniem od zarania dziejów. Natomiast m o ż n a , z d u ż ą dozą pewności, w y k l u c z y ć istnienie dawniej c h a ł u p z chrustu na terenach g ó r s ­ k i c h oraz w z w a r t y m kompleksie starodawnych puszcz w w i d ł a c h Wisły i Sanu (tzw. Puszcza Sandomierska). Czy w przeszłości budowano domy lub budynki gospodarcze z samej gliny — trudno powiedzieć. W y ­ daje się, że na terenach, gdzie b r a k o w a ł o drewna, a stosowano ściany c h r u ś c i a n e , m o g ł y występować r ó w n i e ż domy m a j ą c e ściany ubijane z gliny. Oczy­ wiście pod w a r u n k i e m , że w okolicy w y s t ę p o w a ł y zło­ ża dobrej gliny. Tylko jedna pisana informacja z k o ń c a X I X w. podaje, że w k i l k u wsiach pod M i e ­ chowem budowano domy bite z g l i n y . Nie u p o w a ż ­ nia to jednak do szerszych uogólnień, t y m bardziej że mogło to b y ć lokalne p o p a ń s z c z y ź n i a n e zjawisko. K a m i e ń jako tworzywo budowlane nie m i a ł w Pol­ sce p o ł u d n i o w e j zbyt dużego zastosowania ( i l . 7). W g ó r a c h u ż y w a n o go na p o d m u r ó w k i i piwnice, zaś na terenach b e z l e ś n y c h stawiano niekiedy w okresie feudalnym całe domy z kamienia (okolice Proszowic, Jędrzejowa, P i ń c z o w a ) . W większości budowali je właściciele ziemscy, k t ó r z y czasami m i e w a l i ambicje ulepszania w y g l ą d u swych w s i , albo kalkulowali opłacalność jednorazowego w y d a t k u na b u d o w ę t r w a ­ łego domu. Trzeba p a m i ę t a ć , że do k o ń c a okresu feu­ dalnego b y ł o w zwyczaju, iż kosztami budowy i kon­ serwacji b u d y n k ó w wiejskich obciążony był dwór. Z w y j ą t k i e m zachodnich k r a ń c ó w regionu k r a ­ kowskiego (okolice Oświęcimia, Wadowic), gdzie w drugiej połowie X I X w: buduje się pod w p ł y w e m ś l ą s k i m domy ceglane, wszędzie indziej do końca X I X w. domy murowane przyjmowane są z niechęcią i t r a k ­ towane jako biedniackie. Jedynie w północno-zachod­ nich partiach omawianego terenu w y s t ę p u j ą często stare murowane b u d y n k i inwentarskie, co wiązało się 1 1 1 2 1 3 169 �Zagroda ł e m k o w s k a : i l . 5 — jednobudynkowa, K r z y w a k . G ł a d y s z o w a ; — wielobudynkowa, 1793 r., Bogusza k. Nowego Sącza. z ł a t w o d o s t ę p n y m m a t e r i a ł e m b u d o w l a n y m (głazy na­ rzutowe leżące na ' polach), a j e d n o c z e ś n i e b r a k i e m większych skupisk leśnych. Ś c i a n y b u d y n k ó w d r e w n i a n y c h konstruowano w sposób dwojaki. B e l k i na n a r o ż a c h k r z y ż o w a n o i ł ą ­ czono mniej lub więcej s k o m p l i k o w a n y m systemem zacięć, albo na n a r o ż n i k a c h stawiano słupy, w k t ó r e wpuszczano k o ń c e belek. Obie konstrukcje znane są w Polsce od czasów przedhistorycznych. W Polsce po­ ł u d n i o w e j technika w ę g ł o w a b y ł a jednak powszech­ niejsza, natomiast t e c h n i k ę s ł u p o w ą stosowano g ł ó w n i e na p ó ł n o c n y m , b e z l e ś n y m , brzegu Wisły oraz na wscho­ dzie w okolicy P r z e m y ś l a . W a r t o n a d m i e n i ć , że do końca X I X w. p r z e t r w a ł a archaiczna technika w k o p y ­ wania s ł u p ó w w ziemię w budynkach mieszkalnych (il. 8), a w stodołach nawet w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym, i to tam, gdzie w y b i t n e t r u d n o ś c i m a t e r i a ł o w e były p r z y c z y n ą stosowania p r y m i t y w n e j plecionki z ga­ łęzi z a s t ę p u j ą c e j ściany drewniane, a jednocześnie u ż y w a n o konstrukcji na sochy i ś l e m i ę (pogranicze na wschód od Lublina, tereny na l e w y m brzegu Wisły). 1 4 Problem konstrukcji d a c h ó w na o m a w i a n y m te­ renie ogranicza się — uogólniając — do n a s t ę p u j ą ­ cych z a g a d n i e ń : — dachy k r o k w i o w e z bantami — dachy k r o k w i o w e bez b a n t ó w — dachy z k o n s t r u k c j ą na sochy i ślemię — dachy m a j ą c e konstrukcję n o ś n ą n i e z a l e ż n ą od ścian. Bezwzględnie najpowszechniejsze b y ł y te dachy, w k t ó r y c h k r o k w i e łączono p o p r z e c z n ą b e l e c z k ą zwa­ n ą z niemiecka bantem. W Beskidzie N i s k i m i w 170 il. 6 Bieszczadach, gdzie stawiano bardzo wysokie dachy, często nie stosowano b a n t ó w . B y ł b y to zatem relikt dawnego p r y m i t y w n e g o budownictwa, k t ó r y zachował się — zgodnie z p r a w a m i rozwoju — na terenach za­ cofanych p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m . Natomiast konstrukcja na sochy, k t ó r a w przesz­ łości b y ł a znana prawdopodobnie na większości tere­ n ó w Polski, z a c h o w a ł a się do X X w. (głównie w sto­ dołach) na Ś l ą s k u i p r z y l e g ł e j części t e r e n ó w na le­ w y m brzegu Wisły oraz w b e z l e ś n y c h regionach na wschodnim pograniczu. Nie b y ł o j e j natomiast na n i ­ zinnych obszarach p o m i ę d z y W i s ł ą a Sanem (Puszcza Sandomierska), na terenach p o d g ó r s k i c h i górskich. Jedyne o d s t ę p s t w o od tej zasady s t a n o w i ł y do końca X I X w . s z a ł a s y pasterskie, m i ę d z y k t ó r y m i zdarzały się obiekty z dachami w s p a r t y m i na sochach. Być może, że b y ł to r e l i k t z w i ą z a n y z d a w n ą n a p ł y w o w ą l u d n o ś c i ą p a s t e r s k ą , jako że po p o ł u d n i o w e j stronie K a r p a t szałasy na sochach b y ł y zjawiskiem popular­ n y m . W y r a ż o n a hipoteza znajduje uzasadnienie w tym, że w s z a ł a s a c h sochy b y w a ł y na z e w n ą t r z budynku, podobnie j a k w b u d o w n i c t w i e mieszkalnym na Węg­ rzech i w p o ł u d n i o w e j Słowacji, podczas gdy w Pol­ sce w obiektach wiejskich na terenach nizinnych so­ chy ustawiano zawsze w e w n ą t r z b u d y n k u . 1 5 N a l e ż y jeszcze n a d m i e n i ć , że w y ł ą c z n i e w k i l k u wsiach położonych na północ od K r a k o w a znajdujemy sochy w budynkach mieszkalnych z k o ń c a X I X w. M a r i a n Pokropek podaje, że dla s z a ł a s ó w paster­ skich oraz w b u d o w n i c t w i e gospodarczym p o ł u d n i o w e j Polski t y p o w a b y ł a konstrukcja na półsochy szczyto­ w e ' . Przyznam jednak, że ten w a r i a n t architekto1 �niczny, poza nielicznymi p r z y k ł a d a m i d o t y c z ą c y m i b u ­ dynków gospodarczych, jest m i z terenu p o ł u d n i o w e j Polski nieznany. B y ć może, że M . Pokropek zawie­ rzył błędnej informacji Bruno Schiera Regiony, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e konstrukcja na so­ chy, p o k r y w a j ą się w większości w y p a d k ó w z zasię­ giem stodół p o l i g o n a l n y c h . To zaś naszym zdaniem rzutuje na kwestie genetyczne. Biorąc za p o d s t a w ę teorię Kazimierza Moszyńskiego i wypowiedzi Ema­ nuela B a l a ś a m o ż n a sądzić, że konstrukcja sochowa umożliwiała stawianie b u d y n k ó w o lekkich plecionych ścianach, k t ó r e same nie u t r z y m a ł y b y c i ę ż a r u dachu. W t y m przypadku inaczej (aniżeli w konstrukcji k r o k ­ wiowej z płatwią) r o z k ł a d a j ą się siły ciążenia i roz­ pierania ś c i a n . W y r a ż o n a hipoteza znajduje t e ż uza­ sadnienie w pewnych nazwach ludowych, w k t ó r y c h termin „kosz" odnosi się do ś c i a n z bali drewnianycn (Śląsk). Historyczność tej nazwy p o ś w i a d c z o n a jest dla okolic Krakowa w odniesieniu do stodół z X V I w . . Do konstrukcji dachowej n a l e ż y t e ż zaliczyć tzw. konstrukcję „przysłupową", przy zastosowaniu k t ó r e j dach jest podparty szeregiem s ł u p ó w ustawionych przy ścianach i nie obciąża ich. Praktycznie m o ż n a roze­ brać ściany domu nie n a r u s z a j ą c dachu , ls 1 9 20 a l 22 Konstrukcja ta znana jest przede wszystkim w po­ ł u d n i o w e j Polsce p o c z y n a j ą c od Dolnego Śląska, a k o ń ­ cząc na wschodnim pograniczu w okolicy P r z e m y ś l a . W y s t ę p u j e z a r ó w n o w budownictwie wiejskim, j a k i miejskim. W z w i ą z k u z t y m , że konstrukcja „ p r z y ­ s ł u p o w ą " znana jest r ó w n i e ż u naszych zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h s ą s i a d ó w , Franciszek Kotula w y s t ą p i ł z k o n c e p c j ą , że została ona w X I V w. prze­ niesiona przez o s a d n i k ó w ś l ą s k o - ł u ż y c k i c h we wschod­ nie okolice Rzeszowa S ł u s z n e j k r y t y c e p o d d a ł ten pogląd Stefan L e w . Sam jednak w y r a z i ł — wprawdzie dość ostrożnie — opinię, j a k o b y i s t n i a ł a zbieżność po­ m i ę d z y zasięgiem k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j z obszarem państwa Chorwatów w V I I — V I I I w . Na pewno pro­ blem ten wymaga jeszcze dalszych b a d a ń , ale kto wie, czy genezy nie należy s z u k a ć •— podobnie j a k w kons­ t r u k c j i -na sochy — w praktycznej potrzebie unieza­ leżnienia ciężkiego dachu od słabej i lekkiej budowy ś c i a n plecionych z chrustu. P o m i j a j ą c wiele innych i n t e r e s u j ą c y c h szczegółów przejdziemy do o m ó w i e n i a zagadnienia rozplanowania domu. Poszczególne pomieszczenia w b u d y n k u m a j ą różne funkcje, k t ó r e m o g ą b y ć trojakie: mieszkalne, s c h ó w 23 24 2 5 I I . 7. Stary dom z kamieni, M i e r z w i n k. J ę d r z e j o w a . I I . 8. C h a ł u p a ze s ł u p a m i n a r o ż n y m i w k o p a n y m i w ziemię, ok. 1892 r., P r z e s ł a w i c e k. Proszowic. �Grupa „a" Jednym z podstawowych r o z p l a n o w a ń w tej grupie jest dom, w k t ó r y m jedno w n ę t r z e mieszkalne znaj­ duje się m i ę d z y sienią a k o m o r ą ( i l . 2, 10 e-g). Ze w z g l ę d u na ś r o d k o w e położenie izby znany on jest w nowszej literaturze pod u m o w n ą n a z w ą „dom centralny", w starszej zaś o k r e ś l a n y jest jako typ śląsko-spiski. Kwestia powstania k o m o r y za izbą jest ciągle nie­ w y j a ś n i o n a . K . M o s z y ń s k i w y s u n ą ł hipotezę, że k o ­ mora m o g ł a p o j a w i ć się w w y n i k u poprzecznego po­ działu i z b y . P o w o ł u j e się on przy t y m na p r z y k ł a d y d o m ó w fińskich i czeremiskich. Teoretycznie hipoteza ta jest m o ż l i w a do przyjęcia, ale p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i p o s ł u g i w a ł się M o s z y ń s k i nie m o ż n a d o s t o s o w a ć do c h a ł u p y polskiej. Natomiast godne z a u w a ż e n i a s ą pew­ ne fakty. 26 II. 9. Chałupa o układzie: stajnia-sień-izba-komora, ok. 1880 r., Ł o n i o w a k. Brzeska. i kowe oraz inwentarskie. S t ą d więc program domu rzutuje w sposób zasadniczy na w y g l ą d i rozplanowa­ nie całej zagrody. R o z r ó ż n i a m y k i l k a t y p ó w i bardzo wiele odmian domów. Generalnie rzecz biorąc, n a l e ż y w y o d r ę b n i ć trzy zasadnicze grupy, w k t ó r y c h domy m a j ą : a. wszystkie pomieszczenia ułożone w j e d n y m szeregu wzdłuż grzbietu dachu (tzw. jednotrakt), b. po obu stronach sieni s ą co najmniej po dwa po­ mieszczenia ułożone obok siebie, r ó w n o l e g l e do grzbietu dachu (tzw. d w u t r a k t j , c. po jednej stronie sieni są pomieszczenia (lub t y l k o jedno) jak w punkcie „a", a po drugiej stronie są co najmniej dwa pomieszczenia ułożone obok sie­ bie, r ó w n o l e g l e do grzbietu dachu (tzw. p ó ł t o r a trakt). W k a ż d e j z t y c h grup spotykamy liczne w a r i a n t y polegające na r ó ż n e j ilości pomieszczeń (od trzech do dziewięciu) i ich przeznaczeniu. Celem uzyskania j a ś ­ niejszego obrazu o m ó w i m y t y l k o podstawowe i w a ż ­ niejsze typy, k t ó r e s t a ł y się p u n k t e m w y j ś c i o w y m dla uformowania rozlicznych odmian. K m m 1 S i 1 1 l l 3 I 10 A 0 Pierwszy: w X V I I I i X I X w . spotykamy na tere­ nie Polski p o ł u d n i o w e j i ś r o d k o w e j m a ł e domy złożo­ ne z izby i komory, przy czym w e j ś c i e do komory było z izby l u b z pola. Sieni nie b y ł o ( i l . lOc). D r u g i : znanych jest szereg p r z y p a d k ó w , gdy do domu m a j ą c e g o sień i izbę w p ó ź n i e j s z y m czasie do­ stawiono k o m o r ę . T w o r z y ł się w ó w c z a s p l a n : sień — izba — komora. Trzeci: w bardzo r ó ż n y c h i odległych od siebie regionach Polski w y s t ę p u j ą dość licznie domy, które przy węższej, szczytowej ś c i a n i e izby, m a j ą skróconą k o m o r ę n a k r y t ą wraz z c a ł y m domem j e d n o l i t y m da­ chem. Czwarty: w domach ł e m k o w s k i c h w Beskidzie N i s k i m częste s ą k o m o r y przy szczycie budynku. W większości p r z y p a d k ó w k o m o r y nie s ą związane konstrukcyjnie z r e s z t ą b u d y n k u i nakryte s ą osob­ n y m daszkiem. A często s p r a w i a j ą w r a ż e n i e p r y m i ­ t y w n y c h szop, m i m o że stawiane b y ł y jednocześnie z c a ł y m obiektem. Zatem s k ł o n n y jestem u w a ż a ć , że w typie domu centralnego geneza k o m o r y t k w i nie w podziale we­ w n ę t r z n y m izby, lecz w dobudowaniu do niej komory. Komora m o g ł a się też r o z w i n ą ć z p r y m i t y w n e j szopy. Trzeba t e ż w z i ą ć pod u w a g ę w i e l k o ś ć średniowiecz­ nych jedno- czy d w u w n ę t r z n y c h d o m ó w , w których ewentualnie m i a ł o b y się d o k o n a ć wydzielenie komory. W izbie o w y m i a r a c h 4 X 4 m albo 4 X 5 m po prostu nie było na to miejsca. T y m bardziej, że czy to na ś r o d k u , czy t e ż w rogu, m u s i a ł o b y b y ć jeszcze miejsce na ogień l u b piec. Na k o r z y ś ć hipotezy M o s z y ń s k i e g o m o ż n a by wy­ s u n ą ć t a k i argument j a k to, że w szeregu starych d o m ó w w e j ś c i e do k o m o r y prowadzi t y l k o z izby. Jest to jednak d o w ó d słaby, bowiem nie znamy cha­ ł u p starszych n i ż X V I I I - w i e c z n e . M o ż e m y natomiast s t w i e r d z i ć , że jednakowo liczne są w a r i a n t y , w któ­ r y c h w e j ś c i e do k o m o r y prowadzi t y l k o z izby, z izby i p o d w ó r z a l u b ogrodu, albo t y l k o z z e w n ą t r z . Bezsporny jest t y l k o jeden fakt, że historycznie starsze s ą centralne domy, do k t ó r y c h wejście do sie­ n i umieszczone jest w ś c i a n i e szczytowej ( i l . lOe). Ale to j u ż jest inna kwestia, k t ó r a z r e s z t ą — moim zda­ niem — nie ma w p ł y w u na typologię. 1 n srjs["i|K 27 KM Omawiany centralny dom ma w Polsce szeroki zasięg geograficzny. Sięga on od morza Bałtyckiego a ż po T a t r y , ale t r z y m a się g ł ó w n i e lewego brzegu Wisły, dopiero w Polsce p o ł u d n i o w e j przechodzi na p r a w y b r z e g . D o m centralny n a l e ż y u z n a ć za jeden z charakterystycznych t y p ó w r o z p l a n o w a ń dla Polski. Spotykamy go w p r a w d z i e na S ł o w a c j i (na pograni­ czu z P o l s k ą ) oraz w Karpatach Wschodnich i na Rusi Zakarpackiej ( i l . 3), ale n a l e ż y go t a m t r a k t o w a ć jako 28 II. 10. Rozwój domu charakterystycznego dla poŁ i l e w o b r z e ż n e g o zlewiska Wisły. 172 Polski �element kulturowy przeniesiony z t e r e n ó w etnicznie polskich. Droga przesuwania się tej c h a ł u p y w kie­ runku wschodnim mogła przebiegać po Podkarpaciu, mimo że na t y m terenie t y p ten w czystej formie spotykany jest dość rzadko. Podany zasięg w y s t ę p o ­ wania tego domu najdobitniej świadczy, że n a j w y ż s z y już czas zaprzestać u ż y w a n i a t e r m i n u : t y p ś l ą s k o -spiski, która to nazwa pojawia się jeszcze nawet w najnowszych opracowaniach budownictwa. Dom złożony z sieni — izby •— k o m o r y ( i l . 2, 10 e-g) jest bez wątpienia bardzo starym typem, ale u k s z t a ł ­ tował się już w czasach historycznych, b y ć m o ż e m i ę ­ dzy X I V a X V wiekiem, skoro w k o ń c u X V I stule­ cia znajdujemy go już w K a r p a t a c h . Ze w z g l ę d u na specyficzność tej formy p l a n u oraz p o w s z e c h n o ś ć występowania w Polsce, w ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż ­ na się zgodzić z poglądem, że dom ten m ó g ł nieza­ leżnie powstać i rozwinąć się w K a r p a t a c h . B i o r ą c pod uwagę, że nie jest on znany ani na W ę g r z e c h ani w Rumunii, musimy p r z y j ą ć jego p o l s k ą prowe­ niencję w Karpatach Wschodnich. Tereny te w e s z ł y w skład państwa polskiego w 1340 r., po k t ó r y m to fakcie nastąpiła w X I V i X V w . silna kolonizacja p o l ­ skim elementem etnicznym. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że osadnicy ponieśli ze sobą z n a j o m o ś ć pewnych t y p ó w budynków, lub inaczej m ó w i ą c — pewnych w z o r c ó w architektonicznych, w k t ó r y c h j u ż na miejscu roz­ winęły się dodatkowe detale architektoniczne (np. spe­ cyficzny podcień z półścianką). 29 30 Hipoteza nasza o prawdopodobnym ś r e d n i o w i e c z ­ nym rodowodzie domu centralnego znajduje również oparcie we wnioskach w y c i ą g n i ę t y c h przez D . Stranską, która była zdania, że dom ten został przeniesiony w rejon Spiskiej M a g u r y (na Słowacji) na p r z e ł o m i e XVI i X V I I w i e k u . To zaś z kolei zgodne jest z tym co podkreśla W i t o l d Krassowski, iż na Polskiej Orawie zasiedlonej przez polskich c h ł o p ó w w t y m samym czasie, dom ma zasadniczy u k ł a d podobny do tego jak wskazano w y ż e j . W ą t p l i w e s ą natomiast su­ gestie Krassowskiego, że dom centralny m ó g ł się w i ą ­ zać z gospodarstwami m a ł o r o l n y m i . Przeczy t e m u olb­ rzymi zasięg geograficzny . Jego p o p u l a r n o ś ć w prze­ ciągu wielu stuleci r o z p a t r y w a ł b y m raczej w kategor­ iach funkcjonalnych. Z a s p a k a j a ł on bowiem w przesz­ 3 1 82 łości m i n i m u m potrzeb, s t a n o w i ł z w a r t y kompleks m i e s z k a l n o - s c h ó w k o w y , a jednocześnie jako t y p b u ­ d y n k u mógł b y ć propagowany na drodze administra­ cyjnej ze w z g l ę d u na stosunkowo m a ł e zużycie su­ rowca budowlanego. W Polsce p o ł u d n i o w e j z geograficznym zasięgiem domu centralnego w i ą ż e się budynek złożony ze staj­ ni — sieni — izby — k o m o r y . Różni się więc od pierwszego t y m , że pod jednym dachem znajduje się też pomieszczenie dla z w i e r z ą t ( i l . 10 m oraz 9, 11). We wschodniej części Polski dom ten rzadko w y s t ę ­ puje, podobnie j a k centralny t y p . Jeśli go już znajdu­ jemy, to raczej w p o d g ó r s k i m pasie p o m i ę d z y miasta­ m i N o w y Sącz •— Lesko. Obecnie p l a n ten n a l e ż y u z n a ć za tradycyjny spo­ sób budowy, ale też m o ż n a przyjąć, że w drugiej po­ łowie X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł się on w gospodarstwach ś r e d n i o z a m o ż n y c h . Proces łączenia stajni (która w c z e ś ­ niej m u s i a ł a stać osobno) z b u d y n k i e m mieszkalnym jest prawdopodobnie w y n i k i e m zmian, j a k i e n a s t ą p i ł y na w s i po l i k w i d a c j i s t o s u n k ó w feudalnych. Dawniej bydło, woły, konie b y ł y najczęściej w ł a s n o ś c i ą dworu. Po u w ł a s z c z e n i u zmienił się stosunek chłopa do zwie­ r z ą t s t a n o w i ą c y c h teraz jego w ł a s n o ś ć . W y s t ą p i ł a s i l ­ niej chęć ochrony i opieki m a j ą t k u . Było to n a j ł a t ­ wiejsze w ó w c z a s , gdy z w i e r z ę t a z n a j d o w a ł y się pod jednym dachem z ludźmi. 3 3 Wskutek zmiany stajni na d r u g ą izbę lub dobudowywanie drugiej izby obok sieni domu centralnego (il. 10 e-g), co nie jest teoretycznym wywodem, lecz faktem sprawdzonym wielokrotnie w terenie, powsta­ w a ł y kolejne odmiany ( i l . 10 n, o) znane w y ł ą c z n i e w zachodniej części omawianego terenu oraz w Polsce ś r o d k o w e j . D o m z dwiema izbami i k o m o r ą jest zja­ w i s k i e m stosunkowo m ł o d y m . Plan ten znany jest wprawdzie z pierwszej p o ł o w y X V I I I w. w odniesie­ n i u do karczm, b r o w a r ó w i b u d y n k ó w folwarcznych, ale u c h ł o p ó w r o z p o w s z e c h n i ł się dopiero w drugiej połowie X I X w. Z całą p e w n o ś c i ą było tak u górali pod T a t r a m i , na co znajdujemy liczne dowody w źród­ ł a c h a r c h i w a l n y c h ( i l . 12). D r u g i m podstawowym w typologii ludowego b u ­ downictwa rozplanowaniem jest dom, w k t ó r y m sień oddziela izbę od komory, czyli t y p s y m e t r y c z n o - t r ó j - 173 �w n ę t r z n y ( i l . 13 b). Jest to u k ł a d częsty u S ł o w i a n , a dawniej m i a ł w y s t ę p o w a ć r ó w n i e ż na większości te­ r e n ó w A u s t r i i . Z n a j ą go też W ę g r z y . P o w s t a ł on ze zrośnięcia się izby ze spichlerzem . W Polsce p r o ­ ces ten n a s t ę p o w a ł j u ż zapewne w X I V w., jeśli nie wcześniej. Przypuszczenie to opieramy na fakcie, że już od p o c z ą t k u X V w . znajdujemy w ź r ó d ł a c h pisa­ nych w i a d o m o ś c i o domach, m.in. c h ł o p s k i c h , w k t ó ­ rych pod j e d n y m dachem b y ł a izba, sień, komnata, kiedy indziej spichlerz. Np. jeden z z a p i s ó w infor­ muje, że „...quod habet sibi stubam novam construere... et granarium... et p a l a t i u m inter stubam et granarium..." (1408 r.), drugi z a ś „...dieto kmetho stubam i n recedendo p a r u i t de caminata..." (1436 r . ) . P a t r z ą c u w a ż n i e na obie cytowane informacje, d o s t r z e ż e m y , że dotyczą one wprawdzie jednego rodzaju b u d y n k u pod w z g l ę d e m typologicznym (typ s y m e t r y e z n o - t r ó j w n ę t r z n y ) , ale też d w ó c h odmian z p u n k t u widzenia funkcji pomieszczeń i systemu u r z ą d z e ń ogniowych. N i k t już w zasadzie nie kwestionuje tezy o zras­ taniu się izby ze spichlerzem, o czym w y r a ź n i e m ó w i zapis pierwszy. Natomiast druga notatka stwierdza istnienie komnaty, w k t ó r e j z n a t u r y rzeczy m u s i a ł y być u r z ą d z e n i a ogniowe. Trudno p r z e s ą d z a ć , czy w ta­ k i m przypadku m a m y do czynienia z p r z y k ł a d e m ewo­ l u c j i b u d y n k u i d ą c e j w k i e r u n k u t y l k o zmian f u n k c j i (ze spichlerza — k o m o r y na izbę), czy t e ż z r ó w n o ­ ległym istnieniem d w ó c h w a r i a n t ó w tego samego typu. W z w i ą z k u z t y m , że zapis z 1436 r. odnosi się do budynku kmiecia, m ó g ł b y on t y l k o do pewnego stop­ nia p o t w i e r d z a ć h i p o t e z ę Zygmunta G l o g e r a . 3 1 3 S 36 8 7 88 Jest charakterystyczne, że w Polsce p o ł u d n i o w e j , na l e w y m brzegu Wisły (centrum regionu K r a k o w s k i e ­ go), c h a ł u p a z izbą — sienią — k o m o r ą b y ł a w p r a w ­ dzie znana od bardzo dawna, ale prawdopodobnie nie s t a n o w i ł a t y p u d o m i n u j ą c e g o ( i l . 14). Natomiast sym e t r y c z n o - t r ó j w n ę t r z n y t y p b y ł powszechny na w s c h ó d od Wisły i Dunajca, gdzie s t a n o w i ł p u n k t w y j ś c i a dla licznych odmian ( i l . 13 d-f), k t ó r e r ó w n i e ż b y ł y częst­ sze na wschodzie. 174 Grupa „b" Istnieje t u szereg odmian, w k t ó r y c h m a m y po­ mieszczenia mieszkalne, schówkowe i inwentarskie (stajnie, chlewy, boisko, sąsiek) pod j e d n y m dachem, albo też inwentarskie s ą w y ł ą c z o n e . W ó w c z a s w domu z n a j d u j ą się w y ł ą c z n i e izby i komory. Chronologicznie n a j m ł o d s z e s ą domy z a w i e r a j ą c e np. cztery izby ( i l . 15). Natomiast w wersji chronolo­ gicznie najstarszej b y ł a z jednej strony sieni izba i k o ­ mora, z drugiej zaś stajnia i komora ( i l . 13 1). Rozprzestrzenienie d o m ó w z g r u p y „ b " jest w po­ ł u d n i o w e j Polsce szerokie. W y o d r ę b n i a j ą się jednak cztery regiony. Jeden s t a n o w i ą okolice K r a k o w a , drugi Podhale (na zachodzie), trzeci okolice Rzeszowa (na wschodzie), a do czwartego n a l e ż ą wsie w górach Beskidu Niskiego (na wschodzie). Wyszczególnienie t y c h r e g i o n ó w jest konieczne, b o w i e m domy, o k t ó ­ r y c h mowa, w k a ż d y m z nich m a j ą inne c e c h y . Z a s i ę g tego t y p u w okolicy K r a k o w a jest bardzo z w a r t y i w i d a ć w y r a ź n i e , że omawiany dom ekspan­ d u j ą c spod K r a k o w a w y p a r ł na dość znacznym obsza­ rze domy z grupy „a". N a l e ż ą sądzić, że w najbliż­ szym s ą s i e d z t w i e tego dużego miasta i pod jego w p ł y ­ w e m p o w s t a ł ten plan. T r u d n o jednak rozstrzygnąć kiedy to się stało. W k a ż d y m razie w k o ń c u X V I I w. były j u ż we wsiach domy z dwoma pomieszczeniami po obu stronach s i e n i . Dopiero jednak na koniec X V I I I l u b p o c z ą t e k X I X w i e k u p r z y p a d ł o szerokie upowszechnienie się tej formy, a w n i e k t ó r y c h wsiach dopiero po pierwszej w o j n i e ś w i a t o w e j . Jeżeli chodzi o Podhale oraz g ó r a l s k i e wsie w oko­ licy Ż y w c a i Cieszyna to w i d a ć , że k o m o r y równo­ ległe do izb p o w s t a ł y przez dostawienie i c h do budyn­ ków, k t ó r e w c z e ś n i e j m i a ł y t y l k o izbę c z a r n ą z pie­ cem, sień i izbę b i a ł ą (wcześniej k o m o r ę ) bez pieca (il. 12 B). M a t e r i a ł y archiwalne d o w o d z ą , że na po­ c z ą t k u X I X w . t y l k o nieliczni g ó r a l e na Podhalu mie­ l i domy z dwiema izbami i dwiema k o m o r a m i . Do­ piero po l i k w i d a c j i s t o s u n k ó w feudalnych w połowie X I X w., a zwłaszcza „ o d k r y c i u " gór przez mieszkań89 40 41 �ców dużych miast na początku drugiej połowy u b i e g ł e ­ go stulecia proces rozbudowy d o m ó w p r z y b r a ł na sile. W Beskidzie Ś l ą s k i m proces ten przebiegał podobnie, ale kilkadziesiąt lat p ó ź n i e j . Mało prawdopodobne jest, by rozwój d o m ó w na Podhalu o d b y w a ł się pod w p ł y w e m wzoru b u d y n k ó w z okolic Krakowa, choćby dlatego, że w programie domu góralskiego pomieszczenia inwentarskie pozosta­ wały poza o b r ę b e m mieszkania. Poza t y m system roz­ wijania budynku przez dostawianie szop (zmieniają­ cych się później w komorę) był w X I X w. obcy (lub zapomniany) mieszkańcom nizin. Znany b y ł natomiast prawie we wszystkich góralskich grupach etnograficz­ nych, w t y m też na sąsiedniej Słowacji. 42 Trzeci region określony jako okolice Rzeszowa obejmuje faktycznie obszary Podkarpacia w rejonie miast: Krosno, Sanok, Brzozów, S t r z y ż ó w oraz pas urodzajnych nizin w okolicy Rzeszowa, Ł a ń c u t a i Prze­ worska. Są to obszary znacznie w c z e ś n i e j zasiedlone (XIV w.) aniżeli tereny leżące na północ i p o ł u d n i e od nich. W kolonizacji ich oprócz elementu polskiego brali udział r ó w n i e ż osadnicy ś l ą s k o - ł u ż y c c y i nie­ mieccy. W tych okolicach domy z dwiema p a r a m i pomiesz­ czeń po obu stronach sieni r ó ż n i ą się w n i e k t ó r y c h szczegółach architektonicznych od d o m ó w k r a k o w s k i c h (por. 11. 15, 17), nie s t a n o w i ą jednak o d r ę b n e g o w a r ­ iantu pod w z g l ę d e m typologicznym. W y o d r ę b n i e n i e domów tego regionu ma jednak swoje uzasadnienie, bowiem r o z w ó j ich w i ą ż e się z domami grupy „ c " (vide niżej), czego nie stwierdzono dotychczas w oko­ licy Krakowa. Ponadto niewykluczone, że r o z w ó j ten pozostawał w zależności od domu złożonego z izby — sieni — stajni, k t ó r y w y s t ę p u j e t u znacznie częściej, aniżeli za Wisłą na zachodzie. Natomiast w p ł y w pieca na powstanie i r o z w ó j komory w z d ł u ż izby m ó g ł b y ć podobny w obu regionach. Czwarty w y o d r ę b n i o n y rejon to g ó r y : Beskid N i s k i i Bieszczady z a m i e s z k a ł e przez g r u p ę etnograficzną Ł e m k ó w i Bojków. T u r ó w n i e ż dom r o z w i n ą ł się na podobnych zasadach j a k w okolicy Rzeszowa, ale potrzeby gospodarcze d y k t o w a ł y obszerniejszy r o z w ó j części inwentarskiej niż mieszkalnej. Domy łem­ kowskie ( i l . 5) r ó ż n i ą się t e ż w sposób zasadniczy w wielu szczegółach k o n s t r u k c y j n y c h (dach, p r z y b u ­ dówki). II. 15. C h a ł u p a W t y m czasie, gdy osadnicy r u s k o - w o ł o s c y osiedla­ l i się w dolinach B e s k i d ó w i s t n i a ł y j u ż prawie wszyst­ kie wsie rolnicze na Podkarpaciu. Można więc sądzić, że ludzie p r o w a d z ą c y dotychczas koczowniczy t r y b ży­ cia nie posiadali wypracowanych w ł a s n y c h f o r m do­ m ó w . Zapożyczyli więc od r o l n i k ó w dwa podstawowe typy: izba — sień •— komora izba — sień — stajnia a n a s t ę p n i e dostosowali do w ł a s n y c h potrzeb. Nieogra­ niczone w praktyce możliwości m a t e r i a ł o w e (drewno) u ł a t w i a ł y r o z w ó j tutejszego budownictwa. Natomiast trzecia podstawowa forma wyjściowa, t j . c h a ł u p a centralna (sień — izba — komora) bardzo rzadko w y s t ę p u j e t u w czystej postaci (przynajmniej obecnie). Dość liczne są jednak domy bardziej r o z w i ­ n i ę t e przez dodanie za k o m o r ą innych pomieszczeń gospodarczych (np. stajni, chlewa, boiska, sąsieka •— i l . 10 j ) . W i d a ć więc, że i trzecia podstawowa forma typowa dla zachodniej części omawianego terenu zo­ s t a ł a na obszary wschodnie przeniesiona i już na miejscu r o z w i n ę ł a się w części gospodarczej. Warto zwrócić u w a g ę , że w Beskidzie wszystkie nazwy odnoszące się do b u d y n k u mieszkalno-gospodarczego są w y r a ź n i e zapożyczone od dawniej osiadłych r o l n i k ó w . Nawet w t a k i m szczególe j a k piec obserwu­ jemy, że t y l k o miejsce, na k t ó r y m płonie ogień, za­ chowało nazwę („watra") właściwą ludom związanym z m i g r a c j a m i pasterskimi, pozostałe zaś części pieca m a j ą nazwy pierwotnie polskie. Do grupy o b i e k t ó w t r ó j w n ę t r z n y c h należy r ó w ­ nież c h a ł u p a ze s t a j n i ą ( i l . 13 g). Jest ona p o ś w i a d ­ czona w Polsce ś r o d k o w e j j u ż w X V w., a prawdo­ podobnie w t y m samym czasie b y ł a znana t a k ż e na omawianym przez nas t e r e n i e . Nie w i e m y jednak nic o częstotliwości jej w y s t ę p o w a n i a . B r a k również w i a d o m o ś c i o niej w n a s t ę p n y c h stuleciach. Natomiast jej rozpowszechnienia w XDC i X X w. było bardzo szerokie. Spotyka się j ą w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j części omawianego terenu we wsiach m a ł o z a m o ż n y c h (piasz­ czyste i kamieniste gleby) oraz na c a ł y m Podkarpaciu, szczególnie na w s c h ó d od Dunajca, gdzie wariant z dwiema izbami w amfiladzie ( i l . 13 h, 18) tworzy zwarte skupisko i w s p ó ł w y s t ę p u j e z w y k l e z domami t y p u : izba — sień •— komora. d w u t r a k t o w a czteroizbowa, z k o m o r a m i po bakach, Złotniki k. Proszowic. 43 1875 r., 175 �Dotychczasowe badania w odniesieniu do Polski nie p o z w a l a j ą jeszcze na kategoryczne stwierdzenie autochtonizmu l u b przeszczepienia domu t r ó j w n ę t r z n e g o ze stajnią z i n n y c h t e r e n ó w . M ó g ł b y się on w i ą z a ć z kolonizacją n i e m i e c k ą , j a k sugerowali to niemieccy i i n n i badacze . Obecnie jednak teoria niemieckiego pochodzenia domu ze s t a j n i ą ( „ W o h n s t a l l h a u s " ) jest coraz częściej k w e s t i o n o w a n a , chociaż — trzeba p r z y znać — bez mocnych d o w o d ó w . 44 45 G r u p a „c Współczesne m a t e r i a ł y etnograficzne w y k a z u j ą , że w domadh ze s t a j n i ą dokonywano często p o d z i a ł u izby równolegle z piecem, szczególnie w ó w c z a s , gdy piec był o d s u n i ę t y od rogu ( i l . 13 g, j ) . Ewolucja taka w y n i k ł a po prostu z konieczności posiadania komory, w k t ó r e j przechowywano ziemniaki, k a p u s t ę , odzież itp. Można sądzić, że t ą d r o g ą o d b y ł a się r ó w n i e ż w przeszłości ewolucja domu ze s t a j n i ą i dzięki temu 176 u f o r m o w a ł się mieszany t y p domu z k o m o r ą i izbą po jednej stronie sieni oraz s t a j n i ą po drugiej (11. 13 j , 19). U k s z t a ł t o w a n i e się tej odmiany n a s t ą p i ł o dawno, skoro znane nam obiekty z pierwszej i drugiej poł o w y X V I I w . b y ł y w ten sposób b u d o w a n e . To z kolei musi u t w i e r d z a ć w przekonaniu, że t y p domu: izba — sień — stajnia znany b y ł od bardzo dawna, We wschodniej części omawianego terenu często w i d u j e się p o d z i a ł p o d ł u ż n y w gospodarczej części do­ m u ( i l . 13 d—f). Jest to r ó w n i e ż w y n i k ewolucji, ale domu t y p u komorowego ( i l . 13 b). N a l e ż y przy okazji n a d m i e n i ć , że na Podkarpaciu (na w s c h ó d od D u n a j ca) w domach t r ó j w n ę t r z n y c h z k o m o r ą ( i l . 13 b) bydło trzymano w izbie. Z j a w i s k o to b y ł o dość powszechne jeszcze na p o c z ą t k u X X w., chociaż j u ż w X I X w. starano się p o d w ó j n ą f u n k c j ę izby o g r a n i c z y ć wyłącznie do mieszkalnej (bardzo rzadko w X V I I I w.). Jeśli nie posiadano osobnego b u d y n k u dla z w i e r z ą t , w ó w czas robiono s t a j n i ę z dawnej komory, l u b j e j części ( i l . 13 d, e). W t ó r n i e w i ę c zmieniano k o m o r o w y typ 46 �I I . 16. C h a ł u p a p o g ó r z a ń s k a , d w u t r a k t o w a , w e w n ą t r z dwie izby, sień, komora i stajnia, k o ­ niec X I X w., Borek k. Krosna. I I . 17. C h a ł u p a d w u t r a k t o w a ze s t a j n i ą i w o z o w n i ą z boków, 1849 r., Liszki k. K r a k o w a . I I . 18. C h a ł u p a za c h o d n i o - p o g ó r z a ń s k a , przed 1830 r., Szerzyny k. Jasła. domu' na t y p chlewowy lub chlewowo-komorowy. Jest to oczywiście t y l k o p r z y k ł a d współczesnego powstawa­ nia domu ze stajnią poprzez z m i a n ę f u n k c j i n i e k t ó r y c h pomieszczeń ( i l . 21). R ó w n i e ż z domu t r ó j w n ę t r z n e g o z k o m o r ą wywodzi się dom z izbą i k o m o r ą po jednej stronie sieni oraz izbą po drugiej stronie ( i l . 13 k ) . W y s t ę p u j e on na Podkarpaciu na zachód od Dunajca, a w pierwszej połowie X V I I I w. b y w a ł r ó w n i e ż w okolicy K r a k o w a (il. 20). Zapisy archiwalne p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że zna­ no t ę o d m i a n ę na wsi j u ż w X V I I w., zaś w budow­ nictwie folwarcznym dla Krakowskiego i Mazowsza poświadczona ona jest w w i e k u X V I " . Na terenach położonych na w s c h ó d od Dunajca stare domy z grupy „ b " i „ c " w y s t ę p u j ą z w y k l e w przemieszaniu w tych samych wsiach, co dowodzi ich wzajemnego z w i ą z k u . Uogólniając, nie b y ł o icth jednak dawniej w w i d ł a c h Wisły i Sanu na terenie Puszczy Sandomierskiej oraz na terenach leżących p o m i ę d z y Wisłą (w okolicy Lublina) a Bugiem, gdzie do lat 1920-tych powszechne b y ł y domy złożone z izby - sieni — k o m o r y . 4 8 Natomiast na zachodzie sytuacja jest inna. Z n a j ­ dujemy t u zaledwie k i l k a odmian p l a n ó w z grupy „c", przede w s z y s t k i m na p r a w y m brzegu Wisły ( p o m i ę ­ dzy O ś w i ę c i m i e m a K r a k o w e m ) oraz we wsiach pod­ górskich. Zasięg geograficzny p l a n ó w „ c " nie jest prze­ mieszany z p l a n a m i grupy „ b " na c a ł y m obszarze jego w y s t ę p o w a n i a , t y l k o na jego k r a w ę d z i p o ł u d n i o ­ wej. M o ż n a więc sądzić, że na t y m terenie plany g r u ­ py »c" p o w s t a ł y w w y n i k u k r z y ż o w a n i a się starego u k ł a d u „ a " z p ó ź n i e j p o w s t a ł y m u k ł a d e m „ b " . Nieste­ ty, trudno określić, kiedy doszło do takiej k r z y ż ó w k i . Kończąc n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że w ś w i e t l e znanych nam m a t e r i a ł ó w w i d a ć , że dom w i e j s k i w p o ł u d n i o ­ wej Polsce p r z e c h o d z i ł p e ł n ą d r o g ę rozwoju, poczy­ nając od b u d y n k u j e d n o w n ę t r z n e g o ( p o r ó w n a j sche­ maty rozwoju, i l . 10, 12, 13 oraz i l . 22, 23). B r a k bogat­ szych źródeł archeologicznych dla tej części naszego k r a j u zmusza do p o s ł u ż e n i a się m a t e r i a ł a m i archeolo­ gicznymi z i n n y c h t e r e n ó w . Z w y k o p a l i s k archeologicznych w G d a ń s k u wiemy, że 10 proc. d o m ó w (13 szt.) z X I I — X I I I w. p o s i a d a ł o dwa l u b w i ę c e j pomieszczeń. Sporadycznie z d a r z a ł y się dwuizbowe (lub d w u w n ę t r z n e ) domy w Radomiu ( V I I I — I X / X w.), w Opolu ( X I I w.), Santku ( X / X I w.), Wolinie ( X I I w.) oraz c z t e r o w n ę t r z n y w Cieszacinie ( X I I w . ) . D w u w n ę t r z n e domy b y ł y r ó w n i e ż w Giitzkow na zachód od Odry, na Rusi w X I — X I I w. (Nowgorod, Stara Ladoga, Biełgorod, Biełooziero, B e r d y c z ó w ) , na Słowacji ( Z ś b l a c a n y ) i w i n n y c h regionach. W t y m samym czasie w y k s z t a ł c a ł o się j u ż podcienie w w ę ż ­ szej ścianie z w r ó c o n e j do ulicy, pod k t ó r y m wchodziło się do w n ę t r z a domu (np. Wolin, Szczecin) . Nie ulega więc w ą t p l i w o ś c i , że u m i e j ę t n o ś ć konstruowania do­ m ó w m a j ą c y c h więcej niż jedno w n ę t r z e znana b y ł a S ł o w i a n o m j u ż dawno. Co w i ę c e j , wykopaliska w miejscowości L e v y Hradec pod P r a g ą ( I X w.) oraz w Biełooziero i Biełgorod na Rusi ( X I — X I I w.) p o ś w i a d ­ czają istnienie d o m ó w , w k t ó r y c h sień oddziela dwie izby l u b izbę od k o m o r y . Wszystko to nie świadczy jednak o częstszym w y s t ę p o w a n i u d o m ó w d w u w n ę t r z nych. W r ę c z przeciwnie, na pewno powszechne były b u d y n k i j e d n o w n ę t r z n e , ale od znajomości pewnego f a k t u kulturowego (tzn. b u d y n k u d w u w n ę t r z n e g o ) do jego rozpowszechnienia b y ł t y l k o jeden krok. Koniecz­ ny do tego b y ł j a k i ś impuls, k t ó r y w a r u n k o w a ł b y zmiany w zakresie ludzkich potrzeb. Jest oczywiste, że zmiany te d o k o n y w a ł y się najpierw w warstwach uprzywilejowanych i w grodach. Przyczyny zaś w p r o ­ wadzania nowości b y ł y różne. Sądzę, że nie m o ż n a l e k c e w a ż y ć takiego f a k t u j a k wchodzenie jakiegoś k r a ­ j u w orbitę zainteresowań międzypaństwowych, jak wytwarzanie się wyspecjalizowanych grup rządzących, k t ó r y c h zabudowania m u s i a ł y się różnić na korzyść od m i e s z k a ń ogółu ludności, czy też powstanie licz­ nych k l a s z t o r ó w , k t ó r e w o w y m czasie były źródłem p o s t ę p u gospodarczego. Ten zaś już bezpośrednio w a ­ r u n k o w a ł z m i a n ę potrzeb w zakresie budownictwa mieszkalnego i gospodarczego. K o n k r e t n y m ś l a d e m te­ go są liczne w i a d o m o ś c i o oborach i chlewach dla z w i e r z ą t , p o c h o d z ą c e ze źródeł pisanych w X I V w . 4 9 50 6 1 52 6 3 5 4 Wczesne ś r e d n i o w i e c z e wniosło duże zmiany w za­ kresie gospodarki hodowlanej i rolnej łącznie z popu­ l a r y z a c j ą p ł u g a i t r ó j p o l o w e g o systemu upraw. W X I V wieku, i to w pierwszej jego p o ł o w i e n a s t ą p i ł o u nas umocnienie się w ł a d z y p a ń s t w o w e j i silne ruchy m i ­ gracyjne ludności polskiej p o m i ę d z y poszczególnymi dzielnicami p a ń s t w a , szczególnie z Polski ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j w k i e r u n k u p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m . Na­ s t ą p i ł t e ż znaczny n a p ł y w obcego elementu koloniza- 177 �I I . 19. C h a ł u p a d o l i n i a ń s k a , półtoratraktowa, ok. 1900 r., Paszo­ w a k. Ustrzyk Dolnych. cyjnego (w t y m też N i e m c ó w ) do regionu Podkarpa­ cia, rozwój rzemiosła, a zwłaszcza wzrost w y d a j n o ś c i w uprawie zbóż. Wszystko to sprzyjało rozprzestrze­ nianiu się pewnych w z o r c ó w architektonicznych (tym bardziej, że nie z m i e n i a ł y się zasady konstrukcji), a jednocześnie r z u t o w a ł o na zmiany w zakresie pot­ rzeb mieszkalnych i gospodarczych. Rzeczą c h a r a k t e r y s t y c z n ą jest, że nie m o ż n a do­ s z u k a ć się bezspornych d o w o d ó w w p ł y w u ś r e d n i o w i e c z ­ nej kolonizacji niemieckiej na budownictwo w oma­ w i a n y m rejonie Polski. W większości osadnicy niemiec­ cy przychodzili z zachodu, ale Spisz, Podhale oraz nie­ k t ó r e beskidzkie wsie b y ł y kolonizowane m.in. przez N i e m c ó w i d ą c y c h z p o ł u d n i o w e g o Spiszą. Jednak w s z ę ­ dzie tam do p o c z ą t k ó w X I X w. budownictwo ludowe było bardziej p r y m i t y w n e aniżeli w rolniczych wsiach nizinnych. Sądzę, że do k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a powszechne były u c h ł o p ó w domy j e d n o w n ę t r z n e i d w u w n ę t r z n e , przy czym te drugie p r z e t r w a ł y dość licznie aż do na­ szych czasów. A l e już przy k o ń c u x r v w. (a w wars­ t w i e szlacheckiej zapewne wcześniej) m u s i a ł y pojawić się na wsi domy złożone z trzech pomieszczeń. I c h program funkcjonalny b y ł z w i ę k s z o n y i do­ stosowany w p ó ź n e j fazie ś r e d n i o w i e c z a do potrzeb ludzkich, k t ó r e b y ł y już inne, aniżeli w okresie X— — X I I I w. B r a k liczniejszych ś l a d ó w archeologicznych na na­ szym terenie nie m o ż e b y ć bezspornym dowodem, że w X I V w . nie było d o m ó w w i e l o w n ę t r z n y c h . Natomiast trzeba z a k ł a d a ć , że f a k t rozpowszechniania się domów t r ó j w n ę t r z n y c h m u s i a ł w y p r z e d z a ć w czasie pojawie­ nie się o nich pierwszych informacji pisanych pocho­ d z ą c y c h z p o c z ą t k u X V w. PRZYPISY 1 S. Zachorowski, Węgierskie i polskie osadnictwo na Spiszu do poł. XIV w., „ R o z p r a w y A k a d e m i i U m i e ­ jętności", t. X X V I I , K r a k ó w 1909, s. 51, 234. A . Fastnacht, Osadnictwo ziemi sanockiej w la­ tach 1340—1650, W r o c ł a w 1962, passim; K . Pieradzka, Na szlakach Łemkowszczyzny, K r a k ó w 1939, passim; D. Krandzalov, Znaczenie i charakter wpływów ru­ muńskich w Karpatach Zachodnich ze szczególnym uwzględnieniem Wołoszczyzny Morawskiej, (w:) Pas­ terstwo Tatr Polskich i Podhala, t. V, W r o c ł a w — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1963, s. 179, 209; K . Dobrowolski, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach zachodnich, K r a k ó w 1938, passim. J. S. B y s t r o ń , Ugrupowania etniczne ludu polskie­ go, K r a k ó w 1925; R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. V I I , 1948/49; R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnogra­ ficznych, „ L u d " , t. 36, 1946; J. Czajkowski, Historycz­ ne i etniczne podstawy kształtowania się grup etno­ graficznych w południowej części woj. rzeszowskiego, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sano­ k u " , n r 9, 1969. N . N . Gracjanskaja, lipy krestajanskogo żiliszcza ukraińskich Karpat XIX •— nacz. XX ww. (w:) L'idove stavitel'stvo v karpatskoj oblasti, Bratislava 1974, s. 143 stwierdza, że b y ł to w X V I I I — X I X w. najbardziej rozprzestrzeniony t y p domu, a j e d n o c z e ś ­ nie na tej samej stronie oświadcza, że domy t r ó j w n ę t r z ne w u k r a i ń s k i c h Karpatach r o z w i n ę ł y się przez we­ w n ę t r z n e p o d z i a ł y d o m ó w d w u w n ę t r z n y c h . Nie ma na to jednak ż a d n y c h d o w o d ó w . J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie między Białą a Popradem, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. I , 1966, s. 159. * J. Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem, „ L u d " , t. 61, 1977 s. 99. 8 8 4 5 178 7 J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północ­ nej części Krakowskiego w XVIII wieku, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e " , t. V, 1974, s. 76—78. Z a u w a ż y ł to j u ż przed p r z e s z ł o 100 laty autor opisujący w i e ś K r u s z y n ę k o ł o Radomska. Pisał on: „ D o m y mieszkalne po w i ę k s z e j części ... zabudowano w j e d n ą linię ... w c a ł y m u r z ą d z e n i u i fizjonomii wsi w i d a ć r ę k ę o r g a n i z a c y j n ą jednego z dziedziców, któ­ r y ... wsie d o p r o w a d z a ł do p o r z ą d k u . Obecnie ... w mia­ r ę starzenia się d a c h ó w , w ł o ś c i a n i e s p r z e d a j ą dachów­ k ę i p r z y k r y w a j ą domy gontami l u b s ł o m ą ; w miarę zaś potrzeby przebudowania, rozdzielają się i budują pojedyncze mieszkania" (Encyklopedia Rolnicza, 1874, t. I I , s. 1087). 8 J. Czajkowski, Z b a d a ń nad budownictwem wiejs­ kim w powiecie olkuskim; „Rocznik Muzeum Etnogra­ ficznego w K r a k o w i e " , t. I I , 1967, s. 78; J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem, „Materiały Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", 1975, nr 21; F. Kotula, Typy wiejskich drewnianych budynków na Pogórzu w województwie rzeszowskim, „Ochrona Z a b y t k ó w " , 1958, z. 1—2. * J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północ­ nej części Krakowskiego w XVIII wieku, op. c i t , s. 35, 37—42. 1 0 Ibid., s. 59—62. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1929, t. 1, s. 492; K . Liske, Cudzo­ ziemcy w Polsce, L w ó w 1876, s. 312, relacja niemiec­ kiego p o d r ó ż n i k a Józefa Kauscha z 1794 r.; Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu kaliskiego, w y d . W. Rusiń­ ski, t. I (od X V I do p o ł o w y X V I I I wieku), Wrocław 1956, passim; Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, wyd. J. Deresiewicz, t. I i I I , W r o c ł a w 1956, passim; M . Pokropek, Budownictwo Ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 90. �I I . 20. C h a ł u p a p ó ł t o r a t r a k t o w a , X I X w., Jaszczew k. Krosna. 1 1 Najwięcej zebranych m a t e r i a ł ó w źródłowych znajduje się w pracy J. Czajkowskiego, Budownictwo wiejskie w północnej części Krakowskiego w XVIII wieku, op. cit., s. 56—62 oraz aneks, passim. S. Ciszewski, Bitka, Lepianka, Ziemianka, Murowanka, „Wisła", t. I I , 1888, s. 366—368. Np. ksiądz Sebastian Sierakowski z d u m ą pisał w swym dziele w y d a n y m w 1812 r., że w y b u d o w a ł już 18 murowanych d o m ó w w miejsce powszechnie stosowanej konstrukcji s ł u p o w e j ze ś c i a n a m i plecio­ n y m i z chrustu (Architektura obeymuiąca wszelki ga­ tunek murowania i budowania, t. 1, s. 255). J. Czajkowski, Rozplanowanie chałup w rejonie przemyskim, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a L u d o ­ wego w Sanoku", 1974, nr 19, s. 14. J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo mieszkal­ ne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu, „Rocznik m u z e ó w w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego", t. I I , 1969, s. 158. M . Pokropek, op. cit., s. 100. B. Schier, Hauslandschaften und Kulturbewegun­ gen im östlichen Mitteleuropa, Reichenberg 1932, s. 49. J. Czajkowski, Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie wiejskim na terenie Polski, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 4, 1972, passim. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 472; E. B a ł a ś , Vznik a vyvoj polygonälnich stodol, „ C e s k o s l o v e n s k a Etno­ grafie", 1961, z. 3, s. 305—309. J. Czajkowski, Konstrukcja na sochy w budow­ nictwie wiejskim w Polsce (w:) L'idove stavitel'stvo.., op. cit., s. 174—175. Z. Gloger, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, Warszawa 1909, t. 2, s. 123, 1 8 1 8 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 8 0 8 1 I I . 21. C h a ł u p a Inwentarz dworu w Modlnicy, 1582 r.: „stodoła w gum­ nie dosyć wielka o trzech k o s z a c h albo zasiekach". M . Pokropek, op. cit., s. 90 k w a l i f i k u j e wspom­ n i a n ą k o n s t r u k c j ę do „ s y s t e m u w ę g ł o w e g o i ł ą t k o w e ­ go" s t a j ą c w sprzeczności z w ł a s n y m opisem infor­ m u j ą c y m , że na niej opiera się dach, a w sprawie jej genezy o d w o ł u j e się do koncepcji F. K o t u l i (v. przyp. 24), nie zaś do nowszego opracowania tego te­ matu przez L w a (v. przyp. 25). K . Moszyński, op. cit., s. 498; B. Schier, op. cit.; H . Richter, Formen und Entstehung des Umgebindes, „ S c h l e s i s c h e B l ä t e r für Volkskunde", 1941, z. 2, s. 72—<84; E. Deutschmann, Lausitzer Holzbaukunst, Bautzen 1959. F. Kotula, op. cit., s. 40-^42; F. Kotula, Pocho­ dzenie domów przysłupowych w Rzeszowskiem, „Kwar­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej", 1957, nr 3/4, s. 551—562. S. Lew, Dom przysłupowy w górnym i środko­ wym dorzeczu Sanu, „ L u d " , 1966, t. L , s. 473-479 i 515. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 548. Dla informacji w a r t o podać, że wiele zachowa­ nych najstarszych o b i e k t ó w (np. z r o k u 1729, 1770, 1770, 1815, 1833 i in.) posiada dwa wejścia do komory, czasem t y l k o t r a f i a j ą się bardzo stare domy (np. z 1795, 1828 r.), w k t ó r y c h jest wejście t y l k o z izby. M a t e r i a ł y archiwalne z X V I I I w . w y k a z u j ą , że większość d o m ó w ma p o d w ó j n e d r z w i . Por. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w okolicy Częstochowy w połowie XVIII wie­ ku, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971 nr 2, s. 105—106 oraz J. Czajkowski, Budownictwo wsi Kołomia (pow. W ł o c ł a w e k ) w 1787 r., „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , 8 2 8 8 2 4 2 5 8 6 2 7 p ó ł t o r a t r a k t o w a ze s t a j n i ą przy kuchni, 1. poł. X I X w., j e d n o w n ę t r z n a , pocz. X X w., Zawoja k. Suchej L i s z k i k. K r a k o w a . Beskidzkiej. I I . 22. Chałupa 179 �1970 nr 2, s. 110—111; S. Rosiński, Osadnictwo i bu­ downictwo na obszarze puszczy kozienickiej, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", 1976, t. I X , s. 33—37; H . Ś w i ą t k o w s k i , Łowickie chałupy XIX i pierwszej połowy XX wieku, ibid., s. 57—59. R. Reinfuss, Z badań nad budownictwem ludo­ wym w województwie kieleckim, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971 nr 2, s. 73. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem..., op. cit. H . I . Bidermann, Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, Insbruck 1862, s. 85—86. Bor. przyp. 4. R ó w n i e ż D. Stranska, Lidove stavby na Spiske Magurę, Praha 1936, s. 10, sądziła, że ten typ m o ż e mieć albo p o l s k ą albo r u s k ą prowenien­ cją. Ta druga wersja musi być b ł ę d n a , bowiem rusko-wołoskie osadnictwo z k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a nie m o g ł o mieć w p e ł n i u k s z t a ł t o w a n y c h już t y p ó w b u d y n k ó w mieszkalnych, a raczej nawet nie miało, z w y j ą t k i e m bardzo p r y m i t y w n y c h form. D. Stranska, op. cit. W. Krassowski, Chałupa polska na przełomie XVI i XVII wieku, „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I , 1953, nr 4—5, s. 285. J. Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem, „ L u d " , 1977, t. 61, s. 104. N . M . Listowa, Kriestjanskoje żiliszcze Germanii, Austrii i Szwejcarii w XIX w. (w:) Tipy selskogo ziliszcza w stranach zarubieżnoj Ewropy, Moskwa 1968, s. 212. J. Toth, Nepi ipitószetiink Hagyomdnyai, Budapest 1961, s. 174, i l . 281. Znakomity historyk ś r e d n i o w i e c z a , Kazimierz Tymieniecki podaje d u ż ą ilość p r z y k ł a d ó w z lat 1408— —1458, k t ó r e p o t w i e r d z a j ą tezę polskich e t n o g r a f ó w (K. Tymieniecki, Procesy twórcze formowania się spo­ łeczeństwa polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921, s. 237—239). Por. też T. L a l i k , Zagroda na Ma­ zowszu w XV w., „ K w a r t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej", 1957, n r 3/4, s. 483—493. W Polsce po raz pierwszy zwrócił na to u w a g ę L u d w i k Puszet, Studya nad polskiem budownictwem drewnianem, I , Chata, K r a k ó w 1903, s. 45—47, a n a s t ę p n i e u z n a ł to i p o p a r ł dowodami K . Moszyński, op. cit., a za n i m w i e l u i n ­ nych badaczy. K . Tymieniecki, op. cit., s. 239, przyp. 80 i 85. Z. Gloger, op. cit., s. 173. Por. J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo miesz­ kalne..., op. cit., passim; R. Reinfuss, Budownictwo lu­ dowe na zachodniej Łemkówszyźnie, „Lud", 1934, t. 33, passim. P o ś w i a d c z a j ą to m a t e r i a ł y archiwalne, k t ó r e p u ­ blikuje J. B i e n i a r z ó w n a , O chłopskie prawa, Kraków 1954, s. 231. Ten sam t y p w budynkach dworskich ma jeszcze s t a r s z ą t r a d y c j ę , co najmniej s z e s n a s t o w i e c z n ą . Bogate m a t e r i a ł y archiwalne d o t y c z ą c e tego te­ matu publikuje J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem, op. cit. M . Pokropek, op. cit., s. 62. K . Tymieniecki, op. cit., s. 241. Natomiast no­ 2 8 2 8 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 4 8 7 3 8 8 9 4 0 4 1 4 2 4 8 II. Opra. rys., 180 tatka s ą d o w a z 1471 r. p o ś w i a d c z a z a m k n i ę t e pomiesz­ czenie dla b y d ł a pod n a z w ą „ o b o r a " w okolicy Krosna (Księgi sądowe wiejskie, w y d . B. Ulanowski, K r a k ó w 1921 t. I s. 255. B.'Schier, op. cit., s. 177—178. V. P r a ź a k , K problemytice zakladnich pudorysnych typu lidovych staveb w Ceskoslovensku, „Ceskoslovenska Etnografie", 1958, nr 4, s. 338—345. 45 v . Frolec, Pfispevek k moravsko-slovenskym vztahom v lidovsm stavitelstvi na üzemi Bilych Kar­ pat, „ S l o v e n s k y Narodopis", 1966, nr 2, s. 300; V. Fro­ lec, Lidova architektura na Morave a ve Slezsku, Brno 1974, s. 34—35; J. Vafeka, Kulturni vztahy v lidovem stavitelstvi slovenskych Karpat ze zfetelem k byvale nemecke diasporę (w:) L'udove stavitel'stvo..., op. cit., s. 62. Ostatni autor p o w o ł u j e się w swoich wywodach na w y n i k i w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń niemiec­ k i c h H . Rieda, G. Eitzena i K . Baumgartena. Tego rodzaju p o d z i a ł ma dom ze w s i Dąbrówka, k t ó r e g o część mieszkalna z k o m o r ą pochodzi z 1681 r. (obecnie w skansenie w Sanoku). M i a ł go również, już n i e i s t n i e j ą c y , dom z pierwszej p o ł o w y X V I I w . w Pniowie koło G l i w i c . Istnienie k o m o r y za izbą w okolicy Krosna p o ś w i a d c z a notatka s ą d o w a z 1645 r. (B. Ula­ nowski, op. cit., s. 60 i 61). W ź r ó d ł a c h a r c h i w a l n y c h z 1692 r. znajdujemy opis takiej c h a ł u p y w Koniuszowej koło Nowego Są­ cza, natomiast Z. Gloger, op. cit., s. 62 i 226 podaje analogiczne opisy drewnianych folwarcznych budyn­ ków z X V I w. Jak w y k a z u j ą badania, na w y m i e n i o n y c h obsza­ rach c h a ł u p a złożona z izby — sieni — komory roz­ p o w s z e c h n i ł a się dość późno, b y ć m o ż e w X V I I I w. W c z e ś n i e j zaś d o m i n o w a ł y t u f o r m y prymitywniejsze. Por. Z. Staszczak, B u d o w n i c t w o c h ł o p s k i e w woj. lu­ belskim (w X I X i X X wieku), „ P r a c e i M a t e r i a ł y Et­ nograficzne", 1963, t. X X I V , s. 152 oraz J. Furdyna, Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze, „ L u d " , 1975, t. 59, s. 116. R. Barnycz-Gupieniec, Drewniane budownictwo mieszkalne w Gdańsku X—XIII wieku, G d a ń s k 1974, s. 17, 25. A . Ż a k i , Archeologia Małopolski wczesno­ średniowiecznej, Wrocław-Warszawa.-Kraków-Gdańsk 1974, s. 94. J. Kostrzewski, Budynki mieszkalne (w:) Słownik starożytności słowiańskich, W r o c ł a w — Warszawa — K r a k ó w 1961, t. I , s. 184; P. J. Zasurcew, Ziliszcza driewniego Nowgoroda, „ M a t e r i a ł y i issliedowanija po archeologii SSSR", 1963, nr 123, s. 61. J. J a n ć a f , K vyvoji sideł a bydleni v Bilach Karpatach (w:) L'idove stavitel'stvo op. c i i , s. 213. Z. Radacki, Tradycyjne budownictwo wiejskie w województwie szczecińskim, „Szczecin" — Miesięcz­ n i k Pomorza Zachodniego, z. 8—9, 1959, s. 117. W. Hensel, Słowiańszczyzna wczesnośrednio­ wieczna, w y d . I I , Warszawa 1956, s. 363; J. Kostrzewski, op. cit. Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Pol­ sce, t. I , Warszawa 1964, s. 355. 4 4 4 6 4 7 4 8 4 8 5 0 6 1 5 2 5 3 54 23. Z a e h o d n i o p o g ó r z a ń s k i biedniaoki dom (sień w amfiladzie), koniec X I X w . map oraz lot. (z wyj. U . 11) J . Czajkowski I I . 11 i 2 izby Archiwum M B L Sanok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce2af9b275302c29378b80b8e90c46a6.pdf 8599a6fa1d88fc1e24c70b73c82eff9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kultura ludowa badania etnograficzne badania terenowe Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4506 Title A name given to the resource Ze studiów nad kulturą ludową Łemkowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1 Chalupa Roman ZE Lukov, dotychczasowej starszej, jak i 1 etnograficzne, nością literaturze etnograficznej współczesnej, przyjmuje 2 istnienie ścisłych paraleli stoków Karpat. Odnosi obydwu Hucułów, j a k i Bojków Łemków, których Popradu p o dolinę Poglądy zarówno się, p r z y p o ­ grzbietem pomiędzy się i Laborea 3 daleko czy lud­ wreszcie począwszy 4 idące odpowiadających Powstaniu zarówno dzieje ciągną Osławy ludności dzielonych sadnione. siedziby grupy od ze sobą k a r p a c k i m , są n i e w ą t p l i w i e uza­ zespołów k o n t a k t y , łączące, d o I I w o j n y ruską zamieszkującą i na i pamiętać rozwoju, organizmów gospodarczych), powaniami oraz należy z państwowych sąsiedztwo z ludnością (na zamieszkującej Tematem niniejszego kultury przynależności (a t y m s a m y m północy z językach k u l t u r z e tej samej po o b u stronach od się w końca I w o j n y dań Karpat też możność Łemkowszczyzny obrębie państwa światowej należy północnej, dawniej węgierskiego, zaś d o Czechosłowacji. stanowią w s z y s t k i m m a t e r i a ł y pochodzące z w ł a s n y c h b a ­ terenowych. Na Łemkowszczyźnie wadziłem j e w drugiej połowie okresu skorzystać Pierwszym wtedy północnej pro­ międzywojennego obiema ze zgromadzonych stroju z okolic B a r - rozdzielonymi Łemkowszczyzny, jest granicą dań prowadzonych wiemy, w ż e starą Karpat miejsce n a ' północnej nazwą była której nazwa lansować lokalne przednio mieszkańca go w p o w i e c i e i pogranicza łemkowsko-bojkowskiep r z e z prasę przyjęła się n a północnej powszechnie. zaczęto „ Ł e m k o " , oznaczające p o ­ sanockim. Rozpowszechniona literaturę n a z w a czyźnie l u b „Ruśniak", 2. poł. u b . w i e k u przezwisko 5 mieszkańców t e j „Rusnak" w samopo­ „Łemko". Z ba­ Łemkowszczyźnie n a określenie dopiero polityczną zagadnienie c z u c i a ludności i j e j s t o s u n e k d o n a z w y Wytworzył się n a w e t Łemkowsz­ w związku z t y m s w o i s t y l o k a l n y p a t r i o t y z m ł e m k o w s k i , który p o ­ woduje, że Ł e m k o w i e swoją gwarę stronie Karpat daleko słabszym w dalszym z dużą i tradycje. samopoczucie nasileniu. ciągu pieczołowitością Po drugiej, łemkowskie Starzy za Rusnaków, m i a n e m U k r a i ń c ó w , zaś n a z w y występuje uważają młodzi wej pielęg­ południowej w się t a m określają się Łemko i Łemkowszezyz­ ną, j a k k o l w i e k z n a n e , n i e są t a m d l a ludności t a k b l i s k i e i pełne e m o c j o n a l n e j miejsco­ treści, j a k t o w i ­ d z i m y p o s t r o n i e północnej. D r u g i m szczegółem, który różni Ł e m k o w s z c z y z n ę pół­ nocną o d p o ł u d n i o w e j , j e s t sposób w j a k i kształtuje się przebieg niczna, pominąwszy czasie d w u k r o t n y c h w y ­ Etnograficz­ A k . Vied) mia­ szczegółem, który u d e r z a j a k o i s t o t n a róż­ między południową się w Instytutu diowa. i p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j . Z Ł e m k o w s z e z y z n ą zapoznałem Dyrekcji U s t a v u Slovenskej Bratysławie n i e p u b l i k o w a n y c h materiałów a r c h i w a l ­ nują s z k i c u j e s t próba a n a l i z y i p o ­ ludowej Podstawę tego o p r a c o w a n i a prócz l i t e r a t u r y przede grupy odrębności. leżącej w g r a n i c a c h P o l s k i , z południową, która znajdowała ugru­ Polakami, o innych w y t w o r z y ł y się z c z a s e m dosyć p o w a ż n e równania t y m , że o d ­ z odmiennymi słowacką) t r a d y c j i powodowało, że w etnograficznej, i o wynikające etnograficznymi południu łem częściami stro­ w 26 czechosłowacko-radziecką. uprzejmości nego (Narodopisneho części jednak warunki różnych Dzięki pierwszy nach Beskidu. Niemniej p o granicę nica światowej, badań miejscowościach r o z r z u c o n y c h w z d ł u ż K a r p a t , o d P o p r a d u sprzyjały po obydwu ( w 1957 i 1964 г.), przeprowadzenia n y c h , odnoszących się d o l u d o w e g o osadnictwa, w którym n a p l a n ludność m i możność pokrewieństwo sobie w y b i j a ł się udział e l e m e n t ó w wołosko-ruskich, j a k i l i c z ­ ne wzajemne dały w roz­ rodzaju które n a wschodzie. grup, tego j a z d ó w n a u k o w y c h d o Czechosłowacji się t o t a k d o (Werchowińców), stwierdzające kulturowe do Czechosłowacja. N A D K U L T U R Ą L U D O W Ą Ł E M KO W S Z C Z Y Z N Y PO O B U S T R O N A C H KARPAT d z i a l e g ó r a l i r u s k i c h (==ukraińskich) n a p o m n i e j s z e mienne pow. Bardiów, Reinfuss STUDIÓW W jednotraktowa. l i n i i g r a n i c z n e j . P o s t r o n i e północnej l i n i a kilka wiosek o ludności gra­ mieszanej 3 �PLRNiJ CHbŁUP LCHKOHSZCZHZNIE ом. R.ROINFUSS а Mapa 1. Plany chałup na з Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państ(w, I I — granica osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i e i z a c h o d n i a g r a n i c a Ł e m k o w szczyzny, I V — chałupy j e d n o t r a ' k t o w e bez p l e w n i k a , V — c h a ­ łupy j e d i n o t r a i k t o w e z p l e w n i k i e . m , V I — c h a ł u p y p ó ł t o r a t r a k t o w e bez p t e w i m k a i , V I I — c h a ł u p y półtoraitraiktoiwe z p l e w n i k i e m , V I I I — chałupy półtoratraktowe z p l e w i n i k i e m j e d n o ­ s t r o n n y m (taibl. I ¡23), I X — z a g r o d y w l i e l o l b u d y n k a w e . M i e j s c o w o ś c i w Poisice: 1 Floiryinika, 2 W a w i r i z k a , 3 B r u n a i r y Niżme, 4 ¡Czarina, 5 Ł o s i e , 6 B i e l a n k a , 7 ( K u m k o w a , 8 L e s z c z y n y , 9 Roipica R u s k a ( G o r m a ) , 10 W a p i e n n e , 11 R o z d z i e l ę , 12 B e d ­ n a r k a , 13 F o l u s z , 14 P i e l g r z y m k a , 15 Małastóiw, 16 B a r t n e , 17 ( N o w i c a , 18 Pętaai, 19 K w i a t o ń , 20 G ł a d y s z ó w , 21 B r . u r a a r y W y ż n e , 22 C z e r t y ż n e , 23 H a ń c z o w a , 24 R e g e t ó w , 25 M o c h n a c z k a , 26 I z b y , 27 W y s o w a , 28 K o n i e i o z n a , 29 S/wiątlkowa W i e l k a , p o l s k i e j i r u s k i e j , zaznaczała się w t e r e n i e b a r d z o Z a n o t o w a n a w r o k u 1849 p r z e z D y o n i z e g o nie wykazała po I I w o j n i e ona do światowej przebiegu. Granica Natomiast na nie momentu najmniejszych ta była terenach mniej renów przejściowych. liczni ujęć autorzy, 7 widoczna Przyczyną różnice. tego niezupełnie przynależności jest które, swoim ona szerokim w zestawione jedy­ części je trybu gra­ cos próbach podstawie sobą, wy­ rzeczy jest poczucie miejscowej ludności po części słabe narodowościowej (która raz podaje zaś postępujący od d a w n a proces 3 asymilacji i wcześniej X V I w. do a l e układ odbywał czasach kolonizacji na temat to w y d a j e działki paster­ gruntów się według na prawie o b u częściami Ł e m k o w s z c z y z n y w i ­ pewne układu różnice. Jeśli gruntowego (o układ niwach niwowy przyległych regularny, do niwy bu­ n a w i ą z u j ą d o zagród s w y c h właścicieli t u forma występuje głównie w części (Gelanopisa­ zachodniej (Łemkowszczyzna być n a wschód, a w i ę c w e w s c h o d n i e j części p o w i a t u g o r l i c ­ wieś L u b o t i n , położona zesłowaczona bez chowali świadomość, była tej w że na reszty, zachód której jeszcze w s i grecko-katolicka koło od Bardiowa, mieszkańcy połowy cerkiew, za­ XIX zaś w. ludność która ułatwiała n a k ó w " n a t e r e n i e Słowacji proces asymilacji był b r a k p o s t a w „Rus- antagoni- s t y c z n y c h między sąsiadującą ze sobą ludnością, p o d c z a s g d y p o s t r o n i e p o l s k i e j t w o r z y ł y o n e barierę jącą w sposób w y r a ź n y wzajemne kontakty. ogranicza­ w Jasielskiem, Krośnieńskiem c y d o w a n ą p r z e w a g ę mają hufendorf). z m ó w i ł a p o „rusnacku". Przyczyną, kiego, sądecka i część g o r l i c k i e j ) po­ typem geflur). N a t o m i a s t n a Łemkowszczyźnie północnej na na map ka­ ile nie wyłącznym) jest w można wsi się, ż e n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e gruntowych którym ist­ Zakładano dostosowanym osadników w dominującym układów dowlanej XV s a m e g o t y l k o w y w i a d u , bez a n a l i z y tastralnych, w północnej, j a k i p o ­ osady osadników, tej dziedzinie powiedzieć łudniowej stanu między stosowanych d o c z n e są w w wołoskim, gospodarki i c h podział pracach 8 wyklarowane głównie na tzw. p r a w i e skiego i powstały zarówno nieliczne ludności r u s k i e j p r z e z ż y w i o ł słowacki. P r z y k ł a d e m m o ż e dziś i. niejące, pominąwszy n i e m i e c k i m . Między się za ruską l u b ukraińską, k i e d y i n d z i e j za s ł o w a c k ą ) , po Łemkowszczyzny pasie t e ­ w ze Wsie łudniowej, wzorów swych ona również 30 K o t a ń , 31 K r e m p n a , 32 P o l a i n y , 33 G r a i b , S4 Ożeimna, 35 G l o n o ­ w i e c , 36 M s z a n a , 37 T y l a w a , 38 Z y n d r a n o i w a , 39 Z a w a d k a R y ­ m a n o w s k a , 40 D a l i o w a , 41 W o l a [Nizina, 42 W i s ł o k Wielki, 43 C z y s t o c h o r b , 44 K o m a ń c z a , 45 R z e p e d ż , 46 T u r z a ń s k , 47 P r e ł u k i , 48 S m o l i k , 49 W o l a M i c h o w a , 50 S o l i n k a , 51 K u l a s z m e , 52 S e r e d n i e W i e i k i e , 53 Diziuirdziów, 54 Z e r a i c a W y ż n a , 55 T e r k a , 56 Z u b r a c z e , 57 K r y w e , 58 W e l t l i n a , 69 i B e r e h y G ó r n e , 60 W o ł o s a t e , 61 S i a n k i , 62 Z w i e r z y n , 63 Ł o b o z e w , 64 J a ł o w e , 65 H o ł o w c z y k , 66 W y d r n e , 67 O z a r n e , 68 L i p i e , 69 M i i c h n i o w i e i c , 70 S k o r o d m e . W iCzeefroisłowaioji: 1 C i g e l i k a , 2 P e ' t r o v a , 3 G a t a M o ' v , 4 Smakoiv, 5 Obruciné, 6 L u k o v , 7 L u i b o f f i n , 8 L/vov, 9 B e c h e r o v , 10 Chmeiloiva,, 11 B e i l o i v e i a , 12 V y i n i O r l i k , 13 S a i r y a k i S t l a v n i k , 14 Kefikiowce, 15 L a d o m i r w a , , 16 B o d r a ź a l , 17 Certliżine, 18 V e l t k a D r i e ó n a , 19 H a v a j , 20 M e d z i l a b o r c e , 21 V y r a v a , 22 R a d v a n V y a n y , 23 Q l s i n i k o w , 24 T o p o l a , 25 U l i c - K r y v e , 26 N o v a SedLica. umowny, słowacko-ruskiej podkreślają kartograficznych, kazują p e w n e i Chwiejność narodowościowej ma l u b więcej gdyż w p r a k t y c e r o z t a p i a się o n a w nicy w ustabilizowana. południowych c h a r a k t e r przybliżony, 6 Łemków zmian absolutnie км ostro. Zubrzyckiego przesiedlenia lais nami) halami naturalnymi spowodowały, niowej, wcześnie jak i że Łemkowie północnej zaczęli stronie ograniczać bardziej opłacalnej Wspólny wypas hodowli owiec , zaś (brak czy p o d opieką zarówno po gór pola­ połud­ stosunkowo owiec na i gospodarki baców zde­ (Wald- wysokich sztucznymi Karpat, hodowlę wołów dalej Sanockiem układy ł a n ó w l e ś n y c h W a r u n k i fizjograficzne rozległymi i 10 rzecz rolnej. zachował się 1 �в—У Мара 2. Plany chałup na Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państw, I I — g r a n i c e o s a d n i c t w a ukraiń­ skiego, I I I — w s c h o d n i a i z a o h o d n i a g r a n i c a Leimkqwsizczyizny, I V — zagroda j e d i n o b u d y n k o i w a z b o i s k i e m p r z y k o ń c u części goispiodariczeg, V —• z a g r o d a jeidiraotoudynikowa ze stajnią n a końcu części .gospodarczej, V I — w r o t a boiska wypuszczone p r i z e d izrąib 'Chałupy, V I I — , , p i r y i c z y n a " łącząca s i e ń z b o i s k i e m , V I I I — izaisięg w y s t ę p o w a n i a ichaliup n b o i s k i e m izaimiast s i e n i , I X — zagrody wielobudymkowe. Miejscowości iw P o l s c e : 1 W a w . r a k a , 2 F ł o r y n k a , 3 В т и п з г у W y ż n e , 4 iCizanna, 5 Ś n i e t n i c a , 6 iCzeirłyżne, 7 Moehmaicizika N i z i n a , 8 I i Z b y , 9 B l e i a i n i k a , 10 L e s z c z y n y , 11 K u n k o w a , 12 N;ow i c a , 13 G ł a d y s z ó w , 14 K w i a t o ń , 15 Hańcizowa, 16 Rage.tów, 17 W y s o w a , 18 B l e c h m a r k a , 19 R o z d z i a l e , 20 W a p i e n n e , 21 R o pica R u s k a , 22 Kłopoitnlca, 23 P i e u g r z y m k a , 24 Przegonina, 25 M a ł a s t ó w , 26 B a r t n e , 27 P ę t n a , 28 Ś w i ą t k o w a W i e l k a , 29 K o - 11. 2. Stary dom jednotraktowy. Olsinkov, pow. 10 13 кн tań, 30 K r e m p n a , 31 K o n i e c z n a , 32 W y s z q w a t k a , 33 G r a b , 34 Oże-nna, 35 Oieiciha,niia, 36 P o l a n y , 37 M s z a n a , 38 O l o h o w i e e , 39 T y l a w a , 40 Z y n d r a m o w a , 41 Z a w a d k a R y m a n o w s k a , 42 D a l i o w a , 43 P o s a d a Jaśliska, 44 W o l a N i ż n a , 45 W i s ł o k W i e l k i , 46 'CzystoehiOrb, 47 K o m a ń c z a , 48 K u l a s z n e , 49 D z i u r d z i ó w , 50 Turizańsk, 5>1 Ś r e d n i e W i e l k i e , 52 Żyirmlca W y ż n a , 53 p.rełuki, 54 S m o l n i k , 55 W o l a M i c h o w a , 56 R y b i e , 67 T e r k a , 58 S o l i n i k a , 59 iClisna, 60 P i r z y s t q p , 61 W e t l i n a , 62 Wołosaite, 63 S i a n i k i , 64 Z w i e r z y n , 65 Ł o b o z e w , 66 Jasień, 67 H a s z ó w , 68 R a b ę , 69 Oza.rina, 70 W y d i r m e , 71 P o l a n a , 72 M i c h n i o w i e e , 73 L i p i e , 74 RiOsocihate,, 75 Sikorodine, 76 L u t o w i s k a , 77 C h m i e l . W ' C z e c h o s ł o w a c j i : 1 Obrućne, 2 i S n a k o y , 3 L u k o v , 4 L v o v , 5 Petrova, 6 Ciigeüka, 7 C h m e i l o v a , 8 B e c h e i r o v , 9 B e l o v e z a , 10 K e e k o v c e , йй V y a n i O r l i k , 12 S a r y s k d S t i a v n i k , 13 L a d o i m i r o v a , 14 Bodriuźall, 15 Ceir.tiiżne, 16 V e l k a D i i e c n a , 17 H a v a d , 18 R a d v a n V y z n i , 19 V y r a v a , 20 Olsünikov, 21 P o p o w a , 22 UlićKryve, 23 N o v a Sedlioa. Medzilaborce, Czechosłowacja. �I I . 3. Dom póltoratraktowy. Beloveza, pow. Bardiów, Czechosłowa­ cja. II. 4. Chałupa półtoratraktowa. Keekovce, pow. Svidnik, Czechosło­ wacja. II. 5. Dom „polok" (przenie­ siony z Polski). Petrova, pow. Bar­ diów, Czechosłowacja. do o s t a t n i e j wojny kowszczyzny. Po p o l s k i e j s t r o n i e w y p a s jedynie w zachodniej części Łem- owiec tego t y p u się p o jednej tylko stronie w s i , która wówczas nazy- w a ł a się „ t o ł o k a " , n a t o m i a s t p a s t w i s k a p o s t r o n i e prze- utrzymał się do I I w o j n y ś w i a t o w e j w paśmie J a w o r z y - c i w n e j u ż y t k o w a n e b y ł y j a k o łąki kośne l u b p o d u p r a w ę ny i nosiły n a z w ę „ c a r y n a " ( o d rumuńskiego w y r a z u Krynickiej stronie i w przygranicznej południowej terenach w okolicy Łemkowszczyzny o w s i Dubne, Circa. Na wypasie zaś szałaśniczym chowała się już t y l k o t u i ó w d z i e n i e z b y t w y r a ź n a dycja (Olchowiec Krosno, i Olsinkov Łemkowszczyzny dywidualny siadali Rymanowska — pow. Medzilaborce). północnej wypas własne Zawadka owiec, koszary. stosowany w Na był gdzie więksi Podobna po pozostałych znana Instytucja caryny północnej Łemkowszczyźnie kowszczyźnie) niowych. W n y m ) pojęcia po- szych pobliżu Vyś. I wojny światowej północnej i zaczęto późniejszy) stosować na wypas 11 Po był n a t o m i a s t pod opieką stronie wypas jednego (czasami funkcję dziennie wypędzali południowej owiec spełniali Cyganie), owce n a paszę ze Niżni Tvarozec, L u b o t i n , Obrućne, Chmelov, Lvov, Keekovce). W powszechniony pastwiskach 6 związku z był n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e położonych powyżej pól 2 razy w s i (Hervartov, wypasem Beloveza, owiec zwyczaj, uprawnych we wsiach położo- rozże n a pasło Chmelova, Driećna, wioskach „caryna" n i e jest Z zarzuceniem pobieżnych hodowli owiec badań, jakie znany ogólnie, zanik względnie owiec n a rzecz u p r a w y s t r o n i e północnej, c z e m u roli r u n k i klimatyczne korzystniejsze niowych stokach przeprowadzone, Łemkowszczyzny, ograniczenie hodowli nastąpiły w c z e ś n i e j sprzyjały Beskidu, niż po też n i e w ą t p l i w i e w a - dla rolnictwa n a połud- Karpat. Wieś łemkowska zarówno po j e d n e j , j a k i po stronie (Lvov, z wcześ- (Ladomirová). zostały w y d a j e się, ż e n a t e r e n a c h p o ł u d n i o w e j biorąc Havaj, zakarpackiej 1 2 niejszym podobtamtej- (Keekovce, Velka paru (lub Bojpołud- wielu Łemkowszczyzny „juhasów" którzy wyraz podanym zarówno polskiej w Łemków mieszkańcom Vyrava, Jedynie u S a r i s , S t i a v n i k ) , co w i ą ż e się p r a w d o p o d o b n i e pastwiskach lub d w u gromadzkich tę je granicy powszechnie (i przyległej Łem- rozpowszechniony n a wspólnych są car к wzajemnie znana również poprzednio znane Olsinkov,, Radvañ). tołoki się owiec w r a z z bydłem r o g a t y m , budując d l a n i c h l e t n i e s t a j n i e sezonowe . te w s i . Notowałem nych w Becherov, (okres znaczeniu inbyła występowała i zmieniały n a całej również p o południowej s t r o n i e B e s k i d u ( B e c h e r o v , V e l nie tołoka co r o k u . k a Driećna). G d y p o g ł o w i e o w i e c zmniejszyło się z n a c z kowszczyźnie i za- terenach właściciele forma Caryna trapow. szeroko — zagroda). ma z reguły charakter drugiej łańcuchówki, �z t y m że we wsiach cuch zabudowy łego areału jest należącego zaś p o północnej łanów i leśnych Poza wsi i zabudowa Gelangeflur jest stronie Karpat we ta jest łań­ bowiem bardziej wsiach zwarty, o znacznie ca­ układzie luźniejsza Beskidem Krynickim i zagrody Łemkowszczyźnie kowszczyzny) mnianej ówdzie wiącego jest dachem się z przykłady formą czenia dość w s z e c h s t r o n n i e gospodarczych, mieszkalnej pod rozwoju jed­ wspo­ Notowane prymitywnego, tu stano­ pozwalają budynek się w przy­ składający bardziej zwłaszcza w nia północnej rozbudowanym części z a c h o d n i e j , spełniające (np. w równocześnie — mapa zaopatrzone dosyć często pomieszcze­ sieni 1,3). U wrota wjazdowe znajdują do się sieni, się o b o k osobnego boiska puszczać, że ilustrującą mamy sposób do chałupy niezależne czynienia wyodrębnienia z od połud­ sieni rzad­ ( t a b l . 1,4), szerokie znajdującego pozwala formą się boiska bardzo mające ( t a b l . 1,6), co przy­ („siny") względnie boiska używana była (czego niego przylegając przy nych do sieni, dachem kształciły się legającym Z przykładem budynkach do dwóch nastąpił przybyła s t a j n i a na zaś druga w pośrodku b u d y n k u dobudowana (tabl. 1,2). W idzie w kach nię obydwu kierunku z ze izbę sień mieszkalną. wy­ boiskiem stajnią przy­ (mapa częściej II). występuje d o s i e n i , co wskazy­ rozpowszechnioną formą wypadkach dobudowy ( t a b l . 1,11) i pod gospodarczą, t u odmian zdarza się w boisko zamienia wyj­ i boiska rozwój która między często Czasem dalszy komory, jednotraktowych wchodzi a zostaje opisywa­ zawierających i jedna zaś się Becherovie ( t a b l . 1,10). W odmiany: sieni, gospodar­ dostawiano ściową była p i e r w o t n i e chałupa złożona z i z b y planu budyn­ l u b staj­ się w drugą jednak, że drugą izbę budują w a m f i l a d z i e w przedłużeniu i z b y pierwszej ( t a b l . 1,12). Opisane są p r z e d e niowej stanowią Na jedńotraktowe Dla rozpowszechnione masie a mianowicie części Łemkowszczyzny zagrody u jedyny (mapa Niżny, one dopiero polskich powiatu (np. w Rozdzielę). na terenach Pogórzan gorlickiego i w pół­ na za­ C i s n e j — m a p a 2). północnej charakterystyczne jednobudynkowe o planie d o n i e j równolegle k o m o r y ta zamienia ( t a b l . 1,14), z się z są półtora- t r a k t u w części m i e s z k a l n e j , złożonego z i z b y o r a z o d sieni. K o m o r a I). należą o n e d o r z a d k i c h Regetów występują połud­ ilości b a d a n y c h w s i względnie północnej (np. Kłopotnica, większej natomiast przeważnej t y p dominujący Łemkowszczyźnie wyjątków W tu budynki w s z y s t k i m n a terenie Łemkowszczyzny (dl. 1,2), g d z i e w ściem pomieszczenie budynki o d m i a n a z b o i s k i e m przylegającym tai" stanowiąca są mieszkalną wymienionych nocno-wschodniej t u „chyża") do ( t a b l . 1,9). Jeśli sień jednotraktowych, część dwie z dawnego gdy następnie w y o d r ę b n i ł a stajnia w a ł o b y n a t o , że b a r d z i e j legającej „masztalnia"), jej rozwoju końcu części g o s p o d a r c z e j („stajnia" — u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h też c z a s e m „ m a s z lub jako boisko a sąsiednich, („boisko") wówczas gdy j a k o trzecie pomieszczenie przypadku, n a końcu części dalszym chodniej Bojkowszczyźnie R o z w ó j b u d y n k u złożonego z i z b y (zwanej sieni j e za stajnią ( t a b l . 1,8), zaś w przejściową, boiska. i pierwszym za n i m w o z o w n i ę , szopę c z y c h l e w Nowica, Łemków ko. J e d e n t a k i d o m z a n o t o w a ł e m w B e c h e r o v i e ponadto i Górna, n i o w y c h tego r o d z a j u przykłady występują gdzie w bu­ spotykamy, funkcję 2/VIII, tabl. nawet planie pow. g o r l i c k i m : Bartne, Ropica Bielanka d l a celów boisko i k l e p i s k o d o młócenia zboża ( t a b l . 1,2). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e W — t a b l . 1,6), w ó w c z a s b o i s k o p o z o s t a j e wykorzystywanego przekształcając w szerokie w r o t a w j a z d o w e o dobudowywano jednym był I,3,,4). Boj- części wiejskiej, wyjściową (tabl. całej się z i z b y i s i e n i ( t a b l . I , 1), która pełniła funkcję p o m i e s z ­ dynkach boiska na zagrody również n a konia. b u d y n k u złożonego z i z b y , s i e n i i s t a j n i p r z y b y ł o b o i s k o , obszarach forma dzieje czasach z jednobudynkowej. biedoty po gdzie I). budownictwa własność wsiami Vola), zlokalizowanych (mapa dziś o d t w o r z y ć zagrody puszczać, że wydłużona składającej byłoby tu Ruská wielobudynkowego, gospodarczych wspólnym Trudno typu typowa pomieszczeń przyległymi (Obrucné, ( j a k i n a przyległych jednobudynkowej, nym k r o w y i woły, a w nowszych S t a j n i e b u d o w a n o p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( t a b l . 1,7) l u b czej czechosłowackiej przeważają i do typu nie przecina wydłużona. stronie i niwowych krótszy, przy­ wej­ czasem w �m i e s z k a l n y a l k i e r z ( „ w a n k i r " ) otrzymując n o r m a l n e o k n o oraz d r z w i w i o d ą c e z i z b y ( t a b l . 1,15). Często sień bywa w t a k i c h w y p a d k a c h skrócona a w j e j t y l n e j części, o d ­ ciętej ścianą poprzeczną, urządza się k o m o r ę ( t a b l . 1,15). Zagrody z układem półtoratraktowym w części miesz­ k a l n e j występują, jeśli i d z i e o część gospodarczą, w t y c h samych dwóch o d m i a n a c h , co łupy jedńotraktowe, t o znaczy, boisko występuje bądź w opisane poprzednio że w części sąsiedztwie cha­ gospodarczej sieni (tabl. 1,6), bądź n a końcu b u d y n k u ( t a b l . 1,14—16). G e n e z a podziału części i mieszkalnej przylegającą do w chałupie niej komorę jest łatwa d o wyjaśnienia. łemkowskiej względnie F a k t , że o b s z a r nia tej f o r m y n a Łemkowszczyźnie, nia, j a k i północy kowszczyzna), (Pogórze otaczają na izbę alkierz nie występowa­ z a r ó w n o o d połud­ gorlickie) i wschodu tereny występowania (Boj- chałup jed­ notraktowych, j a k również r e l i k t o w e występowanie łup jednotraktowych czyzny wskazywałby, na terenie że północnej mamy tu z j a w i s k i e m młodszym. P r a w d o p o d o b n y go Czajkowskiego, tu wzory Krosno), formą który przypuszcza, z północno-wschodniego gdzie szeroko lizy mapy półtoratrakt kowszczyzny części 13 Łemkowsz­ czynienia jest pogląd że Pogórza rozpowszechnioną . (mapa mieszkalnej w do też południowej na w ( p o w . Jasło, mieszkalnej J a k widać pograniczne okolice ze Jerze­ oddziaływały 1) chałupa z p ó ł t o r a t r a k t e m dotarla cha­ z w tereny Bardiowa jest ana­ części Łem­ (il. 3) i S v i d n i k a ( i l . 4). II. 6. Chalupa łemkowska z pod­ cieniem słupowym. Daliowa, pow. Sanok. II. 7. Nowszy dom muro­ wany. Keckovce, pow. Svidnik, Czechosłowacja. II. 8. Sypanec (śpichłerz). Obrucné, pow. Sabinov, Czechosłowacja. II. 9. Malowana chałupa. Smolnik, pow. Sanok. �я Interesującym nictwie na elementem Łemkowszczyzny plewy, czyli występującym jest „plewnik" wydłużone („pelewen"), przez zabudowę przestrzeni z a w a r t e j pem dachu przy pomocy w budów- pomieszczenie który powstaje pod szerokim prowizorycznej oka­ ścianki n a n e j z desek, a c z a s e m ( n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południo­ wej) również plecionej z chrustu. P l e w n i k biegnie wzdłuż z a c h o d z i r ó w n i e ż i n a ściany b o c z n e ( t a b l . 1,20). Z w y k l e on bezpośrednie kowszczyźnie połączenie południowej, za z boiskiem. wyjątkiem Na paru w s i po­ łożonych n a zachód o d B a r d i o w a ( L v o v , L u k o v , występowanie opisywanych tu wiskiem powszechnym (mapa Beskidu tego obudowy nymi rodzaju ściankami występują plewników 1). P o przede Snakov) jest strome budynku Łem­ zja­ północnej prowizorycz­ wszystkim na Łem­ k o w s z c z y ź n i e g o r l i c k i e j ( G ł a d y s z ó w — t a b l . 1,19, K o n i e c z ­ n a — t a b l . 1,20 i i n . ) i krośnieńskiej (Dalejowa — tabl. Boj kowszczyźnie, 1,21) o r a z szczególnie ciej n a t o m i a s t zdarza zrębu lub z belek dwustronne boiska. N a dziła teriału kładem (il. (tabl. trudność ze są zrębem stare 5), które 1,24) w wschodu Częś­ o ścianach b u ­ (tabl. 1,23) tylnej części południowej, gdzie zacho­ odpowiedniego ma­ k o n s t r u k c y j n e stopienie Cigelki przed plan odgałęzienie budynku domy jednak od Jaślisk od Sanu. jednostronne zdobyciu takie zakupione i przeniesione północnej pomieszczenie tworzących budowlanego, plewnika n a przyległej n a zachód Łemkowszczyźnie pewna okolicy się, że p l e w n i k w t a p i a się w chałupy, stanowiąc dowanych w I zachodzi i rzadziej. Petrovej, wojną się Przy­ tzw. poloki światową zostaiy p r z e z granicę z sąsiednich w s i Łemkowszczyzny. runkach k l i m a t y c z n y c h i gospodarczych. mitywnej stanowią one osłonę winiętej nadal ścian W formie chałupy pry­ głównie weszły swe funkcje dów, ściany łączący i paszę, której z są w boiskiem, (tabl. rozwoju Wymienić pryczynę, tj. wzdłuż Forma Łemkowszczyźnie tu wąski biegnący 1,19). ta roz­ gorlickiej nie n a drugą stronę K a r p a t , m i ­ s t r o n i e sięga d o w s i n a d g r a n i c z n y c h 2,VII). N a Łemkowszczyźnie południowej ją się n a t o m i a s t chałupy z p o d c i e n i e m ściany (tabl. 1,27) l u b t y l k o mają odpowiednika f r o n t o w e j , a czasem i szczytowej po (tabl. stronie zdarza­ słupowym bieg­ szczytowej 1,28), które północnej. Być nie może e c h e m t y c h w z o r ó w są s p o t y k a n e w o k o l i c y Jaślisk krót­ kie wypuszczone p r z e d sienią i stajnią p o d c i e n i e wsparte n a d w u , t r z e c h ( t a b l . 1,21, i l . 6) l u b j e d n y m t y l k o słupie. Jako materiał stosowane polskiej jącą było budowlany w rolę w po przeszłości s t r o n i e , obfitującej budownictwie o b u stronach drewno, w przy lasy szpilkowe, stanowiła sosna Karpat czym po dominu­ lub jodła, zaś p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j o p r z e w a d z e lasów liściastych zręby chałup w i ą z a n e n a w ę g i e ł ( s t a r e n a obłap, n o w s z e na r y b i ogon) b u d o w a n e b y ł y p r z e w a ż n i e z d r e w n a b u ­ kowego nawet (Keekovce, Havaj, Velka brzozowego (Ulié-Kryvé) Driećna), a l u b olchowego. czasem Jedynie zamożniejsi, k t ó r y c h stać było n a z a k u p i p r z y w ó z b u ­ z odleglejszych światowej wanych swe domy często Becherov, po stron, w Olsinkov). zw. t u szyndle sprowadzano budowali do I całości z b a l i s o s n o w y c h północnej Certizné, granicy ściółkę sień na nącym wzdłuż roz­ spełniając stronach Beski­ różnice. tzw. stajni że p o p o l s k i e j podręczny plewy, pewne przeszła o i l e m i w i a d o m o (mapa chałupy, po o b y d w u wszystkim powszechniona mo zrębu niezbędne formie magazynowe. frontowej sosnowe gonty na plan również przede korytarzyk, było a n a l o g i i , które w i d o c z n e występują należy ilości h o d o w l i , zaś w chałupy ł e m k o w s k i e j o d s t r o n y północnej p r z e d w i a t r a m i i śniegiem, a t a k ż e schowek odpowiedniej one w P r ó c z szeregu planu dulca Geneza plewników z n a j d u j e swoje wyjaśnienie w w a ­ w na terenach o intensywnej wyko­ całej ściany t y l n e j l u b j e j części ( t a b l . 1,17—19,21), n i e k i e d y ma przechowywanie również stronie Karpat Kupowali (Becherov). cieśli wojny kupo­ (Obrućne, tam również Czasem z za­ do b u d o w y domów 9 �10 (Obrucné, K e c k o v c e , m y , całe g o t o w e Frićka, Velka domy Gaboltov). drewniana Driećna), a n a w e t , (Cigelka, Podanie stojąca do Petróva, mówi, dziś w że Lukove także Vola, cerkiew przeniesiona zo­ stała „ z G a l i c j i " . T a m g d z i e zręby chałup w y k o n a n e z b u k a czy i n n y c h d r z e w oraz krokwiowa liściastych, konstrukcja dachu tragarze jest z są powały sosny lub Z a r ó w n o n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j , j a k i pół­ (z wyjątkiem wszechna jest opierają dachu, się n a płatwi położonej budynek w końcach tragarzy konstrukcyjnych dachowy obiegający k r o k i e w k a c h , spo­ wypuszczonych dość z n a c z n e nych przeze m n i e w l a t a c h międzywojennych, konstrukcja więźby również jednak na dachowej Łemkowszczyźnie zaniechana, śnieg pokrycia gontowego Pierwotną dzisiejszy łudniowej dawniej tam gromadzący się gnicie dachu na całym kryty tego r o d z a j u w omawianym schodki utrzymują się p o dzień na starszych b u d y n k a c h Łemkowszczyzny ( i l . 3,4). F o r m ę nowszą stanowią tu poszyciem po­ dachy przy­ czółkowe ( i l . 1). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w ciągu ostatniego stulecia wyparły o n e n i e m a l całkowicie 4-spadowe, na południe zaś od Karpat star­ występują o b o k n i c h . R ó w n o l e g l e z nowszą formą d a c h u znalazł z a ­ s t o s o w a n i e g o n t (na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j bukowy), używany do pokrywania dachu i okapów bocznych. Łemkowszczyzny całkowicie północnej poszycie przyczółkowego Jedynie (powiat słomiane. obite sposób d e k o r a c y j n y nej, zrębu lub w części wyparł ściany (wyjątkowo także krawędzi zachodniej sądecki) Szczytowe są d e s k a m i np. w dolnych on dachu układane jodełkę) l u b g o n t a m i . były tylko odrzwia w ls nia zastrzały. Poza okoła obramienia i mentów znane okien zbieżności koło w tam nie­ ele­ (il. 9) 1 6 . w zieloną Porównując na Zróżnicowane północnej malatury n i e mają stronie Karpat. zakresie postaci dekoracji pionowych znajdujące lub swych Jedyny zrębu szeregów się czechosłowackiej tradycyjne terenie Do­ barwne lub budownictwa, były przez o k o l i c z n y c h Ł e m k ó w pujące geome­ wapnem. (Smolnik) zwykle tle, znajdują układy p a s o w e z d r o b n y c h zakresie Wenhrinów kolory­ gliny, malowane robiono po biele­ wschodniej między b e l k a m i oraz wapnem, a (Gor­ (pow. zwyczaj we po sta­ kro­ polskiej i Dubnem w V o l i i Frićce. W i o s k i t e w y k a z u j ą c e zarówno mianem malatury nadgranicznych wsiach Leluchowie Muszyny, Ruskej logii w wykonanych stronie w łemkowskich czerwonobrązowym po południowej malatury jest zaś palonej motywy na Łemkowszczyźnie nowią znacz­ mieszkal­ p o d względem na wykonane roślinnych przykład pek, bogata szparach okien odpowiedników wapnem ( i l . 2—4). części wsiach zrębu, gdzie l u b roślinne drzwi wap­ Łemkowszczyzny sproszkowanej się b i a ł e p a s y w tryczne w powszechny występuje ze bielenie dekoracyjne części belkami dekoracja, uzyskanym zrębów w tym południo­ mieszkalnej niektórych środkowej sanocki) gór­ na d r z w i a c h i w r o t a c h boisk między stycznym było występują krośnieński) szpar (pow. w wapnem o narożnikach zróżnicowanie m a l a t u r było gorlickiego, wykonane bardzo zachodniej malatury wykonane części bielenia spotykanego powiatu i została niekiedy rozpowszechnione zrębu jasielski analogicz­ się zaopatrzone kołkowane bieską farbą a n a n i e j t e r e n i e był d a c h 4 - s p a d o w y słomianym. D a c h y bardzo całego zrąb (Milik). formą dekoracją W zebra­ w załomie n a górnej k r a w ę d z i o k a p u p o w o d o w a ł 10 jedyną i było krynickiej i w n e m l u b f a r b a m i . N a terenie Łemkowszczyzny lickie) . zróżnico­ występowała krynickiej, ponieważ profilowane leżą­ przed 14 w pięknie zdarzały owalnym n i e większe, prócz w a n i e ( t a b l . I I , 1—4) . J a k w y n i k a z i n f o r m a c j i sze wykroju P o s t r o n i e północnej krokwie w y m i e n i o n y c h t u elementów dachu wykazuje gorlickiej nym której d o l n y m i s w y m i końcami n a p ł a t e w c e ( t a b l . 11,1—4). T e r m i n o l o g i a na części N a Łemkowszczyźnie krynickiej), po­ r ó w n o ze z r ę b e m , n a ­ na ok. 1 m okap dookoła — n a d o d a t k o w y c h czywających na Łemkowszczyzny konstrukcja t o m i a s t wystający cej ubogie. wej jodły. nocnej Z d o b n i c t w o s t a r y c h chałup ł e m k o w s k i c h jak wie­ Ruská 11 Obrućnem, wiele jak spod K r y n i c y i ana­ stroju, określane Wenhrińców. formy budownictwa, Łemkowszczyzny po obu wystę­ stronach K a r p a t , należy stwierdzić s z e r e g i s t o t n y c h a n a l o g i i , które dotyczą tak typu zagrody (jednobudynkowej), jak i jej �11. 10. Cerkiew łemkowska. Kwiatoń, pow. Gorlice. Fragment krzyża przydrożnego. Saryski Stiavnik, Giraltovce, Czechosłowacja. 3 11. 11. pow. PL к \ cr St в к 1 1 к В Sí St IE Tablica I. Schematyczne plany chałup łemkowskich. L e g e n d a : 1 — i z b a , S — sień, К — k o m o r a , A — a l k i e r z , St — s t a j n i a , В — Ibolskoi, S d — atendióla, tBl — pilewndk, P — podcienie, S z — szopa. Miejscowości: 1 Sedldca Nova, 2 Bednarka, 3 Bieianka, 4 B e c h e r o v , б T.unzańsk, 6 B e c h e i r o v , 7 Lmfootin, 8 L v o v , 9 L u ­ k o v , 10 O l s i n k o v , 11 S a r y s k i SltiawnSik, 12 L v o v , 13 L u k o v , 14 T y l a w a , 15 Polarny, Ш6 O l c h o w i e c , 17 V e l k a Driećna, 18 M a v a j , 19 Gładyszów, 20 K o n i e c z n a , 21 DalŁowa, 22 Wisłok Wielki, 23 S m o l n i k koło B a l i g r o d u p o w . S a n o k , 24 Peitrova, 25 N o w d c a , 26 Ladoimirovaí, 27 V e l k a Driećna. Tablica 17 II. 7^ 1—4 k o n s t r u k c j e o k a p ó w d a c h o w y c h . 1 — Vyrava (a — w i n c i , b — 'hiriadka, « — nony,, d — o k l e p , e — o s t r y s z n y k ) . 2 — V e l k a Driećna (a — płatów, d — o s z c z e p , с — w y p u s t , d — r o h y , e — osltirysznyk, £ — p r y p u s t i m e a ) . 3 — D a l i i o w a (a — p ł a t ó w , b — k r a i c h u l e c , ¡c — k r i k w a , d — p r y p u s n y c i a , e — okramieic). 4 — K a r l i k ó w (a — płaltow, Ib — okreirtt, с — k r i k w a , d — p r y p u s t n y c i a , e — łastyr). 5 — p i e c k u c h e n n y — Vyżni O r l i k <a — k o b y ł k a , to — o i w k a , d — szpartchet). 6 — s l i p y j karmin — V e l k a Driećna (a — przekrój p o p r z e c z n y , b — przekrój p o d ł u ż n y ) . 7 — irozrnieseozenie sprizejtów w izbie, a — iKeckiovee, Ib — Hava,j ( Ł — ła|wa„ Ł 6 — łóżko, S — stół, К — k r e d e n s , S z — szafa). 8 — ł a w a d o s p a n i a , t z w . r o z t i h a e z k a , Ceirtiizne. 9 — p r y m i t y w n e łóżko, O l s i n k o v , 11 — s k r z y ­ nia barwnie malowana p/rzez s t o l a r z a >z M u s z y n y , Obrućne. E! л 22 23 26 21 wewnętrznego rozplanowania (widoczne przede strukcyjnych (więźba nictwa się z a u w a ż y ć daje Karpat, gdzie dachowa). Szybszy rozwój jednak rozpowszechniła toratraktowej, nakrytej dachem forma (Cigelka, stronie chałupy przyczółkowym, dująca w t e j p o s t a c i n a p o g r a n i c z n e czyzny południowej obszary Petrova, kon­ budow­ p o północnej się pół- ekspan­ Łemkowsz­ to jest szczególnie nich, okresie I które skutkiem w działań n i e północnej wej, po o d b y w a ł a się w teriały I I wojny wojennych odbudowa stronie i światowej natomiast cieniami narożnymi (Nova (Vyrava bione w plastycznymi postaci luźno najczęściej Zboj) czy Jak czyzny wspomniano poprzednio, (z okolic wyjątkiem na zrębie część i piwnice. rozpowszechniona z dla całej Krynicy) mieszkalną i Na slegowym i ścianach (okolice można sklepieniu nabitych wschodniej dachu Bardiova) położone je tu północnej gliną. N a t e r e n i e klasyczne formy s y p a ń c ó w z polepą n a ścianach zdarzały się (Konieczna, Łem­ opisywanych jedynie Blechnarka, W y ­ s o w a , M u s z y n k a , L e l u c h ó w , D u b n e ) , bez p o l e p y objęły w s i e Łemkowszczyzny n a d p o p r a d z k i e j glinianej (Andrzejów- ma­ z pod­ słupach w zdo­ tynku łącząca p o d w s p ó l ­ gospodarczą. z na łatwo kryją (okolice ściągać je przy wysoką południowej beczkowym, zewnątrz są g o n t o w e , budynku, tak polepy pomocy czapą w ułożonym z gliny części razie osęka. Ж 0 II 0 na mie­ zachod­ ( i l . 8), pożaru W stft> \ 1S11 . n części czterospadowego Svidnika, Belovezy). Niekiedy od f r o n t u podcień s ł u p o w y ( S n a k o v , zrę­ kołkami, dwuspadowe że Jako najczęściej (spichlerza) szanej z sieczką. D a c h y t y c h s ą s i e k ó w w luźno kowszczyzny Łemkowsz­ Łemkowszczyźnie których t r z y m a się g r u b a w a r s t w a niej n i e j z r ę b y i c h n i e są p o l e p i a n e charakterystyczna jest f o r m a „sypańca" o belek czyźnie, sięgając p o z a S v i d n i k , z t y m że w części w s c h o d ­ akcentów, w o l n o stojące b u d y n k i g o s p o d a r c z e w y s t ę p u j ą bowego stronie Łemkowsz­ tynkowane, wykonanymi typu jednobudynkowego, dachem spichrze środkowej roślinnych. jest zagroda nym są t u z r e g u ł y rozmieszczonych slegową stro­ dużymi płaszczyznami i dekoracjami i sklepioną, południowej formy, np. z pod­ Sedlica, i i n . — i l . 7). D o m y zachodniej ze po pojawiły cieniami wzdłużnymi w s p a r t y m i na m a s y w n y c h czasem b a r w n i e m a l o w a n e całej spichlerza występuje tradycyjnego, i palona), się n o w e n i e s p o t y k a n e t u p o p r z e d n i o na powały świato­ zastosowano niepalona Beskidu t u forma 27 zostały wojnie duchu budownictwa (cegła zmia­ wschod­ s i l n i e zniszczone. Po t y c h w s i , po I południowej ogniotrwałe na terenach konstrukcją we wsiach nadgranicznych Becherov). W n o w s z y c h czasach s y t u a c j a uległa z a s a d n i c z e j nie. W i d o c z n e Opisana wszyst­ k i m w b u d y n k a c h j e d n o t r a k t o w y c h ) c z y szczegółów 8 Frićka). mają one 10 11 I �П. 12. Fragment izby łemkowskiej. k a , M i l i k , Złockie), a n a w e t dalej Komańcza, wyjątkowo pow. przedostały k u północy d o w s i p o l s k i c h ( P r z y s i e t n i c a ) tym terenem występują one, j a k w i a d o m o , 17 u . Mukaczewa się że Poza po w okoli­ nym wpły­ mamy Spiszą (Kacwin i in.) oraz 13 w ó w przedostających się z (Hlynanec, stronie części nas n a n a Śląsku . W s z ę d z i e j a k o w y r a z obszarze p o l s k i e g o cach R a c i b o r z a Sanok. wschodniej, jest Selestov, południowej częstym podcień Medvedovce) , z t y m 2 1 Beskidu, szczególnie elementem frontowy lub soboty , których 2 2 na Łemkowszczyźnie zaś w architektonicz­ nie północnej. Zakarpacia. Wnętrze izby łemkowskiej po o b u stronach K a r p a t s p i c h r z e " posiadało układ i d e n t y c z n y . W k ą c i e p o l e w e j l u b p o zrębowe, często z b u d o w a n e n a m u r o w a n e j z k a m i e n i a p r a w e j s t r o n i e o d w e j ś c i a z s i e n i z n a j d o w a ł się potężny p i w n i c y . Z r ą b n a k r y t y j e s t płaskim s t r o p e m , l e ż ą c y m piec, p i e r w o t n i e k u r n y , w n o w s z y c h czasach zaopatrzo­ Na Łemkowszczyźnie północnej na tragarzach i dachem spadowym, tym niekiedy kowszczyzny, czyźnie podcieniem ostatnie spotyka zachodniej i się p o środkowej (okolice Ostatnim elementem, północnej części cerkwie dają który należy budownictwo drewniane, sakralne które na wziąć a w swój dach . Na 2 3 chowały ka), Łemkowszczyźnie się w y j ą t k o w o n a południu leżącej Łemkowsz­ skiej. W konstrukcji posia­ ne różnice w c z y ź n i e północnej z boku dobudowana p r e z b i t e r i u m mają bywa p r e z b i t e r i u m , do któ­ mała sklepienia slegowe w nymi kopułami Na typ terenie rozdzielonymi Łemkowszczyzny c e r k w i występował najdalej skiego Dalej często wysuniętą n a wschód była n i e istniejąca n a wschód, a w spotykało się już cerkwią cerkwie w bezwieżowe bojkowskiego, w który w formie czasie I I w o j n y r e k u . P o s t r o n i e południowej go sięgały z n a c z n i e nice etnograficzne typowo dalej ją ( i l . 10). opisany typu w dolinie tu gdzie łemkow­ Lipowcu. Osławy, (Komańcza, Tu- cerkwie typu Łemkowszczyzny . łemkowskiej 19 spotykamy g ó r n e g o Użu ( K o s t r i n a , S o l a ) , 12 Latorzycy koło reprezentowała cerkiew w nie łemkowskie­ Obiekty o gra­ bryle w dorzeczu ale również w dorzeczu Svaljavy tylko Sme- (Ploske, Obava) czy zbliżoną z od Svidnika do których graniastosłupa dolny ma a górny (mniejszy) (tabl. tak 11,5). Z zwana górnej w powale 100 X 70 c m ) , sieni,, sieni mającą niebezpieczeństwem zarówno kształt do w dwu do zbita i z a stamtąd bitymi, g r u b y m i deskami. W z 4 jak przez i szczelnie tzw. obudowę strychu ta, jest desek, wentylacyjnego ochronę Obudowa góry kwadratu krawędziach komin stanowi podłużnym, czyli formę wyprowadzona ( t a b l . 11,6) w y k o n a n a na węgieł kapa graniastosłupów, rura otworu celu pożaru. kierunku trapezowaty wiązanych na wschodniej raczej zbliżoną kobyłki k o m i n n a s t r y c h . Ślepy wyciętego posiada lub graniasta dym gzymsami, części Medzilaborzec), podstawę części najczęściej kwadratowej, d o k w a d r a t u o ściętych ciwka, odprowadzająca slipyj i „kobyłka" wen­ Łemkowsz­ wystającymi południe pew­ odprowa­ posiada jak n a wschód, przekraczając 2 0 średniej czystej światowej krawędziach t a m określają Na odpo­ bojkow- do podstawie (na rzańsk, R z e p e d ź ) , stanowiące j a k g d y b y przejście d o t y p u spalona o pira­ Jasiołkę, już dziś c e r k i e w szczególności przy strychu. n a d piecem ściętego Novej wylotu przewodu na zakończo­ latarnią po ozdobionego w zachodzą kapy n a południu n a t o m i a s t , szczególnie w formie północnej od Popradu formowania Nawa zakrystia. m i d y , n a k r y t e łamanymi d a c h a m i b r o g o w y n r , urządzeń o g n i o w y c h kapa ostrosłupa piec k u l t u r o w y m grupie umieszczonego kształt taki za­ (Pielgrzym­ tzw. Werchowiny, dzenia d y m u oraz zabezpieczania tylacyjnego ponad k u r n e izby dzisiejszy zanotowałem sposobie n i m wieżą z Izbicą i kopułą, p r a w i e k w a d r a t o w e j nawy p o dzień p o d względem guły trójdzielne, złożone z babińca, z wznoszącą się n a d i prostokątnego l u b o k t o g o n a l n e g o zaś północnej już n a t e r e n i e wiadającej Są o n e z r e ­ d y m do sieni na strych l u b , co j e s t formą młodszą, d o k o m i n a w y w i e d z i o n e g o p o d uwagę szczególności styl. n y w kapę o d p r o w a d z a j ą c ą Sedlicy, Łemkowszczyźnie wyraźnie s k r y s t a l i z o w a n y rego i Łem­ Medzilaborec). p r z y p o r ó w n y w a n i u b u d o w n i c t w a o b u części jest podpar­ podczas g d y p o p o ł u d n i o w e j n a Ł e m k o w s z ­ wschodniej czyzny, N k r o k w i o w y m , d w u - l u b cztero­ z wysuniętym n a słupach. T e stronie Beskidu w występują (ok. przed posiadająca poprzecznym, z belek nakryta jest przy­ dłuższych j e j b o k a c h mię­ d z y pierwszą a drugą belką o d dołu w y c i ę t e są podłuż­ ne otwory, po jednym z każdego b o k u , którymi dym �wychodzi n a strych. Opisane t u ślepe k o m i n y , s p o t y k a ­ ne w s t a r y c h d o m a c h u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h dzisiejszego (Velka Driećna, Bodrużal do dnia i in.) po przypadkach drewnianą rurą d y m na wpuszczoną strych do odprowadzano leżącego na p r z e w o d u w kształcie l i t e r y „ L " , m u r o w a n e g o l u b cegieł, iskry gdzie w wygaszały dolnej wydłużonej zanim d y m wyszedł się ana­ powale z kamieni części poziomej p o d strzechę. U k ł a d s p r z ę t ó w w izb^e p o o b u s t r o n a c h K a r p a t jest jeszcze często t r a d y c y j n y . P o przekątni, w stosunku do pieca, nieruchome lub ruchome zbiegają ławy i izby druga stoi nogach. W się masywne, stół, obok ława bez głębi izby którego znajduje oparcia w o się prostych od strony drążkowych kącie p o t e j s a m e j stronie co całe 25 północ­ nej s t r o n i e K a r p a t d o t y c h c z a s n i e b y ł y n o t o w a n e . W logicznych obejmuje kowszczyzna , Sprzętem u Karpaty wschodnie Huculszczyzna sarkofagowe, tzw. spotykane gwiazda po dzień Zachowała nym z się jednak z nich pamięć i był niejaki Michał drzewa w miękkiego, borce, cym przed We mało mych ławy farnie ławą naprzeciw wnętrzach już jest ław do między okien sprzętów tzw. (Ulic-Kryvé — można wymi nogami. We kowszczyzny wschodniej wspominają o nierucho­ czasem (Becherov) 11,9) i części z tam do t y c h , szaformy drążko­ południowej używanych stołach s k r z y n i o w a t y c h a n a l o g i c z n y c h spotkać lub prymitywne bez o p a r c i a Jed­ Rosolan- wiązane na węgiełki, pokryte stronie Jasło, w Produkcją głównie Muszyna, i po dość skrzyń stolarze ośrodkami d l a Łemkowszczyzny Bardiów Niestety wzory. był stronie odległa malowa­ małomiastecz­ wyrobu skrzyń Rymanów, południowej St. L u b o w l a Jaśli­ Medzila(Lubovnia). ciągu krótkich badań t e r e n o w y c h n i e udało się ustalić t y p u m a l a t u r w ł a ś c i w y c h d l a s t o l a r z y z M e d z i - Prócz tam roztihaczki tabl. stoją­ Łemkowszczyźnie tradycyjnych. łóżek ( t a b l . 11,10) l u b s t o ł e c z k ó w przeciw­ i stołem, ( t a b l . 11,8). izb na południowej przyściennych spania nimi kwieciste malowanych m a ł ó ż k a m i , u s t a w i o n y m i w kątach p r z y ścianie z ławą tradycja. z w i e r z c h u farbą pokostową, n i e k i e d y m a l o w a n e o d f r o n ­ ska, d o wejścia, Łemków k a z V y r a v y . Późniejsze od w s p o m n i a n y c h były s k r z y n i e k o w e j , bądź też zastępuje go układ zupełnie i n n y z d w o ­ ległej u w y s z ł y już z użycia. o północnej zani­ szcząt­ dzisiejszy ich wykonawców Po już j a k gdyby skrzy­ bukowego, cyrklowa). północnych, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j kowi. t e n ulega z drzewa (częstym tu się formie występuje stanowią Skrzynie jest zajmowali w jeszcze motywem tu ( t a b l . 11,7). U k ł a d (Boj- ). o k o n s t r u k c j i sumikowo-łątkowej, zdobione na p o w i e r z c h ­ nych występuje dziś 27 ni prostym r y t e m o m o t y w a c h geometrycznych wejściu i niekiedy południowe formę nie t y p u sarkofagowego, w y k o n a n e względ­ kowi i Siedmiogród t r a d y c y j n y m , który z sieni z a j m u j e n i e d r u g i e łóżko , Ł e m k ó w , są s k r z y n i e . Starszą p i e c s t o i łóżko, zaś c z w a r t y , pozostały kąt p r z y półka l u b k r e d e n s n a n a c z y n i a 2e Łem­ dawniej jakie do laborec i Bardiowa . 2 a skrzynie malowane, wchodzący wojną np. w skład światową, na Wiadomo stanowiące j e d n a k ż e , że sprzęt wiana panny przenikały łatwo Łemkowszczyźnie kwieciste reprezentacyjny, młodej przez nadpopradzkiej przed I-szą Karpaty. Stąd (Wierchomla W i e l k a , W i e r c h o m l a Mała, L e l u c h ó w ) z n a j d o w a n o skrzy­ n i e w y k o n a n e i z a k u p i o n e w S t a r e j L u b o w l i , zaś s t o l a r z Stanisław M a r c z a k z Jaślisk jeszcze p o I I w o j n i e trywał w malowane czego krośnieńskiego i s a n o c k i e g o f o r m a t o r ó w z Bodrużala i V e l k e j Driećnej. C z a s e m r o b i l i U. 13. Kobiety w strojach ludowych. Leluchów, zasięg pow. N. Sącz. II. 14. Ubiory „Wenhrinów". w zaopa­ zakarpackich, tu ( i l . 12), których znalazłem Łemków dziś s p o t y k a się p o s t r o n i e p o l s k i e j u Ł e m k ó w z p o w i a ­ 2 4 potwierdzenie skrzynie wypowiedziach Dubne, pow. N. in­ Sącz. 13 �też m a l o w a n e skrzynie stolarze wiejscy, ny m i z nazwiska stolarz z Radvana, z Wysowej. Zapewne wyroby tego ostatniego do sąsiednich w s i p o d r u g i e j Do Obrućnego majster chodził z Muszyny Niewiele dycyjnych Wiadomo przez granicę (Cigelka). malować skrzynie na razie dekoracji powiedzieć wnętrza na temat izby bizantyjskim), tra­ łemkowskiej. j e d y n i e , że była o n a n a ogół b a r d z o charakterze graficznej, dość zawieszonych skromna. (oleodruków rzędem na tego poważną rolę odgrywały wyroby (talerze, g a r n u s z k i , d z b a n k i ) u m i e s z c z o n e żej obrazów. P o p o ł u d n i o w e j niej części przerwach malowane obrazami fajansowe na listwie poni­ stronie K a r p a t w Łemkowszczyzny między ceramiczne (Obrucné, wieszają talerze pionowo zachod­ Becherov) po dwa w barwnie jeden p o d d r u g i m . N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w y s t ę p o w a ł ( R y c h w a ł d — obecnie Owczary, ścianie f r y z u O pow. Gorlice) z małych i l e urządzenie materiału zachodzących w kolorowych wnętrza do rozważań zwyczaj i nam podobieństw Łemków, mieszkają­ niowej na ten temat nie należą już dziś d o ł a t w y c h , g d y ż z a r ó w n o p o j e d n e j , j a k i po W znacznie znaczniejszym Piękne i bogate w z okolic Starej kształtowanie Lipnik (a połud­ własnych, w prowa­ podkład, został wpłynęły w dość wspólny różnym stop­ zaś ze w s i słowackich. ubiory słowackie szczególnie silnie na kobiecego Orlov, Łem- zewnętrzne, głównie różnorodności j a k Obrucné, i materiału ubiorów t e r e n promieniujące stroju zo­ 3 1 starszy Karpat które wykorzystania . t e n sposób gdzie swej się Bratysławie, do w zakresie Lubowli zapewne Ruská w kilku Vola, Jastrabie, wioskach Ćirć, Maiy Matysová oraz U j a k ) , p o p o l s k i e j zaś s t r o n i e g r a n i c y L e l u c h ó w i D u b n e . Kobiety nice do nosiły t a m k o s z u l e ozdobione gorsety przy bogato szyi kolan) nosiły z krótkimi i d o łokcia mankietach szamerowane ( u p a n i e n i młodszych mężatek ręcznie w sztywno II. 15 Druk ręczny na zapasce. Olechowiec, pow. Krosno. II. 16. Kobieta łemkowska. Krempna, pow. Krosno. II. 17. Kobieta łemkowska w pasia­ stej płachcie. Szczawnik, pow. N. Sącz. Ił. 18. Hunia męska. Lvov, pow. Bardiów, Czechosłowacja. U. 19. Łemko ubrany w hunię. Rychwałd (obecnie Owczary), pow. Gorłice. Starej sięgające czepce spód­ zaledwie perkalu lub L u b o w l i . Młodsze nakrochmalone ręka­ krochmaloną n a przodzią, szyte z wzorzystego fabrycznego ki literaturze między­ dotyczące części badań przez w p ł y w y południowo-zachodnie, etno­ w materiałach l a t a c h 1957 i 1964, częściowo w obszarom n i u przysłonięty nie zaś zebranego zróżnicowany, drukowanego szczątkach, z SAV przedstawia jedy­ mizernych częściowo Ustavu świetle kowszczyzna d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t , strój l u d o w y z a c h o w a ł się w materiały na Zakarpaciu w Narodopisneho krezą, Badania odnośnie d o części drugiej połowie okresu stały m i ł a s k a w i e udostępnione znacznie możliwości. natomiast jest strojów l u ­ 3 0 ubiorów szersze Łemkowszczyzny, terenie w pochodzą dzonych cych po o b u stronach B e s k i d u , o t y l e analiza t y m zakresie ten poruszany zagadnienie zaś z l i t e r a t u r y , uzupełnionych n o t a t k a m i z a r c h i w u m ludowych otwiera nami w n a terenie zbieranych w wami, przed temat północnej, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a w ł a s n y c h nadpopradzkich, dostarczyło różnic kulturze ludowej na wycinanek. niewiele na temat naklejania starszej, Omawiając 2 S dowych ścianie s z c z y t o w e j n a p r z e c i w d r z w i w e j ś c i o w y c h d o i z b y . Obok zwłaszcza ogólnikowo . wojennego, Ograniczała się d o g a l e r i i o b r a z ó w świętych o przenikały stronie granicy ( t a b l . 11,11). d a się form j a k np. niezna­ czy Ołeksa D u l y n a mężat­ koronkowe �biało-czarne, tworzące partą n a d c z o ł e m robione szydełkiem techniką nazwę klockową) żona wsi leżącej po n a terenie stronie jedną prócz wykonawczyń proboszcza P o l s k i . Zasięg z i Dubnego międzywojennym przez pięknie kobiety owe w zdobione roślinnymi w Snakovie, płachty Muszyny. ubioru tu wsi noszo­ były i na targu w samodziałowe Polsce notowałem koło haftami na Spotykałem czepce Miliku wymienionych kożuszki ( i l . 14), k u p o w a n e oraz 3 2 ruskim J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h elementów nego Dubnego , t y c h czepków n a północny zachód o d B a r d i o w a . W Leluchowa te czechosłowackiej p o ł u d n i o w y c h j e s t dosyć z n a c z n y . okresie pod­ wykonywanych z ich słowackiej w s i L u b o t i n i e o r a z w położonym w noszą ponieważ budkę ( i l . 13). C z e p c e lewockich grecko-katolickiego obszarach je w zębem (na wzór „polskich", była charakterystyczną trójkątnym białe, aplikacjami Starej Lubowli, lniano-bawełniane, biało-czerwone l u b biało-czerwono-czarne tkane pasy. M n i e j w y r ó ż n i a ł się t a m t e j s z y ubiór męski. M ę ż c z y ź n i nosili t a m małe nowo do góry słowackie kapelusze zawiniętych krezach, o białe wąskich, gunie, jące do połowy u d z w s z y t y m i po b o k a c h małymi kami ( i l . 14) oraz białe spodnie wełniane tzw. łosznie z d w o m a p r z y p o r a m i n a p r z o d z i e . K i e r p c e cza w stroju Według świątecznym tradycji w zastępowały czasach pio­ fałd­ zjawiska cho- z zwłasz­ kupne trzewiki. dawniejszych 18 sięga­ nosili męż­ odległego, tradycji), po szono czuhy (Dubne) znanego stronie koloru białego, czyźni n a o p i s y w a n y m t u t e r e n i e t z w . czuhę, t j . płaszcz włóczkowe mankiety. kołnierzem w y m , spadającym n a plecy. O i l e zebrane formacje 17 kwadrato­ w terenie i n ­ są ścisłe (a t r u d n o za t o ręczyć, s k o r o dotyczą po wyłącznie (Obrućne) n o ­ polskiej ubioru stronie męskiego sta­ n o w i ł y c z a r n e c h u s t k i w i ą z a n e p r z e z parobków na szyi, samodziałowy z dużym zaś — brązowe. Uzupełnienie oraz wełniany informatorom czechosłowackiej „zarukawky", Znaczne nasilenie słowacko-spiskich, w t j . robione elementów na drutach kolorowe, zakarpaokich, a s t r o j a c h występujących w ściślej wymie19 �11. 20. Kobieta w huni z trzema rozcięciami. Daliowa, pow. Sanok. II. 21. Łemko ubrany w czuhę. Czarne kolo Klimkówki, pow. Gorlice. II. 22. Łemko ubrany w czuhę. Bartne, pow. Gorlice. II. 23. Bojko ubrany w czuhę (czapiu). Tworylne, pow. Ustrzyki. Stropkov, Medzilaborce) Łemkowszczyzny przedostawały północnej różne się na wyroby tereny przemysłowe używane w s t r o j u l u d o w y m , j a k k o l o r o w e tybety, w a n e chustki na głowę, wzorzyste jednak strój kobiecy chował swój odrębny z długimi p o s t r o n i e północnej rękawami przy szyi zmarszczoną krezą, spódnice sięgające i zapaski, a w nowszym stroju częściej c z a r n e , n a s z y w a n e kinami typu, we wzory kowej Polski, cherov), ubiorach W przeniknęły kobiecych mankietach do kostek aksamitne naj­ roślinnych. G o r s e t y je całej południowej również było i za spotkać Łemkowszczyzny starym ubiorze szczyźnie b y ł y i za­ koszule b ł y s z c z ą c y m i p a c i o r k a m i i ce­ na terenie g d z i e można go prawie gorsety o motywach występujące Beskidu charakter. Cechowały ozdobione druko­ wstążki i t p . N i e m n i e j kobiecym środ­ Karpaty w (Be- najnowszych południowej. n a północnej białe l n i a n e płachty tego i Łemkow­ i obrusy oraz duże białe c h u s t y n a g ł o w ę , złożone w trójkąt, k t ó r y c h jeden koniec zdobiony roślinnym h a f t e m białym l u b c z e r w o n y m w y s t a w a ł z tyłu s p o d g o r s e t u l u b s a m o d z i a ł o w e j Chusty takiej, zwanej w Jasielskiem ( i l . 16) o i l e m i w i a d o m o Strój nionych wyżej wsiach ruskich powodowało, w i e z okolic M u s z y n y i K r y n i c y uważali że Łemko­ i c h mieszkań­ ców za grupę odrębną, „ W e n h r i n ó w " l u b „ W e n h r i ń c ó w " Szereg elementów zaczerpniętych ze strojów w a c k i c h przeniknął w głąb Ł e m k o w s z c z y z n y północ Popradu wzdłuż doliny czy jącymi do (najczęściej wały łokci, w szczyzny, Laborea łącznie Zakarpacia. wpuszczane nego do miały spodni. wioskami Należy (późniejsze) południowej Łemkow­ dopodobnie położonymi w dorzeczu Łemkowszczyznę tu pół­ z południo­ wspomnieć o Iniano- zachodniej na , t a , występująca paru zbadanych miejscowościach Becherov). Z przeniknęły do niektórych i (Cirć, obszywki wsi przy połudnlowo-zachodniej szyi Cigelka, zdobione ne i Muszynka), Starej Lubowli białym kożuchu (tzw. z Bardio- lubowenske rękawami bo­ po obu stronach szczyźnie były informatorzy barwnym Beloveza) czerwonymi, we Łemkowszczyzny Wyszycia (Velka słowackich ja­ szczególnie w paskami. terenów Becherov, Karpat zjawiskiem podkreślają na stosunkowo nabywanym kowym w Bardiowie. Zakarpackiego cholewami pospolicie (zw. używanych k i e d y z d e l i k a t n e j skóry w Poza karpackich pochodzenia skirni t y m drogą lub „kierpców", kolorze handlową miastach (Stara były odświętne ciżmy), żółtym l u b poprzez targi Lubowla, Bardiow, nie­ czerwo­ w za- Svidnik, nowszym. za noszo­ Łemkow­ ich Starsi młodości pojawiła się dopiero koszul haftem przed I wojną nie­ krzyży­ światową (Olsinkov). noszone szyte że krzyży­ żadnych w y s z y ć n a męskich k o s z u l a c h n i e było. W Starej L u b o w l i czy s k r o m n i e j z d o b i o n y m kwiecistymi haftem wschodniej zgodnie, których w s i a c h m o d a w y s z y w a n i a nym. się krośnieńskiej, wsiach zdobionymi zamiast Po zachowały Chmelova, w praw­ tradycje. i g o r l i c k i e j , płótnach ręcznie d r u k o w a n y c h Preszowie z odległe o niej również posiada wyjątkowo kupowanym buty 3 6 wspomnienia Driećna, pow. k o s z u l e z rozcięciami (Prełuki) aplikacjami, gato wywinięty k o w y m , które ozdabiały o d ś w i ę t n e k o s z u l e m ę s k i e rozpowszechnionych ( i l . 15), p r o d u k o w a n y c h i k u p o w a n y c h w kabaty, i części tkanymi łudniowych 3 4 okolicy stojący po­ M u s z y n y , szeroko wzory spotykanymi w podłuż­ obszywki stronie południowej mankiety czepcu kołnierzyk poncho zwykłej południowo-wschodniej Łemkowszczyźnie il. sielskiej kroju postaci Bojkowszczyźnie bawełnianym p a s i a k u ( M i l i k , Andrzejówka, S z c z a w n i k — biało-czarnym w biegnącymi przez plecy. F o r m a w Na niski W Łemkowszczyzny 17) i Koszule kołnierzyk zewnątrz. występo­ nocną przeciekały j e d y n i e niektóry e l e m e n t y wego 35 i czerwonym) całej Olsinkov). pasiaste aby j e p a s e k p r z y p a s a ł " , później n i e c o dłuższe, a l e z a w s z e gorlickiego i w J a s i e l s k i e m noszono płachty szyte b y ł y k o s z u l e d a w n i e j t a k krótkie, że „ n i e w y s t a r c z a sięga­ to jest krótkie fluktuacjom p r z e w a g ę e l e m e n t ó w s t a r s z y c h . Z d o m o w e g o płótna z b u f i a s t y m i rękawami wzdłuż z zmiennym na lniano-bawełniane (Vyrava, ulegający lub gdzie k o l o r a c h białym do n i e d a w n a wzdłuż mniej kolan kobiecym, spódnice k o b i e c e , k o s z u l e . sło­ męski przede stroju 16 stronie Beski­ m o d y z a c h o w a ł n i e m a l d o czasów o s t a t n i c h z d e c y d o w a n ą do stoków B e s k i d u . W i d o c z n e wszystkim w 33 czy to na n a wschód południowych w po południowej huńki. facełyk" d ó w k o b i e t y ł e m k o w s k i e n i e nosiły. 20 wie „wełyki Z płótna s z y t e spodnie o były również nogawkach t z w . nohałky, t j . l e t n i e zszytych jednym szwem, nącym po zewnętrznej s t r o n i e nogi, zaopatrzone w d w a rozcięcia nami l u b jedno umieszczone po bokach rozcięcie n a d p r a w ą bieg­ z przodu nad pachwi­ pachwiną. �Mapo 3. Rozmieszczenie typów czuh. Legenda: I — g r a n i c e państw, I I — granice osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i a i z a c h o d n i a granica Łemkow­ szczyzny, I V — c z u h a biała z . t r o k a m i l u b bez, V — X c z u h y ciemne l u b s z a r e , V — z 3 p a s a m i i t r o k a m i , V I — z 1 p a s e m i t r o k a m i p r z y kołnierzu, V I I — bez białych pasów, V I I I — z kołnierzem w f o r m i e p e l e r y n k i I X — c z u h a c i e m n a b l i ż e j n i e ­ określona!, X — c z u h a c i e m n a z k o ł n i e r z e m o z d o b i o n y m b i a ­ łym p a s e m z w y s z y c i e m . Miejscowości w P o l s c e : 1 U h r y m , 2 W i e r c h o m l a Mała,, 3 Ż e ­ giestów, 4 iSaczaiwniik, 5 ( M M i k , 6 L e l u c h ó w , 7 F l c r y n k a , 8 B r u nary W y ż n e , 9 J a s z k o w a , 10 K l i m k ó w k a , 11 Ś n i e t n i c a , 12 I z b y , 13 Łosie, 14 L e s z c z y n y , 15 R y e h w a ł d ( o b e c n i e O w c z a r y ) , 16 N o wiea, 17 .Uście R u s k i e ( G a r l i c k i e ) , 18 iKJwiatoń, 19 S m e r e k o w i e e , 20 S k w i r t n e , 21 R e g e t ó w , 22 Ł u g , 23 Z d y n i a , 24 K o n i e c z n a , 25 Męcina W i e l k a , 26 W a p i e n n e , 27 R o z d z i e l ę , 28 B e d n a r k a , 29 Folusz, 30 P i e l g r z y m l k a , 31 R i o p i c a R u s k a ( o b e c n i e G ó r n a ) , 32 P r z e g o n i m a , 33 M a ł a s t ó w , 34 P ę t n a , 35 B a i r t n e , 36 B a n i c a , 37 K r y w a , 38 W o ł o w i e c , 39 J a s i o n k a , 40 L i p n a , 41 C z a r n e , 22 42 S w i e r z o w a R u s k a , 43 Ś w i ą t k o w a G ó r n a , 44 R o z s t a j n e , 45 R a d o c y n a , 46 G r a b , 47 O l e t h o w i e c , 48 T r z c i a n a , 49 T y l a w a , 50 D a i i o w a , 51 W i s t a c z e k , 62 W i s ł o k W i e l k i , 53 K o m a ń c z a , 54 P r e łukli, 55 S m o l n i k , 56 O l s z y n y , 57 O ł p i n y , 58 R z e p i e n n i k B i s k u p i , 59 S i e d l i s k a , 60 B i e s n a , 61 Ł u ż n a , 62 M o s z c z e n i c a , 63 B i n a i r o w a , 64 B ą e z a ł D o l n y , 65 .Klęczany, 66 S z a l o w a , 67 Mszainika, 68 Z a ­ g ó r z a n y , 69 . G r o d e k , 70 ' S z y m b a r k , 7.1 S i a r y , 72 L i p i n k i , 73 W ó j ­ t o w a , 74 P a g o r z y n a , 75 C i e k l i n , 76 B r z o z o w a , , 77 l w i a , 78 L i p o w i c a , 79 M i e j s c e P i a s t o w e , 80 I w o n i c z , 81 Lubaitówka, 82 K r ó ­ l i k P o l s k i , 83 i N o z d n z e e , 84 W y s ą c z a n y , 85 iKullaszme, 86 Ł u k o w e , 87 S e r e d n i e W i e l k i e , 88 K a l n i c a , 89 Z a h o c z e w i e , 90 Ż e r n i e a W y ż n a , 9.1 B e r e ź n i c a W y ż n a , 92 ' W o ł k o w y j a , 93 R a b ę , 94 B y s t r a , 95 S t ę ż n i c a , 96 R a d z i e j ó w , 97 J a b ł o n k a , 98 H a p k o w i c e , 99 Ł o p i e i n k a , 100 T e r k a , 101 K r y w e , 102 W e t l i n a , 103 B e r e h y G ó r n e , 104 W o b o s a t e . Miejscowości w Czechosłowacji: 1 Luboflin, 2 Obrućne, 3 S n a k o v , 4 L v o v , 5 OŁgełka, 6 R e g e l t o v k a , 7 B e c h e r o v , 8 O n d a v k a , 9 V a r a d k a , 10 C h m e l o v a , 11 S t e b n i k , 12 B e l o v e z a , 13 Sar y s k i S t i a v n i k , 14 K e e k o v c e , 15 L a d o m i r o v a , 16 Bodrużal, 17 V e l k a Drdeóná, 18 S|tażkovee, 19 H a v a j , 20 C e r t i a n e , 21 S t e r k o v c e , 22 V y r a w a , 23 O l s i n k o v , 24 S v e t l i c a . 23 �P o północnej pozbawione czała się s t r o n i e K a r p a t nohałky b y w a ł y zwykle j a k i c h k o l w i e k ozdób l u b też o z d o b a ograni­ nego) p o s i a d a wzdłuż nowe do wąziutkiej szwu nogawek, kolorowej wypustki Druga odmiana huni (również rozcięcia, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j prócz kolorowych łowie ub. w i e k u opisane niebieskiego noszone szą modę, zapożyczaną nohałky sznurowane, szyte fabrycznego z strojone poniżej merunkami „drelichu" przyporów w kształcie S. K o v a c e v i c o v e j wsiach z u b i o r ó w słowackich, występujące okolicy plecionymi własność wojennym sznurowane n a południe i przy­ sza­ materiałów spotykało się od B a r d i o w a . we Spora­ 3 7 dycznie występowały one j e d n a k i dalej k u polskiej gra­ n i c y , j a k świadczą i n f o r m a c j e z K e c k o v e c czy O l s i n k o v a . W z i m i e n o s i l i Ł e m k o w i e białe w e ł n i a n e „ c h o ł o s z n i e " tego samego k r o j u rozcięciami były co nohałky, t y l k o z r e g u ł y z na przodzie. n a północnej cinanego w Krawędzie rozporów Łemkowszczyźnie ząbki boczny wpuszczona wójnie skrawka niebieskiego była zdobione obszyciami sukna, „abranka" kolorowego dwoma zaś ze sukna z wy­ w szew złożonego pod­ (czerwonego, rano biskupów niebieskiego względnie czarnego Z samodziałowego s u k n a s z y t o r ó w n i e ż męskie zelki bez rękawów tzw. lajbyki, druszlaki s z l a k i sięgające d o pasa, z a p i n a n e z p r z o d u n a plecione z wełnianego sznurka. Lajbyki kami­ czy b r u potrzeby samodziałowe noszone były niegdyś z a r ó w n o p r z e z mężczyzn, j a k i p r z e z kobiety. Na schyłku ubiegłego wieku zostały one wy­ p a r t e z p o w s z e c h n e g o użycia p r z e z l a j b y k i s z y t e z s u k n a fabrycznego jątkowo niebieskiego, nawet błyszczącymi czerwonego (Velka metalowymi szamerunkami. opisane Na a Łemkowszczyznę Driecna) Karpaty gdzie zdobione czy południowej niewątpliwie przez północną, i wy­ wyszyciami Łemkowszczyzny przyszły następnie czarnego, guzikami, teren tu' lajbyki słowackich, granatowego, z terenów przeniknęły jednak w niektórych o k o l i c a c h r o z w i n ę ł y się i n d y w i d u a l n i e , stwarzając n i e s p o t y k a n e n a południu. P r z y k ł a d e m Smolnik i in.) ściegiem łańcuszkowym linnych, nie mające zdobione haftem o stylizowanych analogii ani formy t e g o są i kobiece niebieskie l a j b y k i z d o l i n y Osławy Łupków, męskie (Komańcza, wykonanym motywach po na naszej, roś­ ani po południowej s t r o n i e K a r p a t . Odzież kurtka nego. wierzchnią Na terenie tzw. hunia. sukna, k r o j u Łemkowszczyzny najstarszą poniżej plecy bioder, zarazem stanowi o kroju poncho gładkie, p o z b a w i o n e m i a s t z małymi Była poncho występują h u n i 3 o d m i a n y . Formę najprymitywniejszą wie opisywana dopodobniej hunia, w kroju i niewątpli­ sięgająca podłużnego, nieco posiadająca j a k i c h k o l w i e k rozcięć, k l i n o w a t y m i fałdami, to podłuż­ wszytymi nato­ u dołu jako wschodniej z 3 części kobiecych w a n y m i , względnie n a w e t zaszytymi wybiegający strojach poza Łemkowszczyznę. wschodnio- i mają zapraso- zasięg Spotykamy środkowosłowackich, u s p i s k i c h i s z l a c h t o w s k i c h , u p o l s k i c h górali s p o d (Grywałd), na wschodzie wioskach (Leluchów, Dubne, Konieczna), używaną. między rzeką Łemkowszczyzny n i e była z n a n a , poza zapożyczeń z się Łemkowszczyzny odmiana huni o kroju sąsiednich Pienin wsi środkowej północnej tylko w hunie strojach pleców złożony szwem jest kloszowym, dwóch części w której połączonych b i e g n ą c y m n a w y s o k o ś c i pasa, sporadycznie północnej po strome z w niektórych (Bednarka) i wsiach nie ma bywała Łemkow­ odpowiednika południowej. Charakterystycznym elementem stroju wyróżniającym Ł e m k ó w o d sąsiednich g r u p e t n o g r a f i c z n y c h była „ c z u h a " lub „czuhania" poncho w szaropopielatego w postaci podłużnego, Wincenty w służyły swym „rody" mieszkańców ubioru . wszyscy o lub kroju rzadziej jednak zwykle górali się n a w e t od nazwy autorzy zwracają dla Łemków bardzo kieszenie. tej nie uwagę karpackich wprowadzić Beskidu Niskiego Inni 3 8 jako podziale starał „ C z u c h o ń c y " , urobioną części płaszcza brązowego n a r a m i o n a p e l e r y n y , podczas g d y rękawy Pol na pomniejsze ruskich z s u k n a samodziałowego, noszona formie narzuconej zeszyte d o ł e m szerokiego szytego nazwę dla grupową charakterystycznej przyjęli na tej czuhę nazwy, jako ubiór t y p o w y . Pisze o t y m J . Gołowackij odnośnie d o całego interesującego n a s t u o b s z a r u , I . K o 39 p e r n i c k i odnośnie d o j e j części północnej mann i J. Hodinka 4 1 Po stronie odmianach kołnierza 4 2 40 , zaś H . B i e d e r ­ — południowej. północnej czuha różniących się i znajdującej występuje od siebie w czterech głównie formą się n a n i m d e k o r a c j i . N a zachodniej (powiat sądecki i Łem­ znaczna część g o r l i c k i e g o — m a p a 3, V ) n o s z o n a była c z u h a z d u ­ żym prostokątnym kołnierzem, pleców, o z d o b i o n y m spadającym s a m i i s z e r e g i e m białych l u b b r ą z o w y c h nych z resztek kołnierz cych wełnianej przybrana takie czuhy Począwszy była osnowy dolna nazywali połowy czuhy frędzli, plecio­ ( i l . 21). P o d o b n i e część rękawów. sąsiedzi od wschodniej Łemkowie do u dołu t r z e m a b i a ł y m i t k a n y m i p a ­ części o kołnierzu żartobliwie „Torokarami". powiatu gorlickiego mającym wyłogi, przechodzącym zjednało „świczkami" nazwę ( i l . 22), c o „Swicaky". jak Noszą­ z przodu z tyłu w b i a ł y m o r a z s z e r e g i e m długich białych w nad­ najpraw­ je opisy­ nadgranicznych natomiast wschód o d górnej Wisłoki s t a n o w i ł o n f o r m ę nie kra­ występowały frędzli, mającym Opisywane pro­ pasem zwanych te czuhy t u czuhy z jed­ n y m b i a ł y m p a s e m sięgały n a północnych s t o k a c h K a r p a t W z a c h o d n i e j części Ł e m k o w s z c z y z n y północnej kilku wełny razy po stokątną kapę ozdobioną w z d ł u ż k r a w ę d z i j e d n y m zaś u B o j k ó w . w a n y t u krój h u n i w y s t ę p o w a ł w obszyte daleko Rusinów ubie­ 3 ( i l . 20). Trzecia jedynie między­ z tyłu gorlickiej występują charakterystyczne lub kroju, tyłu fałdkami puszczonymi okresie brązowym,, z nosili wolno W wsiach „Biskupszczyzny" g d z i e przedostała wynik rozcięciami między płat p l e c ó w a płaty b o c z n e ( i l . 18). H u n i e z t a k i m i bocznymi, we stanowiącego ł e m k o w s k i c h , leżących p o p o l s k i e j s t r o n i e . W i 3 pio­ t u o d m i a n a h u n i z 3 rozcięciami granicznym Becherovem, kowszczyźnie stanowiła z samodziałowego kolorze z tyłu — o i l e m i w i a d o m o szczyzny (Keckovce). dawnej Łemkowszczyzny południowej poziomym koloru krakowskich. terenie hunie w terenie nie­ informatorów Ropą, Ropą a ź r ó d ł a m i W i s ł o k i . N a o b s z a r z e P o s t r o n i e południowej w e d ł u g w y p o w i e d z i bez ozdób l u b z wypustką a j a c h s z n u r k i e m skręconym z czarnej na podłuż­ t u h u n i e szyte z białego s u k n a Popradem rozcięte, białe zaś, a n a l o g i c z n e g o płat „chołosznie" na się w b i e s k i e g o , c z a r n e g o ) l u b też c z a r n e g o w e ł n i a n e g o s z n u r k a . noszono między należących d o t z w . państwa muszyńskiego, stanowiły ze s z n u r k a Według były Bardiowa, l u b „ćwilichu" parzenic. nohałky położonych w Now­ poncho b i e g n ą c e o d pasa w dół ( i l . 19). W 2. p o ­ w y p u s t e k w s z w a c h z d o b i o n o też ząbkami z s u k n a i c z e r w o n y m i cętkami k r a w ę d z i e r o z p o r ó w . kroju z tyłu z a m i a s t k l i n o w a t y c h f a ł d ó w na powszech­ p o S a n , n a t e r e n y sąsiedniej B o j k o w s z c z y z n y Czuha zwana przez zachodnich Bojków (mapa 3,V1). „czapyha", „ c z a p i w " , „szyroka g u n i a " w y s t ę p u j e t u bądź w formach zapożyczonych z sąsiedniej Ł e m k o w s z c z y z n y , bądź w p o ­ staci lokalnej, gdzie kołnierz pozbawiony jest białego �pasa, a zamiast długich, białych krótkie (ok. 15 ' c m ) c z a r n e Na terenie troki wschodniej świeczek ( i l . 23, m a p a występują czy-czuhach 3,VII). zdobionym Łemkowszczyzny (dolina Osławy i górnego W i s ł o k a — m a p a 3,X) n a b i a ł y m pasie zdobiącym kołnierz c z u h y , w y k o n y w a n y m p r z e d o d d a n i e m sukna do f o l o w a i n i a , w y s z y w a n o wzory geometryczne, wzajemnie dwie we wyjątkowo wsiach (Milik, p o w . N o w y nierze czuh zdobnictwo sznurka na czuhach toreb, i ostatnią 4J czuhy posiadające wyszyciami dołem używanych przez koł­ zarazem kołnierze pętelki Opisane okolicach tu formy również czuh na nych wsiach Na N a ogół z w y c z a j niż po północnej cyjnych, czuh nawet nie wszystkie miały w swoje owalnej co żywo karpackiej, gdzie w r a z pele­ kilkanaście Czuhy z — pup­ mapa „Pupkarami'. w tradycji z mnie opisanych wspomnień Łemko ubrany o części stroju pochodzenia z Karpat. Widoczne to jest za- szeregiem innych się elementów powszechnie s u k n a , przypominająca Pogórza jak badań poprzednio Nie odmian znaleziono czuhach w czuhę: z II. wy­ penetratam pupkami, 24. Bednarka, pospolitą zani­ wcześniej Łemkowszczyzny słowackiego przyjęła wyglądzie licz­ Medzilaborec. czuh opisanych wyżej zachodniej z białego ogólnym 44 kołnierzem twierdzają n a Słowacji jące 1600 . czy roku W 4б węgierski z na w terenie kroju Słowacji 45 kwadratowym szür spadającym materiały tej też zostały mieszkających obszarami u na plecy ikonograficzne, formie słowacka zapożyczone podnóża za k a r p a c k i m i przez halena polskich Beskidu łączyły po­ sięga­ Niskiego, od dawna liczne kontakty. niektórych polskiego południowej, odpowiedniki. stronie w ( i l . 24), obszy ej przeniknęły przeze noszenia i „ h a l e n ę " , czy w ę g i e r s k i „ s z u r " . Białą halenę z dużym nazywano Łemkowszczyzny Svidnika knął n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południowej z n a c z n i e N a t e r e n a c h r u s k i c h biała słowacka h a l e n a postać tu terenie okolicy szczególnie (mapa 3). nika z p r z e p r o w a d z o n y c h w stanowią Cieklińska terytorium miesz­ kołnierzu, których z tego p o w o d u starzy jeszcze z początkiem bieżącego s t u l e c i a w Pogórzan, 3.VIII), których dwie trokami północnej, pupki. Wola pamiętali i czuha z j e d n y m p a s e m i białymi t r o k a m i p r z y kami n o s i l i mieszkańcy k i l k u w s i ł e m k o w s k i c h w G o r l ' c Bednarka, białymi stanowiła noszona i Chmelovej. kołnierzu Drugą odmianę kiem (Rozdzielę, paskami i r ę k a w a c h , którą na t a m jedynie i plecy zw. pasem występu­ kształcie i trzema troki górali z białym Występowały czuh, odmianę w z kańcy B e c h e r o v a czuha, szyta na ramiona małe w . białym w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , t w o r z ą c y m centymetrów zdo­ Jedna n a kołnierzu trzema przypominają Łemkowszczyzny rynki, spadającej z się nadpopradzkioj zaopatrzone wełnianego wełnianych jących na t e r e n i e też Sącz). P r z y s t r o j o n e spiskich i podhalańskich Czwartą wełnianą przecinające Łemkowszczyzny łemkowskich, z kręconego nicią lub l i n i e ł a m a n e i t p . ( i l . 23). P o d o b n e biny występowały pasami ciemną np. zygzak odmiany. (brązowych) wyszyciami. nieco zajść odmienną, skrzyżowanie z południa tego wskazującą, młodszej ze starszą, która sobie z d o b i e n i a kładem wyraźnie w formy swym przybrała że wyglądzie odpowiadała c z u h o m łemkowskim. są czuhy z białego sukna mogło zapożyczonej i spo­ Przy­ występujące d a w n i e j n a S p i s z u ( O s t u r n i a ) , a także w w i o s k a c h r u s k i c h z o k o l i c B a r d i o w a , posiadające pow. Gorlice. II. 25. Smolnik, kołnierz l u b dolną pow. część Sanok. 19 �jako ubiór lub białego wodzie, wierzchni, tzw. gubanie włochatego lub tkaniny sukna szyte z popielatego folowanego pokrytej na w całej frędzlami z p r z e w l e k a n y c h n i t e k wełnianych barani kożuch. Włochate gubanie, Bałkanach i w S i e d m i o g r o d z i e , karpackie Po prawdopodobnie stronie południowej obejmując również występowały Chmelova, zimnej powierzchni imitujących mające analogie na przedostały się n a t e r e n y z migracjaimi 4 8 Tatry Łemkowszczyznę południową, gdzie uroczysty ślubny Bodrużal, sięgały wołoskimi . po jako guby niemal strój Olsinkov, okolice (Becherov, Havaja). Łem­ kowie k u p o w a l i je n a targach w Huimennem, Medzilaborcach, S t r o p k o v e , nie umiano B a r d i o w i e , gdyż n a m i e j s c u po i c h robić. Na Łemkowszczyźnie wsiach północnej g u b y n i e b y ł y noszone, z d a r z a ł y się o n e n a t o m i a s t ponoć czasem u p o l s k i c h Pogórzan z o k o l i c D u k l i , gdzie przy­ w o z i l i j e f u r m a n i w o ż ą c y t o w a r y n a drugą stronę K a r p a t . IZ. 26. Łemkowski kapelusz słomiany. Komańcza, pow. Sa­ nok. II. 27. „Uhersky kapeluch". Olchowiec, pow. Krosno. Na zakończenie jeszcze ustępu p o ś w i ę c o n e g o wspomnieć Pierwotnie o ubiorze Łemkowie po nóg obu i strojom należy nakryciach głowy. stronach Karpat jako o b u w i a używali k i e r p c y z w a n y c h t u „kyrpcie" l u b „boczkory", przywiązane wełnianą do nogi „nawołoką". boczkorów Na okręconym terenach rozpowszechniły się rzemykiem lub południowych od dość z c h o l e w a m i o k r o j u węgierskim, do których n o g a w k i płóciennych buty wpuszczano nohałek l u b w e ł n i a n y c h P o s t r o n i e północnej jeszcze w c z a s a c h obok dawna chołoszni. międzywojennych b u t y z c h o l e w a m i w y s t ę p o w a ł y u Ł e m k ó w dosyć r z a d k o . Jako nakrycia kapeluszy głowy filcowych, „klepanija". używali zwanych Posiadały one Łemkowie „kapeluch", zależnie l u b szersze k r e z y , z a w s z e o b r z e g a c h od czarnych „kalap" l u b mody węższe stromo wywiniętych d o góry. P r o d u k o w a n e o n e b y ł y i k u p o w a n e p o „ w ę g i e r ­ skiej stronie", stąd ich nazwy „uherskie (powszechne), l u b „michaloweckie" kapeluchy" czyli robione w Mi- c h a l o v c a c h . W a ż n y m ośrodkiem p r o d u k c j i t y c h k a p e l u s z y był Bardiów, skąd Łemkowszczyzny, rozwożono do Tylicza, je po targach Nieznajowej, północnej Zdyni i in­ n y c h . W lecie p l e t l i Ł e m k o w i e słomiane kapelusze o roz­ łożystych krezach, jedynie o n e f o r m ę naśladującą w d o l i n i e Osławy kapelusze filcowe posiadały z niezbyt sze­ roką, s i l n i e d o góry p o d w i n i ę t ą krezą ( i l . 24). N a k r y c i e m zimowym szytej b y ł y c z a p k i b a r a n i e o półkulistej z czterech główce, p ł a t ó w , p o k r y t e j najczęściej suknem, zaopatrzone w szeroki, przecięty p o b o k a c h o t o k z czarnego b a r a n k a , który w czasie m r o z ó w n a uszy. Czapki te występowały terenach całych Karpat, a w stroju także i poza spuszczano l u d o w y m na nimi. U z u p e ł n i e n i e m s t r o j u m ę s k i e g o b y ł pas. N a szczyźnie n o s z o n o ze­ niebieskim pasy szerokie Łemkow­ n a o k o ł o 20 c m z p o d ­ w ó j n i e złożonej skóry, z a p i n a n e z p r z o d u n a 4 sprzączki. rękawów nym zdobione oraz rzędem tkanymi długich pasami na w kolorze kilkanaście cm C z u h y t e m i e w a ł y n i e k i e d y n a białych p a s a c h lub rękawów wzory wyszywane geometryczne ciemną w e ł n i a n ą kami na rękawach do tego stopnia chodnich terenach Łemkowszczyzny troków. kołnierza nitką (zygzak, skośna k r a t k a O p i s a n e t u białe c z u h y z c i e m n i e j s z y m i brunat­ proste itp.). pasami i wyparły zakanpackiej c z u h y brązowe, że t e o s t a t n i e u w a ż a n e b y ł y w za cechę, p o której n a t a r g u r o z p o z n a w a n o na tro­ za­ starsze Bardiowie „Rusnaków" przybyłych z G a l i c j i . N a t o m i a s t w o k o l i c y S v i d n i k a białe czuhy głębi n i e dotarły do w s i łemkowskich położonych w gór . 4 7 Koło S v i d n i k a obok te zaopatrzone zakrytą pókolistą szerokich czuhy ciemnej z jednym białym były boku „czeres", w obszerną używane części Ł e m k o w s z c z y z n y nocnej pasy blisko 2 m , zdobione guzikami. z pojedyncze, Wolny kieszeń, klapą. Oprócz o p i s a n y c h w y ż e j zwanych w zachodniej szerokie czasem koniec były pasów szczególnie południowej i pół­ n a 5—7 c m , długie na mosiężnymi spuszczano kapslami lub z tyłu wzdłuż po­ ś l a d k ó w i z a t y k a n o za pas z b o k u p o s t r o n i e p r z e c i w n e j . Z przedstawionego strojów ludowych tu wynika w sposób jasno, że szkicowy opisu Łemkowszczyzna północna i południowa s t a n o w i ł y p i e r w o t n i e o b s z a r dosyć j e d n o l i t y . S z e r e g s t a r s z y c h e l e m e n t ó w s t r o j u był wspólny Łemkom kładów р а н е т i t r o k a m i p r z y kołnierzu n o s i l i r ó w n i e ż mężczyźni, 20 Pasy męski, mieszkającym w w tym którym czuhę b r ą z o w ą po zakresie czy obu stronach Karpat. Przy­ dostarcza ubiór wymienić popielatą, szczególnie należy białe czapkę zimową, l u b brązowe hunie �z p r o s t y m i n i e r o z c i n a n y m i p l e c a m i , nohałky, chołosznie, d o w n i c t w a , urządzenia szerokie miejscowego pasy. Późniejsze z r ó ż n i c o w a n i e u b i o r ó w Ł e m k ó w północnych i południowych działywania było w wpływów dużym stopniu słowackich zakarpackich. W i d o c z n e na wynikiem ubiory to jest przede w s z y s t k i m w stro­ j u k o b i e c y m , który b a r d z o s i l n i e został t y m i przesycony. spódnice Koszule z krótkimi zeszywane sznurowane ze płócienne to elementy, spodnie elementami bufiastymi stanikiem, które w y r a ź n i e rękawami, pasiaste płachty, mężczyzn, b i a ł e c z u h y — odróżniają w stroju kowszczyznę p o ł u d n i o w ą o d północnej. N i e k t ó r e zakarpackie przejęte od­ Łemków przez Łemków Łem­ elementy południowych od wyraźnie na kowskiego. W s p o m n i e ć luszach filcowych, ogólny charakter t u należy ubioru łem­ o „węgierskich" kolorowych lajbikach kape­ zdobionych w n ę t r z a i niektórych bądź ustępowała elementach pod naporem bar­ d z i e j a t r a k c y j n e j k u l t u r y l u d u słowackiego, która w w y ­ obrażeniach górali r u s k i c h reprezentowała p o z i o m wiadający wyższemu gospodarczym doczna u sąsiadów oraz s t a n d a r t o w i lepiej prosperujących Łemków w nowszym odbijająca do 1 w o j n y światowej Karpaty szeregu Na chęć Łemkowie pochodzenia dziedzinie I Łem­ odegrali wojny słowackiego ubiorów). Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej do stroju s t o s u n k u do południowi sytuacja sposób o d m i e n n y . W p ł y w y wionych naśladownictwa w a ż n ą rolę w t r a n s m i t o w a n i u za elementów (przede w s z y s t k i m w się w odpo­ względem się n a j s i l n i e j w budownictwie. W północnej pod w s i r o l n i c z y c h . Stąd w i ­ południowych słowackich, kowszczyzny Słowaków przedostały się i n a Ł e m k o w s z c z y z n ę północną, wpływając stroju, kształtowała słowackie, m i m o światowej kontaktów z oży­ połu­ d n i e m , przenikały t u w znacznie m n i e j s z y m n a s i l e n i u nie mosiężnymi g u z i k a m i , c z y d r u k o w a n y c h ręcznie płótnach, działając paraliżująco n a r o z w ó j k u l t u r y m i e j s c o w e j , używanych n a spódnice pewna izolacja chodzenia kobiece. zakarpackiego pogranicznych. z Leluchowa objął Pomijam i tylko tu Dubnego, całkowicie odbiegają Szereg już które wąski pas po­ wsi ską również widoczna w zaś s t o s u n k a c h z ludnością p o l ­ n i e sprzyjała intensywniejszemu oddziały­ ubiory Wengrinów waniu swym charakterze w a r u n k i d l a k o n t y n u o w a n i a i r o z w i j a n i a własnych zaso­ w od noszonych elementów na Łemkowszczyźnie bów sąsiedniego Pogórza. Stwarzało kulturowych, skutkiem czego to dogodniejsze północna Łemkow­ północnej,, w s p o m n ę n a t o m i a s t o t a k i c h szczegółach, j a k szczyzna w y k a z u j e biało-czarne czepce k o r o n k o w e i płachty p a s i a s t e , trafia­ namiki z okolic kiej. Widoczne to jest zarówno w dziedzinie b u d o w n i c t w a , Muszyny, d a l e j o b a r w n y c h c h u s t k a c h n a szyję i „zaru- które o d z n a c z a jące się czasem we kawkach" noszonych wioskach powiatu wsiach przez nadpopradzkich mężczyzn sądeckiego, w nadgranicznych kożuchach kobiecych, r o b i o n y c h p r z e z k o ż u s z n i k ó w ozdobnych z miast zakar­ packich. Pewne północnych mogą być w y n i k i e m sąsiedztwa z p o l s k i m i P o g ó r z a n a m i . Wpły­ wom odrębności stroju t y m przypisać przez kobiety Łemków należy tutejsze zapewne długich zwyczaj spódnic gorsetów p r z y s t r a j a n y c h r o ś l i n n y m i haftem noszenia aksamitnych z koralików i cekinów, w m ę s k i m zaś występująca w y j ą t k o w o w których wsiach pogranicznych szych k o s z u l w y p u s z c z o n y c h tradycja noszenia na wierzch wałd, Łosie). P r ó c z t e g o j e d n a k północna na posiada w kowszczyzny z trzema stroju zakarpackiej. rozcięciami w powiecie cechy z własne, Trzeba tyłu, noszone dłuż­ spodni (Rych­ Łemkowszczyz- odrębne tu nie­ od wymienić przez Łem­ hunie mężczyzn sądeckim i g o r l i c k i m , a p r z e z k o b i e t y w j a ­ sielskim, krośnieńskim i s a n o c k i m , czy o b o g a t y m i o r y ­ ginalnym zdobnictwie występujących w niebieskich stroju kamizelek kobiecym i (lajbików), męskim Łemków z d o l i n y Osławy. wyniki wybranych stwierdzić, że kulturowego obok kultury niewątpliwie widocznego budownictwa, w Karpaty części z kolei każdą ustawiało w nie zdobnictwem, j a k szereg o d m i a n l o ­ a n a l o g i i p o s t r o n i e południo­ uzyskując szereg sposób b a r d z i e j oryginalnych Łemków sensie ilościowym, przykładami traktową z częścią północnej prawie było jak i zakresu terytorialnym. a Becherovie Łemkowszczyzny może gdzie i z jest bogatej na tak w paroma z półtora- stroju z (czuhy terenów przedostało uderzające Łupkowskiej, Poza (domy i Chmelovej) nie jej ograniczone budownictwa n i c . Szczególnie przełęczy oddziaływanie bardzo mieszkalną), z trzema pasami w samodzielny, osiągnięć, południowych się tam to w rejonie w zdobnictwo d o l i n y O s ł a w y a n i j e d e n e l e m e n t n i e został przejęty p r z e z p o ł u d n i o w y c h sąsiadów. Ł e m k o w i e zza K a r p a t k o n t a k t o w a l i się z t e r e n a m i p o d r u g i e j s t r o n i e g ó r p o ł o ż o n y m i . C h o d z i l i n a nasze t e r e n y n?. t a r g i i o d p u s t y , k u p o w a l i p o naszej budulcowe, wełnę na gdy stronie ubrania, konie, starszych elemen­ składowe ubioru) są o n e historycznego, a w z rozdzielonych innym kręgu przez stosunków stanowiła pod względem zdradzała jedną z najuboż­ gospodarczym wyraźniejszej zaco­ aktywności to, a b y nimi drewno sprowadzali Przyczyny tego że stanu Łemkowie od z być oczywiście z nich posiadali na południa. u był swych a u t o r y t e t u , aby ich nia. Łemkowie po obu stronach Karpat wiedli równie nędzny ż y w o t . J e d n y c h i d r u g i c h w y p ę d z a ł a b i e d a z gór n a s e z o n o w e p r a c e r o l n e i t o w ł a ś n i e n a .„dolny k r a j " , n a Słowację Д Węgry, które górali symbolem stawały się w oczach szukających nie tylko i w y s o k i e j k u l t u r y , ze w s z e c h m i a r g o d n e j Upodobnienie się w chłopa m i a ł o w mowie oczach rodzaju atrakcji północnych. p r y m i t y w n y c h n a ogół f o r m a c h b u ­ nie nawet k u l t u r a m o g ł a b y ć t r a k t o w a n a j a k o w z ó r do naśladowa­ Łemków w Utrzymy­ mogą p o ł u d n i o w y c h sąsiadów d o s t a t e c z n e g o co o b s e r w u j e m y tradycyjnej. rzeczy to zasługiwały się p o b r a t y m c y północni wała się ona b e z i s t o t n y c h z m i a n w s w e j d a w n e j p o s t a c i , kultury biorąc się j e d n a k , że najważniejszą awansu, własnej kulturowych i rzecz zainteresowali różne, w y d a j e fakt, wzorów obiektywnie łecznego w rozwoju swej i bogatszym północnej się w północnych i kulturowych. węgierskiego szych i n a j b a r d z i e j krain, dy­ zakarpac- rozwijała wówczas Południowa Ł e m k o w s z e z y z n a , która w g r a n i c a c h d a w ­ fanych Łemkowszczyzny stroju, mającym k a l n y c h , n i e znajdujących Łemków podłoża części rozwoju społecznych, g o s p o d a r c z y c h nego państwa więcej w e j . M i m o że k u l t u r a l u d o w a Ł e m k o w s z c z y z n y należy wspólnego szeregu niektóre warunkami co zakresie analizy szczególności przynależnością d o d w u różnych o r g a n i z m ó w politycznych, w znacznie się większą niż n a południu różnorodnoś­ tu zachodzą t u r ó w n i e ż i s t o t n e różnice. S p o w o d o w a n e odmiennymi od rozplanowania materialnej przeprowadzonej dziedzin tów, posiadających dziś c h a r a k t e r r e l i k t o w y ( p r y m i t y w n e formy oryginalności cią f o r m również t y m zakresie n a s cieśli, k o r z y s t a l i z tartaków, a l e n i e p r z e j m o w a l i o d Podsumowując kilku i w czy u b i o r z e ubogiego natomiast byłoby naśladowania. do słowackiego „Rusnaka" zupełnie chleba d o b r o b y t u , ale cechy spo­ pozbawione tego przejmowanie wzorów od 21 �PRZYPISY A . F i s c h e r , Rusini. Zarys etnografii Rusi, Lwów- W a r s z a w a - K r a k ó w 1928, s. 7. Narody evropejskoj ćasti SSSR, t. 1, M o s k v a 1964, s. 592. R. R e i n f u s s , Etnograficzne granice Łemkowszczyz­ ny, „ Z i e m i a " , 1936, n r 1 0 - 1 1 . Z. S t i e b e r , Wschodnia granica Łemków, „Sprawo­ z d a n i a P A U " , t . X L , 1935, n r 8, s. 246. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948, s. 7 7 - 2 1 0 . D . Z u b r z y c k i , Granice między polskim a ruskim narodem w Galicji, L w ó w 1849. J . Husek, Narodopisna hranica mezi Slovaky a Karpatorusy, B r a t i s l a v a 1925; Z . S t i e b e r , Skład etniczny Słowacji, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " 1937, n r 6; J . R e y c h m a n , Pogranicze etniczne slowacko-ruskie, „Sprawy N a ­ r o d o w o ś c i o w e " , 1939, n r 6. Por. mapa Łemkowszczyzny, w y d a n a w okresie międzywojennym w F i l a d e l f i i , mapa etnograficzna Węgier w e d ł u g d a n y c h z 1773 r.,, oprać, p r z e z A . Petrova (Narodopisna mapa Uher podle uredního lexiconu osad z r. 1773, P r a h a 1924), m a p a j ę z y k o w a wschodniej Słowacji B. Zaborskiego („Sprawy Narodowościowe", 1939, n r 6) czy zasięg t e r y t o r i u m Ł e m k o w s z c z y z n y w Z. S t i e b e r a Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956-1964. 1 2 3 4 5 6 7 8 J . R e y c h m a n , o p . c i t . , s. 592. R. R e i n f u s s , Układy rolne г kształty wsi [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gor­ lickiego, K r a k ó w 1965, s. 14—24; R. R e i n f u s s , Z etnografii powiatu jasielskiego [ w : ] Studia z dziejów Jasia i powia­ tu jasielskiego, K r a k ó w 1964, s. 600. R. R e i n f u s s , Hodowla i pasterstwo na Łemkow­ szczyźnie [ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, w y d . c y t . , s. 109 i n a s t . G e o g r a f i c z n y zasięg „ c a r y n y " i „ t o ł o k i " w y m a g a gruntowniejszego z b a d a n i a . W i e m y , że występują one na terenie Bojkowszczyzny i Łemkowszczyzny. N a t e r e ­ nach polskich, o ile m i wiadomo, nazwa caryna nie j e s t używana, a l e s a m o z j a w i s k o z a m i e n n e g o u ż y w a n i a terenów p a s t w i s k o w y c h n a paszę i łąki sianokośne występuje. J . C z a j k o w s k i , Chałupa wiejska na terenie Beskidu Niskiego i przyległego Pogórza od pocz. XIX stulecia po dzień dzisiejszy (praca d o k t o r s k a w maszynopisie). T r u d n o n a t y m m i e j s c u o m a w i a ć szerzej r ó ż n o ­ rodną i c i e k a w i e układającą się terminologię, dotyczącą e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h chałupy. S z k o d a , że n i e z n a j ­ d u j e m y tego r ó w n i e ż w Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny Z. Stiebera ( w y d . cyt.). R. R e i n f u s s , Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, „ L u d " , t . X X X I I I , s. 105, t a b l . I V , r y s . l a , l b , m a p a 2. R. R e i n f u s s , Malowane zręby chałup wiejskich, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, s. 203; tenże, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, s. 14. D . T y l k o w a , Drewniane spichrze beczkowato skle­ pione w południowej Sądeczyźnie, „Etnografia P o l s k a " , t. V I , W r o c ł a w 1962, s. 338 i n a s t . J . B o h d a n o w i c z , , Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Połsce na przełomie XIX i XX w., „ L u d " , t . X L V I I , 1962, s. 306—314; Połski atłas etnograficzny, z. 1, W a r ­ s z a w a 1964, m a p a 47. V . Sićynskyj w p r a c y Drevene stavby v karpatske obłasti ( P r a g a 1940) p u b l i k u j e m a p ę r o z m i e s z c z e n i a p o d ­ stawowych typów c e r k w i , występujących w obrębie ruskich K a r p a t . Niestety, klasyfikacja f o r m a r c h i t e k t o ­ n i c z n y c h p r z e z a u t o r a j e s t t a k d o w o l n a , że w r e z u l t a c i e o b r a z p r z e d s t a w i o n y n a m a p i e zupełnie n i e o d p o w i a d a rzeczywistości. B . N . V a v r o u s e k , Z . W i r t h , Kosteł na dedinie a v mestcćku, P r a g a 1929, i l . 182, 183. T a m ż e , i l . 196, 2 0 1 - 2 0 3 , 224. N a j d a l e j w k i e r u n k u w s c h o d n i m wysuniętą c e r k w i ą t y p u . łemkowskiego p o południowej s t r o n i e K a r p a t jest c e r k i e w w e w s i K a n o r a , leżącej n a południku S a m b o r a , c z y l i o r ó w n e 100 k m d a l e j niż p o s t r o n i e północnej ( L i p o w i e c koło Jaślisk). P. I . Makuśenko, A . P e t r o v a , Narodnaja architektura Zakarpatja, K i j ó w 1956, s. 109. W z a c h o d n i e j części p o ł u d n i o w e j Ł e m k o w s z c z y z n y (Obrućne i i n . ) zdarzają się w y p a d k i ( n i e n o t o w a n e p o 9 10 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 2 0 2 1 22 2 3 Fot.: 22 s t r o n i e północnej), że p i e c c h l e b o w y i używany do g o t o w a n i a mają w y l o t y p a l e n i s k o w e i p ł y t y d o g o t o w a ­ n i a umieszczone w sieni. D y m i parę z n a d płyty zbiera l e j o w a t a k a p a , która w y p r o w a d z a j e bezpośrednio p o d kalenicę, g d z i e w y c i ę t y j e s t o t w ó r n a k r y t y o d d z i e l n y m d w u s p a d o w y m daszkiem. W nadgranicznych wioskach z okolic Bardiova f o r m y p i e c ó w p o d o b n e są d o w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c y K r y n i c y . P o d o b i e ń s t w a tłumaczą się t y m , że jeszcze w okresie międzywojennym piece w Obrućnem czy R u s k i e j V o l i b u d o w a ł n i e j a k i S e k e r k a , przychodzący t u p r z e z granicę z Leluchowa. R. R e i n f u s s , Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. Katalog wystawy mebli ludowych woj. rzeszowskiego, R z e s z ó w 1961, s. 2 1 , i l . 6 d . T e n ż e , Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h " , 1939, s. 10, t a b l . I , i l . 8. W . S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, t . 1, L w ó w 1902, s. 121, i l . 44. R. K a r u t z , A . K r a e m e r , Atlas der Vólkerkunde, S t u t t g a r t 1925, s. 85, i l . 13, 14. W czasie p r o w a d z o n y c h badań udało się s t w i e r ­ dzić j e d y n i e t y l e , że w B a r d i o v i e s k r z y n i e , c z y l i „ l a d y " m a l o w a n e w k w i a t y (róże i t u l i p a n y ) wyrabiał n i e j a k i Pszeniczka. N i e znalazłem j e d n a k w t e r e n i e s k r z y n i jego roboty. A . H o d i n k a , Die Ruthenen [ w : ] Die ósterr. u. ung,. Monarchie in Wort und Büd, t . 5, cz. 2, Wiedeń, J a . G o ł o w a c k i j , O narodnoj odeżde i ubranstve Rusinov iii russkich w Galićine i severno-vostocnoj Vengrii, S. P e t e r s b u r g 1877; H . B i e d e r m a n n , Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, I n s b r u c k 1862; J . K o p e r n i c k i , O góralach ruskich w Galicji, „Spraw. K o m i s j i A n t r o p o l . A k a d . U m i e j : ' , K r a k ó w 1889, t . X I I I ; S. U d z i e l a , Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. 2 4 2 5 2 6 3 7 2 8 2 9 J. Koma, Uvod do studia ludoveho odevu na Vychodnom Slovensku, „ N o v e O b z o r y " , t . 1, 1963. 31 B y ł y t o n o t a t k i terenowe p. V i e r y Nasalovej i p. S o n i K o v a c e v i c o v e j z e b r a n e w o k o l i c a c h B a r d i o w a . E. M a r k o v a , Slovenske сурку, B r a t i s l a v a 1962, s. 174, p r z y p . 259. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. V I I , 1948, s. 100. Bardiów i Preszów były ważnymi ośrodkami w y r o b u l u d o w y c h d r u k ó w n a płótnie. P r z e d o s t a w a ł y się o n e n a północną Ł e m k o w s z c z y z n ę , szczególnie d o p o ­ wiatów: jasielskiego i krośnieńskiego. Dokładniejszej i c h p r o w e n i e n c j i n i e można n a r a z i e ustalić, g d y ż w p o d s t a w o w y m o p r a c o w a n i u J . V y d r y (Ludova modrotlać na Siovensku, B r a t i s l a v a 1954) b r a k j e s t j a k i c h k o l w i e k p r z y k ł a d ó w w z o r ó w ze w s p o m n i a n y c h w y ż e j ośrodków. S. U d z i e l a , o p . c i t . , s. 22. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 49 i i l . 12. S. K o v a c e v i c o v a : n o t a t k i t e r e n o w e w a r c h i w u m Slov. A k a d . V e d w Bratysławie. W . P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat [w:] Dzieła W. Poła wierszem i prozą, t . 6, L w ó w 1877, s. 109. W nieukończonej p r a c y , poświęconej mieszkańcom B e s k i d u N i s k i e g o , p r z e c h o w y w a n e j w rękopisie w a r c h i ­ w u m M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Z a k o p a n e m , n a z y w a Pol Łemków — Czuchonkami. Ja. Gołowackij, op. cit. I . K o p e r n i c k i , o p . c i t . , s. 8. H . B i e d e r m a n n , op. cit. A . H o d i n k a , op. cit. R. R e i n f u s s , Wełniane torby górałskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, n r 3 - 4 , s. 112 i n a s t . J . P a t k o v a , Ludovy odev v okołi Trnavy, Brati­ s l a v a 1957, s. 112, 113. I . M a n n i n e n , Die finnisch-ugrischen Vbiker, Leipzig 1932, s. 374. J . M a r k o v , Słovensky ludovy odev v minulosti, B r a t i s l a v a 1955, i l . 2. Biała c z u h a z t r o k a m i , p r z e c h o w y w a n a w M u z e u m Kultury Ukraińskiej w S v i d n i k u , mająca pochodzić z V e l k e j D r i e ć n e j , w i s t o c i e stamtąd n i e p o c h o d z i , gdyż i n t e r p e l o w a n i o t o s t a r z y i n f o r m a t o r z y s t a n o w c z o za­ p r z e c z a l i , a b y t a m k i e d y k o l w i e k b i a ł e c z u h y b y ł y noszone. E. M a r k o v a , Vyroba gub na Slovensku, „Slovensky N a r o d o p i s " , 1964, n r 1, s. 75. 0 3 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b983fb47da68fd9f1f6f68255a962be.pdf cb08fb9b79b703bfde50e6054f377780 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1413 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1306 Title A name given to the resource Ze studiów nad mazowieckim budownictwem wiejskim drugiej połowy XVIII w. i oswieceniową wizją kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.145-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", i. X X X V : 1991, z. 2 P I . I S S N 01)71-1861 CZĘŚĆ II ANDRZEJ W O Ź N I A K ( I H K M P A N , Warszawa) ZE STUDIÓW NADM A Z O W I E C K I M BUDOWNICTWEM WIEJSKIM 2 P O L O W Y X V I I I W. I O Ś W I E C E N I O W Ą W I Z J Ę KULTURY LUDOWEJ 1. W czerwcu 1784 r. Jan L a c h m a ń s k i , luslralor księcia M i c h a ł a Jerzego Poniatowskiego, brata króla S t a n i s ł a w a Augusta, a p o d ó w c z a s biskupa krako­ wskiego, z ł o ż y ł podpis pod s p o r z ą d z o n y m w ł a ś n i e inwentarzem jego „ d ó b r dziedzicznych" Czosnowa i M a ł o c i c . Dobra le, jak czytamy we w s t ę p i e do inwentarza, p o ł o ż o n e były „w w o j e w ó d z t w i e mazowieckim, ziemi warsza­ wskiej, parafii ł o m i ń s k i e j a diecezji poznańskiej | . . . | nad Wisłą s a m ą , trzy mile od Warszawy z mila od Zakroczymia na trakcie walnym z G d a ń s k a , Prus i w o j e w ó d z t w a prawie całego p ł o c k i e g o do Warszawy i d ą c y m . . . " W ostatnich dziesięcioleciach X V I I I w. były one p r y w a t n ą ("dziedziczną") w ł a s n o ś c i ą księcia biskupa, który w polowie lal 70-tych kupił je, wraz z innymi jeszcze wsiami, aby w y m i e n i ć na n a l e ż ą c e do biskupstwa p ł o c k i e g o dobra Jabłonna. Projekt zmiany dóbr uległ jednak prawdopodobnie j a k i m ś korektom, g d y ż w świetle inwentarza Czosnowa i Małocic z. 1784 r. obie wsie p o z o s t a w a ł y w ó w c z a s nadal jeszcze, przynajmniej formalnie, „ d z i e d z i c z n ą " czyli p r y w a t n ą w ł a s n o ś c i ą biskupa M . J. Poniatowskiego. R ó w n i e ż sprawa niektórych innych d ó b r prywatnych p r z y s z ł e g o prymasa, w świetle późniejszych materiałów ź r ó d ­ ł o w y c h , p r z e d s t a w i a ł a się nieco inaczej niż to podaje Zofia Zielińska, autorka jego biogramu w Polskim Słowniku Biograficznym (Zielińska 1983, s. 462). B y ć m o ż e zresztą, w ł a ś n i e le nie do końca z a ł a t w i o n e sprawy w ł a s n o ś c i o w e miały j a k i ś z w i ą z e k z wydanym przez księcia biskupa, jak pisze J. L a c h m a ń s k i , „ w y r a ź n y m zleceniem", s p o r z ą d z e n i a inwentarza obu wsi. R ę k o p i s tego inwentarza przechowywany jest w A r c h i w u m G ł ó w n y m A k t D a w n y c h w Warszawie w zespole akt A r c h i w u m Potockich z J a b ł o n n y nr 113. Jest to p o s z y ł 12 nie numerowanych karl d u ż e g o formatu w o k ł a d c e z następu­ j ą c y m t y t u ł e m : Inwentarz dóbr dziedzicznych Czosnowa i Małocic in Anno 1784 sporządzony. Po w s t ę p i e o k r e ś l a j ą c y m położenie dóbr, ich p r z y n a l e ż n o ś ć a d m i n i s t r a c y j n ą i kościelną, o d l e g ł o ś ć od najbliższych o ś r o d k ó w miejskich, itp. następuje opis drewnianego budynku mieszkalnego, sadu i gospodarczych z a b u d o w a ń lolwar- �146 A N D K Z I J WOŹNIAK cznych w Czosnowie, spis s p r z ę t ó w gospodarczych na folwarku oraz inwenta­ rza ż y w e g o i z a s i e w k ó w dworskich, a dalej opis zabudowy wsi z a t y t u ł o w a n y wprawdzie Chalupy chłopskie wsi Czosnowa, ale zawierający r ó w n i e ż wiado­ mości o znajdujących się przy tych c h a ł u p a c h budynkach gospodarczych. Po zabudowaniach c h ł o p s k i c h lustrator opisał wiejską kuźnię i znajdujące się w niej „statki kowalskie". Dalej następuje obszerny opis austerii oraz znajdu­ j ą c e j s i ę przed nią studni i inwentarz s p r z ę t ó w i naczyń karczemnych. C z ę ś ć dokumentu p o ś w i ę c o n a M a ł o c i c o m zawiera lustrację tamtejszej karczmy i za­ b u d o w a ń c h ł o p s k i c h . Dalsza jego c z ę ś ć to opis pól i o g r o d ó w folwarcznych oraz c h ł o p s k i c h w Czosnowie i Malocicach, następna z a ś - tabelaryczny spis osiadłości obu wsi „z w y r a ż e n i e m d o m ó w , imion i nazwisk chłopów, ról cią­ głych, dzieci, majątku, tłoki, p a ń s z c z y z n y tygodniowej | . . . | , z a k ł a d u (tj. załogi - A . W . ) , z b o ż a , sprzętu gospodarskiego, podymnego, danin i c z y n s z ó w . " Ostatnie karty inwentarza - Powinności poddanych Czosnowa i Małocic - oprócz, w ł a ś c i w y c h p o w i n n o ś c i chłopskich, b ę d ą c y c h c z ę ś c i o w o p o w t ó r z e ­ niem lego, co wykazano w labeli, zawierają również kilka p u n k t ó w o charakte­ rze i n s t r u k t a ż o w y m (jeden z nich dotyczy np. wyrębu drewna budowlanego z lasów). W i a d o m o ś c i o budownictwie wiejskim i folwarcznym zajmują w inwenta­ rzu Czosnowa i M a ł o c i c więcej miejsca niż wszystkie pozostałe informacje. Po budynkach folwarcznych, którymi nie b ę d z i e m y się tu szerzej z a j m o w a ć , naj­ d o k ł a d n i e j opisana została nowowybudowana austeria czosnowska, d o ś ć szcze­ g ó ł o w y jest też opis kuźni w tej samej wsi. W sumie inwentarz zawiera opisy czternastu c h a ł u p i dziesięciu c h ł o p s k i c h b u d y n k ó w gospodarczych (stodół, obór, k o m ó r k i ) o różnym rozplanowaniu i konstrukcji. Najobszerniejsze z łych opisów podają po kilkanaście rozmaitych informacji o u ż y t y c h do budowy materiałach, konstrukcji, rozplanowaniu, po­ kryciu d a c h ó w b u d y n k ó w , itp. w wielu przypadkach uzupełniających się na­ wzajem. O p r ó c z dużej ilości informacji p o z w a l a j ą c y c h wyjaśnić wicie istotnych kwestii z w i ą z a n y c h z budownictwem, inwentarz zawiera również cenne wia­ d o m o ś c i d o t y c z ą c e niektórych innych dziedzin życia obu wsi. D o ś ć obszernie opisuje pola folwarczne i c h ł o p s k i e , których znaczna część zarosła lasem lub krzakami i w y m a g a ł a trzebieży, łąki, las z którego p o c h o d z i ł o drewno na bu­ d o w ę i na o p a ł . Dostarcza, niepełnych wprawdzie, danych o zaludnieniu w s i , wiełkości i strukturze rodzin c h ł o p s k i c h , rozmiarach gospodarstw, ich o b c i ą ż e ­ niach, strukturze upraw, inwentarzu martwym (przede wszystkim tzw. „zało­ dze") i ż y w y m , organizacji gromadzkiego wypasu bydła, zajęciach pozarolni­ czych m i e s z k a ń c ó w wsi. Ten obszerny, miejscami zawierający drobiazgowe wręcz opisy b u d y n k ó w ( z w ł a s z c z a karczemnych i folwarcznych) inwentarz nie jest jednak na tle in­ nych tego rodzaju d o k u m e n t ó w gospodarczych z 2 polowy X V I I I w., niczym w y j ą l k o w y m . Tabelaryczne inwentarze dóbr nieborowskich z lal 8()-tych X V I I I w. z a w i e r a j ą np. po kilkadziesiąt informacji o k a ż d y m gospodarstwie chło­ pskim, nic licząc w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h całej w s i , często o charakterze �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 147 i n s t r u k t a ż o w y m . Wprawdzie stosunkowo niewiele w nich w i a d o m o ś c i o bu­ downictwie, ale d u ż o danych o gospodarstwie c h ł o p s k i m - strukturze upraw, dobytku, i t p . D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy z a b u d o w a ń c h ł o p s k i c h i d u ż o wiado­ mości o ich u ż y t k o w n i k a c h z n a l e ź ć można w inwentarzach d ó b r ś r e d n i o z a m o ż ­ nej szlachty z powiatu nurskiego we wschodniej części w o j . mazowieckiego, z lat 70-90-tych X V I I I w. ( W o ź n i a k I988a, s. 4). Na początku X I X w. w inwe­ ntarzach d ó b r ziemskich, m.in. mazowieckich, o p r ó c z obszernych o p i s ó w c h ł o ­ pskich c h a ł u p i b u d y n k ó w gospodarczych, pojawiają się niekiedy r ó w n i e ż ich wymiary i plany (Baranowski, Bartyś I960). Inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c , inwentarze nieborowskic, a w pewnej mie­ rze nawet i te z powiatu nurskiego, z ich s z c z e g ó ł o w y m i opisami b u d y n k ó w folwarcznych, austerii i osiadłości c h ł o p s k i c h , instruktarze w s p o s ó b drobiaz­ gowy regulujące funkcjonowania dóbr, notatki gospodarcze i obszerna kore­ spondencja z oficjalistami, to znajdujące odbicie w różnych dokumentach prze­ j a w y tej samej tendencji - d ą ż e n i a do usprawnienia gospodarstwa wiejskiego; wprowadzania nowych, efektywniejszych s p o s o b ó w gospodarowania i spraw­ niejszej administracji dóbr, charakterystyczne dla ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i X V I I I w i e k u . Ten specyficzny, utylitarny kierunek zainteresowania wsią, a ści­ ślej gospodarstwem wiejskim, miał swe źródła, c h o ć inspiracje nic zawsze działały tu w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i , w ideologii Oświecenia. O ś w i e c e n i o w e has­ ło: „ w i e d z a rządzi ś w i a t e m " , w Polsce 2 połowy X V I I I w. p r z y b i e r a ł o w pra­ ktyce p o s t a ć r ó ż n o r o d n y c h w s k a z ó w e k racjonalnego p o s t ę p o w a n i a , p o c z ą w s z y od recept technicznych, zasad gospodarowania, administrowania, a na prawid­ łach moralnych k o ń c z ą c . Wiedza, nauka, pojmowana była w s p o s ó b utylitarny, dydaktyczny, jako ś r o d e k zaspokajania potrzeb ludzkich. O ś w i e c e n i o w e hasła, g ł o s z o n e przez n i e l i c z n ą jeszcze elitę intelektualną w s p i e r a n ą przez m o ż n y c h m e c e n a s ó w , c h o ć w zamierzeniach obliczone na p o w s z e c h n o ś ć , trafiały do ograniczonej liczby a d r e s a t ó w (Opałek 1971, s. 243-244). Znacznie szerszy był prawdopodobnie krąg tych, co w odpowiednio przetworzonej formie stosowali te recepty racjonalnego gospodarowania nie interesując s i ę z u p e ł n i e ich ideo­ logicznym uzasadnieniem. Te czysto praktyczne motywy zainteresowania wsią w Polsce 2 p o ł o w y X V I I I w. w ś r ó d o ś w i e c o n y c h często podbudowane elemen­ tami myśli ekonomicznej fizjokralów, nie były jednak j e d y n y m i . Kwestia c h ł o p s k a np. b ę d ą c a g ł ó w n y m problemem s p o ł e c z n y m tamtych c z a s ó w , zajmo­ w a ł a wiele miejsca w publicystyce chylącej się do upadku Rzeczypospolitej, c h o ć najczęściej p o d p o r z ą d k o w y w a n o j ą sprawie utrzymania n i e p o d l e g ł o ś c i p a ń s t w a ( W o ź n i a k 1987, s. 20). D o ś ć ż y w e było zainteresowanie ludnością wiejską - ludem, w literaturze pięknej okresu Oświecenia i c h o ć jego źródła były bardzo r ó ż n o r o d n e , lo w i ę k s z o ś ć ich w y p ł y w a ł a z przesłanek ideologicznych epoki. Tradycja ludowa stała s i ę przedmiotem zainteresowania historyków, którzy skłonni b y l i t r a k t o w a ć j ą jako ź r ó d ł o historyczne r ó w n o r z ę d n e dokumentom pisanym ( W o ź n i a k 1987, s. 26-31). Klimat epoki sprzyjał też odkrywaniu wsi jako pasjonującego tematu twór­ czości artystycznej. Krajobraz wiejski, l u d n o ś ć wiejska, pojawiają s i e w malar1 �148 ANDR/,1 i i W O Ź N I A K siwie, w rysunkach i szkicach Canaletta, Norblina, O r ł o w s k i e g o , P ł o ń s k i e g o i innych. Inspirowane ideologia. Oświecenia zainlcresowanie ludnością w i e j s k ą i nie­ k t ó r y m i dziedzinami jej kultury przejawiało się w 2 polowie X V I I I w. w s p o s ó b r ó ż n o r o d n y i bardzo wielokierunkowy. W y m i e n i ł e m tu kilka zaledwie przykła­ d ó w , ale ich wachlarz jest n i e p o r ó w n a n i e szerszy. P r z e j a w ó w takich zainter­ e s o w a ń , j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , m o ż n a s z u k a ć z a r ó w n o w dokumentach o cha­ rakterze gospodarczym j a k i w p r o t o k ó ł a c h wizytacji diecezjalnych, w podrę­ cznikach gospodarstwa wiejskiego i w historiografii, we wszystkich rodzajach ó w c z e s n e j literatury i w sztuce. Obfitość ź r ó d e ł z ostatnich dziesięcioleci X V I I I w. m ó w i ą c y c h o wsi i jej m i e s z k a ń c a c h , z w ł a s z c z a w p o r ó w n a n i u z okresami poprzednimi, jest ogrom­ na. N i e wszystkie jednak dziedziny życia wsi budziły w ó w c z a s zainteresowa­ nie. Nie wszystkie z tych, którymi się interesowano umiano czy z d ą ż o n o o p i s a ć . Nie wszystko co napisano, z a c h o w a ł o się do naszych c z a s ó w . N i e k t ó r e z w ł a s z ­ cza regiony Polski (a do takich należy m.in. Mazowsze) ostatnia wojna pozba­ wiła znacznej, a nawet przeważającej części z a s o b ó w ź r ó d ł o w y c h . J e d n ą z tych dziedzin kultury wsi polskiej 2 połowy X V I I I w. r ó w n i e ż i mazowieckiej, które m a j ą stosunkowo b o g a t ą d o k u m e n t a c j ę ź r ó d ł o w ą , jest budownictwo. Wśród ź r ó d e ł pisanych największe znaczenie dla badań nad budownictwem c h ł o p s k i m we wsi pańszczyźnianej lego okresu mają inwenta­ rze d ó b r ziemskich. W mazowieckich z e s p o ł a c h archiwalnych dokumenty o charakterze gospo­ darczym - inwentarze oraz z a w i e r a j ą c e r ó w n i e ż wiele w i a d o m o ś c i o budownic­ twie, rachunki i korespondencja gospodarcza, instrukcje dla administracji d ó b r i oficjalistów, należą do najlepiej zaclunvanych kategorii ź r ó d e ł . Cenne wiado­ m o ś c i o mazowieckim budownictwie wiejskim z n a l e ź ć m o ż n a r ó w n i e ż w nie­ k t ó r y c h wizytacjach diecezjalnych z końca X V I I I w. Sporo niejasnych kwestii z w i ą z a n y c h z finansowaniem budowy u ż y t k o w a n y c h przez c h ł o p ó w zabudo­ w a ń mieszkalnych i gospodarczych, c h ł o p s k i m i prawami do ziemi i zagrody pozwala wyjaśnić literatura publicystyczna z tego okresu, c h o ć j u ż w o g ó l n o ­ polskim, a nie tylko regionalnym, mazowieckim wymiarze. W r o z w i ą z y w a n i u n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z rozplanowaniem b u d y n k ó w mieszkal­ nych pomocna b y ć m o ż e X V I I J-wicczna historiografia, a w ł a ś c i w i e jedno wybitne dzieło z tego okresu - ks. J. Kilowicza, Opis obyczajów za panowania Augusta ¡II oraz relacje podróżujących w ó w c z a s po Polsce c u d z o z i e m c ó w . P o d o b n ą rolę spełniają źródła ikonograficzne i wykorzystane w l y m opracowa­ niu źródła kartograficzne - „ o b r a z k o w e " mapy s p o r z ą d z o n e w czasie procesu 0 granice dóbr. Z a r ó w n o uwagi ks. Kilowicza o c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h , jak 1 wspomniane źródła ikonograficzne o d n o s z ą się do Mazowsza. S p r ó b u j m y zatem, w y k o r z y s t u j ą c przede wszystkim d o ś ć bogate zasoby ź r ó d e ł z epoki a w m i a r ę potrzeby r ó w n i e ż X l X - w i e c z n e opisy b u d y n k ó w „sta­ rych" (przede wszystkim mieszkalnych), t j . p o c h o d z ą c y c h z XVI1-XVI11 w. o d t w o r z y ć obraz mazowieckiego budownictwa wiejskiego z 2 połowy X V I I I w. Badania nad X V I I I - w i e c z n y m budownictwem wiejskim prowadzono j u ż od �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 149 dawna w Wielkopolsce właściwej i w Izw. Wielkopolsce Wschodniej, w M a ł o ­ polsce na Kujawach i na Śląsku, brak natomiast prac na ten temat d o t y c z ą c y c h Mazowsza. T r o c h ę miejsca poświęciłem tej kwestii, p r z e w a ż n i e jednak na marginesie innych z a g a d n i e ń , w paru swoich w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach ( W o ź n i a k 1983; 1987; 1988b). Dwa osobne artykuły: jeden poświęcony budownictwu Czosnowa i M a ł o c i c w świetle inwentarza z 1784 г., drugi z a ś d o t y c z ą c y tej samej problematyki, na pograniczu mazowiccko-podlaskim, jeszcze się nie u k a z a ł y ( W o ź n i a k 1985, 1988a). Ten jest próbą podsumowania w i a d o m o ś c i 0 mazowieckim budownictwie wiejskim X V I I I w. z w c z e ś n i e j s z y c h opraco­ w a ń , u z u p e ł n i o n y c h o materiały z innych terenów Mazowsza. Wykorzystane w nim źródła archiwalne przechowywane są w A r c h i w u m G ł ó w n y m A k t Dawnych ( A G A D ) i A r c h i w u m Diecezjalnym w Płocku ( A D P ) 1 o d n o s z ą się, podobnie j a k i inne materiały, na które się tu powołuję, do terenu trzech przedrozbiorowych w o j e w ó d z t w mazowieckich: p ł o c k i e g o , mazowiec­ kiego i rawskiego. 2. W problematyce trwania i zmiany w kulturze ludowej zagadnienie stało­ ści osadnictwa wiejskiego należy do podstawowych. Z w r a c a ł na nie u w a g ę K. Dobrowolski, w y m i e n i a j ą c je jako jeden z dwu najważniejszych c z y n n i k ó w sprzyjających k s z t a ł t o w a n i u się chłopskiej kultury tradycyjnej (Dobrowolski 1966, s. 80). Znaczna t r w a ł o ś ć osadnictwa w y s t ę p o w a ł a we wsi p o u w ł a s z c z e n i o w e j , a w okresie w c z e ś n i e j s z y m przede wszystkim w tych rejonach Polski, gdzie powszechne były tzw. „ l e p s z e " prawa chłopa do ziemi i zagrody. Przed uwła­ szczeniem były one stosunkowo m a ł o rozpowszechnione na ziemiach ś r o d k o ­ wej Polski, a chłopi mazowieccy w większości ich nie posiadali. W X V I I I w. d o m i n u j ą c ą na Mazowszu formą posiadania ziemi był rodzaj bezterminowej d z i e r ż a w y , w warunkach której c h ł o p nie posiadał ż a d n y c h praw do uprawianej przez siebie ziemi. B y ł on jedynie jej u ż y t k o w n i k i e m i m ó g ł być z niej w każdej c h w i l i przez właściciela d ó b r usunięty. Z „ l e p s z y m prawem", tzw. prawem zakupnym, stosunkowo powszechnym np. w M a ł o p o l s c e , na Mazowszu spoty­ kamy s i e w n i e k t ó r y c h wsiach dóbr duchownych i królcwsz.czyzn. Prawo zakupne' p o z w a l a ł o c h ł o p u na z a m i a n ę ziemi, puszczenie jej w d z i e r ż a w ę , zastaw, s p r z e d a ż , przekazanie potomstwu w całości lub w c z ę ś c i a c h . Wszystkie te działania m o g ł y być jednak dokonywane tylko za z g o d ą dworu. To niewielkie upowszechnienie praw zakupnych, o p r ó c z wielu innych konsekwencji, b y ł o j e d n ą z g ł ó w n y c h przyczyn charakterystycznej dla mazowieckiej wsi pańsz­ c z y ź n i a n e j 2 p o ł o w y X V I I I w., braku stałości osadnictwa ( W o ź n i a k 1987, s. 53-58; 63-70). Z c h ł o p s k i m prawem do ziemi w i ą z a ł o się r ó w n i e ż prawo do zagrody. W X V I I I - w i e c z n e j mazowieckiej wsi p a ń s z c z y ź n i a n e j zagroda nie była prze­ w a ż n i e w ł a s n o ś c i ą c h ł o p a . W dobrach prywatnych chalupa a często r ó w n i e ż budynki gospodarcze budowane były z dworskiego materiału, na koszt d w o r u i s t a n o w i ł y jego w ł a s n o ś ć . Niekiedy d w ó r b u d o w a ł chłopu tylko c h a ł u p ę , z a ś �150 ANDRZEJ W O Ź N I A K na budynki gospodarcze d a w a ł jedy nic materiał. W niektórych dobrach r ó w n i e ż i p o w a ż n i e j s z e remonty z a b u d o w a ń c h ł o p s k i c h przeprowadzane były na koszt d w o r u . " Nieco częściej budowali chłopi na w ł a s n y koszt chałupy, a z w ł a s z c z a zabudowania gospodarcze w k r ó l c w s z c z y z n a c h i dobrach duchownych (Woź­ niak 1983, s. 135). „ P o d d a n y , co tylko ożeni się, nie mający więcej majątku swego, tylko na sobie to odzienie, które w y s ł u ż y ł parobkiem będąc, zaraz z w y k ł b y w a ć do osiadania gruntu przymuszany [...] Takiemu gdy postawi pan ziemianin c h a ł u p ę i da woły, rozumie, ż e z a p o m o ż e n i u tego poddanego swego j u ż uczynił z a d o ś ć , w i ę c pociąga go do tych wszystkich p o w i n n o ś c i , które zaledwie o d b y ć m o ż e zestarzały i j u ż dobrze z a p o m o ż o n y gospodarz". Tak p r z e d s t a w i a ł w 1767 r. sytuację nowo osadzonego na gospodarstwie m a ł ż e ń s t w a c h ł o p s k i e g o redago­ wany przez F. Bohomolca „ M o n i t o r " . Chałupa jest tu wymieniana razem z w o ł a m i , jako jedna z zasadniczych części s k ł a d o w y c h pomocy dworskiej dla o b e j m u j ą c e g o gospodarstwo p a ń s z c z y ź n i a n e c h ł o p a . Jest w ł a ś c i w i e jeszcze j e d n y m elementem tzw. załogi, c h o ć formalnie nie była do niej zaliczana. Tak też w p o c z ą t k a c h X I X w. przedstawiali to w swej skardze posiadający prawa zakupne chłopi ze wsi fnwald na dawnym pograniczu ś l ą s k o - p o l s k i m . Udowad­ niali mianowicie, że „nigdy całej p a ń s z c z y z n y nie r o b i l i " i nie są do tego z o b o w i ą z a n i , bo mają „grunta zakupne", a tylko w „takich dobrach poddani m u s z ą o d r a b i a ć c a ł k o w i t ą p a ń s z c z y z n ę , gdzie s ą grunty niczakupne, dominikalne, gdzie dom i sprzęty rolnicze są d o m i n i k a l n ą w ł a s n o ś c i ą " , tu z a ś domi­ nium nic i m nie daje, wszystko jest ich w ł a s n o ś c i ą . Podobnie przcdslawiono s p r a w ę w ł a s n o ś c i domostw c h ł o p s k i c h w kontekście praw do ziemi w ź r ó d ł a c h z 2 p o ł o w y X V I I I w., z w ł a s z c z a w publicystyce (Woźniak 1985, s. 17-18; 1987, s. 58). C z ę s t o d w ó r , chcąc ś c i ą g n ą ć do d ó b r nowego chłopa, b u d o w a ł mu swoim kosztem c h a ł u p ę . S z c z e g ó l n i e powszechne było lo we wsi mazowieckiej dru­ giej połowy X V I I I w., bardziej niż v/iessv innych rejonach Polski wyniszczonej i wyludnionej d z i a ł a n i a m i wojennymi z p o c z ą t k ó w stulecia licznymi p ó ź n i e j ­ szymi epidemiami i wieloletnimi nieurodzajami. Panujące w ó w c z a s na Mazo­ wszu stosunki, w dziedzinie chłopskich praw do zagrody, d a d z ą się zresztą o d n i e ś ć wstecz co najmniej do s c h y ł k u ś r e d n i o w i e c z a i bardzo tu rozpowszech­ nionej, a regulowanej przez prawo ziemskie (ius terrestre) instytucji pomocy feudalnej - załogi ( W o ź n i a k 1985, s. 18-19). N i e k t ó r e budynki gospodarcze, z w ł a s z c z a niniejsze, o nieskomplikowanym rozplanowaniu i konstrukcji - chlewy, chlewiki, k o m ó r k i (rzadziej s t o d o ł y ) , chłopi wznosili na w ł a s n y koszt, a niekiedy w r ę c z budowali je sami. Drewno na b u d o w ę , ściśle reglamentowane, dostawali z dworskiego lasu. W M a ł o c i cach drewno budowlane w o ż o n o z tamtejszego p o d m o k ł e g o lasu, z i m ą prawdo­ podobnie na saniach ( W o ź n i a k 1985, s. 20). O przestrzennym rozplanowaniu zagrody chłopskiej X V I l l - w i e c z n e źródła - z a r ó w n o dokumenty gospodarcze jak i materiały kartograficzne i ikonografi­ czne - zawierają niewiele w i a d o m o ś c i . Było ono zresztą na Mazowszu, podo­ bnie j a k w wieku X I X d o s y ć z r ó ż n i c o w a n e w zależności od terenu, miejsco- �ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 151 wych w a r u n k ó w , tradycji czy z a r z ą d z e ń właścicieli ziemskich. Na podstawie inwentarza dóbr O j r z e n i e - W i e ś Wojtkowa i Grabowiec w powiecie ciechano­ w s k i m z a w i e r a j ą c e g o s z c z e g ó l n i e d o k ł a d n e opisy osiadłości c h ł o p s k i c h , m o ż n a w n i o s k o w a ć iż w tamtych okolicach w y s t ę p o w a ! typ zagrody p a ń s z c z y ź n i a n e ­ go chłopa z a ł o ż n e g o , prawdopodobnie p ó l w ł ó k o w e g o , w kształcie otwartego, lub odgrodzonego płotem od gościńca prostokąta. Jedno jego d ł u ż s z e r a m i ę tworzyła c h a ł u p a , stojąca przypuszczalnie szczytem do gościńca oraz chlew albo szopa. K r ó t s z e r a m i ę stanowiła prostopadła do tych b u d y n k ó w stodoła, niekiedy z p r z y b u d o w a n ą do niej s z o p ą lub k o m ó r k ą , naprzeciw z a ś c h a ł u p y stały p o z o s t a ł e zabudowania gospodarskie, np. drugi chlew, wozownia, spi­ chlerz. Opisana zagroda reprezentuje typ w y j ą t k o w o jak na tamte czasy rozbu­ dowany wielobudynkowy, ( W o ź n i a k 1983, s. 136). Podobnie wiclobudynkowe zagrody o z b l i ż o n y m , j a k się wydaje rozplanowaniu, w y s t ę p o w a ł y we wsi M a ł o c i n , s t a n o w i ą c e j poświętne kościoła s z r e ń s k i e g o w pobliskiej ziemi mła­ wskiej i opisanej w wizytacji diecezji płockiej z 1775 r. Zagroda w Malocinie składała się p r z e w a ż n i e z 4-5 b u d y n k ó w : chałupy, stodoly, szopy dla bydła, stajni dla koni, owczarni a niekiedy także spichlerza, „ w o z a r k i " czy komory przy stajni, raz z a ś wspomniano r ó w n i e ż o ocembrowanej studni. Malocin b y ł jednak j a k na tamte czasy w s i ą d o ś ć z a m o ż n ą , gospodarstwa były lam w ł ó k o w e , a gospodarze c h o ć mieli z a ł o g ę , kilkanaście lat wcześniej zostali „na czynsz o b r ó c e n i " (Materiały 1984, s. 286-291). W innych wsiach okolic Ciechanowa - Romanowie, Zakrzewie czy też. w Rymbieszach w s ą s i e d n i m przasnyskim, w opisach z a g r ó d c h ł o p s k i c h inwe­ ntarze w y m i e n i a j ą jedynie chałupy i stodoły. Brak również, z a b u d o w a ń inwe­ ntarskich - stajni, c h l e w ó w w w i ę k s z o ś c i z a g r ó d , nawet p ó l w ł ó k o w y c h w Czosnowie i M a ł o c i c a c h w ziemi warszawskiej (Woźniak 1983, s. 136-137). W n i e k t ó r y c h opisach z a g r ó d w Czosnowie m o ż n a znaleźć nieco wiadomo­ ści o sposobie rozmieszczenia składających się na nic b u d y n k ó w . Jedna z. za­ gród np. to tylko c h a ł u p a i m i e s z c z ą c a się pod jednym z nią dachem s t o d ó ł k a , inna składała s i ę z chałupy, przy której znajdowała się „ k o m ó r k a osobliwie postawiona" oraz stodoły „przy której o b ó r k a " . Przy założeniu w z g l ę d n i e s t a ł e g o miesjca stodoły w zagrodzie (jeśli nic w y s t ę p u j e pod jednym dachem z c h a ł u p ą ) , stojącej zazwyczaj w głębi siedliska, prostopadle do chałupy, mo­ ż e m y p r ó b o w a ć n a k r e ś l i ć hipotetyczny obraz zagrody nawet na podstawie tak bardzo lakonicznej informacji z Czosnowa, j a k wzmianka o c h a ł u p i e z dwoma s t o d ó ł k a m i ( W o ź n i a k 1985, s. 21-22). Typem zagrody najczęściej w y s t ę p u j ą c y m w mazowieckiej wsi p a ń s z c z y ź ­ nianej 2 p o ł o w y X V I I I w. wydaje się jednak być typ p o ś r e d n i : ani tak rozbudo­ wany j a k w Ojrzeniach czy Malocinie, ani do tego stopnia zredukowany j a k np. w Romanowie i Zakrzewie. We wsiach p o w i a t ó w nowomiejskiego, wyszogro­ dzkiego, zakroczymskiego, g r ó j e c k i e g o czy nurskiego, zagroda składała się zazwyczaj z chałupy, stodoły, czasem d w u , chlewu (lub dwu) a niekiedy r ó w ­ nież spichlerza, szopy lub k o m ó r k i . Tam, gdzie zagroda składała się tylko z chałupy i stodoly bydlo trzymano w budynku mieszkalnym. Z d a r z a ł o się lo nawet w folwarkach, o czym świad- �152 ANDRZEJ WOŹNIAK czy wzmianka z inwentarza starostwa p i a s e c z y ń s k i e g o z 1722 r. W opisie bu­ dynku, w k t ó r y m m i e s z k a ł tzw. „ g o s p o d a r z " , tj. oficjalista zarządzający folwar­ kiem, czytamy: „izba z piecem prostym [...] ex opposilo lej izby przez sień komora, w klórej w o ł y s l a w a j ą " ( W o ź n i a k 1983, s. 137). Zwyczaj trzymania bydla i innych zwierząt gospodarskich w c h a ł u p i e , prze­ de wszystkim w sieni, ale też i w izbie poświadcza podróżujący po Polsce w latach 70-tych X V I I w. Fryzyjczyk U l r y k Werdum (1971, s. 299), o „ o b ó r c e " w sieni pisał r ó w n i e ż p r z e b y w a j ą c y w Polsce sto lal później Hubert Vautrin (1963, s. 721). W dobrze zagospodarowanych i sprawnie administrowanych dobrach nieborowskich M . H . Radziwiłła, gdzie wprowadzono w ż y c i e wiele z a l e c e ń tzw. „ n o w e g o rolnictwa" i gdzie wszyscy chłopi mieli budynki inwe­ ntarskie, instrukcja dla „ g u b e r n a t o r a " dóbr z. 1783 r. z a k a z y w a ł a trzymania bydła w domach: „ 1 2 . Poddani wszyscy aby się nie opuszczali, grunta swoje dobrze uprawiali, zasiewali, c z y s t o ś ć , o s t r o ż n o ś ć w domach zachowali, bydla w domu nie cho­ wali i nie k a r m i l i , budynki dobrze reparowali (Instrukcje 1963, s. 304). C h o ć , j a k s i ę wydaje, takie i podobne zakazy czy zalecenia nie należały w ó w c z a s , przynajmniej w w i ę k s z y c h dobrach, do rzadkości, zwyczaj o k a z a ł s i ę bardziej ż y w o t n y i np. w niektórych okolicach Mazowsza (Czerskie), bydlo i świnie powszechnie trzymano w sieni w lalach 60-tych X I X w. ( K o z ł o w s k i 1867-1869, s. 369), a M . Trawi ńska pisze, że na niektórych terenach było lo d o ś ć c z ę s t e jeszcze po I I wojnie światowej (Trawińska 1968, s. 62-65). W przypadku braku stodoły w zagrodzie c h ł o p s k i e j , lub braku w niej miej­ sca, plony przechowywano w brogach, o których jednak łatwiej z n a l e ź ć w z m i a n k i w staropolskiej literaturze pięknej niż w mazowieckich źródłach pisanych (Gloger 1974, s. 208). Zarys c h a ł u p c h ł o p s k i c h i brogu z daszkiem na czterech s ł u p a c h w i d a ć w tle jednego z r y s u n k ó w J. P. Norblina przedstawiają­ cego sejmik szlachecki na Mazowszu lub L u b e l s z c z y ź n i c , gdzie malarz najczę­ ściej p r z e b y w a ł . W dobrach, w których w y s t ę p o w a ł w y r a ź n y podział c h ł o p ó w na kategorie, z n a j d o w a ł on w pewnym stopniu odbicie w z r ó ż n i c o w a n y m pod w z g l ę d e m ilości b u d y n k ó w s k ł a d z i e zagrody. W Czosnowie i Malocicach zagrody jednobudynkowe, tj. bez j a k i c h k o l w i e k z a b u d o w a ń gospodarczych zamieszkiwali r z e m i e ś l n i c y wiejscy, czasem komornice (po 2 w c h a ł u p i e ) . Zagrody gospoda­ rzy z a ł o ż n y c h (na p ó ł w l o c z k a c h ) , składały s i ę o p r ó c z chalup ze s t o d ó ł (niekiedy d w ó c h ) i w pojedynczych przypadkach stajenek. Wyraźniej rysuje s i ę to z r ó ż ­ nicowanie w dobrach strzembowskich w Zakroczymskiem, gdzie najbardziej rozbudowane były zagrody „ g m u r s k i e " ( p ó ł w ł ó c z n i c z e ) . Składały s i ę one za­ zwyczaj, o p r ó c z chalupy, z 1-2 stodół, p r z e w a ż n i e , c h o ć nie zawsze, miały 1 a niekiedy 2 chlewy, rzadko k o m ó r k i lub szopki. Te ostalnie budowane były zazwyczaj przez samych c h ł o p ó w . W zagrodach o g r o d n i k ó w , s i e d z ą c y c h na gospodarstwach ć w i e r ć w ł ó k o w y c h , w y s t ę p o w a ł j u ż w niektórych wypadkach z u p e ł n y brak b u d y n k ó w gospodarczych. Stodoła jeśli była, to tylko jedna, chlew jeden, rzadziej dwa, czasem dodatkowo szopka lub k o m ó r k a , niemal r e g u ł ą b y ł brak b u d y n k ó w gospodarczych przy chałupach r z e m i e ś l n i k ó w . K o - �153 Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM mornice, j e ś l i m i e s z k a ł y w osobnych c h a ł u p a c h , p r z e w a ż n i e po dwie, również, z a b u d o w a ń gospodarskich nie miały. W dobrze zagospodarowanych dobrach nieborowskich, skład zagrody, za­ r ó w n o kmiecej j a k i zagrodniczej b y ł laki sam. Jedni i drudzy mieli c h a ł u p ę , po jednej stodole i po chlewie. Prawdopodobnie zabudowania kmiece różniły się od zagrodniczych wielkością, ale inwentarz nic o tym nic wspomina ( W o ź n i a k 1983, s. 137). Bardzo rzadko znajdujemy w źródłach wzmianki o płotach otaczających z a g r o d ę . Inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c wspomina o g ó l n i e o o b o w i ą z k u budo­ wy o g r o d z e ń „tak od w s i , jako i od gościńca, dla z a p o b i e ż e n i a szkodzie w po­ lach" ( W o ź n i a k 1985, s. 22), a z opisu osiadłości c h ł o p s k i c h wsi Romanowo w pow. przasnyskim dowiadujemy się, ż e „ o k o ł o c h a ł u p niemasz p l o t a " . Tłem rysunku J. P. Norblina p r z e d s t a w i a j ą c e g o chłopa o s t r z ą c e g o kosę jest zagroda otoczona p ł o t e m . Jedna c z ę ś ć lego plotu zbudowana jest z wbitych w z i e m i ę s ł u p ó w p o ł ą c z o n y c h ż e r d z i a m i , druga z a ś pleciona z chrustu (Turska I 9 6 0 , po s. 64). Fragment płotu z przylegających do siebie zaostrzonych dranic w i d a ć na rysunku Aleksandra O r ł o w s k i e g o p r z e d s t a w i a j ą c y m przybudowany prawdopo­ dobnie do c h a ł u p y chlewik ( C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a 1974). „ U c h a ł u p y chłopskiej sień jest z. czoła, za nią izba, a w tyle komora" lak pisał w k o ń c u X V I I I w. ks. Jędrzej Kitowicz, porównując c h a ł u p ę c h ł o p s k ą na Mazowszu ("w Mazurach") z dworami tutejszej drobnej szlachty (195 I , s. 522). Sumienny i d o k ł a d n y w opisach obyczajów, a w oddawaniu materialnych re­ a l i ó w życia, niekiedy w r ę c z drobiazgowy proboszcz z Rzeczycy, tu również jest nie do p o d w a ż e n i a . W świetle ź r ó d e ł pisanych, chałupa o takim w ł a ś n i e u k ł a d z i e p o m i e s z c z e ń , była w 2 polowie X V I I I w. powszechnie w y s t ę p u j ą c y m typem domostwa mazowieckiego c h ł o p a . Użyte przez ks. Kitowicza o k r e ś l e n i e , ż e w c h a ł u p i e „sień jest z c z o ł a " zdaje się leż s u g e r o w a ć rzecz d o ś ć istotną, a mianowicie umiejscowienie drzwi w e j ś c i o w y c h do chaty w ścianie szczyto­ wej sieni. Mazowieckie źródła pisane niewiele zawierają na len lemal wiado­ mości, c h o ć b y p o ś r e d n i c h , takich jak te w inwentarzu Ojrzeni-Wojtkowej Wsi i Grabowca w pow. ciechanowskim, gdzie w opisach c h a ł u p c h ł o p s k i c h znaj­ dują s i ę informacje o ich orientacji wobec stron świata „ B u d y n e k idąc od dwora po l i w e j , aleas od p ó ł n o c k a . Sień, kumora w slupy, siary, bardzo lichy, frontem na p o ł u d n i e , tyłem na z a c h ó d " . ( W o ź n i a k 1983, s. 136). Zawarte w tym opisie (oraz podobne w k i l k u innych) informacje pozwalają p r z y p u s z c z a ć , żc wejście w tych budynkach z n a j d o w a ł o się w szczytowej ścianie ("front") s i e n i . Zna­ mienne jest, ż e jeszcze stosunkowo niedawno starzy ludzie w badanej przez J. Czajkowskiego p o d c z ę s t o c h o w s k i e j wsi Brzeziny, w której w polowie X V I I I w. w y s t ę p o w a ł o b u d o w n i c l w o w ą s k o f r o n t o w e , określali j a k o „front" c h a ł u p y jej ś c i a n ę s z c z y t o w ą , z w r ó c o n ą do drogi i p o z b a w i o n ą drzwi, podczas gdy wejście z n a j d o w a ł o się w dłuższej ścianie (Czajkowski 1971, s. 106). 3 4 Źródła ikonograficzne z X V I I I i początku X I X w. (np. rysunki J. P. Norblina, A . O r ł o w s k i e g o , M . P ł o ń s k i e g o i innych) oraz opisy budownictwa wiejskiego z X I X i p o c z ą t k u X X w. w s k a z y w a ł y na rozpowszechnienie w X V I I I w. bu­ downictwa w ą s k o f r o n t o w e g o w w o j e w ó d z t w i e rawskim i przylegającym d o ń �154 A N D R Z E J WOŹNIAK szerokim pasie w o j e w ó d z t w a mazowieckiego obejmującym mniej więcej środ­ k o w ą jego c z ę ś ć i b i e g n ą c y m w kierunku Lubelszczyzny. J e d n a k ż e , w n i o s k u j ą c z c z ę s t o t l i w o ś c i jego w y s t ę p o w a n i a w X I X w. p r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że w po­ przednim stuleciu b y l to na Mazowszu typ budownictwa o d c h o d z ą c e g o j u ż w p r z e s z ł o ś ć i ustępujący miejsca nowszemu, szerokofrontowemu. Rysunki c h a ł u p na wspomnianych j u ż mapkach procesowych wsi Jeziory z. Osieczkiem, w ziemi czerskiej z lat 30-tych X V I I I w. poświadczają istnienie budownictwa w ą s k o f r o n t o w e g o obok, j a k się wydaje szerokoPronlowego r ó w n i e ż w tej części Mazowsza. P o n i e w a ż jednak w y s t ę p o w a ł y lam również chałupy w ą s k o f r o n t o wc z drugim w e j ś c i e m w ścianie d ł u ż s z e j , trudno jednoznacznie s t w i e r d z i ć czy wszystkie rysunki c h a ł u p , na których widać tylko wejście w ścianie szerszej, p r z e d s t a w i a j ą r z e c z y w i ś c i e budynki szerokolronlowe (Woźniak 1985, s. 43). W r ó ć m y jednak do kwestii rozplanowania chalup c h ł o p s k i c h . Chalupa t rój w n ę t r z n a , jednotraktowa (sień, izba, komora) występuje powszechnie w ź r ó d ­ łach mazowieckich ostatniego 30-lecia X V I I I w. Chaty lego typu s t a n o w i ł y ponad p o ł o w ę b u d y n k ó w mieszkalnych w dobrach c z o s n o w s k o - m a ł o c i c k i c h , 60% w Malocinie, poświętnym parafii szreńskiej i ponad 30% (tyle, co c h a ł u p y d w u w n ę l r z n e ) we wsiach powiatu nurskiego. W znanych nam już dobrach O j r z e n i e - W i e ś Wojtkowa i Grabowiec w pow. ciechanowskim, których niedatowany inwentarz pochodzi, jak wynika z p o r ó w n a n i a sygnatur i dat ksiąg grodzkich, z drugiej p o ł o w y X V I I I w. wszystkie chałupy, z jednym tylko w y ­ j ą t k i e m , były trójwnętrzne." Z u p e ł n i e inaczej przedstawiała się sytuacja w k i l ­ ku wsiach pow. wyszogrodzkiego (dobra kobylnickie i wieś Kadlubowo), za­ kroczymskiego ( dobra Strzembowo) i nowomiejskiego (Winnica, Pniewo), których inwentarze s p o r z ą d z o n e były między rokiem 1729 (Kadlubowo), a po­ ł o w ą X V I I I w. We wsiach tych p r z e w a ż a ł y zdecydowanie chałupy składające się tylko z sieni i izby, które w dobrach K o b y l n i k i i dobrach Strzembowo sta­ n o w i ł y o k o ł o 70% domostw. S p o t y k a ł o się tu również, chałupy I - w n ę t r z n e ; izby bez sieni (2 zagrody w Pniewie, 1740 г.), sporo było t r ó j w n ę l r z n y c h . Stosun­ kowo nieznaczny procent b u d y n k ó w mieszkalnych s t a n o w i ł y tzw. dwojaki. M o ż n a zatem, j a k się wydaje, w y s u n ą ć hipotezę, ż e chalupy t r ó j w n ę t r z n e (sień, izba, komora), szerzej u p o w s z e c h n i ł y się na Mazowszu w 2 polowie X V I I I w . A b y z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a z w i ą z a n e z rozplanowaniem c h a ł u p c h ł o p s k i c h , dodajmy iż o p r ó c z o m ó w i o n y c h typów chalup, w źródłach spotyka się przynaj­ mniej kilka jeszcze rodzajów b u d y n k ó w mieszkalnych, b ę d ą c y c h p r z e w a ż n i e wariantami j u ż opisanych. Wariantem chałupy d w u w n ę l r z n e j (sień i izba) w y ­ s t ę p u j ą c y m na c a ł y m Mazowszu była chata z k o m o r ą w sieni. O d m i a n ą typu pierwszego ( t r ó j w n ę t r z n e g o ) d o ś ć częstą we wsiach pow. nurskiego (ok. 20% c h a ł u p ) , ale rzadziej p o ś w i a d c z a n ą przez źródła gdzie indziej, była chałupa składająca s i ę z sieni, izby i komory oraz dodatkowej k o m ó r k i , a niekiedy dwu (lub k o m ó r k i i chlewu), w sieni ( W o ź n i a k 1988a). 6 Innym wariantem typu pierwszego czy też raczej osobnym, bardzo rzadkim typem chałupy, był dom „ u c z c i w e g o " Kazimierza Kosowicza, jedynego w tych dobrach przedstawiciela uprzywilejowanej warstwy ludności wiejskiej. Dom ten s k ł a d a ł się z sieni, izby, alkierza i komory. �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 155 Tzw. „ d w o j a k i " , budynki mieszkalne dla dwu rodzin pod jednym dachem, w y s l ę p o w a ł y na całym Mazowszu. Mieszkali w nich często rzemieślnicy, cza­ sem komornice lub chłopi niższej kategorii, ale niekiedy budowano je r ó w n i e ż dla c h ł o p ó w „ d n i o w y c h " , z a l o ż n y c h , odrabiających pełną p a ń s z c z y z n ę . Naj­ prostsze, stosunkowo c z ę s t o s p o l y k a n é dwojaki składały s i ę z dwu izb (bez k o m ó r ) , p o ł ą c z o n y c h w s p ó l n ą sienią. Rzadziej spotykanym r o z w i ą z a n i e m było p o ł ą c z e n i e pod j e d n y m dachem d w u b u d y n k ó w trójwnęlrznych, a więc „ d w o ­ j a k " składający s i ę z d w u izb z komorami (dobra K o b y l n i k i , pow. wyszogrodzki). Podstawowym m a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o wznoszono ściany b u d y n k ó w miesz­ kalnych było drewno, sporadycznie stosowano jednak i inne materiały. Jeden z m i e s z k a ń c ó w Rusi C z y ż e w a w pow. nurskim mieszkał, jak czytamy w inwe­ ntarzu z 1779 r. „w gliniance" a s i o n k ę miał „z pletniaka", lub używając terminologii ź r ó d e ł z innych rejonów Mazowsza, „z chrustu" (Woźniak 1988, s. 9). W K a d ł u b o w i c w pow. wyszogrodzkim, jeden z chłopów, jak dowiaduje­ my s i ę z c znanego nam j u ż inwentarza z roku 1729, miał c h a ł u p ę „w węgieł [...] sień w p ó ł w dylic, w p ó ł z chrustu". W tejże samej wsi kuźnia wybudowana byla „ w p ó ł w dylie, w p ó ł w I e p i o n k ę " , a więc z gliny. Z inwentarza dóbr L ę c z e s z y ce w pow. g r ó j e c k i m z 1785 r. dowiadujemy się, że jedne z tamtejszych w „ d w o j a k ó w " były „w g l i n ę murowane". Termin „ m u r o w a n e " pozwala d o m y ś l a ć się, ż e glina była tylko spoiwem zastępującym z a p r a w ę w a p i e n n ą , budynek z a ś wzniesiono prawdopodobnie z surowej lub wypalanej cegły, klórą miejscowy „ s t r y c h a r z " p r o d u k o w a ł na potrzeby dóbr łęczeszyckich w znacznej ilości ( W o ź n i a k 1988b, s. 33) Przy budowie ścian c h a ł u p stosowano dwie podstawowe konstrukcje: „w słupy i d y l e " tj. s u m i k o w o - ł ą t k o w ą oraz, „w w ę g i e l " , „w zamek", czyli z r ę b o w ą . O budynkach z gliny i pomocniczo stosowanej plecionce, w s p o m i n a ł e m w c z e ś n i e j . D o d a ć jednak trzeba, że rola tej ostatniej konstrukcji w budownic­ twie mieszkalnym była w poprzednich stuleciach znacznie w i ę k s z a . Ś w i a d c z y ­ łyby o t y m np. opis b u d y n k ó w dworskich w dobrach Ś l e d z i a n o w o , oblatowanego w 1705 r. w nurskich księgach grodzkich: „ N a p r z ó d budynki dworskie, to jest izba stara z drzewa, gliną oblepiona, mała, okna w niej niewielkie, w drzewo robione, komora przy niej z plecionki (...] gliną obita [...] lakże przeciwko tejże izbie, druga piekarniowa z drzewa starego oblepiona gliną, piec carny przy niej, komora z chrustu gliną oblepiona, m i ę d z y izbami sień z plecionki glino oblepiona. Przy tym budy nku chlcwki dwa z chroslu, na p o d w ó r z u spichlerz stary z drzewa (... - dalej opis resztek spalo­ nego d w o r u - A . W.) gumno i stodoła | . . . | cala z. chrustu | . . . | item stodoła z chrostu na p o d w ó r z u [...] spichlerz do sypania zboża, iłem obora z chroslu". ( W o ź n i a k 1988a, s. 9). Budynki mieszkalne, w których zastosowano konstru­ kcję s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , bo najczęściej stosowano j ą w połączeniu ze z r ę b o w ą , s t a n o w i ł y w i ę k s z o ś ć na całym niemal badanym obszarze Mazowsza. Kiedy k o n s t r u k c j ę „w s ł u p y " ł ą c z o n o ze z r ę b o w ą , „w w ę g i e ł " budowano izbę, „w s ł u p y " sień, a c z ę s t o i k o m o r ę . Niekiedy k o m o r ę wraz z izbą budowano w w ę ­ gieł, „w slupy" z a ś tylko sień. P r z e w a g ę b u d y n k ó w o konstrukcji w ę g ł o w e j , 7 �156 ANDRZEJ WOŹNIAK u w a ż a n e j za trwalszą i solidniejszą da s i ę z a u w a ż y ć jedynie w niektórych wsiach pow. nurskiego. Brak w ź r ó d ł a c h z u p e ł n i e w i a d o m o ś c i na temat konstrukcji d a c h ó w c h ł o ­ pskich domostw. P o w t a r z a j ą s i ę tylko podobne do siebie informacje o ich pokryciu: „dach s ł o m ą kryty", „dach snopkiem poszywany", „dach s ł o m i a n y zły". Rzadko do krycia c h a ł u p chłopskich u ż y w a n o na Mazowszu g o n t ó w . Z inwentarza w s i Jeziora w pow. g r ó j e c k i m dowiadujemy się, ż e „ g o n t a m i o pokryta" była tam „chałupa dla kowala". Z u p e ł n y wyjątek s t a n o w i ą dwojaki w K o b y l n í k á c h , których dach b y ł „ d a c h ó w k ą pokryty". Nieco więcej w i a d o m o ś c i , p r z e w a ż n i e jednak d o t y c z ą c y c h Czosnowa i M a ­ łocic oraz w s i pow. nurskiego mamy o takich elementach w n ę t r z a chałupy j a k pułapy i p o d ł o g i . P u ł a p z „ d y l i " , „ o p a ł k ó w " , lub żerdzi, a najczęściej ( z w ł a s z ­ cza w nowszych c h a ł u p a c h ) z tarcic, u k ł a d a n o nad izbą i k o m o r ą . Pozbawione p u ł a p u były sienie i b y ć m o ż e , na co w y d a j ą s i ę w s k a z y w a ć materiały z Czos­ nowa i M a ł o c i c , komory w niektórych chatach. W opisie izby młynarskiej przy m ł y n i e w Ł ę c z e s z y c a c h , w kontrakcie z m ł y n a r z e m z 1791 г., wspomniany jest „ p u ł a p z tarcic i z p o d l e p ą d o b r ą " . 0 p o d ł o g a c h znajdujemy wzmianki w opi­ sach trzech starych c h a ł u p w Czosnowie; w jednej z nich podłoga była z d y l i , w d w u p o z o s t a ł y c h , z gliny. Także cytowany j u ż inwentarz wsi Jeziora z 1778 r. wspomina o p o d ł o d z e w izbie młynarskiej oraz jej braku w całej c h a ł u p i e kowalskiej. C h o ć drzwi c h a ł u p są w inwentarzach mazowieckich 2 p o ł o w y X V I I I w. j e d n y m z detali najskrupulalniej odnotowywanych, to z a u w a ż y ć trze­ ba, że interesowano się przede wszystkim skoblami, haczykami, zawiasami itp. elementami ż e l a z n y m i , nie z a ś m a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o d r z w i były zrobione i s z c z e g ó ł a m i konstrukcyjnymi. Nieco więcej w i a d o m o ś c i na ten temat zawiera inwentarz d ó b r Ł u n i c w o w pow. nurskim. D r z w i w tamtejszych c h a ł u p a c h zrobione były z tarcic (podobnie j a k i w Czosnowie i M a ł o c i c a c h ) lub z dranic (do sieni), osadzane na zawiasach lub tzw. „ b i e g u n a c h " . Na „ b i e g u n a c h " osadzane były p r z e w a ż n i e drzwi do sieni i komory, ale z a r ó w n o „ b i e g u n y " j a k i zawiasy s p o t k a ć m o ż n a b y ł o we wszystkich pomieszczeniach. Wiele miejsca, j a k j u ż w c z e ś n i e j w s p o m n i a ł e m , p o ś w i ę c a n o w inwentarzach r ó ż n e g o rodzaju „ z a w a r c i o m " : haczykom, skoblom, „ w r z e c i ą d z o m " , uchwytom (t.zw. „anlab o m " k l a m k o m i zapadkom, drewnianym zaporom itp. u r z ą d z e n i o m , w k t ó r e zaopatrzone b y ł y drzwi do sieni, izby i komory. Sporo s z c z e g ó ł ó w tego rodzaju zawiera inwentarz Czosnowa i M a ł o c i c ( W o ź n i a k 1985, s. 26). Wszystkie niemal inwentarze w y m i e n i a j ą liczbę okien w izbach c h ł o p s k i c h , n i e k t ó r e dodają nieco s z c z e g ó ł ó w . W dobrach c z o s n o w s k o - m a ł o c i c k i c h izby miały zazwyczaj po 2 okna, starsze z a ś chaty w Czosnowie po j e d n y m . W in­ nych rejonach Mazowsza (pow. nurski, grójecki, ciechanowski, wyszogrodzki), n i e k t ó r e c h a ł u p y miały po trzy okna. W opisach c h a ł u p p o d k r e ś l a n o niekiedy że okna s ą m a ł e a d o t y c z y ł o to z w ł a s z c z a j a k się wydaje, c h a ł u p starszych. D o tych w i a d o m o ś c i dodawano często informację, że okna s ą „ w drewno oprawne" oraz wyliczano w y b i t e szyby, wspominano o oknach zabitych deskami. Infor­ macje w y k r a c z a j ą c e poza ten schemat, np. o ilości kwater w oknach ("okno 9 �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 157 0 d w ó c h kwaterach nowe") czy rodzaju szyb (okrągłe i kwadratowe), n a l e ż ą do rzadkości. W inwentarzach wsi mazowieckich, z w ł a s z c z a z a ś w inwentarzu Czosnowa 1 M a ł o c i c , obszernie opisywano urządzenia ogniowe w chatach. Urządzenia te na c a ł y m Mazowszu w y g l ą d a ł y podobnie. System ogniowy w c h a ł u p i e c h ł o ­ pskiej s k ł a d a ł s i c z m i e s z c z ą c e g o się najczęściej w sieni, p r z e w a ż n i e glinianego komina oraz ze znajdujących siew izbie, pieca i s ł u ż ą c e g o do gotowania potraw „ k o m i n k a " z otwartym paleniskiem i „ k a p ą " (okapem) o d p r o w a d z a j ą c ą dym do komina. O p r ó c z tego często w y s t ę p o w a ł jeszcze tzw. „ s z a b a ś n i k " , służący do przechowania ciepłej strawy i s t a n o w i ą c y zazwyczaj część kominka. We wsiach pow. nurskiego komin umieszczony był w izbie, a „ k o m i n e k " (tu - „ k u c h n i a " ) , w sieni. W w i ę k s z o ś c i wsi mazowieckich komin budowany był na tzw. „ b r o ż y n a c h " lub „ s t a l u g a c h " - czterech d r ą g a c h o grubości k r o k w i , p o ł ą c z o n y c h szponami i ł a t a m i o p l e c i o n y m i . s ł o m ą . Cała ta konstrukcja o z b l i ż o n y m do kwadratu przekroju była oblepiona grubo gliną i , co p r z y p o m i n a j ą niekiedy źródła, wyprowadzona ("wywiedziona") ponad dach. Piec budowano z cegły, kafli ("kapli"), kamieni lub gliny. Z kamieni, gliny lub cegły budowano leż kominek. U r z ą d z e n i a ogniowe, z w ł a s z c z a zaś oblepione gliną „ s ł o m i a n e " kominy, były newralgicznym miejscem chalupy chłopskiej i p r z y c z y n ą częstych poża­ rów. W Instrukcji dla gubernatora dóbr Nieborów... sprawie b e z p i e c z e ń s t w a u r z ą d z e ń ogniowych - wylepianiu k o m i n ó w gliną, wymiataniu sadzy, i l p . po­ ś w i ę c o n o w y j ą t k o w o d u ż o miejsca (Instrukcje 1963, s. 304). W dobrach łęczeszyckich Bazylego Walickiego, w których uruchomiono własną produkcję ce­ gły, w k o ń c u X V I I I w. budowano z. niej w c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h urządzenia ogniowe, z w ł a s z c z a z a ś k o m i n y . 10 Warto tu przy okazji z w r ó c i ć u w a g ę , że w mazowieckich źródłach z 2 poło­ w y X V I I I w. nie spolyká się wzmianek o chatach tzw. „ k u r n y c h " , które np. w M a ł o p o l s c e jeszcze w X I X w. nie były rzadkością. Inwentarze d o ś ć rzadko w y m i e n i a j ą znajdujące się w c h a ł u p a c h c h ł o p s k i c h sprzęty. Wśród setek o p i s ó w osiadłości udało się z n a l e ź ć zaledwie kilkanaście lakich, w których s ą j a k i e ś wzmianki na ten temat. Najwięcej z n a l e ź ć m o ż n a w inwentarzu d ó b r Ł u n i e w o w pow. nurskim z 1792 r. inne p o c h o d z ą z pow. g r ó j e c k i e g o i przasnyskiego. Sprzętem najczęściej wymienianym są ławy, umiejscowione zazwyczaj przed oknami i w o k ó ł pieca: „ławy sosnowe w o k o ł o pieca 2, przed oknem jedna" (izba młynarska w Ł ę c z e s z y c a c h pow. grójecki). Zrobione s ą „z d y l i k ó w " , „z tarcic", „z o p a ł k ó w " . W kilku przypadkach w y ­ mieniany jest stół lub stolik ("stół z tarcic prostej roboty", „stolik prostej roboty" - Ł u n i e w o , pow. nurski), niekiedy żarna, w ł a s n e c h ł o p s k i e - lub zálož­ ně, raz stołek. T r o c h ę uzupełniają ten obraz źródła ikonograficzne. Na akwareli J. P. Norblina Wieśniaczka przy żarnach ( C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a 1974) w i d a ć kąt izby c h ł o p s k i e j . Przy drzwiach stoją tam żarna, na ścianie, nad nimi dwie półki z prostych desek z naczyniami i przetakami. Na drągu pod sufitem wisi j a k a ś o d z i e ż , nad drzwiami, lekko od góry odchylony, obraz religijny (Matka Boska z D z i e c i ą t k i e m ? ) . Pod stopami obracającej żarna kobiety, obok której w kącie �158 ANDRZEJ WOŹNIAK stoi dwoje dzieci, zarysy desek, a więc w izbie była podłoga. Na rysunku A . O r ł o w s k i e g o , Zabudowania wiejskie (Turska 1960, po s. 16) w ś r ó d r ó ż n y c h l e ż ą c y c h przed c h a t ą n a r z ę d z i i s p r z ę t ó w gospodarskich, dostrzegamy stół zbity z trzech szerokich desek. To z a d z i w i a j ą c e u b ó s t w o s p r z ę t ó w zdają się potwier­ d z a ć obserwacje H . Vautrina z lat 70-tych X V I I I w. który pisał: „ W domu polskiego chłopa m o ż n a p r z e k o n a ć się, j a k n i e w i e l k i m i potrzebami o b d a r z y ł a natura c z ł o w i e k a i j a k m a ł o potrzeba do ich zaspokojenia. Jedna izba, gliniany piec, dzban, miska, parę drewnianych łyżek, siekiera, n ó ż , deska do umieszcze­ nia s t a t k ó w zawieszona na ścianie lub do niej przytwierdzona, w y d r ą ż o n y s t o ż k o w a t y p i e ń sosnowy do mielenia ziarna na p o ż y w i e n i e , w y ż ł o b i o n a w kształcie koryta kłoda do wyrabiania ciasta, pług, para w o ł ó w , krowa, kilka świń, kur, gęsi lub kaczek, mały bardzo lekki w ó z bez okucia - oto cały sprzęt dostatniego chłopa i rolnika" (Vautrin 1963, s. 723). Z tymi obserwacjami cudzoziemca s p r ó b u j m y s k o n f r o n t o w a ć to co w i d z i a ł w chacie chłopskiej we wsi Jeziora spisujący inwentarz oficjalista: „chałupa gdzie zdun mieszka gon­ tami pobita z w y s t a w k ą małą, do sieni d r z w i na biegunie, w sieni komin na stoku lepiony i u g ó r y nadmurowany do izby drzwi na biegunie z haczykiem i 4-ma skoblami, okien dwa w drewno, piec z kafli i cegły, kominek kapiasty. Wedle pieca ł a w dwie. Do komory drzwi na biegunie z w r z e c i ą d z e m i 2 skob­ lami. W c a ł y m budynku podłogi nie ma, nad w y s t a w ą , izbą i k o m o r ą jest p o ł a p , na sieni nie m a . " 1 1 Wydaje się jednak, ż e nasze źródła nie m ó w i ą wszystkiego. Odnotowywano w nich prawdopodobnie tylko to, co b y ł o lub m o g ł o b y ć (tak j a k owe ż a r n a ) w ł a s n o ś c i ą dworu, co s t a n o w i ł o rodzaj w y p o s a ż e n i a c h a ł u p y - np. ławy. Źródła 0 charakterze gospodarczym nie w s p o m i n a j ą np. o łóżkach, c h o ć wiadomo, ż e sprzęty tego rodzaju lub c h o ć b y prymitywne, u ż y w a n e jeszcze w X I X w. „ t a p c z a n y " z paru desek, w izbie chłopskiej były. O ł ó ż k a c h wspomina np. dokument Rcferendarii Koronnej z 2 poł. X V I I I w. d o t y c z ą c y sporu m i e s z k a ń ­ c ó w w s i Rembowa w starostwie wyszogrodzkim ze starostą. Zbuntowani c h ł o ­ pi zebrali s i e w domu radzkiego „zasiadłszy miejsce na ł a w a c h , s t o ł k a c h i łóż­ kach" ( W o ź n i a k 1987, s. 52). W i ę k s z o ś ć w i a d o m o ś c i o c h ł o p s k i c h zabudowaniach gospodarczych o m ó ­ wiona została j u ż w c z e ś n i e j , w części poświęconej zagrodzie. Wypadnie w i ę c z r e a s u m o w a ć to, co z o s t a ł o j u ż powiedziane, dodając nieco informacji doty­ c z ą c y c h konstrukcji i b u d y n k ó w gospodarczych i u ż y t y c h do ich budowy ma­ teriałów. W 2 p o ł o w i c X V I I I w. konstrukcją najczęściej s p o t y k a n ą w c h ł o p s k i c h za­ budowaniach gospodarczych była konstrukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w ą - „w słupy 1 dyle", „ w s ł u p y " . Budowano w ten s p o s ó b stodoły, chlewy, k o m ó r k i , wozow­ nie. Z d y l i robiono też c z ę s t o wrota stodół, tak j a k np.w Czosnowie gdzie przy budowie b u d y n k ó w gospodarczych stosowano w y ł ą c z n i e k o n s t r u k c j ę sumiko­ w o - ł ą t k o w ą : „stodółka w słupy i dyle, wrota na biegunach z d y l i , przy której o b ó r k a i przy c h a ł u p i e k o m ó r k a osobliwie postawiona takoż. Dachy snopkiem poszywane" ( W o ź n i a k 1985, s. 28). W i a d o m o ś c i o powszechnym w y s t ę p o w a ­ niu tej konstrukcji z a w i e r a j ą inwentarze ze wszystkich niemal z a k ą t k ó w M a - �Z E STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 159 zowsza, ale p r z e w a ż n i e niewiele w nich s z c z e g ó ł ó w konstrukcyjnych, poza wyliczeniem „ p r z ę s e ł " w b u d y n k a c h . W znacznej części Mazowsza konstru­ kcją niemal tak samo r o z p o w s z e c h n i o n ą , a w niektórych okolicach nawet c z ę ­ ściej, s t o s o w a n ą niż s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , była budowa ścian z plecionki. W ten s p o s ó b wzniesiono wszystkie bodajże (nieliczne zresztą) budynki gospodarcze w znanych nam j u ż M a ł o c i c a c h , budowano lak we wsiach p ó ł n o c n e g o i wschodniego Mazowsza. Brak natomiast w i a d o m o ś c i o lak powszechnym w y s t ę p o w a n i u plecionki na Mazowszu zachodnim i p o ł u d n i o w y m . K o n s t r u k c j ę taką stosowano s z c z e g ó l n i e często we wspomnianych j u ż wcześniej wsiach pow. nurskiego, gdzie niewiele było zagród, w których opisach nie wspomniano by o budynkach „z chrustu". Najczęściej budowano w ten s p o s ó b chlewy. Inwentarze o d n o t o w u j ą ł ą c z n i c 33 chlewy z plecionki w 23 zagrodach c h ł o ­ pskich, s t o d ó ł „ p l e c i a n y c h " bylo 21 w 20 zagrodach, a ponadto parę szop, przystawka przy stodole. Niekiedy p l e c i o n k ę stosowano w połączeniu z inną konstrukcją, najczęściej s u m i k o w o - ł ą t k o w ą . Inwentarze zawierają o c z y w i ś c i e także nieco innych w i a d o m o ś c i o budynkach gospodarczych z plecionki: o ich poszyciu, w przypadku stodół o ilości zasieków, klepisku, wierzejach. Niekie­ dy określają czy budynek jest stary czy też nowy. Jako stare o k r e ś l o n o 9 chle­ w ó w , 5 s t o d ó ł i s z o p ę z plecionki, za nowe zaś uznano tylko 3 chlewy „ p l e c i o ­ ne". Nasuwa to przypuszczenie, że w końcu X V I I I w. w opisywanych wsiach budynki o ś c i a n a c h z plecionki wznoszono j u ż coraz rzadziej, zastępując j e trwalszymi, p r z e w a ż n i e o konstrukcji s u m i k o w o - ł ą t k o w e j , ale w stodołach sto­ sowano r ó w n i e ż d o ś ć c z ę s t o konstrukcję z r ę b o w ą - „w w ę g i e ł " ( W o ź n i a k 1988a, s. 9-10). W ten s p o s ó b budowano spichrze, również, na innych terenach, gdzie konstrukcji lej w budownictwie gospodarczym poza tym nie stosowano. W naszych r o z w a ż a n i a c h nad mazowieckim budownictwem wiejskim 2 poł. X V I I I w., inwentarze dóbr ziemskich i inne dokumenty gospodarcze o k a z a ł y się ź r ó d ł e m najbardziej przydatnym. C h o ć nie zawsze obfite w szczegóły, dzięki swojej m a s o w o ś c i , pozwalają przynajmniej w pewnej mierze określić p o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a badanych zjawisk i ich z a s i ę g terytorialny. Doty­ czy lo z w ł a s z c z a stopnia rozpowszechniania na Mazowszu budownictwa z ple­ cionki i o b s z a r ó w jego w y s t ę p o w a n i a . Dzięki innym r ó w n i e ż rodzajom ź r ó d e ł , z w ł a s z c z a ikonograficznym m o ż n a było d o k o n a ć podobnych ustaleń d o t y c z ą ­ cych w y s t ę p o w a n i a na Mazowszu c h a ł u p w ą s k o f r o n t o w y c h . Nie wszystkie m o ż l i w o ś c i ź r ó d e ł o charakterze gospodarczym zostały (u, przede wszystkim z braku miejsca, zaprezentowane i o m ó w i o n e . Nie z a j m o w a ł e m się np. opisem stanu b u d y n k ó w , c h o ć w inwentarzach poświęca się lemu sporo miejsca. Nieco marginesowo potraktowane leż zostały sprawy lechniczno-konslrukcyjnc, ale też i źródła z a w i e r a j ą niewiele w i a d o m o ś c i na len temat. 12 3. P o d e j m u j ą c k w e s t i ę budownictwa we wsi mazowieckiej 2 połowy X V I I I w., t r a k t o w a ł e m j ą także jako rodzaj obszernej egzemplilikacji jednego z wielu k i e r u n k ó w charakterystycznego dla tamtej epoki zainteresowania w s i ą i jej m i e s z k a ń c a m i . Kierunku najbardziej chyba utylitarnego i o d l e g ł e g o od g ł ó w ­ nego nurtu o ś w i e c e n i o w e j myśli. Te bardzo w ą s k o p r z e w a ż n i e pojmowane �160 A N D R Z E J WOŹNIAK zasady racjonalnego p o s t ę p o w a n i a , jeśli przynosiły pozytywne rezultaty, to p r z y g o t o w y w a ł y grunt, s t w a r z a ł y klimat, torowały d r o g ę nowemu sposobowi m y ś l e n i a , który autorytetowi nauki miał przyznać p i e r w s z e ń s t w o przed pra­ wdami o b j a w i o n y m i . A przecież nie b y ł to w ó w c z a s jedyny s p o s ó b oswajania coraz szerszych rzesz szlachty i m i e s z c z a ń s t w a z tym nowym sposobem my­ ślenia n i o s ą c y m ze s o b ą nieuchronnie n o w ą wizję świata. O k a z a ł o się, że wystarczy parę dziesięcioleci, aby na prowincji, w parafii imielnickiej niedale­ ko Płocka, miejscowy proboszcz o d p o w i a d a j ą c na pytania kwestionariusza wizytacji diecezjalnej o osoby o p u s z c z a j ą c e n a b o ż e ń s t w o parafialne jako po­ w ó d tego, napisał: „Znajdują się w y ż s z e g o stanu osoby, które jedne nigdy, drugie bardzo rzadko b y w a j ą na n a b o ż e ń s t w i e parafialnym. Jakie tego przyczyny nie wiadomo, ale najpewniej, że oświata teraźniejsza w y p e r s w a d o w a ł a i m , żeby kościoły mniej p o w a ż a ć j a k o siedliska ( w e d ł u g ich zdania) fanatyzmu". (Z archiwaliów 1987, s. 22). Ta spokojna i na s w ó j s p o s ó b rzeczowa o d p o w i e d ź , świadczy, ż e w roku 1817, roku przeprowadzania wizytacji, „takie osoby" nawet w lmielnicy nie były j u ż niczym w y j ą t k o w y m i pewno nie budziły swym p o s t ę p o w a n i e m w i ę ­ kszego zgorszenia. P r z e c i e ż nawet i niektórzy księża, luminarze epoki, uważani b y l i za n i e d o w i a r k ó w . Rozszerzał się krąg ludzi, którzy świat widzieli inaczej niż imielnicki proboszcz i jego wiejscy parafianie. Kim byly „osoby" nie pojawiające się na niedzielnym nabożeństwie. Może synami tutejszej szlachty, którzy zachłysnęli się, gdzieś lam, poza rodzinną wsią „wielkim światem"? Może był wśród nich jakiś mason lub dymisjonowany oficer, który spędził kilka lal we Francji? Nie wiadomo. Wiadomo jednak, że ludzie ci patrzyli na miejscowych chłopów inaczej niż ich dziadowie, a nawet ojcowie. Chyba trochę tak, jak Mikołaj Doświadczyński na Nipuanów. Było to j u ż pokolenie dla którego miejscowy chłop i jego sposób myślenia slawał się po trosze egzotyką. Temu nowemu sposobowi widzenia rodzimej kultury ludowej dali w jakiejś mierze początek A . Naruszewicz i F. S. Jezierski, F. Karpiński i F. Kniaznin, Nieborowska Arkadia i podwarszawskie Powązki. Jezierski przypisując tradycji ludowej traktowanej jako źródło historyczne znaczenie równorzędne dokumentom pisanym, kreuje lud na skarbnika narodowej pamięci. Kieruje w jego stronę wzrok uczonych szukających podań o przedchrześcijańskiej przeszłości narodu. Wokół ludu i kultury ludowej tworzy się nimb dawności i inności (Woźniak 1987, s. 27-30). Epoka O ś w i e c e n i a dała p o c z ą t e k rozdwojeniu jednego dotychczas nurtu kultury s p o ł e c z e ń s t w a . Od lego dopiero okresu m o ż e m y m ó w i ć o kulturze l u d o w e j , a raczej tradycyjnej, opartej na ś w i a t o p o g l ą d z i e r c l i g i j n o - m a g i c z n y m i w ą t ł y m p o c z ą t k o w o nurcie kultury elitarnej o d w o ł u j ą c y m się do nauki. Na tę ogromnie w a ż n ą dla dalszego rozwoju kultury k w e s l i ę , której k o n s e k w e n c j ę do d z i ś odczuwamy, z w r ó c i ł w lalach 70-tych u w a g ę J ó z e f Burszta, ale w ż a d n e j ze swych p ó ź n i e j s z y c h prac myśli tej j u ż nic r o z w i n ą ł (Burszta 1974, s. 57). Na to rozdwojenie kultury m o ż n a spojrzeć dwojako.. Jako na zjawisko w w y n i k u k t ó r e g o ukształtowała się w ś r ó d warstw o ś w i e c o n y c h odmienna od dotychczasowej wizja kultury ludowej, jako kultury „ i n n e j " , zawierającej pier- �ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM 161 wiastki, k t ó r y c h brak w kulturze w ł a s n e j warstwy i mogącej b y ć z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w przedmiotem zainteresowania. Ten w ł a ś n i e nurt z a i n t e r e s o w a ń legł u podstaw ludoznawstwa. M o ż n a też na to spojrzeć, tak, jak to robi C z e s ł a w M i ł o s z w Ziemi Ulro, jako „na rozdwojenie na świat praw naukowych (zimny, z u p e ł n i e o b o j ę t n y na nasze w a r t o ś c i ) i świat w e w n ę t r z n y c z ł o w i e k a . Rozdwo­ jenie to zarysowuje się j u ż w y r a ź n i e w końcu osiemnastego wieku i s t a n o w i ć odtąd b ę d z i e z a s a d n i c z ą c e c h ę romantycznego kryzysu" ( M i ł o s z 1980, s. 84). W n a s t ę p s t w i e tego d o s z ł o do z a b u r z e ń ludzkiego ś r o d o w i s k a , do rozejścia się d r ó g w s p ó l n e g o dziedzictwa kultury: „ p r a w d y d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalnego i obiektywnej, abstrakcyjnej prawdy nauk ś c i s ł y c h " (Zaleski 1985, s. 56). Z a r ó w n o jeden, j a k i drugi s p o s ó b widzenia tej kwestii powiruen z n a l e ź ć się w sferze z a i n t e r e s o w a ń etnologii. Przypisy ' Рог. np. A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej A G A D ) . A r c h i w u m R a d z i w i ł ł ó w z N i e b o r o w a ( A k t a Gospodarcze Starsze), p. 30 ( I n w e n t a r z e ) . - W y d a t k i na remonty chałup chłopskich b y ł y np. dość częsta, pozycja, w raehunkaeh gospodarczych w Belsku, B o d z e w i e i M a l e j W s i (pow. g r ó j e c k i ) , A G A D , i Aivhiwum 3 A G A D , Caslr.Ciechan. z Malej Wsi (lata 1774-1800). r c l . l l , 52, b . d . X V I I I w. k. 86. ^ W i n w e n t a r z u w s i Jeziory (pow. g r ó j e c k i ) z 1778 r. w opisie chałupy zduna, a przedtem tkacza c z y t a m y : „ C h a ł u p a gdzie zdun mieszka gontami pobita z w y s t a w k ą m a ł ą " . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że b y l a lo chalupa w ą s k o f r o n t o w a . 5 A G A D , Caslr.Ciechan. rel.11.54, b . d . X V I I I w., k. 8-9v. 6 A G A D . Castr. Ciechan. r e l . l l . 5 2 , b . d . X V l l l , w . k . 3 8 - 4 9 ( d o b r a K o b y l n i k i ) Caslr. Zacrocz. w e ) , Casir. Zacrocz. 7 9 rel.61,r.l 759,k.637-638v ( W i n n i c a ) , Caslr. Zacmcz. rei.16, r,1729.k.627-629v ( K a d ł u b o ­ r e l . 3 4 . r . l 7 4 0 , k . 2 5 2 - 2 5 2v. A G A D , Arch. z Malej Wsi. I A ' l 15. A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 5 7 . Pod gontem ("gontami p o b i t e " ) b y ł y r ó w n i e ż chalupy tkacza i zduna. A G A D , Arch. z Malej Wsi, 1Л/115. ^ A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 1 1 5 . ^ A G A D , Arch. z Malej Wsi, I A / 5 7 , 1778 r.(Nb., t y l k o w źródłach z pow. grójeckiego spotyka się w z m i a n k i o „ w y s t a w a c h " , t j . podcieniach). ^ - Do wyja.tków należy opis stodoly chłopskiej w budowie, pochodzący z notat gospodarczych dotyczących wsi Jeziory z 1798 г.. w którym wymieniane są elementy konstrukcyjne tego budynku: sochy, „szlemie", laty oraz ocapy. A G A D . Aivh. z Malej Wsi, I.V57. LITERATURA B a r a n o w s k i В., B a r t y ś J. 1960 Źródła do historii budownictwa wiejskiego z początków XIX w., „ Ł ó ­ dzkie Studia Etnograficzne" Т. I I , s. 113-147. B u r s z t a J. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa. C ę k a l s k a - Z b o r o w s k a H. 1974 Wieś w malarstwie i rysunku naszych artystów, Warszawa. C z a j k o w s k i J. 1971 Budownictwo wiejskie z okolic Częstochowy w polowie XVIII wieku, „Polska Sztuka L u d o w a " R. 25, nr 2, s. 103-108. D o b r o w o l s k i K. 1966 Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław. �162 ANDRZEJ W O Ź N I A K G l o g e r Z. 1974 Encyklopediu Staropolska Ilustrowana, t. 1, Warszawa. Instrukcje 1963 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVIIXIX w., Т. I . w y d . i opr. В. Baranowski, J. Bartyś, T. Sobczak, Wrocław. K o z ł o w s k i K. 1867-1869 Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazo­ wsza Czerskiego, Warszawa. Materiały 1984 Materiały do dziejów Ziemi Płockiej. Z archiwaliów diecezjalnych płockicli XVIII wieku. Opr. M . M . Grzybowski, t. 3. M i ł o s z Cz. 1980 Ziemia Ulro, Paryż. O p a ł e k K. 1971 Nauka w Polsce okresu Odrodzenia [w:J Polska w epoce Oświecenia. Państwo, społeczeństwo, kultura, pod red. B. L e ś n o d o r s k i e g o , Warszawa, s. 244-273. T r a w i ń s k a M. 1968 Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w. Cz. I . Budow­ nictwo tradycyjne, W r o c ł a w . T u r s к a Z. 1960 Oskarżeni oskarżają. Wieś osiemnastowiczna w mrokach kronik sądo­ wych, Warszawa. V a u t r i n H. 1963 Obserwator w Polsce [ w : | Polska stanisławowska w oczach cudzo­ ziemców, Т. 1., Warszawa. [Verdum U . ] 1971 Pamiętnik Ulryka Werdum, [ w : | Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opi­ nie. W y b r a ł i o p r a c o w a ł J. Ginlel. Т. 1., Kraków. W o ź n i а к A. 1983 Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, „Etnografia Polska", T. X X V I I , z. 2, s. 133-149. 1985 Materiały do badań nad mazowieckim budownictwem wiejskim końca XVIII w. (Budownictwo Czosnowa i Małocic w inwentarzu z 1784 г., | w : | Osadnictwo Puszczy Kampinoskiej, pod red. M . Pokropka [w przyg. do druku). 1987 Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej XVUl i pocz. XIX wieku (Wybrane zagadnienia), Wroclaw. 1988a Dom i zagroda we wsiach pogranicza mazowiecko-podlaskiego w końcu XVIII w w świetle źródeł archiwalnych, \ w: | Materiały z konferencji: Polsko-białoruskie związki kulturowe od XVIII do XX w., Mińsk (w druku). 1988b O rzemiośle w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej, „ C e p e l i a " , R. V I , nr 4, s. 32-37. Z a l e s k i M. 1983 Principia poética Czesława Miłosza, czyli o „Ziemi Ulro", „Twór­ c z o ś ć " , R. X X X I X , nr 12, s. 56-72. �163 ZE STUDIÓW NAD MAZOWIECKIM BUDOWNICTWEM Z archiwaliów 1987 Z archiwaliów Grzybowski, P ł o c k . Z i e l i ń s k a Z. 1983 Poniatowski X X V I I , Wrocław. diecezjalnych Michal Jerzy płockich XIX wieku, z e b r a ł i o p r . M . M . [ w : ] Polski Słownik Biograficzny, T. Andrzej Woźniak STUDIES ON R U R A L A R C H I T E C T U R E I N M A Z O V I A IN T H E SECOND I I A L F T I I OF T H E E I G H T E E N T H CENTURY A N D ON T H E E N L I G H T E N M E N T V I E W OF F O L K C U L T U R E Summary The main idea of Enlightenment embodied in the slogan ..knowledge rurles the world" in Poland assumed a practical form of various instructions and directions of rational ways of acting, including technical instructions and prescripts, principles of rational farming and managing landed estates and even moral principles. Knowledge was conceived in an utilitarian and didactic way as means of fulfilling people's needs. The main ideas of Enlightenment promulgated by a narrow intellectual elite had a very limited number of recipients Much greater was the number of those who followwcd the instructions of rational economy and farming without knowing anything about their ideological background. Their endeavours after rendering the production of their properties more efficient, after raising their incomes found the reflection in numerous, sometimes very detailed documents connected with rural economy: inventories (stock-ac­ counts), bodies of instructions, correspondence etc. Those records contain lots of detailed descriptions of rural life. But the purely practical motives of interest in country life were not the only ones. Another aspect of them was the concern with the social situation of peasantry, usually connected with the problem of national independence, imperilled in that period of our history. The concern with peasantry - rural folk was very keen in literature of the Enlightenment period. It had many determinants but most of them came from ideological premises of the epoch. Polk tradition became, focus of interest for the historians who were apt to consider it as a source equal to archival documents. Rural landscape and figures of peasants begun to appear in art, in the paintings and drawings of the most outstanding Polish artists of that time: Bernardo Canaletto. Jean-Pierre Norblin, Alexander O r ł o w s k i , Michal Płoński. There were also other manifestations o f the interest in peasantry and peasant culture. We can find them in archival documents o f various kind: records o f diocesan visitations, handbooks o f agriculture, historiography, belles-lettres and art. The sources bearing informations about the country life and peasant culture arc abundant compared w i t h those coming from earlier periods. But not all spheres o f peasant life became an object of interest, and even those which were the focus o f concern had not been fully described. Even i f described not all the records have been preserved till now. Archival sources concerning some parts o f Poland (Mazovia among them) arc scarce since most o f them have been deslroyd in the last war. Relatively rich is the documentation concerning rural architecture. The most valuable, rich in data arc the inventories o f landed estates, a good source for �164 ANDRZEJ WOZNIAK material coming from the discussed period and some later, 19th century texts describing „old" (17th-18th century) buildings we are able to reconstruct forms of peasant houses and other buildings as it w a s in the second halfth of the eighteenth century. A l l the above mentioned documents are kept in the Central National Archives in Warsaw and the Diocesal A r c h i v e s in P ł o c k . T h e data refer to three voivodeships (districts) of the province of Mazovia, the adminis­ trative units from before 1795. 2. In the system of serfdom in Mazovia in the 18th century peasants were not the owners of the farmsteads they lived in nov the land they cultivated. In the states belonging to gentry families peasants'dwelling houses, sometimes ulso farm buildings were built of limber and stone owned by the manor, and the construction was paid by the manor as well. In the crown lands and those owned by C h u r c h peasants more often could build on their own cost. Data informing about the layout of the buildings in the farmyard are scarce, if there are any they refer to the northern part of Mazovia. T h e farmstead consisted of a dwelling house, a barn or two, one or more pigsties, some farms had granaries and sheds. There were many farms without separate buildings for livestock and animals were kept in the hallway of the dwelling house. The most widespread type of the dwelling house consisted of a hallway, a big room (room and kitchen together) and a small chamber. There were also iwo-chamber houses (hallway and room-kitchen) or even those consisting of only one room. In the western and central parts of the region the houses the entrace in the gable en prewailed, those with the front entrance represented an older type. Houses were constructed mostly of limber, other materials, i.e. clay and bricks were used less often. T h e walls of the part of the house containing hall I way were sometimes constructed of watte. T h e construction of the walls of the peasant houses appeared in two types: log construction and the uprightbalten one (s u m i к o w o-l a i к o w a - a wall constructed from verlical poles standing in equal distances joined by i thinner beams put horizontally on each other). T h e latter one was more popular, sometimes both constructions were used in one house. Most of the roofs were thatched some of them covered with wood liles and only rarely with ceramic tiles. The descripiions of ihe interiors of peasant houses are not so detailed in documents. Mostly doors and windows were mentioned with special regard to all their iron elements. A l s o chimneys, cooking ovens and fire fittings were recorded. T h e author has not found any informations saying about houses without chimneys which were to be found in the southern pari of Poland as lale as in the 19th century. The furnishings of peasant collages were not recorded in most of the inventories. Those mentioned most often were benches, tables and handmills. Other sources (iconography first of all) give the data about other pieces of furniture used ihen: shelves, stools, beds etc. T h e documents contain less particulars about farm buildings. They were constructed of timber, the upright-baiien construction of ihe walls prevailed, sometimes also waitlc construc­ tion. L o g construction appeared rarely, usually in granaries and barns. 3. Studies on rural architecture of the period of serfdom and its image in the 18th century archivalsources have led the author to a further reflexion. T h e documents containing such detailed descriptions of material conditions of peasant life can be considered as an evidence of special interest in that life in the period of Lnlighienment. Thai practical and utilitarian trend in the thought of the epoch could have brought about deeper consequences. The rules of rational procedures in everyday activities, if they turned out lo be effective could have cleared ihe way for a new way of thinking:'respect for reason and knowledge over the truth revealed by G o d . Several decades were enough lo spread those ideas beyond narrow circles of intellectual elites. E v e n far away from the centres of intellectual life in the provincial parish in Mazovia there were people who had accepted a worldview quite different from traditional, religious one. In conse­ quence peasants among whom their lived, peasant culture and way of thinking begun ю seem a bit exotic. A theory was created ascribing ancienmess anddisiinciness lo everything folk. Folklore was conceived as the most ancient deposit of genuine national cultujre abandoned and forgotten by upper classes, a kind of treasury of national, pre-Christian past. Il was in the period of Enlightenment when national culture begun lo split into two dislincl currents: folk or traditional culture based on religious and magical worldview and the „upper culture" referring lo rational, scientific values. Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f52140843fbf1144a020019bbb613c0.jpg 835a0fa94b8cec290ccd54e1d20d0a1a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Żelazny krzyż na cmentarzu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipusz (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; cmentarz ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia kuty żelazny krzyż na grobie na cmentarzu, ogrodzenie z metaloplastyki Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.I_G.4.11.1_01 cmentarz grób kowalstwo artystyczne krzyż metalowy Lipusz metaloplastyka okolice Kościerzyny religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a704b7826dbfff8cd1639387adc1d9ac.pdf 25c850b81fef048325f1e1b03d4a54f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2938 Title A name given to the resource Zespoły obrzędowe Żywiecczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.61-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 M a r i a Fiderkiewicz ZESPOŁY OBRZĘDOWE ŻYWIECCZYZNY Współczesne p r z e m i a n y ekonomiczno-społeczne w s i polskiej na przykładzie Przebierańców Górnej Żabnicy. Wyboru doko­ powodują zanik elemontów dziedzictwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ­ nałam w o p a r c i u o f a k t , że Przebierańcy są j o d n y m z najstarszych dowej. Postęp c y w i l i z a c y j n y doprowadził do związania z c e n t r a m i na Żywiecczyźnie zespołów tego t y p u , kontynuującym m i e j s k i m i i szorzoj ze światom — d a w n y c h , izolowanych według najstarszych l u d o w y c h przekazów, niochętuio w p r o w a ­ spo­ zwyczaj łeczności w i o j s k i c h , powodując jednocześnie rozpad w y t w o r z o n y c h dzających do ustalonego przoz tradycję scenariusza nowo ele­ w nich struktur kulturowych. m e n t y . Istotną rolę o d g r y w a w t y m zespole związany z n i m W j a k i m s t o p n i u m a m y do czynienia z rozbiciem t y c h s t r u k ­ od 45 l a t W . P i w o w a r c z y k , t u r ? Ozy te, które pozostały, są autentyczne, czy wtórne ? W j a ­ kim kierunku zmierzają przoobrażenia tradycyjnej kultury o d 20 l a t „komendant" zespołu. Celom badań była analiza zwyczaju rycznej i współczesnej. J e g j w phjszczyźnio histo­ rekonstrukcja stanowiła podstawę ludowej ? Takie i inne p y t a n i a rodzą się, mobilizując etnografa do określenia d y n a m i k i zwyczaju t z n . ustalenia i s t o t y , kierunków do p o d e j m o w a n i a z i czynników przeobrażeń. P r o b l e m a t y k a funkcjonowania zwycza­ badań teronowych, zmierzających jednej s t r o n y do rejestracji zanikających zwyczajów, z drugiej zaś — ju do analiz porównawczych. F o l k l o r obrzędowy i jogo przeobrażenia zespołu (33 osoby) oraz ustalenie stopnia świadomości członków należą ostatnio do najżywiej d y s k u t o w a n a c h problemów. Specja­ zespołu w zakresie s t r u k t u r y wierzeniowej listów frapujo szczególnie ustalonio, czy obserwowane d y c j i . B a d a n i a uwzględniły takżo ocenę przez przoobra- żonia obrzędowości n p . dorocznej są konsokwoncją n a t u r a l n y c h objęła charakterystykę społeczno-zawód ową zwyczaju i jego t r a ­ współczesnych mieszkańców w s i samego zwyczaju kolędniczego. p r z o m i a n e w o l u c y j n y c h , czy też uznać je nałoży za doformację w s t o s u n k u do t r a d y c y j n o j k u l t u r y l u d o w e j . współczośnie W Polsco do dziś spotkać można w różnych regionacli n p . na Sądecczyźnie, Kujawach, Lubelszczyźnio, Pomorzu, Żywiec­ Tematyką p r o w a d z o n y c h przozo m n i e w l a t a c h 1985—1987 czyźnie zespoły kolędnicze chodząco po domach od d n i a św. południowej torenowych badań etnograficznych w s i Żabnica n a Żywiocczyźnie Szczepana do Trzoch Króli. N a terenach P o l s k i była obrzędowość doroczna okresu Godów, w szczególności zaś i funkcjonowanie zwyczaju kolędniczego dziadów, j a k o południowo-zachodnioj kolędnicze obchody przebierańców swoistogo znano były o d dawna i notowane w ludowoj obrzędowości. N i o f e n o m e n u utrzymującego się do dziś w części B e s k i d u Żywieckio- wszędzie j o d n a k , j a k pisała w r o k u 1959 B a r b a r a Bazielich, były go, obejmującego Sołę i j e j dopływy. Zwyczaj one n a d a l żywotne, nie wszędzie przetrwały w swej p i e r w o t n e j t e n przebadałam 61 �kończąc na Z a b l o c i u . W okresie o s t a t n i c h t r z y d z i e s t u l a t zwyczaj 2 zanikł o d Żywca w k i e r u n k u południowym. W Siennej i Leśnej — wsiach w y m i e n i o n y c h przez Bazielich i Deptuszewskiogo —• już nie istnieje. D o w s i , w których dziady funkcjonują a u t o n - tycznie, społniając swą zasadniczą funkcję, polegającą na składa­ niu życzoń gospodarzom, należą: Cięcina, Węgierska Górka, Cisiec, Milówka-Prusów, Kamesznica, Nioledwia, L a l i k i , Zwardoń. Z a n i k a n i e zwyczaju n a toronaoh położonych bliżoj Żywca jest niewątpliwio konsokwencją procesów u r b a n i z a c j i ( n p . b l o k i mioszkalne w Węgierskiej Górce) j a k równioż i n n y c h zjawisk w sferze k u l t u r y , zaistniałych w ostatnim czterdziestoleciu, któro można nazwać u m o w n i e procosami „rozhermetyzowania" się tradycyjnego m o d o l u k u l t u r y chłopskiej, a których przykładem możo być powstanie n a w s i nowej k a t o g o r i i społecznej t z w . chłopo-robotnika. Istniojący do dziś w Żabnicy zespół dziadów powstał w r o k u 1921. Wcześniej kolędowały we w s i zespoły dziadów z pobliskiego Ciśca i Kamesznicy. I n f o r m a t o r o m szczególnio utkwił w pamięci b a r w n y zospół kolędników z Ciśca, p r o w a ­ dzony przez T o m a s i k a . W l a t a c h 2 0 - t y c h trasa kolędowania dziadów z Żabnicy obejmowała oprócz własnej w s i i jej przysiół­ ków równioż Węgiorską Górkę i Cięcinę. W t a m t y m czasie Żabnica bjda wsią liczącą około 300 gospodarstw (numorów), oboonio liczy 636. Jednakże już w t o d y , j a k podają i n f o r m a t o r z y , eheąo zawitać do każdogo d o m u , dziady musiałyby chodzić cały tydzień. Ówezośnio kolędnicy b y l i zapraszani do domów (toraz kolędują n a podwórkach), а jednocześnie w a r s t w a słowna zwy­ czaju była bardzioj rozbudowana. Można postawić hipotezę, że główną przyczyną z m i a n był pośpiecłi spowodowany f u n k c j o ­ nującą w t e d y jeszcze silnio funkcją obyczajową, nakazującą za­ witanie z kolędą do możliwie największej liczby zagród (trzeba t o о П. 1. „ D z i a d y " z L i J i k — od lewej: ,,Cygan od k o n i " , „ K o n i e " i „Komendant", k i e r o w n i k zespołu Dariusz M a t u s z n y , w n u k L u d w i k a P y t l a ; i l . 2. Józef K u p e z a k , maska „Śmierci" rozpatrywać w relacji rozrostu wsi), a dopiero w następnej k o ­ lejności znajdują się względy wynikające z obawy przed szkodami i zabrudzeniem wnętrz mieszkalnych, mogącymi wyniknąć z psot kolędników. C z y n n i k t e n stal się i s t o t n y dzisiaj k i o d y miojsce d r e w n i a n y c h chałup z gołymi podłogami z desek zajęły m u r o w a n o d o m y z „miejskimi" d y w a n a m i , m e b l a m i i t p . , których szkoda f o r m i e ' . W a r u n k i szczególnie sprzyjające p r z e t r w a n i u zwyczajów i obrzędów, według najstarszych przokazów, miały tereny B e s k i d u Żywiockieg :>, a znajdujące n a n i c h niektóre wsie jeszcze do dziś takio sprzyjające w a r u n k i zachowały. Wśród n i c h n a p i e r w s z y m miejscu wymienić należy położenie geograficzne, u t r z y m a n i e się tradycyjnego, Do drugiej w o j n y światowej fuukcjonowanio zwyczaju nio było ograniczone żadnymi zezwoleniami. Podobnio było jeszcze kultury zaraz po joj zakończeniu. Konieczność uzyskania zezwolenia n a kolędowanie z określeniem trasy oraz rodzajów f i g l i p o j a w i a się przywiązanie do t r a d y c j i mioszkańców t y c h ziem. N i e bez zna­ na początku l a t 50-tyeh. Trasa kolędnicza d l a żabnickiego zespołu czenia obejmowała w t e d y Węgierską Górkę i Żabnicę. Jodon z najstar­ c z y n n i k i e m było był f a k t , żo Żywiecczyzna modelu W latach 1978—1980 utrwalił się ostatecznie we w s i zwyczaj w i t a n i a przebierańców w drzwiach domostw. takżo silno, świadomo ołdopskiej. Ważnym hermetycznego ułatwiając© jost wystawiać na k o n t a k t z żywiołowymi kolędnikami. pozostawała p o d zaborem a u s t r i a c k i m w r a m a c h t z w . a u t o n o m i i galicyjskiej. Należy także szych czlonko.v „przebierańców" wspomina,, że kolędnicy p r z y j ­ przypomnieć o działającym o d początku X X w i e k u r u c h u l u d o ­ m o w a n i b y l i wo.vezas przez gospodarzy w y m ( m . i n . w okresie 20 l a t międzywojennego Z M W R P „ W i c i " ) hucznie, częstowano i c h obiadem, p i w o m i t p . „Może się ludzie my wszyscy byli a nawet na rzecz u t r w a l e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej i dostosowania bardziej spanoszyli. joj do warunków współczesności (działalność Cicrniaka i Solarzów). wszyscy dziady l u b i l i , a teraz ludzio mówią o kolędnikach, że T r u d n o się więc dziwić, żo w Beskidzie Żywieckim zachowało się „dziadują" — snuje roflokejo na t e m a t s t o s u n k u d o „ d z i a d ó w " do dziś wiole t r a d y c y j n y c h zwyczajów i obrzędów. Wśród n i c h do dawniej a dziś — t e n sam i n f o r m a t o r . szczególnie żywotnych nałożą kolędujące z dawien dawna n a po­ Pierwej serdeczniej, dziadami, to 3 N a l a t a 70-te p r z y p a d a szczyt popularności Przebierańców żegnanie starego i p o w i t a n i o nowego r o k u — zespoły szlachciców spowodowany i dziadów, te ostatnie zwano takżo współcześnie przebierańcami, miejsce w „Heroda/m" w r o k u 1972, występ w Teatrze W i o t k i m bałamutami, u p a t r u j o genezę w Warszawie w r o k u 1975, k i l k a filmów nakręconych przoz T V P , szlachciców w p o p u l a r n y c h w X V I w i e k u wędrownych widowis­ zainteresowanie M u z e u m Etnograficznego w K i a k o w i e . Miejscowi włóczęgami. Jedna z hipotez k a c h i comedii doll'arte, a także X V I I - w i c o z n y c h komediach odniesionymi przoz zespól sukcesami: pierwsze chłopcy garnęli się do zespołu, mieszkańcy Żabnicy wspominają, rybałtowskich. B a r b a r a Bazielich i Stefan Deptuszewski, opierając żo do Przebierańców się n a relacjach mieszkańców Zablocia koło Żywca, któro zdaje p u n k t u widzenia była to więc e k s k l u z y w n a g r u p a n i e f o r m a l n a . się być głównym ośrodkiem t r a d y c j i dziadowskiej, u s t a l i l i cztery Wstępujący do zespołu otrzymywał n a początek mniej znaczącą wersje pochodzenia dziadów, spośród których najbardziej p r a w ­ funkcję, n p . „pachołka". było t r u d n o się dostać. Z socjologicznego dopodobna wskazywałaby na wołoskie i c h pochodzenie. A n a l i z a Zakładano w Żabnicy inne zespoły, ale i c h żywot był krótki. porównawcza zasięgu występowania dziadów w r o k u 1957 i 1987 To b y l i najczęściej „mali przebierańcy". K a ż d y w olał być w ze­ wskazuje, spole t r a d y c y j n y m " — w s p c m i i a jeden z byłych kolędników. żo zwyczaj t e n w przeciwieństwie do szlachciców r (które wykazują tendoncje zanikowe) jost n a d a l bardzo żywotny. Rozpadanie się g r u p „małych przebierańców" wynikało z k i l k u W 1957 odnotowano występowanie dziadów w dolinie Soły i jej p r z y c z y n wśród których do najważniejszych należały p r o b l e m y dopływów, w poludniowo-zachodniej organizacyjne, finansowo, a przede w s z y s t k i m b r a k przywódcy północy nie przekraczając 62 części Żywiecczyzny, n a Soły, a więc wyłączając Żywiec, „komendanta", o u z n a w a n y m przez społeczność wiejską a u t o r y - �I tecie. Należy też wiedzieć, że m a l i „przebierańcy" czy też „mali R a m a o k r y t a jost kapą uszytą z kolorowego, kwiecistego m a ­ kolędnicy" — j a k ich w Żabnicy nazywano —• często o b r y w a l i teriału, wykończoną n a b r z e g i c h cięgi od starszych w i e k i e m g r u p k o n k u r e n c y j n y c h . przyozdobiona jost czapą o f a n t a z y j n y m Powstanie w l a t a c h 70-tyoh istniejącego do dziś w Żabnicy frędzlami. Głowa kolędnika kształcie, wykonaną z drewna, oklejona k o l o r o w y m i bibułkami, „ z ł o t y m i " i „srebrny­ Dolnej analogicznego zespołu Przebierańców świadczy o wysokiej m i " p a p i e r k a m i . Łączna waga wszystkich elomontów Konia randzo zwyczaju w środowisku, j a k toż o równie wysokiej p o z y c j i nosi około 20 k g . Zachowanie Koni g r u p y prowadzonej którogo umioszczone p r z y r a m a c h d z w o n k i wydają głośny dźwięk. przoz P i w o w a r c z y k a i podyktowanej tymi f a k t a m i chęci naśladowania j e j . Konie F u n k c j o n o w a n i e kolędniczego zwyczaju dziadów o d b y w a się wy­ polega n a tańcu, w r y t m przeskakują nawzajom przez siobio, a takżo przez dźwiedzia, padają symulując śmiorć, Cygan Nie­ przywraca od Koni w oparciu o dziedziczoną przez wiele pokoleń wiedzę n a t e m a t i m życie udorzoniami b a t a . Zanikł j o d y n i e zwyczaj p o d k u w a n i a jego i s t o t y . W i e d z a t a przokazywana jost drogą bezpośrodniej k o n i przez Cygana. obserwacji, uczestnictwa, w formie przokazu ustnego najczęściej Cyganów —• k o w a l i t e n elemont w i d o w i s k a stracił rację b y t u . przez najbliższych, ojców i dziadków przyszłych członków zespołu. J a k nakazuje t r a d y c j a , uczestnikami pokazu obrzędo­ wego mogą być wyłącznie mężczyźni. W . P i w o w a r c z y k prowadzi zespół w o p a r c i u o przokazy dziadka, ojca oraz s t r y j a po którym przejął funkcję k o m e n d a n t a . Wszyscy o n i b y l i bacami podobnie j a k Władysław P i w o w a r c z y k , który przez t r z y lata prowadził bacówkę w Rycerce Górnej. Należy pamiętać, że jego społecznio nio k w e s t i o n o w a n y a u t o r y t o t j a k o „komendanta dziadów" w y ­ n i k a —• obok walorów osobistych — z f a k t u k o n t y n u o w a n i a w rodzinio odpowiedzialnego, wymagającego cocli spocjalnych zawodu bacy. Tradycjo pasterskio w rodzinie, a takżo w całej Górnej Żabnic\ miały o g r o m n y wpływ na ukształtowanie się r w a r s t w y wiorzeniowej (treści) zwyczaju, poprzez swoistą i n t e r ­ pretację p r a s t a r y c h scon symboliczno-magicznych. W y n i k i badań pozwalają, okroślić kolędniczy zwyczaj dziadów wzrosła liczba postaci, u m o w n i o z w a n y c h ,„rolami", podczas g d y nioktóro rolo zanikły. Do t y c h ostatnich należy r o l a Pana Młode­ go. D o t y c h , które pojawiły się w t r a k c i e istnienia zospołu i u t r z y ­ mały się, można zaliczyć: Telefonistę, Cygana od koni, parę Cy- ganiątek, Matoła, Żydówkę, a do t y c h , któro pojawiły się i zostały zaniechane: Górala, Doktora, Kosmonautę. D o ról, których liczba nie ulogta zmianie należą: Komendant, Garkarz Panna Młoda, (były t o zawsze role jednoosobowo) oraz (zawsze rolo dwuosobowe). Śmierć, Kominiarze Od c h w i l i powstania zespołu w r o k u 1921, do dnia dzisiejszego zwiększono liczbę następujących ról: Niedźwiedź — z 1 do 2, Żyd — z 1 do 2, Konie — z 2 do 3, Cyganka — z 1 do 2 (duża i mała), Sznurkarz — z 2 do 4, Pachołek — z 2 do 3, Diabeł z 2 do o. Cygan z 1 do 2, Żydowica z 1 do 2. Skład k a p e l i w ciąg i l a t również uległ zmianie. D o r o k u 1939 wraz z z a n i k i e m wędrownych (obocnio d w a , p i o r w o t n i o o d jodnego do d w u ) Niedźwiedzie ubierano są w n a t u r a l n y kożuch b a r a n i . I c h rola polega n a b r a n i u się za b a r y i zmaganiu zo sobą w ta,ńcu. Podobnio, j a k w p r z y ­ p a d k u zachowania Koni, Niedźwiedź pada, d r u g i bijo go b a t e m , przeskakuje przoz niego, p o t e m stara się przywrócić go do życia. Joden z m o i c h rozmówców wspomina, że (...) „wspaniałym był T o m a s i k , silny chłop zapinał się do wozu Niedźwiedziem i ciągnął go j a k k o ń " (...)*. Obocnio zachowują Niedźwiedzie się bardziej u m i a r k o w a n i e jeśli chodzi o płatanio f i g l i gospo­ d a r z o m . Zniknął łańcuch, nieodłączny dawnioj r e k w i z y t pamiątka dźwiedzia, wędrownych kuglarzy, chodzących Nie­ po j a r m a r k a c h z niodźwiedziem na łańcuchu. Biorąc p o d uwagę t r a d y c y j n y scenariusz zwyczaju, zachowanie Niedźwiedzi nie j a k Koni j a k o zjawisko dynamiczne, przeobrażające się w czasie. Znacznie Najczęściej podob­ nie uległo zasadniczym z m i a n o m . Nastąpiły n a t o ­ miast z m i a n y w warstwie treściowej. i Niedźwiedź — obok Kozy Koń — były najpowszochnioj w okresio Godów występującymi m a s z k a r a m i symbolizującymi zimowe przosilonie. Piorwotnio Koń stanowił uosobienie sił wege­ t a c y j n y c h ożywiających przyrodę i l u d z i , a s y m b o l o m t e j w i a r y były w y k o n y w a n e przez niego s k o k i i tańce. Niedźwiedź zaś dawniej owinięty g r o c h o w i n a m i , symbolizował zimę, aczkolwiek czynione przez niego s k o k i zwiastowały odradzanie się życia. Postacie Niedźwiedzia odzianego raz w g r o c h o w i n y , gdzie indziej w słomę l u b f u t r o — kożuch oprowadzane są jeszcze dzisiaj przez Cyganów po wsiach R u m u n i i , Węgier, Bułgarii i Jugosławii. W wyobrażeniach l u d o w y c h niedźwiedź uważany był za zwierzę p r z y c h y l n e człowiekowi, za zwierzę święto, gdzieniegdzie wręcz sądzono, żo był czlowiekiom w kosmatej skórze . Obecnie archa­ 5 iczna warstwa wierzeniowa uzyskała lokalną pasterską. N a przykład w czasie a k c j i Konie interpretację przeskakują przez zdarzało się, że kolędnikom przygrywała t y l k o h a r m o n i a (holi- Niedźwiedzia. gonka), bądź zospól w składzie: heligonka, skrzypce, basy, w y ­ następująco: mienia się czasami trąbkę i gajdy. Po wojnio doszodł bębon, „zarazy", mieszkańcy u b i e r a l i się w skórę niedźwiedzia i szli do Władysław „kiedy Piwowarczyk w odległych interpretuje tę scenę czasach panowały we w s i który wycofano, a na jego miejsco wprowadzono począwszy o d bacówek w góry. T a m udawało i m się uniknąć c h o r o b y " . Skok 1976 r. „ w a k a t " ( p r y m i t y w n y i n s t r u m e n t p o r k u s y j n y p r z y p o ­ przez Niedźwiodzia jost więc skróconym s y m b o l i c z n y m przekazem minający i odpowiadający okolicach „diabelskie instrumentowi zwanemu w innych skrzypce"). t a m t y c h odległych faktów. Podobną intorprotację r o l i Niedźwie­ dzia w „dziadach" przedstawił i n n y i n f o r m a t o r : „ w czasie z a b o r u O d początku istnienia do c h w i l i obocnoj zespół powiększył austriackiego w Żabnicy panowała epid.smia cholery i czerwonki. swój skład z 18 do 33 osób (prawie 1 0 0 % ) . Liczba ról g r a n y c h Mioszkańey, chcąc się uchronić przed śmiercią wkładali n a siebie w maskach zwiększyła się równomiernie w stosunku do w z r o s t u skórę niedźwiedzia, która m a tę właściwość, że posiadając grubą liczby wszystkich członków zespołu. P r z y osiemnastoosobowym warstwę tłuszczu, nie przepuszcza zarazków c h o r o b y . F a k t t o n 6 skladzio — 5 ról w maskach, p r z y trzydziestotrzyosobowym —• wiąże się z wiarą w locznicze właściwości sadła niedźwiodziego 11 ról w maskach. Zwiększeniu uległa wylącznio liczba t y c h ról, w medycynie ludowej. w p r z y p a d k u których zabieg t a k i uzasadniony b y l względami lub dwu­ Obocnio Koń znajdujo interpretację uproszczoną — jost s y m b o l e m sił w i t a l n y c h . Ważną funkcję spełniają jego d z w o n k i , których dźwięk wraz zo świstom biczów pachołków miał od­ straszać dziką zwierzynę. Sukcesywne zwiększanie w s t o s u n k u do składu z l a t dwudzies­ znaczonio magiczno — służył do odstraszania złych m o c y . Dzisiaj l o g i c z n y m i i pozostawał w zgodzio z tradycją n p . Żyd — Cygan -— Cyganie, Koń —-.Konie; Żydzi, nio zwiększyła się n a t o m i a s t liczba aktorów grającycłi role obwarowano przez tradycję j a k o jednoosobowe n p . Śmierć, osobowe n p . Komendant, Panna Młoda Głośny hałas, który towarzyszył zwyczajowi, m i a l p i e r w o t n i e Kominiarze. t y c h liczby Przebierańców spowodowane zostało rosnącym po­ członkowie zespołu Przebierańców znają t o archaiczne znaczenie wodzeniem i znaczeniem zespołu wo w s i . Wzrosła liczba chętnych czynionogo do udziału w zespole. pretację inną, z\viązauą ściśle z zakresem i c h doświadczoń życio­ Wygląd j a k toż zachowanio Koni zasadniczym z m i a n o m . K o s t i u m Konia skioj i drowniancj r a m y opasującoj w ciągu w i o k u nio uległy składa się z głowy końkolędnika n a wysokości t o r s u , do której na całym obwodzi*! przymocowane są d z w o n k i . przoz n i c h hałasu, lecz sami znają i podają i n t e r ­ w y c h . K i o d y na owce napadały w i l k i , można jo było odgonić hałasem, dlatego bacówki budowane były blisko siebie, stąd używano t r o m b i t j a k o instrumentów służących do przed niebezpieczeństwom bardzioj oddalonych ostrzegania baców. Dziką 63 �Para Cyganów i Cyganka Duża — chodzą razem. D o i c h zwy­ czajowych zachowań należ}': wróżenie, żebranie, Cyganka prosi gospodarzy o pieniądze na mloko d l a „dziecka" (lalka w k o s z y k u ) . Przewija plączące „niemowlę". Przebrani są „ p o Cyganka m a t w a r z uczornioną sadzami. Cygan wykonanej przez miojscowego Towarzyszy Malej i m Mała Cyganki cygańsku", jest w masce rzeźbiarza M a r i a n a Chowańca. Cyganka. Obecny, poszerzony (o rolę i Cygana przed końmi) w s t o s u n k u do pierwotnego m o t y w „cygański" w zwyczaju „ d z i a d ó w " wpłynął na wzbogaconie f o r m y i treści zwyczaju o nowe elomerrty, które pozostają jednakże w zgodzie z n a j s t a r s z y m i , t r a d y c y j n y m i przekazami. Patrząc k a t e g o r i a m i całości zwyczaju — wzbogacił jego d r a m a ­ turgię, nie powodując jednocześnie zakłóceń p r o p o r c j i . Rolo Żyda i Żydówki mają charakter w y b i t n i e s a t y r y c z n y , n a co wskazują zarówno i c h stroje, j a k i zachowanie. W latach dwudziestych bieżącego stulecia w Żabnicy żyło czterecłi, j a k oceniają i n f o r m a t o r z y , b o g a t y c h Żydów, z których jedon — n a j ­ bogatszy —• m i a l t a r t a k , karczmę, oraz sklop, oraz k i l k u n a s t u biedniejszych Żydów. I c h odmienna, ogzotyczna w odbiorze l u d ­ ności autochtonicznej k u l t u r a wycisnęła silne piętno n a treściowej sferzo zwyczaju Przebierańców, o czym świadczą iż n p . najstarsze role Żydów rozróżniały postać Żyda-Chasyda od i n n y c h . Żyd ten o nazwisku Rosental s t a l się p r o t o t y p e m r o l i w Przebierańcach. Z opisów byłych członków zespołu w y n i k a , że t y p postaci biorąc p o d uwagę wygląd zewnętrzny, został do dziś zachowany w Prze­ bierańcach. Jest to postać z g a r b o m , m a brodę i pejsy. Żyd u b r a n y jost w płaszcz i c y l i n d e r , w ręce t r z y m a r e k w i z y t — dzidę, dawniej zakończoną jeżową skórką, która służy równo­ cześnie j a k o m i a r a do odmierzania podwórek i domów U. 3. J . Kupcv.-.k. imt«k» „Diabłu"; И. 4. Maska ..Diuhlu" przy transakcji k u p n a . Podobnie j a k role Cyganów, Żydzi wykonują czynności p o d ­ suwane przoz życie. Dlatego powne czynności w y k o n y w a n o przez Żyda dawniej nie są k o n t y n u o w a n e obecnie, a zastąpiono jo zwierzynę odstraszali bacowio trzaskaniem z bata (długim n a 2—5 m ) , do tego celu stosowano takżo p r o c h strzelniczy. W zespolo z batów strzelają Pachołki (nazwa obecna), z w a n i wcześ­ niej również Baciarzami i Furmanami. T r a d y c j a mówi, że każdy koń m u s i mieć Pachołka. P i e r w o t n i e takżo Niedźwiedzie miały swoich pachołków. D o rozróżnionia i c h służyły umowne z n a k i — Pacltołkowie od Niedźwiedzi m i e l i na głowie baranicę, a o d Koni - - miniaturkę k o n i a na czapce. U b r a n i b y l i w spodnie góralskie i krótki kożuszek. Strzelali z batów (3—5 m ) dłuższych od obecnych (2 m ) . Ważny wpływ na skrócenie długości bata w zwy­ czaju miały i m p r e z y folklorystyczne n p . „Gody Żywieckie", któro te czynności pasterskie sprowadziły do wyczynów sporto­ w y c h . Jeden z b y l y e h członków zespołu mówi „(...) Dawniej się oceniało po sile strzału, gdzie są Przebierańcy. Różnio k o m b i ­ n o w a l i , żeby j a k najgłośniej strzelić. B a t y długie były, teraz mają krótkie b a t y , bo j u i y na konkursach liczy częstotliwość ude­ rzeń" (...) . 7 i n n y m i , bardzioj współczesnymi. N a przykład przostal o n „za­ bijać" d r z w i do „wychodka", co wiążo się z poprawą s y t u a c j i sanitarnej na w s i , natomia,st upowszechniła się m o d a n a w y ­ mierzanie przez Żyda d o m u , sprawdzanio czy jost z b u d o w a n y zgodnie z p l a n e m . T r a d y c y j n i o już Żydzi handlują zo sobą, w y ­ mierzają podwórko, targują się. D a w n i e j nieodłącznym r e k w i z y ­ t e m Żyda b y l t a l m u d . R o l a Żyda grana jest w masce w y k o n a n e j przez Józefa K u p c z a k a . Nałoży ona do najbardziej „gadanycli" ról w zwyczaju „dziadów". Wymaga też o d jego wykonawcy szczególnych predyspozycji, polegających na umiejętności „ga­ dania po żydowsku". Żydowi towarzyszy Żydówka. Jest to postać k r z y k l i w a , kłótliwa, zaczepia wszystkio postacie w zespole, przeszkadza „ m ę ż o w i " w „ p r a c y " . Pierwotnie nosiła ona sztuczno warkocze uplecione z l n u . Sznurkorze, n a z y w a n i też Macinułami, uchodzą za najwięk­ szych figlarzy. U b r a n i są w p r a w d z i w i e „dziadowskie" strojo — potargane, wystrzępione łachy. Co c h w i l a jakaś dziewczyna z p i s k i e m odgania się o d n i c h , uszczypnięta l u b umazana sadzami. Z r o l a m i zwierzęcymi i pachołkami związana jest najsilniej P i e r w o t n i o i c h k o s t i u m był w y k o n a n y ze sznurów p a p i e r o w y c h Postać t a u t w o r z o n a została na wzór Cy­ zwisających do pięt i szmat, na wzór o k r y c i a dziadów p r o s z a l n y c l i gana, który wo wsi założył własną kuźnię, a o którym do dziś odwiodzających wioś. Nioodłącznymi r e k w i z y t a m i były w y p c h a n y krążą bardzo dobre opinio. W s p o m i n a się takżo o dwóch wę­ królik i „mecherzyna". Obecny k o s t i u m Sznurkorza d r o w n y c h kowalach z m i e c h a m i , pojawiających się w Żabnicy strój błazna i g d y b y nie nazwa, t r u d n o b y było skojarzyć wygląd rola Cygana od Koni. wcześniej, w l a t a c h 2 0 - t y c h . B y l i o n i p r o t o t y p a m i postaci Cygana z t y p e m postaci. Bywało d a w n i e j , że Sznurkorze z najwcześniejszego piorowe m a s k i . starszymi tradycyjnymi zawszo Cyganka, folklorom kradnie, okresu istnienia zespołu. Zgodnio przekazami, której zachowanie z naj­ towarzyszy Cyganowi inspirowano jest również cygańskim (tańczy, m a dziocko w k o s z y k u , wróży, dawniej dmuchała w miechy kowalskie). A k t u a l n i e w zespole jost dwóch Cyganów i dwie Cyganki, Cygan przed Końmi a mianowicie: i Cygan oraz Cyganka Mała i Cyganka Rola Cygana przed końmi polega n a : przeganianiu Koni, bata, h a n d l u Końmi Duża. z użyciom z Żydami i gospodarzami —• mioszkańeami w i o s k i . Należy ona do t z w . ról g a d a n y c l i . Polega ona na i m p r o ­ w i z o w a n y c h rozmowach na tomat t r a n s a k c j i kupna—sprzedaży Kuni 64 i „bekaniu", na konie. Obecność Kominiarza przypomina zakładali p a - w zespolo wróży szczęśliwy n o w y r k . 0 T a k i e właśnie znaczenie symboliczne k o m i n i a r z a jost żywotne, do dziś. D a w n i e j Kominiarze w d r a p y w a l i się na stodoły, dachy domów, w y m i a t a l i k o m i n y , płatali różne figle n p . w y n o s i l i wozy na dachy domów, z a t y k a l i k o m i n y . Obecnie i c h rola ogranicza się do s y m u l o w a n i a t y c h czynności. K a ż d y chco być u m a z a n y przez Kominiarza sadzami — wróży t o szczęście w nadchodzącym roku. W zespole jest a k t u a l n i e pięciu Diabłów (dwóch c z a r n y c h , dwóch czerwonych i jeden czerwono-czarny), dawnioj były d w a (czarny i czerwony). Zwiększenie liczby Diabłów w zespole i n - �terprotowaó można j a k o konsekwencję ludowych wyobrażeń, zgodnie z którymi „moce piekielne mają p r a w o się rozmnożyć". Diabeł występujący w k u l t u r z e ludowej zasymilował się z czło­ wiekiem, przestał być wyłącznie symbolom sił d e s t r u k c y j n y c h . Posiada, także cechy p o z y t y w n e (np. pomaga chłopu) i swojskie (pozwala się chłopu oszukać). Wyraża siły w i t a l n e związane z s y m b o l i c z n y m przedstawieniem c y k l u wegetacyjnego ziemi . 8 I n f o r m a t o r z y relacjonują, żo wo wsi krążyły opowieści o diabłach, ponoć wierzono dawniej w istnienio diabłów i bano się i c h . Były t o zawsze rolo w maskach, które należą do j e d n y c h z n a j ­ efektowniejszych używanych przez zespół. Uzupełnione są o r y g i n a l n y m i r o g a m i z barana i n a t u r a l n y m f u t r e m . D o zwyczajo­ w y c h zachowań Diabła należy: płatanio różnych f i g l i — „diabel­ skich sztuczek", smarowanie sadzami, „nabieranie" na widły i „zabieranie do piekła". Nieodłączny r e k w i z y t — widły. Pier­ w o t n i e Diabeł był rolą „gadaną", obocnie t e n eloment zanika w zwyczaju. Najbardziej Diabła boją się dzieci. Trzeba przyznać, żo jego wygląd jost istotnio bardzo sugestywny. Najstarsi ludzie we w s i gadają, że dawniej t o t a k i o Diabły chodziły, co dzieci n a widły brały i n a dach l u b do k o m i n a wrzucały. Wspominają także, żo n a początku w i o k u , z a n i m powstał zospół dziadów w Żabnicy, chodził także Anioł z dziadami z Ciśea. Jego rola polegała na zbiorauiu datków. Była t o n a biało u b r a n a postać ze skrzydłami i w w i a n k u na głowie. W zespole żabnickim rolę Anioła przejęła Panna Młodym. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h p a r a t a u b r a n a była w stroje Młoda, która pierwotnio chodziła z Panem górali żywieckich, w k t ó r y c h brało się ślub. Tańczyli, zapraszali na „wieniec" i zbierali d a t k i . W l a t a c h pięćdziesiątych zaczyna chodzić Panna Młoda bez Pana Młodego. Jej strój uległ zmianio, w miejsce s t r o j u góralskiego p o j a w i a się „ m i a s t o w y " — biała układana spódnica i biały sweter. Podobnie obecnie strój Młodej jost odbiciem m o d y m i e j s k i o j . Twarz Młodziuchy Panny — jak się ją toż w Żabnicy nazywa — jest ostro, kolorowo w y m a l o w a n a . Śmierć pełni w obrzędzie funkcję moralizatorską. Zabiera do nieba, i piokła oraz nakazujo rozliczyć się z poczynań całego r o k u . „Za śmierć szed najwyższy chłop, co był p o n a d chalpę" — wspomina jeden z informatorów . N a pojawienie 9 reagowano żartem (...) się śmierci „Jeszcze nas nio biorzcie, idźcie t a m d a l e j " . Tańczono zo śmiercią, podobnie, j a k prawie ze wszyst­ 1 0 k i m i postaciami w zospole. Obecnie mieszkańcy w i o s k i nie uczest­ niczą t a k czynnie j a k dawnioj w „występach" zospolu. Przebie­ rańcy są również m n i e j a k t y w n i . W y n i k a t o między innymi z f a k t u , że obecnie zachowania kolędników rogulowane są przoz decyzje naczolnika g m i n y . Każdego r o k u przed nadchodzącym t e r m i n e m chodzonia Przebierańców naczelnik ustala trasę k o ­ lędowania, j a k również i n f o r m u j e , j a k i rodzaj psot i f i g l i został w d a n y m r o k u dopuszczony, wpływając t y m s a m y m na formę zwyczaju Gorkorz i jego treść. p i e r w o t n i e n a z y w a n y też był Błacharzcm, ponieważ łatał g a r n k i i naprawiał parasole. Obwieszony był g a r n k a m i , którymi „szczyrkoł" (hałasował) i różnymi b l a c h a m i . Podobnie, j a k p i e r w o t n i e , t a k i teraz nosi n a plocacłi skrzynkę z narzę­ d z i a m i , płata różno figle n p . „zabija" ubikacje, w większości symuluje wykonywane reklamuje swojo kiodyś autentyczno umiejętności, czynności. Głośno skrzynkę z pleców zdejmuje, narzędzia n a zewnątrz wykłada, w każdej c h w i l i g o t o w y jest do w y k o n a n i a usługi. Pierwotnie Blacharz m i a l wymalowaną t w a r z , teraz chodzi w masce. J e d n y m z najsłynniejszych Blacharzy był w Żabnicy Józef K r z u s . Telefonista i Matoł są n o w y m i p o s t a c i a m i , które pojawiły się w zospole około dziesięciu l a t t e m u . Telefonista pożyczony z wojskowej t o pomysł za­ telefonii polowej. Przywędrował wraz z powracającym ze służby wojskowej żołnierzem. M a przewieszoną na piersiach skrzynkę, w której znajduje się a p a r a t tolofouiczny. Matoł t o postać wiejskiego głupka, cyrkowego clowna, który pierwsze l o t y kosmiczne. Rola t a polegała n a w y c h o d z e n i u na płoty, dachy stodół, a następnie zeskakiwaniu z n i c h , co pozo­ rować miało „ l o t " k o s m o n a u t y . Kiorownik nazywany też K o m e n d a n t e m p i l n u j e porządku, przegania Przebierańców, reguluje r u c h e m kolędowania t a k , a b y można było zdążyć odwiodzić j a k najwięcej domów. „Jak coś źle zrobią, t o i m Władek gumą p r z y l e j o " — mówi jeden z m o i c h rozmówców . 11 żołnierski Musi Kiorownik przyozdobiony spełniać kilka nosi m u n d u r „oficerski" różnymi podstawowych orderami (mundur i błyskotkami). warunków decydujących o jego autorytecie w zespole. Poza t a k i m i niezbędnymi cochami ełiarakteru j a k : odpowiedzialność, zmysł organizacyjny, w a r u n ­ k i e m sine qua n o n jest posiadanie wiedzy n a t e m a t i s t o t y z w y ozaju. Zaobserwowano w ciągu wieku przeobrażenia zwyczaju dziadów pozwalają na następujące k o n k l u z j o : ł. W s t o s u n k u do składu zespołu w r o k u 1920 skład liczbowy zespołu zwiększył się. A l e z m i a n y to nie odbyły się w sposób p r z y p a d k o w y . Nio wynikły ono takżo, w myśl częstego ostatnio, z b y t płytko umotywowanogo twierdzenia, j a k o b y przeobrażenia w t e j warstwio zwyczaju były s k u t k i e m chęci uzyskania e f e k t u widowiskowości w w a r u n k a c h . . . estradowych występów f o l k l o ­ rystycznych . 2. Satyryczno-parodystyczny charakter zwyczaju zasadza się n a t y m , że k p i się, naśmiewa i szydzi z l u d z i obcych, znajdujących k p i z różnych otaczających go s y t u a c j i n p . z miejskiego strojenia się poza zamkniętym kręgiem społeczności wiejskiej. Występujące się wiejskich dziewczyn, alo również d r w i z samego siebie. w „dziadach" postaci wywodzące się ze świata obcego, znajdują­ W latach sześćdziesiątych pojawiła się i istniała w rańcach przoz k i l k a l a t postać Kosmonauty, Przebie­ będąca reakcją n a cego się w jakiś sposób poza światem społeczności wiejskiej można rozdzielić n a następująco kategorie: 65 �11. 5. „ D z i a d y " z Żabnicy Górnej, odpoczynek, od lewej siedzą: , . Z y d " , „Panna Młoda'', „Tele­ f o n i s t a " ; stoją: „Cyganka", „Śmierć", „ Ż y d " , „Pachołek" 1 — ludzie wędrujący, „luźni", bądź obcy k u l t u r o w o , osiadli we w s i {Cygan, Blacharz, rzęta {Koń, 3 — Żyd, Sznurkorz); 2 —- zwie­ i s t o t y pozaziemskie przez R. Roinfussa 1971—1974. 12 Wśród zanikania masok badaczy obrzędowych latach istniojo {Śmierć, domn:ema,iiio, że obserwowany n a Żywiecczyźnie ronesans m a s k i jest w y n i k i e m f o l k l o r y z m u , między i n n y m i s k u t k i e m oddziały­ na przojśeiu między stanom p a n n y a mężatki). w a n i a p o p u l a r n y c h imprez N a d całością panuje dosłownio i w przenośni, w znaczeniu s y m ­ w y m a g a szczegółowych badań. Dotychczasowo b o l i c z n y m k i e r o w n i k ( k o m e n d a n t ) , którego należy utożsamiać nio potwierdzają tego przekonania. z chłopem — mieszkańcem t o j w s i . 3. Zwyczaj w f o l k l o r u obrzędowego Młoda (znajdująca się w s y t u a c j i wyjątkowej, Niedźwiedź); Diabeł); 4 — Panna Kominiarz, „Żywieckie Gody". Problem mojo Według s t a n u n a 31 X I I 1986 r. zespół Przebierańcy dziadów oddaje szczególną wymowę Godów, okresu składał się z t r z y d z i o s t u trzech członków oraz Żabnicy ten obsorwacje Górnej trzy- w którym dochodzi do k o n t a k t u l u d z i zo światem o b c y m , n a d ­ osobowoj k a p o l i . Przoważająca większość (24) uczestników zespołu przyrodzonym. pochodziła z r o d z i n chłopsko -robotniczych. Daleko 4. Zwyczaj z f o r m y słowno-pantomimicznej oscylujo w k i o r u n k u rozdrobnienie gruntów żabniekich o d dawna już zdetorininowało formy pantomimicznej. we w s i t y p gospodarki, który opierał się n a dwóch źródłach 6. Sposób w y k o n a n i a ról zwierzęeye h nie ułogł zmianie. Wystąpiły d o c h o d u : p r a c y n a r o l i oraz p r a c y zarobkowej z m i a n y w warstwie treściowoj, odnoszącoj się do sposobów p o j ­ gospodarstwem. posunięte poza własnym Jedynie dziewięć osób zadeklarowało się j a k o mowania symboliki. chłopi. Rodzieo, podobnie j a k dziadowie, u t r z y m y w a l i się z r o l ­ 6. Zarówno sferę treści, j a k i sposobu w y k o n a n i a ról postaci n i c t w a l u b h o d o w l i , głownio owiec, podejmując w sposób do­ l u d z k i c h inspiruje życie. Przeobrażonia t y c h postaci przebiegają rywczy zgodnie ze z m i a n a m i w s i (np. postać Cygana), j a k równioż zmia­ Górka l u b podejmując praco nakładczo w' d o m u (w t e n sposób n a m i o charakterze ogólniejszym (np. pojawionio się r o l i K o s m o ­ wspieraja nauty), to uczniowie, z czego trzech uczęszcza do szkoły 7. Bole symboliczne wykazują najmniejszo przoobrażenia t a k w zakrosio treści, j a k i f o r m y , co jest związane z t y m , żo w prze­ inne prace, n p . sezonowo w Nadleśnictwie Węgierska fc budżet d o m o w y k o b i e t y ) . D w u n a s t u członków zospołu podstawowej w Żabnicy, dziewięciu do zasa.dn. szkól zawodowych. Pozostali są w większości p r a c o w n i k a m i f i z y c z n y m i z a t r u d n i o n y m i w nie­ ciwieństwie do ról postaci l u d z k i c h nie mają związku z życiom w i e l k i c h zakładach przemysłowych (filiach), usługowych i rze­ i mieślniczych, na miejscu w Żabnicy, w pobliskiej cechującą go zmiennością, n a t o m i a s t j a k o role postaci zo Wegiorskioj są dość Górce i k i l k a osób najdaloj, w B i o l s k u i Żywcu. Dogodna l o k a l i ­ rygorystycznio strzeżone przez tradycję. zacja zakładów p r a c y i szkół nie pozostaje bez wpływu n a uczest­ 8. W w i e l u p r z y p a d k a c h członkom zespołu znane jest archaiczne n i c t w o w zespole Przebierańców i stosunek członków do kułtywo- znaczenie w a r s t w y wierzeniowej zwyczaju, ale sami j a k o wersję wanogo zwyczaju. bardzioj przekonywującą w i c h odczuciu podają lokalną i n t e r ­ wolnego, t y m bardzioj, że d w u d z i e s t u spośród n i c h to kawalo- pretację pasterską, wynikającą z ich i n d y w i d u a l n y c h doświadczeń. r o w i o . Dzięki codziennemu 9. D o l a t t r z y d z i e s t y c h X X w i e k u zwyczaj miał charakter bar­ wieństwie do w i e l u młodych l u d z i mieszkających ealy tydzień dziej spontaniczny niż obocnio. w i n t e r n a t a c h l u b hotelach r o b o t n i c z y c h i odwiedzających wioś świata pozaziemskiego (który zawsze budził respekt) Należy założyć, żo mają o n i więcej czasu k o n t a k t o w i z Żabnicą (w przeci­ 10. W zakresie p l a s t y k i obrzędowej przebrania oraz k o s t i u m y t y l k o w niedzielę) i c h stosunok do t r a d y c j i będącej dziedzictwem wykazują tendencje rozwojowe. R e k w i z y t y obrzędowe stały się pokoloń just p o z y t y w n y , nie ulogł bowdom zakłóceniu w z o r a m i bardziej dokoraoyjne. Szczególny r o z k w i t nastąpił w dziedzinio miejskiego st}du bycia. N i e wstydzą się uczestnictwa w zespole. masek obrzędowych. Jest to zjawisko przeciwne do stwierdzonego Jeden z n i c h mówi: „Inni się spanoszyli, j a k zaczęli wyjeżdżać 66 �do m i a s t na budo\cy albo do kopalń, j a k przyjeżdżają do w s i Jest t o rola zajmująca wysoką pozycję w h i o r a r c h i i w s z y s t k i c h to się dziwią, żo m y to o d g r y w a m y , już zapomnieli, j a k śmigali ról w zespole. Wiążo się ona z władzą i odpowiedzialnościąm a prawo decydować o składzie Koni (obsadzaniu ról w m a l y e h przebierańcach". Stwierdziłam, że większość m o i c h Cygan rozmówców czuje silny, r o d z i n n y związek z tradycją kolędniczą o d p o w i e d n i m i — według niego — osobami) p o n a d t o odpowiada „ d z i a d ó w " — któryś z najbliższych rodzinie mężczyzn (dziadek, za konsekwencje i c h wybryków. Według Józofa ojciec, b r a t ) b y l (byli) członkami zespołu Przebierańców. Związek dobór właściwego mężczyzny do r o l i Konia z tradycją jest toż w y m i e n i a n y j a k o ważna m o t y w a c j a nie każdy w y t r z y m u j e bowiem k o n d y c y j n i e całodzienno tańce uczest­ n i c t w a w zespole. „ T o jost regionalne, zawsze było i będzie. i g o n i t w y , dźwigając na sobie ciężar około 20 k g . P a n i b y nio chodziła, j a k b y była w Ż a b n i c y ? " t e n rodzaj m o ­ t y w a c j i podawały osoby starszo wiekiem w s t o s u n k u do pozosta­ łych ( r o c z n i k i : 1951, 1952, 1958). Zaznaczyć nałoży, żo na związek z tradycją, j a k o dodatkową, obok zasadniczoj m o t y w a c j i uezostn i c t w a wskazało 22 osoby. Zespól Przebierańców jest źródłom satysfakcji i dajo możliwość samorealizacji osiemnastu członkom, p r z y c z y m wszyscy mówili o b r a k u możliwości atrakcyjnego spędzenia wolnego czasu, t a k w Żabnicy, j a k i najbliższej następująco w y p o w i e d z i : o k o l i c y . Między i n n y m i „Szyję padały własnoręcznie, sam wszystko ozdabiam według własnego pomysłu. Uważam, że m a m t a l e n t a k t o r s k i , jostom urodzony do t e a t r u , ale gdzio się t u uczyć? Pozostaje t y l k o wyżyć sic w Przebierańcach. Podoba m i się, cieszy m n i o , k i e d y n i o g ; być kimś i n n y m chociaż raz n a r o k " . 1 3 jedenaście osób umotywowało swój udział w zespole Przebierań­ ców chęcią zabawy, „wyszalonia się", „popsocenia" i „pofigło­ wania". Zespołu nie eechujo nadmierna fluktuacja —• najwięcoj uczestników łogitymujo się stażom o d 2 do 8 l a t . N a tej podstawie można stwierdzić, że s t r u k t u r a wewnętrzna g r u p y jest silna, sprzyjająca p r z e t r w a n i u treści wierzeniowych zwyczaju. A k t u a l n y Piwowarczyka, jest bardzo ważny, Postawa ogółu mieszkańców Żabnicy nacechowana jest apro­ batą d l a zespołu Przebierańców. W większości przypadków aprobata ta wiąże się z szacunkiem i poważaniem, j a k i m obdarzo­ ny jost Władysław Piwowarczyk. J a k k o l w i o k spotkałam się z o p i n i a m i k r y t y c z n y m i w s t o s u n k u do jego osoby n p . „Stary chłop jost, mógłby so dać spokój z t y m i wygłupami. Tyło l a t z n i m i dokazuje, a co z togo m a ? Czy rentę z tego dostanio ? " . 14 N a ogól mieszkańcy Żabnicy wyrażają żal, że zanikają stare obyczaje, obrzędy i zwyczaje. Sądzą j e d n a k , że kolędniczy zwy­ czaj dziadów, k u l t y w o w a n y obecnie przez Przebierańców n a pewno w Żabnicy nie zaginio. „ W czasio w o j n y c h o d z i l i , w czasie s t a n u wojennego też c h o d z i l i , t o co i m się możo s t a ć ? " — odpo­ wiedział na mojo p y t a n i e dotycząco perspektyw istnienia zwyczaju we wsi jeden z rozmówców. 13 „Ludzie gadają, gadają że popijają, nabałaganią, ale każdy w stary гак w oknio siedzi i wygląda n a n i c h . M o g l i b y t y l k o nio przyjść, t o b y P i w o w a r c z y k o w i we w s i łob u r w a l i " —• dodajo d r u g i rozmówca. 16 chyba „Kiedyś to mówili, żo dziadują, że na żobry wychodzą, alo toraz mało k t o t a k mówi (...) Żabnicy boz Przebierańców nie możo b y ć " mówi jedna z informatorok. 17 wyznaczył już swojego Porządkując informacje uzyskane z rozmów z mieszkańcami następcę. Jost n i m jego k r e w n y , o d jedenastu l a t związany Żabnicy wysunąć można następująco w n i o s k i : przywiązanie do z Przebierańcami t r a d y c j i , której elemontom jest zwyczaj „komendant" zespołu W . P i w o w a r c z y k Józof P i w o w a r c z y k . Zgodnie z tradycją odgry­ wał po kołei różne rolo — Pachołka, Kominiarza, Diabła, Żyda, z poczuciem p a t r i o t y z m u lokalnego „dziadów", połączone właściwe jest p r z e d s t a w i ­ którą uważa za najpięk­ cielom najstarszej generacji. Wśród średniego pokolenia przeważa niejszą. „ D o tej r o l i trzeba mieć werwę, ale trzeba ją też przeżyć. a p r o b a t a dla Przebierańców i potrzeba k o n t y n u o w a n i a z w y c z a j u kończąc na r o l i Cygana przed Końmi, Myślałem, żo nie pójdę w t y m r o k u , nic nie miałem przygotowane. we w s i . T y l k o bardzo nieliczni traktują zwyczaj Alo jest atmosfera we w s i do Przebierańców. M o j a siostra toż nie zacofania. Wśród młodego pokolenia daje się zauważyć t e n d e n c j a rewaloryzacji pewnych cecli k u l t u r y jako synonim mogła się n a Przebierańców doczekać. W o wsi są n a t u r a l n o w a r u n k i do (ma na myśli zwyczaj) wejdzio się n a dach, s t r y c h , czy do p i w n i c y , f o l k l o r u (np. język). Przebierańców uważają za element niezbędny ludowej np. stroju, n i k t człowieka nio w y g o n i . W e wsi czuje się człowiek i n a c z e j " . i stały, wpisanv w pejzaż Żabnicy. 6? �U . 7. L u d w i k P y t e l rzeźbi maskę. P R Z Y P I S Y Bazieliebówna В., Deptuszewski S., .Szlachcice," i „Dziady", zwyczajowe widowiska, [ w . ] „Polska Sztuka L u d o w a " , 1959 nr 1 Bazieliebówna В., Deptuszewski S., op. c i t . J a n Pawlus, u r . 1956 w Żabnicy Michał Wojtyła, u r . 1903 w Żabnicy Moszyński K . , K u l t u r a L u d o w a Słowian, t . 3, s. 278—282 Michał Wojtyła, u r . 1903 w Żabnicy J a n Pawlus, u r . 1956 w Żabnicy T o m i c c y J . i R „ Drzewo życia (ludowa wizja świata i czło­ wieka), Warszawa 1975, s. 28—37 1 2 3 4 5 6 7 8 W a l e r i a K u p c z a k , u r . 1911 w Żabnicy j-w. Stanisław D u d k a , u r . 1923 w Żabnicy Reinfuss R., Przebrania w widowiskach ludowych i ich współczesne przeobrażenia, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1971 n r 4, s. 203—216 J a n Jurasz, u r . 1963 w Żabnicy A n i e l a Żyrek, u r . 1936 w Żabnicy Stefan C h u d y , u r . 1923 w Żabnicy Józef Gluza, u r . 1933 w Żabnicy A n i e l a Żyrek, u r . 1936 w Żabnicy 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 5 F o t . : Jan Hulłowbki, i i . 7; Tomasz K u r a , i l . 2, 3; Jerzy Mirski, i l . t , 4, 5, 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308f21242018006e2920e0e7067a783d.pdf 7eeefc9aaa63f1756f52b9b580e62fef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource etnobotanika zielniki Małopolska - wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2014 Title A name given to the resource Zielnik Seweryna Udzieli - dokumentacja pracy "Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego" / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.179-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Köhler, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 PIOTI{ K()IILLR .'lu/cUIll Botanic/ne i Pracownia Historii Botaniki ilhlylut Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego I\.r'lk,')\\ 71ILNIK SEWERYNA UDZIELI- DOKUMENTACJA PRACY Ro.<'UN'I W WIERZENIACH LUDU KRAKOWSKIEGO Seweryn udziela był etnografem i przyrodnikiem. Przez wiele lat gromadził zbior:- \vytworów kultury ludowej, które stały się podstawą do utworzenia \\ Krakowie Muzeum Etnograficznego " którego był organizatorem i pierwszym dyrektorem, Był członkiem kilku komisji Polskiej Akademii Umiejętności. między innymi Komisji Antropologicznej (od 1889 roku), Fizjograficznej (od I ()O~ roku). L::tnograficznej (od 1926 roku). Obok Iicznych prac z zakresu etnografii, publikował również artykuły przyrodnicze (Kosiek, 1987, s. 552). \V 1931 roku Seweryn Udziela opublikował na łamach "Ludu" pracę pod tytulcm R(),~IiIlV 11' wicr::,clliach ludu krakowskiego (Udziela, 1931). Składa się ona z Krótkiego wstępu oraz listy 141 gatunków roślin, dla których autor podał zarówno ludowe nazwy, jak i zastosowania w medycynie ludowej. Lista ta uzupełniona jest spisem ośmiu roślin nie oznaczonych. W Zielniku Polskiej Akademii Nauk 2 znajduje się fascykuł zasuszonych roślin będący dokumentacją do wspomnianego wyżej artykułu. Dotychczas nie l~dl1alazłcm danych archiwalnych związanych z tym zbiorem. Można przypuszczać. że po śmicrci jego twórcy, trafił on do Muzeum Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, a stamtąd - do obecnego miejsca prlcchowywan ia. Zielnik S. Udzicli ulożony jest alfabetycznie według łacit'lskich nazw gatunk\'m, Sklada się 1.146 arkuszy żółtego, grubego papieru o wymiarach 28x38 cm. z<lwiera n'l\\nie/. drukowaną stronę tytułową: ,,Zielnik, obejmujący rośliny ui.) \\<Inc do cclów leczniczych przez lud wiejski powiatu wielickiego i podgórskiego zebral Scweryn Udziela" (ryc. I.). Rośliny nie mają etykiet, a cała informacja odnosząca się do nich jest bezpośrednio zapisana na arkuszach ręką S. Udzieli. Sposób rozmieszczenia roślin i dotyczących ich danych jest w całym zic.lnikujednakowy: na górze strony znajduje się botaniczna nazwa gatunku (bez skrótu nazwiska autora jego opisu), pod spodem - polska, poniżej -nazwy I Obecnie je'a to MII/,CUIll I·:tnogralicznc im, Seweryna Udzieli, ul. Krakowska 46. 31-066 I' rak,')\\ 2 licinik Instytutu 130laniki im. Władysława Szafera polskiej Akademii Nauk (KRAM). ul l.uhić/ll>. ,I i-~ 11 Krakt)\\, �180 ZIELNIK, obejmujący rośliny używane do celów leczniczych przez lUD WIEJSKI powiatu wielickiego i podgórskiego ZEDltAŁ SEWERYN UDZIELA. L- .._. Ryc. I. Strona tytułowa zielnika Seweryna Udzieli �181 ludowc, z zaznaczcniem miejscowości, w których były używane, pod nimi na prH\\ej połowie arkusza zanotowane są w punktach "własności", również z zaznaczeniem miejscowości; na lewej połowie znajdują się natomiast przyklejone rośliny (w całości, lub częściej - jedynie ich fragmenty, takie jak: bviatostany. liście, części nadziemne i tym podobne), w prawym, górnym rogu umieszczona jest owalna pieczęć z napisem "Seweryn Udziela" oraz z wyobrażeniem otwartej księgi i dwóch gwiazd. Na niektórych arkuszach błędne nazwy botaniczne poprawiono ołówkiem, zmiany te nie zostały przez autora artykułu uwzgl~dnione - być może zostały naniesione już po przekazaniu kolekcji do Muzcum Komisji Fizjograficznej PAU. Nie wszystkie arkusze zawierają rośliny: na 27 z nich - brak okazów, są tam natomiast wszystkie dane dotyczące tych gatunków; arkusze te nie są również opieczętowane. Zielnik nie zawiera przedstawicieli 10 gatunków wymienionych w artykule S. Udzieli. Spośród roślin, którc nie zostały oznaczone (brak nazw łacillskich), a wymieniclI1e we wspomniancj pracy, w kolekcji jest 7 arkuszy z takimi okazami; poniżej podaję ich przynależność gatunkową. Herbariulll obejmuje 119 arkuszy z roślinami, które obecnie ponownie oznaczono: należą do 108 gatunków, 6 okazów można było oznaczyć jedynie do rodzaju, a :'\ nie zostało oznaczonych ze względu na duże ich zniszczenie, nickompletność lub bardzo wczesną porę zbioru rośliny. 1\a arkuszach brak podstawowych danych botanicznych: nie wiadomo kto, gdzie i kiedy zbierał te rośliny (na autora zbioru wskazuje tylko drukowana karta tytulowa). Na podstawie innych informacji (na przykład: zjakiej miejsco\\ ości pochodzi nazwa lub gdzie używano danej rośliny) można jedynie przypuszczać. gdzic okazy mogly być zebrane. We wstępie do swej pracy Rośliny 11" lrier:cniach ludu krakowskiego S. Udziela pisze, że w latach 1894-1899 zajmował si~ zbieraniem wiedzy ludowej o własnościach leczniczych roślin i \\iary \\' ich moc leczen ia ludzi i zwierząt (Udziela, 1931, s. 36). Być może oprócz danych etnograficznych kolekcjonował wtedy też okazy botaniczne. S. Udzicla nie podal w swym al1ykule tytułu dzieła botanicznego, którym posługiwał się przy oznaczaniu roślin ze swego zielnika. Na podstawie użytej przez niego laciI1skicj i polskiej nomenklatury botanicznej przypuszczam, że dziełem tym była Botanika szczególna Ignacego Rafała Czerwiakowskiego ( 1849-1863). Byla to obszerna, 6-tomowa praca, której koncepcja nawiązywała do da'ivnych dziel botaniczno-lekarskich (Zemanek, 1989, s. 60), przez co być może bardzo odpowiadała S. Udzieli w momencie gromadzenia informacji etnograficznych o roślinach. Jednakże opublikowanie danych z utrzymaniem przestarzalej nomenklatury, w momencie, gdy do dyspozycji były już popularne i latwe klucze do oznaczania roślin, napisane przez Józefa Rostafillskiego (190 I: 1906; 192 L 1923) oraz bardziej profesjonalne Ro.{:/inypolskie (Szafel', KulczYllski, Pawlowski, 1924), nie powinno było mieć miejsca. �182 Jakie jest znaczenie tego zielnika? Z botanicznego punktu widzenia, ale sądzę, że nie tylko z botanicznego, jest ono duże. Po pierwsze: jest dokumentacją opublikowanej pracy. W opracowaniach tego typu podanie samej lacillskiej nazwy botanicznej jest niewystarczające, ponieważ w miarę rozwoju botaniki. jej metod badawczych oraz zwiększającej się dokładności stosowanej aparatury, zmieniają się też poglądy na poszczególne taksony. Zmiany te oczywiście rzutują na używaną nomenklaturę. W przypadku, gdy jest zachowany okaz. można go oznaczyć według aktualnie obowiązujących standardów; posługiwanie się powszechnie używanym i nazwam i znaczn ie zmn icj sza możl i waść błędnych interpretacji. Po drugie: zawiera niepublikowanc dane. Informacje te podaję poniżej. Po trzecie: zielnik ten ma waltość historyczną i muzealną. Zielnik: Brak arkusza (numery-'): 1,3, II, 12, 13,23,31,36,56,83. Brak okazu na arkuszu: 4, 7, 8,15,26,27,34,39,41, 46, 62, 67. 69,72.74. 81b, 82,85,87,97,100,101,117,127,131, 133, 138. Okazy nieoznaczalne: 48, 79, 103 (nie jest to żaden gatunek z rodzaju Salvia), 110, I 16. Aktualne nazwy gatunków, nomenklatura według Flora ElIro/)ocO (Tutin. Heywood et al., 1963-1980): 2 - Achillea millc:[olizlln L. (Compositac): 5 Agrimonia eupatoria L. (Rosaceae); 6 - Alchemillo sp. (Rosaceae): <) - All/mea ąfiicinalis L. (Malvaceae): lO -Amaranthus caudatu.1 L. (!\maranthaceae): 16Artemisia abrotanum L. (Compositae); 17 - Artemisia 01Jsilll!Tiwll L.; 18 Artemisia vulgaris L.; 19 - Asarzml europaeuf/l L. (!\ristolochiaccac): 20 Astrantia major L. (Umbelliferae); 21 - Avena sativa L. (Gramincac): 22 Bellis perennis L. (Colllpositae); 24 - Stachy.\· ojficilla/is (L.) Trcvisan (Labiatae); 25 - Betula pendula Roth (Betulaeeae): 28 - Brvonia ue{ieo L. subsp. dioica (.Iaeq.) Tutin (Cucurbitaceae): 29 - Ca/endula ojlieinolis L. (Colllpositae); 30 - Campanula rapunculoides L. (Campanulaccae); 32 - na arkuszu są przedstawiciele dwóch gatunków z rodziny Cruciferae: Cordallline amara L. i Lepidium sativum L.; 33 - Carlino vulgaris L. (Compositae); 3:' Centaureo cyanus L. (Colllpositae); 37 - Chelidolliwll majlI.I L. (Papavcraceae): 38 - Cichorum intybus L. (Compositae); 40 - Corylus avellalla L. (Betulaceae): 43 - Ccmsolida ambigua (L.) P. W. Bali et Heywood (Ranunculaceae): 44 Dipsacus ful/onum L. (Dipsaeaceae); 45 - na arkuszu są dwa okazy: tjJi/OiJiUlll angustifolium L. (Onagraceae), oraz drugi - nieoznaczalny; 47 - Erigeron oeer L. (Compositae); 49 - Eupatorium cannahinlllll L. (Cołllposilae): 50 Dryopteris fi/ix-mas (L.) Schott (Polypodiceac): 51 - FO(,llieull.llll \'ltlgure Miller (Umbelliferae); 52 - Fragaria vesco L. (Rosaccae): 5~ - (jellis{o germanica L. (Leguminosae); 54 - Gentiana asc1epiadeo L. (Gcnlinaceae): 5:' GentianCl pneumonanthe L.; 57 - Glechoma hederaeea L. (Labiatae): 58 Oma/otheca sylvatica (L.) Schultz Bip. et F. W. Schulz in F. W. Schulz -' Galunki w anykuk S. Udzieli są ponumerowanI.:. nUIll<:racj<; 1<;rll\\ 11il.:j /;1C11O\\ ,lil'lll �183 (Compositae); 59 - Filaginella uliginosa (L.) Opiz (Compositae); 60 - Hedera helix L. (Araliaceae); 61 - Hordewn vulgare L. (Gramineae); 63 - Hypericum pe/jimllll/II L. (Guttiferae); 64 - Hyssopus ofjicinalis L. (Labiatae); 66 - Juglans re,'J,iu L. (J uglandaccac); 70 - Lepiclium campestre (L.) R. Br. (Cruciferae); 71 Le\'islieU/1I officinalI.' Koch (Umbelliferae); 73 - Linaria vulgaris Miller (Scrophulariceae); 75 - Lysimaehia vulgaris L. (Primulaceae); 77 - Chafllofllilla reelllitu (L.) Rauschcrt (Compositae); 78 MeWotus alba Medicus (Papil ionaceae); 81 - Mentha longifolia (L.) Hudson (Labiatae); 81 a - Mentha IjJieala L.: 84 - Origanum vIIIgore L. (Labiatae); 86 - Papaver somniferum L. (Papavcraceac); 88 - Pimpinella saxifraga L. (Umbelliferae); 89 - PiswII sal i\'lII11 L. (Papil ionaceae); 90 - Plantago major L. (Plantaginaceae); 92 P1"IIIIIISdo Il/es Iiea L. (Rosaceae); 93 - Tanacetufll parthenhl/n (L.) Schultz B ip. (Compositae): 94 - Pyr LIS cOlllmunis L. (Rosaceae); 95 - Malus domestiea Borkh. (Rosaceae): 96 - Quercus robur L. (Fagaceae); 99 - Rosa sp. (Rosaceae): 102 - Ruta graveolens L. (Rutaceae); 104 - Salvia verticil/ata L. (Labiatae); 105 - Sambucus nigra L. (Caprifoliaceae); 106 - Sanguisorba ojtieillalis L. (Rosaceae); 108 - Knautia arvensis (L.) Coutler (Dipsacaceae); 109 - SUolJhularia nodosa L. (Scrophulariaceae); III - Sedum acre L. (Crassulaceae): I 13 - ,','enecio jacobaea L. (Compositae); I 14 - Solanum IIIherosIIm L. (Solanaceae); 115 - Solidago virgaurea L. (Compositae); 118 ,\lIlJjJFIIII/I officinalI.' L. (Boraginaceae); I 19 - Myricaria germanica (L.) Desv. (Tamaricaceae); 120 - Tanacetum vulgare L. (Compositae); 124 - Trifolium UlTI.'IISe L. (Lcgulllinosae); 125 - Trifoliumpratense L.; 126 - Tr{folium repem' L.: 130 - Fussilago fitr/itra L. (Compositae); 132 - Urtica dioica L. (U nicaceae): 135 - Verbena officinalis L. (Verbenaceae); 136 - Veronica c. f. hee("(/hllllga L. (Scrophulariceae); 137 - Viburnum opulus L. (Capri fol iaceae); 139 - Vieio/elba L. (Lcguminosae) ; 140 - Vinca minor L. (Apocynaceae) 141 f'iSClI/lI albulll L. (Loranthaceae). Okazy źle oznaczone (po liczbie porządkowej podaję poprawną nazwę): 14EIJilohillllJ mlenocallloll Hasskn. (Onagraceae); 42 - Pimpinel/a saxifraga L. (Lmbellifcrae); 65 - lnula britannica L. (Compositae); 68 - ArctiuII/ /o/lJenIO.lllm Miller (Compositae); 76 - Nepeta cataria L. (Labiatae); 80 Jlellllw c. f. x \'erl icil/ata L. (Labiatae); 121 - Thymus pulegioides L. (Labiatae): 122 - Tilia ccm/ata Miller (Tiliaceae). Rośliny. które nic zostaly oznaczone przez S. Udzielę, ale zamieszczone w jego artykule: I. Dzbanki - na arkuszu są przdstawiciele dwóch gatunków z dwóch różnych rodzin: JIYIJeriel/llJ tetrapterulII Fries (Guttiferae) i Genista tinctoria L. (Legum inosae); 2. Dzbanuszki - Seabiosa oehroleuca L. (Dipsacaceae); -'. Goździk - Dianthus sp. (Caryophyllaceae) - forllla uprawna n iezidentyfikowanego gatunku goździka; �184 6. Sporysz - Polygonum aviculare L. (Polygonaceae); 7. Suchowierzch - Prunella vulgaris L. (Labiatae); 8. Uraźnik - Achillea ptarmica L. (Compositae). Rośliny nie zamieszczone w al1ykule 4: Gęsie wianki - Potentilla sp. (Rosaceae). Nazwa ludowa: gc;sie wianki (Radziszów); własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszó\\) Kolkowe ziele - Carduus nulans L. (Compositae). Nazwa ludowa: kolko\\e ziele (Krzesławice); własności: l. święcą razem z innymi ziołami w dniu l:" sierpnia (Krzesławice), 2. używają przeciw kolce i postrzałowi (Krzeslawice). Maciczne ziele - Salvia sp. (Labiatae). Nazwa ludowa: maciczne ziele (Dobczyce); własności: ]. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Dobczyce). 2. w czasie połogu piją kobiety wódkę, w której ziele to moczono, albo też piją odwar, jako herbatkę na boleści, jeżeli macica nic znajduje się nil s\\oim miejscu (Dobczyce). Maślanka - Saponaria ojjicinalis L. (Caryophyllacae). Nazwy ludo\\c: maślanka, maślanki (Gdów, Rzeszotary, Skawina); wlasności: I. świc;q razem z innym zielem 15 sierpnia (Gdów. Rzeszotary, Skawina ). 2. używają na okaleczenie (Skawina). Róża lagowa - Digitalis grandiflora Miller (Scrophularicac). Naz\\~ ludowe: róża lagowa (Gdów), róża laskowa (Radziszów); własności: I. świ\?cą razem 7. innym zielem] 5 sierpnia (Gdów. Radziszów), 2. na róże; na twarzy: wodę w której moczył się kwiat przykładać na różę na twarzy (Radzisz(m). Strzygoniowe ziele - na arkuszu są przedstawicIcle d'\óch galllnk()\\ z rodziny Compositae: Centaurea jacea L. i Cirsilllll o/al/celi/II (L.) Scop. Nazwy ludowe: strzygoniowe ziele (Dobczyee, Radziszów, Skawina). strzyżnc ziele (te same miejscowości); własności: I. świc;c<\ razem z innym zielem l:" sierpnia (Dobczyce, Radziszów, Skawina). Śmietannik - Rudbeckia laciniala L. (Compositae). Nazwa ludowa: śmietannik (Brzezowa, Dobczyce, Świątniki Górne); własności: I. świc;cq razem z innym zielem 15 sierpnia (Brzezowa, Dobczyce. Świątniki Górne). 2. korzonk()\\ używa się do kąpieli dla dzieci i starszych przeciw slIchotom (Dobczyce). 3. gotują razem z innym zielem i dają pić krowie po ocieleniu, aby śmietana była gęsta i żółta, a masło z niej ładne i żółte (Brzezowa), 4. łodygi zaparzają i dają krowom po ocieleniu, a także kiedykolvv·iek. aby na mleku zbieralo si~ dużo śmietany (Dobczyce). Tatarskie ziele - Rumex sp. (Polygonaceac). Nazwa IlIdowa: tatarskie zick (Radziszów); własności: I. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszów), 2. chorym na biegunkę tak ludziom, jak i z\vierzętom. na c/.erwonkę także, suszone ziele tłuc, warzyć i pić, a wnet "zacli sit,:" (zatrzyma si\?l w Cliowieku, czy bydlęciu (Radziszów). 4 Zachowa lem język oryginalu. �185 T,varde ziele - ('ental/rea scabiosa L. (Compositae). Nazwa ludowa: twarde ziele (Skawina), własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Ska\\ illa). WiesLczyca - Solidago c.r. virgaurea L. (Compositae). Nazwa ludowa: \\ieszczyca (Zakliczyn ad Siepraw) [ołówkiem dopisano: "dziwki"]; własności: 1. ś\\i~cą razem z innym zielem 15 sierpnia (Zakliczyn ad Siepraw), 2. używają przeciw wiesLClom. to jest bolakom na twarzy u dzieci (Zakliczyn ad Siepraw). l)zi~klljt;: mgr. Maciejowi Waydzie za oznaczenie części roślin z zielnika S. Udzieli BIBLIOGRAFIA i~lk()\\ ski Ignacy ('/1\\ Ral;11 I ~·I'J-1 XIJ.' (JI!iSailie 1"I).~liil() lekarskich i przemysłowych, t. 1 Opisanie ro.~lin skrytoplcio\lTcil lekarskich i przemvslowych. Botaniki szczególnej część pierwsza. Kraków I X4'). Diuk. UJ: t. :2 Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. UO/({iliki szcególnej czę.~ć·druga. Klaków 1852, Druk. UJ: t. 3 Opisanie ro.l:lin d'l'IIlis/llill\l'l'ch lekarskich i przemysiowych. Botaniki szczególnej cr(Ść' teec/o. IIlwIIIIUjl{C11 /J\I'lllistnimve Lc/ro::ne. Bezp/atkowe i .!ednoplatkowe noc/jajnikowe a:: liII I'Odziilr( Szorstklllistnych wylącznie. Kraków 1859. Druk. UJ; 1.4 Opisanie 1'0.1:/111 d\lultsllliowvch lekarskich i przemysiowych. Botaniki szczególnej część' eZ\l·l/r/ll. IIhe/lllująca ro.\:/iny, od rodziny Szorstkolistnych w/ąc::nie. a:': do Wielo/,Il/Iko\l'veh '!'l'lącznie, Kraków 1859. Druk. UJ: t. :5 Opisanie roślin dwulistniowych lekarshlcil i Ilr::eIllYs/owych. !Jotaniki szczególnej część pią/({, obejmująca !?oślill)' Jhelllli/alklme pod/a/nikowe. Kraków 1860, Druk. UJ; t. 6 Opisanie roślin dwulistilimln'!l lekarskich i IJrzeIllYS/owych. Botaniki s::czególnej czę,I:Ćs::ósta i OSlolnia, IIhe/luu/I{C11!?o.l:liilYWieloplatkowe kolojajnikowe, Kraków 1863, Druk. UJ. k",ićk lu/anna 19X7 ('d::le!a S('ll'el'l'II (/857-1937). siaka. Wars/alVa. PWN. Ro,latiliski H)/er I ')()I w: Slownik biologów polskich, l'r::('\I'()(lnik do o::lloczonia lJOSpolilszych roślin, (Wyd. pod red. 2), Kraków. S. Fclik- Nakładem autora. I '}()() I ni I 'JO I ''>/akl I'r::l'\\'()dllih do o::l1oczonia pospolitszych ro~'lin. (Wyd. 3), z. I i 2, Kraków. Nakladćlll autora. .\10/1' holOllik tojest /atwy sposób o::naczania r().\'linpospolitych w Polsce. Kraków. Druk<irni,1 liniwersytdu .IagiclloI1skićgo. !'r::e\l'or!lIik do o::noczonia r().\'lin w l. \I {l\\'-WarS/ima KrakólV. Wydawnictwo Zaklądu \VladyslalV. KulC/.Yllski Stanislaw, Pawlowski Bogumił Pol.~ce Narodowego dziko rosnących. im. Ossolillskich. 1<):2·1 /<o.l:lillr IJolskie. 0IJisy i klucze do o::nac::ania ws::ystkich gatunków roślin naczynio\lTcli roslIl{Cl'ch II' Polsce bąd:::d::iko hądź te:: zdxic::ałych lub c::ę.kiej hodowanych dill 11::1'Ikllj/orvslrJw, IIczniów szkól wy::s=ych i średnich. rolników, leśników. li/mIllCelll';'" i illllFCIilIIilo.~ników przyrody, Lwów-Warszawa, Książnica-Atlas. 11Ilin T (; .. 1k)'l\ood V I I. d al. I 'J6~-1 ')XO nol'll r.lIl'(1l)(/eo.l. I. Cambridge 1964, The University Press; 1. 2. Cambridge 1968. rilL linivelsity PrLss: t. 3. Cambridge 1972, The University Pn:ss: ( 4, Cambridge- �186 London elV York - Melbourne 197(,. Camhl'id!!e l Jnil ersily I'res,: l .; Cambridge - London - New York .. Ne\\' Rochelle Melhourne Sydne: I')X(). Cambridge University Press: Udziela Sewcryn 1931 Ro.f/iny w wierzeniach IlIdll krakowskiego ... Lud-- l. .lO. Zemanek Alicja 1989 {listorio botaniki IV Uniwersytecie .Jagiel/rJJlskil1l.Krakll\I·. l )nill'ersyle! .I;lglelll1nskJ - Rozprawy habilitacyjne nr 164. 0 Piotr Kohler TilE HERBARIUM OF SEWERYN UDZiEl A D()CliMJ:NI/\IIO".; Ol Till --IIERBS IN THE BELIEFS OF TilE CRACOW 1'J:!\Si\!\TS" Sil!)) (Summary) Thc Herbarium of the Polish Academy of Sci.:nce (KRAr\'I) in ('raco\\, incllllks ;J small herbarium (iiI. I) ol' Seweryn Udziela (1857-1937). an ':lhnographer ;Illd naluralisl. Ihe Iillllldn ol' the Ethnographic Museum in Cracow. Th.: collection. I\'hich originall: s':rled as ;J documentan hasis of Udziela 's anicie. --'lcrbs in thc Iklicfs of the Cracow I'cas;lllls" Il{ośllll: 1\ IlilT/eni;ll"il ludu krakowskiego!. published in Llld in 193 I. includes 14) she':ls spcl·im.:ns of herh, representing 108 species have been glued on 119 of them, while thc remaining she.:ts arc emptl. All the specimcns havc becn described - the anicie. which conlains Ihl'ir ':llIJlplcle lisI. I·,ring., also some hithcrto unpublished data collected by Udziela. concerning the nan1<:S and usc of len herbs. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/178bfbfbe2611ed7d7fbd9c216a8d94f.pdf e052c6609c0cc21a5cb906832b5a206a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2568 Title A name given to the resource Zielone liście na ulicach Berlina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.125-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szporko, Marcin; Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zielone liście na ulicach Berlina Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska Poniższy tekst jest rozwinięciem referatu Hemp market in Berlin. Illegal and legal aspects przedstawionego w czasie szkoły letniej przy Katedrze Etnologii Europejskiej Uniwer­ sytetu Humboldta w Berlinie. Tematem ogólnym zajęć była Anthropology 'in' versus 'of the city, a nasze badania prowa­ dziliśmy w grupie Consume: global and local. Zaproponowa­ ne zagadnienia (zróżnicowanie konsumpcji w największych domach towarowych Berlina Zachodniego i Wschodniego; konsumpcja miejsc wypoczynkowych na przykładzie Wahnsee) nie wydawały nam się interesujące. Temat pojawił się sam. Obok naszego hotelu, w dzielnicy berlińskiej alternaty­ wy - Kreuzbergu, znajdował się skwerek, gdzie spotkaliśmy wieczorem rodaka; aktywnego berlińskiego punka, palacza marihuany. To właśnie konsumpcja konopi stała się dla nas interesującym zagadnieniem badawczym. Początkowo chcieliśmy badać wyłącznie konsumpcję ko­ nopi jako używki, ale szybko rozszerzyliśmy pole badawcze o legalny rynek produktów otrzymywanych z tej rośliny. Roz­ mowy i obserwacje prowadziliśmy w miejscach nielegalnej sprzedaży marihuany, specjalistycznych sklepach (tzw. HanfHauses) oraz w berlińskim Muzeum Konopi. Spotkaliśmy się także z działaczami Partii Zielonych/Związek 90, którzy zaj­ mują się problemem legalizacji konopi. Konopie okazały się przedmiotem, który sprzedać można zarówno jako narkotyk miękki, surowiec do wyrobu berlin гг- »"9- '997 HAHFPARADEf mi, h«nf i" I ku » " ,,! , es«n. i«ło5t*«d«. «**"• ,bschtuev.«»«<.Hung: .b Л uhr/p b,.nd«.,bur,«. to. К ИЙ. ZS'XiU&l"'"™ " ' »'Ч ir...iu|,™| Ь*";»*'»'!! IT kiounn IM i. и,., ""I""*Л«*»«Л u ™ - przedmiotów użytkowych, a także jako symbol określonego stylu życia i preferencji politycznych. Wokół tych czterech aspektów konsumpcji skoncentrowaliśmy swoje badania te­ renowe. Konopie jako używka Przepisy prawne obowiązujące na terenie Berlina pozwa­ lają na posiadanie niewielkich ilości haszyszu lub marihuany, ale nie pozwalają zarówno na obrót, jak i uprawę narkotycz­ nych odmian konopi. W związku z tym tworzy się nielegalny rynek. Mimo to wydaje się, że władza toleruje to zjawisko; w przeciwieństwie do obrotu narkotykami twardymi (heroi­ ną, amfetaminą, kokainą). Objęliśmy obserwacją dwa miejsca związane z niele­ galnym handlem konopiami. Każde z nich ma swoją wła­ sną specyfikę. Pierwsze z tych miejsc to mały placyk przy stacji U-Bahn w sąsiedztwie bazaru przy Herman Platz. Towarem oferowanym tam jest haszysz; sprzedawcami Turcy i Libańczycy. Drugim miejscem był popularny klub na Kreuzbergu. Oferowanym towarem są różne gatunki marihuany, zaś sprzedawcami - Murzyni (z Afryki i Karai­ bów). Transakcje w obydwu miejscach mają zupełnie odmien­ ny charakter. Lewantyńczycy z Herman Platz sprzedają swój towar w sposób, który można określić jako konspiracyjny; aby dokonać sprzedaży, odchodzą ze swoimi klientami do pobliskiego parku. W klubie zarówno spoży­ cie, jak i obrót marihuaną prze­ biega niemal jawnie. W czasie imprez (np. występu bębnistów z Zairu, reggae party) charakte­ rystyczny słodki zapach dymu można wyczuć z dużej odległo­ ści. Sprzedawcy sami pytają po­ tencjalnych klientów: Do you ne­ ed grass?\ Pięćdziesiąt tysięcy produktów Dużo ciekawszy dla polskiego obserwatora jest legalny rynek konopi. Specjalistyczne sklepy oferują dwie grupy towarów 125 �związanych z ich konsumpcją. Pierwsza z nich obejmuje przedmioty łączące się z narkotycznym aspektem używania konopi. Oferta jest bogata. Nabyć można przeróżne fajki i przybory do palenia, literaturę fachową - tak czasopisma, jak i książki (kilkadziesiąt tytułów), nasiona narkotycznych odmian. Natomiast w specjalistycznym sklepie ogrodniczym (Grass Griin) dostępne są narzędzia i urządzenia, często bar­ dzo skomplikowane i kosztowne, do domowej uprawy tej ro­ śliny. Wydaje się, że wiele balkonów na Kreuzbergu należy do klientów tego sklepu. Druga grapa towarów nie jest związana bezpośrednio z konopiami jako narkotykami. Nie spodziewaliśmy się, że z konopi otrzymać można proszek do prania, fornir do mebli, napój gazowany czy papier do drukarki. Poza tym nabyć można m.in. parafarmaceutyki, kosmetyki, odzież, tkaniny. Jak nas poinformowano w jednym ze sklepów, z konopi otrzymać można 50 tysięcy produktów. Do tematu wieloa­ spektowego użytkowania konopi jeszcze powrócimy. „The Cannabia makes the world go around" Konopie można także konsumować w sferze symbolicz­ nej. Wszystkie wspomniane powyżej produkty oznaczane są symbolem charakterystycznego zielonego liścia. Motyw ten jest również obecny na licznych gadżetach: biżuterii (zarów­ no w konwencji „odpustowej", jak i bardzo ekskluzywnej), pocztówkach, naszywkach, portfelach oraz plakatach. Zielo­ ny liść pełni tu rolę powszechnie znanego symbolu odnoszą­ cego się do określonego stylu życia. Jeden z plakatów przed­ stawia w formie mandali „prokonopny" minimanifest, gdzie po stronie jasnej rosną łany konopi i spacerują wśród nich 126 szczęśliwi użytkownicy, draga strona to obraz przemocy, gwałtu i zatrucia środowiska. Plakat wieńczy hasło: The Canabia makes the world go around. To przeciwstawienie pozy­ tywnego świata użytkowników konopi i mrocznego ich prze­ ciwników pojawiało się we wszystkich rozmowach z osoba­ mi związanymi z rynkiem konopi. W trakcie naszych badań dotarliśmy do sklepiku Elixier, położonego w równie alternatywnej jak Kreuzberg dzielnicy Prenzlauer Berg. Sklep ten poza typowymi zesta­ wami przyborów do palenia i nasionami konopi oferował szeroki wybór innych roślin psychoaktywnych (np. wilczą jagodę, yage, peyotl), bogaty zestaw transowej muzyki i koszulki z psychodelicznymi wzorami. Jak się wydaje, jest to także miejsce towarzyskich spotkań. Wnętrze urzą­ dzone jest w stylu nie pozostawiającym wątpliwości co do jego alternatywnego charakteru, czym różniło się znacznie od zaprojektowanych w konwencji luksusowego butiku Hanf-Hauses. Właściciel Elixier opisał nam styl życia, który realizuje tak on, jak i goście jego sklepu. Jest to według niego droga przeciwna kulturze konsumpcyjnej, w której podstawowe używki - tytoń i alkohol - służą wyłącznie celom rozrywko­ wym. Środki psychoaktywne (wśród nich marihuana) dają, jak to ujął, możliwość pogłębienia samoświadomości. Dlate­ go określa swoich klientów (from 8 to 80) jako osoby poszu­ kujące sensu życia. Próbują to osiągnąć poprzez doświadcze­ nia parareligijne, np. odprawiane w parkach rytuały „szamań­ skie", w czasie których zażywają sprzedawane w Elixier spe­ cyfiki: Shaman Smoke, Moon Walk, Lunatonic, Purification, Meditation, Tibetian Ritual Herbs etc. Można uznać, że konopie zostały zmitologizowane. Chy­ ba żadna inna legalna czy nielegalna używka nie stała się ba­ zą dla tak szerokiej symboliki i tak rozbudowanej ideologii. Z rozmów wynika, że konopie nie tylko „wprawiają świat w ruch", ale wręcz mogą go zbawić. Podkreślane wszech­ stronne możliwości wykorzystania konopi (50 tysięcy pro­ duktów) i ich przyjazna środowisku uprawa stają się argu­ mentem na rzecz legalizacji marihuany. Według zwolenników do głównych przeciwników legali­ zacji należą przedstawiciele przemysłu papierniczego, odzie­ żowego i kosmetycznego, którzy obawiają się konkurencji ta­ nich i przyjaznych dla środowiska wyrobów z konopi. Nasi rozmówcy wiązali pozytywny stosunek do konopi (zarówno do używki, jak surowca przemysłowego) z inną wizją rozwo­ ju świata, cywilizacji i własnej osobowości. Oponenci odwołują się zazwyczaj do dwóch argumentów. Po pierwsze uważają, że nie ma różnicy między narkotykami 2 �miękkimi i twardymi, zatem palenie marihuany jest dla nich nieomal tożsame z konsumpcją opiatów. Mocno utrwalone jest także przekonanie, że palenie marihuany czy haszyszu jest wstępem do konsumpcji twardych narkotyków. Oponenci i zwolennicy wykorzystują podobne połączenia symboli, nadając im przeciwne znaczenia. Na ulotce rekla­ mującej HanfParade liść konopi łączy się z otwartą, wycią­ gniętą dłonią; na okładce książki M . Gossopa liść splata się z palcami szkieletu (zob. ilustracje). Mimo że okładka pocho­ dzi z innego miejsca niż Berlin 1997, uznaliśmy, że jest do­ brym przykładem na wykorzystanie symboli liścia oraz dłoni przez wymienione grupy. nych - m.in. z hinduistycznych, buddyjskich, indiańskich i rastafariańskich. Ostatnią część ekspozycji stanowi sala poświę­ cona pamięci niedawno zmarłego Wolfganga Neussa. Był on najbardziej znanym berlińskim ideologiem konopi. Płyty CD z jego przemówieniami można nabyć w sklepiku przymuzealnym i we wszystkich pozostałych sklepach sprzedających wy­ roby z konopi. 3 „Hani wird siegen" Stosunek do legalizacji konopi dzieli także scenę politycz­ ną. Z przeprowadzonych rozmów wynika, że przeciwnicy le­ galizacji związani są zazwyczaj z konserwatywną prawicą, natomiast zwolennicy z ugrupowaniami lewicowymi i ekolo­ gicznymi. W Berlinie na rzecz legalizacji szczególnie aktywnie dzia­ ła Partia Zielonych/Związek 90. Joachimem Eul jest szefem specjalnego oddziału tej partii o nazwie Arbeits Gemeinschaft Drogen, który zajmuje się akcją na rzecz legalizacji kono­ pi. Otrzymaliśmy od niego plakat wyborczy, przedstawiający jeden z symboli Berlina, pomnik bogini zwycięstwa zwany Golden Elsa z liściem konopi we wzniesionej ręce. Hasło na plakacie brzmi Hanf wird siegen [„Konopie zwyciężą"]. Po­ stulaty legalizacji konopi stanowią trwały element programu politycznego Partii Zielonych. Jednym z działań organizowanych na rzecz legalizacji przez Partię Zielonych jest tzw. HanfParade. Sponsorami tej międzynarodowej imprezy były firmy produkujące opisane wyżej towary z konopi. Paradzie, która przeszła po raz pierw­ szy w 1996 roku ulicami Berlina, towarzyszyły koncerty oraz wystąpienia zwolenników legalizacji. W organizacji tej imprezy znaczący udział odegrało także HanfMuseum. Jest to jedyna tego typu instytucja w Niem­ czech - została założona w 1994 roku i stanowi prywatną wła­ sność. Zwiedzając sale wystawowe, zapoznać się można z wszystkimi aspektami wykorzystania konopi. Przy prezenta­ cji zachowany został klasyczny podział na kulturę materialną, duchową i społeczną. W pierwszej sali wystawione są narzę­ dzia służące do uprawy konopi, archiwalne zdjęcia ze żniw (m.in. z publikacji W. Strzeleckiego). Konopie są tu przedsta­ wione jako jedna z roślin przemysłowych (oleisto-włókienniczych). Odwiedzający muzeum, m.in. zorganizowane wycieczki szkolne (sic!), podziwiać mogą także dorodne krzaki narkotycz­ nych odmian konopi rosnące w małej szklarni będącej częścią wystawy. Duża część ekspozycji poświęcona jest rytualnemu uży­ waniu konopi. Ilustrują to zdjęcia obrzędów religijnych i magicz­ Wnioski Z przeprowadzonych przez nas rozmów i obserwacji wy­ nika, że używanie konopi i ich graficznego symbolu zyskało następujące interpretacje: 1. Znak tożsamości. Znak konopnego liścia funkcjono­ wać zaczął jako powszechnie znany symbol desygnujący przynależność jego użytkowników do grupy określanej przez nich jako alternatywna. 2. Znak sympatii proekologicznych. Konopie tu mają symbolizować roślinę, której konsekwentne użytkowanie może wpłynąć pozytywnie na środowisko („pięćdziesiąt ty­ sięcy produktów"). 3. Znak handlowy. Producenci wyrobów z konopi wy­ korzystują znaczenie nowo powstałego symbolu. Koszule z konopi opatrzone taką metką kosztują w przybliżeniu czte­ ry razy tyle co takie same z bawełny czy lnu. 4. Znak preferencji politycznych. Wśród użytkowni­ ków tego znaku przeważają osoby o poglądach lewicowych i ekologicznych, m.in. członkowie Green Party. Konopie jako używka od czasu rozwoju ruchów alterna­ tywnych w końcu lat 60. stają się coraz bardziej popularne w Europie. Berlin - jak się nam wydaje - znajduje się w po­ łowie drogi pomiędzy Amsterdamem - gdzie spożywanie miękkich narkotyków jest akceptowane, funkcjonuje w ra­ mach legalnej kultury, a nawet stanowi turystyczną atrakcję a Warszawą, w której problem konopi jest postrzegany wy­ łącznie w ramach zjawiska narkomanii i nie wytworzyło się opisane powyżej zjawisko kulturowe, tak w sferze material­ nej, jak symbolicznej. und' .Аоста рнпШи&А PRZYPISY Warto zaznaczyć, że poza Lewantyńczykami wszystkie osoby związane z konopiami posługują się biegle językiem angielskim. Jeden z ulubionych a r g u m e n t ó w brzmi, że 2 w uprawie konopi nie używa się pestycydów i innych chemicznych s'rodkow ochrony ros'lin. Narkomania. Mity i rzeczywistość, PWN, Warszawa 1993 3 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f91777349f27662f54f8fc2064172dc2.pdf c72b81398010486b9ca4db1db03b7300 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2502 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2325 Title A name given to the resource Ziemia w dialogu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ziemia w dialogu Jadwiga Rodowicz (...) Artysta zachowuje się w ten sposób, jakby od niego czegoś żądano, oczekiwano. Oczywiście, naród oczekuje, ale oczekuje nieświadomie. (...) Człowiek powinien zawsze pamiętać o tym, że tworzy nie dla siebie. Ale - chociaż tworzy nie dla siebie, powinien mówić tylko o rzeczach, które są mu bliskie. (...) W sensie praktycznym artysta jest kimś bezużytecznym, ponie­ waż bez przerwy troszczy się o ideał, a ideał to rzecz niekonkretna, której nie można w żaden sposób spożytkować. I to stanowi, w moim przekonaniu, dramat współczesnych społeczeństw, które domagają się od artysty jakiegoś praktycznego zastosowania. A kiedy artystę usiłuje się wykorzystać w sensie praktycznym, wówczas łamie się go i niszczy jak zabawkę. Andriej Tarkowski, Kompleks Tołstoja Poniższy zapis powstał jako refleksja nad lekturą Tarkow­ skiego oraz z przypomnienia kamiennych ogrodów w Japo­ nii. Powstał także pod wpływem nieznanego jeszcze szer­ szemu gronu sformułowania „ekologia ducha" - jako kate­ gorii estetycznej, mającej towarzyszyć „Gardzienicom" w ich działalności i w ich unikalnym podejściu do przestrzeni otwartej, traktowanej jako specyficzna „spatium theatralis". Do Włodzimierza Staniewskiego, jako twórcy tego poję­ cia, należy określenie, co dokładnie przez nie rozumie, autorce zaś, na której wykształcenie artystyczne niewątp­ liwie wywarła wpływ estetyka japońska, wydaje się nie od rzeczy podzielenie się refleksją na temat tych nowych kategorii. A to dlatego, że nowe kategorie estetyczne zdają się uzyskiwać swój właściwy wymiar i obraz dopiero przenie­ sione w kontekst cywilizacji wyrosłej na zupełnie innych podstawach. Ten tekst jest o sztuce, poniekąd o teatrze, ale nie jest o aktorach. Ten tekst jest o ziemi. W mówieniu o ekologii odczuwa się często brak ducha. Jakby rządził nami jedynie imperatyw ekonomiczny: jak się nam to potem przyda, jak zaowocuje, jaką z tego będziemy mieć korzyść - my, nasze dzieci? Czasami jednak nieświadomie ujawnia się ta obrona duchowości ziemi przez obronę krajobrazu i wpisanego w ziemię piękna, które jednak, przy podejściu wyłącznie ekonomicznym w sposób nieunikniony staje się myśleniem o „turystyce". A tymczasem obrona „duchowości" ziemi wymaga zgoła innego myślenia o niej. W tradycyjnym ujęciu, stosunek do ziemi i otoczenia na Dalekim Wschodzie wyrastał z bardzo szczególnej jej percep­ cji i zdominowany był zupełnie nieprzystającymi do naszych kategoriami. Ziemia miała swoje oblicze, jak żywe stworze­ nie, i mówiono o jej formach jak o częściach ogromnego organizmu. Ziemia i krajobraz miały inspirujący wpływ nie tylko na poetów, traktowano je jako tworzywo i potencjalne dzieło sztuki. Japończycy, na przykład, stworzyli ogromne in­ strumentarium pojęciowe dla oznaczania najsubtelniejszych doznań, wywoływanych przez proste fenomeny natury na człowieka w niej zanurzonego. Wykorzystując istniejący krajobraz - budowano w nim nowy, symboliczny - metafo­ ryczny. Najlepszym tego przykładem są ogrody kamienne przy świątyniach buddyjskich sekty zen, tzw. karasenzui (lub karesansui lub ishiniwa). Karasenzui jest zbitką słowną oznaczającą „stare drzewo, górę, wodę"; to zaś oznacza, w lakonicznym skrócie - krajobraz, naturę, świat najprost­ szych jej fenomenów - roślin, ziemi, wody, otoczenia. W swej prostej kompozycji ogrody takie bywały artystycz­ ną repliką makrokosmosu przyrody, krótką metaforą jego praw. Do dzisiaj zdumiewają niezwykłością atmosfery, pięk­ nem, niepokoją ujętą w formę kompozycji kamiennych - tajemniczą proporcją i zdają się światem żyjącym samym przez siebie. A „żyjącym" - znaczy „trwającym w dynami­ ce". Przykładem najbardziej znanym jest kamienny ogród przy świątyni Ryóanji w Kioto. Jego twórcą (projektantem) był prawdopodobnie Sóami (zm. 1525), choć być może Tessen Soki (zm. 1492), albo też ktoś całkiem nieznany* (źródła podają także różne daty powstania tego ogrodu, najbardziej prawdopodobny jest wiek X V I ) . Za prof. Wiesławem Kotańskim {Sztukajapońska, W A i F , Warszawa 1974, s. 205 i n.) cytuję opis ogrodu: Zajmuje on niewielką, prostokątną płaszczyznę (23 x 9), wysy­ paną białawym żwirem, na którym rozmieszczono piętnaście głazów różnej wielkości, w pięciu grupach. Od południa i zachodu otoczony jest murami około dwumetrowej wysokości, spoza których wyłaniają się korony sosen, od wschodu i północy znajdują się zabudowania, przy czym kraniec ogrodu traktuje się jako werandę widokową. Patrząc od środka werandy, z lewej strony widać skupiska złożone z pięciu i dwóch kamieni, obros­ łych u podstawy mchem, po prawej zaś, po trzy, dwa i trzy kamienie, niektórzy interpretatorzy widzą tu rytm pomyślności. Żwir, w którym osadzone są kamienie, jest grabiony koliście, na podobieństwo rozchodzących się fal, a dalej tak, aby linie biegły równolegle do werandy widokowej, tworząc jednolicie pofałdowaną powierzchnię. Jest to jeden z najbardziej abstrakcyjnych ogrodów w Japonii, toteż nic dziwnego, że i interpretacje znaczeniowe czy symbolicz­ ne jego kompozycji bywają najprzeróżniejsze. Popularnie określa się go po japońsku tora-no kowatashi niwa, to znaczy ogród wyobrażający tygrysicę przeprawiającą swe potomstwo przez rzekę. Ma to swe źródło w tym, że niektóre kamienie po lewej stronie przypominają grupę zwierząt płynących ku prawemu brzegowi - ale jest to raczej skojarzenie powierzchowne." Słusznie pisze Wiesław Kotański, albowiem istnieją inne, głębsze interpretacje. Przez kilka ostatnich wieków ogród ten służył wyłącznie kontemplacji - weranda widokowa znajduje się na zewnątrz pomieszczenia (tzw. Hbjo) opata klasztoru, i po odebraniu instrukcji czy nauk z jego ust, mnisi mogli medytować je właśnie na werandzie widokowej. Istnieją wszakże ryciny, na których widać, że spacerowano czasem wewnątrz tego ogrodu, zanurzając się w jego sym­ bolicznym krajobrazie.* I właśnie inna interpretacja mówi, że ogród ten wyobraża (jest odtworzeniem)* pięć mitycznych wysp. Taiyo, Inkyo, Ffoko, EishG i Horai, widocznych z chińskiego brzegu, a uchodzących za miejsce przebywania „nieśmiertelnych" ascetów (senniń), lub też jest wizerunkiem pięciu mitycznych szczytów, na których oni przebywają. Czy jest więc ten ogród repliką tajemniczego, cudownego miejsca * Wszystkie informacje oznaczone w tekście gwiazdką zaczerp­ nęłam z książki: Furukawa Jun, Kotei'en-no mikata, Hoseiki-shuppan, data i miejsce publik, nieznane, s. 32, 33 167 \ �wiecznej młodości i nieśmiertelności? A może - miejscem regeneracji duchowej? Sama zresztą nazwa była pierwotnie (na przykład w jed­ nym z pierwszych podręczników ogrodownictwa Sakuteiki)* stosowana na oznaczenie zakątka w większym ogrodzie, w którym imitowano jakiś istniejący krajobraz, większą przestrzeń. Na przykład, przy pomocy kamieni naśladowano łańcuch górski lub grzbiet góry, i takie miejsce nosiło nazwę katayamano kishi (krawędź góry). Z drugiej strony wiadomo, że ukształtowanie ogrodu bywało odwzorowaniem, ilustracją pewnych prawd, wierzeń religijnych; na przykład w pewnej sekcie buddyjskiej, (jodoshu), w której wierzy się w odrodzenie zbawionej duszy po śmierci, w krainie nieśmiertelności i wiecznego szczęścia - tzw. Czystej Ziemi (Jodo), ogrody budowano w ten sposób, że w ich części centralnej znajdowało się jeziorko (ike) symbolizujące mityczną Czystą Ziemię.* Wiadomo także, że w pierwotnej, rdzennej religii japońs­ kiej shinto, niektóre kamienie, skały, góry, traktowane są jako siedliska bogów, sił nadprzyrodzonych (karni), tak że istnienie miejsc świętych, pełnych mocy, silnie jest i było osadzone w świadomości japońskiej. Wrażliwość na istnienie takich miejsc występowała zapew­ ne u podstaw budowy unikalnych kamiennych ogrodów. Natomiast sama technika komponowania ogrodów roz­ winęła się, jak sądzę, głównie pod wpływem chińskich praktyk geomantycznych feng-shui (pisane znakami „wiatr-woda"**), po japońsku natomiast hoigaku czyli sztuki „kierunków". Geomancję ,/eng shut" można najproś­ ciej zdefiniować jako sztukę sytuowania budowli - świątyń, grobowców i innych ważnych obiektów, w zależności od przebiegu tzw. linii energetycznych ziemi. Ten pradawny system wartościowania miejsc dość wcześ­ nie podzielił się na dwa inne: jeden został oparty na działaniu kompasu, a drugi - na interpretacji form ukształtowania powierzchni ziemi.' Kompas (tzw. lo pan lub luo pan) miał początkowo kształt kwadratowej, drewnianej tablicy, symbolizującej ziemię (określoną przestrzeń), na którą rzucano „jakieś" przedmioty i z ich przypadkowego ułożenia względem siebie odczytywa­ no przebieg sił w tej przestrzeni oraz ich oddziaływanie. (Trochę to przypomina postępowanie z szamańskim bęben­ kiem u Lapończyków). Jednak bardziej interesujący, z naszego punktu widzenia, jest drugi sposób, polegający na oczytywaniu ukrytego znaczenia form ziemi - i wszelkich obecnych w niej fenome­ nów - na podstawie ich zewnętrznego wyglądu i pod wpływem przebywania w danej przestrzeni. Uważano, że kształt powierzchni ziemi i formy przestrzenne są wynikiem działających ciągle jeszcze potężnych sił, które metaforycznie oznaczano mianem „smoka" i „tygrysa". Gdyby użyć bliższego nam języka, można by powiedzieć, że ruchy sejsmiczne, zmiany klimatyczne i atmosferyczne przedsta­ wiano jako grę tych zwierząt. Miała to być gra miłosna, a za miejsce najbardziej obdarzone mocą, uważano to, które znajdowało się w splocie lędźwi smoka i tygrysa. Mistrz-geomanta odczytywał, gdzie w ziemi znajdują się łapy, głowa, grzbiet smoka czy tygrysa, odnajdował, gdzie rodzi się energia. Geomancja była rzemiosłem obecnym w kulturze japońs­ kiej od najdawniejszych czasów.* Stosowano ją przy lokacji świątyń. Nawet dzisiaj wybitni cieśle-rzemieślnicy znają jej zasady - o czym autorka miała okazję przekonać się choćby w czasie krótkich rozmów prowadzonych z budowniczymi świątyń buddyjskich w zachodniej Japonii latem 1989. Podobno jest ona bardzo żywa w Korei. Zasady geomantyczne stosowano niewątpliwie także w budowaniu i komponowaniu ogrodów kamiennych. Wskazuje na to Ryóanji a w nim już choćby fakt, że (idąc za opisem) weranda widokowa znajduje się na północy ogrodu, a zatem ogród ogląda się w najbardziej korzystnym południowo-zachodnim kierunku. Podobnie jak geomanci przemierzali przestrzeń, poszuku­ jąc miejsc napełnionych mocą, tak też mistrzowie-ogrodnicy podążali w poszukiwaniu miejsc szczególnych, które, po sporządzeniu szkicu, można było odtworzyć przy pomocy skał, mchu i piasku w ogrodzie. W ogrodach kamiennych odtworzono krajobrazy wyłącznie przy pomocy kamieni i żwiru. Przedstawiano nie tylko góry, przełęcze, kotliny, ale także brzeg morski, fale oceanu, wyspy - krainy istniejące lub takie, które mogłyby istnieć. W Japonii, w wydawanych współcześnie podręcznikach ogrodownictwa*, znaleźć można wiele uwag, które precyzu­ ją na bardzo podstawowym poziomie, co to znaczy trak­ tować kamień jako tworzywo „żywej natury". Przede wszys­ tkim nie należy zbierać kamieni okrągłych, gdyż mają one formę zbyt zamkniętą, z trudem dają się układać w grupy z innymi, natomiast wiele ciekawsze są kamienie o nieregu­ larnych, niesymetrycznych kształtach. Określa sieje mianem „kamieni widokowych" (keiseki). W wyborze kompozycji nie można się kierować pięknem jednego tylko kamienia, gdyż zbyt ładny rozbije każdą kompozycję od środka - trzeba raczej zebrać takie, które są ciekawe, nawet jeśli mają skazy. Kamień kładziony w ogrodzie musi zostać mocno osadzony w ziemi, by nie wywoływał wrażenia, że się może przewrócić. Część wkopana nosi nazwę „korzenia" (zatem w ogrodzie kamień rośnie!?) Jeśli jest płaski, o ostrych kształtach, to boczna krawędź nazywa się „krańcem nieba" (tentari), a frontalna „ściana" - „licem" lub „twarzą" (men).*** Jeśli jego kształt przypo­ mina głowę, to w sposób naturalny mówi się, że na dole mieści się broda. Punkt, który skupia spojrzenie, nazywa się „miejscem patrzenia". Komponowanie kamiennego ogrodu zaczyna się od usta­ lenia „punktu ciężkości" przestrzeni, który najczęściej wypa­ da na linii, która dzieli ją w stosunku 7:3. (Ciekawe, że identycznie dzieli się na przykład pomost hanamichi, który w teatrze kabuki stanowi część sceny dla aktorów). Większy odcinek nazywa się „głównym" (shu), a mniejszy - „przypo­ rządkowanym" (ju). Następnie z grupy kamieni wybiera się główny - jakby najważniejszego bohatera. Kamień ten znajdzie się właśnie w „punkcie ciężkości" ogrodu, w podobny sposób, jak aktor kabuki, który kluczowe sceny odgrywa często w analogicz­ nym miejscu pomostu (właśnie w 3/7 jego długości). Wokół niego układane są pomniejsze i mniej ważne kamienie, które się „wiąże" (kumu) po dwa, trzy, w mniejsze grupy - które w kompozycji w specyficzny sposób odnoszą się do głów­ nego. Właśnie podczas tej aranżacji ogrodowi można nadać kształt krajobrazu. Już kilka tych pobieżnych uwag wskazuje na fakt, że przestrzeń ogrodu i kamienie traktowane są jak specyficzna scena i umieszczeni na niej bohaterowie - zrozumiale zatem jest oczekiwanie, że będą one aktywnie oddziaływać na patrzącego człowieka. ** Wiadomości o feng-shui głównie za: Stephen Skinner, The Living *** Wszystkie informacje o kształtach kamieni i zasadach kom­ pozycji wybrane z Mitsuhashi Kazuo, Takahashi Ichiro, Waga Earth Manual of Feng Schui (Chinese Geomancy), Routledge & Kegan Paul, Londyn 1982, s. 18 i dalej. 168 uchi-no niwazukuri, Shufu-to seikatsu sha, Tokio 1984 �Wiadomo, że niektóre z ogrodów kamiennych zostały w X V I w. skomponowane przez aktorów no. Wiesław Kotański stawia pytanie, jak aktorzy - ludzie pochłonięci bardzo trudnym i pracochłonnym rzemiosłem - mogli opanować tę skomplikowaną sztukę. Wydaje mi się, że właśnie ich pierwszy zawód - znajomość sceny, specyficz­ nych zasad percepcji, przestrzeni, dynamiki tańca, symboliki ruchu, dała im do tego pierwszorzędne kwalifikacje, a przy­ najmniej przygotowanie. Być może - jak żaden inny zawód. Można przypuszczać, że skoro ogród kamienny służył kontemplacji, medytacji, to zapewne zakładano, że jego kształt fizyczny musi wpływać na stan ducha. Kontemplacja ogrodu stawała się zatem kontemplacją stanu wewnętrznego kogoś, kto w nim przebywał, a porządek ogrodu, jego wewnętrzna dynamika, organizowała w pewien sposób we­ wnętrzny świat patrzącego. Ten kto patrzył - widział przed­ miot niesłychanie konkretny i jednoznaczny - kamień, ale jednocześnie, poprzez nieodgadnione zamierzenie twórcy, jawił mu się on to jako wyspa, to jako zwierzę, to znów jako góra. Ów szczególny stan ,,popadnięcia" w świat ogrodu można by nazwać „zlaniem porządków" - zewnętrznego świata i wewnętrznego doświadczenia tego świata. Sam zaś ogród - karasenzui nazwałabym „jednomianem sztuki". By wyjaśnić jak to rozumiem, odwołam się znów do Tarkows­ kiego, który tak definiuje metaforę (jako środek artystycz­ ny): Symbol zawiera w sobie określony sens, pewną formułę intelektualną, podczas gdy metafora jest obrazem. Jest obrazem, który ma te same cechy charakterystyczne, co świat, który reprezentuje. Obraz, w przeciwieństwie do symbolu, ma sens nieokreślony. (...) M e t a f o r a j e s t b y ł e m samym w s o b i e , j e s t j e d n o m i a n e m . Rozpada się przy próbie dotknięcia. . - - * , - • » , Ogród karasenzui, namacalnie konkretny i bliski, jest obrazem i jest światem. Przypomina coś, przywodzi na myśl skojarzenie, ale zaraz jest tworem wolnym od jednoznacznej interpretacji. Także „rozpada się" przy próbie dotknięcia. To jedno jest pewne - że rekonstruuje organiczne oblicze ziemi, i że służy „działaniom serca". W średniowiecznej Japonii, w odniesieniu do przestrzeni i otoczenia, myślano zatem kategoriami kompozycji, której elementy stanowiły, „wartości nieba i ziemi", jakby w kilka wieków później powiedział Bachtin. Wyrażano napięcia dramatyczne przy pomocy samych tylko fenomenów ziemi, faktów natury. Ten biegun postrzegania ziemi znajduje się w absolutnej opozycji do turystyki i ekonomicznego imperatywu w myś­ leniu o ekologii. Pytanie, które mnie dręczy jest takie: ku któremu z biegu­ nów grawituje nasza wyobraźnia i wrażliwość? Odnoszenie kategorii i pojęć dalekowschodnich do zja­ wisk naszej własnej kultury uzasadnia się tak oto, że pewne idee rodzące się tutaj i z trudem przebijające opór materii, w atmosferze i implikacjach pokrewne są dawniejszym dokonaniom obcych cywilizacji. Odwołują się jakby do, wszędzie tej samej, gleby duchowości - jeżeli taka w ogóle istnieje. Trzeba porównywać, odczytywać, tworzyć - czerpiąc także z obcych kultur to, co najcenniejsze, jeśli własnej duchowości nie chcemy sprowincjonalizować. Spacjum theatraus, koncepcja przestrzeni teatralnej w Gardzienicach, to także wyzwanie. Czy jednak wyzwanie to powoła kiedykolwiek konkretne formy? Lublin-Warszawa 1990 Л ' . ч и , ; ' - ' , Fragment ogrodu przy świątyni Ryóanji, kamienie, piasek, rośliny 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2dbe69f8aede05296dc38919bb299a2.pdf bdcb429f997d3c09574cce27afccbc14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2115 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Konkomba - wierzenia i rytuały Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1964 Title A name given to the resource Ziemia w wierzeniach i rytuałach ludu Konkomba z północnej Ghany / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.255-278 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk SVD Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 HENRYK ZIMOŃ SVD Katedra Historii i Etnologii Religii Katolicki Uniwersytet Lubelski ZIEMIA W WIERZENIACH l RYTUAŁACH LUDU Z PÓŁNOCNEJ GHANY KONKOMBA W ponad stuletniej historii systematycznych badań afrykanistycznych udział w poznawaniu kultur i religii ludów i narodów afrykańskich mają również polscy podróżnicy i uczeni. Wśród nich szczególnie znani są: Ignacy Zagiell (Egipt, Etiopia, Afryka Środkowa), Antoni Rehman (Afryka Południowa), Stefan Szolc-Rogoziński (Kamerun), Leopold Janikowski (Gabon), Zygmunt Zaborowski (Madagaskar), Jan Czekanowski (badania antropologiczno-etnograficzne w latach 1907 - 1909 na terenie międzyrzecza Konga i Nilu), Zygmunt SmogOl'zewski (Maghreb), Bronisław Malinowski (Afryka Wschodnia i Południowa), Jan Stanisław Bystroń (Algieria), Roman Stopa (badania etnograficzno-językoznawcze w latach 1935 - 1936 wśród Hotentotów i Buszmenów), Edward Loth (Afryka Wschodnia), Kazimierz Michałowski (Egipt), Andrzej Waligórski (badania nad ludem Luo w Kenii w latach 1946 - 1948) 1 • Oddział Wrocławski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zorganizował w dniach 9 - 11 kwietnia 1956 roku we Wrocławiu pierwsze po wojnie seminarium afrykanistyczne 2. Na Uniwersytecie Warszawskim powstało w 1962 roku Studium Afrykanistyczne, a 24 września 1990 roku założono Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne 3. Katedra Historii i Etnologii Religii i specjalizacja religioznawstwa KUL zorganizowały w dniach 19 - 20 listopada 1993 roku w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Lublinie sympozjum naukowe na temat: "K ultury i religie Afryki a ewangelizacja". Było to pierwsze ogólnopolskie spotkanie afrykanistów w KUL, którego celem było lepsze Zob. m.in. A. Grzybowski, Roz'VlI} zaillteresmrmi Afryką w Polsce oraz polskie ośrodki hac/ml .,Przegląd Socjologiczny" t. 19/1, 1965, s. I I i n.: Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, W~CI'P do ecnowalii Aji·yki. Warszawa 1968, s. 33 i n.; Wśród hl/sZU i czarowników. Anr%gia po/skich relacji o ludach Afryki, wybór i komentarz A. Kuczyński, Wrocław 1990. 2 H. GorczYr1ska, Sprawozc/anie z seminarium poświęconego zayadnieniol1l ajrykanislycznym. ,.Lud" t. 43, 1956, s. 497 - 500. 3 S. Strelcyn, Les ellIdes aji'icaines ci I'Unil'ersilie de Varsovie, "Africana Bulletin" t. \, 1964, s. 125 - 132; S. Pilaslcwicz, Polskie Towarzystwo Afrykanisc.vczne, "Przegląd Orientalistyczny" 199 I, nr \.-4, s. 163 i n. I afrykanistycznych, �256 zrozumienie złożonych procesów kulturowych i religijnych kontynentu afrykańskiego oraz integracja polskich afrykanistów i misjologów, z których większość z autopsji zna problemy społeczne, kulturowe, religijne i misyjne określonych grup etnicznych i państw4. Po II wojnie światowej, do połowy lat pięćdziesiątych XX wieku zainteresowania naukowe w Polsce nie wykraczały zasadniczo poza tereny Maghrebu i Etiopii. Problematyka Czarnej Afryki pojawiła się od 1955 roku najpierw w czasopismach informacyjnych i naukowych, a następnie stała się przedmiotem systematycznych badań naukowych 5. Przegląd bada1'l etnograficznych w Afryce zawiera książka zatytułowana Na egzotycznych szlakach, wydana pod redakcją Leszka Dzięgla w 1987 roku we Wrocławiu przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. O badaniach prowadzonych przez polskich etnologów, antropologów, językoznawców, socjologów, orientalistów i geografów w Afryce informuje A. Kuczy1'lski w pierwszym rozdziale antologii polskich relacji o ludach Afryki 6. Intensywne badania terenowe w ostatnich latach prowadzili: Ryszard Vorbrich - badania etnograficzne nad tradycyjną gospodarką ludu Daba z północnego Kamerunu 7 oraz badania wśród Tuaregów w Maroku, ks. Antoni Kurek OMT - badania religioznawczo-misjologiczne wśród ludu Gidar w Kamerunie8, ks. Henryk Zimo1'l SVD - dwukrotne badania etnoreligioznawcze nad rytuałami i wierzeniami ludu Konkomba z północnej Ghany w szerszym kontekście społeczno ..kulturowym 9. Oceniając polską literaturę afrykanistyczną dotyczącą kultury duchowej, można stwierdzić, iż odczuwa się brak zarówno całościowych i syntetycznych opracowa1'l religii Afryki, jak i szczegółowych monografii religii poszczególnych ludów, opartych na badaniach terenowych polskich etnologów i religioznawców. W pierwszym nurcie najnowszych badań ogólnych mieszczą się opracowania książkowe Stanisława Piłaszewicza 10 oraz wydana w 1994 roku książka 4 Zob. H. Zimoń, Uniwersytecie 5 Grzybowski, poświęcone kultury głównie 6 7 presją tenże: Kulwry Lubelskim, op. cit., zagadnieniom Afryki i religie Afryki "Lud" a ewangelizacja. Sympozjum w Katolickim naukowe t. 76, 1993, s. 320-323. s. Afryki 13·15. Ukazały współczesnej (I. 23, 1969) oraz numer się dwa tomy ,.Przeglądu (t. 19/1, 1(65) i procesom "Przeglądu Socjologicznego" przcobrażcń Orientalistycznego" tradycyjnej (J961, nr 1) zajmujący się problematyką afrykanistyczną. W§ród buszu i czarowników, op. cit., s. 99 - 125. R. Vorbrich, historii Daba - i warunków górale 8 A. Kurek, 9 H. Zim oń, Afrykwlskie Badania pólnocnego ekologicznvch, Wierzenia i obrzfdy rytuały etnareligioznawcze s. 205 - 215. 10 Afrykańska ksima niu krzyża i pólksiężyca. gie Afryki. Ewo/ucja rodzaju. Rodzime wierzeń Gidarów, aorarne wśród Mity Kamerunu. Wrocław gospodarka ludu pólnacnokameruńskiego, na przykladzie ludu i legendy Konkamha w kontaktach tradycyjna w ludów Afryki z islamem Warszawa ludu Konkomha, pólnocnej ludów Afi"yki Zachodniej, reliuie i ,,/ilozofia" rodzimych Afi"ykańska pod 1989. Zachodniej, Warszawa Ghanie, Warszawa Warszawa i chrześcijwlstwem, "Lud" 1988. 1992; t. 75, 1978; W cie1986; Reli- Warszawa 1992. �257 Grzegorza J. Kaczyńskiego 11. Problematyka omawiana w niniejszym artykule sytuuje się w nurcie szczegółowych opracowań religii poszczególnych ludów afryb.i1skich. Sakralność ziemi u ludu Konkomba, wyrażająca się w wierzeniach i rytuałach, była jednym z tematów dwukrotnych badań etnoreiigioznawczych, które przeprowadziłem wśród tego ludu w rejonie Saboby, w Ghanie północno-wschodniej, od lipca 1984 do stycznia 1985 oraz do września 1990 do sierpnia 1991 roku. W czasie obu badań terenowych przebywałem w misji katolickiej Księży Werbistów w Sabobie, centrum ludu Konkomba w Ghanie. Badania prowadziłem wśród pięciu plemion tego ludu: Biczabob, Nakpantiib, Binalob, Bimonkpom, Bigbem. Zamieszkują one tereny położone stosunkowo blisko Saboby lub wokół niej. W sumie uczestniczyłem osiem razy w rytuałach związanych z duchami ziemi 12. Z literatury przedmiotu ważne są publikacje brytyjskiego antropologa społecznego Davida Taita (1912-1956), który prowadził badania stacjonarne w rejonie Saboby od sierpnia 1950 do stycznia 1952 roku, oraz Jean-Claude Froelicha, francuskiego administratora w północnym Togo w latach 1940 - 1948. Wśród obrzędów związanych z ziemią, rangą i znaczeniem wyróżniają się rytuały spełniane pod koniec pory suchej, tj. przed rozpoczęciem prac polowych oraz nowego cyklu wegetacyjnego i gospodarczego. Rytuały te mają charakter błagalny i przeprowadza się je w sanktuariach ziemi lub w zagrodach. W artykule niniejszym analizuję i interpretuję wierzenia Konkombów o ziemi oraz rytuał odprawiony w sanktuarium ziemi w wiosce Bwagbaln i rytuały zwane "składaniem obiaty ziemi" (hi kpir kiting) spełnione w wioskach Nalogni i Kitiek. Analiza danych faktograficznych zebranych w czasie uczestnictwa w tych rytuałach została uzupełniona interpretacją fenomenologiczną, zmierzającą do zrozumienia i wyjaśnienia ich sensu w wymiarze społecznym i religijnym. l. Wierzenia o ziemi U wielu ludów północnej Ghany ziemię uważa się za żonę nieba. Według Konkombów bóstwo ziemi Kiting jest matką boga Uwumbor13. Znane są im również wyobrażenia dotyczące pary niebo - ziemia. Uwumbor jest synem Czarny chrystianizm. Ze studiów nad ruchami afrochrześcijańskimi, Warszawa 1994. Szerzej na temat metody i tematyki tych badań zob.: H. Zimoń, Etnoreligioznawcze badania Terenowe w,vród ludu Konkomba w północno-wschodniej Ghanie, "Collectanea Theologica" t. 56, fasc. I, 1986, s. 126-132; tenże, Badania etnoreligioznawcze ~dród ludu Konkomba, op. cit., s. 205-215. 13 Należy pamiętać o różnicach dialektalnych języka konkomba. Froelich używa następujących nazw: Kelnik, Wumbor (Woumbor w pisowni francuskiej). Używamy nazw dialektu Biczabobów okolic Saboby: Kiting, Uwumbor. Zob.: A. Langdon, M. J. Breeze, Konkomba-English Likaln-Likpakpaln Dictionary, Tamale, b.r.w., s. 39, 87. II 12 17 - Lud t. LXXVIII �258 bóstwa ziemi Kiting i boga niebiańskiego Kitalangban, który użyźnia ziemię za pomocą deszczu. Zdaniem Froelicha bóg niebiański Kitalangban jest prawdopodobnie Istotą Najwyższą. Powołując się na Froelicha, J. Zwernemann uważa - jeśli nie przyjmiemy wpływu religii chrześcijańskiej - iż bóg Uwumbor albo zajął miejsce dawnego atmosferycznego boga nieba, albo idea boga niebiańskiego uległa przemianie wskutek wpływu innych czynników 14. Zgodnie ze współczesnymi wierzeniami Konkombów Uwumbor jest Istotą Najwyższą, stworzycielem ziemi, nieba, duchów, ludzi i wszystkich rzeczy. Uwumbor jest źródłem i dawcą życia oraz prawodawcą moralnym. Dusza człowieka (mviin) pochodzi od Uwumbor i po śmierci do niego wraca. Imię Uwumbor związane jest etymologicznie ze słowem ubor - władca. Uwumbor bywa utożsamiany również z niebem i uważany jest za dawcę deszczu. Przyjmuje on więc wyraźnie funkcje ojca, boga niebiańskiego Kitalangban 15. W znaczeniu religijnym ziemia jest bóstwem, duchem, źródłem i zasadą życia, płodności, pomyślności i bogactwa. Wyrażenie kiting kee ("ta ziemia") oznacza w dialekcie Biczabobów określony obszar ziemi uprawnej i nieuprawnej, czyli buszu, który mieszkańcy danej wioski mają prawo użytkować, czyli mogą go uprawiać, na nim polować i zbierać, np. owoce drzew czy opał. W aspekcie materialnym termin kiting oznacza ponadto wioskę, miasto, osadę, grunt, rolę, glebę 16. Bóstwo ziemi Kiting, mimo iż jest mniej lub więcej personifikowane, to jednak, zdaniem Froelicha, nie jest boginią. R. S. Rattray twierdzi, iż u ludów północnej Ghany ziemia jest elementem żeńskim i żoną boga niebiańskiego. Opinii tej zaprzecza M. Fortes, który uważa, iż ziemia na tym obszarze, a przynajmniej u ludu Tallensi, nie jest boginią, chociaż utożsamiana jest często z zasadą żeńską 17. Z powodów lingwistycznych J. Zwernemann wyraża wątpliwości co do interpretacji Fortesa. Na podstawie analizy materiałów opublikowanych przez Froelicha nie zgadza się on z jego opinią, uważając ziemię u Konkombów za boginię 18. Wyniki moich badań 14 J.-C Froelich, La tribu Konkomba du Nord Tor/o, Dakar 1954, s. 184; J. Zwernemann, Die Erde in Vorstel/ungswelt und Kultpraktiken del' sudanischen Volker, Berlin 1968, s. 31; tenże, us notions du dieu-ciel chez quelques tribus voltai"qucs, ,.Bulletin de I'Institut Frani;ais d'Afrique Noire" serie B, t. 23, 1961, s. 265. 15 J.-C Froelich, op. cit., s. 180 i n., 184 i n., 221 i n.: tenże, Les Kankomba, les Moha. les Dyl'. w: J.-C Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, I..es populations du Nord-Togo, Paris 1963, s. 149 i n., tenże, Les Konkomha du Nard-Togo, "Bulletin de I'Institut Frani;ais d'Afrique Noire" serie B, t. II, 1949, s. 430, 432. 16 D. Tait. The Konkomba of Northern Ghana, 2nd ed., London 1964, s. 33 (autor używa pisowni keteny ke); M. A. Langdon, M. J. Breeze, op. cit., s. 39, 78. 17 Zob.: R. S. Rattray, Tribes ar che Ashanti Hinterland, vol. 2, Oxford 1932, s. 43; M. fortes, The dynamics of clanship among the Tal/ensi. Being the .first part of all analysis of the social strlleWie of a Trans- Volca tribe, 3rd ed., London 1969, s. 107 przyp. I, s. 175 przyp. I. 18 Zob. J.-C Froelich, Le kinan des Konkomba du Nord-To{lo, "Notes Africaines" t. 80, 1958, s. 104; tenże, Les Konkomba ... , op. cit., s. 150; J. Zwernemann, Die Erde ... , op. cit.. s. 31 i przyp. 1. �259 wskazują na żeński charakter bóstwa ziemi w sensie uniwersalnym. Natomiast lokalne duchy ziemi, uobecniane w sanktuariach ziemi, mają charakter męski lub żeński. Kiting jest bóstwem jednostkowym i uniwersalnym dla wszystkich Konkombów. Pojęcie tego bóstwa i jego kult w sensie uniwersalnym nie ujawnia się obecnie wyraźnie w wierzeniach i obrzędach Konkombów rejonu Saboby. Natomiast każdy ród, a bardzo rzadko lineaż większy, ma sanktuarium ziemi, zwane litingbaln, które symbolizuje i uobecnia lokalnego ducha ziemi, opiekuna wszystkich mieszkańców danego rodu. Bóstwo Kiting o charakterze uniwersalnym manifestuje się więc w wielości duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów Konkombów. Według Froelicha lokalny duch ziemi uważany jest za "żonę" boga Uwumbor. Nie dlatego jednak, iż mają dzieci, lecz z powodu przekazywania przez ducha ziemi bogu Uwumbor próśb wyrażanych i zanoszonych przez kapłana ziemi, a także innych starców rodu w świątyni ziemi 19. Z ziemią związane są określone nakazy i zakazy. Duch ziemi jest gwarantem pokoju, porządku i ładu społeczno-moralnego. Nienawidzi on wszelkich aktów przemocy, niesprawiedliwości, łamania porządku społecznego i przekroczenia określonych zakazów, czyli tabu, które karze brakiem płodów rolnych, głodem, bezpłodnością, suszą, chorobą. Kary ducha ziemi mogą spaść na poszczególnych członków rodu, całą rodzinę lub wszystkich mieszkańców wioski. Aby je powstrzymać oraz naprawić ich skutki, muszą być złożone ofiary przebłagalne. Wylanie krwi na ziemię 20 oraz cudzołóstwo i wszelkie stosunki seksualne w buszu i na ziemi uprawnej (a więc poza zagrodą) kalają i obrażają ziemię21. Duchy ziemi i przodkowie odgrywają ważną rolę w życiu społecznym i religijnym Konkombów. Zdaniem Taita obie te kategorie istot nadnaturalnych łączą się w pojęciu Istoty Najwyższej Uwumbor22. Ziemia jest nie tylko żywicielką i źródłem pożywienia, ale ma charakter patrymonialny, gdyż jest ściśle związana z przodkami, którzy na niej żyli i w niej są pogrzebani 23. Ważność przodków i duchów ziemi w życiu społecznym i religijnym Konkombów wynika z faktu, iż przodkowie gwarantują ciągłość patrylinearnej strukJ.-c. Froelich. La trihu Kallkomba ... , op. cit., s. 187. Tamże, s. 176. Zob. również: K. Dittmer, Die Ober volta-Pro viIIZ, w: H. Baumann (Hrsg.), Die Viiiker Afrikas ulld ihre traditionellen Kulturen, Tl. 2: Ost-, West- und Nordafrika, Wiesbaden 1979, s. 530. 21 J.-c. Froelich, La trihu Kankomba ... , op. cit., s. 113, 137 i n., 145 i n., 181, 184, 187 i n.; tenże, Les Kankomha ... , op. cit., s. 148. Zob. również: M. Manoukian, Tribes of the Northern Territories of the Gold Coast, London 1951, s. 84 przyp. 4; K. Dittmer, op. cit., s. 530. 22 D. Tait, The territorial pattern and lineage system of Kankomba, w: l. Middleton, D. Tait (Eds.), Tribes without rulers. Studies in African Seqmentary System, 4th ed., London 1970, s. 193. 23 Tamże, s. 193. Iq 20 �260 tury społecznej i wyrażają jedność zmarłych i żyjących członków społeczności lineażowej i rodowej. Duchy ziemi natomiast łączą członków rodu z danym terytorium i uzasadniają ich dziedziczne prawo do zamieszkiwania i używania zajmowanego terenu. Sanktuarium ziemi uobecnia lokalnego personifikowanego ducha ziemi, który różni się od duchów opiekuńczych (Uwaal, I.m. ngiwaa), którzy mają również charakter lokalny i opiekują się poszczególnymi ludźmi, rodzinami, lineażami i rodami. Duchy ziemi "mieszkają" w sąsiedztwie ludzi, podczas gdy duchy opiekuńcze przebywają najczęściej w buszu, w drzewach, zagajnikach, stawach, rzekach, kamieniach, skałach i na wzgórzach. Wszystkie te przybytki sakralizują całą przestrzeń rodową i zapewniają jej mieszkańcom opiekę, poczucie bezpieczeństwa oraz wsparcie w potrzebach materialnych i duchowych dnia codziennego, a także w nieoczekiwanych, kryzysowych sytuacjach życia indywidualnego i społecznego 24. Duchowi ziemi oddaje się cześć w zagrodach oraz w sanktuariach ziemi, których opiekunem jest kapłan ziemi. Nazwy "kapłan ziemi" i "właściciel ziemi" wskazują na religijne i społeczno-prawne funkcje tego specjalisty rytualnego, cieszącego się wielkim uznaniem i prestiżem u ludu Konkomba i innych ludów obszaru górnej Wolty. W każdym rodzie jest na ogół jeden kapłan ziemi, który sprawuje opiekę nad rodowym sanktuarium ziemi 25. Władza i funkcje rytualne kapłana ziemi wypływają z faktu pochodzenia od pierwszego mieszkańca danego terytorium rodowego oraz z "wybrania" przez ducha ziemi. W segmentarnym społeczeństwie Konkombów władza polityczna i religijna sprawowana jest w rodzie przez naczelnika rodu i kapłana ziemi. Kapłan ziemi jest pośrednikiem między ludźmi a istotami nadnaturalnymi oraz opiekunem przybytków i miejsc sakralnych rodu. Spełnia on ściśle określone funkcje religijne i społeczne oraz cieszy się pewnymi przywilejami. Sanktuarium ziemi jest na terytorium rodu najważniejszym miejscem sakralnym i głównym centrum kultu ziemi. Wyrażając sakralną relację między członami rodu a ich miejscem zamieszkania, jest ono symbolem jedności i autonomii rodu 26. Sanktuariami ziemi u Konkombów są najczęściej baobaby, gaje i zagajniki. Pod drzewami, w gajach i w zagajnikach znajdują się 24 Zob. m.in. M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa '1966, s. 361 - 380; W. B. Kristensen, The meaning of religion. Lectures in the phenomenology of religion, 3rd printing, The Hague 1971, s. 357 -376; G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 438-447; J. F. Thiel, Die Bedeutung von Raum und Zeit ais religiose Dimensionen, "Verbum SVD" t. 22, 1981, s. 21, 23 - 26. 25 Zob. J.-c. Froelich, La tribu Konkomba ... , op. cit., s. 186 i n. 26 D. Tait, The political system of Kankomba, "Africa" t. 23, 1953, s. 214; tenże, The Konkomba of Northern Ghana, op. cit., s. 35, 46, 73. Zob. również J. Zwernemann, Die Erde ... , op. cit., s. 196. �261 kamienie ofiarne pełniące funkcję ołtarza, na którym składane są ofiary. Sanktuaria ziemi usytuowane są zwykle blisko zagród lub na granicy ziemi uprawnej i buszu, oddzielając teren żyzny, bezpieczny, święty od obszaru bezpłodnego, niebezpiecznego, świeckiego. 2. Struktura rytuałów spełnianych przed rozpoczęciem prac polowych Kult ziemi Konkombów łączy się przede wszystkim z gospodarką rolną i sezonowymi pracami rolniczymi. Spośród nich takie prace, jak przygotowanie do sadzenia jamów i siewu zbóż oraz żniwa mają szczególną rangę religijną i bogatą oprawę rytalną. Rytuały związane z ziemią odbywają się w dwóch terminach w porze suchej: po żniwach (grudzień-styczeń) i przed rozpoczęciem prac polowych, pod koniec pory suchej (marzec-maj). Pod względem znaczenia rytuały, które odbywają się pod koniec pory suchej, przed rozpoczęciem prac polowych, są ważniejsze. Mają one charakter błagalny, ponieważ prosi się przede wszystkim o deszcz. Rytuały te przeprowadza się w świątyniach ziemi lub w zagrodach. Rytuał spełniony w wiosce Bwagbaln należy do rytuałów odprawianych w sanktuariach ziemi, zwanych litingbaln aatork27. Rytuały drugiego typu zwane są rytuałami "składania obiaty ziemi" (bi kpir kiting). Miejscem tych rytuałów nie jest świątynia ziemi, lecz specjalnie oczyszczony teren, znajdujący się na podwórzu przed zagrodą kapłana ziemi lub najstarszego mieszkańca rodu. W wiosce Bwagbaln mieszkają członkowie lineażu większego Bwagbatiib z klanu Biczabob. Zgodnie z terminologią Taita klan Biczabob jest klanem przeciwstawnym (contrapuntal clan)28. Dzieli się na dwa lineaże większe: Bikumbwam i Bwagnatiib, których członkowie pochodzą od dwóch różnych przodków. Każdy z tych lineaży większych odgrywa określoną rolę w życiu społecznym i religijnym. W klanach przeciwstawnych kapłan ziemi i naczelnik klanu muszą pochodzić z dwóch różnych lineaży większych. Członkowie lineażu Bikumbwam, z którego pochodzi naczelnik rodu, zwani są "ludźmi naczelnika rodu" (uninkpeldoaniib lub uninkpeldojaab) i mieszkają w przysiółkach Kpapaab i Gbedo w Sabobie oraz w wiosce Tilangben, położonej 1 km na południowy wschód od Saboby, po lewej stronie drogi prowadzącej do Kiteek 29. Członkowie lineażu większego Bwagbatiib, z którego pochodzi kapłan ziemi, zwani są "Iudźmi kapłana ziemi" (utindaananiib lub utindaanjaab). Lineaż 27 "Ofiara w sanktuarium ziemi", etymologicznie od litingbaln - sanktuarium ziemi i kilOrk - ofiara, obiata, ofiarować. Zob.: M. A. Langdon, M. J. Breeze, op. cit., s. 39. 2M Tail wyróżnia Irzy rodzaje klanów: klany przeciwstawne (contrapuntal clans), klany jednorodne (unitary clans) i klany złożone (compound clans). O strukturze społeczej rodów Konkombów zob.: Tail, The Konkomba of Northern Ghana, s. 34 i n., 45; Zimoń, Afrykańskie ryta/y agrarne, s. I 16 i n. 29 D. Tail, The Konkomha Northern Ghana, op. cit., s. 44 i n. or �262 większy dzieli się na dwa lineaże mmeJsze: Kojodo i Nayundo. Protoplastą lineażu większego Bwagbatiib był Kubuu, który miał dwóch synów: pierworodnego Kojo i młodszego Nayun. Lineaż mniejszy Kojodo (jego przodkiem był Kojo) liczy sześć zagród, które znajdują się w wiosce Bwagbaln, usytuowanej 2 km na wschód od Saboby i graniczącej z rzeką Oti. Lineaż mniejszy Nayundo, wywodzący się od przodka Nayun, składa się z 12 zagród. Członkowie tego lineażu mieszkają w przysiółku Kpaliib, w północnej części Saboby. Rytuał przeprowadzono 24 marca 1991 roku w godzinach rannych, w dniu sakpa, który dla członków rodu Biczabob i niektórych innych rodów plemienia Biczabob jest dniem świątecznym (likpaakool). W tym dniu nie wolno pracować w polu 30. Rytuał składał się z następujących cykli rytów: l) ryty w przybytku żeńskiego ducha opiekuńczego, 2) ryty w przybytku męskiego ducha opiekuńczego Fukabinyu, 3) ryty na grobie Mbagra, 4) ryty w sanktuarium ziemi, 5) ryty w polu. Rytuały składania obiaty ziemi odbyły się w wioskach Nalongni i Kiteek. Członkowie rodu Nalatiib z plemienia Biczabob zamieszkują trzy wioski Nalongni, Tima i Dicheen, usytuowane w najbliższym sąsiedztwie Saboby. Ród składa się z jednego lineażu większego, który dzieli się na trzy lineaże mniejsze: Bwarado, Kotiendo i Wajado. Członkowie lineażu Bwarado pochodzą od przodka Bwara i mieszkają w wiosce Toma, która od zachodu graniczy bezpośrednio z Sabobą. Członkowie lineaży Kotiendo (ich przodkiem był Kotien) i Waj ado (pochodzą od przodka Waja) zamieszkują natomiast wioskę Nalongni, leżącą 3 km na zachód od Saboby. Przysiółek mieszkańców lineażu Wajado znajduje się w zachodniej części wioski Nalongni, zwanej Chachakpaab, oddzielonej strefą pól przyzagrodowych od lineażu Kotiendo. Mieszkańcy sąsiedniej wioski Dicheen (usytuowanej 2 km na południowy zachód od Saboby) należą również do lineażu Wajado, gdyż ich przodkiem był Wasaa, młodszy brat Waja 31. 30 Tradycyjny tydzień Konkombów składa się z sześciu dni. Każdemu z dni odpowiada dzień targowy w jakiejś miejscowości w sąsiedztwie. Oto nazwy kolejnych dni tygodnia w okolicach Saboby (w nawiasie miejsce targu): kakang (Sa boba), czampu (Yendi), lamo (Sambul), sakpa (Saangul), kpangeln lub mange (Wapuli, Garimata), biczajala (Demon). Zob. lei.: D. Tait: The Konkomba of Northern Ghana, op. cit., s. 18. 3 [ Zob. genealogię III rodu Nalatiib z wioski Nalongni zamieszczon,! na końcu książki D. Taita (The Konkomba of Northern Ghana). Bwara i Kotien byli synami ojca Ipiin (Kunang) i matki Lomok, a wnukami eponimicznego przodka Utindaaya. Waja i Wasaa byli synami Makpada (młodszego brata Ipiina), którego ojcem był Utindaaya. Kunang i Lomok pełnią funkcję duchów opiekuńczych rodu Nalatiib i czczeni są w dwu różnych zagajnikach, znajdujących się na terytorium rodu. �263 Lineaż Kotiendo w 1991 roku składał Się z 18 zagród. Najstarszym członkiem rodu Nalatiib (uninkpel) i lineażu Kotiendo był Ubindam, niemal około osiemdziesięcioletni starzec. Z powodu braku kapłana ziemi pełnił równocześnie jego funkcje. Uroczystość odbyła się rano 4 maja 1991 roku. Zgodnie z tradycyjnym sześciodniowym kalendarzem był to dzień lamo, a więc drugi dzień po dniu targowym w Sabobie (kakang)32. W sumie 21 osób uczestniczyło w rytuale. który rozpoczął się o godz. 9.30 w zagrodzie Tindaana, zmarłego kapłana ziemi. Składał się on z czterech części: I) ryty na polu przyzagrodowym, 2) modlitwy Ubindama i Yangana, 3) ryty na grobie Tindaana, 4) ryty na dziedzińcu zagrody. Uroczystości składania obiaty ziemi w wiosce Kiteek odbyły się 5 i 6 maja 1991 roku, czyli w dniach zwanych w tradycyjnym sześciodniowym kalendarzu Konkombów sakpa i kpangeln (lub mange), a przypadających w trzecim i czwartym dniu po targu w Sabobie. Wioska Kiteek jest położona 3 km na południowy wschód od Saboby. Zamieszkuje ją ród Binangmam z plemienia Biczabob. Ród dzieli się na dwa przeciwstawne lineaże: Kotodo i Yachado. Mieszkańcy lineażu większego Kotodo nazwani są "ludźmi kapłana rodowego" (utindaananiib lub utindaanjaab). Lineaż większy dzieli się na dwa lineaże mniejsze: Japulkdo i Jangando. Przodkiem eponimicznym lineażu większego Kotodo był Koto. Lineaż mniejszy Japulkdo Uego protoplastą był Japulk33) liczył w 1991 roku dziesięć zagród, a lineaż mniejszy Jangando (przodek Jangan) - pięć zagród. Bigrumi, najstarszy członek lineażu większego Katodo i mieszkaniec lineażu mniejszego Japulkdo, pełnił funkcję kapłana ziemi mającego pieczę nad sanktuarium ducha ziemi, zwanego Waapu. Ponieważ Waapu była żoną Koto, przodka eponimicznego lineażu większego, dlatego duch ziemi ma w Kiteek wyraźnie charakter żeński 34. Mieszkańcy lineażu większego Yachado nazwani są "ludźmi naj starszego mieszkańca rodu" (uninkpeldoaniib lub uninkpeldojaab). Nazwa lineażu Yachado pochodzi od przodka eponimicznego Vacha. W 1991 roku lineaż Yachado liczył trzy zagrody. Uroczystości składania obiaty ziemi w wiosce Kiteek miały charakter dwuczęściowy i składały się z następujących cykli rytów: I) rytuał na dziedzińcu zagrody (odbył się 5 maja 1991 roku), 2) obrzędy w sanktuarium Ziemi, 32 W dniach lamo i sakpa (trzeci dzień po dniu targowym w Sabobie) odbywa się wiele uroczystości rytualnych wśród rodu Nalatiib i innych rodów plemienia Biczabob. 33 Japulk był najstarszym synem Koto, a Jangan był drugim z kolei synem Koto. -'4 Sanktuarium żeńskiego ducha ziemi znajduje się w zachodniej części wioski, na skraju pól przyzagrodowych, w niewielkim oddaleniu od zagród lineażu mniejszego Jangando, �264 3) ryty w przybytku ducha Chain, 4) ryty w przybytku ducha Kpambul (trzy ostatnie cykle obrzędów odbyły się 6 maja 1991 roku). Charakterystycznym elementem, wspólnym dla rytuałów składania obiaty ziemi w Nalongni i Kiteek, było miejsce tych rytuałów, a mianowicie zewnętrzny dziedziniec zagrody. W wiosce Nalongni był to dziedziniec zagrody zmarłego kapłana ziemi, a w Kiteek - dziedziniec zagrody naj starszego żyjącego członka lineażu większego Kotodo, który pełni funkcję kapłana ziemi. Na dziedzińcu każdej z tych zagród odbył się zasadniczy cykl rytuału składania obiaty ziemi. Ten cykl rytów, mimo iż miał charakter podstawowy, nie stanowił całości rytuału. Rytuał składania obiaty ziemi w Nalongni rozpoczął się i zakończył w ciągu jednego dnia. W wiosce Kiteek trwał dwa dni. O ile w pierwszym dniu miał on charakter wspólnotowy i ponad rodowy, to w drugim dniu - spełniony był prywatnie w imieniu całej wspólnoty rodowej. Odprawiono ryty w sanktuarium ziemi ducha Waapu i w dwóch przybytkach duchów Chain i Kpambul, duchów opiekuńczych rodu Binangmam. 3. Wymiar społeczny i religijny rytuałów W życiu społeczności Konkombów analizowane rytuały mają doniosłe znaczenie społeczne i religijne, które kolejno omówimy w sposób skrótowy. Mimo ograniczonego zasięgu stosunków społecznych i politycznych segmentarnego społeczeństwa Konkombów, rytuały w wioskach Bwagbaln, Nalongni i Kiteek zgromadziły znaczną liczbę starców. Nie licząc mieszkańców wioski Bwagbaln, w rytuale uczestniczyło 14 przedstawicieli lineaży większych i rodów z Saboby, Tilangben, Nalongni, Kiteek, Bwakul (Ghana) oraz Yaborpu i Lagee (Togo). Było to bez wątpienia największe zgromadzenie rytualne starców o zasięgu ponadrodowym, w którym mogłem uczestniczyć w czasie badań wśród Konkombów. Spośród rytuałów odbywających się w sanktuariach ziemi, rytuał w Bwagbaln zajmuje w świadomości członków części plemienia Biczabob miejsce centralne. Sanktuarium ziemi w Bwagbaln ma charakter ponad rodowy dla pięciu rodów plemienia Biczabob, zamieszkujących Sabobę i tereny bezpośrednio z nią graniczące. Jest ono symbolem jedności i specjalnych więzi między członkami rodów Biczabob, Nalatiib, Bumwateeb, Binangmam i Bwakutiib. W przekonaniu członków tych rodów "świątynie ziemi są - jak wyraził to starzec Mapula z Nalongni - bliźniakami, z których najstarszym jest świątynia ziemi z Bwagbaln". Wszystkie inne sanktuaria ziemi Konkombów mają zasadniczo charakter rodowy. Odnosi się to do wszystkich innych rodów plemienia Biczabob, mieszkających w Ghanie i Togo, oraz rodów takich znanych mi plemion, jak Nakpantiib, Binalob, Bigbem i Bimonkpom. �265 Lineaż Bwagbatiib jest odpowiedzialny za świątynię ziemi. Dlatego też członkowie tego lineażu, zgodnie z porządkiem starszeństwa, odegrali najbardziej aktywną rolę w rytuale spełnionym w wiosce Bwagbaln. Byli nimi: IIabur, Singbaan i Gmajir. Jako najstarszy członek lineażu, Ilabur pełni oficjalnie funkcje kapłana ziemi. Ponieważ mieszka w przysiółku Kpaliib w Sabobie, przekazał Singbaanowi, najstarszemu mieszkańcowi wioski Bwagbaln, funkcję opiekuna sanktuarium. Gmajir jest drugim co do wieku mieszkańcem Bwagbaln i synem Mbagra, ostatniego instalowanego kapłana ziemi rodu Biczabob. Mieszkańcy wioski Bwagbaln przekazali na cele ofiarne dziewięć sztuk drobiu, barana i kozła oraz przeznaczyli znaczną część sorga do warzenia piwa. IIabur z Kpaliib przesłał również pewną ilość sorga na ten cel. Lineaż większy Bikumbwam związany jest z lineażem Bwagbatiib więzami wspólnoty rodowej (unibuan). Jako członkowie tego samego rodu Biczabob, przedstawiciele starszyzny z przysiółka Kpapaab z Saboby i z Tilangben już 25 lutego przysłali pewną ilość sorga do warzenia piwa. O randze więzów rodowych świadczy obecność pięciu mężczyzn w rytuale w Bwagbaln, a mianowicie dwóch z przysiółka Kpapaab, dwóch z Tilangben i jednego z Gbedo. W Nalongni zebrało się 14 starców i siedmiu młodszych mężczyzn, a w Kiteek 12 starców, nie licząc kobiet, młodzieży i dzieci. Dużą liczbę zebranych mężczyzn w Nalongni można wytłumaczyć stosunkowo dużą liczbą zagród znajdujących się w wiosce (18 zagród w lineażu Kotiendo i pięć w lineażu Wajado). Choć liczba zebranych mężczyzn w Nalongni była większa niż w Kiteek, to jednak rytuał w Nalongni miał ograniczony zasięg lineażowy i rodowy. Jedynym uczestnikiem rytuału spoza rodu Nalatiib był Nakpabu z Bwagbaln, który przyniósł kurczaka od Singbaana, naj starszego mieszkańca wioski. Nie było przedstawiciela rodu Bumwateeb z Kumwateek 35. W przeciwieństwie do rytuału w Nalongni rytuał w wiosce Kiteek miał zasięg ponadrodowy, co jest rzadko spotykane w segmentarnym społeczeństwie Konkombów. Na 12 obecnych starców aż pięciu pochodziło z innych rodów i lineaży większych. Byli to: Basuba z rodu Bikujom, Bajapuu i Chulada z rodu Nalatiib, Jambuja z Iineażu większego Bikumbwam, Ubanyal z lineażu większego Bwagbatiib (obaj z rodu Biczabob). Ponadrodowy charakter rytuału w Kiteek porównywalny jest z rytuałem w wiosce Bwagbaln, w którym uczestniczyło ponad 20 starców z rodów Biczabob, Nalatiib, Binangmam, Bwakutiib. W obu tych rytuałach a zasięgu ponadrodowym zabrakło przedstawiciela rodu Bumwateeb z Kumwateek. Najbardziej aktywną rolę w rytuałach składania obiaty ziemi pełnili członkowie tych lineaży, które są odpowiedzialne za przeprowadzenie rytuałów 35 Ljn~aż większy I3wagbatiib z Bwagbaln i ród Bumwatceb z Kumwateek łączą więzy partnerstwa rytualnego z rodem Nalatiib. Wioska Kumwatcek jest położona 2 km na północ od S~h()hv. �266 w imieniu całego rodu. W wiosce Nalongni lineaż mniejszy Kotiendo pełni tę funkcję z racji starszeństwa. Ubindam jest bowiem najstarszym członkiem rodu Nalatiib, i z tej racji pełni równocześnie funkcję kapłana ziemi. Aż dziesięciu gospodarzy zagród lineażu Kotiendo uczestniczyło w rytuale, nie licząc młodszych mężczyzn. Większość z nich przyniosła po sztuce drobiu ofiarnego, a ponadto na starszyźnie lineażu z Ubindamem na czele spoczywał obowiązek przygotowania piwa. Zgodnie z prawem starszerlstwa rytuał rozpoczął oficjalnie Ubindam modlitwą wstępną. Ze względu na podeszły wiek, siedząc przypatrywał się innym czynnościom rytualnym, które w jego imieniu wykonywali Weinjimi i Ujaka-udo, starcy z lineażu Kotiendo. Zgodnie ze strukturą klanu przeciwstawnego Binangmam z Kiteek, członkowie lineażu większego Kotodo są odpowiedzialni za świątynię ziemi i obrzędy z ziemią związane. Pierwsza część rytuału odbywała się na dziedzińcu zagrody Bigrumi, seniora lineażu większego Kotodo i lineażu mniejszego Japulkdo. Bigrumi, będąc fizycznie bardzo sprawnym starcem, wykonywał też wszystkie czynności rytualne. Jest rzeczą znamienną, iż uczestniczący w rytuale Unyaan i Basuba, starsi od niego przedstawiciele lineażu większego Yachado i rodu Bikujom, ani razu nie przemawiali w czasie rytuału. Następnego dnia Bigrumi spełniał również wszystkie ryty w sanktuarium ziemi i w dwóch przybytkach duchów opiekuńczych. W rytuale na dziedzińcu zagrody uczestniczyło aż siedmiu gospodarzy zagród lineażu mniejszego Japulkdo. Wszyscy oni przynieśli na cele ofiarne po sztuce drobiu. Nieobecny z powodu choroby starzec Mewiin także przekazał kurczaka. Mananyi i Tagar przysłali ponadto po garnku piwa do zagrody Bigrumi. Z lineażu mniejszego Jangando w rytuale uczestniczyli gospodarze czterech zagród. Nlembi, najstarszy członek lineażu, przysłał garnek piwa do zagrody Bigrumi oraz przyniósł dwa kurczaki. Trzech innych gospodarzy przyniosło po jednym kurczaku. Następnego dnia Nlengoon, przedstawiciel lineażu mniejszego Jangando, towarzyszył Bigrumi w sanktuarium ziemi oraz w przybytkach duchów ChaIn i Kpambul. Oprócz członków lineaży Kotiendo i Kotodo w rytuałach składania obiaty ziemi mniej lub bardziej aktywnie uczestniczyli członkowie lineaży, których łączą z Kotiendo i Kotodo więzy wspólnoty rodowej (unihaan). Chodzi o członków lineaży mniejszych Bwarado i Wajado z rodu Nalatiib oraz o członków lineażu większego Yachado z rodu Binangmam. Yangan z Oicheen, najstarszy członek lineażu Wajado, przemówił na początku rytuału składania obiaty ziemi jako drugi, po Ubindamie, naczelniku rodu. Kofi, senior lineażu Wajado z Nalongni, przemówił pierwszy na polu przyzagrodowym oraz złożył ofiary z piwa i z krwi kurczaka nad grobem Tindaana. Po modlitwach wypowiedzianych przez Weinjimi i Ujaka-udo, którzy przemawiali w imieniu Ubindama, na zewnętrznym dziedzińcu zagrody ofiary z piwa i krwi z 13 sztuk drobiu złożył Kofi. On też zakończył cykl rytów modlitwą oraz rozlaniem wody po zagrodzie. W porównaniu z główną rolą Kofiego, przedstawiciela �267 lineażu Wajado, udział w rytuale Chulady, reprezentanta lineażu mniejszego Bwarado z Toma, ograniczył się do biernego asystowania w rytach spełnionych nad grobem Tindaana i na dziedzińcu zagrody. Yangan, Kofi, Ngmandar z lineażu Wajado przynieśli po kurczaku. Z Iineażu Bwarado kogucika przekazał Uniyaan, a Chulada zamiast kurczaka dał 100 cedis. Członkowie Iineaży Wajado i Bwarado nie przysłali do zagrody Ubindama ani gotowego piwa, ani też potrzebnego do jego warzenia sorga. Gospodarze wszystkich trzech zagród lineażu większego Yachado uczestniczyli biernie w rytuale składania obiaty ziemi, na dziedzińcu zagrody w Kiteek. Unyaan i Bidil (mieszkają w jednej zagrodzie) oraz dwaj inni gospodarze zagród, Tagbii i Unibomo, przynieśli po kurczaku, a Unyaan i Tagbii przysłali po jednym garnku piwa do zagrody Bigrumi. Rytuał zakończył najmłodszy gospodarz zagrody z lineażu Yachado, Unibomo, który wypowiedział okolicznościową modlitwę oraz rozlał wodę na dziedzińcu. W rytach odprawianych w przybytkach duchów opiekuńczych ChaIn i Kpambul uczestniczył Ntebi, syn Unyaana z lineażu większego Yachado. Jako delegat ojca dołączył do starców Bigrumi i N\engoon z opóźnieniem i dlatego nie asystował im w sanktuarium ducha ziemi Waapu. Poza więzami wspólnoty rodowej ważną rolę w życiu społecznym i religijnym Konkombów odgrywają więzy rytualne istniejące między lineażami większymi należącymi do różnych rodów, a także między rodami (mantotiib). Więzy te wzmacniają i stabilizują poczucie przynależności rodów do tej samej grupy plemiennej oraz wiążą pewną liczbę rodów między sobą. Partnerstwo rytualne spełnia więc w segmentarnym społeczeństwie Konkombów ważne funkcje integrujące. W rytuale w Bwagbaln uczestniczyli: Balaween, przedstawiciele rodu Nalatiib z Nalongni, związanego więzami rytualnymi z lineażem większym Bwagbatiib oraz BidiI, przedstawiciellineażu większego Yachado z Kiteek, związanego więzami rytualnymi z lineażem większym Bikumbwam. Obaj przedstawiciele przynieśli po kurczaku jako dar od naj starszego mieszkańca rodu i lineażu większego. Przedstawiciele tych grup etnicznych modlili się w czasie składania obiaty z piwa duchowi ziemi Naapaa. Ilabur przemawiał w imieniu nieobecnego delegata rodu Bumwateek, związanego więzami rytualnymi z lineażem Bwagbatiib. Delegatem Singbaana z lineażu większego Bwagbatiib był Nakpabu, który od niego przyniósł do Nalongni kurczaka ofiarnego. W rytuale w Kiteek uczestniczyli jako partnerzy rytualni: Basuba, starzec rodu Bikujom (partner rytualny lineażu większego Kotodo) i Jambuja z wioski Tilangben, delegat seniora Tibwarmo z lineażu Bikumbwam (partner rytualny lineażu większego Yachado). Tylko Basuba przyniósł kurczaka. Bigrumi, najstarszy członek lineażu większego Kotodo z Kiteek i pełniący funkcję kapłana ziemi, uczestniczył w rytuale w Bwagbaln ze względu na więzy przyjaźni istniejące między lineażem Kotodo a lineażem Bwagbatiib. Wyrazem �268 przyjaźni był kurczak, przyllleslony przez Bigrumi. Z lineażu większego Bwagbatiib z wioski Bwagbaln uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi w Kiteek Ubanyal, syn Singbaana, seniora wioski. Był on delegatem ojca, który przekazał przez syna kurczaka ofiarnego. Wzajemna obecność przedstawiciela lineażu większego Bwagbatiib, który jest odpowiedzialny za sanktuarium ducha ziemi Naapaa i przedstawiciela lineażu Kotodo, odpowiedzialnego za sanktuarium ducha ziemi Waapu w Kiteek, jest ważna ze względu na więzy przyjaźni (kidżonjaan lub kidżotiik) istniejące między lineażami większymi Bwagbatiib i Kotodo. Żeński duch ziemi Waapu z Kiteek jest uważany za "żonę" męskiego ducha ziemi Naapaa z Bwagbaln. Z racji więzów sąsiedzkich w rytuale w świątyni ziemi w Bwagbaln uczestniczył Majar z Bwakul. Z powodu mniejszego znaczenia więzów sąsiedzkich, nie przyniósł on kurczaka ofiarnego. W rytuale składania obiaty ziemi w Kiteek uczestniczyli Bajapuu (naj starszy syn Ubindama) z lineażu Kotiendo z Nalongni i Chulada z lineażu Bwarado z Toma. Bajapuu przyniósł kurczaka ofiarnego. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie, dlaczego przedstawiciel wioski Kiteek nie uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi w Nalongni. Bigrumi wiedział o terminie tego rytuału, gdyż on i Balaween przybyli 2 maja na stację misyjną w Sabobie, aby mnie zaprosić do uczestnictwa w obu rytuałach. Analizowane rytuały sankcjonują i integrują system społeczny oparty na pokrewieństwie oraz na więzach rodowych, rytualnych, przyjacielskich i sąsiedzkich. Rytuał w Nalongni miał zasadniczo zasięg lineażowy i rodowy. W tym względzie jest on podobny do wielu innych rytuałów, jak np. rytuałów dożynkowych, rytuału wprowadzenia na urząd kapłana ziemi czy niektórych rytuałów spełnianych w sanktuariach ziemi. Ponad rodowy charakter rytuału w świątyni ziemi w Bwagbaln i w wiosce Kiteek zasługuje na szczególne podkreślenie. Plemię nie jest grupą rytualną. Konkombowie nie praktykują bowiem rytuałów plemiennych, obowiązujących wszystkich członków lub przedstawicieli wszystkich rodów danego plemienia. Rytuały podtrzymują stabilność porządku społecznego i autorytet starszyzny. Czynności rytualne sprawują najstarsi mieszkańcy wiosek lub ich delegaci, zgodnie z prawem starszeństwa. Wykonywanie czynności rytualnych jest jednym ze źródeł autorytetu i prestiżu społecznego oraz wyrazem sprawowania władzy 36. Stosunkowo duży udział w rytuałach mężczyzn ze społeczności lokalnej i lineaży należących do jednego rodu w wiosce Nalongni oraz przedstawicieli innych lineaży i rodów w wioskach Bwagbaln i Kiteek akcentuje i wzmacnia solidarność grupową - lineażową, rodową i ponad rodową. Aktywny udział starców i delegatów lineaży i rodów sąsiedzkich w rytuale w Bwagbaln wyrażał 36 Zob.: D. Tail, The political system ... , op. cit., s. 216; E. L. Mendosa. Tile politics of divinatioll. A processual view ofreactions to illness and del:iance amollg the Sisala o{Norlhern Ghana. Berkeley 1982, s. 12, 166, 198, 203 i n. �269 się w modlitwach wypowiadanych kolejno przez poszczególnych przedstawicieli w czasie składania obiaty z piwa. Oprócz wymiaru społecznego analizowane rytuały składania obiaty ziemi mają również znaczenie religijne. Rytuały te jako symboliczny system znaczeń i komunikacji umożliwiają kontakt człowieka i społeczności z rzeczywistością transcendentną. Przez słowa, gesty, przedmioty i działania symboliczne rytuały składania obiaty ziemi przekazują prawdy religijne, normy i wartości, które określają zachowania ludzkie, integrują grupy rodowe i lineażowe i są podstawą ich interakcji. Rytuały są ponadto nośnikami stanów emocjonalnych, przeżyć oraz oczekiwań jednostek i społeczności37. Rytuały składają się z kilku grup rytów, w których wyróżniamy dwie lub trzy fazy: a) modlitwy połączone ze złożeniem obiaty z piwa, b) modlitwy towarzyszące ofiarom z drobiu, kozła i barana, c) modlitwy związane z wylaniem piwa na kamień i czarki gliniane oraz z ofiarami z wnętrzności i wątroby drobiu. Niektóre cykle rytów składają się tylko z dwóch faz: obiaty z piwa i krwawych ofiar. Fakt ten świadczy o zaniku w ostatnich dziesięcioleciach trzeciej fazy i modyfikacji samej struktury różnych rytuałów (m.in. rytuałów żniwnych). D. Tait potwierdza istnienie rytu fazy trzeciej w początkach lat pięćdziesiątych 3R. Wyniki drugich badań w latach 1990 - 1991 pozwalają stwierdzić, iż zanik fazy powtórnego składania obiaty z piwa lub wody jest częstszy u plemienia Biczabob. Plemiona Nakpantiib i Binalob również obecnie praktykują częściej tę fazę w różnych rytuałach. O znaczeniu religijnym rytuałów składania obiaty ziemi świadczą adresaci modlitw i ofiar, treść modlitw i składane ofiary. Adresatami modlitw są: bóg Uwumbor, duchy ziemi, duchy opiekuńcze rodu, duchy buszu, duchy bliźniąt, przodkowie. Bóg Uwumbor nie był ani razu wspomniany podczas rytuału w Bwagbaln. Był on natomiast trzy razy wspomniany przez starca Bigrumi z Koteek w czasie spełniania rytuału o charakterze prywatnym w świątyni ziemi, w przybytku ducha ChaIn oraz w przybytku ducha Kpambul. Należy dodać, iż w czasie wspólnotowego rytuału składania obiaty ziemi w NaJongni i Kiteek bóg Uwumbor nie był ani razu wspomniany. Analiza różnych rytuałów wy37 V. Turner, The .lurest of symbols. Aspects of Ndembu ritual, 7th printing, Ithaca 1986, s. 29, 32; tenże, Symbolic studies, "Annual Review of Anthropology" t. 4, 1975, s. 155 i n.; H. Zimoń, Buddyjska architektura sakralna i jej symbolika w starożytnych Indiach, w: Dni Buddyjskie. (Materialy z sesji naukowej), pod red. E. Śliwki SVD i M. Brześcińskiego SVD, Pieniężno 1990, s. 227 -229. Zob. również: A. Zajączkowski. Czarna Afryka wczoraj i dziś, Warszawa J 980, s. 97; B. C. Ray, A/'rican religions. Symbol, ritual, and community, Englewood Cliffs 1976, s. 78. 3M D. Tait, The place uf lihation ill Konkomha ritual, "Bulletin de l'Institut Franc,;ais d'Afrique Noire" sćrie B, l. 17, 1955, s. J 69, 172. �270 kazuje, iż bóg Uwumbor jest rzadko wspomniany w modlitwach, a jeżeli jest, to zawsze obok innych istot nadnaturalnych 39. Uniwersalne bóstwo Kiting manifestuje się w wielości lokalnych duchów ziemi, opiekunów poszczególnych rodów Konkombów. Duchom ziemi płci męskiej lub żeńskiej oddaje się cześć w sanktuariach ziemi. Duch ziemi Naapaa w Bwagbaln i duch ziemi w wiosce Nalongni, zwany Nalotingbann (duch sanktuarium ziemi w Nalongni), są męskie, a duch ziemi Waapu z Kiteek ma charakter żeński 40. W poszczególnych wioskach na pierwszym miejscu wspomniano ducha ziemi danej wioski, w której odbywał się rytuał, a następnie duchy ziemi czterech rodów usytuowanych wokół Saboby. W sumie wymieniano duchy ziemi pięciu rodów (Biczabob, Nalatiib, Binangmam, Bumwateeb, Bwakutiib), które sanktuarium ducha ziemi Naapaa z Bwagbaln uważają za najstarsze i najważniejsze 41. Spełnienie rytuału w Bwagbaln poprzedza przeprowadzenie rytuałów związanych z ziemią w zagrodach i w świątyniach ziemi w wioskach Nalongni, Kumwateek, Kiteek i Bwakul. Z treści modlitw wynika wyraźnie, że odprawienie rytuału w świątyni ducha ziemi Naapaa jest warunkiem rozpoczęcia prac polowych w nowym sezonie agrarnym. Wyraźnie zaakcentował to Gmajir w momencie zetknięcia głowy barana ofiarnego z kamieniem, mówiąc: "Duchu ziemi Naapaa, strzeż nas, kiedy pracujemy w polu. Ofiarujemy ci tego barana. Skoro go przyjmiesz, nic dozwól zmarnować się żadnej sadzonce jamu. Niech z jednej sadzonki będzie wiele jamów. Chcemy szczęścia. Sprawując ten ryruał, umożliwiamy ludziom rozpoczęcie prac polowych. Jeżeli tego nie dokonamy, to chłopi nic będą mogli rozpocząć prac polowych. Duchu opiekuńczy Kituusaakpeng42, chcemy rozpocząć pracę w polu". W czasie rytuału składania obiaty ziemi w Nalongni wspomniano również ducha ziemi rodu Binalob z N-nalog z racji więzów rytualnych, a w Kiteek ducha ziemi z wioski Dokondo z racji bliskiego sąsiedztwa 43. Kult opiekuńczych duchów rodowych spełnia ważną rolę w życiu religijno-obrzędowym Konkombów. Łączy się on z kultem ziemi. Cykle rytów odbywają się często w przybytkach duchów rodowych przed rytuałami związanymi bezpośrednio z ziemią i spełnianymi w santuariach ziemi czy w zagrodach lub też po tych obrzędach. O hogu Uwumbor zob.: H. Zimoń. Afrykańskie ry/ualy agrarne ... , s. 47, 92 - 94, 105. 122. 40 Zob. H. Zim oń, Sanktuarium ziemi _. cen/rum kultowe ludu Konkomha IV pIjlnocnej Ghanie, "Roczniki Teologiczne" t. 40, 1993, s. 26-28. 41 Tamie, s. 29. 42 Kituusaakpeng jest drugim imieniem ducha Tutal, który jest duchem opiekuńczym rodu Biczabob. 43 Ród Binalob z N-nalog należy do plemienia Binalob i łączą go więzy partnerstwa rytualnego z rodem Nalatiib. Wioskę Dokondo. usytuowaną na południowy zachód od Kiteek, zamieszkują członkowie plemienia Nakpantiib. 39 107, �271 Na pocz<!tku rytuału w Bwagbaln odprawiono cykle rytów w przybytkach żeńskiego ducha opiekuńczego i męskiego ducha opiekuńczego Fakabinyu. Zgodnie z opinią starców ryty w tych dwóch przybytkach duchów opiekuńczych muszą koniecznie poprzedzać główny rytuał w świątyni ziemi. Duch żeński jest opiekunem Iineażu większego Bikumbwam, a męski duch Fukabinyu - Iineażu większego Bwagbatiib. Ceremonie w przybytkach tych dwóch duchów opiekuńczych podkreślają jedność wspólnoty rodu Biczabob, składającego się z dwóch Iineaży większych Bikumbwam i Bwagbatiib. Przedłużeniem i uzupełnieniem rytuału w Bwagbaln były rytuały odprawione rano następnego dnia, 25 marca 1991 roku, w przybytkach duchów opiekuńczych rodu Biczabob, jak: Libuye, Libukpil, Kpambo i Taloo. Wszystkie rytuały odprawione w przybytkach duchów opiekuńczych podkreślają łączność ducha ziemi z duchami opiekuńczymi. Podobnie jak w wiosce Bwagbaln, tak i w Kiteek przedstawiciele rodu Binangmam spełnili następnego dnia obrzędy w sanktuarium ziemi i w dwóch przybytkach duchów ChaIn i Kpambul, duchów opiekuó.czych rodu Binangmam. Inną kategorią istot nadnaturalnych, które wzywa się w rytuałach składania obiaty ziemi, stanowią duchy buszu (bininkpiib lub hiponib), nie mające stałych cech dobra i zła. Według wierzeń Konkombów jest to specyficzny rodzaj psotnych duchów, które mieszkają w buszu i mogą szkodzić ludziom, sprowadzając bezpłodność i różne choroby, zwłaszcza natury psychicznej. Duchy te są płci męskiej i żeńskiej, wchodzą w związki małżeńskie i mają dzieci. Celem pozyskania przychylności duchów buszu wzywa się je w modlitwach i składa się im ofiary44. W rytuałach składania obiaty z piwa wzywano kilka razy duchy bliźniąt, które są symbolizowane przez takie przedmioty, jak garnki z tykwami służącymi jako przykrywki lub tykwy. Bliźnięta znajdują się w specjalnej relacji do duchów płodności. Stosunek ludów afrykańskich do bliźniąt jest ambiwalentny. Wzbudzają one radość jako symbol płodności, a także obawę, gdyż uważane są za niebezpieczne i nienormalne. Biczabobowie cieszą się z narodzin bliźniaków. Według Froelicha z podobnym stosunkiem do bliźniąt spotykamy się u plemienia Bimonkpom i ludu Komba. Zdaniem H. A. Blaira plemiona Binafiab i Bimonkpom (wbrew poglądowi Froelicha) obawiają się bliźniąt, uznając jedno z dzieci za dziecko duchów buszu45. W rytuale spełnionym w sanktuarium ziemi w Bwagbaln nie wzywano ani duchów buszu, ani duchów bliźniąt. H. Zimoń, Afrykańskie rytuały agrarne ... , op. cit., s. 123 i n. H. A. Blair. Some rrihes of the Konkomha (maszynopis, cyt. za: M. Manoukian, op. cit., s. 74); J.-c. Froelich, La trihu Kankomba ...• op. cil., s. 158 i n.; H. Zimoń, Afrykańskie rytuały awarne ... , op. cit., s. 124 i przyp. 42 (s. 129 i n.). ",4 ",5 �272 W modlitwach towarzyszących obiatom z piwa i krwawym ofiarom we wszystkich trzech rytuałach wspomniano duchy przodków (jadżatiib, l.p.jadża). Przodkowie uważani są za ciągle obecnych i żywych członków społeczności, w której życiu biorą aktywny udział i wpływają na losy żyjących. O więzi tzw. żywych zmarłych z żyjącymi świadczą dwustopniowe obrzędy pogrzebowe (pochówek i pogrzeb wtórny), które umożliwiają zmarłym przejście do krainy przodków i osiągnięcie statusu przodka. Cześć oddawana przodkom wynika z pozycji, jaką zajmują jednocześnie na tym i na tamtym świecie. Według wierzeń Konkombów i innych ludów północnej Ghany przodkowie mogą ludziom również szkodzić, jeżeli zostali pochowani niewłaściwie i byli źle traktowani przed śmiercią, oraz jeśli nie składa się im odpowiednich ofiar46. W modlitwach towarzyszących ofiarom wspominani są prawie wyłącznie przodkowie rodów Biczabob, Nalatiib i Binangmam. Jedyny wyjątek stanowi przodek Tamanja z rodu Bikujom, związanego więzami partnerstwa rytualnego z rodem Binangmam. Jego wnuk, Basuba, uczestniczył w rytuale składania obiaty ziemi na dziedzińcu zagrody w Kiteek. Ograniczony zasięg rodowy wzywanych przodków wypływa z segmentarnej i partylinearnej struktury społecznej Konkombów, w której pamięta się tylko własnych, rodowych przodków, zwłaszcza męskich. Genealogie Konkombów mają zasięg ograniczony, nie przekraczający zwykle pięciu generacji47. Pamięta się prwdków najbliższych (ojca, dziadka i ich braci) oraz praprzodków, czyli przodków eponimicznych lineaży większych i mniejszych. Treść modlitw obejmuje wszystkie sfery i potrzeby indywidualnego i wspólnotowego życia. Modlitwy towarzyszące składaniu obiat z piwa oraz ofiar krwawych mają charakter błagalny, w których prosi się o deszcz, liczne potomstwo, dostatek pożywienia, płodność, pomyślność, zamożność, obfitość ryb, spokojny sen, szczęśliwy uśmiech, zdrowie, zgodę i jedność w wiosce, radość, szczęście, wszelką pomyślność, moc, dobroć i przychylność ziemi, dobro, przyjaciela, narzeczoną, powinowatego, zgodę wszystkich mieszkańców wioski Kiteek z białym człowiekiem i pomoc dla niego, pomoc dla wróżbitów we wróżeniu, pieniądze na zakup ciężarówek dla tych, którzy pracując przebywają poza wioską Kiteek, wolność od różnych kłopotów, huraganu, złej rzeczy, nieszczęść i niebezpieczeI1stw oraz obronę przed jadowitymi żmijami. Najczęściej modlono się o potomstwo, dostatek pożywienia, wolność od kłopotów, a zwłaszcza o deszcz. Częstym prośbom o deszcz towarzyszyły życzenia, aby mieszkaI1cy wiosek byli wolni od wiatru i szkód powodowanych huraganem. Rytuały sygnalizują rozpoczęcie nowego roku agrarnego, który łączy się z początkiem pory deszczowej. Akcja kopania trzech rzędów pod zasiew zboża i jednego kopca jamu w Bwagbaln oznaczała w sposób symboliczny rozpoczęcie prac polowych w nowym roku agrarnym. Tym samym sym46 47 H. Zimoń, Afrykańskie rytuały agrarne ... , op. cit., s. 124 i n. D. Tait, The political system ... , op. cit., s. 222. �273 bolicznie potwierdzona została modlitwa Gmajira w świątyni ziemi, z której wynika, iż odprawienie rytuału jest warunkiem rozpoczęcia prac polowych przez członków pięciu rodów plemienia Biczabob. Dla rozpoczęcia prac polowych oraz nowego cyklu wegetacyjnego i gospodarczego pierwsze opady oraz ich dostateczna ilość i regularność w porze deszczowej są sprawą decydującą. Symboliczna czynność rozlewania piwa zmieszanego z wodą lub wody na dziedzińcu zagrody oraz słowa modlitwy, wyprzedzające tę czynność (w wiosce Nalongni) lub jej towarzyszące (w wiosce Kiteek), wskazują wyraźnie na główny cel rytuałów składania obiaty ziemi, jakim jest wyproszenie życiodajnego deszczu. Rozlewając wodę z dużej tykwy na zewnętrznym dziedzińcu zagrody w Kiteek, Unibomo (syn Ulaa i przedstawiciel lineażu większego Yachado) mówił: "Jeżeli duch ziemi Waapu przebywa rzeczywiście w sanktuarium ziemi, niech ześle deszcz. Jeżeli ziemia jest rzeczywiście ziemią, niech dzisiaj spadnie deszcz. Niech duch ziemi Waapu ześle deszcz. Duchu ziemi z Nalongni i Dicheen, duchu ziemi z Kumwateek, duchu ziemi z Bwakul, [duchu ziemi] z Dokondo. złączcie się i ześlijcie deszcz. Jeżeli będzie padać, to niech nie będzie wtedy wiatru". Ważnym wśród Konkombów problemem, wspomnianym kilkakrotnie w rytuałach, jest czarownictwo. Przez czary (czarownictwo) rozumie się czynności i praktyki zmierzające do sprowadzenia zła na człowieka lub społeczność. Czarownicy powszechnie uważani są przez Konkombów za ludzi złych i aspołecznych. Praktyki czarownicze mogą wykonywać zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Od dłuższego czasu ludzie podejrzani przez społeczność o praktykowanie czarów są uważani za osoby żyjące na marginesie źycia społecznego wioski. Czarownik określany jest w modlitwach jako osoba o "podwójnym umyśle", o "czterech oczach" lub jako osoba nienawidząca, mająca złe zamiary czy przynosząca kłopoty48. W rytuałach ofiarowano piwo lub piwo zmieszane z wodą oraz krew z drobiu, a w sanktuarium ziemi również z kozła i barana. W końcowej fazie rytuału w przybytkach duchów opiekuńczych Kpamba i Taloo ofiarowano w wiosce Bwagbaln kawałki wątroby. W obrzędach religijnych spełnionych w Kiteek w sanktuarium ziemi oraz w przybytkach duchów opiekuńczych składano w ofierze, w trzecim rycie, wnętrzności i kawałki wątroby kurczaków. Wnętrzności i wątroba drobiu są symbolicznie ważne (wątroba jest siedliskiem życia) i są uważane przez Konkombów za smakołyki. Piwo, woda, krew, wnętrzności i kawałki wątroby pełnią funkcję daru w formie napoju czy pokarmu przekazanego istotom nadnaturalnym przez żyjących. Istoty te pragną i potrzebują napoju i pokarmu. Wyraźnie potwierdzają to słowa modlitwy starca Bigrumi towarzyszące ofiarowaniu wątroby duchowi ziemi Waapu w jego sanktuarium: "Waapu, chcę pożywienia z pól, ty również pragniesz pokarmu. To jest twój pokarm". Żyjący partycypują w ofiarowanych 4R Zob.: S. Zawadzki, kol. 768 - 770. 18 - Lud L LXXVIII H. ZimOIi, Czary, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin 1979, �274 darach pijąc piwo oraz w czasie rytualnej biesiady, co jest wyrazem duchowej łączności z istotami nadnaturalnymi. Integralną częścią rytuałów w Bwagbaln, Nalongni i Kiteek było częstowanie piwem. Sztuki drobiu zabite na dziedzińcach zagród należały do ofiarodawców. Każdy z nich zabrał swoją sztukę drobiu do zagrody, gdzie po ugotowaniu była spożywana przez właściciela zagrody i innych jej mieszkańców. * * * Ziemia zajmuje w wierzeniach i kulcie ludów pierwotnych miejsce szczególne. Jest fundamentem życia i podstawą wielu hierofanii. Jako urodzajna matka i żywicielka otoczona jest szacunkiem i kultem. Analizowane i interpretowane w niniejszym studium rytuały u ludu Konkomba z północnej Ghany podkreślają zdolność tworzenia i moc witalną ziemi, ujawniającą się w płodności i obfitości. Kult ziemi u ludu Konkomba łączy się przede wszystkim z gospodarką rolną i sezonowymi pracami rolniczymi. Spośród nich takie prace, jak przygotowanie do sadzenia jamów i siewu zbóż oraz żniwa mają szczególną rangę religijną i bogatą oprawę rytualną. Rytuały, które odbywają się pod koniec pory suchej, przed rozpoczęciem prac polowych, są ważniejsze pod względem rangi i znaczenia. Mają charakter błagalny, a ich zasadniczym celem jest wyproszenie deszczu. Wśród plemienia Biczabob rytuał w sanktuarium ziemi w Bwagbaln ma ścisły związek z rytuałami składania obiaty ziemi, gdyż poprzedza przeprowadzenie rytuałów związanych z ziemią w zagrodach i świątyniach ziemi oraz w przybytkach duchów opiekuńczych w wioskach Nalongni, Kiteek, Kumwateek i Bwakul. Charakterystyczny element wspólny dla rytuałów składania obiaty ziemi w Nalongni i Kiteek stanowiło miejsce tych obrzędów, którym był zewnętrzny dziedziniec zagrody. Cykl rytów spełnionych na dziedzińcu zagrody miał charakter podstawowy, ale nie stanowił całości rytuału. Rytuał w Nalongni miał zasięg lineażowy i rodowy. Rytuały w wioskach Bwagbaln i Kiteek miały natomiast charakter ponadrodowy i uczestniczyli w nich mieszkańcy wioski oraz przedstawiciele sąsiednich lineaży większych i rodów, związani więzami wspólnoty rodowej (unibaan), więzami rytualnymi (mantotiib), więzami przyjaźni i sąsiedztwa. O znaczeniu religijnym rytuałów składania obiaty ziemi świadczą adresaci modlitw i ofiar (bóg Uwumbor, duchy ziemi, duchy opiekuńcze rodu, duchy buszu, duchy bliźniąt, przodkowie), treść modlitw dotyczących różnych potrzeb życia indywidualnego i wspólnotowego, a zwłaszcza prośby o deszcz, potomstwo, dostatek pożywienia i wolność od kłopotów oraz składane ofiary (piwo, piwo zmieszane z wodą, krew z drobiu, kozła i barana oraz wnętrzności i wątroba z drobiu). �275 BIBLIOGRAFIA Blair H. A. Some trihes or the Konkomha (maszynopis). Dittmer K. 1979 Eliade M. 1966 Fortes M. 1969 Die Ohervolta-Provinz, w: H. Baumann (Hrsg.), Die Vokler Afrikas und ihre traditionel/en Kulturen. Tl. 2 Ost-, West- und Nordafrika, Wiesbaden, s. 495 - 542. Traktat o historii religii, Warszawa. The dynamics of danship among the Tal/ensi. Being the first part of the analysis of the social structure of a Trans- Volta, 3rd ed., London. Froelich F.-C. 1949 Les Konkomba du Nord-Togo, "Bulletin de l'Institut Franl;ais d'Arrique", serie B, t. II, s. 409-437. La trihu Konkomha du Nord Togo, Dakar. 1954 1958 Le kinan des Konkomba du Nard-Togo, "Notes Africaines" t. 80, s. 103 - 104. Les Kankomba, les Moba, les Dye, w: J.-c. Froelich, P. Alexandre, R. Cornevin, 1963 Les populations du Nord-Togo, Paris, s. 118 -157. GorczyiJska H. 1956 Sprawozdanie z seminarium poświęconego zagadnieniom afrykanistycznym, "Lud" t. 43. s. 497 - 500. Grzybowski A. 1965 Rozwój zainteresowwi Afryką w Polsce oraz polskie ośrodki badań afrykanistycznych, "Przegląd Socjologiczny" t. 19/1, s. 10 - 32. KaczyiJski G. 1. Czarny chrystianizm. Ze studiów nad rue/lami afrochrześcijańskimi, Warszawa. 1994 Kristensen W. B. The meaning orrelioiotl. Lectures in the phenomenology ofreligion, 3rd ed., The Hague. 1971 Kurek A. 1988 Wierzenia i ohrzędy Gidarów, ludu północnokameruńskiego, Warszawa. Langdon M. A.. Breeze M. J. b.r.w. Kotlkomha-English Likaln-Likpakpahl dictionary, Tamale. Leeuw G. van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Manoukian M. 1951 Tribes or the Nart/lem Territories ąf the Gold Coast, London. Mendonsa E. L. 1982 The politics ofdivination. A processual view ofreactions to illness and deviance among the Sisala ąf Northern Ghana, Berkeley. Pilaszewicz S. 1978 Afrykwiska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa. 1986 W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i ,,filozofia" ludów Afryki Zachodniej, Warszawa. 1991 Polskie Towarzystwo Aji'ykanistyczne, "Przegląd Orientalistyczny" 1991, nr 1-4, s. 163 - 164. Reli{}ie Afi·yki. Ewolucja wierzeń rodzimych w kontaktach z islamem i chrześcijań1~92 stwem, Warszawa. Rattray R. S. 1932 Trihes or the Ashanti Hinterland, vol. 1 - 2, Oxford. �276 Ray B. C. 1976 Streleyn S. 1964 African religions. Symbol. ritual. and community, Englewood Clifs. Les etudes africaines ci I'Universite de Varsovie, "Africana Bulletin" t. I, 1964, s. 125 - 132. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1968 WsttP do etnografii Afryki, Warszawa 1968. Tait D. 1953 The political system of Kankomba, "Africa" t. 23, s. 213-223. 1955 The place of libation in Konkomba ritual, "Bulletin de I'lnstitut Fran<;ais d'Afrique Noire", serie B, t. 17, s. 168 - 172. 1964 The Konkomba of Northern Ghana, 2nd ed., London. 1970 The territorial paltem and lineage system of Kankomha, w: .l, Middleton, D. Tait (Eds.), Tribes without rulers. Studies in African segmentary system, 4th ed., London, s. 167-202. Thiel J. F. 1981 Die Bedeutung von Rawu und Zeit ais religiose Dimension, "Verbum SVD" t. 22, s. 19 - 38. Turner V. 1967 The forest of symbols. Aspects of Ndembu ritual, Ithaca. 1975 Symbolic studies, "Annual Review of Anthropology" t. 4, s. 145 - 161. Vorbrich R. 1989 Daba - górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka pod pre.\jq historii i warunków ekologicznych, Wrocław. Wśród ... 1990 Wśród buszu i czarowników. Antologia polskich relacji a ludach Aji-yki, wybór i komentarz A. Kuczyński, Wrocław. Zajączkowski A. 1980 Czarna Afryka wczoraj i dziś, Warszawa. Zawadzki S., Zimoń H. 1979 Czary, w: Encyklopedia Katolicka, t. 3, Lublin, kol. 768 -770. Zimoń H. 1986 Etnoreligioznawcze badania terenowe w.{:ródludu Konkomha IV pólnocno-wschodniej Ghanie, "Collectanea Theologica" t. 56, fase. l, s. 126-132. Buddyjska architektura sakralna i jej symbolika w starożytnych Indiach, w: E. Śliwka, 1990 M. Brześciński (red.), Dni BuddJ~skie. (Materialy z se.\ji naukowej), Pieniężno, s. 212 - 235. 1992 Afrykańskie rytuały agrarne na przykładzie ludu Konkomba, Warszawa. 1992 Badania etnoreligioznawcze wśród ludu Konkomha w północnej Ghanie, .,Lud" t. 75, s. 205 - 215. Kultury i religie Afryki a ewangelizacja. Sympozjum naukowe w Katolickim Uniwer1993 sytecie Lubelskim, "Lud" t. 76, s. 320 - 323. 1993 Sanktuarium ziemi - centrum kultowe ludu Konkomba w północnej Ghanie, "Roczniki Teologiczne" t. 40, z. 2, s. 23 - 40. Zwernemann J. 1961 Les notions du dieu-ciel chez quelques tribus voltaiques, "Bulletin de l'Institut Fran<;ais d' Afrique Noire", serie B, t. 23, s. 243 - 272. 1968 Die Erde in Vorstellungswelt und Kultpraktiken der sudanischen Viiiker, Berlin. �Henryk Zimoń SVD AMONG THE EARTH IN THE BELIEFS AND RITUALS THE KONKOMBA PEOPLE OF NORTHERN GHANA (Summary) The Earth has a special place in the beliefs and cult of the primitive people. The Earth is the foundation of life and the basis of a number of hierophanies. As a fertile mother and feeder it is held in respect and cult. The author of the article presents the beliefs connected with the Earth and the structure of the rituals in the villages of Bwagbaln (24 March, 1991), Nalongni (4 May, 1991) and Kiteek (5 - 6 May, 1991) as well as their social and religious significance. The source basis was provided above all by the author's field studies conducted among the Konkomba in the area of Saboba in the periods from July 1984 to January 1985 and from September 1990 to August 1991. The Earth Kiting is mother of heavenly god Uwumbor. The personified divinity of the Earth Kiting is an universal deity of all the Konkomba. It is manifest in the multitude of Earth spirits, protectors of particular clans. The Earth spirits are male or female and they "Iive" close to the people. They connect the clan members with a given territory and justify their hereditary right to inhabit and utilize the land. The Earth cult among the Konkomba people is first of all connected with agrarian economy and seasonal agricultural work. Among these, such jobs as preparations for yam planting, corn sowing and harvesting are of special religious importance and they have a rich ritual setting. Considering the rank and importance, the rituals taking place at the end of the dry season, before the beginning of the field work, are more important. They have a propitiatory character and their principal aim is to beg for the rain. Among the Bichabob tribe the ritual in the Earth shrine in Bwagbaln has a close connection with the rituals of offering libation to the Earth because it precedes the performance of rituals connected with the Earth in homesteads and Earth shrines as well as in the shrines of protective spirits in the villages of Nalongni, Kiteek, Kumwateek and Bwakul. A characteristic common element of the rituals of offering libation to the Earth in Nalongni and Kiteek was the place of those rituals, which was the outside yard of the homestead. A cycle of rites performed in the yard had a basic character but it did not constitute the whole of the ritual. The ritual performed in Nalongni had a lineage and c1ane range. On the other hand, the rituals in Bwagbaln and Kitcek had a supraclan character and they comprised the village inhabitants and the representatives of the neighbouring major lineages and clans connected by the bonds of clan community (unihaan), ritual bonds (maantotiib), the bonds of friendship and neighbourhood. The religious significance of the rituals is reflected in the addresses of prayers and sacrifices (god Uwumbor, Earth spirits, protective spirits of the clans, bush spirits, twin spirits, ancetor spirits), the content of prayers concerning various needs of individual and community life, especially requests for the rain, offspring, abundance of food, freedom from trouble and bringing the offerings (beer, beer mixed with water, blood of poultry, he-goat and ram, intestines and liver of poultry). Trans/. Z. Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ab278cc72289aa8c53e3e45a7cfe8ed.jpg 9c451b6aa65a882b85cca9938cc7a0ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ziemianka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia piwnicę ziemiankową z nasypem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.2.5_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Jegliniec okolice Sejn piwnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a4f5ad87e0a675a3389f284497306a.jpg 347ab46c8779abef275a046c07bd5b7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ziemianka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia piwnicę ziemiankową przykrytą dachem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.15.4_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa piwnica Wyrzyki ziemianka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b231d9ca293f2205ef816a8f9c4332f4.pdf 60de878e46fb5fb243a78dc01a108b4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2493 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2316 Title A name given to the resource Ziemscy bogowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.113-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ziemscy bogowie Zbigniew Libera Zdanie ukraińskiego etnografa V. Gnatjuka (13, s. 254): „Chłop do doktorów nie idzie, bo to dużą sumę kosztuje, a po drugie to daleko, u czorta za drzwiami, a trzecie: czy oni by coś pomogli?" - wyraża niemal powszechne przekonanie etnografów, które wydają się potwierdzać liczne wypowiedzi i zachowania samych chłopów, że wieś nie korzystała z pomocy dyplomowanych lekarzy z tych właśnie powodów. W pewnym stopniu racje ekonomiczne stanowiły istotną przeszkodę w korzystaniu z usług lekarza. Od Średniowiecza aż po wiek X I X , gdzieniegdzie jeszcze przez kilkadziesiąt lat naszego wieku, ubożsi mieszkańcy miast i wsi leczyli się sami, bądź też szukali pomocy we dworze, u księży, zwłaszcza u znachorów, bab, dziadów, olejkarzy, Cyganów, Żydów itp., natomiast u znacznie droższych (i nielicznych) lekarzy, cyrulików, aptekarzy leczyła się szlachta, zamożni miesz­ czanie, nierzadko bogatsi gospodarze. Nad Niemnem w koń­ cu X I X w. niektórzy lekarze zadowalali się niskimi za­ płatami, leczyli nawet bezpłatnie. Jednakże koszt lekarstw z aptek, które przepisywali choremu przerastał możliwości biednych i przeciętnie zamożnych chłopów. Znachor czy „lekarka" też kosztowali chłopa, ale w inny sposób. Za ich porady i leki chłop mógł dać kawał słoniny, płótna, trochę mąki, lnu, kurę, jajka itp. Mieszkańcy Żmiącej (pow. limanowski) najczęściej chodzili do znachora z pobliskiej wsi Laskowa, który za poradę brał 40 groszy, podczas gdy lekarz żądał 1 koronę. St. Spittal (39, s. 22, 35, 37) zauważa, że lekarz „stanowi u większości wieśniaków końcowe zło czy konieczność", lecz natychmiast dodaje: „znawcy duszy włoś­ ciańskiej: wędrowni, Cyganie dokonują największej sztuki, bo otwierania i to szeroko wieśniaczej kieszeni zamkniętej dla właściwych lekarzy"; „za drogie pieniądze" kupowali chłopi leki „od znachorów, wędrowców z dalekich krajin". Znachorzy i czarownicy, szczególnie ci, którzy słynęli z wielkiej mocy i mieli liczną klientelę, należeli do najzamożniejszych mieszkańców wsi, a wielu z nich utrzymywało się wyłącznie ze znachorstwa. Chociaż wielu również klepało w rzeczywistości biedę, wśród chłopów panowało powszech­ ne przekonanie - które narzucała logika wierzeń („każdy bogaty musi trzymać z diabłem", „kto trzyma z diabłem jest bogaty") - iż ci ubodzy skrywają swe bogactwa przed ludźmi. To właśnie ich materialne powodzenie skłaniało wielu do zajęcia się znachorstwem. Chłopi na ogół nie żałowali wydatków na leczenie, ale u swoich „doktorów". Nie tylko wieś bogaciła znachorów i czarowników. Rosyjscy, białoruscy i ukraińscy znachorzy za wróżby i leki, a zwłaszcza za zlikwidowanie czaru, pokaranie wroga wyznaczali dość znaczne zapłaty pieniężne (od 1 kopiejki do 5 i więcej rubli) lub/i w naturze: bydło, odzież, płótno, wódkę, mąkę, masło itp. Pewien stary Żyd - słynny zamawiacz ukąszenia żmiji z miasteczka Trzciany (pow. białostocki) często rozkładał należność na raty, jeśli jego ubogi klient nie był w stanie od razu zapłacić kilku­ dziesięciu złotych. Zwłaszcza w opowiadaniach wyolbrzy­ miano ich zarobki. W gub. mińskiej opowiadano, że chłop za wyleczenie bogacza wziął 25 rubli. W ukraińskim opowiada­ niu znachor nasyłał żmije na ludzi, by potem ich leczyć za 100 reńskich; morawska czarownica za odnalezienie konia, wskazanie złodzieja brała 50 reńskich, podczas gdy nadrab- ski czarownik żądał za poradę 1 reńskiego, a w Czarnym Dunajcu chłopi płacili lekarzowi parę reńskich. Często wydatek nie sprowadzał się do zapłaty jednemu znachorowi. Bywało nieraz, że chory tygodniami, nawet latami objeżdżał okręg na kilkadziesiąt i więcej wiorst (mil) w poszukiwaniu skutecznej pomocy. Takie wędrówki czy wręcz wyprawy na kilka, kilkadziesiąt i setki wiorst (mil) do znachorów, słynących w danej okolicy z wielkiej mocy, dość częste były w Polsce, w Czechach i na Słowacji, na Łemkowszczyźnie, Ukrainie, Białorusi, w Rosji, niemal w całej Europie. Nietrudno dostrzec, że te - kilkakrotne nieraz - wędrówki pochłaniały sporą ilość czasu, odrywały rodzinę chorego od zajęć w gospodarstwie, w połączeniu z wielokrotnymi za­ płatami należnymi znachorom, znacznie podnosiło to koszty leczenia. Widać przy tym, że odległości nie były przeszkodą w korzystaniu z usług miejskich lekarzy. Chłopi ze wsi oddalonych o 2 wiorsty od Połocka jeździli wiele mil do sławnych znachorów. W poł. X I X w. w Czechach, w osadzie Hofićky żył „lekarz" Antoni Pich (słynący głównie ze skutecznego leczenia złamań), do którego przyjeżdżali cho­ rzy z Czech, Moraw, Śląska, Austrii, Węgier, Niemiec i Francji. Do tzw. „Ilinki" - słynnej w latach 1860-1868 serbskiej znachorki, zjeżdżali chorzy z Serbii, Rumunii, Węgier, Turcji, która za swe porady rzadko kiedy brała mniej niż dukata; właśnie znachorstwu zawdzięczała swą znaczną zamożność. Ani brak środków (pieniędzy), ani odległość ze wsi do miast nie tłumaczy sporadycznych w X I X i na pocz. X X w. kontaktów chorego chłopa z dyplomowanym lekarzem. Nie może objaśnić tego ksenofobia wsi, bo „doktorem" chłopa był niemal każdy „obcy". Nie wyjaśnia tego także brak lekarzy. A n i w „ciemnych stronach" Polski, wsch. i płd. Słowiańszczyzny, gdzie w końcu X I X i na pocz. X X w. jeden lekarz przypadał nawet na kilkaset tysięcy osób, ani, np. na Śląsku posiadającym w tym czasie stosunkowo niezłą opiekę medyczną, lekarze nie cieszyli się większym wzięciem u chło­ pów. Pewien niemiecki chirurg w podaniu do władz pruskich (z 1797 r.) prosił o przeniesienie go z Łubnowa do Radomierzyc, gdyż mieszkańcy tej wsi nie mają do niego zaufania i sporadycznie tylko korzystają z jego usług; liczył natomiast na zaufanie i wzięcie u niemieckiej ludności osiadłej w Radomierzycach. Na początku naszego wieku w okolicy Hrubie­ szowa było już 10 lekarzy, lecz chłopi udawali się do nich bardzo rzadko, z niewiarą w skuteczność ich leczenia. W niektórych jednak okolicach - pisał M . Udziela (44, s. 45) - „Lud wiejski dość często zasięga rady lekarzy, czasem szuka jej nawet zbyt daleko, mając, że się tak wyrażę, pod nosem lekarza. Częściej jednak udaje się o pomoc do samorodnych dochtorów wiejskich." Dlaczego więc dominującą postawą chłopów wobec dyp­ lomowanych lekarzy w X I X , a gdzieniegdzie nawet w latach 60. obecnego stulecia, była nieufność, niewiara w ich wiedzę i umiejętności, nie korzystanie wcale, bądź niezwykle rzadko z ich pomocy, a jednocześnie można obserwować dość częste kontakty chorych z pewnymi lekarzami, spore do nich zaufanie i szacunek? Do końca X V I I I w. i jeszcze na pocz. w. X I X niemal 113 1 �wszystkich leczących: znachorów, babki, dziadów, wędrow­ nych, pospolitych oszustów podających się za lekarzy, łaziebników, balwierzy, felczerów, księży, zakonników oraz najmniej licznych lekarzy, cyrulików, aptekarzy łączyły ze sobą i z ich pacjentami podobne, czy też identyczne wyob­ rażenia o naturze chorób, posługiwanie się często tymi samymi technikami i środkami leczenia. Na przełomie X V I I I - X I X w. nastąpił nowy okres w historii medycyny. Odtąd dyplomowani lekarze zaczęli posługiwać się wiedzą medyczną nowego typu. Tych to właśnie lekarzy chłopi unikali. Sporadycznie, zwykle w ostateczności, zwracano się do nich o pomoc, gdy wszystkie środki domowe i znachorów zawiodły. Lecz wówczas i oni byli bezsilni, niewiele lub wcale nie mogli już pomóc choremu. To uwiarygodniało przekonanie, że bar­ dziej szkodzą, niż pomagają. Jeśli nawet chory - z różnych powodów, w rozmaitych okolicznościach (np. za namową księdza, dworu) - trafił do lekarza, często nadal korzystał z rad znachora. Skuteczność leczenia nigdy nie przypisał temu pierwszemu, choć jeden i drugi stosowali nieraz, np. przeciw wściekliźnie, syfilisowi te same leki. U podstaw przekonań, że dyplomowany lekarz nie może pomóc chore­ mu, leży niewspółmierność tych systemów medycznych (bo medycyna „miastowa" to „pańska fantazja"); że umie leczyć tylko „pańskie słabości", a chłopskich nie zna wcale; nie potrafi rozpoznać, nie wie jak leczyć kołtun, czar, urok, różę, zawianie, opętanie, oberwanie itd. Osiadły na prowincji lekarz, który nie liczył się z „zabo­ bonnym systemem", „nie umiał czy nie chciał zniżyć się do pojęć ludu", „nie miał tu po co siedzieć", „nie miał kogo leczyć i miał się biednie" (34, s. 189-191; 37, s. 197; 38, s. 33). Pewni lekarze, którzy „wyszli z ludu", przez długie lata praktykowali na prowincji i utrzymywali się z leczenia chłopów, respektowali ten „zabobonny system". To właśnie tych lekarzy obdarzano sporym zaufaniem, wzywano ich lub udawano się do nich bez obaw. Ich praktyka lekarska zbliżona była do praktyk znachorskich lub lekarzy miejs­ kich, ale tych z X V I I I wieku i wcześniej. Znaczna część wiedzy (nie tylko) medycznej była wspól­ nym dobrem wsi a nie tylko wyspecjalizowanych profesjo­ nalistów: wiejskich „lekarzy". Umiejętności medyczne po­ siadał prawie każdy: leczyli mężczyźni, a zwłaszcza kobiety, także starcy i dzieci, krewni, sąsiedzi itd. W każdym domu dysponowano mniejszą lub większą znajomością leków i sposobów leczenia, a gdy tej wiedzy i umiejętności nie wystarczało zwracano się o pomoc do sąsiadów, krewnych. „Każdy wieśniak, to lekarz dla siebie i swoich bliskich oraz sąsiadów, im starszy tym pewniejszy fachowiec" (38, s. 4). Ze starością łączą się brak siły, choroby, śmierć, ale też mądrość i wiedza. To zbliża ludzi starych do kategorii znachorów, czarowników. Toteż o czary posądzani bywali starcy, zwłaszcza staruchy; do nich zwracano się o zdjęcie czaru, uroku, usunięcie różnych chorób. W białoruskich wsiach zamawianiem zajmowali się prawie wszyscy starcy i staruchy. Na rosyjskim Pomorzu „znający" starzy mężczy­ źni i kobiety bronili przed kołdunami. Nierzadko stawali się oni znachorami czy znachorkami. Na Opawie starcy leczyli (obok owcarzy) bydło i ludzi, znano ich w okolicy i mówiono o nich „chłop" („muz"), „żena". Gdy jednak okazywali się „umiejętnymi" mówiono o nich „dochtur", „dochtor", bo wiedzieli wszystko: potrafili odnaleźć zguby, wskazać zło­ dzieja, sprawcę choroby, leczyć, na znaczne odległości słyszeli, co o nich mówiono (bo trzymali z diabłem). Łączenie wiedzy i umiętności magicznych z ludźmi starymi ma jeszcze głębsze mitologiczne motywacje. Głównie ze względu na wiedzę, moralną i fizyczną czystość szczególną rolę od­ 114 grywali oni - często obok dzieci i dziewic - w obrzędach oborywania wsi przed zarazą, powodowania deszczu, pozys­ kiwania roślin, w obrzędach rolniczo-hodowlanych, rybo­ łóstwie itd. Z białoruskim zakazem: nie mogą pozyskiwać roślin ludzie „ni u końcu, ni pry naćalu", czyli w średnim wieku, gdyż zebrane przez nich zioła nie mają mocy, korespondują pospolite wierzenia i praktyki, iż znachorską wiedzę wolno przekazać tylko najstarszemu (pierworod­ nemu) lub najmłodszemu dziecku, nigdy średniemu. Dziec­ ko, dziewica, („pierwszy", „początkowy", „nowy"), jak i człowiek stary („końcowy", „zniszczony") znajdują się poza pełnią życia, są „nieużytecznymi", inaczej mówiąc: brak im dyferencjacji - podstawowego wyznacznika życia i kultury. Powyższe uzasadnienia czynią zrozumiałym przypisywa­ nie magicznych mocy dzieciom, zwłaszcza w początkowym okresie ich życia. Według Ukraińców „wieszczą one, gdy durne jeszcze". Dziecko pierworodne - szczególnie to, które „jeszcze nic nie rozumie", najskuteczniej zamawiało, nie­ zwykle skutecznie leczyło, głównie takie choroby (np. urok, czar, opętanie, konwulsje), których pochodzenie wiązane było z siłą nieczystą; bały się go wiedźmy i nie miały nad nim mocy. Niektóre z dzieci, wskutek zyskania naturalnej łączno­ ści z zaświatami, a przez to uzyskując naturalne predyspozy­ cje, które ujawniały się już w dzieciństwie, stawały się wiedźmami, kołdunami, upiorzycami, znachorami itp. - „sa­ moukami". Tymi niezwykłymi ludźmi zostawali poczęci wskutek złamania zakazu (np. ze stosunków krewniaczych), urodzeni w nocy (o północy), w noc Bożego Narodzenia, Wielkanoc, św. Jana itp., w poniedziałek, niedzielę - szcze­ gólnie na nowiu, urodzeni pod „ciemną (nieszczęśliwą) gwiazdą (planetą)", urodzeni z zębami, z 2 duszami lub sercami, z ogonkiem, w czepku, po 7 miesiącach życia płodowego, 1, 3, 5, zwłaszcza 7 i 13 dziecko, urodzeni „po zadnjem końcu" itp. Eksponowana rola kobiety w lecznictwie domowym opie­ ra się przede wszystkim na tym, że wewnętrzna przestrzeń domu jest przestrzenią żeńską. Nadto, kobiety z racji swej nieczystej natury stawały się „lekarkami". Z dużym powodzeniem miały one leczyć dzieci i bydło. W ok. Załoziec uważano, że „chrypkę dziecka najlepiej leczy okład z pończochy, względnie onucy matki, bo prócz potu działa miłość macierzyńska" (39, s. 112). Według Ukraińców matki, babki, niańki najlepiej rozumieją dzieci, z kolei dziecko - tylko je rozumie. To wzajemne rozumienie się dziecka i matki bierze się stąd, że oboje do 6 tygodnia po porodzie nie zerwali łączności z „tamtym światem" i przyna­ leżą jakby do obu światów jednocześnie. Dzięki temu matka leczy dziecko i , co znamienne, jej ciało, mocz, ślina, pot, pokarm, wymioty, koszula miały właściwości lecznicze, a dziecko (do 1, 2, 3, 4, 7 roku życia), np. u Ukraińców, spełniało rolę wieszczuna. Z tego powodu leczyć mogła także ciężarna kobieta, np. jeżeli stanie nogą na ciele chorego albo, gdy swoim fartuchem owinie chore dziecko. Więź duchowa gospodyni (głównie) z krową, gospodarza z koniem tłuma­ czy także to, że leczeniem bydła, świń, drobiu zazwyczaj zajmowały się kobiety, koni zaś mężczyźni. Jednakże natura kobiet sprawia, iż ich moc leczenia jest ograniczona. Zamawiały, leczyły one gorzej od mężczyzn. Na Rusi Karpackiej doradzano: jeżeli nie pomoże „prymiwnyczka" iść trzeba do „prymiwnyka". W związku z ich rzekomymi predyspozycjami pozostają wierzenia, że wiedźmaków, kołdunów jest mniej niż wiedźm, kołdunie (bo, według Ukraińców, jako słabsze istoty częściej oddają duszę diabłu). Także ich natura (złość, złośliwość, mściwość itp.) wyjaśnia to, że na białoruskim Polesiu bardziej bano się �znachorek, niż znachorów, a w gub. kostromskiej „przystrzyżyny" (kłosów zbóż w noc Iwana Kupały) częściej robiły kołdunice od kołdunów. Z drugiej strony uważano, iż kołduni potężniejsi są od kołdunie, strzygoń groźniejszy od strzygi, wiedźmaki, znachorzy, upiory rządzą wiedźmami. Te ograniczenia zdolności leczenia i czarowania (szkodzenia) biorą się stąd, iż są one po prostu słabsze fizycznie i umys­ łowo. Mimo iż - jak się sądzi - rozum zawsze zwycięża siłę fizyczną, jest ona w praktykach magicznych często koniecz­ na. Walczących z burzą płanetników i dzwonników zlewały strugi potu, nabrzmiewały im żyły od wysiłku, po każdej takiej walce wracali do domu wycieńczeni, słabi, trzęsąc się z zimna; toteż, żeby mieć siły do oddalania burz nie mogli ciężko pracować. Brak sił tłumaczy dlaczego chory nie zawsze mógł leczyć się sam. Według pewnej znachor ki z ok. Sambora sama chora mogłaby usunąć chorobę, zażegnać „złe", ale „nie wytrzymałaby tego", ze względu na duże osłabienie. Często jednak chory leczył sam siebie i innych, tak samo jak, np. białoruski znachor. Tak jak znachory, czarownik, wiedźma był chory niebezpieczny dla otoczenia jako sprawca chorób (nieszczęść), a z drugiej strony - podobnie jak menstruująca kobieta, ciężarna, położnica, trup - uzdrawiał. Zwłaszcza wydzieliny jego ciała miały uzdrowicielskie właściwości. Chory - „ni żywyj, ni miortwyj" - widzi, słyszy i czuje to czego inni żywi, ale zdrowi, nie widzą, nie słyszą. M.in. położnice, widzą śmierć, choroby, zmarłych, pokazuje się im „tamten świat". Opętany w chwili ataku potrafi wyczytać w myślach grzechy ludzi, wie co każdy ma w kieszeni, wróży. Chory dysponuje więc zdolnościami podobnymi do trupa, ponieważ nie zerwał łączności z „tym światem": słyszy, widzi, czuje, co się wokół niego dzieje, rozmawia się z nim jak z żywym. Te zdolności niedostępne dla innych, zdrowych ludzi podziela chory ze znachorami, czarownikami, wiedźmakami itp. W Polsce, Czechach, na Słowacji, Ukrainie opowiadano, że znachor, worożbyt, strzygoń czy cioty znają myśli ludzi (choćby mieszkali w innej wsi), wszystko słyszą (nawet to „szcz my teper o nim howorymo"), widzą i wiedzą, np. kto idzie do nich po radę, co się stało, przewidują zamiary innych (wiedźmak zna plany wiedźm, wie, co która z nich robi, gdzie przebywa itp.). Chorzy umysłowo, ułomni fizycz­ nie nierzadko stawali się kołdunami, wiedźmami, znachora­ mi. Opętana Masza Muchanowska z Muchanowa (gub. Riazań), ciesząca się wielką sławą i wziętością (codziennie przyjmowała kilkanaście, kilkadziesiąt osób), leczyła wodą umysłowo chorych, epileptyków, alkoholików itp. W tej samej gubernii, inna nienormalna Anuszka z Padowiecze tylko rozpoznawała choroby i wróżyła. Chorobliwy wygląd (np. nabrzmiała, z krostami, zmarszczona, bez życia twarz) cechował m.in. wiedźmy (bo kochały się z czartami), czarowników-owcarzy (bo mieli stosunki seksualne z leśną). Według Ukraińców zdarza się, iż chory, często także położnica, każdy człowiek podczas zwykłego snu, pod wpływem cięż­ kich przeżyć - „zamirae", tj. zapada w letargiczny sen. Wówczas jego dusza opuszcza ciało, wędruje po „tamtym świecie", Bóg lub święci odsłaniają przed nią przyszłość, przekazują jej swą wolę. Po powrocie duszy do ciała „zamiralniki" czy „zamiruchy" ożywają, po czym przepo­ wiadają przyszłość, znają cudze grzechy; nierzadko stawali się znachorami, szeptuchami, znachorkami. Pewną chorą dziewczynę pozostającą w długim letargu, wykorzystywał worożbyt jako „pośrednicę" między „tym", a „tamtym światem", wieszczył tłumaczące wypowiadane przez nią słowa. Podobne duchowe wędrówki odbywać mieli huculscy „ziemscy bogowie" (udawali się na granice na narady), poleska znachorka (zwiedzała niebo i piekło), w Istrii i Słowenii „kerstnicy", w Serbii, Bośnii, Hercegowinie, Czarnogórze „zduhace", w Czarnogórze „vjegodonje", buł­ garscy „nestinarzy", węgierski „taltos" czy „benandati" z północnowłoskiego regionu Friume (wówczas pod przy­ braną postacią walczyli z innymi niezwykłymi ludźmi, demonami w obronie wsi, o urodzaj pól itp.). Wspólne zdolności chorego i znachora, wynikające z ich związków z zaświatami motywują - wielokrotnie poświad­ czane - udzielanie porad przez tych „znających" pod nieobecność pacjenta, na podstawie relacji „kogoś z rodzi­ ny" o symptomach choroby lub w oparciu o oględziny jego moczu, krwi, włosów, koszuli przesiąkniętej potem, znajo­ mości jego imienia, wieku, płci. Szczegółowych uzasadnień dostarczają tutaj przekonania o zbliżonej naturze członków rodziny; choroby osadzając się w „sokach" odpowiednio zmieniają wygląd krwi, moczu itd.; że z wiekiem i płcią chorego wiążą się określone schorzenia i sposoby ich lecze­ nia; powszechna wiara, iż znajomość imienia i daty urodze­ nia daje moc, władzę nad osobą będącą przedmiotem leczenia czy czarów; że z imieniem człowieka łączy się jego natura; że istnieją niebepieczne lata w życiu człowieka. Ze swej natury stawać się mieli czarownikami, wróżami, znachorami również „obcy", których cechą rozpoznawczą (dla chłopów) było wykonywanie nierolniczych zawodów. Tak więc z racji wykonywanej profesji czarownikiem i/lub znachorem, wróżem itp. był młynarz, pastuch, leśnik, pasie­ cznik, piwowar, kowal, rybak, myśliwy, ksiądz, pop, gra­ barz, cieśla, garncarz, muzykant, krawiec, mieszczanie, a nawet przedstawiciele biedoty wiejskiej, czyli nierolnicy. Stąd też znachorstwo, czarownictwo, wiedźmostwo pojmo­ wane było jako rzemiosło. Na Ukrainie „naturalna" wiedź­ ma (tj. urodzona z ogonkiem), wprowadzając kobietę do cechu wiedźm, rzucała ser do wody (który szybko chwytały gady), mówiąc: „Tak 'rasterzajut' ćerti tvoju duśu na tom' svete za remeslo veduny". Wielu rosyjskich chłopów sądziło, że kołdunami mogą być tylko przedstawiciele zawodów nierolniczych. Jednakże ci, którzy posiadali niezwykłe właściwości i zdol­ ności ze swej natury, z urodzenia, dysponowali mniejszą mocą magiczną od pozostałych znachorów, znachorek, wróżów, kołdunów, wiedźm. Białorusini uważali, że złym byłby pastuch, gdyby nie znał się z chlewnikiem, młynarz z wodnikiem. Dzięki związkom z diabłem (któremu sprzedali duszę) osiągali wyższy stopień wtajemniczenia i możliwości. Według płanetnika W. Rachwała - wtajemniczonego przez pewnego księdza, władającego mocą daną od Boga - jego praktyki silniejsze były od środków stosowanych przez baby (palenie ziół na ogniu, zapalenie gromnicy, modlitwy itd.), księży, dzwonników i innych płanetników. Dlatego też w sytuacjach bardziej skomplikowanych, kiedy umiejętności i wiedza domowników oraz sąsiadów okazywały się niewystarczające, gdy, np. urok, który prawie każdy umiał odczynić okazywał się za ciężki dla odczyniają­ cego, bo tu prócz wiedzy trzeba było mieć moc - w tych i podobnych przypadkach trzeba było iść do znachora czy znachorki. Byli oni w środowisku wiejskim bardzo cenieni, obdarzani ogromnym zaufaniem, podziwem, szacunkiem, byli uważani za „wybrańców bożych". Jednak stosunek do nich - przypo­ minający stosunek do sacrum - był nacechowany ambiwalencją. Cieszyli się opinią ludzi niezwykłych, nawet świętych, ale jednocześnie w kontakcie z nimi odczuwano strach, lęk. Zdaniem pewnego znachora z Sambora: „Jeśliby ktoś śmiałby się z niego (...) popełnia grzech nie tylko względem siebie, ale też i względem niego (znachora)" (11, s. 118). W Kieleckiem wierzono, iż ten, który szydzi z guślarzy 115 I �oniemieje, język mu uschnie. Chłopi byli głęboko przekonani 0 skuteczności ich rad, a oni sami wierzyli we własną moc 1 uważali się za ludzi niezwykłych. Wspomniano już o tym, że ich sława nieraz rozchodziła się na znaczne obszary. Lecz zakres działania większości z nich ograniczał się do granic parafii albo tylko wsi. W każdej wsi przynajmniej jedna osoba trudniła się stale (profesjonalnie) leczeniem. Nierzadko we wsi było kilku, a nawet kilkunastu „dochtorów": wieś Umer (kieleckie) miała 1 znachora, 2 babki, 2 felczerów, 1 konowała, którzy obsługiwali 5 okoli­ cznych wsi; przed 1914 r. we wsi Łosie (gorlickie) żyło 13 baczów-znachorów; kilkunastu znachorów mieszkało we wsi Jadachy (tarnobrzeskie); w wielu huculskich wsiach żyło kilku, kilkunastu głośnych na okolicę znachorów, prymiwnyków i prymiwnyc. Bardziej i mniej sławni „lekarze" rzadko kiedy pomagali we wszystkich sprawach. Babki (zazwyczaj w granicach swojej wsi) odbierały dzieci i cielęta, były specjalistami od chorób kobiet i dzieci. Na chorobach owiec, bydła, złama­ niach kończyn zwierząt i ludzi najlepiej znali się owcarze i pastuchy. Umiejętności magiczne młynarzy związane były z ich profesją, niekiedy nawet z rodzajem obsługiwanego młyna. Młynarza z wiatraka prosili Białorusini o leczenie zawiania, oddalenie wichru i burzy, a młynarza z młyna wodnego o zamówioną wodę do leczenia lub nasłania choroby. Rodzaj wykonywanych zajęć nie musi wcale okreś­ lać specjalizacji znachorskich. Zaklinaniem burz zajmował się krawiec ze Starego Sambora. W ok. Jasła, Sanoka i Brzozowa upustami krwi zajmowali się znachorzy, baby, wróże, cyrulicy, ale wśród nich byli specjaliści, którzy puszczali krew z (1) wszystkich żył, prócz żyły pod języcz­ kiem; (2) tylko spod żyły pod języczkiem (pierwsi i drudzy nazywani byli „suszczaczami", „duochtorami"); (3) bydłu - tzw. „konowały" oraz (4) cyrulicy, którzy wyłącznie stawiali cięte bańki. Najmniej było specjalistów od ciężkich chorób, jak np. w gub. riazańskiej od „sybirki". W Nadrabskiem zażegnywacz, np. „żaby" nie mógł zażegnywać wściek­ lizny, bo straciłby „swą moc na żabę i na wściekliznę" - dlatego też byli osobni zażegny wacze żab, osobni wściekliz­ ny, choć jeden i drugi stosowali te same środki zapobiegaw­ cze. Byli tacy co leczyli wyłącznie wodą lub ziołami, gliną, sadłem itd., niektórzy zamawiali jedną, kilka, rzadko wszyst­ kie choroby. Tylko nieliczni z nich umieli zarazem rozpoznać chorobę, jej etiologię, sprawcę, wróżyć i leczyć, odnaleźć zguby, wskazać złodzieja itd., jak np. niektórzy z łemkowskich znachorów-baczów, huculskich balników, lasowiackich wróżów. Lecz takich „co wszystko umieją robić", którzy ceszyli się nadzwyczajną sławą i wziętością, było - sądzono - niewielu. Owe specjalizacje wskazują nie tylko na znajomość okreś­ lania natury pewnych chorób, umiejętność wykonywania pewnych praktyk, lecz wyrażają także zasób posiadanej wiedzy, mocy, stopień wtajemniczenia „znającego". Łącząc specjalizacje z gradacją mocy, Łemkowie na przykład, uważali znachorów-baczów za najpotężniejszych „lekarzy", bo umieli określić naturę chorób, wskazać sprawcę nieszczęś­ cia, wróżyć, czarować, unieszkodliwiać upiory. Niżej od nich stali worożki, którzy odgadywali przyszłość, odnajdywali zguby, wskazywali złodzieja itp. Najliczniejszą i najniższą kategorię stanowiły osoby leczące ludzi i bydło oraz bosorki (czarownice). I m więcej specjalności opanował znachor, tym bardziej uchodził za lepszego od innych, miał opinię wybit­ nego mistrza, cieszył się sławą i wziętością większą od pozostałych „znających". Także do Boga („Pan Bóg najlep- 116 i szy lekarz"), a u wsch. Słowian również do św. Mikołaja i św. Pantelejmona można było zwracać się o pomoc w każdej potrzebie, odmiennie niż do wyspecjalizowanych śwętych „doktorów". Hierarchizacja wiejskich „lekarzy" związana była także ze stosowanymi przez nich środkami leczniczymi, które rów­ nież podlegały gradacjom. Jeżeli więc znachorka-zielarka i jej zioła nie pomagały, to - według Hucułów - iść trzeba było do prymiwnyka, którego „żywe słowo" bardziej skut­ kowało. Pomimo tego, że etnomedycyna w głównej mierze opierała się na ziołolecznictwie, chłopi traktowali leki po­ chodzenia roślinnego jako jedne z najsłabszych, powoli działających środków. Ich właściwości mogły być dowolnie kształtowane za pomocą zamówień. Właśnie zamówienia - święte, „boże słowa", uważane niekiedy za pochodzące od Boga, wierzono niemal powszechnie m.in. w Polsce, na Ukrainie i Białorusi, przynoszą prędszy skutek niż stosowa­ nie innych środków (zwłaszcza ziół). Podobnie wielka skute­ czność strzałek piorunowych i wody bywała motywowana ich związkami z nieziemskimi mocami. Według pewnej wieśniaczki (zwanej św. Niedzielą) z Mokwiczni na Wołyniu (gdzie wodę traktowano jako najlepszy lek) oraz ukraińskich letargików wodę do leczenia dała im Matka Boska. Ciekawe, że często nie szukano pomocy u znachora we własnej wsi, ale poza nią, albo też udawano się do nich w mało ważnych sprawach. Z kolei do tych znachorów przychodzili ludzie z dalszych okolic. W Wysowej i Blednarce opowiadano o wielkiej mocy baczy Leszno Babeja z Blechnarki, ale sąsiedzi i znajomi śmiali się z niego, miał on we wsi mały autorytet i nieliczną klientelę. Za to sporo ludzi przychodziło do niego ze Słowacji. Na Witebszczyźnie chory lub ktoś z jego rodziny jechał do znachora z sąsiedniej wsi, który choć umiał wiele (określić chorobę, wróżyć, leczyć) nierzadko nie podejmował się leczenia, lub też jego leki nie pomagały (znaczyło to, że nie jest taki mocny) - wtedy udawano się do znachorów mieszkających w dalszych stro­ nach. Huculska wieś Zelena miała kilku znachorów i czarow­ ników, lecz w ważniejszych sprawach jej mieszkańcy szli do „najgolovnyc majstriv na ti r i k i " , tj. wsi nad Prutem. Lasowiacy rzadko chodzili do swoich znachorek a zwykle udawali się do znachorek z dalszych okolic, bądź sprowadza­ li je do wsi. Rodzime znachorki natomiast cieszyły się sławą i poważaniem wśród mieszkańców obcych wsi. Te wędrówki chłopów do znachorów albo sprowadzanie ich z obcych wsi nie były bynajmniej sporadycznymi zdarze­ niami. Jeśli nie zdarzały się one nader często to dlatego, że taką samą lub większą nawet mocą odczyniania i zarazem powodowania złego władali przybysze z zaświatów, pośred­ nicy między „tamtym" a „tym światem" - „obcy". I m z dalszych stron przybywali czy pochodzić mieli, tym bardziej uchodzili za potężniejszych czarodziejów i znacho­ rów. Każdy, np. Cygan lub Żyd miał być zarazem najlep­ szym wróżem, czarownikiem i „lekarzem". U wsch. Słowian żołnierz przybywający z dalekich krain władał większą wiedzą od kołduna; nad nim kołdun i wiedźmy nie miały mocy. W czasie służby wojskowej, od włóczęgów, żebraków, dziadów, kraarzy, obraźników, furmanów, Cygnaów itp. można było nauczyć się sztuki czarowania i leczenia. W wielu stronach, jak np. w ok. Załoziec mieli „obcy", tj. Cyganie, włóczędzy i dziady liczniejszą klientelę niż znachorzy. Pewna Polka (która wyszła za mąż za żołnierza), znana w ok. Olchy (gub. Riazań) pod ,,01'chovskoj koldun'i", swą liczną klientelę leczyła za pomocą polskiego pdręcznika medycz­ nego - niezrozumiałe słowa robiły na chłopach wielkie wrażenie. Na Zakarpaciu chłopi pytali o recepty lecznicze każdego napotkanego „obcego". Przekonał się o tym sam P. �Bogatyrev. Jedna ze spotkanych kobiet prosiła go o lek na ból głowy. Na jego radę, aby zwróciła się do lekarza, odpowiedziała: „О! к vracu, śtoby jemu platit! A vot prochożij celovek, vrode nas, vylecil by menja, esli by tol'ko zachotel" (5, s. 245). Zatem, gdy pomoc domowników, sąsiadów, krewnych, znajomych była nieskuteczna iść trzeba było po poradę do rodzimej znachorki, znachora lub kołduna, wiedźmy, miesz­ kających na skraju wsi (lub: w lesie, górach, nad rzeką, blisko „krzyżówki", samotnie w przysiółku, na dzikim i jałowym polu itp.). Lekarze ze wsi chorego byli zwykle bezsilni, bo jak sądzono na ukraińskim Polesiu ich moc rozciągała się na obcych, dlatego też swoim nie mogli pomóc. Trzeba więc było szukać pomocy w sąsiednich wsiach, następnie w dal­ szych stronach, słynących z posiadania znachorów i czarow­ ników o nadzwyczajnej mocy. Obserwujemy tutaj narastanie wiedzy, umiejętności, mo­ cy, skuteczności działań wraz z oddalaniem się od centrum oswojonej przestrzeni - domu. Każdorazowe wyjście z domu w poszukiwaniu skutecznych rad u rodzimych albo u obcych znachorów oznacza zawsze swego rodzaju wyprawę w za­ światy, bo przestrzeń - w zależności od punktu odniesienia - poza domem, wsią, parafią waloryzowana jest jako obca, nieoswojona, niezależnie od tego czy usytuowana jest kil­ kaset metrów czy kilkaset kilometrów poza domem. Jednak­ że ta przestrzeń podlega gradacjom. Im dalej od domu, bliżej pozagrobowego świata, tym potężniejsza tkwi tam uzdrowicielska siła. Dlatego też wszyscy ci, którzy w dalekich stronach żyją lub stamtąd przybywają są uważani za potęż­ nych czarodziejów, znachorów, wróżów. Im dalej od Hofićky - czeskiej osady, w której żył Antoni Pich znany w środkowej Europie z „naprawy" złamań, tym bardziej przesadne opowieści krążyły na jego temat, m.in. że „wszyst­ ko leczył". Wiązanie mocy magicznej z tak wartościowaną segmenta­ cją przestrzeni powodowało, że leki roślinne - zazwyczaj uznawane za jedne z najsłabszych, pochodzące z dalszych stron uchodziły za lepsze od tych, które pozyskiwano w najbliższej okolicy - traktowano je jako cudowne, często uniwersalne leki, płacono za nie spore sumy pieniędzy znachorom, wędrownym zielarzom, Cyganom itp. „Im droższe było lekarstwo, im z dalszych stron pochodziło tym większą mu przypisywano skuteczność, tak zresztą jak i dzisiaj" (8, s. 76). Ten wzrost mocy magicznej „znających" i leków ma uzasadnienie w tym, że źródła tej mocy i wiedzy umiejs­ cowione zostały w zaświatach. W zgodzie z dualizmem mitologiczno-religijnym liczne teksty folkloru (m.in. zamó­ wienia, modlitwy, podania etiologiczne, legendy, bajki, pieśni) mówią zarówno o czarcie, śmierci, demonach chorób, upiorach, boginkach, rusałkach, wiłach i wężach, krukach itp., że uzdrawiają, pomagają w nieszczęściach lub uczą wykorzystywać różne środki, głównie rośliny jako leki, że swych wybrańców uczą znachorstwa, bądź wręcz nakazują być znachorami, jak i o Bogu, Matce Boskiej, świętych, iż od nich pochodzi wiedza i umiejętności leczenia, oni też przy­ wracają ludzi do zdrowia i życia. W bliskich związkach z niebem, Bogiem, świętymi pozos­ tawali znachorzy, wróże, babki, wszyscy ci, którzy trudnili się oddalaniem nieszczęść. Nadrabscy, słowaccy, łemkows­ cy, ukraińscy, białoruscy itd. znachorzy i znachorki „z pomocą bożą" wyłącznie pomagali, swą mądrość na dobro i korzyść wykorzystywali, w co oni sami i chłopi głęboko wierzyli. Wielu z nich twierdziło, iż zajęli się znachorstwem z woli Boga, Matki Boskiej lub świętych, od których otrzymywai moc uzdrawiania, lecznicze środki. W X V I I I w. w procesach czarownic (właściwie znachorek) na Słowacji, zeznawały one, że lecząc wykonywały polecenie Boga, który objawił się im we śnie i przekazał teksty zamówień. Podobnie ukraińscy „zamiralniki", zapadający w letargiczny sen z woli Boga, po powrocie z „tamtego świata" nierzadko stawali się znachorami - odtąd byli pobożni, zmieniali się ze złych na dobrych, prowadzili ascetyczne życie, izolowali się od ludzi. By moc od Boga zachować byli znachorzy i znachorki bardziej niż inni pobożni, bogobojni, często modlili się, pościli, spowiadali i przyjmowali komunię świętą, powstrzy­ mywali się od stosunków seksualnych, posługiwali się w swych praktykach kościelnymi (cerkiewnymi) rekwizyta­ mi, bezgrzeszni przystępowali do leczenia. Ich religijność była - jak zauważył K . Dobrjański (11, s. 123) - „jakaś nienormalna, mistyczna". Z tego samego źródła czerpią uzdrowicielską siłę osoby słynące z pobożności, „mili Bogu", „słudzy boży": księża, popi, słudzy cerkiewni, dziady. Z powodzeniem leczyli oni pod warunkiem zachowania czystości duchowej: ksiądz bez grzechu („o czystej duszy") mógł wypędzić diabła z opętane­ goPonieważ znachor w czystości fizycznej i duchowej leczył w „imię boże", nie mógł pod karą utraty mocy pomagać stworzeniom nieczystym: Żydom, psom, kotom, ani nawet leczyć w ich obecności. Znachory czy znachorka przy­ stępujący do leczenia w stanie bezgrzeszności byli szczególnie narażeni - co często odnotowywano u zach. i wsch. Słowian - na niebezpieczeństwa w walce z chorobą; na nich przecho­ dziła nieczystość chorego; w trakcie zażegnywań odczuwali bóle (odpowiednie do leczonych symtomów chorób); groziła im utrata zdrowia, nawet życia; ta walka tak ich niekiedy wymęczyła, że musieli ją odchorować. To przechodzenie choroby na leczących może tłumaczyć fakt, że łemkowski znachor przepijał pieniądze uzyskane za leczenie, bo uważał je za nieczyste. Zwłaszcza choroby z czaru, od diabła uchodziły za nieczyste, ciężkie, trudniejsze do wyleczenia. Z tego powodu sądzono, iż - np. na Ukrainie - znachor nie zawsze mógł pomóc oczarowanemu, chyba że znał sprawę nieszczęścia i poprosił go o odrobienie. W gub. riazańskiej chory starał się uwolnić z diabelskiej choroby (np. opuchliz­ ny) za pomocą Boga, tj. początkowo udawał się do znachora lub znachorki a następnie do „bożego człowieka", tj. obłąkanego. W razie nieskuteczności ich rad szedł do wspólnika diabła - kołduna, żeby zdjął swe czary. W kielec­ kim, gdy nie pomógł guślarz, związany z Bogiem, nadzieję na wyleczenie łączono z owcarzem - sługą diabła, który na­ kazywał, żeby pacjent nie wzywał księdza, bo jego leczenie nie byłoby skuteczne. Widać, że związek znachora z Bogiem stanowi ogranicze­ nie jego mocy. Znachor, podobnie jak Bóg nie był wszech­ wiedzący ani wszechmocny, chociaż o jednym i drugim czasem tak mówiono. W mitach, np. wersjach bułgarskich Bóg włada ograniczoną wiedzą i mocą tworzenia, podstępem uzyskuje wiedzę od swego przeciwnika. Analogicznie: o wie­ lu znachorach opowiadano, iż wykradli wiedzę nieczystej sile (podsłuchując rozmowy demonów, gadów, roślin); jeden znachor kradł ją drugiemu. Opowiadano w Czechach, że Jakub Pich został znachorem dzięki temu, że podpatrzył jakimi roślinami wyleczył się zraniony przez niego wąż. Tymi samymi roślinami miał potem uzdrawiać ludzi. (Według innych nauczył się swego rzemiosła od pewnego felczera). Rzadziej mówi się o znachorach, częściej o kołdunach, wiedźmach, strzygach, bosorkach, iż wiedzę i moc magiczną uzyskali od nieczystej siły: demonów, chorób, śmierci, upiorów, rusałek, wił, demonów domowych itp. Także i tutaj napotykamy na hierarchizację mocy w zależności od tego 117 I �kto, od kogo, w jaki sposób, gdzie tę moc uzyskał. Mimo iż rytualno-magiczne warunki jakie musiała spełnić wtajem­ niczana przez diabła, demony, gada osoba nie różniły się wiele, bądź wcale od tych, które obowiązywały w trakcie pobierania nauk u starego kołduna czy wiedźmy, zdobycie wiedzy wprost od demonów, gadów, zwłaszcza ich cara (carycy) uchodziło za bardziej niebezpieczne, wymagające więcej odwagi, droższe, ale przez to cenniejsze. Z kolei zasób wiedzy i umiejętności osób wtajemniczonych przez diabła czy za pośrednictwem starego kołduna lub wiedźmy, przewy­ ższał moc tych, którzy weszli w jej posiadanie w naturalny sposób, „samouków" (zob. wyżej), poprzez „przyuczenie", tj. bliskie kontakty, długie przebywanie w towarzystwie wiedźm (stąd ich mężowie, dzieci, rodzeństwo wiedzieli więcej od innych). Podczas, gdy kołdun, wiedźma, a często i diabeł uczyli tylko jednej sztuki czarowania, np. sposób odbierania mleka lub robienia „danja", zdolności uzyskane od węży oraz dzięki zdobyciu kwiatu paproci obejmowały rozumienie mowy zwierząt, roślin i/lub „jasność wzroku", widzenie duchów, i/lub bogactwo, szczęście, młodość, nowe siły. Zdobycie tych darów - często się to podkreśla - pozos­ tawać miało poza zasięgiem wielu, nawet znachorów czy czarowników. Ale ten, który pokonał strach, wykazał dużo sprytu zostawał wielkim znachorem. Uzyskać wiedzę magiczną można było także w zamian za uwolnienie (w lesie) króla wężów (węża), wzięcie (spotkanej w drodze) śmierci w kumy, za duszę (podpisanie cyrografu), za ser, masło, jajka itp. Niektórzy zostawali znachorami, kołdunami, wiedźmami przypadkowo, wbrew swojej woli. W Rosji kołdun-pastuch nie mając komu przekazać wiedzy rzucał batog na drogę - ten kto go znalazł i podniósł stawał się kołdunem, lub też dotykał wybraną osobę owym bato­ giem. Dzięki temu właśnie, iż przekazywanie przed śmiercią całej wiedzy i mocy (dotąd z nikim nie dzielonej, użytkowanej w tajemnicy) zazwyczaj najstarszemu lub najmłodszemu dziecku, osobie tej samej, bądź przeciwnej płci, zawsze młodszej, było obowiązkiem „znających" - znachorstwo, wiedźmostwo i kołdowstwo stały sę zajęciami dziedzicznymi. Ze znachorstwa słynęły rodziny Baczów z Keckovec i Rydzy­ ków z Blechnarki na Łemkowszczyźnie. Na Antonim Pichu, zmarłym w 1865 г., który nie miał syna, skończyła się rodzinna profesja, dziedziczona po jego ojcu Marcinie, dziadku Wacławie i pradziadku Jakubie, który zaczął leczyć w 1778 r. Zdarzało się, jak na Ukrainie, że zmarły znachor nie przekazał wiedzy synom, którzy ani myśleli o zajęciu się znachorstwem - „Sąsiedzi jednak jednego z nich wybiorą i gwałtem wmówić usiłują, że on coś wie ze sztuki ojca, jeno się tai (...). To też, wybranego na to stanowisko zaciągają do karczmy, poją, zachęcają datkami i stopniowo doprowadza­ ją, że chłop się rozpróżniaczy, widząc, że pieniądze bez pracy płyną, zasmakuje mu gorzałka, sam uwierzy, że chyba coś wie skoro ludzie gadają i - zostaje znachorem..." (35, s. 303). Kołduni, czarownicy, wiedźmy, wiedźmaki, strzygi, bosorki, ci znachorzy, którzy chcąc zdobyć i utrzymać moc czarowania w związku z niczystą siłą musieli wyrzec się Boga, zapomnieć o nim, nie modlić się, nie chodzić do koścoła (cerkwi), ale kiedy już tam poszli (dla zmylenia ludzi) stali tyłem do ołtarza (ikonostasu), modlili się na opak, nie widzieli świętości. Na Ukrainie wtajemniczana przez starą wiedźmę zdejmowała krzyż, kładła go pod stopy, „ce i znacit' śćo vona od' Chrysta vidstupae" (16, s. 168). Rosyjski kołdun pragnąc nasłać chorobę, robiąc „załom" („zawitkę"), „przystrzyżyny", szkodząc weselnikom, odbierając miłość, spędzając płód, podczas zdejmowania czaru itd. zdejmował z siebie (i klienta) krzyż (wcześniej nie mył się, nie 118 i czesał, odżegnywał od Boga), stawał twarzą w kierunku zachodnim lub północnym, w zamówieniach prosił zabitych, wisielców, niechrzczeńców, „bezimiennych", szatana, żeby szkodzili wskazanemu człowiekowi. Uzyskanie wiedzy - niezależnie na jakich warunkach - ustanawiało współzależność między znachorami, czarow­ nikami, wiedźmami a nieziemskimi siłami. Za życia służyły im demony, gady, za pomocą których czarowali, wróżyli, leczyli, którzy nasyłali im klientów, dzięki którym byli bogaci. Za to po śmierci należeć mieli do czarta i stawali się nieczystymi zmarłymi („założnymi"). Zwłaszcza u wsch. Słowian rozpowszechnione były wierzenia, iż śmierć ich była długa, ciężka, rzadko kiedy umierali „swoją" (naturalną) śmiercią. Nagła, gwałtowna śmierć nie pozwalała im na przekazanie wiedzy. Dlatego też poza grobem - ciała zmar­ łych kołdunów, wiedźm i innych nieczystych zmarłych nie przyjmowała ziemia, nierozkładały się-musieli oni żyć okres układu z czartem. W tym czasie - według wsch. Słowian - stając na czele „założnych" nasyłali na ludzi nieszczęścia (epidemie, susze, nieurodzaje itp.). Przy czym istniało powszecne przekonanie, iż kołdun, wiedźmak, wiedźma tym bardziej potężni byli za grobem, im bardziej byli takimi za życia, wśród ludzi. Liczne teksty folkloru wyznaczają taki zakres szkodliwych działań kołdunów, wiedźmaków, czarownic, bosorek itp., który niemal w zupełności pokrywa się z działaniami demo­ nów i nieczystych zmarłych. Bowiem łączy się z nimi szczególnie czar, choroby, lecz także odmienianie dzieci położnicom, szkodzenie młodym podczas wesela, zamęcza­ nie bydła i koni, nieurodzaje, susze, grady, burze, niszczenie lub kradzież słońca, księżyca, gwiazd itd. Nieprzypadkowo jednak w wielu, nie tylko wscodniosłowiańskich, ale m.in. w polskich zamówieniach uroku, czaru, róży, w modlitwach o opiekę bydła itd. wymienia się jako możliwych sprawców nieszczęścia „swoich" i „obcych" kołdunów, kołdunice oraz eretników i eretnice (tj. zmarłych czarowników), ponieważ były między nimi istotne różnice, wyznaczane zwłaszcza przez ich profesję, związki z określonymi demonami. Zresztą na marginesie warto tutaj dodać, iż liczne zamówienia niezwykle drobiazgowo wskazują na krąg możliwych spraw­ ców nieszczęścia, poprzez zastosowanie klasyfikacyjnego schematu, zbudowanego z głównych semiotycznych opozy­ cji: męski - żeński (mężczyzna, chłopiec, kołdun, pop, diak itp. - kobieta, dziewczyna, kołdunica, popada itp.), stary - młody (starucha, matka, dziewka, dziecko itd.), „swój" - „obcy", z dodatkowymi wyróżnikami „obcości", według kryteriów socjalnych (chłop, pan, diak, ksiądz itd.) i etnicz­ nych (Cygan, Żyd, Tatar, Litwin itd.), ludzki - nie-ludzki („od wszelkiego złego człowieka" - wiatr, woda, słońce itd.). W związku z tym, że działalność tych „znających" łączona była najczęściej ze szkodami, niszczeniem zdrowia, szczęścia, dobrobytu, spotykamy się z takimi przeświadczeniami, iż czarownice i czarownicy wcale lub prawi nigdy nie pomagali w nieszczęściu, potrafili tylko wyrządzać zło, umieli czar „porobić", lecz nie wiedzieli jak go „odrobić". Sporo było takich - i ci oczywiście uchodzili za lepszych - którzy mogli nasłać, a potem zdjąć czar własny i innych. I m czarownik był większy, tym łatwiej zniweczył czary przeciwnika. Dlatego też według rosyjskich chłopów kołduni byli sobie wrodzy, prowadzili między sobą śmiertelne walki, a Białorusini o walce silnego kołduna ze słabym mówili: „naśla kosa na kamen'". Większość czarowników znała tylko niektóre sposoby czarowania. W tym tkwiła - według Białorusinów - główna różnica między „ważnymi", „prawdziwymi" cza­ rownikami a małymi specjalistami, którymi zwykle byli kowale, młynarze, leśnicy, pasiecznicy, pastuchy. Ten ogra- �niczony zakres czarowania brał się stąd, że np. młynarzowi pomagał wodnik (toteż potrafił on tylko „dać wodę"), pastuchowi demon lasu i chlewu. W ok. Starego Sambora pewien znachor uchodził za wybitnego specjalistę od ukąsze­ nia żmiji, ponieważ - jak sądzono - rozmawiał z nimi w polu, słuchały one jego poleceń, wiedział więc, który z nich ukąsiła danego człowieka. Powszechnie w Polsce, Czechach i na Słowacji, na wsch. Słowiańszczyźnie wierzono, iż czarownicy, kołduni, wiedźmaki swoje związki z nieczystą siłą mogli wykorzystywać na pożytek. Białorusini uważali, że znachor, choć zna się z diabłem, jeśli nie jest „zapamiętałego serca", pomoże w potrzebie. Jednakże chłopi, np. w Rosji rzadko korzystali z pomocy kołdunów. Udawali się do nich głównie w takich sprawach jak nasłanie choroby na wroga, dowiedzenie się o sprawcę nieszczęścia, zdjęcie czaru, uroku, spędzenie płodu, w przypadkach chorób bydła, w celu odpędzenia rusałek czy demona lasu od zagrody, z pól itp., czyli w takich przypadkach, gdy sprowokowanie nieszczęścia lub też usu­ nięcie jego przyczyn i skutków wiązane było z nieczystą siłą. Także i to, że chłopi z ok. Przemyśla szli z epileptykiem - opętanym przez żydowskiego diabła - do rabina, a nie do „sługi bożego" - znachora, tłumaczy związek „znających" z nieczystą siłą, który określa ich kompetencje. Podobnie jak świat znachorów - tych związanych z Bo­ giem, świat kołdunów, wiedźm, czarowników został hierar­ chicznie zorganizowany. Według niektórych Ukraińców moc wszystkich wiedźm i wiedźmaków była jednakowa, ale nad nimi stał ich „główny nauczyciel", „ataman", „starszy wiedźmak", nazywany także „upiorem"; inni sądzili, że „naczelnikiem" wiedźm uczonych były upiorzyce, tj. wiedź­ my „rodzime" (z urodzenia). W niektórych stronach Rosji wierzono, że kołduni mają swą organizację na danym obszarze, współpracują ze sobą a rządy nad nimi sprawuje kniaź-kołdun. Podobne wierzenia były odnotowywane także w Polsce, m.in. na Kaszubach, gdzie na czele czarowników - jak sądzono - stał czarnoksiężnik. Wspólnymi cechami tych, którzy szkodzili była złość, gniew, mściwość, zazdrość itp. W różnych miejscach od­ notowywano, że; złym i mściwym bywa Bóg, który karze w gniewie; zmarli przodkowie rozzłoszczeni pochowaniem „założnego" na cmentarzu nasyłają choroby, nieurodzaje, susze; demon domowy szkodzi ludziom i bydłu tylko wtedy, gdy ktoś go rozłości; chciwymi, zazdrosnymi, złośliwymi są chorzy, ciężarne kobiety w ogóle kobiety; źli, złośliwi stawali się czarownikami i czarownicami, i jako tacy szkodzili w złości. Czarownicy i wiedźmy - wierzono - bez złości nie mogli zaszkodzić; w takim stanie ducha musieli szkodzić, dawać robotę swym pomocnikom - czartom; nie mogli opierać się pragnieniu oczarowania, bo zaszkodziliby sobie, zamęczyłby ich czart. Pragnienie oczarowania pojawiało się u rosyjskiego kołduna, białoruskiego wiedźmaka, słowac­ kiego czarnoksiężnika nagle, mimo woli, ich wola podlegała wówczas nieczystej sile, szkodzili więc w złości, nawet szale. Pewnemu staremu kołdunowi żal było niszczyć wesele wnuczki. Kazał zamknąć się na czas wesela w komórce. Po skończonej ceremonii znaleziono go martwego. Podobnie tatrzański baca-znachor nie mógł zaprzestać swych praktyk, bo nieszczęścia, choroby, śmierć spadałyby na jego ród. Wyrządzanie zła w złości, gniewie, z zawiści, zemsty itp., znajduje wytłumaczenie w tym, że w leksyce i materiale etnograficznym te stany ducha wiązane są z jadem, jadowitością oraz ogniem, pieczeniem, kłuciem. Chłopi bali się więc gniewu, konfliktu, nawet odwiedzin kołdunów, wiedźm, wszystkich tych, których podejrzewali o związki z nieczystą siłą, stronili od nich, starali się nie dopuścić ich do własnej zagrody, lecz z drugiej strony obdarzali ich niemałym szacunkiem, poważaniem. Na Biało­ rusi matka lub ojciec młodych zapraszali na wesele zawsze jako pierwszego kołduna lub kołdunicę. Na uczcie weselnej przeznaczano dla nich najbardziej eksponowane miejsce, zwracano na nich szczególną uwagę. Ze strachu, żeby nie rozłościć kołduna, który mógł zemścić się za złe przyjęcie, obdarzano go „pierwszym kęsem", „pierwszym kielisz­ kiem". Niezadowolony z przyjęcia, bądź niezaproszony na wesele kołdun mógł zniszczyć wesele, weselników przemienić w stado wilków. Gdy wśród gości weselnych nie było miejscowego kołduna, jednym z drużbów musiał być zna­ chor lub inny, silniejszy od niezaproszonego kołdun. Ale tacy mieli być rzadkością. Toteż chcąc nie chcąc prosili kołduna na wesele. Stosunek do kołdunów, wiedźm itp. był więc podobnie nacechowany jak do „wybrańców bożych" - znachorów. Wiele nazw, atrybutów i funkcji łączy ze sobą te dwie kategorie „znających". Różnice między znachorstwem a kołdowstwem, wiedźmostwem były niezbyt wielkie. Dobrze oddaje to wiele etnograficznych źródeł, na podstawie któ­ rych, trudno nieraz orzec, czy mamy do czynienia z opisem kołduna czy znachora, wiedźmy czy znachor ki. Złożyło się na to szereg różnorodnych przyczyn. Do transformacji wierzeń o znachorach, wiedźmach i koł­ dunach przyczyniła się działalność Kościoła oraz sprzymie­ rzonych z nim instytucji państwowych. Te instytucje stawiały znak równości między znachorami i znachorkami a czarow­ nicami, wiedźmami. W procesach o czary, m.in. w Polsce, Czechach i na Słowacji w X V I - X V I I I w. większość do­ mniemanych czarownic była w istocie znachorkami. Jeszcze w końcu X I X i w I poł. X X w. Kościół poprzez duchownych, tym razem głównie z ambony, lecz nierzadko z pomocą sądów walczył nadal ze znachorami, znachorkami, wróżami itp., traktując ich zawsze jako czarowników, czarownice. Słynna na Pokuciu wróżka, Jewdokia Bończuk, uchodziła także za czarownicę, czemu sprzyjało to, iż była „w ciągłej wojnie" z Kościołem, żandarmerią, często wzywana była do sądu, który nakazywał, żeby zaprzestała praktyk. Znany na Mazowszu znachor Ludwik Organowski z ok. Makowa, zwalczany był przez duchowieństwo. Jeden z księży napięt­ nował go z ambony jako sługę diabła. Dało to taki skutek, że wieś podzieliła się na dwa obozy: jedni widzieli w nim świątobliwego, obdarzonego łaską niebios znachora, inni - wspólnika diabła, któremu zaprzedał duszę. Pewnej biało­ ruskiej wróżce pop zakazał leczyć i wróżyć. Ta słuchając poleceń popa nie leczyła w dni postne, ale zdarzało się, że i wtedy dawała wodę i zioła ch orym, pod warunkiem jednak, iż wezmą oni grzech na siebie. Na przekształcenie wierzeń o znachorstwie, kołdowstwie i wiedźmostwie zezwalała logika tych systemów wierzenio­ wych. Według powszechnej wiary znachorzy w zasadzie czynili dobro, odwracali nieszczęścia, ale czasem w gniewie zaszkodzili, powodowali nieszczęścia. Kołduni, wiedźmy, wiedźmaki, strzygi, bosorki itp. z reguły wyrządzali zło, działali na szkodę ludzi, lecz czasem też pomagali w nie­ szczęściu. Bowiem, zgodnie z szeroko rozpowszechnionymi przekonaniami, kto potrafi zdjąć czar, wyleczyć, odwrócić zło, umie również czarować (szkodzić), zwłaszcza w najbliż­ szym otoczeniu. Z tym łączy się rzadka działalność znacho­ rów na rzecz własnej wsi, utrzymywanie w tajemnicy swego rzemiosła. Dlatego też wieś nie zawsze traktowała poważnie swoich znachorów, podejrzewała ich o to, że służą nie tylko Bogu, ale i diabłu. W niektórych okolicach Wielkopolski, Podlasia, Mazowsza wierzono, że „ m ą d r a " z łaski Boga leczyła, nigdy nie szkodziła, lecz w tej samej wsi jedni uważali 119 I �ją za znachorkę, inni za czarownicę. Część mieszkańców Zaleczą Wielkiego (pow. wieluński) była przekonana, iż guślarz trzymał ze „złym", pozostali - że z Bogiem, „bo odmawiał świętości". Na Łemkowszczyźnie znachorzy, aby oddalić wątpliwości chłopów czy czarują z Bogiem czy bez niego, demonstrowali swą religijność. Wydaje się jednak, iż przynajmniej niektórzy z nich wierzyli w to, że służą jednocześnie Bogu i diabłu. Najsłynniejszy na Witebszczyźnie znachor-wiedźmak, tzw. „Staraselski C i f ", który leczył, zdejmował czar, nasyłał choroby na wrogów swoich klien­ tów, nie chodził do cerkwi, ale zbudował kapliczkę. Jednakże wiara w to, że jest możliwe służenie jednocześnie Bogu i diabłu stoi w jawnej sprzeczności z dominującym jeszcze w X I X w. wierzeniami, iż znachorzy zawdzięczają swą moc i zachowują ją dzięki wyłącznemu związkowi z Bogiem, świętymi, Kościołem, natomiast kołduni, wiedźmy czarują tylko z pomocą nieczystej siły, wyrzekają się Boga i Kościoła. Ponieważ znachorów z kołdunami i wiedźmami łączyła umiejętność leczenia, wróżenia, zamawiania, czarowania, jednych i drugich nazywano „zażegnywaczami", „szeptuchami", „prymiwnykami", „wróżami", „worożbytami", „czarodziejami", „zielarzami", zielarkami" itp. Czarowni­ kami, czarownicami mogły być określane nie tylko te osoby, które szkodziły z pomocą nieczystej siły, ale wszyscy ci, którzy dysponowali mocą większą od zwykłych ludzi. Bo­ wiem słowo „czar" znaczyło moc, złą i nieczystą siłę, „czarować" - wyrządzać zło lub zadać, uczynić, odczynić, odrobić. Także słowa znaczące „lekarza", „leczenie" obej­ mowały czarownika, czar, wróżenie, zamawianie. Przekon­ anie, że wiedza magiczna znachorów, wróżów, kołdunów itp. pochodzi z zaświatów (wyraju) utrwalone zostało w ich nazewnictwie: „vyraj" - znachor, czarownik, „vyrit" - naszeptywać, zamawiać, zajmować się znachorstwem, wróżyć, czarować. Wiara w ich nadzwyczajną wiedzę została od­ zwierciedlona w nazwach typu: „znachor", „wiedźma", „mądra" wywiedzionych od słów znaczących wiedzę, mąd­ rość. Ukraińcy i Białorusini zwali znachorem zarówno „świętego", „bożego człowieka", jak i tego, który swą wiedzę i moc zawdzięczał diabłu. Pomimo tego na Słowiańszczyźnie powszechnie odróż­ niano tych, którzy trudnili się oddalaniem nieszczęść od tych, co owe nieszczęścia powodowali. Sami znachorzy przeciw­ stawiali się kołdunom, wiedźmom, bosorkom, upiorom itp. O tym, że jedni uważali się za znachorów, inni za czarow­ ników i za takich brało ich otoczenie decydowało przede wszystkim to, jakim nieziemskim mocom zawdzięczali swą wiedzę i umiejętności magiczne, w konsekwencji czego pełnili (niezupełnie) odmienne funkcje. Według Ukraińców zna­ chor i worożbyt związani byli z Bogiem, nic nie mieli wspólnego z czartem, uważali ich za świętych ludzi, którzy nic złego nie robili, choć mogli; rządzili wiedźmami i czarow­ nikami, walczyli z nimi oraz ze zmarłymi, a przy tym zawsze zwyciężali ze złem. Pewna rosyjska kołdunka (Maria Szerstjukowa) zaczęła chodzić do cerkwi, leczyć za pomocą traw, zamówień, przestała czarować, bo miała przekazać wiedzę innej osobie - „peredela svoich ćetej, teper' ne możet'" (szkodzić) - objaśniali chłopi. W krakowskim czarownica zwracała diabłu ser, on rzucał w nią jajkami, które otrzymał od niej, gdy uczył czarowania, przez co zrywała z nim związki, przestawała być czarownicą. Związek znachorów z niebem, Bogiem i świętymi a koł­ dunów, wiedźm z nieczystą siłą, królestwem zmarłych tłuma­ czy często wyrażane przekonanie, że są oni sobie wrodzy. Na Witebszczyźnie bano się chłopa, który wystąpił przeciwko znachorowi i brano go za wiedźmaka. Słowacy i Czesi z chorobami „porobionymi" przez czarownice szli najpierw 120 do bosorek a następnie do przeciwstawianych im ,,vedomkyni", „bohyni", chłopa-chirurga. Wsch. Słowianie wzywali znachorów lub osoby duchowne do chorób spowodowanych przez diabła (np. egzorcyzmowania padaczki), zniszczenia czaru (np. „załomu") kołduna czy wiedźmaka. Za pomocą gromowej strzałki likwidował czar kołduna rosyjski znachor. W związku z powszechnymi przekonaniami, że burze nasyła­ ją kołduni, wiedźmaki, czarownice, że mają oni także moc nad gadami, warto odnotować jeszcze, iż w ok. Starego Sambora „chmurnyk" rozpędzał burze „w imię Michała Archanioła" i miał przy sobie kawałek żelaza, a rosyjski znachor trzymał żelazo za pasem w trakcie zamówienia ukąszenia żmisji (w którym to zamówieniu wzywał pomocy św. Jerzego, Michała Archanioła, św. Ilję, Chrystusa itp.). Znamienne jest właśnie wielokrotnie w różnych miejscach odnotowywane przeciwstawienie antagonistom znachorów gromu: według tatrzańskich górali grzmi, gdy baca wyrzeka się Boga; wspomniany „Staraselski C i f " bał się burzy i gromów; zdaniem Białorusinów nieustanna błyskawica wyróżniała noc po św. Ilji - wówczas odbywał się główny sabat wiedźm. Wiara Ukraińców i Białorusinów, iż kowal jest najlepszym znachorem, którego boją się wszystkie wiedźmy, który znęca się nad nimi, można zestawić z mito­ logicznymi wyobrażeniami Gromowładcy, bądź jego pomo­ cników jako kowali w indoeuropejskich tradycjach; w folk­ lorze wsch. Słowian św. Kuźma-Demian (w niektórych wersjach, np. Adam), w bułgarskich pieśniach i rumuńskich bajkach zaś św. Jerzy jako „pierwsi kowale" niegdyś walczyli ze Smokiem (lub też z Babą-Jagą, czartem, wiedźmą itp.) za pomocą rozpalonego do czerwoności żelaza, złotego młota itp., który to pojedynek kończyło pokonanie przeciwnika „boskich kowali". Już na tej podstawie widzieć można w postaci znachora funkcjonalne przedłużenie obrazu Gromowładcy, a w jego przeciwnikach transformacje mitycznego antagonisty Boga Gromu. Mitycznym przeciwnikiem Piorunowładcy był na grancie wschodniosłowiańskim w okresie pogaństwa Wołos - Weles. Prawdopodobnie jego kapłanami byli wołchwy, na co wska­ zują etymologiczne i semantyczne związki imienia tego boga („Volos") i jego czarowników („volchv"), nawiązujące do włosów, skóry. Ten związek odzwierciedlają zwłaszcza diale­ kty północnej części wsch. Słowiańszczyzny, gdzie szczegól­ nie rozpowszechniony był kult Wołosa i skąd (głównie z Jarosławia, Smoleńska, Nowogrodu) pochodzili wołchwy. Postać wołchwa przypomina szamana: w ekstatycznym stanie przywoływał duchy, bogów, jak szaman padał na ziemię, leczył, wróżył, czarował; miał władać tak nadzwy­ czajną wiedzą tajemną, że potwierdzają to letopisy. Zaraz po przyjęciu chrześcijaństwa byli oni zwalczani oraz ze starą religią, ale zdołali dość długo przetrwać poza miastami. To właśnie na zespole wierzeń i praktyk związanych z tymi kapłanami Wołosa wyrosło kołdowstwo i wiedźmostwo u wsch. Słowian. Postać rosyjskiego kołduna i białoruskiego wiedźmaka może więc uznać za historyczne, po części funkcjonalne przekształcenie postaci kapłanów Wołosa. Wyjaśnia to szereg charakterystycznych ich atrybutów i funkcji. Przede wszystkim zakres działań kołdunów i wiedźmaków: czary, wróżenie, leczenie, związek z wodą (władanie deszczem, burzą), królestwem zmarłych, przeciwstawianie ich znacho­ rom i Gromowładcy odpowiada charakterystyce wołchwa i Wołosa. Rosjanie, Białorusini, a także m.in. Łemkowie, Słowacy traktowali kołdunów, wiedźmaków, czarowników jako specjalistów od chorób bydła, co koresponduje z funkc­ jami Wołosa - opiekuna stada, boga bydlęcego. Podobnie �jak wołchw rosyjski kołdun i białoruski wiedźmak działali w ekstazie, uniesieniu, opętaniu. Wołchwy osiągali ekstaty­ czny stan za pomocą środków narkotycznych. Natomiast rosyjski kołdun osiągał podobny stan wypijając spore ilości wódki. Nieodłączną cechą rosyjskich kołdunów, białorus­ kich wiedźmaków i wiedźm, łemkowskich baczów-znachorów, znachorów z Puszczy Sandomierskiej, z ok. Kielc itd., było to, że byli pijakami i pijani przystępowali do roboty. Rozpoznawczymi cechami królestwa zmarłych była m.in. ślepota, milczenie, chromość, włochatość, głupota, ale i mąd­ rość, brzydota, ale i piękno. Dlatego też powierzchowność i cechy charakteru czarowników i czarownic bardziej przy­ pominają istoty „tamtego świata" niż ludzi. Charakteryzo­ wały bowiem te postacie złe (przenikliwe, zaczerwienione, mętne, ponure) oczy, wzrok dziki (wilczy, latający), pat­ rzenie spode łba, unikanie wzroku ludzi, posiadanie „kozioł­ ków" w oczach; zły język, głos chropawy, rozmowy z samym sobą (a właściwie z diabłem), milczenie; byli dotknięci paraliżem, zgarbieni, mieli za dużo lub za mało palców; twarz ich była odrażająca, stara, bądź przeciwnie: byli młodzi, piękni, nie starzeli się: byli nadmiernie owłosieni, o zrośniętych brwiach, długich, skołtunionych lub rozpusz­ czonych włosach, mieli długie brody i wąsy (także czarow­ nice); byli nadmiernie pobudliwi seksualnie; źli, mściwi, stronili od ludzi, cieszyli się z nieszczęść, smucili szczęściem; ubierali się śmiesznie, inaczej niż pozostali ludzie. Niektóre z tych atrybutów (np. broda, długie włosy, chromość, małomówność) charakteryzują również znachorów, analogi­ cznie jak wiele cech i funkcji łączy Gromowładcę z jego mitycznym antagonistą. W tym kontekście naturalną jest rzeczą, że Polacy, Czesi, Słowacy, Ukraińcy, Białorusini, także m.in. Słoweńcy zna­ chorów, balników, worożbytów, czarowników, charakterników, wiedźmy, strzygi, bosorki itp., od których zależał los ludzi i którzy kierowali sprawami „tego świata", nazywali „bogami", „ziemskimi bogami". Tak to wyjaśniali Huculi: „Pań Bog, toj, śo s'vit uves trimae, tot śo nad nami ne goden sevo zrobiti - śo licha duśa, tiki e znachori... Se Zelena uże mae tich zemlenich bogiv. Tuj sami cirivniki, ta tarachterniki - Boże prosti" (29, s. 103-104). Nie dziwią zatem nierzadkie opowieści o próbach ożywiania zmarłych, a nawet stworze­ nia człowieka przez ziemskich bogów. W gub. niżgorodzkiej opowiadano, iż dawno temu żył czarodziej Brus', który wiele „chytrości" znał i czynił, aż doszedł do tego, że chciał stworzyć człowieka. W tajemnicy zrobił ciało człowieka, chciał włożyć weń duszę, ale podpatrzyła to jego żona, uderzyła tę formę, zniszczyła ją. Formuła „dawno temu", otwierająca wiele tekstów folk­ loru, odniesiona do opowieści o ziemskich bogach ma podwójny walor. Sakralizacja przeszłości, traktowanie Po­ czątku jako praźródła mocy magicznej tłumaczy wielokrot­ nie odnotowywane przekonania, iż dawniej żyli potężniejsi znachorzy, kołduni, wiedźmy. Ponadto w I I poł. X I X i w I poł. X X w. w wielu stronach nie było już wcale, bądź tylko nieliczne osoby trudniące się znachorstwem, kołdowstwem czy wiedźmostwem. Rozkład dotychczasowej kosmo­ logii, w konsekwencji także solidarności grupowej - zna­ miennej dla społeczności chłopskich, sprawił, iż w oczach otoczenia praktyki współczesnych „znających" odbiegały od - pamiętanych jeszcze, branych za wzór - praktyk dawniej­ szych ziemskich bogów. To także może tłumaczyć stopniowe porzucanie znachorów, wróżów czy czarowników przez chłopów, coraz częstsze już w końcu X I X w. wizyty chorego chłopa u lekarza. BIBLIOGRAFIA (wybór) 1 Anickov E. V... Jazycestvo i ilrevnaja Rus', S-Petcrburg 1911 2 Badura W., Wiejscy lekarze, „Lud" l . 9, 1903 23 Kuzela Z.. Dytvna v zvycajach i viruvunijacli ukrainskoho narodu, „Materiały do ukrainskoi etnologii", t. 8, 1906 i t. 9. 1907 3 Baranowski В., W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź 1981 4 Bilij V.. Opoviat/uiiija ukraińskich zumiral'nikiy, „Enografićnij Zbirnik". kn. 9, 1930 5 Bogalyrcv P.. Voprosy teorii uarodnogo isskustva, Moskva 1971 6 Bogdanowie A. E., Pereźilki dremjago mirosozercanija u Belorussoy', Grodna 1895 7 Boltarovic A. E., Z narodnoi medicinii ukrainciv Polissja, „Narodna 8 Bystroń J. St., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t. I I , Warszawa 1976 9 Cajkanova E„ Z.yyky. Гш/ove liecenie. (w.) Banicka detlina Żakarorce. red. J. Mjartan, Bratislava 1956 10 Ćubinskij P. P.. Trudy etnograficesko-slaiistiieskojckspedici ną- Russkij kraj. t. I . Sankt-Pclerburg 1872 K., Znuchorstwo w Samborskiem, v Zapad­ „Lud", t. 33. 12 Fcderowski M., Lud białoruski na Rusi litewskie, t. 1, Kraków 1901 13 Gnatjuk V., Poclioronni zvihii i obriadi, „Etnograficnij Zbirnik", t. 31 32, 1912 14 Horvathova-Cajkanova E., Lieeebne praktiky carodejnic nu serero-zupadnom Slovcnsku v prvej polovicii 19 stor, „Slovenskv Narodopis", r. 7, 1959 15 Horvathova F.., Abergkiubische yorstelhmgen uber die Natur und ubcrnaturliche Wesen, (w:) Die Slovukisce Volkskultiir, hsg, E. Horvathova, U. Urbancova, Bratislava 1972 16 Ivanov P.. Nurotlnye razskuzy о ved'mach i upyrjach', „Sbornik Chur'kovskogo istoriko-filologićcskogo obsecstva", t. 3. 1891 17 Karlowie/. J.. Czary i czarownice w Polsce, „Wisła", t. I , 1890 18 Kisielewska A„ Wojciech Rtichwal - planemik z Przysietnicy, (w:) Między dawnymi a nowymi łuty... Studiu folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i .1. Krzyżanowskiego. Wroclaw 1970 19 Kisielewska A., Czarownik pogody z Lachowic, „Roczniki Muzeum Etnograficznego w Krakowie", r. 8, 1983 20 Klaniczanay G.. Elementy szamanisłyczne w wiedimostwie Środkowej Europy, „Euhcmcr Przegląd Religioznawczy". 1984, nr 4 (134) 21 Kolberg O.. Dzieła wszystkie, t. 1 -68, Wroclaw 1961 1975 22 Kuchowicz Z., Leki i gusła dawnej wsi. Warszawa 1954 w Polsce w XV 25 Milicevie, 7A\ot srbu seljaka, „Srpski etnografski zbornik", kn. I , 1894 26 Nikiforovskij К. J., Nećisłiki. Vil'na 1907 27 Nikitina А.. К voprosu о nisskicli kołdunach, „Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii", t. 8. 1928 28 Oniśćuk A.. Muterijuli ivorcisl' la etnografija", 1986, nr 2, (1989) 11 Dobrjański 1934 1935 24 Koranyi K„ Czary i gusła pod sądami kościelnymi i pierwszej polowie XVI wieku, „Lud", l . 26, 1927 tło gucul'skoi dcmonol'ogii, „Materiały do ukrainskoi etnologii', t. U, 1909 29 Oniśćuk A., Z uarodnogo żitja Guculh; „Materiały do ukrainskoi etnologii", t. 15, 1912 30 Piotrowicz St., Znaelwrka i wróżka Jewtlokiu Bojczuk, „Lud", t. 13, 1903 31 Rak St., Nieco o magii w lecznictwie ludowym, (w:) Prace i materiały z badań etnograficznych, Rzeszów 1968 32 Reinfuss R., O łemkowskich worożkuch. baczuch, czarowikach, „Mu­ zeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", 1984, nr 28 33 Reznićek V., Lidovi lekaii Pichove (Pechanovce) na łloiickach, „Cesky Lid", r. 21, 1911 34 Rubinskij N.. Znacharstvo v' Skopinskom' i Dankovskom' uezdacli' Rjazuuskoj guberni!, „Żivaja Starina", G. 6, 1896 35 Sarnecki M.. Znachory na Ukrainie. „Wisła", t. 1, 1890 36 Setkowicz J., Babiogórski haca-zuachor, „Lud", t. 67, 1983 37 Słomka J., Pamiętniki włościanina, Kraków 1929 38 Spittal St.. Lecznictwo ludowe w Zaloźcach i okolicy, Tarnopol 1938 39 Świętek .1., Lud nudrabski. Kraków 1893 40 Sejn P. V., Materiały dlju izucenija byta i jazyka nisskogo miseleniju SeyerojZupudnogo kraju, t. I I I , Sankt-Petcrburg 1891 1893 41 Slubski Al., Matur'jalyda yyyucen'ja foTkljoru imovy vicebscyny, C l . Minsk 1927 42 Tokarev A.. Religioznyje verovanija vosiocnoslavjanskich narodov XIX uuculu XX veka, Moskva 1957 43 Udziela M„ Medycyjna i przesądy lecznicze ludu polskiego, Warszawa 1891 44 Wollman F'., Vampyyrickepovesti v ob/usti stfednoevropske. „Narod- nopisany Vestnik Ceskoslovcnsky", r. 14 18, 1921- 1926 45 Zelnin D. K., Ocerki russkoj mi/b/ogii. Pctrograd 1916 121 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/598ee3c72ee77d53c3cc40fe45ecd821.jpg 49c726583f1010206e4507d26c217ee2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zima w Murzasichlu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia górala przed drewnianym budynkiem mieszkalnym w zimie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.2.15.1_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Murzasichle okolice Nowego Targu zima https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c184ed3ce351b9f83afbf4e06f964130.jpg 6672232533edb916d38e3dfd6a68402b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Żłobienie drewnianej niecki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; obróbka drewna ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia żłobienie pólkolistej drewnianej niecki Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.15.3_01 drewno Futoma niecka okolice Rzeszowa rzemiosło żłobienie w drewnie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9414ada1e78ffaebc70a44fd992f57b.pdf 5cdef9e4d2f6b6ecf89e07afccb088c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5521 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt prawny uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5136 Title A name given to the resource Złudny status - status uchodźcy / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.207-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kość-Ryżko, Katarzyna Czerniejewska, Izabela Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15 IZABELA CZERNIEJEWSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu KATARZYNA E. KOŚĆ-RYŻKO Ośrodek Etnologii i Antropologii Współczesności IAE PAN w Warszawie ZŁUDNY STATUS – STATUS UCHODŹCY Wpływ zastanych regulacji prawnych na ludzkie losy na przykładzie uchodźców w Polsce Priviet, dzwonię, żeby przekazać dobrą wiadomość. Dostaliśmy status bieżeńca. Bardzo się cieszymy! Ale mamy też problem – szukamy mieszkania i nie możemy nic znaleźć... Wprowadzenie Niedawno zadzwoniła do mnie znajoma, która od dłuższego czasu oczekiwała na rozpatrzenie wniosku o status uchodźcy swej rodziny. Uradowana oznajmiła, że status otrzymali, ale mają problem, gdyż nie mają gdzie mieszkać. To jeden z wielu przykładów na to, w jaki sposób otrzymanie statusu uchodźcy nie oznacza zakończenia wszystkich problemów. Właściwie można powiedzieć, że wraz ze zmianą niepewnej sytuacji – z oczekującej na status, na decyzję o jego przyznaniu – zaczynają się pojawiać trudności. Fakty są bowiem takie, że rozdźwięk między oczekiwaniami i nadziejami związanymi z jego przyznaniem a późniejszymi realiami bywa dla cudzoziemców przyczyną ogromnej frustracji i rozczarowania. Wydawałoby się, iż oficjalne uznanie za uchodźcę i przyznanie praw oraz zagwarantowanie możliwości życia w danym kraju powinno wieńczyć trudy oczekiwania. Tymczasem jest to myślenie iluzoryczne i bardziej życzeniowe niż realne. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 208 W tekście tym chcemy więc zwrócić uwagę na liczne niejednoznaczności i na niepewność sytuacji, w jakiej znajdują się osoby ubiegającej się o status uchodźcy. Celowo unikamy w tym miejscu szczegółowego opisywania kwestii prawnych związanych z procedurą ubiegania się o status uchodźcy, wiedząc, że dostęp do fachowej literatury na ten temat jest dosyć szeroki1. Zależy nam natomiast na omówieniu niektórych konsekwencji (społecznych, kulturowych, psychologicznych) wynikających z tych regulacji. Uzasadnieniem może być fakt, iż będąc antropolożkami, chcemy zwrócić uwagę na te aspekty warunków życia cudzoziemców w Polsce, które zaobserwowałyśmy podczas naszych badań, a które są często niedostrzegane i pomijane przez przedstawicieli innych nauk oraz pracowników sektora publicznego. Od 2010 r. realizujemy projekt badawczy obejmujący wielostanowiskowe badania terenowe2 (m.in. w Czerwonym Borze, Grupie k. Grudziądza, Warszawie-Targówku), dotyczący akulturacji dzieci i młodzieży uchodźczej w Polsce. Podczas spotkań z cudzoziemcami zamieszkałymi w ośrodkach uchodźczych3 wielokrotnie miałyśmy okazję obserwować ich codzienne życie i prowadzić rozmowy na temat oczekiwań i rozczarowań związanych z sytuacją, jaka stała się ich udziałem. W tekście tym będziemy więc odwoływać się do osobistych doświadczeń naszych respondentów, aby te najlepiej ilustrowały stawiane tezy i przybliżały rzeczywiste okoliczności, w jakich się znaleźli, szukając schronienia w Polsce. Dla kogo „złudny status”? Rozczarowani uchodźcy Niektórzy cudzoziemcy, będący w procedurze uchodźczej, są przekonani, że ich wyjątkowe położenie powinno gwarantować im ochronę międzynarodową, a co za tym idzie prawa, na które w swoim przekonaniu zasługują. Osoby te decydują się uczestniczyć w procedurze administracyjnej i cierpliwie oczekiwać na rozstrzygnięcia decydujące o ich losie. Niestety, bardzo często ludzie ci są nieświadomi niuansów legislacyjnych i złożoności zagadnień zwiąZob. m.in. J. C h l e b n y, Postępowanie w sprawie o nadanie statusu uchodźcy, Warszawa 2011 (Monografie Prawnicze). 2 Artykuł ten powstał na podstawie badań prowadzonych w ramach grantu badawczego pt. Identyfikacja etniczna i kultura dzieci uchodźczych w Polsce. Perspektywa antropologiczna finansowanego przez NCN (nr 109218136), kierowanego przez dr Katarzynę Kość-Ryżko przy współudziale dr Izabeli Czerniejewskiej. 3 Por. K. K o ś c i ń s k i, Warunki dotyczące lokowania i prowadzenia ośrodków dla uchodźców a prawo zamówień publicznych. Opinia Prawna, „Analizy, raporty, ekspertyzy”, 2011, nr 3. 1 �Złudny status – status uchodźcy... 209 zanych z prawną regulacją pobytu i ochrony międzynarodowej cudzoziemców przebywających na terytorium danego państwa, dlatego też mają skłonność do uproszczeń i autorskich interpretacji kwestii związanych ze „statusem uchodźcy”. Swoją wiedzę na ten temat czerpią zazwyczaj z zasłyszanych historii, plotek krążących w ich otoczeniu oraz „faktów” dotyczących sąsiadów, znajomych i dalekich członków rodziny. Powstająca w ten sposób wykładnia obowiązujących kodeksów i przepisów dotyczących uchodźstwa częstokroć różni się tej oficjalnej. Tym niemniej jednak, osoby podejmujące decyzję o opuszczeniu miejsca zamieszkania i wystąpieniu o azyl w innym państwie nie zawsze mają świadomość, że nie spełniają warunków upoważniających ich do ubiegania się o międzynarodową ochronę. Konfrontacja z brutalną rzeczywistością symbolizowaną przez paragrafy prawne i rozporządzenia urzędowe bywa przyczyną pierwszego bolesnego szoku, jakiego doświadczają po przyjeździe do obcego kraju, a następnie fali rozgoryczenia i rozżalenia na brak solidarności społecznej i nieżyczliwość wobec cudzoziemców. Osobom zaliczającym się do tej grupy wydaje się, że to, co dostają po przekroczeniu granicy wymarzonej Europy i po przyjeździe do naszego kraju, czyli skromny pokój w ośrodku, dostęp do kuchni, niewielkie kieszonkowe, opiekę medyczną i stołówkowe wyżywienie, jest dobrze zapowiadającym się początkiem. Wierzą, że na kolejnym etapie, na który z niecierpliwością czekają, może być tylko lepiej. Ta liminalna sytuacja4 niewątpliwie wpływa na sposób, w jaki osoby te funkcjonują, a także na to, jak się czują, co robią lub czego nie robią. Nie będąc jeszcze oficjalnie uznanymi za osoby, które mają prawo osiedlić się w danym miejscu, aby żyć i pracować w nim, nie starają się przygotować sobie przestrzeni i warunków do tego w przyszłości i w pewnym sensie wegetują. Po dłuższym czasie wyczekiwania na decyzję, która de facto niewiele zmienia w ich dotychczasowym życiu, zaczynają odczuwać narastające napięcie, frustrację i poczucie bezsilności, które niewątpliwie nie ułatwiają im procesu adaptacji kulturowej. Rozczarowani uchodźcami Dla części cudzoziemców stan, w którym się znaleźli, daje również sporo możliwości – można powiedzieć, że na dany moment życia odpowiada on na ich rozmaite potrzeby. Dotyczy to zwłaszcza osób, które dążą do zaspokojenia 4 W tym kontekście oznacza ona etap przejściowy, przed włączeniem w społeczeństwo przyjmujące. Jednostka straciła poprzednią rolę społeczną (mieszkańca kraju pochodzenia), ale nie nabyła jeszcze nowej (osoby uprawnionej do zamieszkania w kraju przybycia). Por. M. Z ą b e k, S. Ł o d z i ń s k i, Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa 2008, s. 276–283. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 210 swych pragnień i wiążą z wyjazdem za granicę oraz stanem oczekiwania na status konkretne plany, np. ma on ułatwić im leczenie, kontakt z bliskimi ludźmi, ucieczkę przed problemami w kraju itp. Niekoniecznie jednak wynikają one z chęci uniknięcia zagrożenia życia i zapewnienia sobie bezpieczeństwa poprzez uzyskanie międzynarodowej ochrony prawnej. W tym przypadku to raczej my (badacze, urzędnicy, osoby bezpośrednio pracujące z uchodźcami) wpadamy w pułapkę „złudności” statusu uchodźcy. Z nieuzasadnionych względów jesteśmy przekonani, że pobyt w naszym kraju jest dla nich bardzo dobrym rozwiązaniem ich problemów. Sprawia to, iż mimowolnie oczekujemy od nich zadowolenia z oferowanej pomocy i współpracy w realizacji naszego wyobrażenia o wzorowej koegzystencji. Bywa też, że nadgorliwie staramy się, by wszystkim przybyszom w równym stopniu zapewnić spokojny pobyt w ośrodkach, proponujemy programy integracyjne, lekcje języka polskiego, aktywizujemy zawodowo, a jednocześnie narasta w nas rozczarowanie ich postawą, niechęcią wobec oferowanych wzorców życia, a ostatecznie brakiem woli pozostania w Polsce. Status uchodźcy – czyli co? Z prawnego punktu widzenia, status uchodźcy to pewien zespół wzajemnych powiązań, głównie między państwem, w którym przebywa dany cudzoziemiec, innymi sprzymierzonymi państwami i społecznością międzynarodową akceptującą zasady jego przyznawania, a cudzoziemcą, który umożliwia mu ochronę na płaszczyźnie międzynarodowej i krajowej, a także zapewnia określone uprawnienia i korzyści5. Uchodźca, w odróżnieniu od innych kategorii migrantów, nie ma normalnych powiązań z własnym krajem, a właściwie z jego władzami, co uniemożliwia mu korzystanie z jego ochrony6. Będąc w tak specyficznej sytuacji i nie mogąc liczyć na korzystanie z praw kraju ojczystego oraz miejsca, do którego przybył, Konwencja Genewska (1951) oraz Pakty Praw Człowieka (1966) zapewniają mu, w przypadku pozytywnego rozpatrzenia jego wniosku o azyl i status, ochronę międzynarodową. Najważniejszymi polskimi aktami prawnymi podejmującymi problematykę cudzoziemców poszukujących schronienia są dwie ustawy: Ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP z 13 czerwca 2003 r. (Dz.U. 2012 r. nr 0 poz. 680) oraz Ustawa o pomocy społecznej z 12 marca 2004 r. (Dz.U. 2004 r. nr 64 poz. 593)7. B. Wierzbicki, Uchodźcy w prawie międzynarodowym, Warszawa 1993, s. 27. Tamże, s. 26. 7 Ł. Ł o t o c k i, Cudzoziemcy poszukujący ochrony w Polsce – wybrane aspekty prawne i instytucjonalne, w: W poszukiwaniu bezpiecznej przystani. Cudzoziemcy z Czeczenii w Polsce, red. G. Firlit-Fesnak, Warszawa 2008, s. 163–176. 5 6 �Złudny status – status uchodźcy... 211 Osoby ubiegające się o status do czasu rozpatrzenia wniosku mają zagwarantowane dwa prawa, które mają charakter bezwzględny: zakaz dyskryminacji oraz zakaz odmowy przyjęcia na granicy. W Polsce cudzoziemcowi w trakcie procedury przysługuje ponadto pomoc socjalna udzielana w ośrodku (w tym zakwaterowanie i wyżywienie) lub poza ośrodkiem (wypłata świadczenia pieniężnego). Osoba taka ma również prawo do opieki medycznej, a dzieci do ukończenia 18 roku życia obejmuje obowiązek szkolny. Korzystanie z pełnego zakresu praw określonych w Konwencji jest możliwe dopiero po prawomocnym otrzymaniu statusu uchodźcy. Cudzoziemiec zdobywa wówczas prawa osobiste, społeczne i ekonomiczne, wybrane prawa polityczne (np. do zrzeszania się) oraz ma zagwarantowaną równość wobec nich, a tym samym dostęp do organów wymiaru sprawiedliwości na równi z obywatelami tego państwa. Konwencja wprowadza również pewne standardy traktowania uchodźców. Ogólnie rzecz biorąc, powinno być ono podobne do traktowania obywateli własnego kraju i identyczne jak innych cudzoziemców mieszkających na jego terenie, a równocześnie uprzywilejowane i pod niektórymi względami korzystniejsze8. Ponadto udziela się mu pomocy socjalnej oraz finansowej w celu wspierania procesu integracji ze społeczeństwem, w trybie i na zasadach określonych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Te pokrótce wymienione ustalenia wynikające z przepisów administracyjnych dają pewne przywileje oraz ograniczenia i w znacznym stopniu wpływają na sposoby funkcjonowania osób starających się uzyskać status uchodźcy w Polsce. Ponadto warto wspomnieć, że cudzoziemiec poddany procedurze uchodźczej przechodzi przez trzy etapy, a na każdym z nich może go wspierać inna instytucja: 1) w okresie oczekiwania na nadanie statusu przebywa pod opieką Urzędu do Spraw Cudzoziemców; 2) na etapie uznanego uchodźcy, który trwa 12 miesięcy, cudzoziemiec ma prawo otrzymać wsparcie w postaci programu integracyjnego w jednym z Powiatowych Centrów Pomocy Rodzinie; 3) po zakończeniu programu integracyjnego ma możliwość ubiegania się o wsparcie w Ośrodku Pomocy Społecznej9. Można zatem powiedzieć, że zarówno status uchodźcy, jak i status osoby oczekującej na decyzję (będącej w procedurze) jest pewnym stanem prawnym, który w istotnym stopniu wpływa na dobrostan psychofizyczny (w tym też 8 A. P o t y r a ł a, Współczesne uchodźstwo. Próby rozwiązania międzynarodowego problemu, Poznań 2005, s. 75–76. 9 Por. B. S a m o r a j - C h a r i t o n o w, Indywidualne Programy Integracji (IPI) uchodźców w Polsce. Opis i ocena skuteczności z punktu widzenia pracowników instytucji, w: Obszary i formy wykluczenia etnicznego w Polsce. Mniejszości narodowe, imigranci i uchodźcy, red. A. Jasińska-Kania, S. Łodziński, Warszawa 2009, s. 216. �212 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko subiektywnie postrzegane poczucie bezpieczeństwa) oraz ogólny sposób funkcjonowania jednostki: społeczny, materialny, tożsamościowy itp. Oddziałuje on także na postrzeganie i ocenę tej osoby przez społeczeństwo przyjmujące. Wychodząc poza definicję prawną statusu uchodźcy, wyodrębniłyśmy trzy obszary, w których naszym zdaniem, w zasadniczym stopniu się on przejawia i wpływa na specyficzny sposób funkcjonowania cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce. Jest to stan prawny, psychologiczny i społeczny. Stan prawny W tym przypadku określamy nim specyficzne okoliczności, w jakich znalazły się osoby będące w procedurze uchodźczej, czyli jest to sytuacja przejściowa i niedokończony proces. Bycie osobą ubiegającą się o azyl daje jednak również pewne przywileje, jak np. prawo do korzystania z bezpłatnej opieki zdrowotnej itp. Przykłady przytoczone poniżej ilustrują, w jaki sposób funkcjonowanie w tym niekomfortowym i przejściowym stanie umożliwia niektórym jednostkom realizację określonych indywidualnych celów. Nie zawsze przy tym plany cudzoziemców są zbieżne ze społecznymi wyobrażeniami o harmonijnej integracji uchodźców w kraju osiedlenia. Preferowane postawy akulturacyjne wobec nich oraz działania podejmowane w tym celu przez instytucje rządowe i pozarządowe zakładają np. wolę poddania się tym praktykom, co niejako wymusza na nich wypełnianie przewidzianych formalnie procedur. W wielu przypadkach to brak alternatyw sprawia, że cudzoziemcy decydują się na deklaracje wymagane przy ubieganiu się o status uchodźcy, który mało tego, że im się w rzeczywistości nie należy, to jeszcze oni sami go nie pragną. Ilustracje takich sytuacji przedstawiamy poniżej: Wyjazd do syna. Samotne, starsze małżeństwo z Gruzji pragnęło połączyć się z najbliższymi osobami, czyli z synem i jego rodziną, żyjącymi od ponad ośmiu lat we Francji. W obliczu desperacji postanowili sprzedać cały swój majątek, czyli mieszkanie i kilka kosztowności i udać się za nie do syna, wykupując najtańszą wizę. Tak też zrobili, jednak po pół roku wspólnego życia we Francji ktoś doniósł na nich policji imigracyjnej i zostali niemal natychmiast deportowani do Polski, gdyż był to pierwszy kraj, w którym przekroczyli granicę Unii Europejskiej. Następnie skierowano ich do jednego z ośrodków uchodźczych, gdyż ktoś im doradził, aby powołali się na chęć ubiegania się o status, jeśli chcą uniknąć powrotu do swego kraju, gdzie nikt już na nich nie czekał. W ośrodku dowiedzieli się od innych lokatorów, że ich szanse na pozostanie w Europie wzrosną, gdy będą mieć przekonywujące motywy ucieczki �Złudny status – status uchodźcy... 213 z Gruzji, gdyż mogą wtedy uzyskać jakąś formę ochrony międzynarodowej, co pozwoli im podjąć kolejną próbę połączenia się z rodziną we Francji. Taką motywacją mogłyby być np. prześladowania ze względów religijnych i stąd właśnie wzięła się nieprawdziwa opowieść o tym, że są jazydami kurdyjskiego pochodzenia. W pewnym momencie jednak wykreowana historia zaszła za daleko i zaczęła „żyć własnym życiem”, co podczas wywiadu statusowego szybko zostało ujawnione. Dostali odmowę, mimo to jednak złożyli odwołanie, bo powrót do Gruzji napawał ich autentycznym przerażeniem. Obecnie nie mają żadnych środków do życia, ani miejsca, gdzie mogliby się zatrzymać. Żyją w ogromnym stresie, mąż, który choruje na nadciśnienie, bardzo podupadł na zdrowiu. Tracą nadzieję i nie widzą sensu życia. Nie chcą pozostać w Polsce, gdyż od początku tego nie planowali, mimo to oczekuje się od nich zaangażowania w program preintegracyjny10 i naukę języka polskiego. W ostatnim akcie desperacji rozważają ponowną próbę ucieczki do Francji, ale póki co nie mają na nią pieniędzy. Muszą więc trochę odłożyć z otrzymywanych w ośrodku świadczeń, dlatego też zdecydowali się na złożenie odwołania i wyczekiwanie ponownego rozpatrzenia procedury. Zdają sobie sprawę, iż jest to gra na zwłokę i nie zależy im na statusie uchodźcy, a jedynie na połączeniu się z synem we Francji. Wyjazd do szpitala. Mężczyzna z Czeczenii, około 50 lat, chory na serce, przyjechał do polskiego szpitala, żeby się wyleczyć. Po operacji wrócił z powrotem do swego kraju. Podobnie dwudziestoośmioletnia Gruzinka, która przybyła z synem i mężem, gdyż cierpi na problemy z sercem i dyskopatię. Zdecydowała się na wyjazd i „ubieganie się o status uchodźcy”, bo chce mieć w Polsce operację na kręgosłup. W Gruzji jest to dla niej zbyt kosztowne i trudno dostępne. Sytuacje takie są znacznie częstsze niż się pozornie wydaje. Sporo ludzi deklarujących się jako aktywiści polityczni i prześladowani działacze społeczni, wyjeżdżając z kraju uwzględnia również i inne profity wynikające z tego faktu, jak chociażby lepsze warunki życia, opiekę medyczną, czy też bezpieczniejszą przyszłość swoich dzieci – i w gruncie rzeczy trudno mieć im to za złe11. Czy można bowiem winić ludzi za to, że w trosce o zdrowie swoje lub swoich bliskich korzystają z wszelkich dostępnych możliwości oraz z tego, co gwarantuje im status osoby ubiegającej się o azyl? W jednym z ośrodków, Zob. Por. A. M a c i e j k o, Z. O l s z e w s k a, Preintegracja i integracja Czeczenów w Polsce. Rzeczywistość i rekomendacje, „Analizy, raporty, ekspertyzy”, 2007, nr 5: http://www.interwencjaprawna.pl/docs/ARE-507-preintegracja.pdf [10.07.2009]. 11 Por. H. G r z y m a ł a - M o s z c z y ń s k a, Uchodźcy jako wyzwanie dla polskiego systemu opieki zdrowotnej, w: Poza systemem. Dostęp do ochrony zdrowia nieudokumentowanych migrantów i cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce, red. A. Chrzanowska, W. Klaus, Warszawa 2011, s. 143–161. 10 �214 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko w którym były prowadzone badania, pracownicy portierni zwykli określać takie osoby mianem „uchodźców zdrowotnych” i trzeba przyznać, że jest to w tym przypadku bardzo adekwatna i dosłowna nazwa. Ucieczka na Zachód. W 2003 r., kiedy nie funkcjonował jeszcze system EURODAC12, wielu cudzoziemców przebywających w ośrodkach, przypuszczając, iż nie otrzymają statusu uchodźcy w Polsce, podejmowało decyzję o nielegalnym wyjeździe na Zachód. Wspomnienie sprzed lat jednej z badaczek jest nadal intensywne: w ośrodku IGA w Białymstoku, w którym wraz z wolontariuszami organizowała czas wolny dla dzieci, dostrzegła wypadające przez okno ogromne pakunki i tłumoki. Następnego dnia okazało się, że jedna z rodzin, której członkowie brali udział w prowadzonych zajęciach, zniknęła. W opisywanych tutaj przypadkach uwagę zwraca dysonans pomiędzy potrzebami uchodźców (wyjazd na Zachód – jawiący się jako ostoja bezpieczeństwa i dostatku), a postawami pracowników administracji publicznej (zorganizować cudzoziemcom pobyt i zachęcić do pozostania w Polsce). Dzisiaj również nagłe wyjazdy z Polski są nagminne i trudno o ich jednoznaczną charakterystykę i uzasadnienie. Zdarza się bowiem, że wyjeżdżają zarówno osoby oczekujące na rozpatrzenie procedury statusowej i spodziewające się odmownej odpowiedzi, jak też rodziny z uregulowaną już sytuacją prawną i bytową. W przypadku tych ostatnich jest to o tyle zaskakujące i zastanawiające, że dotyczy rodzin, które zdawałoby się dobrze sobie radzą i odniosły sukces adaptacyjny, czyli nauczyły się sprawnie funkcjonować w nowym miejscu i osiągnęły wyraźną stabilizację. Na ogół tacy cudzoziemcy wyjeżdżają do któregoś z krajów Zachodniej Europy, licząc na lepsze warunki materialne, a przede wszystkim na wyższe świadczenia socjalne, które według krążących w tym środowisku opowieści, są gwarantowane każdemu nowo przybyłemu. Choć nie jest to do końca prawdą, i na ogół szybko się o tym przekonują, to skutki ich rozczarowania łagodzi fakt, że znaleźli się w kręgu bliskiej rodziny, która, jak wynika z tradycji społeczności o strukturze klanowej (rodowej), powinna w poczuciu solidarności zapewnić im wsparcie i pomoc, a ponadto w razie jakichkolwiek kłopotów i trudności można na niej polegać. Dla wielu osób jest to główną motywacją „ucieczki z Polski”, tym bardziej, że tamtejsze diaspory są liczne, dobrze zorganizowane i sprawnie funkcjonujące (np. w Austrii, Francji, Norwegii). Sprawia to, że łatwiej jest im tam przezwyciężyć 12 EURODAC to Europejski Zautomatyzowany System Identyfikacji Odcisków Palców (Rozporządzenie Rady (WE) nr 2725/2000 z dnia 11 grudnia 2000 r., Dz.U. WE L 316 z dnia 15 grudnia 2000 r.). �Złudny status – status uchodźcy... 215 poczucie wykluczenia społecznego i kulturowego, bo mogą nadal kultywować swoje tradycje i zwyczaje, które nie budzą sprzeciwu w bardziej otwartych i tolerancyjnych społeczeństwach tych państw. Gdy w ostatnim roku (2011/2012) zdarzyło się, iż z jednej z podwarszawskich miejscowości wyjechali prawie wszyscy uchodźcy, nawet tacy, którzy byli tam 5 i więcej lat, odpowiedzią przedstawiciela tej grupy o przyczyny tej „masowej dezercji” było wygłoszone z pobłażliwym uśmiechem zdanie: „A co im tutaj po takim życiu? Próbowali, próbowali i zrozumieli, że jaka przyszłość ich tu czeka? Tutaj nie da się normalnie żyć”. Z toku dalszej wypowiedzi wynikało, że prawie każdy, kto ma rodzinę na Zachodzie, wcześniej lub później będzie próbował do niej dołączyć. Przykład ten pokazuje, że do rozczarowania Polską, o którym tak chętnie i dużo mówią zarówno „kandydaci do statusu”, jak też zdawałoby się szczęśliwi jego posiadacze, przyczynia się w znacznym stopniu również idealizacja krajów Europy Zachodniej. Nie poddając w tym miejscu analizie rzeczywistych różnic w warunkach bytowo-materialnych i socjalnych w poszczególnych krajach UE, które niewątpliwie istnieją i wypadają zdecydowanie na niekorzyść Polski, to problem, na który warto zwrócić w tym kontekście uwagę, polega przede wszystkim na dużej rotacji cudzoziemców deklarujących chęć osiedlenia się w naszym kraju. Pociąga to bowiem za sobą destabilizację i brak przewidywalności, które generują sporo trudności i zawiedzionych oczekiwań po obu zainteresowanych stronach (żeby tylko wspomnieć o placówkach edukacyjnych i koordynatorach projektów integracyjnych). Ucieczka przed karą lub wymiarem sprawiedliwości. Kolejnym przykładem sytuacji, w której stan prawny, w jakim znajdują się osoby ubiegające się o status uchodźcy, stwarza możliwość nadużyć, może być opisana poniżej egzemplifikacja. Dotyczy ona czteroosobowej rodziny gruzińskiej, która w miejscu swego zamieszkania zaciągnęła spory kredyt konsumencki i nie była w stanie go spłacić, wobec tego, chcąc uciec przed bankiem, zdecydowała się na wyjazd za granicę. Zatrzymano ich jednak na wschodniej granicy Polski, gdzie poprosili o azyl i zostali skierowani do jednego z ośrodków dla uchodźców. Tam podczas rozmowy z badaczką uparcie twierdzili, że są zaangażowani politycznie i dlatego muszą uciekać, a Polska nie jest w stanie zapewnić im odpowiedniej ochrony. Dopiero podczas wywiadu z ich sąsiadami okazało się, że motywy wyjazdu tych „uchodźców” były zgoła inne od deklarowanych. Podczas kolejnego spotkania z tą rodziną zostało to też potwierdzone przez nich samych. W ośrodku przebywali oni kilka miesięcy, korzystając w tym czasie z wszelkich dostępnych świadczeń, pewnego dnia jednak, nikogo nie uprzedzając, spakowali swój liczny jak na uchodźców dobytek i wyjechali prawdopodobnie do Niemiec. �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 216 Jak można zaobserwować m.in. na podstawie prezentowanych przykładów, stan prawny, w którym znaleźli się cudzoziemcy, bywa „złudny” i zwodniczy w porównywalnym stopniu zarówno dla przybyszy, jak i społeczności przyjmującej. Domniemane, optymistyczne założenie, że jest to okres przejściowy, który szybko minie i wszystko się „cudownie” odmieni, jest niesłuszne i na wyrost. Dla niektórych cudzoziemców bycie „osobą ubiegającą się” jest jednocześnie etapem kończącym ich starania o ten status, umożliwia im bowiem realizację własnych planów, a niczego więcej nie oczekują. Stan psychologiczny Stan prawny oddziałuje pośrednio także na ogólne samopoczucie i kondycję psychofizyczną jednostki. Na część osób wpływa demotywująco i destabilizująco, co przejawia się m.in. tym, że mają one obniżony nastrój psychiczny, czują się wewnętrznie rozbite, towarzyszy im długotrwałe poczucie wewnętrznego rozdarcia oraz obniżone poczucie sprawstwa. Nie oznacza to jednak, że symptomy te występują u wszystkich uchodźców, zdarza się bowiem, choć znacznie rzadziej, że sytuacja osobista, w której się znajdują oraz znamienny dla niej stan prawny wyzwala w nich duży potencjał aktywności i mobilizuje ich do działania. Sprawia to, że w nowych i niecodziennych okolicznościach, z dala od swego dawnego otoczenia, stają się śmiałe, odważne i zdeterminowane w egzekwowaniu należnych im, w ich opinii, praw. Postronnego obserwatora, nieobeznanego z procesami psychologicznymi, którym podlegają cudzoziemcy doświadczający szoku kulturowego13 i stresu adaptacyjnego14, może wręcz zadziwiać impet, sprawność organizacyjna i kreatywność w planowaniu przez nich rzeczywistości w nowym miejscu osiedlenia. Znacznie częściej zdarza się jednak, że osoby oczekujące na zakończenie procedury uchodźczej nie podejmują zbyt wielu aktywności w celu doraźnej zmiany warunków swego życia, a wręcz zaskakują apatią i pasywnością w biernym oczekiwaniu na wyjaśniające ich położenie rozstrzygnięcia prawne15. Społeczeństwo przyjmujące nierzadko oburza i rozczarowuje fakt, że cudzoziemcy ci, będący beneficjentami rządu polskiego i organizacji pozarządowych Zob. K. O b e r g, Culture Shock: Adjustment to New Cultural Environments, „Practical Anthropology”, 7(1960), s. 177–182. 14 J.W. B e r r y, Stress perspectives on acculturation, w: The Cambridge Handbook of Acculturation Psychology, eds. D.L. Sam, J.W. Berry, Cambridge 2006, s. 43–47. 15 Więcej na ten temat w: Goście i gospodarze. Problem adaptacji kulturowej w obozach dla uchodźców oraz otaczających je społecznościach lokalnych, red. H. Grzymała-Moszczyńska, E. Nowicka, Kraków 1998. 13 �Złudny status – status uchodźcy... 217 (zarówno krajowych, jak i zagranicznych), nie czują się zmotywowani do poszukiwania pracy, kwaterunku, nauki języka polskiego, poznania kultury polskiej itp. Usprawiedliwienie przyczyn takiego postępowania, a właściwie braku jakiegokolwiek działania, niepewną ich przyszłością wielu osób nie satysfakcjonuje i nie przekonuje. Znamiennym syndromem dla opisywanego tutaj stanu, który pozostaje w związku z niejednoznacznością i „złudnością” statusu uchodźcy, których doświadczają cudzoziemcy, jest towarzyszące im poczucie, że utracili jakąkolwiek możliwość decydowania o swoim życiu oraz że nie mają żadnej niemalże kontroli nad biegiem zdarzeń, od których zależą w znacznym stopniu ich dalsze losy. Takie odczucia oraz towarzyszące im emocje pojawiają się w miarę przedłużającej się niepewności i napięcia związanego z oczekiwaniem na decyzję statusową oraz niezmiennością codziennej rutyny życia w ośrodku. Sytuacja ta i charakteryzujące ją deficyty prowadzą nierzadko do wystąpienia zjawiska zwanego „wyuczoną bezradnością”16. Brak możliwości wpływu na decyzję statusową oraz stres z tym związany, przy równoczesnym zagwarantowaniu zaspokojenia podstawowych potrzeb sprawiają, że popadnięcie w ten stan staje się wysoce prawdopodobne. Wyuczona bezradność prowadzi do porzucenia prób zmiany uprzykrzonej sytuacji i nie podejmowania ich nawet przy nowych, zdawałoby się sprzyjających, okolicznościach. Symptomatyczne dla tego syndromu są przewlekłe stany depresyjne, uczucie apatii, obniżona motywacja do działania, obezwładniająca bierność17. Poczucie wyuczonej bezradności może nasilać się nawet w przypadku otrzymania upragnionego statusu uchodźcy, np. gdy pojawią się kłopoty ze znalezieniem pracy, wynajęciem mieszkania, czy trudności w kontaktach z urzędami. Objawia się ono wtedy wzmożonym poczuciem niemocy i niezdolnością do samodecydowania. Kolejną istotną kwestią w tym kontekście jest ryzyko, zdefiniowane przez nas jako degradacja potencjałów, na które szczególnie narażeni są cudzoziemcy mieszkający przez dłuższy czas w ośrodkach. Polega ono na tym, że ludzie przebywający w zamkniętej społeczności i w rządzących się swoimi prawami Zjawisko wyuczonej bezradności polega na przekonaniu o braku związku przyczynowego między własnym działaniem a jego konsekwencjami. Zob. M.E.P. S e l i g m a n, S.F. M a i e r, Failure to escape traumatic shock, „Journal of Experimental Psychology”, 74(1967), s. 1–9. Por. K. P r z e ł o w i e c k a, Zjawisko wyuczonej bezradności u klientów instytucji pomocy społecznej – przyczyny, konsekwencje, możliwości przeciwdziałania, w: Pomoc – Wsparcie społeczne – poradnictwo. Od teorii do praktyki, red. M. Piorunek, Toruń 2010, s. 204. 17 R. N a w r a t, Bezradność bezrobotnego. Wyuczona bezradność jako psychologiczny czynnik długotrwałego bezrobocia, w: Psychologia społeczna w zastosowaniach. Od teorii do praktyki, red. K. Lachowicz-Tabaczek, Wrocław 2001, s. 189–190. 16 �218 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko wyizolowanych ośrodkach, które porównywane bywają za Ervingiem Goffmanem do instytucji typu totalnego18 (na podobieństwo więzień, domów starców, szpitali psychiatrycznych, koszarów wojskowych i klasztorów), podlegają wielu deprywacjom społecznym (tj. zdolność do pracy, samostanowienia, odpowiedzialności za rodzinę itp.) oraz nabywają nawyków, które w pewnym stopniu upośledzają ich dojrzałość i pierwotny kapitał społeczny. Przypuszczalnie, osiedlając się w innym miejscu niż ośrodek uchodźczy, z umiejętnościami, które posiadają oraz determinacją do zmiany swojej sytuacji życiowej, a także doświadczeniami, które ukształtowały ich ponadprzeciętne umiejętności przetrwania, daliby sobie radę i mogliby pracować oraz zarabiać na utrzymanie swoje i rodziny. Trafiając jednak po przekroczeniu granicy do placówek, które ich w jakimś sensie ubezwłasnowolniają, odbiera się im aktywność, zaradność i dynamizm, które odpowiadają w znacznym stopniu za sukces adaptacyjny i przebieg procesu akulturacji. Warunki tam panujące wymuszają w znacznym stopniu ich pasywność, bierną egzystencję i zadowalanie się tym, co otrzymują od społeczeństwa przyjmującego, któremu nie mogą w żaden sposób się odwdzięczyć, chociażby własną pracą, bo ta jest im zabroniona. W tych warunkach cudzoziemcy oczekujący na nadanie statusu uchodźcy praktycznie nie robią w tym czasie nic. Nie tylko, że nie doskonalą swoich umiejętności, nie rozwijają się i nie dokształcają, ale też nie nabywają doświadczenia życia w nowym miejscu osiedlenia, a to, co potrafią – zaczyna się stopniowo dezaktualizować. Utrzymywanie się takiego stanu przez dłuższy czas ma wiele konsekwencji. Analizujący je Tadeusz Kowalak twierdzi przykładowo, że osoba pozbawiona zatrudnienia narażona jest na utratę zdrowia fizycznego i psychicznego: depresję, stany niepewności, poczucie bezproduktywności, nadciśnienie tętnicze, a także na destrukcyjną kompensację braków i nieradzenie sobie ze stresem, których skutkiem może być alkoholizm i przemoc (w tym też wobec rodziny). Im dłużej człowiek pozostaje bez pracy, tym bardziej objawy te mogą się zaostrzać19. Sytuacja taka prowadzi do zmiany obrazu samego siebie, zachwiania poczucia własnej tożsamości oraz wywiera negatywny wpływ na równowagę emocjonalną i zdolność normalnego funkcjonowania w społeczeństwie20. Skutkami niezdolności do znalezienia 18 Zob. E. G o f f m a n, Charakterystyka instytucji totalnych, w: Elementy teorii socjologicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej (wyboru dokonali: W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki), Warszawa 1975, s. 150. 19 T. K o w a l a k, Marginalność i marginalizacja społeczna, Warszawa 1998, s. 124. 20 M. S z y l k o - S k o c z n y, Polityka społeczna wobec bezrobocia w Trzeciej Rzeczypospolitej, Warszawa 2004. �Złudny status – status uchodźcy... 219 i utrzymania stałego miejsca zatrudnienia jest zwykle bieda i bezdomność21. Takie zagrożenia dotykają również czasami cudzoziemców, którzy opuścili ośrodki. Niepokój powinien budzić fakt, iż prawdopodobieństwo narażenia na długotrwałe skutki bezrobocia jest w ich przypadku znacznie wyższe niż polskiego bezrobotnego. By zapobiec tragedii bezdomności i wykluczenia uchodźców ze statusem, trzeba te osoby powtórnie sztucznie aktywizować. Czyni się to poprzez indywidualną pracę pracowników socjalnych z beneficjentami, zachęcanie do uczestnictwa w działaniach organizacji pozarządowych i instytucji pomocowych, udział w szkoleniach i projektach integracyjnych itp. Podejście takie jest bardzo kosztowne zarówno pod względem finansowym, jak też społecznym, a przy tym stosunkowo mało efektywne. Teoretyk pracy socjalnej, Ewa Kantowicz wyjaśnia, iż praktyki te mają prowadzić do wzrostu zaangażowania osób marginalizowanych, a także zwiększenia ich udziału w życiu społecznym. Jednym zaś z głównych celów tych działań jest przezwyciężenie wyłącznie konsumpcyjnego nastawienia do pomocy społecznej22. Jednakże, na co wskazują przypadki, z którymi spotkałyśmy się w trakcie prowadzenia badań, z perspektywy cudzoziemca nie zawsze wygląda to w ten sposób i czasami skutek jest odmienny od zamierzonego. Ilustracją takiej sytuacji może być opisany poniżej przykład. Roszczeniowość jako sposób na życie. Największym dramatem dla wielu cudzoziemców oczekujących na status uchodźcy oraz z przyznanym już statusem jest to, że wytrąceni zostają z przynależnych im w ich kulturze tradycyjnych ról oraz funkcji społecznych. W konsekwencji tego czują się nieprzydatni, upokorzeni i pozbawieni godności. Dotyczy to zwłaszcza wielu czeczeńskich mężczyzn, którzy w szczycie swego wieku produkcyjnego określającego zdolność do pracy23, zamiast pracować, zmuszeni są ubiegać się o pieniądze od różnych instytucji, bo bez tego nie są w stanie zapewnić przetrwania swoim rodzinom. W ich kraju takie zachowanie na ogół nie wchodziłoby w rachubę, gdyż postrzegane byłoby jako niehonorowe i poza wyjątkowymi okolicznościami mało kto by się do tego uciekał. Tym bardziej, że w kulturze muzułmańskiej przyjętą praktyką jest raczej dawanie jałmużny Por. K. W y s i e ń s k a, N. R y a b i ń s k a, Bezdomność uchodźców w Polsce – wyniki badania pilotażowego, Warszawa 2010. 22 E. K a n t o w i c z, Elementy teorii i praktyki pracy socjalnej, Olsztyn 2001, s. 133–134. 23 W Polsce jako granicę wieku produkcyjnego, określającego zdolność do pracy i szczyt efektywności zawodowej przyjęto: dla mężczyzn 18–64 lata, dla kobiet 18–59 lat. Obecnie trwają prace rządowe nad wydłużeniem tego okresu. Zob. D. J ę d r z e j c z y k, Podstawy geografii ludności, Warszawa 2001, s. 96–98. 21 �220 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko niż oficjalne z niej korzystanie, a tak traktowane są otrzymywane w Polsce świadczenia. Tutaj uczą się z czasem, że prośba o wsparcie skierowana do organizacji pomocowych jest pewną przyjętą zasadą i nierozsądnie byłoby z niej nie skorzystać. Co więcej, cudzoziemcy są szczegółowo informowani przez fachowe poradnictwo, że mają prawo ubiegać się o takie wsparcie. Tak więc przykładowy mężczyzna, pomimo oporów kulturowych, w sytuacji, w której się znalazł, decyduje się na krok, kierując się innymi wartościami niż tradycyjne, które tymczasem „zawiesza”, gdyż przestają być przydatne w nowych okolicznościach. Swoje obecne zachowanie stara się racjonalizować zgodnie z normami przyjętymi w nowej kulturze: „to mi się należy”, „nie mam innych możliwości”, „jak dają, to biorę”. Warto zastanowić się więc w tym miejscu, czy o takie właśnie przyswajanie naszych wzorców kulturowych i udzielanie pomocy nam chodzi? Pojawia się też pytanie o to, co stanowić może dla naszego społeczeństwa większą wartość uosabianą przez zaakceptowanych uchodźców: czy będą to ich wyuczone umiejętności pozyskiwania środków z instytucji publicznych, czy też normy kulturowe mające swe źródło np. w czeczeńskiej tradycji, tj. honorowość, duma, więzi rodzinne i szczodrość wobec potrzebujących. Paradoksalnie jednak, jak świadczą przypadki nagłaśniane przez media, wobec osób, które nie popadają w stan bezradności i „nicnierobienia”, stajemy się jako gospodarze równie nieufni i podejrzliwi, jak wobec tych, którym zarzucamy „drenowanie systemu socjalnego” i „pasożytnictwo społeczne”24. Można więc się zastanowić, czy przypadkiem nieświadomie nie oczekujemy od nich bezwolności i apatii, gdyż sprawiają one, że łatwiej jest takimi cudzoziemcami kierować i kontrolować ich poczynania. W sytuacjach odbiegających od opisanego schematu daje się zauważyć w naszym społeczeństwie narastające poczucie zagrożenia i skłonność do negatywnej stereotypizacji uchodźców25. Przejawia się to chociażby w tym, że obiektywnie pozytywne cechy osobowościowe, niemal natychmiast, gdy dotyczą „obcych”, zyskują pejoratywne konotacje i tak np. zaradność i innowacyjność zostają uznane za spryt i przebiegłość. Jeśli rzeczywiście tak to funkcjonuje, to nic dziwnego, że cudzoziemcy starają się sprostać naszym oczekiwaniom i nie podejmują zbyt aktywnie prób usamodzielnienia się i znalezienie sobie zatrudnienia zgodnie z ich predyspozycjami. W dłuższej jednak perspektywie powstałe w ten sposób straty społeczne i kapitałowe są niezwykle trudne do nadrobienia. 24 Por. http://www.youtube.com/watch?v=bBqGxzHGT6c [27.02.2013] oraz wiele innych stron o wręcz rasistowskim i jawnie dyskryminacyjnym przekazie. 25 Por. E. C z a p k a, Stereotyp uchodźcy, Olsztyn 2006, s. 60–69, 104–144. �Złudny status – status uchodźcy... 221 Stan społeczny Status uchodźcy ma również swoje konsekwencje na poziomie społecznym, które tutaj określamy jako „stan społeczny”. Przede wszystkim wiąże się on z takimi zagadnieniami jak postrzeganie cudzoziemców, stereotypy na ich temat, uprzedzenia wobec nich, akceptacja lub nieakceptacja26, ale też ich funkcjonowanie społeczne, pozycja w grupie własnej i wśród „gospodarzy”, możliwości rozwoju, założenia rodziny i życia zgodnego z własnymi przekonaniami religijnymi, zrzeszania się, wpływu na politykę itp. To, w jaki sposób uchodźcy są postrzegani przez społeczeństwo polskie, jest wynikiem kilku wiodących i nakładających się na siebie czynników: wiedzy i przekonań, przekazów medialnych, doświadczeń osobistych i opowieści z tzw. drugiej ręki. Z zagadnieniami tymi związane są również takie kwestie jak kategoryzowanie społeczne27 i będące jej efektem etykietowanie, które w przypadku uchodźców może oznaczać np. naznaczenie (obcością, bezpaństwowością, bezrobociem), napiętnowanie (wojną, cierpieniem, katastrofą), stygmatyzację („biorcy”, ubodzy, wielodzietni, wykluczeni), co sprawia, że zwykło się o nich mówić w pewien określony i z góry skonwencjonalizowany sposób – nie dopuszczając innych charakterystyk28. Utarło się również, że należy to robić zgodnie z zasadą poprawności politycznej, gdyż w przeciwnym razie można narazić się na ostracyzm środowiska działaczy „prouchodźczych” i spotkać się z zarzutami o nietolerancję i ksenofobię. Nie mówimy przy tym tutaj o postawach, które rzeczywiście oscylują w stronę nacjonalistycznych, dyskryminacyjnych i niechętnych obcokrajowcom, które bezwzględnie zasługują na potępienie i naganę. Chcemy natomiast zwrócić uwagę, że do niedawna, zarówno wśród badaczy, jak też pracowników organizacji pozarządowych – zasadniczo życzliwie i wspierająco usposobionych wobec uchodźców – panował trend, aby unikać krytycznych uwag na temat ich podopiecznych. Korzystniej było pisać o nich w określonej konwencji, przedstawiając ich jako bezbronnych, pokrzywdzonych, wymagających wsparcia, asysty i bezwzględnej akceptacji społecznej, aniżeli dobrze sobie radzących i potrafiących sprytnie wykorzystać polskie prawo. W takim podejściu chodziło o nieszkodzenie wizerunkowi uchodźcy. Tymczasem ich obraz Więcej na temat społecznych mechanizmów postrzegania innych zob. I. K u r c z, Stereotypy, prototypy i procesy kategoryzacji, w: Stereotypy i uprzedzenia, red. Z. Chlewiński, I. Kurcz, Warszawa 1992. 27 Por. V.L. A l l e n, D.A. W i l d e r, Categorization, belief similarity, and intergroup discrimination, „Journal of Personality and Social Psychology”, 32(1975), s. 971–977. 28 Zob. M. K a m i ń s k a - Fe l d m a n, Wokół problemu dehumanizacji innych: próba uchwycenia zjawiska stygmatyzacji, w: Poza egocentryczną perspektywą widzenia siebie i świata, red. M. Jarymowicz, Warszawa 1994, s. 63–83. 26 �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 222 wykreowany w ten sposób tylko częściowo odpowiadał prawdzie i z tego punktu widzenia był zwodniczy zarówno dla pracowników administracji publicznej, jak i dla samych cudzoziemców. Rozbieżność tę wyczuwało także społeczeństwo przyjmujące, co w konsekwencji nie przysparzało obcokrajowcom sympatii i zrozumienia oraz nie prowadziło do intencjonalnie zakładanego wzajemnego poznania i zbliżenia. Bezkrytyczność wobec tej, bardzo zróżnicowanej, grupy oraz unikanie tematów trudnych, związanych np. z niechęcią niektórych osób do akulturacji, brakiem zaangażowania w programy integracyjne itp., nie tylko nie pozwala ich rozwiązać, ale też przynosi więcej szkody niż pożytku. Stwarza bowiem przestrzeń, gdzie kiełkuje ignorancja i niezadowolenie społeczne rodzące konflikty o podłożu kulturowym. Brak szczerego i zaangażowanego dyskursu publicznego sprawia, że do głosu dochodzą niekompetentni radykałowie, którzy wykorzystują niewiedzę społeczną np. dla budowania własnego wizerunku politycznego lub szerzenia nienawiści29. W ostatnim okresie jednak coraz częściej zaczyna się otwarcie mówić, że dotychczasowa strategia działania i praktyki akulturacyjne wobec uchodźców nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Pojawiają się także wypowiedzi ekspertów, że jako społeczeństwo mamy nie tylko obowiązek dawać i dzielić się z potrzebującymi naszego wsparcia cudzoziemcami30, ale też wymagać od nich, np. lojalności, uczciwości i zaangażowania w budowanie dialogu międzykulturowego. Zarysowująca się zmiana postaw wobec osób oczekujących na status uchodźcy i już uznanych za uchodźców wśród wielu osób rodzi mieszane uczucia, ale co ciekawe, spotyka się często z uznaniem głównych zainteresowanych, a szczególnie tych, którzy swoją przyszłość widzą właśnie w Polsce. Prowadząc od kilku lat badania w tej grupie, dane nam było spotkać się z wypowiedziami ludzi, którzy skarżyli się, że mają już dosyć życia z brzemieniem swojego wizerunku, gdyż nie jest on im do niczego potrzebny, a znacznie ogranicza ich możliwości. Chcą bowiem funkcjonować jako „normalni” ludzie, a nie wieczne „ofiary wojny”. Odcinają się więc od swojej przeszłości, gdyż uważają ją za zamkniętą i chcieliby w końcu, po zakończeniu procedury przyznającej ochronę, rozpocząć nowy rozdział w życiu. Poza tym woleliby, aby ich dzieci nie nosiły piętna uchodźcy. Niektórzy z nich przyznają jednak szczerze, że przynależność Wystarczy wspomnieć o wydarzeniach z Łomży w 2009 roku. Zob. K o ł a k o w s k i: Zabierzcie Czeczeńców z Łomży!, na: http://www.4lomza.pl/index.php?wiad=19924 [12.06.2012], a także stosunkowo niedawne zdarzenia z Białegostoku. 30 Por. Ł. Ł o t o c k i, R. S t a w i c k i, P.W. Z a w a d z k i, M. Ż e j m i s, Kontakty wybranych instytucji lokalnych z cudzoziemcami, w: Czym chata bogata... Pomoc dla cudzoziemców poszukujących ochrony w Polsce w świetle badań społeczności i instytucji lokalnych, t. 2, red. G. Firlit-Fesnak, Ł. Łotocki, Warszawa 2008, s. 127–143. 29 �Złudny status – status uchodźcy... 223 do tej kategorii niejednokrotnie też im pomogła i nadal pomaga w licznych sytuacjach, gdyż powołując się na nią są w stanie załatwić wiele spraw. Odmienną stroną tego samego medalu jest skłonność niektórych cudzoziemców do czynienia ze statusu uchodźcy swego rodzaju sposobu na życie. Zdarza się bowiem, że ludzie na tyle przyzwyczajają się do funkcjonowania jako „osoby objęte określoną kategorią społeczną”31 i na tyle angażują się w działania na ich rzecz, że identyfikacja ta dominuje wszystkie pozostałe32. Można wręcz powiedzieć, że są to jednostki, które oficjalnie funkcjonują jako „zawodowi uchodźcy”, a etykietka ta na tyle mocno do nich przylgnęła, że zdążyli się z nią zrosnąć, gdyż nadaje ona sens i znaczenie ich egzystencji. Przykładem osób, które doskonale odnajdują się w kategoriach prawnych i społecznych związanych ze statusem uchodźcy i umiejętnie je wykorzystują w przestrzeni publicznej, są niektórzy pracownicy instytucji humanitarnych, działacze oraz liderzy organizacji pozarządowych, którzy sami przeszli przez procedurę uchodźczą. Dotyczy to czasem również osób niezaangażowanych w oficjalną działalność, a po prostu obdarzonych dużą charyzmą lub innymi przymiotami, które potrafią umiejętnie zaprezentować i wykorzystać dla dobra swojego i swojej grupy. Pod wieloma względami zasługują one za to na uznanie, gdyż pomijając szczegółowe motywy, pokazują, że uchodźcy chcą i mogą mówić „własnym głosem” i mają wiele do zaoferowania społeczeństwu przyjmującemu. Przykładem, który dobrze ilustruje opisaną sytuację, a który uważamy za ciekawy, gdyż dotyczy dziecka, jest przebojowy czeczeński chłopiec i jego wspierająca mama, których prezentujemy poniżej. Medialny uchodźca. Chłopak z mamą i rodzeństwem są w Polsce od dwóch lat. On chodzi do szkoły podstawowej, znajdującej się w pobliżu ośrodka dla uchodźców, w którym mieszkają. Dobrze się uczy, świetnie opanował język polski. Jest miłym, ładnym, a przy tym rezolutnym i dobrze zapowiadającym się młodym człowiekiem. Oczekując na wydanie decyzji statusowej, pewnego razu rodzina ta została niesłusznie przeniesiona do ośrodka strzeżonego, w którym spędzili kilkanaście dni. Wstawili się za nimi ich polscy przyjaciele – osoby z organizacji pozarządowej, w tym prawnicy i nauczyciele, w efekcie czego szybko powrócili oni do ośrodka otwartego. Ich historia stała się jednak ciekawym wydarzeniem, chętnie opisywanym przez lokalne gazety i na fali 31 Zob. M. J a r y m o w i c z, Tożsamość jako efekt rozpoznawania siebie wśród swoich i obcych. Eksperymentalne badania nad procesem różnicowania Ja-My-Inni, w: Tożsamość a odmienność kulturowa, red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre, Warszawa 1992. 32 Por. H. Ta j f e l, J.C. Tu r n e r, The social identity theory of intergroup behavior, w: Psychology of intergroup relations (2nd ed.), eds. S. Worchel, W.G. Austin, Chicago 1986, s. 7–24. �224 Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko tego syn z matką zostali zaproszeni do telewizji publicznej. W tym miejscu pojawia się jednak pytanie, czy kreowanie przez media ich statusu celebryty nie wynika wyłącznie z faktu, że są „biednymi, pokrzywdzonymi cudzoziemcami, którym dzieje się w naszym kraju niesprawiedliwość”? Przypuszczalnie w tym przypadku nie było to bez znaczenia. Podobnie zresztą jak to, że chłopiec ma bardzo dobrą prezencję, jest komunikatywny i doskonale mówi po polsku. Sama jego mama nie byłaby tak „łakomym medialnym kąskiem”, gdyż ma znacznie mniejsze od syna umiejętności językowe, a poza tym jest jedną z wielu kobiet uchodźczyń, którym nie jest łatwo tutaj żyć. Funkcjonujące w Polsce przekonania społeczne na temat uchodźców nie prowadzą zasadniczo do zbliżenia między ludźmi i nie rozbudzają wzajemnej potrzeby poznania się, gdyż utrwalają pewien konkretny obraz i zabijają naturalną ciekawość drugiego człowieka. W konsekwencji tego dla wielu przedstawicieli społeczności przyjmującej bardziej istotne staje się to, ile pieniędzy dostają oni co miesiąc, czemu tak dużo i z „czyjej to idzie kieszeni” niż kim są, jaki kapitał (społeczny, intelektualny) mają do zaoferowania i co chcieliby zrobić na rzecz wspólnego dobra. Prowadzi to do kilku istotnych skutków, a jednym z nich jest bardzo słaba znajomość realiów życia uchodźców w Polsce wśród naszego społeczeństwa. Zamiast tego krążą liczne mity na ten temat i fantastyczne opowieści, w których roi się od przestępców, skandali o podłożu seksualnym (wielożeństwo, porwania, poślubianie nieletnich itp.), terrorystów i bogaczy handlujących bronią lub narkotykami. Poziom wiedzy społecznej oraz kompetencji kulturowych Polaków nie napawa optymizmem, choć nadzieję na zmianę stereotypowych opinii budzi zaangażowanie wielu jednostek w ich rozwój i zmianę oraz wzrastająca liczba kontaktów międzykulturowych naszych rodaków. Jeśli chodzi o analizę społecznych konsekwencji związanych ze „statusem uchodźcy”, to tym, co niewątpliwie zwraca uwagę w kontekście relacji społeczności przyjmującej i przybywającej, jest ogromny dystans osobniczy. Większość uchodźców pytanych o to czy mają jakieś nieformalne kontakty z Polakami lub znajomych wśród nich i czy bywają zapraszani do ich domów, zdecydowanie odpowiada, że nie lub wspomina o powierzchownych znajomościach, np. z pracy lub szkoły. Sporadyczne projekty integracyjne, jak zajęcia artystyczne w świetlicy dla kobiet33, są kroplą w morzu potrzeb, a i tak 33 Zajęcia dla kobiet polskich i uchodźczyń z ośrodka w Grupie zostały szerzej opisane w innym naszym tekście. Zob. I. C z e r n i e j e w s k a, K. K o ś ć - R y ż k o, Uchodźcy w Grupie i Czerwonym Borze – różne miejsca i różne światy? Wpływ warunków osiedlenia na proces adaptacji, w: Imigranci: między integracją a izolacją, red. M. Buchowski, J. Schmidt, Poznań 2012, s. 204–205. �Złudny status – status uchodźcy... 225 w sytuacji zakończenia procedury relacje między Polkami a uchodźczyniami mogą się rozluźnić na skutek wyprowadzki z ośrodka. Zjawisko to jest to o tyle niepokojące, że w dłuższej perspektywie stwarza podstawy separacji kulturowej lub nawet gettoizacji cudzoziemców. Okazuje się bowiem, że otrzymanie statusu i ochrony międzynarodowej nie gwarantuje zbliżenia międzyludzkiego, a wręcz przeciwnie, przyczynia się nierzadko do jeszcze większej izolacji społecznej i zamykania się we własnej grupie. Powstające w ten sposób poczucie wyobcowania i „samotności w tłumie”34 jest jedną z motywacji, jak wynika z rozmów z cudzoziemcami, do ich decyzji o opuszczeniu Polski i połączeniu się z rodziną mieszkającą w innym kraju europejskim. Kontynuując zasugerowany w temacie artykułu wątek „złudnego statusu”, można powiedzieć, że jeśli chodzi o jego społeczne aspekty, to jedną z dotkliwszych iluzji, której ulegają cudzoziemcy będący w procedurze, jest przekonanie, że gdy go otrzymają, to ich pozycja społeczna znacznie się poprawi, a prestiż wzrośnie. Wiele osób wierzy, że gdy tylko zyskają uwiarygodnienie swojej sytuacji, to pozwoli im to stać się częścią społeczeństwa, w którym zamierzają żyć i zbliży do Polaków. Gdy okazuje się, że tak się nie dzieje, a co więcej, rozluźnieniu ulegają kontakty, które mieli dotychczas, dopada ich zniechęcenie i kolejne rozczarowanie. Na własnej skórze przekonują się bowiem, że jesteśmy równie zamkniętym społeczeństwem, jak inni określani w ten sposób mieszkańcy Europy Zachodniej. Skazani na izolację i swoje własne środowisko (religijne, etniczne, narodowe, uchodźcze), uświadamiają sobie, że aby cudzoziemiec zasłużył na uznanie i aprobatę Polaków, trzeba być albo wybitnym sportowcem, albo wyróżniać się w jakichś innych dziedzinach35. Dotyczy to zwłaszcza kwestii związanych z nadawaniem obywatelstwa, które w innych krajach traktowane jest na ogół jako naturalna konsekwencja legalizacji pobytu i udanej akulturacji, a tutaj wiąże się z licznymi komplikacjami36. Zakończenie Za kreowanie wizerunku uchodźców i przekaz społeczny towarzyszący procedurze nadawania statusu uchodźcy niewątpliwie w niemałym stopniu odpowiedzialne są media, nie było jednak naszym celem analizowanie ich tutaj. Wystarczy wspomnieć, że konteksty, w jakich pojawia się ostatnio ta probleZob. D. R i e s m a n, Samotny tłum (pierwsze wyd. 1966), Kraków 2011. Zob. P. R o ż y ń s k i, Całkiem fajny kraj, „Plus Minus”, dwutygodniowy dodatek do „Rzeczpospolita”, 2–3 lutego 2013, s. 6–7. 36 Kwestie związane z nabywaniem obywatelstwa polskiego reguluje Ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2012 r. Nr 0, poz. 161). 34 35 �Izabela Czerniejewska, Katarzyna Kość-Ryżko 226 matyka w przestrzeni publicznej (np. strajki głodowe uchodźców, nadużycia pracowników w ośrodkach strzeżonych, detencja dzieci, nielegalny handel autami, przestępczość zorganizowana itp.)37 nie przysparzają cudzoziemcom popularności, a co więcej w znacznym stopniu odpowiedzialne są za odium i brak zaufania wobec nich. Sprowadzenie kwestii ich obecności w Polsce wyłącznie do poziomu skandali i egzemplifikacji patologii społecznych w poważnym stopniu wypacza wiedzę na temat migrantów i szkodzi większości, która żyje życiem normalnej, przeciętnej, zmagającej się z różnymi przeciwnościami rodziny. Tabloizacja informacji na temat „sposobów integracji cudzoziemców”38 oprócz tego, że tworzy im tzw. czarny PR i prowadzi do dezinformacji społecznej, to również rodzi lęki i fobie społeczne, a także odbiera szansę wielu ludziom na przełamywanie uprzedzeń, rozwój kompetencji kulturowych, czy też po prostu zadzierzgnięcie ciekawych i wartościowych przyjaźni. Uwzględniając wszystkie omówione tu przykłady oraz refleksje badawcze, pozostaje żywić nadzieję, że i w Polsce z biegiem czasu dostrzeżone zostaną straty, jakie wiążą się z różnymi złudzeniami i iluzjami wynikającymi z dotychczasowych ustaleń i praktycznych rozwiązań przyjętych w ramach procedury przyznawania statusu uchodźcy. Liczyć można też na to, że kapitał społeczny cudzoziemców oraz posiadany przez nich potencjał zostanie w końcu doceniony i właściwie wykorzystany „na rzecz wspólnego dobra” (na podobieństwo przysłowiowych już działań „na rzecz uchodźców”), co przyczyni się również do rozwoju miejsca, w którym przyjdzie nam razem żyć i pracować. Wystarczy poczytać fora internetowe umieszczone pod dziennikarskimi relacjami dotyczącymi tego typu wydarzeń, aby doskonale poznać opinię pewnej części społeczeństwa na ich temat. Jako że są one ogólnodostępne oraz ze względu na treści, z którymi się nie zgadzamy, nie będziemy ich tutaj propagować. 38 Por. Środki masowego przekazu i integracja, w: Podręcznik integracji dla osób odpowiedzialnych za kształtowanie i wdrażanie polityki, red. Dyrekcja Generalna ds. Sprawiedliwości, Wolności i Bezpieczeństwa, Luksemburg 2010, s. 25–49. 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edaab546f67c745c56e5e66e0a2282b3.pdf 846b5093827fdcd537c4d6626e39df44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4546 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource wspomnienie pośmiertne Świeży, Janusz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4226 Title A name given to the resource Zmarł Janusz Świeży/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, s.60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZMARŁ JANUSZ ŚWIEŻY Kim był Janusz iSwieży? Z wykształcenia — pla­ stykiem, utalentowanym malarzem i grafikiem, z po­ wołania — pedagogiem, z zamiłowania zaś — miłośni­ kiem sztuki ludowej i jej badaczem. Janusz Świeży, a ściślej — Jan Franciszek Świe­ ży, gdyż tak podaje jego metryka, urodził się 3.X.1884 w Horyńcu koło Lwowa. Do szkół podsta­ wowej i średniej uczęszczał we Lwowie, gdzie ukoń-> czył w 1906 r. oddział malarstwa dekoracyjnego w 4-letniej Państwowej Szkole Przemysłowej. Roz­ poczęte studia malarskie kontynuuje Świeży w Kra­ kowie, w Akademii Sztuk Pięknych, pod kierun­ kiem profesorów Józefa Unierzyskiego i Wojciecha Weissa. Po skończeniu w 1911 r. studiów, Świeży obraca się w kręgu malarskiej cyganerii, usiłując żyć ze swojej sztuki. We wrześniu 1914 r. został po­ wołany do wojska, gdzie pozostawał do ukończenia wojny w 1918 r. Nie była to jednak, jak na czasy wojenne, służba zbyt ciężka, skoro w tym właśnie czasie widzimy go w Lublinie — projektującego pla­ katy dla Wydziału Narodowego, odnawiającego freski w kaplicy św. Trójcy na Zamku i uczącego rysunku w Polskiej Szkole Zawodowej. Lata te, spędzone w Lublinie, zaważyły na całym późniejszym życiu Świeżego. Tu po raz pierwszy zetknął się z pracą dydaktyczną, której nie porzu­ cił już do ostatnich chwil życia, tu wreszcie zrodziły się jego zainteresowania sztuką ludową, którym rów­ nież pozostał wierny do końca. Grunt dla tych zainteresowań przygotowała nie­ wątpliwie „młodopolska" atmosfera z czasu studiów. W Krakowie wyrażała się ona m. in. malowaniem przez artystów „bajecznie kolorowej" wsi podkra­ kowskiej, zaś w środowisku lwowskim, z którym Janusz Świeży był z natury rzeczy silnie związany —• zainteresowaniem nie mniej barwną Huculszczyzną. Jeszcze w czasie studiów odbywał Świeży często wycieczki konne w góry Huculszczyzny, skąd — zgodnie ze swymi zamiłowaniami do sztuki dekora­ cyjnej — przywoził wspaniale wykonane akwarelą plansze, przedstawiające barwne huculskie pisanki, krajki, hafty, czy kożuchy, czego ślad znajdziemy w ilustracjach publikowanych w „Polskiej Sztuce Stosowanej" i w „Rzeczach Pięknych". 60 W czasie pobytu w Lublinie podczas I wojny światowej nawiązał Janusz Świeży kontakt ze Stani­ sławem Dylewskim, ówczesnym przewodniczącym Ko­ misji Towarzystwa Muzeum Lubelskiego i wkrótce tak zbliżył się do Muzeum, że pełnił w nim niemal funkcję kustosza-wolontariusza. Coraz wyraźniej kry­ stalizujące się zainteresowania etnograficzne Świeżego umiejętnie podsycał wybitny teatrolog, Stanisław Dą­ browski, który w owym czasie przebywał w Lublinie i z dużym zapałem gromadził materiały do sztuki ludowej Lubelszczyzny. Część tych materiałów zosta­ ła przez niego opublikowana („Pasy lubelskie", „Pi­ sanki lubelskie" z ilustracjami J. Świeżego), reszta przepadła podczas I I wojny światowej. Badania tere­ nowe, zapoczątkowane wspólnie z St. Dąbrowskim, kontynuował później J. Świeży na własną rękę. Gdy po paru latach nauczycielskiej tułaczki (Mińsk Ma­ zowiecki, Sosnowiec, Krasnystaw) wrócił w 1922 r. na stałe do Lublina, zajął się gorliwie pracą badaw­ czą w zakresie ludowej twórczości plastycznej, w szczególności zaś ludowymi strojami Lubelszczyzny, do czego czuł się szczególnie powołany jako wykła­ dowca kostiumologii w Zawodowej Szkole Przemy­ słowo-Handlowej. Większość prac publikowanych przez J. Świeżego dotyczy tego właśnie zagadnienia („Ubiór i haft krzczonowski" — Lublin 1938, „Strój krzczonowski" — PTL, 1952, „Strój podlasko-nadbużański" — PTL, 1958, „Stroje ludowe Lubelszczyzny" — Warszawa 1954). W „Polskiej Sztuce Ludowej" opublikował bardzo interesujący artykuł pt. „Swiątkarze biłgorajscy" (1947), którym wykazał besensowność twierdzeń o „anonimowości sztuki ludowej", dając przykład, jak można wydobyć z niepamięci nazwiska ludowych twórców i określić ich artystyczny dorobek. Niezbyt liczna spuścizna drukowana, pozostała po Januszu Świeżym, nie daje pojęcia o bogactwie zgro­ madzonych przez niego materiałów w postaci zapis­ ków, rysunków i fotografii. Dobry fotograf (w czasie okupacji, gdy mu w Lublinie hitlerowcy następowali na pięty, przeniósł się do Łęcznej, gdzie prowadził na podstawie karty rzemieślniczej zakład fotogra­ ficzny), od 40 lat utrwalał na taśmie zabytki ludowej �architektury, rzeźby, fotografował stroje ludowe, chło­ pów przy pracy itp. Powstało w ten sposób archiwum o dużej wartości naukowej. Większość bowiem zdjęć Świeżego stanowi dziś dokument jedyny i niepowta­ rzalny. Poza pracą naukową J. Świeży prowadził jako etnograf bardzo żywą i rozległą działalność społecz­ ną. Był długoletnim prezesem Lubelskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Towarzystwa Teatrów i Chórów Ludowych, współ­ pracował blisko z Muzeum Lubelskim, Wydziałem Kultury WRN i lubelskim Domem Kultury, pomagał w organizowaniu konkursów i wystaw sztuki ludo­ wej, wygłaszał na terenie Lublina i województwa mnóstwo odczytów i pogadanek na tematy etnogra­ ficzne, współpracował z zespołami pieśni i tańca, K W roku 1960 Janusz Świeży nawiązał bliższy kon­ takt z Katedrą Etnografii i Etnologii UMSC w Lub­ linie, gdzie prowadził naukę rysunku dla studenfów, zdobywając sobie, dzięki walorom osobistym i nie­ zwykłej sumienności w pracy, ogólną sympatię wśród kolegów i uczniów. Zgon J. Świeżego, który po krót­ kiej nieuleczalnej chorobie nastąpił w dniu 9 paź­ dziernika 1962 r., okrył głęboką żałobą wszystkich, którzy kiedykolwiek zetknęli się z tym wartościowym i do głębi dobrym człowiekiem. Roman zjazdy Doroczny, ogólnopolski Zjazd PTL odbył się w 1962 r. w Łańcu­ cie w dniach od 28 do 30 wrześ­ nia. Tematyka naukowa Zjazdu poświęcona była zagadnieniom l u doznawstwa Rzeszowszczyzny. Wy­ głoszone zostały następujące refe­ Reinfuss K N Opieka nad plastyką ludową sprawowana w 1962 r. przez Ze­ spół do Spraw Sztuki Ludowej MKiS koncentrowała się, podobnie jak w latach ubiegłych, głównie na zagadnieniach organizacji wy­ staw i konkursów, przydzielaniu stypendiów szczególnie uzdolnio­ nym twórcom ludowym oraz udzia­ le w konferencjach, zjazdach itp., poświęconych sprawom związanym ze sztuką ludowa. W ciągu roku zorganizowano ogółem 24 konkursy i wystawy. Przyznano 180 nagród na sumę 144 600 zł. Zakupiono na wystawach 969 eksponatów dla muzeów za sumę 204 950 zł. Przyznano 64 sty­ pendia na sumę 100 300 zł. Kontynuowano również ścisłą współpracę z CPLiA i PTL. Z inicjatywy lub przy pomocy Zespołu prowadzone były penetra­ cje terenu i badania sztuki ludo­ wej. Na terenie woj. olsztyńskiego przeprowadzono przygotowania do konkursu pamiątkarstwa; na tere­ nie woj. poznańskiego i bydgoskiego prowadzone były badania przygo­ towawcze do wojewódzkich wystaw sztuki ludowej; przy pomocy Ze­ społu Muz. Etnograficzne we Wroc­ ławiu przeprowadziło na terenie Dolnego Śląska badania współczes­ nej plastyki obrzędowej, a Woj. Dom Twórczości Ludowej w Gdań­ sku wykonał dokumentację hafciarstwa kaszubskiego w celu przy­ gotowania retrospektywnej wysta­ wy haftu. Konferencje, projektując dla nich stroje ludowe. Zasługą Świeżego było wskrzeszenie i wprowadzenie na scenę stroju krzczonowskiego, który stał się dziś reprezentacyj­ nym ubiorem ludowym Lubelszczyzny. raty: prof. dra Józefa Burszty „Podłoże historyczne kształtowania się kultury ludowej wsch. Rze­ szowszczyzny", doc. Franciszka Ko­ tuli „Typy budownictwa wiejskie­ go w Rzeszowskiem", dr Olgi Gajekowej i mgr Jadwigi Kleczkowskiej „Problemy etnograficzne i folk­ lorystyczne w nauczaniu języka polskiego" oraz kilka komunika­ tów naukowych (mgr Antoni Kunysz „Badania nad średniowiecz­ nym osadnictwem Rzeszowszczyz­ ny", Jan Micał „Ludowe zespoły weselne w Łańcuckiem", mgr Te­ resa Szetela „Lasowiackie piece malowane", mgr Irena Kłak „Współ­ czesne garncarstwo ludowe w po­ wiecie łańcuckim", dr Władysław Balicki „Lecznictwo ludowe w re­ jonie łańcuckim" i „Zbiory etno­ graficzne z terenu łańcuckiego"); ponadto złożono informacje o pra­ cach muzeów w Przemyślu, Sanoku, Rzeszowie i Jarosławiu. Podczas narady pokazano liczne prace rzeźbiarzy przywiezione przez nich do CPLiA. W pierwszym dniu narady odczyt dla przybyłych 30 rzeźbiarzy wygłosił prof. dr Tadeusz Seweryn. W drugim dniu dokonano przeglądu i oceny przy­ wiezionych prac, po czym nastąpiła dyskusja, którą zapoczątkowała dłuższa wypowiedź red. A. Jackow­ skiego. Zebrani wysłuchali rów­ nież podczas narady wypowiedzi przedstawicieli CPLiA na temat organizacji zakupów, spraw surow­ ca itd. Organizatorzy umożliwili twórcom ludowym zwiedzenie War­ szawy oraz zbiorów sztuki ludo­ wej w Muz. Kultur Ludowych w Młocinach. Rzeźbiarze zamieszkali w Domu Chłopa. Po obradach rzeź­ biarze udzielali wywiadów dzien­ nikarzom i sprawozdawcom Radia. Nakręcono również film dla Tele­ wizji i dla Kroniki Filmowej. W obradach wzięli udział przed­ stawiciele Min. Kultury i Sztuki. W czasie Zjazdu otwarta została pierwsza ekspozycja Muzeum Re­ gionalnego Ziemi Łańcuckiej w Łańcucie, powstałego z inicjatywy PTL, oraz pokonkursowa wystawa ceramiki ludowej z Medyni Gło­ gowskiej, Pogwizdowa i Zalesia (recenzję wystawy zamieścimy w nrze 3/4). Wśród przybyłych na naradę rzeźbiarzy znaleźli się m. in. Ign. Kamiński, Jan Lamęcki, Marian Ruszkowski, Stanisław Dużyński, Wincenty Krajewski, Feliks Czaj­ kowski, Zygm. Skrętowicz, Teofil Kożuchowski, Wiktor Rysio, Adolf Milczanowski, A. i B. Grabscy. Konkursy Narada rzeźbiarzy ludowych współpracujących z CPLiA odbyła się w dniach 4 i 5 grudnia w War­ szawie. Celem zorginizowanej przez CPLiA pierwszej tego tvpu imprezy było omówienie wspólnie z samymi twórcami problemów artystycznych i warsztatowych ich pracy, sytuacji materialnej i wa­ runków bytowych, a także spraw związanych ze sprzedażą rzeźb przez CPLiA w kraju i za granicą. i wystawy Wystawa sztuki ludowej pow. brzezińskiego eksponowana była w październiku i listopadzie w Brze­ zinach, a następnie przeniesiona została do Tomaszowa Mazowiec­ kiego. Wystawę poprzedziły bada­ nia terenowe zorganizowane przez Muzeum Etnograficzne w Łodzi i w Tomaszowie Maz. Ogółem zgromadzono ponad 500 zabytko­ wych i współczesnych eksponatów z dziedziny tkactwa, garncarstwa, zdobnictwa wnętrz, stroju. Wysta61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c999db44f42285c94a3d585055de02.pdf 40793e84f0d481f794cc5cd7eabf3441 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:852 Title A name given to the resource Zmiany postaw ludności wiejskiej do ziemi / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.159-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I MIROSŁAWA z. 1 DROZD-PIASECKA ZMIANY Założenia POSTAW i wyniki LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO ZIEMI badań wsi południowo-wschodniego Mazowsza P r o b l e m a t y k a współczesnych p r z e m i a n t r a d y c y j n e j w s i i j e j jest podejmowana etnograficz­ n y c h k r a j u . J e d n y m z zagadnień szczegółowych, n a d którymi prowadzono wie, badawcze w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w był proces z m i a n p o s t a w Celem badań było: lat w kultury r ó ż n y c h ośrodkach ostatnio prace od k i l k u n a s t u ludności w i e j s k i e j 1) o d t w o r z e n i e procesu w Warsza­ stosunku do ziemi. zmian postaw ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u do z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y w 'wsiach pd.-wsch. Mazowsza w okresie ostatniego 1 0 0 - l e c i a ; 2) kilku odtworze­ n i e k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń , k t ó r e są e f e k t e m t y c h p o s t a w w r a z z c z y n n i ­ k a m i j e determinującymi; i stereotypach nach i będących 3) z w e r y f i k o w a n i e p o d bezpośrednim u r b a n i z a c j i , które powodują w literaturze wpływem procesów industrializacji głównie z m i a n y s t o s u n k u do ziemi ł wartości popularnego myślenia poglądu, że z i e m i a t r a c i swą wartość n a t e r e ­ ekonomiczno-zabezpieczającej, społecznej jako i prestiżowej . 2 Z a p u n k t w y j ś c i a p r z y j ę t o , ż e z i e m i a w chłopskim s y s t e m i e wartości p o u w ł a s z c z e n i u (1864 r.) należała d o w a r t o ś c i o r a n d z e n a d r z ę d n e j , c e ­ n i o n y c h najwyżej. Była ogniskową turowego. T e n agrocentryczny systemu ekonomiczno-społeczno-kul- układ o d n i e s i e n i a d e t e r m i n o w a ł ż y c i e j e d ­ n o s t k i i całej z b i o r o w o ś c i w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h . Ilustrują g o przy­ toczone poniżej f r a g m e n t y niektórych prac. J a k zauważa W . G r a b s k i : 1 jej W funkcje s i o w a, na rejonie funkcja „uprzemysławianym ujemna [...] z i e m i związane Zawód przykładzie rolnika wybranych [...] powstają a jednocześnie, m i m o z jej w wartością świadomości .społeczności degradacje ziemi i pojawia że n i e l i c z n i e , w y d a j ą profesjonalną". społecznej lokalnych Por. E . dwóch Jagiełło-Ły- pokoleń i pamiętników, się się s i l n i e j s z e wsi. Studium W a r s z a w a 1969, s. 91. 2 Por. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , powinny wpływać na tworzenie Zawód..., s. 7. Oczywiście w tej s y t u a c j i z m i a n y się n o w y c h wzorów kariery i awansu. �160 MIROSŁAWA „Obserwacja sunku życia w i e j s k i e g o do w a r s z t a t u s w e j DROZD-PIASECKA w s k a z u j e , że r o l n i k m a i n n e n a s t a w i e n i e w s t o ­ p r a c y niż rzemieślnik l u b f a b r y k a n t , że z i e m i a n i e j e s t t r a k t o w a n a wyłączcznie j a k o w a r s z t a t p r a c y , bo j e s t jednocześnie i siedzibą r o d z i n ludzkich, chodu, czyli, lecz że z i e m i a jest p o t r z e b n a dla prowadzenia człowiekowi pewnego t r y b u życia nie tylko jako i zapewnienia pokoleniom. D l a wieśniaka g o s p o d a r s t w o rolne to cała a t m o s f e r a źródło d o ­ go przyszłym jego życia, która m a d l a niego wartość n i e t y l k o j a k o sposób do życia, a l e j a k o sposób życia" . 3 O w swoistym systemie agrocentrycznym u s t r o j u f e u d a l n y m t a k pisze K . ukształtowanym „ N a przełomie X I X i X X w i e k u w południowej źródła zabezpieczającego jeszcze Dobrowolski: egzystencję chłopa była Małopolsce o c e n a z i e m i j a k o bardzo wysoka. Wynikało to m.in. z rentowności z i e m i w o w y m c z a s i e i istniejącego wówczas p o w s z e c h n i e z n a ­ czenia posiadanie ziemi jako społeczny wartości, której ziemiaństwu w wyznaczało s t r a t y f i k a c j i społecznej [...] [...] dużą najwyższy rolę w szczebel tych ocenach odgrywały długotrwałe p r z y z w y c z a j e n i a p r z e n o s z o n e z p o k o l e n i a n a pokolenie, pione w t r a d y c y j n y s t y l życia i myślenia w i e j s k i e j społeczności, słabo wto­ powiązanej z s z e r s z y m światem" . 4 Jak zauważa ważnym autor, źródłem posiadanie ziemi zabezpieczającym było d l a środowiska egzystencję chłopską. S. wiejskiego Czarnowski n a t o m i a s t s t w i e r d z a wręcz, ż e była t o k u l t u r o w a wartość nadrzędna, w y ­ znaczająca m i e j s c e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . 5 „Matka z i e m i a — j a k z a z n a c z a w i n n y m m i e j s c u K . D o b r o w o l s k i żywą istotę [...] życie i życie ją [...] była świętą. W y m a g a ł a do niej wracało [...] też o d p o w i e d n i e j czci. Z Matka Trzeba z i e m i a jest wdzięczna, g d y się j e j n i e z a n i e d b u j e , g d y ją się s t a r a n n i e u p r a w i a , zgodnie z p r a w e m się d o b r y m i wyrastało O d m a t k i z i e m i zależy życie r o d z i n y . mieć w szczególnym p o s z a n o w a n i u . czas o d w z a j e m n i a — stanowiła niej Bożym. W ó w ­ p l o n a m i , a l e znieważona p r z e z n i e d b a l s t w o gospo­ d a r z y może się mścić" . 6 Ziemia w odczuciu chłopskim była z a t e m również i wartością ną , a o b o w i ą z e k pracy ważalną wartością społeczno-moralną. 7 3 P o r . W. na niej System Grabski, i szacunek socjologii do t e j pracy były wsi, „Roczniki S o c j o l o g i i sakral­ niepod­ w s i " , t. 1: 1936, s . 98. 4 5 Trzy K. D o b r o w o l s k i , życiem społecznym studia z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 112. Por. S. C z a r n o w s k i , Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieła, t. 2, W a r ­ s z a w a 1956, s. 173, 175, 184. 6 K. Dobrowolski, przełomie XIX i XX Tradycyjna rodzina w., [w:] Studia chłopska nad życiem w południowej społecznym Polsce i kulturą, na Wrocław 1966, s. 224-225. 7 ziemi Wg badacza kultury ludowej z a matkę i świętą Słowian, K a z i m i e r z a Moszyńskiego, jest p o w s z e c h n e n i e t y l k o wśród uznawanie ludności p o l s k i e j , a l e i większej r z e s z y słowiańskiej, co z n a k o m i c i e i l u s t r u j e poniższe s t w i e r d z e n i e : „Bodaj, że p o w s z e c h n i e j niż matką b y w a z i e m i a u Słowian n a z y w a n a świętą. Zwłaszcza n a zachodzie Słowiańszczyzny szyński, Kultura ludowa słyszymy Słowian, o świętej Warszawa z i e m i n a każdym k r o k u " . К . M o1967, t. I I , cz. 1, s. 511. �ZMIANY POSTAW T e n s y s t e m wartości — LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 161 ZIEMI z centralnym miejscem ziemi — utrzymywał się p r z e d e w s z y s t k i m n a s k u t e k n i s k i e g o p o z i o m u sił w y t w ó r c z y c h w nictwie, trwałości osadniczej, rol­ partriarchalnemu ustrojowi rodziny oraz p r a w n e m u i ekonomicznemu u c i s k o w i . Pewne widoczne s y m p t o m y zmian 8 zaczynamy w n i m obserwować dopiero w okresie międzywojennym, ulegają z m i a n i e w a r u n k i ż y c i a i b y t u ludności w i e j s k i e j karłowacenia odsetka gospodarstw, ludności przeludnienia bezrolnej, wsi, powstawania cyklicznych kryzysów znacznego rolno-przemysłowych etc.) u l e g a załamaniu p r z e k o n a n i e , ż e z i e m i a j e s t p o d s t a w o w y m egzystencji 9 gdy (np. n a skutek źródłem . Agrocentryczny, pomocniczy model nominalny (inaczej pojęciowy, i d e a l n y c z y też k o n c e p t u a l n y ) , s k o n s t r u o w a n o w i ę c n a p o d s t a w i e prac 1 0 polskich badaczy m.in. k u l t u r y chłopskiej z p i e r w s z e j S. C z a r n o w s k i e g o , J . Chałasińskiego 11 W. Grabskiego, połowy naszego stulecia, F. B u j a k a , K. , a także pamiętników J . S ł o m k i Dobrowolskiego, oraz 1 2 pamiętników zainicjowanych i opracowanych przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społeczne­ go Modelowi agrocentrycznemu wistości w s i t r a d y c y j n e j element — odpowiadającemu w końca X I X w . — strukturotwórczy w chłopskiego s y s t e m u i kulturowego, przeciwstawiono zasadzie r z e c z y ­ którym ziemia stanowiła społeczno-ekonomicznego m o d e l p r o c e s u p r z e m i a n nadrzędnej do­ tąd w a r t o ś c i a k s j o l o g i c z n e j — z i e m i . D o j e g o s k o n s t r u o w a n i a w y k o r z y s t a ­ n o współczesne o p r a c o w a n i a poświęcone przeobrażeniom t r a d y c y j n e j tury wiejskiej, m.in. K. Dobrowolskiego, B . Gałęskiego, J. kul­ Turskiego, J . T u r o w s k i e g o , B . Jagiełło-Łysiowej, B . T r y f a n , B . Kopczyński e j - J a w o r - Trzy studia..., 8 Dobrowolski, s Por. K . D o b r o w o l s k i , z posiedzeń 10 Komisji PAN s. 80-81. Studia nad w Krakowie, Uwagi Por. K . M a ł k o w s k a , teorią zawodów, 1963 г., K r a k ó w o modelu, Sprawozdania [w:] 1964, s. 206-207. „Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1, s. 15-16. и Wykorzystano limanowskiego, Dzieła, m. i n . t a k i e Kraków t. 2, W a r s z a w a tenże, Reforma wolski, rolna Studia 1956; W. i materiały, jak: F . B u j a k , Grabski, a moralno-religijny nad życiem ściańskie rozporządzenie żenia prace, 1903; S . C z a r n o w s k i , ostatniej woli II wojnie światowej, J. Chałasiński, społecznej na Podhalu [w:] Młode ludności Przemiany pokolenie Zmiąca, ruchu w spratuie Wrocław w XVII w powiatu [w:] włościańskiej; 1937; K . Dobro­ Wło­ 1966; t e n ż e , i XVIII nad teorią zawodów, chłopskiej wieś chłopskiego, wsi, W a r s z a w a i kulturą, K r a k ó w 1933; t e n ż e , Studia świadomości Materiały stan społecznym Podłoże w., [w:] tenże, południowej Ludowej, Studia Przeobra­ Małopolsce społeczne w Polsce chłopów, t. 1, W a r s z a w a 1938. po W a r s z a w a 1965; 1 2 J . S ł o m k a , Pamiętniki 1 8 Niektóre z t y c h zbiorów zostały w z n o w i o n e , a n a w e t uzupełnione w o s t a t n i c h latach. W s e r i i Młode P o k o l e n i e t. 1, W a r s z a w a i. 3, W a r s z a w a i rodzina, włościanina, K r a k ó w 1912. Wsi Polski Ludowej 1964; T u j e s t mój dom, t. 2, W a r s z a w a 1967; Od t. 5, W a r s z a w a chłopa do rolnika, 1970; Pamiętniki 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X X I I , z. 1 wydano: t. 4, W a r s z a w a emigrantów, Awans pokolenia, 1965; W poszukiwaniu 1967; drogi, Gospodarstwo W a r s z a w a 1973. �162 MIROSŁAWA skiej w i innych stosunku 1 4 . Autorzy do ziemi i DROZD-PIASECKA i c h podkreślają gospodarstwa zgodnie, że r a d y k a l n e rolnego zaszły dopiero zmiany na skutek p r z e m i a n ekonomiczno-społecznych, j a k i e nastąpiły p o zakończeniu I I w o j ­ ny światowej, postępujących powstały n o w e możliwości procesów industrializacji i urbanizacji, wykształcenia, zatrudnienia, kariery gdy życiowej etc. „Znaczniejsze z m i a n y w s y s t e m i e wartości i w poglądach n a ziemię i pracę — j a k pisze E . Jagiełło-Łysiowa — mogły nastąpić j e d n a k t y l k o w w a r u n k a c h z a s a d ­ n i c z y c h z m i a n ekonomiczno-społecznych, przełamywania b a r i e r k l a s o w y c h i s p o ­ łecznej i z o l a c j i w s i , w w a r u n k a c h k o n f r o n t a c j i d a w n e j p r e z a w o d o w e j k u l t u r y chłop­ s k i e j z zawodową kulturą miejsko-przemysłową, w w a r u n k a c h u r b a n i z a c j i i i n d u ­ s t r i a l i z a c j i k r a j u . T a k a całościowa k o n f r o n t a c j a wartości zaczęła występować d o ­ piero w epoce z m i a n społeczno-ekonomicznych w P o l s c e L u d o w e j " . 15 W warunkach współczesnej w s i , n a której krystalizują się n o w e sy­ s t e m y wartości „ziemia — j a k pisze B . Gałęski — przestała odgrywać dominującą rolę w s y ­ stemie wartości ludności w i e j s k i e j , chociaż n i e przestała w n i m występować. P o ­ jawiły się n a t o m i a s t wartości n o w e : u z n a w a n i e k w a l i f i k a c j i i z a w o d u , wykształ­ cenia, w y b o r u dróg życiowych i osobistego szczęścia [...] pojawiło się s i l n e p o c z u c i e e g a l i t a r y z m u obok s i l n e g o k o m p l e k s u chłopskości, poczucie p r a w a do równego udziału w wartościach społecznych, w dochodach, prestiżu, w wartościach k u l t u ­ ralnych" . 1G Obecnie cem żenie J. obserwujemy do wzmożonej do coraz częściej, działalności uzyskania że d l a właściciela gospodarczej wysokiego dochodu jest ziemi bodź­ przede wszystkim pieniężnego. Ale, jak dą­ zaznacza Turowski: „Od s t a n u , w którym z i e m i a i j e j płody były wspólnym źródłem u t r z y m a n i a przy życiu d l a w s z y s t k i c h mieszkańców g r o m a d y , a g o s p o d a r s t w o chłopskie stawą b y t u rodziny, od u j m o w a n i a daleka droga, w której uwłaszczenie, ogólny do społeczności państwowej i n a r o d o w e j proces postęp t e c h n i c z n y , wejście 1 4 t e n stwarzał i pogłębiał, stanowił jego podłoże, było oddziaływanie P o r . chociażby: „Wieś Współczesna", w Polsce Na chłopów [...] grały dużą rolę [...] c z y n n i k i e m , który j a k o r y n k u z b y t u i zakupów oraz wyższego środowiska giełło-Łysiowa, Ludowej, podstawie Problemy ludzi cji, Warszawa wsi kujawskiej Studia Dobrowolski, Praca jako wartość 17 nad życiem w starych w okresie od roku na wsi. Studium Przemiany do ziemi. Przemiany kulturowej 1 5 J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Praca..., 16 Gałęski, 1 7 T u r o w s k i , Zmiany..., Przemiany..., s. 21. s. 295-296. s. 98. społeczne społeczne sytuacji w Polsce W s i " , t. 3: 1964; Stosunek pod r e d . B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, Łódź 1974. E. J a ­ chłopsko-rolniczym, wsi a wsi miasto. 1800-1946, L u b l i n 1949; B . T r y f a n , porównawcze 1971; „Roczniki S o c j o l o g i i społecznym...; środowisku n r 6: (136) 1968; B . G a ł ę s k i , miasta społeczno-kulturalnego" . W a r s z a w a 1965; J . T u r o w s k i , Zmiany wsi Nasutów pod­ g o s p o d a r s t w a j a k o źródła dochodów prowadziła hierarchii wartości. i we Fran­ mieszkańców Praca zbiór, �ZMIANY Obserwacje POSTAW LUDNOŚCI prowadzone WIEJSKIEJ współcześnie w DO 163 ZIEMI różnych krajach zgodnie s t w i e r d z a j ą d a l e k o idące z m i a n y s t o s u n k u m i e s z k a ń c ó w w s i d o z i e m i j a k o podstawy zabezpieczenia egzystencji, a także degradację jej nad­ r z ę d n e g o d o n i e d a w n a m i e j s c a w s y s t e m i e w a r t o ś c i ludności w i e j s k i e j Badacze k u l t u r y wiejskiej podkreślają, że wartość 1S . pozaekonomiczna z i e m i z n a c z n i e zmalała o d c h w i l i , g d y d o b r o b y t i p o z y c j a r o l n i k a zostały o p a r t e w w i ę k s z e j m i e r z e n a p r o d u k c j i i d o c h o d a c h , niż n a f a k c i e s a m e g o posiadania z i e m i 1 9 . Z i e m i a n i e j e s t j u ż u w a ż a n a za w y k ł a d n i k p o z y c j i społecznej i b e z ­ pieczeństwa, l e c z s p r o w a d z o n a wiązanie została d o r o l i t o w a r u . N a p r z y k ł a d do ziemi, jakie żywili emigranci europejscy A m e r y k i P ó ł n o c n e j , zostało zastąpione p o s t a w ą z d e c y d o w a n i e ną . L i c z b a rolników uważających 2 0 rośnie r ó w n i e ż w przy­ przybywający do ekonomicz­ z i e m i ę g ł ó w n i e z a środek p r o d u k c j i i n n y c h k r a j a c h . Proces t e n można generalnie określić j a k o t r a n s f o r m a c j ę polegającą n a r a c j o n a l i z a c j i p o s t a w w o b e c z i e m i . Z i e m i a j a k o o b i e k t w a r t o ś c i m a c h a r a k t e r w i e l o w y m i a r o w y , pełni w i e ­ le funkcji. Przedmiotem 2 podstawowe prowadzonych badań były przede wszystkim i j e d n o c z e ś n i e ściśle ze sobą p o w i ą z a n e c e c h y t e j wartości, a mianowicie: ekonomiczna (w rozumieniu warsztatu pracy) i stępująca z nią f u n k c j a e k o n o m i c z n o - z a b e z p i e c z a j ą c a współwy- (czyli p r o d u k c y j n a w p r o c e s i e w y t w ó r c z y m ) o r a z s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a w r a z z funkcją s p o ł e c z no-prestiżową, wynikającą od którego w przeważającej z samego f a k t u mierze posiadania uzależniona (czyli własności), była p o z y c j a jednostki w r a m a c h społeczności w i o s k o w e j . P o s t a w y ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y i własności ulegają zmianie społeczno-ekonomicznych przede struktury wszystkim pod wpływem badanej społeczności, przemian oddziaływania szeroko pojętych procesów i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i (np. przez w z r o s t wykształcenia, u z y s k a n i e pozarolniczego wolnej z a w o d u , możliwości w y b o r u d o ­ d r o g i życiowej i k a r i e r y , oddziaływania m i a s t a j a k o r y n k u pracy i z b y t u itd.). Wpływają n a n i e również a k t y n o r m a t y w n e w postaci prze­ pisów i zarządzeń a d m i n i s t r a c j i państwowej. W postępowaniu badawczym dążono d o o d t w o r z e n i a procesu zmian p o s t a w ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y o r a z własności n a p r z e s t r z e n i o k o ł o 100 l a t w k i l k u w s i a c h p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i e g o M a z o w s z a o r a z d o w y k r y c i a i s t o t n y c h odrębności b a d a n e j 1 8 N a z j a w i s k o to w E u r o p i e z a c h o d n i e j i P o l s c e zwracał u w a g ę już w międzywojennym 19 społecz- C z a r n o w s k i okresie w Podłoże..., s. 174-185. Niektóre z t y c h poglądów zostały z a w a r t e w t. 3: 1964 „Roczników S o c j o l o g i i W s i " oraz materiałach p o w i e l o n y c h z I Światowego K o n g r e s u S o c j o l o g i i W s i w D i ­ j o n ( F r a n c j a ) , sierpień 1964 r. 2 0 E . A . W i 1 к e n i n g, Wpływ n i k i S o c j o l o g i i W s i " , t. 3: 1964. przemian w rolnictwie na cele i wartości, „Rocz­ �164 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ności w s t o s u n k u d o i n n y c h . Odrębności t e m o g ł y zaistnieć p r z e d e w s z y ­ s t k i m n a s k u t e k o d m i e n n y c h w a r u n k ó w podłoża h i s t o r y c z n e g o j ą c y c h m . i n . n a u k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j (wpływa­ badanej czności — i n n e j , n i ż n p . n a t e r e n i e M a ł o p o l s k i c z y Śląska) o r a z nych warunków zewnętrznych, wynikających w s i w bezpośrednim sąsiedztwie s t o l i c y k r a j u 2 1 społe­ odmien­ z usytuowania badanych . W y c h o d z ą c o d i s t n i e j ą c e g o s t a n u w i e d z y z a ł o ż o n o n a w s t ę p i e , że p o s t ę ­ pująca i n d u s t r a l i z a c j a i u r b a n i z a c j a , będące g ł ó w n y m m o t o r e m z m i a n n a w s i , p o w i n n y w p ł y w a ć n a t w o r z e n i e się n o w y c h w z o r ó w k a r i e r y i a w a n ­ su. D l a t y c h , którzy zdecydowali się n a e m i g r a c j ę , z i e m i a p o w i n n a m i e ć w a r t o ś ć malejącą, o d w r o t n i e zaś, d l a j e d n o s t e k z d e c y d o w a n y c h n a pozo­ stanie n a w s i i nastawionych n a rolnictwo — z elementu k u l t u r y skiej przekształcała się w kultury profesjonalnej. chłop­ Przed przy­ stąpieniem d o badań t e r e n o w y c h założono p o n a d t o , że n a w ł a ś c i w y obraz s t o s u n k u mieszkańców w s i do z i e m i w różnych okresach c z a s o w y c h rzutu­ ją w sposób z a s a d n i c z y element t a k i e c z y n n i k i egzo- i endogenne, j a k historyczne i współczesne uzależnienia wynikające z s y s t e m u k u l t u r o w e g o oraz wiązującego ustawodawstwa na plan pierwszy centrycznego państwowego. C z y n n i k i t e były zarówno w w y k o r z y s t a n y c h m o d e l o w y c h obo­ wysuwane ujęciach stosunku do ziemi, j a k i procesu jego zmian. Zgodnie agroz tym założeniem uważano, ż e : 1) n a s t o s u n e k d o z i e m i i g o s p o d a r s t w a w sposób z a s a d n i c z y chodowości jako warsztatu pracy wpływa (obok stopnia jego mechanizacji, u t o w a r o w i e n i a , d o ­ itd.) istnienie (lub brak) lokalnego i pozalokalnego rynku p r a c y o r a z j e g o chłonność ( c z y l i r o z m i a r y ) ; 2) n a s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności wiązujące u s t a w o d a w s t w o t y w n y c h zależy b o w i e m decydujący wpływ m a państwowe. O d poszczególnych aktów m . i n . o b r ó t ziemią, spłaty r o d z i n n e obo­ norma­ czy zasady dziedziczenia; 3) s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y najpełniej o d ­ z w i e r c i e d l a j ą s p r a w y k o n f l i k t o w e ,,o z i e m i ę " . D l a t e g o t e ż i s t o t n y m ź r ó d ­ ł e m d o badań t e g o z a g a d n i e n i a są p r o c e s y sądowe o ziemię oraz antago­ n i z m y zaistniałe n a s k u t e k k o m a s a c j i . Konsekwencją powyższego s t a n o w i s k a b y ł o wyodrębnienie, a następ­ nie zanalizowanie mocne i przy endogennych. struktura k i l k u n a s t u wskaźników przyjętych charakteryzowaniu Najważniejsze wyżej wymienionych za n a j b a r d z i e j czynników z n i c h t o : s t o s u n k i r o d z i n n e i sąsiedzkie; gospodarczo-społeczna gospodarstw; charakter gospodarki r o l - n o - h o d o w l a n e j , stopień m e c h a n i z a c j i i u t o w a r o w i e n i a g o s p o d a r s t w skich, plany inwestycyjne związane z r o z w o j e m chłop­ rolnictwa i hodowli, m o - A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska przemian współczesnych. Studium wsi Mników powiatu krakowskiego, 1968, s. 8. 21 po­ egzo- w procesie Warszawa �ZMIANY POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 165 ZIEMI ż l i w o ś c i p r a c y i u t r z y m a n i a ludności p o z a w ł a s n y m g o s p o d a r s t w e m , s o b y przejęcia z i e m i ( t u zasady dziedziczenia, spo­ spłat i o b r o t u z i e m i ą ) , s t o ­ sunek d o komasacji i t d . W k o n s e k w e n c j i p r z y j ę t y c h założeń i w y s u n i ę t y c h h i p o t e z p y t a n i a s t a ­ w i a n e w czasie p r a c y t e r e n o w e j dotyczyły p r z e d e w s z y s t k i m : 1) z m i a n z a c h o d z ą c y c h w s t o s u n k u c h ł o p ó w d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y , i c h bezpośrednich p r z y c z y n , c z y l i c z y n n i k ó w determi­ n u j ą c y c h określone p o s t a w y , p r z e j a w ó w k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń b ę d ą c y c h efektem t y c h postaw; 2) r o l i p o d ł o ż a h i s t o r y c z n e g o , wencyjnych administracji aktów n o r m a t y w n y c h , czynników i n t e r ­ państwowej, wyspecjalizowanych organów p r a w n y c h o r a z r y n k u p r a c y w k s z t a ł t o w a n i u się p o s t a w ludności w sto­ s u n k u d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y . C h o d z i ł o t u o o k r e ś l e n i e c h a r a k t e r u zachodzących z m i a n oraz u s t a l e n i e niektórych k o r e l a c j i m i ę ­ d z y n i m i a p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u r y gospodarczo-społecznej w s i i s t o p ­ n i a i c h p o w i ą z a n i a ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m ; 3) okoliczności, w j a k i c h w a r t o ś ć z i e m i w z r a s t a i m a l e j e . W o s t a t n i m p r z y p a d k u chodziło m . i n . o s p r a w d z e n i e prawdziwości h i p o t e z y o maleją­ cej w a r t o ś c i z i e m i w zależności o d z a w o d u i m i e j s c a m i g r a c j i ; 4) w a r t o ś c i p r z y p i s y w a n e j ziemi w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h , szcze­ g ó l n i e w t o k u p r o c e s ó w s ą d o w y c h o r a z w s p o r a c h zaistniałych w przeprowadzonej trakcie komasacji. W s i e południowo-wschodniego Mazowsza, w których przeprowadzono b a d a n i a , cechują się z a c h o w a w c z o ś c i ą k u l t u r o w ą , u t r z y m y w a n i e m się s z e ­ r e g u treści t r a d y c y j n y c h w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h kultury budownictwo', f o l k l o r ) . Szczegółowe badania etnograficzne no w e wszystkich gospodarstwach 3 w s i byłego pow. otwockiego nie w o j . siedleckie): W o l i D u c k i e j , W o l i Karczewskiej, Wszystkie wanymi. ( n p . strój, przeprowadzo­ Woli (obec­ Sufczyńskiej. o n e są b y ł y m i w s i a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i , n i g d y n i e c z y n s z o Uwłaszczone u k a z e m (folwarcznych). Badane wsie z 1864 r . należały charakteryzują d o dóbr prywatnych się m a ł y m i l i c z e b n i e rodzi­ n a m i , niską jakością g l e b y i niedostateczną ilością ł ą k i p a s t w i s k , m a ł y m i r o z m i a r a m i gospodarstw, n i e w i e l k i m i działkami g r u n t u (gdzie s t w a 3 - h a , mają p o 2 0 - 4 0 k a w a ł k ó w z i e m i ) , gospodar­ szachownicą gruntów, m i t y w n y m i narzędziami p r a c y i z a b u d o w a n i a m i gospodarczymi, znaczną stałą e m i g r a c j ą d o W a r s z a w y ( d o o k . 1954 г.), w y s o k i m o d s e t k i e m ności 1945 r . k o e g z y s t o w a ł y chłopo-robotniczej. Do na tych pry­ lud­ terenach z gospodarką chłopską d r o b n e f o l w a r k i s z l a c h e c k i e . W 1970 r . n a w n i o s e k mieszkańców w e w s i a c h t y c h podjęto pierwsze masacji gruntów. Była t o równocześnie akcja przeprowadzona w i c h h i s t o r i i próby k o ­ pierwsza po wojnie n a terenie byłego pow. otwockiego tego typu i jedna z nie­ l i c z n y c h w całym b y ł y m w o j . w a r s z a w s k i m . Podstawową bazę źródłową, wykorzystaną w pracy badawczej, sta- �166 MIROSŁAWA nowiły ze materiały ku; w terenowe zbierane w spisu powszechnego materiały akta referatu nież 1970 г.; latach materiały Wydziału z l a t 1925-1970; Cywilnego w ustalenia i dane źródłowe i Sądu GUS Gliniance; Geodezji i Karnego „o materiały Kołbieli o b s e r w a c j a uczestnicząca w toczących się p r o c e s a c h sądowych niektóre 1963-1973; GRN scaleniowego Powiatowego B i u r a archiwalne Otwocku alnie DROZD-PIASECKA w Otwoc­ Powiatowego kilkunastu aktu­ ziemię". W y k o r z y s t a n o zawarte w literaturze rów­ dotyczą­ cej t y c h t e r e n ó w . Najważniejsze ustalenia wynikające z analizy zebranych materiałów 2 2 są n a s t ę p a j ą c e : 1. Przeprowadzone podejmujących Polski (m.in. badania studia podobną problematykę K. Dobrowolskiego posiadanie t z w . lepszych pańszczyźnianą 2 2 oraz ludność praw z w odniesieniu Małopolski do ziemi chłopską jest Całość w y k o n a n y c h p r a c b a d a w c z y c h od s t r o n y f o r m a l n e j zagadnienia po współczesność do innych terenów równoznaczne wykazały, na czynsz z że przez 2 3 efektywniejszą (szczegółowe p y t a n i a , odpowiedzi, n a 3 części i n t e g r a l n i e oraz z tych autorów Podhala) w formie maszynopisu zało­ podzielonego ze sobą powiązane. W części I o m ó ­ związane z ziemią j a k o p o d s t a w o w y m ogólnych u w a r u n k o w a ń wynikający i prac l u b przejście żenia m e t o d y c z n e itd.) i i c h w y n i k i o p r a c o w a n o wiono porównawcze w a r s z t a t e m p r a c y n a tle h i s t o r y c z n o - e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h od uwłaszczenia s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o uwarunkowań. Zgodnie z założeniami warsztatu przyjętymi pracy n a wstępie p r a c a n a l i z i e p o d d a n o t u : strukturę gospodarczo-społeczną b a d a n y c h w s i ; g o s p o d a r ­ kę rolno-hodowlaną wych odmian ze szczególnym roślinnych, uwzględnieniem modernizacji procesu i mechanizacji; wprowadzania powiązania no­ gospodarcze z l o k a l n y m i p o z a l o k a l n y m r y n k i e m p r a c y oraz f a k t y i opinie odnośnie do s t o s u n k u mieszkańców w s i do p o d s t a w o w e g o w a r s z t a t u szono p r o b l e m y nawiązując pracy — ziemi. W części I I p o r u ­ związane z ziemią j a k o własnością ( w r a z z genezą tej własności), do obowiązujących aktów normatywnych i przepisów szczegółowych, którym chłop j a k o właściciel z i e m i musiał się podporządkować, a które rzutowały n a jego s t o s u n e k do z i e m i . P o d d a n o t u a n a l i z i e i omówiono z a g a d n i e n i a i w nieformalnego stosunku mieszkańców obrotu ziemią, zasady do z i e m i wynikające w s i do d z i e d z i c z e n i a , spłat ze sposobu obowiązującego objęcia gospodarstwa ustawodawstwa formalnego i alimentów, postawy oraz spadkowego. stosunek Rozważania z a w a r t e w części I I obejmują również o k r e s od uwłaszczenia p o l a t a 70-te b. s t u ­ l e c i a . W części I I I omówiono s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o pracy i własności w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h . sądowe „o ziemię" oraz sytuację Analizie antagonistyczną, dzonej k o m a s a c j i . C h r o n o l o g i c z n i e część t a o b e j m u j e s z y n a c i s k położono w niej 2 3 Począwszy na wydarzenia jaka poddano w zaistniała po od X V w . chłop w e w s i a c h chłopa musiał o d niego ostatnie 70-lecie, a l e n a j w i ę k ­ lokowanych na prawie darki niemieckim zakupnym. samowolę p a n a , który chcąc usunąć z z i e m i p r a w o wykupić p r z e d t e m towarowo-pieniężnej zamożniejsi procesy przeprowa­ współczesne. mógł otrzymać z a pieniądze t z w . lepsze p r a w o do z i e m i , i n a c z e j z w a n e Ograniczało ono b a r d z o warsztatu niej „lepsze p r a w o " . chłopi mieli W warunkach niejednokrotnie takiego gospo­ możliwość u w o l n i e n i a się od s t o s u n k u poddańczego, n a d r o d z e w y k u p i e n i a pełnych p r a w w ł a ­ sności ziemi. Posiadanie dzieciom, a n a w e t n a własność z i e m i pozwalało i m n a przekazywanie n a p r z e d o s t a n i e się do s t a n u s z l a c h e c k i e g o . jej �ZMIANY i bardziej POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 167 ZIEMI ś w i a d o m ą działalnością gospodarczą ludności t y c h w s i niż we w s i a c h , których mieszkańcy p r a w t a k i c h n i e m i e l i czy n i e b y l i oczynszow a n i . Chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b a d a n y c h w s i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o M a ­ zowsza nie posiadali lepszych p r a w do ziemi, a gospodarstwa i c h n i e były oczynszowane. powstałego Wyposażenie małżeństwa) w ziemię leżało w (szczególnie gestii dworu. w przypadku Dopiero nowo mocą ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 2 I I I 1864 r . chłopi b a d a n y c h w s i n a b y l i p r a w o w ł a s ­ ności d o u p r a w i a n e j z i e m i . O d t e j p o r y m o g l i nią d o w o l n i e przekazywać jami dzieciom, Kodeksu zamieniać, Napoleona. szczyźnianą l e p s z y c h Nieposiadanie sztatu pracy) w jako źródła dochodu, ale i Struktura darstw z wszystkim, warsztatów pań­ gospodarstw ziemi (czyli równocześnie hamuje war­ rozwój gospodarczej jeszcze opóźnia w y k s z t a ł c e n i e się badanych z jaką pracy) i kategorią tra­ w s i po uwłaszczeniu, ludności oraz gospo­ i c h samodzielności ekonomicznej 1 8 6 4 г., w y k a z u j e istnienie obok m a m y do c z y n i e n i a w w y n i k u r e f o r m y n i e z b y t dużych majątków oceny przywile­ ludność ziemi. gospodarczo-społeczna przede (inaczej tutejszą inicjatywy kilkadziesiąt l a t p o uwłaszczeniu o r a z 2. przez umiejętności samodzielności d y c j i posiadania i dziedziczenia informująca dysponować: i t d . , zgodnie p r a w do ziemi oraz nieoczynszowanie w p ł y w a nie t y l k o n a ograniczenie przedsiębiorczości, sprzedawać f o l w a r c z n y c h znacznej ilości d r o b n y c h g o s p o ­ d a r s t w chłopskich (3-5 h a ) , w ś r ó d k t ó r y c h posiadające ł ą c z n i e p o 10 h a z i e m i u c h o d z i ł y za b a r d z o b o g a t e . S t a t y s t y c z n e d a n e p o r ó w n a w c z e z k i l ­ ku przekrojów nowych, czasowych, świadczą gospodarstw o uzupełnione i n f o r m a c j a m i z w y w i a d ó w szybko chłopskich w pogłębiającym wzrost ludności procesie odczuwanych w zbędnej produkcyjnie. tere­ rozdrobnienia l a t a c h następnych, pociągających obok skutków e k o n o m i c z n y c h towny się za sobą każdym z n i c h — Bezpośrednią — gwał­ przyczyną t e g o s t a n u r z e c z y są działy r o d z i n n e i n i e f o r m a l n y obrót ziemią. P o s t ę ­ pujący proces r o z d r a b n i a n i a gruntów, c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a z m i a n s t r u k ­ tury gospodarczo-społecznej całego Mazowsza, nacisk n a posiadanie ziemi i gospodarstwa w pozwala wnioskować, że n a terenie badanych w s i był c i ą g u o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t duży, a l e z m i e n n y . D y n a m i k a r o z ­ drabniania gruntów w y k a z u j e , obok okresów nasilenia, l a t a wyraźnego z a h a m o w a n i a tego procesu. N a przykład w y r a ź n y spadek działów gospo­ d a r s t w następuje t a m w l a t a c h 1 9 4 4 - 1 9 5 4 , n a t o m i a s t i c h g w a ł t o w n e n a ­ s i l e n i e (przede w s z y s t k i m przez działy n i e f o r m a l n e ) w l a t a c h 1954-1970. 3. N i s k a jakość g l e b y (IV—VI k l a s y ) , b r a k łąk i p a s t w i s k , rozdrobnienie gruntów (gospodarstwa znaczne 3 h a składają się z p o n a d 20 k a ­ w a ł k ó w ) , a c o się z t y m w i ą ż e p r y m i t y w n e t e c h n i k i i narzędzia pracy o r a z n i e w i e l k a w y d a j n o ś ć z h a ( w y n o s z ą c a d l a 4 zbóż 17-21,5 q , a z i e m ­ n i a k ó w 1 6 0 - 1 9 0 q) z t r u d e m t y l k o p o k r y w a j ą c a p o t r z e b y we r o d z i n chłopskich, w p ł y w a j ą na omawianym terenie samożywienio- n a f a k t , że p r o d u k c j a r o l n o - h o d o w l a n a o d uwłaszczenia po l a t a 70-te naszego stulecia �168 ma charakter pracy — w MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszystkim ekstensywny. przede gospodarstwo Podstawowy r o l n e , wykazując znaczne porównaniu z i n n y m i d z i e l n i c a m i k r a j u , warsztat opóźnienie gospodarcze nie przejawia nawet symp­ t o m ó w p r o f e s j o n a l i z a c j i . N a przykład do l a t 7 0 - t y c h w 3 b a d a n y c h w s i a c h nie było ani jednego rolnika specjalizującego się w ściśle określonym k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . O żadnym z t u t e j s z y c h mieszkań­ ców (właścicieli gospodarczej ziemi) n i e można powiedzieć, zmierzał d o profesjonalizacji kiem pozytywnego w swej stosunku do ziemi i gospodarstwa, staw skierowanych „ku gospodarstwu", wyposażenie w narzędzia i m a s z y n y skich, inwestycje że działalności w zawodzie rolnika. jest Wskaźni­ a t y m samym po­ m.in. tempo mechanizacji, rolnicze, stan budynków i n w e n t a r ­ i realne plany inwestycyjne w zakresie r o l n i c t w a czy h o d o w l i , m o d e r n i z a c j a u p r a w etc. Ś w i a d c z ą o n e r ó w n o c z e ś n i e o wysokiej w a r t o ś c i z i e m i . W p r z y p a d k u b a d a n y c h w s i w ciągu o m a w i a n e g o postęp w z a k r e s i e modernizacji gospodarstw w o l n y . L u d n o ś ć ograniczała d o m i n i m u m s w o j e duszy n a j a k i e k o l w i e k poważniejsze raźniejszy postęp w t y m zakresie okresu był n i e w i e l k i i bardzo p o ­ p o t r z e b y n i e mając przedsięwzięcia fun­ inwestycyjne. z a z n a c z y ł się p o I I w o j n i e Wy­ światowej w l a t a c h 5 0 - t y c h , g d y m i e s z k a ń c y t u t e j s z y c h w s i zaczęli u z y s k i w a ć w i ę k ­ sze w p ł y w y p i e n i ę ż n e z p r a c y p o z a r o l n i c z e j . W l a t a c h 7 0 - t y c h n a s k u t e k z n i e s i e n i a o b o w i ą z k o w y c h d o s t a w n a r z e c z państwa, n o w e j (w zakresie p o l i t y k i cen zasad s k u p u ż y w c a ) o r a z w e j ś c i a w ż y c i e u s t a w y o u r e g u l o ­ w a n i u własności g o s p o d a r s t w , interwencyjnych, c z y l i w w y n i k u oddziaływania czynników wzrosło wśród mieszkańców b a d a n y c h w s i zaintereso­ w a n i e przedmiotową ( c z y l i instrumentalną) wartością z i e m i . Z m i a n a s p o ­ sobu gospodarowania według o p i n i i zainteresowanych jest możliwa jed­ n a k dopiero po przeprowadzeniu komasacji. 4. L o k a l n y r y n e k p r a c y n a p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m tach 1864-1945 czenie p r a w i e cechują stosunkowo w y ł ą c z n i e d o zajęć niewielkie sezonowych, Mazowszu rozmiary oraz wykonywanych w la­ ograni­ na fol­ w a r k u , a w y n a g r a d z a n y c h w n a t u r z e i pieniądzach. T y l k o d l a n i e l i c z n e j g r u p y r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h j e s t o n w z g l ę d n i e stały. O j e g o powszech­ ności i t r w a ł o ś c i z a d e c y d o w a ł o p r z e d e w s z y s t k i m słabe u p r z e m y s ł o w i e n i e całej okolicy, a t y m samym b r a k możliwości uzyskania innych d o d a t k o w y c h , n i e p o c i ą g a j ą c y c h konieczności o p u s z c z e n i a zajęć rodzinnej wsi. R o z w i j a j ą c y się b o w i e m n i e o p o d a l w i e l k o m i e j s k i p r z e m y s ł w a r s z a w s k i — z b r a k u t r a s i środków d o j a z d o w y c h — w y m a g a ł m i g r a c j i ze w s i (stałej l u b sezonowej). Decyzje o opuszczeniu w s i p o d e j m o w a l i ludzie nie obarczeni jeszcze rodziną o r a z c i wszyscy, z reguły którzy tylko ziemi nie p o s i a d a l i w c a l e . Chociaż i t a o s t a t n i a g r u p a m i e s z k a ń c ó w w s i w s y t u a c j i , g d y m i a ł a j u ż założone w ł a s n e r o d z i n y , starała się r a c z e j o p r a c ę w rakterze stałych robotników folwarcznych, a nie o pracę miejskich. Istnienie lokalnego r y n k u pracy, j a k i m były okoliczne aż do 1945 г., jest istotnym czynnikiem hamującym cha­ robotników dwory podejmowanie �ZMIANY decyzji o dzimych POSTAW opuszczeniu LUDNOŚCI w s i przez gospodarstwach, ale WIEJSKIEJ ludność obarczoną szereg p o t e n c j a l n y c h wychodźców DO 16» ZIEMI produkcyjnie własną zbędną rodziną, w dzięki ro­ czemu pozostawało n a d a l związanych z mią j a k o w a r s z t a t e m p r a c y . P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j zie­ lokalny r y n e k p r a c y przestał t u istnieć. 5. Bliskość i dostępność p o z a l o k a l n e g o szawy) były (czyli bezpośrednią bezpowrotne r y n k u p r a c y (szczególnie p r z y c z y n ą t e g o , ż e stała m i g r a c j a opuszczenie ziemi jako War­ zarobkowa warsztatu pracy, a nawet własności), o b s e r w o w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o m a s o w a w i n n y c h d z i e l n i c a c h k r a j u , rozpoczęła się t u n a w i ę k s z ą skalę j u ż n a p r z e ł o m i e X I X i stulecia. Jej nasilenie o b s e r w u j e m y w i e k u . Została o n a z a h a m o w a n a nistracyjne ograniczenia nej. dopiero w latach 50-tych poprzez meldunkowe w Warszawie O d o k . 1954 r . f o r m ą p o w s z e c h n ą codzienne dojazdy czenia i strefie egzystencji z a w o d o w e g o r u c h u ludności n i e były więc j e d y n y m i możliwościami d l a mieszkańców tutejszych są we wsi. zabezpie­ w s i , ponieważ zawsze a l t e r n a t y w a m i g r a c j i do m i a s t a , z której — nia — w ogromnej admi­ podstołecz- d o p r a c y p o ł ą c z o n e ze s t a ł y m z a m i e s z k a n i e m Ziemia i gospodarstwo XX w l a t a c h 2 0 - t y c h i 3 0 - t y c h naszego istniała j a k wykazały bada­ większości k o r z y s t a n o . Dostęp d o p o z a r o l n i c z y c h źró­ deł u t r z y m a n i a z a d e c y d o w a ł o t y m , ż e s t o s u n k o w o s z y b k o p o u w ł a s z c z e ­ n i u ilość p o s i a d a n e j z i e m i przestała d e c y d o w a ć o p o w o d z e n i u n y m . Dewaluację znaczenia ziemi jako podstawowego ekonomicz­ źródła egzystencji p o w o d o w a ł t u w i ę c o d kilkudziesięciu l a t stały w z r o s t atrakcyjności d u ­ żego c e n t r u m miejskiego. S y t u a c j a p r z y m u s o w a , j a k a zaistniała n a t e r y ­ t o r i u m b a d a n y c h w s i , polegająca n a a d m i n i s t r a c y j n y m z a t r z y m a n i u w i c h granicach potencjalnych wychodźców, ności o d w a r t o ś c i zabezpieczającej powoduje dalszy ciąg i c h zależ­ z i e m i oraz w a r u n k ó w życia w środo­ w i s k u w i e j s k i m ( w z n a c z e n i u środowiska społeczno-bytowego i p r z y r o d ­ niczego). D l a obecnych mieszkańców ziemia n i e jest j e d y n y m i nym środkiem zabezpieczenia egzystencji, ale jest m i e j s c e m wyłącz­ zamieszka­ n i a i p r z e b y w a n i a n i e o m a l p r z e z całe ż y c i e . W ł a ś n i e t e n j e j w a l o r p o ­ woduje i szereg daleko ekonomicznych, idących a w 6. C h a r a k t e r konsekwencji k u l t u r o w y c h , społecznych t y m m . i n . j e j znaczenie tutejszej rodziny i całej j a k o źródła społeczności, konfliktów. będącej w s z y s t k i m społecznością otwartą, p o w o d o w a ł b r a k w e w n ę t r z n e j dacji (a z a t e m społeczną) sprzyjała oraz również i wewnętrznej silniejszej więzi f o r m o w a n i u się identyfikacji jednostki z t e r y t o r i a l n e j . Istniejąca pozytywnych przede konsoli­ opinii o grupą sytuacja wsi jako nie środowisku społecznym. 7. Z i e m i a j a k o własność p o s i a d a k i l k a c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , m . i n . jest przedmiotem zakupu, dziedziczenia, podziału, sprzedaży, prestiżu i b o g a c t w a . Z c h w i l ą w i ę c , g d y c h ł o p s t a j e się j e j p r a w n y m w ł a ś c i c i e l e m , może w własność pełni korzystać posiada. W ze w s z y s t k i c h w ł a ś c i w o ś c i , całkowicie dowolnej w które t y m zakresie ziemia jako działalności �170 MIROSŁAWA jest o n jednak w znacznym normatywne obowiązujące oraz DROZD-PIASECKA stopniu ograniczony prawo p r z e z istniejące zwyczajowe. Stosunek akty do ziemi j a k o własności b y ł w i ę c w a r u n k o w a n y ( i j e s t n a d a l ) o b o w i ą z u j ą c y m p r a ­ w e m zwyczajowym jej i a k t a m i n o r m a t y w n y m i w zakresie posiadania ziemi, z a k u p u , dziedziczenia, Równocześnie w wania czy możliwości zagospodarowania, zabudowy itd. zależności o d p e r s p e k t y w y d z i e d z i c z e n i a niekierowania gospodarką, różnicują się l u b też k i e r o ­ postawy ludności wiejskiej w stosunku do ziemi jako warsztatu pracy. 8. W e d ł u g a r c h i w a l n y c h a k t sądowych oraz i n d y w i d u a l n y c h w y w i a ­ d ó w t e r e n o w y c h w b a d a n y c h w s i a c h południowo-wschodniego o d uwłaszczenia d o l a t 5 0 - t y c h X X w . s p r a w y sporadyczne. zatargi pod Mazowsza s p o r n e o g r u n t o r n y są I c h ilość g w a ł t o w n i e w z r a s t a p o 1954 г., g d y nasilają o siedliska i odszkodowania zabudowę miejską Otwocka za z i e m i ę czy Mińska przejętą się przez państwo Mazowieckiego. Procesy s ą d o w e o z i e m i ę , k t ó r e są w s k a ź n i k i e m s t o s u n k u d o z i e m i j a k o własności i warsztatu pracy o swoistej są równocześnie obyczajowości interesującym i zachowaniach ludności źródłem informacji wiejskiej. Wskazują o n e n a i s t n i e n i e ściśle o k r e ś l o n y c h n o r m p o s t ę p o w a n i a w r o d z a j u s p e c y ­ ficznego kodeksu honorowego. Nieprzestrzeganie jego zasad p r o w a d z i d o zadrażnienia s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j , a w d a l s z y c h k o n s e k w e n c j a c h nawet d o s p r a w s ą d o w y c h c y w i l n y c h , a często i k a r n y c h . 9. W stwa sytuacjach konfliktowych postawy wykazują zasadniczą różnicę między względem ziemi i zachowaniem i gospodar­ działaniami a d e k l a r a c j a m i w e r b a l n y m i . P r z y t y m i c h f o r m o w a n i e się n i e z a l e ż y o d t a k i c h c z y n n i k ó w , j a k w i e k , płeć, w y k s z t a ł c e n i e , w y s o k o ś ć d o c h o d u c z y wielkość posiadanego emocjonalnych rządzania, gospodarstwa, oraz posunięć a tylko w pozarolniczego. ale przede w s z y s t k i m o d czynników administracji niewielkim stopniu państwowej i kazała następujące zależności: a) p o s t a w y w k o m a s a c j i n i e są uzależnione komasacji w y ­ stosunku do przeprowadzo­ o d płci, w i e k u , w y k s z t a ł c e n i a , kawałków g r u n t u , wielkości gospodarstwa, k a t e g o r i i użytków, uzyskiwanego za­ zatrudnienia N a przykład analiza 4 p o d s t a w o w y c h g r u p p o s t a w w s y ­ t u a c j i k o n f l i k t o w e j zaistniałej w w y n i k u p r z e p r o w a d z o n e j nej organów od posiadanego dochodu i płaconych podatków przed i po ilości wysokości scaleniu; b ) i s t n i e j e p e w n a n i e w i e l k a zależność m i ę d z y p o s i a d a n y m z a t r u d n i e n i e m pozarolniczym w a neutralną postawą stosunku do przeprowadzonego wieństwem a zajmowaną same postawy (a n a w e t brakiem postawą p r z e j a w i a się w charakteryzują zainteresowania) s c a l e n i a ; c) zależność m i ę d z y linii j e d y n i e małą d w u - , m a k s i m u m t r z y p o k o - l e n i o w ą r o d z i n ę , pracującą w j e d n y m g o s p o d a r s t w i e , a n i e są o n e i d e n ­ tyczne z postawami dalszych k r e w n y c h , nawet stryjecznego d) i s t o t n e znaczenie pokre­ p r o s t e j , t z n . te rodzeństwa, d l a zajęcia j e d n e j z o k r e ś l o n y c h p o s t a w w s t o s u n k u d o k o m a s a c j i o d e g r a ł y n a t o m i a s t c z y n n i k i e m o c j o n a l n e , działalność i n t e r - �ZMIANY wencyjna POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 171 ZIEMI organów a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz k l a s y f i k a c j a g r u n t u z l a t 60- t y c h naszego stulecia. 10. W rejonie, wpływem o którym miasta, pojawiła mówimy, pozostającym się s t o s u n k o w o 2 0 - t y c h b. stulecia) degradacja pod bezpośrednim (bo już w latach z i e m i oraz j e j f u n k c j a u j e m n a . U t y c h , którzy n a z i e m i pozostawali w b r e w do ziemi i gospodarstwa wcześnie części w ł a s n e j w o l i i chęci, s t o s u n e k wynikał z b r a k u i n n y c h możliwości życiowych. B y ł t o i c h s w o i s t y l o s , chociaż b y l i o n i ś w i a d o m i w y b o r u i n n e j k a r i e r y , k t ó r y m k i e r o w a ł o się i c h r o d z e ń s t w o . J e d n o c z e ś n i e o s o b o w o ś ć i m e n t a l ­ ność t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y p o z o s t a w a l i p r z y p r a c y n a z i e m i , kształto­ wała się n a p o d s t a w i e poczucia własności z i e m i , stanowiącego do dziś i s t o t n y składnik c h ł o p s k i e g o s y s t e m u w a r t o ś c i . O g ó l n e s t w i e r d z e n i a , j a k i e się nasuwają, są n a s t ę p u j ą c e : 1. Z i e m i a n i e t r a c i w a r t o ś c i a u t o t e l i c z n e j , a t y m b a r d z i e j wej (instrumentalnej) w układach g o s p o d a r c z y c h , n y m w a r s z t a t e m zaspokajającym tomiast stencji jące traci czy ziemi, Zjawisko darstw, tę w a r t o ś ć odmienne zachodzi niezależnie są kariery. Funkcje coraz równocześnie częściej we od i c h struktury przedmioto­ których jest możliwości innej przez zawody wszystkich pozarolnicze. kategoriach ekonomiczno-społecznej. gospo­ Wartość u j e m n a z i e m i jest w i d o c z n a w p o s t a w a c h t y c h w s z y s t k i c h , którzy zostali z a t r z y m a n i poprzez egzy­ ekonomiczno-zabezpiecza- własnym aspiracjom życiowym i przekonaniom rierze jedy­ podstawą u t r z y m a n i a . N a ­ w ó w c z a s , g d y istnieją wzory przejmowane to potrzeby — w wbrew o innej „miejskiej" k a ­ zarządzenie a d m i n i s t r a c y j n e ( l u b i n n e w y p a d k i losowe) w rodzinnej w s i . Ziemia n i e stanowi d l a n i c h wartości o d c z u w a n e j , chociaż często się z d a r z a , ż e j e s t o n a za w a r t o ś ć p r z e z n i c h u z n a w a n a (ale w y ł ą c z n i e j a k o w a r t o ś ć i n s t r u m e n t a l n a ) . N a t o m i a s t w ż a d ­ nej s y t u a c j i gospodarczej, społecznej i k u l t u r o w e j z i e m i a n i e t r a c i tutaj s w e j w a r t o ś c i p r e s t i ż o w e j w z n a c z e n i u własności. 2. D o t y c h c z a s o w e „samą w sobie" ujęcia kładą zbyt duży oraz i r r a c j o n a l n e (emocjonalne) nacisk n a wartość ziemi p r z y w i ą z a n i e chłopa d o z i e m i . T e n o s t a t n i p o g l ą d w p r z y p a d k u o m a w i a n y c h w s i został znacznie podważony m . i n . przez wyłącznie racjonalne a r g u m e n t y , j a k i e w y s u w a l i m i e s z k a ń c y z a r ó w n o w p r z y p a d k u w a l k i o s e r w i t u t y , podział czy też o b e c n i e postawach domość gospodarstw o u z y s k a n i e siedliska p o d zabudowę. O i c h r a c j o n a l n y c h świadczy również powszechna realizacji 2 odmiennych modeli już p o d k o n i e c X I X w. kariery życiowej: świa­ prowadzenie r e n t o w n e g o g o s p o d a r s t w a n i e o b c i ą ż o n e g o spłatami i p o d a t k a m i ( n a w z ó r dobrze prosperującego niewielkiego f o l w a r k u dworskiego) l u b migracja stała d o m i a s t a . 3. W s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h z i e m i a m a g ł ó w n i e z n a c z e n i e wartości nadrzędnej (autotelicznej), p r z y c z y m najwyraźniej u w i d o c z n i a się w ó w ­ czas wartości prestiżowa obok własności. instrumentalnej jej wartość w sensie �172 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 4. W o k r e ś l o n y c h s y t u a c j a c h s p o ł e c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h ( n p . p r z y z a ­ ostrzonych przepisach m e l d u n k o w y c h w dużych miastach), w z r a s t a t o w n i e wartość z i e m i j a k o m i e j s c a zamieszkania, gwał­ środowiska społecznego, r e k r e a c j i ( n p . t a k a s y t u a c j a powstała n a t e r e n i e b a d a n y c h w s i n a s k u t e k zamknięcia a d m i n i s t r a c y j n y c h g r a n i c W a r s z a w y o r a z w w y n i k u miasta sytuacji i n a dotychczasowe wpływ urbanizacji) miasta tereny ( i związanych jest n e g a t y w n y Dlatego też każdej d o wartości z i e m i i pociąga jednocześnie obserwować można g w a ł ­ j e j wartości i n s t r u m e n t a l n e j , doskonale w i d o c z n y cesach sądowych „ o ziemię". ekspansji nie w z n i m procesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a stosunek j e j degradację. W r ę c z p r z e c i w n i e , towny wzrost wiejskie). w pro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2868248db7d1111e808d6a32a934ebb1.pdf 10f9aeb7355806f34086c263d73a0d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5101 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4733 Title A name given to the resource Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy morawskich na terenie pogranicza indyjsko-tybetańskiego ( od połowy XIX wieku) / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.237-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań ZMIANY W TRADYCYJNYM SYSTEMIE ROLNICTWA WYWOŁANE PRZEZ MISJONARZY MORAWSKICH NA TERENIE POGRANICZA INDYJSKO- TYBETAŃSKIEGO (OD POŁOWY XIX WIEKU) Misjonarze morawscy' rozpoczęli działania misyjne na omawianym terenie w roku 1853. Po długotrwałym rekonesansie ustanowili pierwszą stację w Kyelongu2 na terenie Lahulu, która funkcjonowała od 1857 roku. Do przełomu wieków powstało jeszcze pięć misji) na obszarze sąsiedniego Ladaku i Kinnauru. Cztery z nich znajdowały się na obszarze współczesnego stanu Himaćal Pradeś. Jest to jeden z mniejszych stanów Indii (55637 km2). Współcześnie składa się nań 12 dystryktów (Bilaspur, Chamba, Hamirpur, Kangra, Kinnaur, Kullu, Lahul & Spiti, Mandi, Simla, Sirmaur, Solan, Una). Z kolei poszczególne dystrykty dzielą się na jeszcze mniejsze jednostki administracyjne: tehsile i subtehsile (odpowiedniki gmin i sołectw). I tak poszczególne stacje misyjne, omawiane w dalszej części tekstu, były umiejscowione w stolicach dystryktów: Kyelong (dystrykt Lahul & Spiti), Simla (dystrykt Simla i równocześnie stolica stanu) lub znajdowały się w miejscowościach o współcześnie mniejszym znaczeniu, jak Pooh (dystrykt Kinnaur, stolica tehsilu Pooh) i Chin i (dystrykt Kinnaur, tehsil Kalpa). Dwie pozostałe stacje Leh iKalatse znajdowały się na obszarze dzisiejszego stanu Dżammu i Kaszmir, I Zgromadzenie protestanckie utworzone w 1722 r. w Hermhut, w saksońskich dobrach hrabiego Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. W skład pierwotnej grupy weszli uchodźcy z terenu Moraw, księstw niemieckich i Polski, prezentujący do pewnego stopnia odmienne poglądy religijne. Dopiero na miejscu ustalono credo nowego wyznania i sformułowano zasady funkcjonowania kongregacji. Odwołując się do tradycji husyckich, nazwali się braćmi morawskimi. Później używali także nazw: Unitas Fratrum, Moravian Church, United Moravian Church, Moravian Brethren, Hermhuter Briidergemeinde. W toku dalszej narracji używam określeń morawianie i misjonarze morawscy. Omówienie genezy Kościoła morawskiego i przekrój różnorodnych form aktywności misjonarzy należących do tego ugrupowania zostało zasygnalizowane w innym opracowaniu mojego autorstwa (Beszterda, 2001). 2 W piśmiennictwie historycznym i topograficznym także Kyelang, Kelong lub Keylong. Używana przeze mnie nazwa Kyelongjest najbliższa oryginalnej wymowie. J Misja w Kyelongu (1857-1940); misja w Pooh, Kinaur(l 865-1923); misja w Leh, Ladak (1885); misja w Kalatse (Kalsi), Ladak (1899-1940); misja w Simli (1899-1905); misja w Chini, Kinaur (1900-1906). �238 Rafał Beszterda na który składają się cztery podstawowe regiony: Kaszmir, Dżammu, Zanskar i Ladak. Ladakjest administracyjnie podzielony na dwa dystrykty: Leh i Kargil. Miasto Leh jest stolicą Ladaku, a położone nad Indusem Kalatse (Kalsi), które niemal sąsiaduje ze słynnym klasztorem Lamayuru, należy do dystryktu Leh. Ladakjest największym dystryktem w Indiach, a jego powierzchnia wynosi około 100 tys. km2• Wszystkie stacje braci morawskich na obszarze prowincji himalajskiej istniały w miejscach, które miały ówcześnie duże znaczenie handlowe. Wyłączając z dalszych rozważań stacje w Simli i Chini, które podczas zaledwie kilkuletniej działalności nie odegrały na omawianym obszarze ważkiej roli, należy stwierdzić, że pozostałe zlokalizowane były w trzech, do pewnego stopnia odrębnych środowiskach przyrodniczych, gospodarczych i kulturowych. Leh (leżący na wysokości 3500 m n.p.m.) i Kalatse (3200 m n.p.m.) w Ladaku podlegały władzy maharadży Kaszmiru poprzez j ego wasala rządzącego tym regionem. W ówczesnym Ladaku dominował, tak jak ma to miejsce współcześnie, buddyzm (wraz z wieloma odmianami lokalnymi tej religii), ale w centralnym ośrodku władzy, jakim był Leh, znaczne były wpływy islamu. Muzułmanie w większości opuścili tę część Ladaku, która obecnie znajduje się w granicach Indii po 1947 roku. Historyczny Ladak jest bowiem podzielony pomiędzy Indie, Pakistan i Chiny. Bracia, przybywając do Leh, znaleźli się równocześnie pod presją możnych właścicieli ziemskich wyznających buddyzm i decydentów z kół rządowych, którzy najczęściej byli muzułmanami. Ladak położony jest na najbardziej na zachód wysuniętej części Płaskowyżu Tybetańskiego. Dlatego też mamy tu do czynienia z klimatem suchym, półpustynnym. Często określa się ten region jako "zirnnąpustynię" (cold desert). Najżyźniejszą częścią Ladaku jest dolina Indusu, w której skupia się osadnictwo. Leh jest do dzisiaj najważniejszym miastem regionu, które stanowi centrum handlu i rzemiosła. Miejscowa gospodarka jest połączeniem rolnictwa i hodowli przy bardzo istotnym udziale handlu. Współcześnie znaczne przychody związane sąz rozwojem turystyki indyjskiej i zagranicznej. Kyelong (leżący na wysokości 3300 m n.p.m.) w Lahulu stanowi doskonały przykład osady rozkwitającej wyłącznie w czasie kilku miesięcy letnich, podczas których odbywał się wzmożony ruch karawanowy do chwili zamknięcia granic z Tybetem na początku lat 60. Miejscową ludność stanowili i stanowią w zasadzie wyłącznie buddyści, trudniący się handlem i w bardzo ograniczonym stopniu uprawąroli. W opisywanych czasach działalności morawian na tym terenie znajdował się on pod wyłączną kontrolą Brytyjczyków. Współcześnie Kyelong stracił na znaczeniu. Jego rola ogranicza się do obsługi tranzytowego transportu samochodowego z południa (Delhi, Dolina KuBu) na północ (Leh, Śrinagar). Udział własny miasta ijego okolic w handlu jest znikomy. Pooh w Kinnaurze (położone na wysokości około 2200 m n.p.m.) znajdowało się na obszarze księstwa Busher, zarządzanego przez radżę rezydującego w Ram- �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 239 purze. Dominującą religią na tym terenie są wierzenia lokalne stanowiące synkretyczną formę hinduizmu i buddyzmu wraz z elementami przedbuddY.iskimi (głównie bon). Historyczne Pooh stanowiło zwarte skupisko około 70 domostw, co ułatwiało ich ewentualną obronę. Była to ostatnia duża miejscowość przed granicą z Tybetem, którą w tym miejscu stanowiła przełęcz Shipki. W omawianym czasie najważniejszą gałęzią lokalnej gospodarki był handel, zarówno z niżej położonymi częściami Indii, jak i z Tybetem. W całym dystrykcie Kinnaur osady całoroczne położone są na wysokości od 1500 do prawie 4000 m n.p.m. Panujące tu klimaty obejmują całą gamę od subtropikalnego przez umiarkowany do arktycznego. Dlatego też gospodarka, w poszczególnych mikroregionach położonych najniżej, obejmowała rolnictwo z elementami pasterstwa. Wyżej możliwa była wyłącznie transhumancyjna gospodarka pasterska z malejącym, wraz ze wzrostem wysokości, udziałem upraw rolnych. Z powyższych powodów działania w Lahulu, Kinnaurze i Ladaku omawiam osobno, w zgodzie z chronologią powstawania misji. Uprawy rolne były bardzo ważną częścią działalności morawian na obszarze misji himalajskiej. Rozpoczęte na terenie Kyelongu4, stały się bazą utrzymania misjonarzy, wsparciem dla lokalnych gmin chrześcijańskich, pokazową i bodajże najbardziej wpływową gałęzią edukacj i prowadzonej wśród lokalnych mieszkańców. Przede wszystkim nieznana była tam w chwili osadzenia stacji w Lahulu (1857 r.) uprawa żyta i ziemniaków5. Nasiona żyta morawianie najprawdopodobniej otrzy6 mali od misjonarzy z Kotgurh • Charakterystyka tamtejszego klimatu pozwalała na jego uprawę, a w przeciwieństwie do nasion innych roślin o życie nie ma wzmianki w korespondencji z centralą misyjną w Herrnhut. Ziemniaki zostały przesłane morawianom z Europy7. Było ich tak mało, że nie jest prawdopodobne, by tylko te sadzeniaki stanowiły zaczątek morawskiej uprawy. Możliwe, że morawianie uprawiali je także przy stacji CMS8 w Kotgurh i przewieźli do K yelongu. Już zbiory w 1857 roku musiały być znaczne, skoro misjonarze zjedli nawet część sadzeniaków, które okazały się zbędne w maju 1858 roku9• 4 Misja została założona pośród grupy wiosek: Billing, Kardang, Kyelong Yok (Dolny) i Kyelong Gong (Górny). Stacja znajdowała się w Kyelong Yok, a pola uprawne w Kyelong Gong ("Periodical Accounts ...", vol. II, No.20, Dec. 1894, s. 420-422). s Heyde G., 1921, s. 61. 6 Misjonarze tamtejsi należeli do Church Mission Society. Na terenie tej stacji morawianie zamieszkiwali czasowo, zanim nie zbudowali stacji w Kyelongu, pomiędzy 1853-56. Kotgurh leży na północny wschód od SimIi. 7 Pozostaje niewyjaśnioną kwestią, kiedy miało to miejsce. Jest to ważne o tyle, że już jesienią 1856 r. zbiory zarówno żyta, jak i ziemniaków były tak duże, iż pozwalały na ich swobodne spożywanie. Na życzenie A. W. Heydego wysłano z Hermhut zaledwie 8 ziemniaków w zalutowanej puszce (Heyde G., 1921, s. 61). O ziemniakach w codziennym jadłospisie morawian wspomina A.H. Jaeschke w swoim dzienniku, zapiski z października-listopada 1857 imaja 1858 (Jaeschke H.A., Diary, m.in. s.219,220,221,222,231,242). 8 Church Mission Society, grupa ewangelicka z siedzibą główną w Londynie. 9 Jaeschke H.A., Diary, m.in. s. 242. �240 Rafał Beszterda W tym początkowym okresie morawianie zajmowali się także wędzeniem mięsa i wytwarzaniem kiełbas na własny użytek. Jednak obie te formy przetwórstwa nie znalazły naśladowców, a po powrocie H.A. Jaeschkego do Niemiec w 1866 roku, sami morawianie ich nie kontynuowali 10. Wtedy także misjonarze wykonywali z drewna przybory kuchenne, w postaci łyżek, chochli i mątwi do mieszania zupyii. Te elementy kultury materialnej także nie zostały przejęte. Przez kilka lat uprawy warzyw nie udawały się'2. Wysiłki morawian były doceniane przez władze brytyjskie, które nie prowadziły podobnych eksperymentów na terenach tak daleko wysuniętych na północ13. Lokalny odbiór nowych upraw był uzależniony od ich przydatności do spożycia w ramach tradycyjnych składników pożywienia. ,,zielonych warzyw wcale nie uprawiano, pomimo że wiele dziko rosnących ziół i roślin było spożywanych jako warzywa"14. Po kilkunastu latach prób wprowadzone przez morawian uprawy ziemniaków, rzepy, sałaty i szpinaku przyjęły się i zaczęły być coraz bardziej popularne w okolicach stacji, a nawet w całym Lahulul5. Wydaje się, że poważnym ograniczeniem w popularyzacji upraw warzyw zielonych był permanentny niedostatek wody do nawadniania pól. Morawianie uporali się z tym problemem, gdy A.W. Heyde wybudował kanał'6 doprowadzający wodę z pobliskiego lodowca1? do pól należących do misji i tych, które uprawiali miejscowi chrześcijanie18• Na sfinansowanie takiego przedsięwzięcia mogli sobie pozwolić jedynie nieliczni mieszkańcy Kyelongu. Morawianie, by w pełni móc skorzystać z okresowego dostatku wody, zbudowali na zboczu powyżej Kyelongu zbiornik wodny, w którym magazynowano ją na okres SUSzyI9.Dało to podstawy do zwiększenia areału ziemi uprawnej, za użytkowanie której misjonarze płacili spore podatki20• 10 Jaeschke H.A., Diary, s. 255 (not. z dn. 26. 05. 1858). Wędzenie nie przyjęło się w Lahulu ze względu na powszechność użycia glinianych palenisk otwartych. 11 Jaeschke H.A., Diary, s. 220 (not. z dn. 12. 10.1857). 12 "Missionsblatt...", 1858, s. 71-72. 1) "W 1857 r. misjonarze morawscy w Kyelongu (oryg. Kielung), wprowadzili prawie wszystkie gatunki europejskich warzyw, które wspaniale się przyjęły. Ale Lahulczycy byli zbyt leniwi, by skorzystać z tego przykładu i do dzisiaj zadowalają się takimi uprawami, które znali od zawsze" (Harcourt, 1874, s. 55). Cytat ten zawiera dwie nieścisłości. Morawianom nie udawała się początkowo uprawa warzyw, poza ziemniakami, a po wtóre Lahulczycy stosunkowo szybko przejęli uprawy tych warzyw, które najbardziej im odpowiadały: ziemniaków i rzepy. Sałata i szpinak były zbyt różne od składników tradycyjnego pożywienia, by przyjąć je szybko. 14 "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (1885), s. 96; "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (J 899), s. 12. 15 ReichIer Th., 1874, s. 228. 16 Sfinansowany w większej części przez władze brytyjskie. J' Lodowiec Kelas Buk, leżący na północ od Kyelongu (4800 m n.p.m.), około 1500 m wyżej niż wieś. IR "The Missionary Reporter ...". New Series, vol.VIlI, 1877, s. 58; "Periodical Accounts ...", vol. I, No.12, Dec. 1892, s. 630, "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 24, Dec. 1895, s. 608. 19 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 76. 20 W 1891 r. płacili 40 rupii rocznie, a po obniżce 32 rupie ("Periodical Accounts ...", vol. T, no. lO, June 1892, s. 529). �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 241 W tym wczesnym okresie działań w Lahulu państwo Heyde zajmowali się także uszlachetnianiem miejscowych odmian jabłoni i moreli21.Jednakże nie udało mi się ustalić, jakie gatunki wtedy kojarzono i czy tamte prace miały cokolwiek wspólnego z dzisiejszymi odmianami tych drzew owocowych, uprawianymi lokalnie. Podobnie trudno w tej chwili ocenić, czy nowości rolnicze z Kyelongu ekspandowały na dalekie obszary Pendżabu i Azji Centralnej. W czasie pobytu morawian rola Kyelongujako centrum handlowego, leżącego na tranzytowej trasie przez Lahul do Azji Centralnej, znacznie wzrosła. Z tego powodu osiedliła się w nim nawet grupa kupców hinduskich. Morawskie propozycje nowych upraw znalazły swe odzwierciedlenie w czasie spisu powszechnego z 1891 roku22. Ziemniaki uwzględniono jako najbardziej dochodową kulturę, która przynosiła średnio 75 rupii z hektara, podczas gdy tytoń bądź warzywa tylko 12,50 rupii. Zajmowanie się tymi pracami, poza podniesionymi wyżej aspektami utrzymywania lokalnych chrześcijan, było wyrazem dostosowania się morawian do miejscowego rytmu życia. Z konieczności, kiedy wiosną i latem prowadzono w szkole lekcje dla garstki uczniów, bądź zajęcia w niej ustawały, zajmowano się rolą23.W sezonie zimowym rozpoczynano działalność szkoły i wznawiano kursy rzemieślnicze. W 1898 roku, kiedy długoletni rezydent i kierownik misji A.W. Heyde opuścił Kyelong, aktywność rolnicza morawian straciła na impecie, a uprawy nawet zaczęły powoli podupadać. Jeszcze listopadowe zbiory ziemniaków były obfite, ale było to zasługą Heydego, a nie jego następców24. Morawianie zaczęli w swych raportach zaznaczać, że farmy zlokalizowane przy stacjach w Kyelongu i w Poo nie przynoszą już dochodów. Aczkolwiek uważano, że warto kontynuować ich działalność, po raz kolejny okazało się, iżjedynie wyttwała i długoletniapraca poszczególnych misjonarzy przynosi wyniki ekonomiczne i może służyć celom społecznym. Dalsza uprawa pól należących do misji była konieczna, w związku z całkowitą zależnością miejscowych gmin chrześcijańskich od dochodów, które przynosiły. Morawianie ujrzeli to szczególnie wyraźnie, gdy w początkach XX wieku szybko drożała żywność, powodując dodatkowe ubożenie ludności, w tym członków kongregacji25. Zdarzały się także sezony, w których nie chciano chrześcijanom sprzedawać ziarna zbóż i kukurydzy. Następnym niebagatelnym problemem, który wpłynął znacząco na koleje morawskich farm, było ich dzierżawienie miejscowym chrześcijanom. Wstępny podział ziemi uprawnej nastąpił w czasie trwania I wojny światowej. Uspokoiło to na pewien czas waśnie między rodzinami lokalnych chrześcijan26. Ustalono warunki "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 56-57. Podaję za: "Gazetteer ofthe Kangra District", 1994 (1899), s. 43, 46-47. 23 Tamże, vol. III, no. 33, March 1898, s. 454. 24 Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 211. 25 Tamże, vol. VII, no. 74, June 1908, s. 147. 26 Po przejściu na emeryturę A.w. Heydego chrześcijanie kłócili się o rozdział wody, podział pracy na polach misji, ich wykorzystanie i podział zbiorów. Jego następcy nie mieli dostatecznego autorytetu i przez wiele lat nie potrafili sobie z tą sytuacją poradzić. Niesnaski przybierały nawet formy bijatyk i opuszczania gminy chrześcijańskiej. 21 22 �242 Rafaf Beszterda dzierżawy i rodziny należące do kongregacji uzyskały dostęp do wysoko wydajnych pól nawadnianych i suchych27• Sporadycznie chrześcijanie wykorzystywali wiedzę i pomoc morawian do poprawy stanu swego posiadania. Zodpa2R, na przykład, na własny koszt wykonał kanał nawadniający o długości około 2 km i w ten sposób uzyskał możliwość nawadniania dodatkowych pÓF9,które do tej pory miały o wiele mniejszą wartość użytkową. Inni chrześcijanie od czasu do czasu powracali do kłótni o dostęp do wody. Rozwiązano tę kwestię dopiero poprzez wprowadzenie ścisłego harmonogramu, który precyzyjnie określał godziny korzystania z wody napływającej z lodowca30. Morawianie wciąż mieli nadzieję na szybkie usamodzielnienie się miejscowych chrześcijan, szczególnie że od 1909 roku planowali zamknięcie misji w Kyelongu, ale nie było to możliwe, gdyż w podstawowych sprawach życiowych w dalszym ciągu zależeli oni od misji31 • Dopiero w 1935 roku założono samorząd użytkowników pól misyjnych (Farm Committee), który nadzorował użytkowanie ziemi należącej do misji. Morawianie formalnie dzierżawili swą ziemię, a użytkownicy płacili rocznie symboliczną 1 rupię32. Rdzenni chrześcijanie byli praktycznie właścicielami ziemi, którą uprawiali, ale poprzez dzierżawę misjonarze pozostawiali sobie możliwość kontroli nad gminą33. Misjonarze morawscy odnieśli także znaczny sukces w propagowaniu abstynencji od napojów alkoholowych. Nie był to ich oryginalny pomysł, ponieważ takie inicjatywy powstały w Sirn1ijuż w czasie I wojny światowej, a w dystrykcie Kangra na początku lat 20. W Kyelongu Ruch Trzeźwości (Temperance Reform Movement) zapoczątkowano w 1928 roku. Deklaracje o powstrzymywaniu się od spożywania i produkcji alkoholu podpisało w ciągu kilku lat około 200 osób, w tym lokalni możni. Akcja ta miała przede wszystkim przeciwdziałać stałemu ubożeniu społeczności lokalnej i okresowym brakom pożywienia. Obliczano ówcześnie, że około 1/3 produkowanego zboża i wielka część owoców przeznaczanajest na "Periodical Accounts ...", vol. X, no.114, June 1918, s. 206. Zodpa był pomocnikiem misjonarzy, a na dodatek kierownikiem lokalnej szkoły rządowej i pisarzem. Był zatem postacią nietuzinkową, a przez lata pracy dla morawian zaoszczędził tyle środków, że mógł sobie pozwolić na kosztowne inwestycje. 29 Tamże, no. 137, June 1929, s. 264. 30 Tamże. 31 Ci spośród chrześcijan, którzy najlepiej sobie radzili, obejmowali posady rządowe, nie związane z rolnictwem, a przynalcżące do nich pola dzierżawili. W tcn sposób pozostający w Kyelongu rolnicy nie stanowili grupy postępowej i skłonnej do przeprowadzania zmian w zarządzaniu dobramimisji. 32 Tamże, no. 144, June 1936, s. 9. 3l Postępowanie morawian pozornie wydaje się sprzeczne. Z jednej bowiem strony zależało im najak naj szybszym usamodzielnieniu się gminy, a z drugiej zatrzymywali formalną kontrolę nad ziemią misji uprawianą od lat przez miejscowych chrześcijan. Powodem takiego postępowania była wielka wartość ziemi. Dla większości lokalnych chrześcijan była ona cenniejsza niż nowa wiara. Morawianie obawiali się, że gdyby na tym etapie oddali ziemię lokalnym wyznawcom, szybko odrzuciliby oni chrześcijaństwo i dochodziłoby do stałych waśni pomiędzy rodzinami. 27 28 �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 243 wytwarzanie napojów alkoholowych34. Misjonarze popierali także prace legislacyjne zmierzające do restrykcyjnego licencjonowania tej produkcji35. Niska produkcja artykułów rolnych na polach misyjnych w połowie lat 30. ograniczała wśród członków gminy nawet liczbę zawieranych małżeństw36. Morawianie zakładali, że przy wysiłku ze strony lokalnych wyznawców areał rolny można podwoić i nawet potroić zbiory3? W ten sposób dodatkowe dochody mogłyby zapewnić byt nowym rodzinom38. Dwa lata później Rada Kongregacji (Congregation Council) zaniechała myśli o jakichkolwiek inwestycjach na terenie Kyelongu. Upadły plany budowy nowego kościoła i dodatkowych kanałów nawadniających39, co w tym drugim przypadku dałoby możliwość osiedlenia się przynajmniej kilku następnym rodzinom chrześcijańskim i użytkowania przez nie dobrej ziemi uprawnej40.Ostatnie kilkanaście miesięcy przed ostatecznym zamknięciem stacji w Kyelongu, które miało miejsce w 1940 roku, obfitowało w istotne wydarzenia mające wpływ nawet na dzisiejszą sytuację w regionie. Ze względu na wzrost popularności upraw roślin oleistych kosztem zbożowych pod koniec lat 30. w Lahulu zaczął występować niedostatek zielonej paszy dla zwierząt pociągowych (wołów i dz041). Były one niezastąpione w tradycyjnej orce, a ich pogłowie szybko się zmniejszało. Morawianie, próbując temu zaradzić, skonstruowali na swój użytek uprząż i chomąto dla konia, a także pług koleśny. Na początku mieszkańcy byli bardzo sceptyczni wobec tego sposobu przeprowadzania orki. Kiedy jednak urządzono pokazowe prace na polach należących do misji, na których ziemia była zbyt twarda dla urządzeń ornych stosowanych tradycyjnie, zauważyli, że może to stanowić rozwiązanie lokalnych problemów z orką. Wyniki tej pracy zostały przez świadków uważnie sprawdzone i kilku z nich stwierdziło, że potrafią skopiować urządzenia42. "Periodical Accounts ...", no. 139, June 1931, s. 10-11. Oprócz wymiaru ekonomicznego, nadmierne spożywanie alkoholu było poważnym problemem w lokalnych środowiskach. Na tym polu jednak misjonarze mieli bardzo ograniczone możliwości działania. Skuteczniejsze wydawało się postępowanie odgórne, limitujące wytwarzanie. l6 W tym czasie w gminie 17 młodych mężczyzn było w wieku, w którym tradycyjnie zawierano małżeństwa. l7 "Periodical Accounts ...", no. 145, June 1937, s. 9-10. l' Rynek produktów rolnych był bardzo niestabilny i nie dawał podstaw do tak optymistycznych założeń. Także plany podwojenia areału rolnego stacji pozostawały bardziej w sferze życzeniowej niż realnej. Poza tym, co w tym przypadku ważniejsze, misjonarze od dawna nie pochwalali małżeństw międzywyznaniowych, co przyczyniało gminie wielu kłopotów. Były one koniecznościąze względu na małą liczebność gmin morawskich. Młodzi członkowie kongregacji nie byli jednak na ogół tak utwierdzeni w wierze chrześcijańskiej, by nacisk żony czy też jej rodziców z czasem nie powodował odejścia od chrześcijaństwa. 19 "Periodical Accounts ...", no. 147, June 1939, s. II. oW Dlatego w 1938 r. w Kyelongu bojkotowano misjonarzy i rdzennych chrześcijan. Tradycjonalistom zależało, by wahający sil( członkowie ich społeczności nie przyjęli chrześcijaństwa w nadziei otrzymania dobrych pól. 41 Krzyżówka jaka i krowy. 42 "Periodical Accounts ...", no. 148, June 1940, s. 8. l4 l5 �244 Rafał Beszterda Misjonarze skonstruowali także prosty kołowrotek, który w zamyśle miał być łatwy do własnoręcznego wykonania z pomocą standardowych narzędzi43. Druga ze stacji morawskich znajdowała się w Poo, Kinnaur. Misjonarze, obecni tam od 1865 roku, zauważali, że miejscowa ludność jest stosunkowo zamożna i ma do dyspozycji żyznąziemię44. Wieś liczyła 70 domostw i populację około 600 osób. Głównym zajęciem mieszkańców było rolnictwo, z uprawą prosa, gryki45 i roślin strączkowych. Wokół Poo były sady morelowe (5000 drzew), brzoskwiniowe i hodowano winorośl46. Wzorem Kyelongu morawianie w swoim ogrodzie rozpoczęli uprawę warzyw nieznanych w okolicy: sałaty, rzepy, szpinaku. Próbowali także wprowadzać szlachetne gatunki winorośli. Jednakże na tym etapie, poza uprawą warzyw, misjonarze ograniczali się do właściwego wykorzystania istniejących typów upraw. Rozwinęli natomiast własną hodowlę owiec, jako produkcję uzupełniającą w stosunku do rolnictwa i w tym celu wydzierżawili dodatkową ziemię z przeznaczeniem na pastwiska. Bezpośrednią przyczyną takiej decyzji były bardzo obfite opady śniegu zimą 1893/94 i w konsekwencji liczne lawiny, które zniszczyły 1/4 pól i sadów owocowych47. Obróbka wełny dawała odtąd zimązajęcie nie tylko miejscowym chrześcijanom, ale i części pozostałych mieszkańców. Część wydzierżawionych w tym czasie terenów, które nie nadawały się pod uprawę, przekształcono w pola tarasowe. W tym celu zatrudniono około 40 osób, w większości spoza gminy chrześcijańskiej. Na tak przygotowanych polach morawianie od wiosny 1894 roku zaczęli uprawiać kukurydzę48. Ta nie była całkiem nieznana w Poo, ale ziarno przeważnie importowano z terenów leżących niżej. Klimat Poo okazał sięjednak sprzyjający i wzorem misjonarzy wielu mieszkańców zaczęło siać kukurydzę zamiast prosa. Stacja w Poo była także pomocna dla mieszkańców w trudnych chwilach. Częste wiosenne nawroty zimy sprawiały, że zwyczajowe korzystanie z pastwisk letnich było opóźnione i wtedy zwracano się do misjonarzy z prośbami o pasZę49.Zazwyczaj jej zapasy pozwalały na zaspokojenie tygodniowych potrzeb wsi. Po 30 latach obecności morawian, wciąż jednak zapobiegliwość i racjonalna gospodarka rolna ustępowały tradycyjnym zachowaniom. Na przykład, gdy wiosną 1897 roku wystąpiły obfite opady deszczu, miejscowi rolnicy wraz z miejscowymi chrześcijanami i tak nawadniali swe pola, bo tę czyn43 Wpływu tych urządzeń na zmiany w miejscowych sposobach upraw nie udało się stwierdzić. Podczas własnych badań terenowych zarejestrowano użytkowanie pługów koleśnych, które do niedawna były importowane z Chin. Czy zaufanie do tego typu urządzeń miało swój początek w kontaktach z morawianami, nie wiem. 44 "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.V!, 1875, s. 162-163. W przywołanym artykule błędnie pod"ano, że morawianie wprowadzili na ten teren uprawę winorośli. Była ona tam uprawiana na długo przed przybyciem misjonarzy. 45 Najprawdopodobniej odmiany lokalne gryki azjatyckiej (Fagopyrum escu/entum). 46 "Missionsblatt...", 1868, s. 369; Bray, J., 1992, s. 44. 47 "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 22, June 1895, s. 512. 48 Tamże, vol. 11,no. 24, Dec. 1895, s. 608. 49 Tamże, vol. 1II, no. 35, Sept. 1898, s. 530. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 245 ność zwyczajowo wtedy wykonywano. Nie miało dla nich znaczenia, że przeważnie o tej porze roku nie było opadów i wtedy nawadnianie było uzasadnione. Morawianie pod koniec XIX wieku powiększali stan swego posiadania na terenie wszystkich stacji. W Poo kupiono dodatkowe pole i przeznaczono je, jak pisałem wyżej, pod uprawę kukurydzy50. W ówczesnych warunkach koszty dzierżawy były na tyle wysokie, że uprawa takich pól nie była zyskowna. Misjonarzom, co prawda, nie tyle zależało na zysku, ile na możliwości zaoferowania pracy tamtejszym chrześcijanom. Próby wprowadzenia jakichkolwiek zmian w rolnictwie zostały przerwane, ponieważ pod koniec XIX wieku przez kilka lat z rzędu występowały tam nieurodzaje. Poo było jedyną stacją misyjną, która nie miała systemu sztucznego nawadniania pól uprawnych51. Misjonarze, podobnie jak miejscowi rolnicy, uzależnieni byli od opadów naturalnych. Sytuacja wkrótce stała się krytyczna i morawianie utrzymywali chrześcijan i niektórych mieszkańców spoza gminy za pomocą pożyczek pieniężnych. Problem stanowiło nie tylko ziarno siewne, lecz także brak żywności. Wielu rolników decydowało się na sprzedaż swych pól, ale misja nie dysponowała wystarczającymi środkami, ani też nie chciała stać się właścicielem rozległych pól w okolicy. W tym samym dystrykcie Kinnaur funkcjonowała druga stacja morawskaChini. Jej wpływ na zmiany w rolnictwie był minimalny, głównie ze względu na krótkotrwałość przedsięwzięcia (1900-1906). Po rozpoczęciu działalności uruchomiono tam szkółkę drzew i krzewów owocowych. Zbudowano zbiornik, gromadzący wodę z pobliskiego źródła i dzięki temu na polach należących do misji z powodzeniem zajmowano się uprawą ziemniaków52. Doświadczenia z upraw rolnych w wysokogórskich warunkach Kyelongu stanowiły podstawę działań rolniczych w Ladaku. Stacja w Leh skorzystała z nasion i roślin wyhodowanych w Lahulu. Warunki miejscowe wymagały nawadniania53. Tam, gdzie tylko było to możliwe, sadzono drzewa owocowe, uprawiano warzywa i kukurydzę54. Farma w Leh nie miała istotnej wartości użytkowej dla miejscowej kongregacji. Morawianie posiadali zbyt mało ziemi, by z plonów utrzymywać lokalnych chrześcijan. Jej najważniejszą funkcją była edukacja rolnicza i produkcja wspomagająca misjonarzy. Członkowie miejscowej kongregacji przez pierwszych kilka lat korzystali szczególnie z doradztwa doktora Karla Marxa, który oprócz medycyny zajmował się botaniką55. Po jego śmierci56 ogród misyjny dalej pełnił swą rolę edukacyjną. Morawianie zapoczątkowali w Ladaku uprawę ziemniaków57, "Periodical Accounts ...", vol. III, no. 35, Sept. 1898, s. 53\. Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 213-214. 52 Tamże, vol. IV, no. 49, March 1902, s. 48-49. 5) "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 148. 54 "Periodical Accounts ...", vol. I, no. 7, Sept. 1891, s. 34\. 55 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 26. 56 Zmarł w 1891 r. 57 Bray 1.,1981, s. 87. 50 51 �Rafał Beszterda 246 kukurydzy i niektórych warzyw, jak sałata i rzepa. Zainicjowali, popularny obecnie, zwyczaj kopcowania warzyw korzeniowych na zimę w dołach ziemnych58• Druga stacja misyjna w Ladaku, Kalatse, również rozwijała ten rodzaj działalności. W połowie lat 30. dokonano tam pomiarów i ustalono warunki przeprowadzenia kanału nawadniającego, mając na uwadze pomoc w uzyskaniu dodatkowej ziemi ornej dla niektórych z lokalnych chrześcijan, których pozarolnicze źródła utrzymania były bardzo nikłe59• Jednak pomysł ten został zrealizowany w minimalnej skali. Został wykorzystany dopiero po 1947 roku, w niepodległych już Indiach, przez niechrześcijańskich mieszkańców Kalatse. Podobne projekty inżynieryjne morawianie sporządzili dla okolic Leh60 i Spituk'il. W obu przypadkach chodziło o rozległe obszary równoległe do Indusu, które bez dostępu do sztucznego nawadniania nie były wydajne rolniczo62• * * * Morawianie wprowadzili na terenie swych gospodarstw misyjnych żyto i ziemniaki. Prowadzona przez nich dodatkowo popularyzacja tego typu upraw spowodowała największe zmiany w strukturze rolnej na terenie ich działalności. Oprócz tych dwóch podstawowych zmian, rozpowszechnili hodowlę warzyw zielonych, sałaty i szpinaku, a także korzeniowych, marchwi i rzepy. Te zmiany miały zasadnicze znaczenie dla rozwoju miejscowego rolnictwa. Dzięki uprawie ziemniaków w znaczący sposób wzrosła dochodowość lokalnego rolnictwa, a konsekwencje hodowli warzyw są dla omawianego terenu istotne do dzisiaj. Współcześnie bowiem rolnictwo na obszarach górskich jest poważnym dostarczycielem pozasezonowych płodów rolnych na wewnętrzne rynki zbytu. Misjonarze zapoczątkowali także prace inżynieryjne, mające na celu powiększenie areału objętego sztucznym nawadnianiem. Prace te były kontynuowane po odejściu morawian, a przyczyniły się do rozwoju prywatnego rolnictwa. Innym kierunkiem zainicjowanym przez morawian było przeciwdziałanie domowej produkcji napojów alkoholowych poprzez propagowanie ruchu trzeźwości 58 Najprawdopodobniej pomysł ten pochodził od A.w. Heydego. To on był ekspertem w sprawach rolnych po 30 latach doświadczeń rolniczych w Kyelongu. Za jego namową rozpoczęto np. uprawę kukurydzy w Ladaku. Kopcowanie warzyw było ogólnie znaną metodą w Europie, którą Heyde wprowadził w Lahulu i Ladaku. 59 "Periodical Accounts ...", no. 143, June 1935, s. 8. 60 Tamże, no. 155, June 1947, s. 16-17. 61 Bray J., 1985, s. 209. 62 Projekty owe powstały w niefortunnym czasie. Z jednej strony niepokoje w Ladaku tuż przed ipo odzyskaniu przez Indie niepodległości, z drugiej - EA. Peter Junior, ich autor, wystąpił z misji morawskiej i rozpoczął służbę w misj i kanadyjskiej (Canadian Mission), dla której pracował w czasie II wojny światowej. Europejscy morawianie stopniowo ograniczali swą pomoc dla lokalnych gmin, a członkowie miejscowych kongregacji nie mogli sfinansować tak dużego przedsięwzięcia. Pomysł i projekt morawski został jednak w dużej części zrealizowany w latach 60. i 70. przez władze stanu Dżammu i Kaszmir. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 247 i popieranie projektów legislacyjnych, mających na celu licencjonowanie wytwarzania. Problem ten jest aktualny do dziś, a choroba alkoholowa dotyczy znacznego odsetka populacji tzw. obszarów plemiennych Indii (tribal areas). Misjonarze rozpoczęli uświadamianie społeczności lokalnych w zakresie strat produktów rolnych przeznaczanych do produkcji alkoholu. Takie inicjatywy wyznaczały istotne kierunki rozwoju społecznego populacji wiejskich. W ramach kultury materialnej morawianie zapoczątkowali na omawianym obszarze użycie pługa koleśnego i kołowrotka. Pług takiego typu jest powszechnie stosowany współcześnie. Natomiast zastąpienie ręcznego przędzenia wełny pracą za pomocą kołowrotka stało się popularne, wydaje się, nie za sprawą morawian, a rozwoju idei khadi w Indiach. Warto zwrócić też uwagę na niebagatelną rolę działań misjonarzy morawskich w upowszechnianiu sadownictwa drzew owocowych. Jest to współcześnie bodajże najważniejszy element kultury rolnej, a dochody z tego sektora równoważą, bądź przewyższają łączne zyski z pozostałych typów upraw63• BIBLIOGRAFIA Archiwalia: Jaeschke Heinrich August, Diary (rękopis), za lata 1857-1858, Archiv der Bruder-Unitat, Herrnhut, NachlaJ3von Paul Heyde, nr sygn. NH 1 (kopia mikrofilmowa w posiadaniu autora). Publikacje: Beszterda Rafał 2001 Działalność braci morawskich w pólnocnychIndiach, "Lud", t. 85, s.119-141. Bird (Bishop) Isabella, L. 1996(1904) Among the Tibetans, Ess Pub!., New Delhi. Bray John 1981 The Moravian Church in Ladakh: The First Forty Years 1885-1925, Recent Research on Ladakh, Weltforum Verlag, Mi.inchen-Koln-London, ss. 81-91. 1985 Christianity in Ladakh: The Moravian Church/rom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research No.2, Universite de Pau, Pau, ss.207-220. 1992 Christian Missionaries on the TIbetan Border: The Moravian Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5th Se- 63 Jest to zjawisko wielowątkowe, którego omówienie przekracza ramy tego artykułu. Sytuacja dzisiejsza jest bowiem wypadkową zmian szlaków i środków transportu, ułatwionym dostępem do rynków zbytu. Morawianie z pewnością nie są odpowiedzialni za współczesny wzrost popularności sadownictwa, jednak to za ich przykładem zwrócono uwagę na istotność takich upraw iwysoką wydajność drzew owocowych w warunkach wysokogórskich. �248 Rafał Beszterda minar ofthe International Association ofTibetan Studies, Narita 1989, Narita, s. 369-375. Church ... Church Missionary Society Archive (www.mundus.ac.uk/cats/441l215.htm) 2003 "Gazetteer ..." "Gazetteer ofthe Kangra District", vol. II. Kulu, Lahaul and Spiti. 1994 Compiled and Published under the Authority ofthe Punjab Government, 1883-1885 Indus Publishing Company, New Delhi. "Gazetter ..." 1994(1899) "Gazetteer ofthe Kangra District", parts II to IV, Kulu, Lahul and Spiti. Compiled and Published under the Authority of the Punjab Government, 1897 Indus Publishing Company, New Delhi. Harcourt A.F.P. 1874 The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti, Shimla. Heyde Gerhard 1921 50 Jahre unter Tibetern, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut. Keen Rosemary General Guide and Introduction to the (Church Missionary Society), Archive, s. 41-42. (www.adam-matthew-publications.co.uk/GUIDES/G003.htm) and Introduction to (CMS) Archive (www. adam-matthew-publications.co.uk/ collect/). "The Missionary ..." 1875; 1877 "The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions ofthe United Brethren or Moravians", London. "Missionsblatt. .." 1858; 1868 "Missionsblatt aus der Briidergemeine", Herrnhut. "Periodical... " 1874 "Periodical Accounts Relating to the Missions ofthe Church ofthe United Brethren, Established Among the Heathen", Brethren's Society for the Foreign Missions among the Heathen, London. Periodical... 1891-1892 "Periodical Accounts Relating to the Foreign Missions ofthe Church of 1894-1895 the United Brethren". Brethren 's Society for the Foreign Missions. 1898-1899 among the Heathen, London. 1902; 1908; 1918 "Periodical... " 1929; 1931 "Periodical Accounts Relating to Moravian Missions", Brethren's Society for 1935-1937 the Furtherance ofthe Gospel among the Heathen, London. 1939-1940; 1947 Polskie nazwy ... 1996 Polskie nazwy geograficzne świata, cz. II: Europa Wschodnia i Azja, Państwowa Służba Geodezyjna i Kartograficzna, Główny Geodeta Kraju, Warszawa. Rechler Theodor 1874 The Moravian Mission in Tibet (tłum. z "Allgemeine Missions Zeitschrift"), za: "Periodical Accounts ...", Dec. 1874, ss. 227-243. SharmaB.R. 1997 Himachal Pradesh, Publication Division, New Delhi. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 249 Rafał Beszterda CHANGES [N THE TRADITIONAL SYSTEM OF AGRICULTURE TRIGGERED BY MORAVIAN MISSIONARIES IN THE BORDERLAND BETWEEN INDIA AND TIBET (FROM THE MLD 19T1! CENTURY) (Summary) Moravian Brethren inhabited the borderland between India and Tibet since 1853. Over a century oftheir presence in this area, the European missionaries triggered cultural changes of different duration. This article describes changes in broadly understood agriculture and cultivation. As part oftheir activity in the area affected by missionary stations in Kye10ng, Lahoul, Poo and Kinnaur, Leh and Ladakh, the Moravians started to grow rye and potatoes, which resulted in significant changes in the traditional structure ofthe local agriculture. They also popularized growing of green vegetables (lettuce and spinach) and root vegetables (carrots and turnips). These changes were of significant importance for the development of the local agriculture. Potatoes greatly increased the profitability of local agriculture and the consequences of growing vegetables have been significant until today. Today agriculture in the mountainous regions supplies agricultural produce to the internal sale markets. Moravian missionaries also started engineering work, attempting to introduce artificial irrigation. This work was continued after the missionaries had left the area, and contributed to the development ofprivate farming. Moravians opposed home production of alcoholic beverages - they promoted sobriety and supported legislative work, which introduced licences for alcohol production. Missionaries started to make the local communities aware ofhow much agricultural produce is wasted when it is used to make alcohol. Moravian missionaries introduced a gallows plough and a spinning wheel. A gallows plough is still used today. The popularity of the spinning wheel, which replaced manual wool spinning, should be credited not so much to the missionaries but to the development of the khadi idea in India. Attention should also be drawn to the role ofthe Moravian missionaries in popularization offruit tree farming. Today it is probably the most important element ofthe agricultural culture and proceeds from this sector balance or exceed total proceeds generated by other types of farming. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e2bbb72c62a6478f02da2f79189dfa6.pdf 6683d0df1dcbe5522f44494ee7d19cf6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4553 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource haft ludowy sztuka ludowa - badania haft śląski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4232 Title A name given to the resource Znaczenie techniki wykonania w badaniach nad haftem ludowym/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Maska koszula góralska na oszewce — „godek". Wykończenie „niemiec­ kimi ząbkami". Jaworzynka, pow. Cie­ szyn. 11. 2. Kobiecy kabotek góralski, nowszy. Istebna, pow. Cieszyn. II. 3. Chustka „rożkowa" wyszyta dwustron­ nym ściegiem krzyżykowym. Istebna. Barbara Bozie l i c h Z N A C Z E N I E W B A D A N I A C H W Y K O N A N I A T E C H N I K I N A D H A F T E M L U D O W Y M (Na przykładzie śląskich haftów krzyżykowych) W literaturze etnograficznej dotyczącej haftów ludowych spotykamy dwa kierunki zainteresowań — techniką (ściegami) i ornamentyką. Niestety omówie­ nia technik hafciarskich uwzględniają jedynie naj­ częściej spotykane sposoby wykonania, a prace po­ święcone ornamentyce tylko pobieżnie zajmują się techniką wykonania, ograniczając się do podania ogólnej nazwy, z której nie wynika, o jaki ścieg kon­ kretnie c h o d z i M o ż e to sugerować czytającemu, że 1 Dla przykładu z opracowań polskich warto wy­ mienić: A. T. Dobrowolscy, Strój, haft i koronka •w woj. śląskiem, Kraków 1936, s. 10; Haft i zdobienie siroju ludowego, Warszawa 1955, s. 39—72, oraz prace w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych, chodzi o techniki znane z podręczników popularnych. A tak przecież nie jest, charakter ornamentu zależny jest od rodzaju zastosowanej techniki, której nie wy­ czerpuje ogólne określenie w rodzaju np. „ścieg krzy­ żykowy", wiemy bowiem, że ściegów tego typu jest wcale pokaźna ilość. Tak więc w wypadku wspomnianego „ściegu krzy­ żykowego" nasuwa się konieczność przeprowadzenia dokładnej analizy technicznej wszystkich ściegów tego typu (krzyżykowego) oraz wydzielenie istotnych jego odmian, czyli przeprowadzenie systematyki opar­ tej na analizie sposobu wykonania. Jak postaram się uzasadnić w dalszej części artykułu, dopiero opis i systematyka pozwolą podjąć próbę ustalenia pewnej 81 �fil li a 11. 4. Niewłaściwe sposoby wykonania ściegu krzyżykiem warkoczykowym: a) — wg: A. T. Dobrowolscy „Strój, haft i koronka w woj. śląskiem", s. 10; b) — wg: J. Dziewanowska i J. Turska „Hafty i koronki", s. 50; c) — wg Z. Czasznicka i J. Nowak „Zasadnicze ściegi hafciar­ skie, powszechnie używane w hafcie lu­ dowym" w: „Haft i zdobienie stroju ludowego", s. 51. b / II. 5. Kolejne manipulacje iglą przy ściegu krzyżykowym warkoczykowym: I a—f — prawa i lewa strona wy­ szycia; II a — warkoczyk wykonany luźno; II b — warkoczyk ścieśniony; II c — normalny wygląd warkoczyka. II. 6. Kolejne manipulacje iglą przy ściegu krzyżykowym dwustronnym wykonywane na prawej stronie haftu. 11. 7. Fragm. starszego haftu krzyży­ kiem warkoczykowym. Istebna, pow. Cieszyn. 11. 8. Haft nowszego typu krzyżykiem warkoczykowym. Istebna. �(względnej) chronologii i ewolucji haftów krzyżyko­ wych, rzucając światło na zagadnienia ornamentyki, ośrodków twórczych, kierunków, wpływów i zależ­ ności. Przeglądając hafty krzyżykowe z różnych terenów Polski można zauważyć, że są one wykonane niejed­ nakowo, tzn. że powstały przy zastosowaniu różnych ściegów. Krzyżyki bywają większe lub mniejsze, w i ­ doczne z jednej bądź z obu stron tkaniny, nakładane rzadko lub gę to, mają też rozmaicie skrzyżowane nitki. Ornament bywa wyszyty bądź bezpośrednio (nicią), bądź wydobyty z tkaniny przez wyszycie tła. Są ściegi spotykane powszechnie, na terenie róż­ nych regionów kraju, oraz charakterystyczne jedynie dla określonego obszaru. Największa rozmaitość ście­ gów występuje na Śląsku i to zdecydowało, że poru­ szone wyżej zagadnienia najwygodniej będzie omówić właśnie na przykładzie materiału ze Śląska. Koszule męskie i kabotki kobiece górali śląskich (il. 1 — 2) oraz inne części stroju — „szite są krziżiczkami", tzn. wyszywane ściegiem krzyżykowym. Dziś znany i praktykowany jest właściwie tylko jeden sposób jego wykonania, rysujący ornament po jed­ nej stronie zahaftowywanej tkaniny. Jednak mniej więcej do czasów pierwszej wojny światowej w pow­ szechnym użyciu był także krzyżyk dwustronny („krziżiczki podwójne"), pozwalający na uzyskanie identycznego ornamentu po obydwu stronach ma­ teriału. Stosowano go tylko do wyszywania chustek „rożkowych" (il. 3) i „spuszczowych". Obecnie jednak żadna z hafciarek Istebnej, Koniakowa i Jaworzynki, tj. trzech wsi, gdzie występuje jeszcze haft krzyżyko­ wy, ani też żadna ze starszych kobiet umiejących wyszywać nie potrafi już tego ściegu wykonać. Tu­ tejsze hafciarki niejednokrotnie próbowały dociec — 2 A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 7, 10; L. Malicki, Strój górali śląskich, Atlas Pol. Strojów Lud., 1956, s. 61, 72; Z. Czasznicka i J. Nowak, Zasadnicze ściegi hafciarskie w: Haft i zdobienie stroju ludowego, cyt. wyd., s. 50. A.T. Dobrowolscy, op. cit. Jifina Kralova, Pleny a obładni płachty ve 3 4 II. 9. Lewa strona haftu krzyżykiem, warkoczykowym ze starym sposobem wykończenia nitek. Istebna, pow. Cie­ szyn. II. 10. Lewa strona haftu krzyży­ kiem warkoczykowym z nowszym spo­ sobem wykończenia nitek. Istebna. przez rozpruwanie starych haftów i dokładne ich oglądanie — w jaki sposób je sporządzono, żadnej z nich jednak się to nie udało, dlatego też poprze­ stają wyłącznie na krzyżyku jednostronnym. Wraz z zanikiem krzyżyka dwustronnego zniknął też typ chust wyszywanych tą techniką. Ocalały jedynie u starszych kobiet lub w zbiorach muzealnych. Fakt, że umiejętność posługiwania się ściegiem krzyżyka dwustronnego zanika, przyczynił się za­ pewne do tego, że tacy autorzy, jak Dobrowolscy, Malicki, Czasznicka i Nowak , pisząc o zdobnictwie stroju górali śląskich, przy omawianiu techniki haftu ściegu tego w ogóle nie uwzględnili. Wprawdzie Do­ browolscy wspominają, że szatki „spuszczowe" i „narożkowe" zdobione były „haftowanym obustronnie znaczkiem krzyżykowym na czterech rogach chusty" , z tego jednakże nie wynika wcale czy krzyżyk ów był wykonywany od razu na dwie strony, czy — jak ktoś może przypuszczać — wykonywano go niemal iden­ tycznie zarówno po jednej jak i drugiej stronie. Brak tradycyjnych przekazów technicznych oraz niepełna dokumentacja w dotychczasowych publi­ kacjach nastręczają poważne trudności przy rozszyfro­ wywaniu sposobów, jakimi wykonywano dwustronny ścieg krzyżykowy. Dlatego to uciec się trzeba w tym wypadku do opracowań naszych sąsiadów Czechów i Słowaków, którzy mają bogatsze materiały na ten temat , oraz do dokładnej analizy technicznej haftów występujących na chustach „rożkowych" i „spuszczo­ wych". Wykazują one, że stosowany w Beskidzie Śląskim ś c i e g k r z y ż y k o w y dwustronny, czyli, jak tutaj mówią, „podwójny", składa się obok krzyżyka właściwego z innych dodatkowych ścież­ ków , biegnących prostopadle do jego podstawy (il. 6). Po wyszyciu jednego rzędu prowadzono igłę do na2 3 4 5 Slezku vyśite oboustrannym kriżkem, „Radostna Że­ rne", 1961, nr 4, s. 104—106. Przez „ścieżek" rozumie się dwukrotne wkłucie igły w tkaninę, t j . w jej punkt wejścia i wyjścia. Ścieg natomiast może się składać z kilku ścieżków i wówczas tworzy ścieg złożony, bądź z jednego ścieżku, tworząc ścieg prosty. 5 �II. 11. „Obójek" wyszyty „kurzą stopką" pełną. Istebna, pow. Cie­ szyn. II. 12. Brzeg rękawa ko­ szuli m. z wwszym haftem 'krzy­ żykiem warkoczykowym. Konia­ ków, pow. Cieszyn. II. 13. Kolej­ ne manipulacje igłą przy wyko­ nywaniu ściegu „godek". II. 14. Haft krzyżykiem warkoczyko­ wym. Wisła (?), pow. Cieszyn. d e 'f 13 i stępnego (powyżej), w którym wykonywano ścieg w odwrotnym kierunku, ale już nie z prawej do lewej, jak to czyniono poprzednio, tylko z lewej ku prawej. Wierzchni zatem skos skrzyżowania nici bieg­ nie na przemian co drugi rządek, pochylając się to w prawo, to w lewo. Na zasadzie odliczania nitek tkaniny oparty jest haft krzyżykiem j e d n o s t r o n ­ n y m , czyli ścieg powszechnie jeszcze dziś używany tutaj do zdobienia bielizny. Chociaż w podręcznikach 14 hafciarskich jest on wyróżniany specjalną nazwą „ścieg krzyżowany śląski" i tym samym uważany jako jeden ze ściegów typu krzyżykowego, i chociaż w literaturze etnograficznej zajmującej się haftami ludowymi, zwłaszcza śląskimi, spotkać można uwagi na jego temat, to jednak jak dotąd nie został on należycie opisany i opracowany, a prawie wszystkie opisy interpretują go pobieżnie i niedokładnie lub nawet błędnie. Dla Dobrowolskich, podobnie jak i dla większości autorów, najważniejsze stały się dociekania związane z ornamentem haftów, ich budową, kompozycją, ge­ nezą, historią etc; kwestia zaś techniki zeszła na plan dalszy, prawie nieistotny. Stąd też ich wypo­ wiedź na ten temat ogranicza się zaledwie do paru krótkich zdań, które, niestety, nie orientują dosta­ tecznie w całości zagadnienia. Powiadają oni bo­ wiem, że „krzyżyk bywa robiony «na dwie lub trzy nitki» t j . składa się z dwóch lub trzech ściegów. Hafty starsze są z reguły robione «na trzy nitki», tworząc charakterystyczną plecionkę z linii skośnych, bo wszystkie łączenia pionowe pozostają po stronie spodniej. Gęste kładzenie ściegów obok siebie spra­ wia, że tło haftu jest n i e w i d o c z n e " W twierdzeniu tym nastąpiło po prostu pomieszanie pojęć, wynikłe zapewne z braku praktycznej znajomości omawianego ściegu. Jak bowiem wiadomo, fakt, że krzyżyk ro­ biony jest „na dwie lub trzy nitki", nie znaczy wcale, że „składa się on z dwóch lub trzech ściegów". Ilość ściegów czy ściślej mówiąc ścieżków jest przy spo­ rządzaniu tego krzyżyka zawsze jednakowa, a zmia­ nie może ulec tylko ilość nitek tkaniny, które się 8 A. T. Dobrowolscy, op. cit, s. 10. �odlicza podczas wyszywania. Dlatego też uwaga, że „hafty starsze są z reguły robione «na trzy nitki»" od­ nosi się nie do ilości ścieżków składających się na całość ściegu, jak tego chcą autorzy, ale do nitek tkaniny, na której haft powstaje. Inna sprawa, że cytowane twierdzenie niesłuszne jest również mery­ torycznie. Na tejże samej stronie Dobrowolscy podają rów­ nież rysunek przedstawiający „schemat ściegu na trzy nitki" rozluźniony, z oznaczeniem pionowym i kropko­ wanymi liniami ścieżków spodnich, oraz „prawdziwy wygląd ściegu (po zgęszczeniu nici przedstaw onych na rysunku pierwszym)" (il. 4a) . Analizując szczegóło­ wo obydwa sąsiadujące rysunki dostrzega się jednak, że zbyt luźno rozstawione nitki na rysunku lewym, mimo prawidłowego podwójnego skrzyżowania, nie dadzą nigdy obrazu przedstawionego na rysunku pra­ wym. Aby uzyskać takie właśnie zacieśnienie i wza­ jemne przenikanie się ściegów, należało na pierwszym, schematycznym rysunku poszczególne ścieżki wypro­ wadzić z tych samych punktów, wówczas nakładały­ by się one na siebie i odpowiadałyby rysunkowi dru­ giemu (prawemu), a zarazem i stanowi faktycznemu. się na dwie nitki, t j . dwa ściegi. Ściegi są bardzo gęsto obok siebie ułożone" . 8 Również nieściśle przedstawiają się informacje po­ dane przez Czasznicką i Nowak oraz w podręczniku Dziewanowskiej i Turskiej. Co prawda w pierwszej publikacji nieco szerzej omawia się sam sposób wy­ konania, jednak rysunki (również dwa), powtórzone zapewne za Dobrowolskimi, są nieścisłe. Jeden, sche­ matyczny, podaje błędne manipulacje igłą, tak że praktycznie nie można z niego w ogóle skorzystać (il. 4c) . 9 : 7 Opierając się na wypowiedziach Dobrowolskich, tę same błędy powtarza Malicki, dodając własną interpretację. Pisze on, że „w haftach starszych krzy­ żyki są wykonane na trzy nitki czyi' trzy ściegi, co daje plecionkę złożoną z linii skośnych, nowsze robi 7 Jw. L. Malicki, op. cit., s. 73. Z. Czasznicką i J. Nowak, op. cit., s. 50 i 51. Autorki stwierdzają, że krzyżyk używany w Beski­ dzie Śląskim jest „zupełnie innym rodzajem krzyży­ ka" niż ten o krzyżujących się nitkach pod kątem prostym, jaki podały w poprzednim opisie krzyżyka zwykłego. Tutaj „ściegi krzyżują się nie raz, a dwa razy, a w efekcie końcowym nie widać skrzyżowań, lecz tylko ukośne ściegi zachodzące na siebie. Krzy­ 8 9 W podręczniku Dziewanowskiej i Turskiej nieścisłe są zarówno rysunki powtarzające błąd Dobrowolskich (nitki następnego skrzyżowania nie wychodzą z tych samych punktów — i l . 4b), jak też i błędny jest opis samej manipulacji. Twierdzenie, że „w ściegu krzy­ żowanym śląskim miejsca zetknięcia się ściegów są położone pionowo nad sobą", jest zupełnie niezrozu­ miałe, a zdanie mówiące, iż „po lewej stronie roboty powstaje szereg podwójnych słupków" błędnie tłu­ maczy to pierwsze. Owe „słupki" bowiem są wyni­ kiem pionowego wbijania igły w równo powtarzają­ cych się na przemian odstępach, a nie tego, że „miej­ sca zetknięcia się ściegów są położone pionowo nad sobą". Dalej autorki podają, iż „ramiona każdego krzyżyka są różnej długości. Zależnie od wzoru dłuż­ sze może być ramię prawe lub lewe" . Również i ta informacja jest nieścisła, gdyż krzyżyki wykonuje się 10 żyk zbudowany jest na prostokącie i nie jest syme­ tryczny, bo ukos prawy jest dłuższy od lewego (ukos prawy może być na czterech nitkach tkaniny, a lewy na dwu nitkach, albo ukos prawy na sześciu, lewy na trzech nitkach tkaniny). Po lewej stronie roboty powstają niezmienne dwa ściegi pionowe obok sie­ bie, w punktach zetknięcia się krzyżyków po stro­ nie prawej. Krzyżyki te wykonuje się od ręki lewej ku prawej lub od prawej ku lewej". J. Dziewanowska i J. Turska, Hafty i koronki, 1959, s. 49. 10 85 �II. 16. Haft krzyżykiem zwyklym-prostym. Ogrodzona, pow. Cieszyn. II. 17. Kolejne ściegu krzyżykowym zwykłym-prostym. Prawa i lewa strona haftu. zawsze w jednym kierunku, to znaczy od strony pra­ wej ku lewej, przy czym dłuższe jest właśnie ramię lewe. Sprawdzić to można nie tylko na licznych przy­ kładach oryginalnych haftów starszych i współczes­ nych, ale również obserwując pracę miejscowych hafciarek, tudzież na podstawie przeprowadzanych z nimi wywiadów. Jednostronny ścieg krzyżykowy używany w Beski­ dzie Śląskim do haftowania składa się normalnie z dwóch ścieżków. Każdą robotę zaczyna się zawsze z prawego brzegu tkaniny, wbijając igłę od spodu i przeciągając ją wierzchem. Następnie, odliczywszy równą ilość nitek tkaniny na wysokość i szerokość, wbija się igłę pionowo idąc po skosie w lewym kie­ runku. Z kolei w tym samym, pionowym kierunku i na tę samą wysokość wkłuwa się igłę przeciągając skos z powrotem w prawą stronę tak, aby koniec igły wyszedł w punkcie zaczęcia roboty. Dzięki temu po­ wstaje pierwszy krzyżyk po zewnętrznej stronie tka­ niny, a po lewej — dwie równoległe, pionowe kreseczki. Kolejny ścieżek wykonuje się tak jak pierwszy, tzn. posuwając się w robocie w lewym kierunku; od powstałego krzyżyka odlicza się znów tę samą ilość nitek tkaniny i igłę wbija się pionowo. W ten sposób pierwsze (spodnie) ramię krzyżyka wydłuża się dwu­ krotnie, gdyż przechodzi na szerokość tkaniny krzy­ żyka pierwszego i drugiego. Następny ścieżek, czyli skos wierzchni, jest powrotem w prawym kierunku, tzn. igłę wbija się znowu pionowo w dwa lewe końce pierwszego krzyżyka. Dalsze ścieżki składające się na pełny krzyżyk wykonuje się tak samo posuwając się stale w lewym kierunku roboty. W ten sposób po­ wstaje pierwszy rząd krzyżyków, który po lewej stro­ nie ma wygląd równoległych, pionowych, podwójnych ścieżków (ił. 5). Jak więc z powyższego opisu wynika, igłę wbija się zawsze pionowo, przy czym lewy ścieżek jest dwu11 Informacji udzieliła w 1961 r. hafciarka z Ja­ worzynki (pow. Cieszyn). Informacji udzieliły w 1956 r. hafciarki: Maria Małyjurek, lat 65, Jadwiga Fizek, lat ok. 40, i Teresa Sikora, lat ok. 60, z Istebnej — Andziołówki, oraz 12 86 manipulacje iglą przy krotnie dłuższy od praw-ego. Ważną także rzeczą jest stałe, jednakowe odliczanie nitek tkaniny, wtedy krzyżyki są równe i przenikają się na wzajem, two­ rząc nieprzerwany, jednolity i gęsty ciąg, jak gdyby warkoczyk. Stąd najwłaściwszą nazwą dla niego (używaną także przez naszych południowych sąsia­ dów) jest ś c i e g w a r k o c z y k ó w y. Zasadniczo krzyżyk wykonany jest w pionowym prostokącie, gdyż odliczając nitki w tkaninie „bierze się trzy na igłę" , tzn. trzy nitki na wysokość i dwie na szerokość. W ten bowiem sposób haftuje się normalnie wszystkie współczesne „lemce" i „obójki". Starsze już dziś, blisko siedemdziesięcioletnie informatorki powiadają, że jeszcze w czasach ich młodości „pierwej brano dwie na igłę, dwie pod igłę", czyli „wysiwano po dwie niteczki, a teraz po trzy i cztery nitki" . Tę różnicę można łatwo zaobserwować na oryginalnych przykładach. Krzyżyki haftów starszych są znacznie drobniejsze i gęściej wykonane tworząc zbitą, prawie jednolitą powierzchnię, w której pojedyncze krzyżyki są nieczytelne; podobne są one raczej do gęstej ple­ cionki (il. 7). Natomiast hafty nowsze mają krzyżyki większe i nie tak ściśle ze sobą związane, zwłaszcza gdy są wykonane na trzy lub cztery nitki (il. 8). u 12 Doprowadziwszy do końca pierwszy rząd krzyży­ ków, hafciarka urywa nitkę i następny rządek zaczy­ na znów od prawej strony roboty posuwając się ku lewej, bez żadnych odstępów, ściśle nad rządkiem pierwszym. Skutkiem takiego postępowania kierunek nachylenia krzyżyków w każdym rzędzie jest jedna­ kowy i równy. Przestrzegają tego ściśle wszystkie hafciarki, dzięki czemu nie spotyka się tutaj w ogóle innego, niż ten, sposobu wykonania. Gdyby krzyżyki robiono od strony prawej ku lewej, a potem z powro­ tem, wówczas, jak tłumaczą hafciarki, byłyby nie­ równe i nierówno by się układały, a także światło załamywałoby się na nich z dwu różnych stron . ls w 1961 r. Zuzanna Wolna, lat 77, z Istebnej, Janina Bura, lat 42, i Teresa Czepczor, lat 69, z Jaworzynki. Informacji udzieliły w 1961 r.: Ewa Ligocka, lat 63, Jadwiga Jałowiczor, lat ok. 60, i jej córka Maria, lat ok. 35, z Jaworzynki. 13 �To jednokierunkowe szycie przez równomierne powtarzanie ściegów przy pionowo wbijanej igle i równych, jeden nad drugim rządkach powoduje, iż po lewej stronie tkaniny powstają proste, równo­ ległe i ciągłe pionowe linie, składające się z podwój­ nych ścieżków. Ponadto widoczne są tutaj końce nitek z węzełkami sprawiające wrażenie frędzelków, które pozostały przy zaczynaniu i kończeniu każdego rządku nową nitką (il. 9). Obecnie hafciarki, aczkolwiek po­ stępują w ten sam sposób wyszywając jeden rządek za drugim, to jednak nitek nie kończą węzełkiem — pozostawiając je luźne lub też oplatają jedną o drugą, tak że zakończeń nie widać (il. 10). Każdy haft, bez względu na jego przeznaczenie („znak" „lemiec", etc.) zaczyna się robić zawsze od dolnego, prawego brzegu tkaniny, posuwając się po­ ziomo w lewą jej stronę. Wszystkie rzędy następne powtarza się tak samo, ściśle jeden nad drugim, sto­ sownie do wykonywanego wzoru, przy czym pierwszy rząd wyszywa się cały, a dopiero w drugim rozlicza się krzyżyki odpowiednio do ornamentu. W następ­ nych rzędach już się nie liczy, „tylko podle wzoru się robi" przesuwając określoną ilość krzyżyków to w lewo, to w prawo Być może, w podobny sposób posługiwano się krzyżykiem dwustronnym, tzn. wy­ szywając pojedynczymi, prostymi rządkami, z tą jed­ nak różnicą, że na końcu rządków nitek nie urywa­ no, tylko prowadzono je w dalszym ciągu do rządku następnego, który wypadał powyżej. Skutkiem tego na żadnej stronie nie widać końców nitek. Otrzymy­ wano w ten sposób dwa różne kierunki nachylenia krzyżyków, które zmieniały się na przemian co drugi rządek. Przeglądając „obójki" i „lemce" tak kabotków jak i koszul męskich nietrudno zauważyć, że występujące na nich hafty mają dolny pasek (pierwszy rządek) albo całkiem prosty, składający się ze ściśle do sie­ bie przylegających krzyżyków, albo przerywany, tzn. zbudowany z krzyżyków pojedynczych, czyli z tzw. „godka" (il. 1), bądź „kurzej stopki". W takim wy­ padku jednak, po przerobieniu jednego lub dwu rzędów pojedynczych krzyżyków, wykonywano z kolei jeden prosty rządek, a dopiero w następnym rozli­ czano nitki na „wzór". Obydwa te sposoby zapocząt­ kowywania haftów znane są tak ze starszych, jak i z nowszych przykładów, przy czym drugi i trzeci z nich jest charakterystyczny dla wszystkich koszul męskich. „G o d e k" (pojedyncze krzyżyki) wykonuje się w sposób nieco odmienny niż dotychczas opisane, a powszechnie stosowane w Beskidzie Śląskim. Dyk­ tuje to konieczność samego układu krzyżyków, które biegną nie w poziomym ani pionowym rzędzie obok siebie, lecz po skosie jeden ponad drugim. Skos taki składa się z trzech krzyżyków, z których każdy bierze początek w tym miejscu, gdzie skończył się poprzed­ ni. I tak igłę wbija się najpierw przeciągając ją od spodu tkaniny na wierzch, po czym, odliczywszy określoną ilość nitek tkaniny, przeważnie dwie, prze14 Informacji udzieliła w 1956 r. Ewa Urbaczka, lat ok. 50, z Jaworzynki. II. 18. Hajt krzyżykiem zwykłym-prostym „jakli" kobiecej. Wójtowa Wieś, pow. na brzegu Gliwice. wieka się igłę w skos lewy i wbija pionowo z góry na dół. W ten sposób powstaje półkrzyżyk, który 7. kolei pokrywa nić skosu przeciwnego, przewleczoną igłą wbitą poziomo w górne końce powstającego krzy­ żyka. Początek drugiego krzyżyka „godka" wypada w punkcie wyjścia igły, czyli w górnym wierzchołku lewego skosu poprzedniego krzyżyka. Podobnie po­ wstaje i krzyżyk trzeci, czyli ostatni, t j . górny, po czym w asymetrycznym kierunku w dół, odwróciwszy płótno w poziomie „do góry nogami", wykonuje się pozostałe dwa krzyżyki, jeden za drugim, tworząc przeciwny skos całej linii łamanej, a wyhaftowanej pojedynczymi krzyżykami (il. 13). „ K u r z o s t o p k ę " (czyli tzw. „krziżiczki" rów­ noramienne) zaczyna się robić od środkowego rzędu motywu krzyżyka. Odliczając odpowiednią ilość nitek tkaniny, hafciarka posuwa się jednym rzędem stale w lewo. Gdy dojdzie do brzegu płótna, odwraca je „do góry nogami" i wracając igłą z powrotem wyko­ nuje górny rząd, czyli górne ramię powstającego mo­ tywu. Po dojściu do początkowego brzegu tkaniny, znów ją odwraca i wykonuje ostatni rządek — dol­ ny. W ten sposób można wykonać „kurzo stopkę" pełną (il . 11), lub „pustą" w środku, jak to widać czasami na „obójkach" koszul męskich. Dolna, a właściwie początkowa krawędź omawia­ nych tutaj haftów, jeśli bywa prosta, bez tzw. „god­ ka", ma najczęściej jakieś wykończenie, które haftuje się po sporządzeniu całego haftu. Mogą to być albo pojedyncze „ząbeczki", t j . półkrzyżyki, albo „ząbeczki podwójne", zwane też „niemieckimi ząbkami", 87 �albo jeszcze inne. „Ząbeczki" wykonuje się w ten sposób, że igłę, po odliczeniu w tkaninie dwóch nitek jej szerokości, przewleka się na skos, a potem prosto i na skos. „Niemieckie ząbki" wyglądają jak „godek", tzn. mają kształt podwójnej, symetrycznej linii ła­ manej. Najpierw robi się cały rząd „ząbeczków" po­ jedynczych, a potem płótno odwraca się „do góry nogami" i w podobny sposób, pod pierwszym rzędem, wykonuje się drugi rząd „ząbeczków" z tą różnicą, że na każdym załamaniu linii dodatkowo jeszcze haftuje się krzyżyczek, czyli „taki oko", jak fachowo określają hafciarki. Tego typu wykończenie jest po prostu kombinacją półkrzyżyków i krzyżyków poje­ dynczych, które w nieco innym, gwiaździstym ukła­ dzie mogą tworzyć znów odmienny rodzaj wykoń­ czenia. Nierzadkie jest dzierganie zastosowane w jednym lub dwu rzędach, czyli tzw. „sztempowani", albo obrąbek igiełkowy, czy szydełkowy, tworzący „kobył­ k i " pojedyncze, bądź potrójne. Zdarza się też, że brzegi haftów na kabotkach są „w leńcuszki", tzn. obszyte jednym rządkiem ściegu łańcuszkowego. Omawiane przykłady wykończania i zaczynania haftów dotyczą nowszych, dwudziestowiecznych wy­ szyć na „obójkach" i „lemcach". Nieznane są nato­ miast podobne okazy z czasów wcześniejszych. Na­ leży jeszcze dodać, że niektórych sposobów (np. „ko­ byłek") używa się tylko do „lemców", innych zaś zarówno do „lemców" jak i do „obójków". 15 rządków (il. 12) . Informatorzy powtarzają niezmien­ nie, że „pierwej wyszycia taki wąziutkie były", przy czym ilustrują tę szerokość odpowiednim rozstawie­ niem palców, i dodają zaraz, że „bogocz jeny mioł szyrsze i to były paradne". Podobnie było i z kabotkami kobiecymi, na których „taki jedny wąziutki kurzy stopeczki wyszywali". Jeśli zaś któraś z dziew­ cząt próbowała wyhaftować coś więcej, wzbudzało to ogólne zgorszenie, a „stare baby i bić nawet chcia­ ły" powtarzając: „dziewczę, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za tako pychę" . Obecnie „mło­ dzi kawalerzy chcą szeroki zoniedrzi i lemieczki", np. na 34 paski, a nawet więcej, starsi mężczyźni nato­ miast węższe, np, na 25 pasków. Analiza statystyczna wszystkich znanych, datowa­ nych haftów wykazuje, że do czasów drugiej wojny światowej ilość rządków nie przekraczała 27 pasków. I tak, na eksponatach pochodzących z ubiegłego wie­ ku oraz z okresu do pierwszej wojny światowej, jak również na wszystkich „pytlach" ilość „posków" waha się od 9 do 18. W latach dwudziestych i tuż przed drugą wojną światową obok haftów węższych występują także szersze — na 20, 21 do 27 rzędów. Wreszcie w latach powojennych występuje cały ich wachlarz, przy czym dominują hafty szerokie na trzydzieści parę pasków (np. na 32, 35, 37), aż do 50 włącznie. 16 17 W zestawieniu tym nie uwzględniono haftów po­ jedynczymi, jednostronnymi krzyżykami „godkiem" i „kurzo stopko", ani też krzyżykami dwustronnymi. Hafty wyszyte ściegiem warkoczykowym składają Pierwsze z nich, stosowane na „obójkach" koszul się w zasadzie z różnej ilości rządków krzyżyków, męskich lub jako zapoczątkowanie niektórych „lem­ czyli „posków". Może ich być kilka, kilkanaście lub ców" bądź „obójków", wykonane są, jak już poprzed­ kilkadziesiąt. Tradycja mówi, że stare hafty na „lem­ cach" były wąskie — na 7, 9 czy 11 rządków (il. 7), nio zaznaczono, nieco odmiennie, drugie natomiast, nowsze natomiast są znacznie szersze i wahają się ze względu na samą budowę ornamentu, składają się z różnej ilości „posków", lecz tak ze sobą zestawiow granicach od trzydziestu paru do pięćdziesięciu 15 Informacji udzieliły w 1956 r. hafciarki: Ja­ dwiga Fizek, lat ok. 40, Teresa Sikora, lat ok. 60, i Maria Małyjurek, lat ok. 65 z Istebnej-Andziołówki; w 1961 r. Janina Bura lat 42 i Teresa Czepczor, lat 69 z Jaworzynki (pow. Cieszyn) oraz na podstawie materiałów muzealnych. 88 18 Na podstawie wywiadów przeprowadzonych w 1961 r. ze wspomnianymi informatorkami i hafciarkami, szczególnie Teresą Czepczor, lat 69, Ewą Ligocką, lat 63 i Jadwigą Jałowiczor, lat 60 z Ja­ worzynki (pow. Cieszyn). „Pytel" — nazwa gwarowa, którą oznacza się miejscowe, haftowane krzyżykami wzorniki. 17 �II. 19. Haft ściegiem zakopiańskim na „kamzoli". Piekary śląskie. 11. 20. Sposób wykonania ściegu „zakopiańskiego". II. 21. Haft krzyżykiem zwyklym-prostym na rękawie knootka. Dobrzeń Wielki, pow. Opole. nych, iż tworzą niemal jednolity, nie rozerwany ciąg. Tylko znajomość tego ściegu, wprawne oko lub do­ kładna analiza ornamentu pozwalają na właściwe roz­ poznanie techniki. Zasięg techniki krzyżyka dwustronnego i warkoczykowego, znanych z Beskidu Śląskiego, ogranicza się współcześnie do trzech wspomnianych już po­ przednio wsi — Istebnej, Jaworzynki i Koniakowa. W tradycji ustnej jednak, a także w zbiorach muzeal­ nych (Muzeum Cieszyńskiego, Górnośląskiego w By­ tomiu i Etnograficznego w Krakowie) znaleźć można potwierdzenie faktu występowania haftów krzyżyko­ wych również na innych jeszcze terenach beskidz­ kich i podbeskidzkich. Fragmentaryczne wzmianki na ten temat spotyka się także, rozsiane tu i ówdzie, w literaturze uwzględniającej problematykę śląską. Longin Malicki np. pisze, że technika ta znana jest także i w Brennej . Informacji tej jednak nie po­ twierdza żadnym materiałem rzeczowym; nie udało mu się zapewne znaleźć odpowiednich przykładów w terenie, ani też w zbiorach muzealnych, które po­ chodziłyby ze wspomnianej miejscowości. Taki brak 18 18 L. Malicki, op. cit, s. 76. Jw., s. 5, 10 i następne. Archiwum etnograficzne Muzeum Górnośląskie­ go w Bytomiu. 19 20 II. 22. Haft na mankiecie kabotka wy­ konany różnymi ściegami, a także krzyżykiem zwyklym-prostym. Pow. Opole. przypisać należy zupełnemu zamarciu w tych stro­ nach stroju regionalnego , które nastąpiło pod ko­ niec pierwszej wojny światowej i tuż po niej. Żywsza jest pamięć haftu warkoczykowego, którego prak­ tyczną umiejętność udało się stwierdzić wśród star­ szych mieszkańców Brennej, Brennej-Leśnicy, a na­ wet sąsiednich Górek Wielkich. Spotyka się ten haft także i na ilustracjach strojów . Wiadomo, że wyszy­ wano nim „lemieczki" do kabotków i „znaki" przy koszulach męskich . W zbiorach Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu znajduje się kabotek z Wisły, uszyty z białego płótna bawełnianego produkcji fa­ brycznej, który z przodu i na kołnierzu ma haft biały, zaś na mankietach rękawów, czyli na „lemieczkach", haft wykonany czerwoną bawełną, ściegiem warkoczykowym (il. 14). Krzyżyki tutaj są drobne, gęste, przy czym każdy z nich zamknięty jest w pionowym prostokącie ograniczonym dwiema nitkami wątku i trzema nitkami osnowy tkaniny, lub odwrotnie, za­ leżnie od układu motywów zdobniczych. W przeci­ wieństwie do istebniańskich, ten haft wiślański nie jest zbudowany z pojedynczych, poziomych „posków", 19 20 21 21 Informacji udzieliły w 1956 r.: Janina Moskała, lat ok. 70, i jej córka Maria Farfecka, lat 46, Ewa Gryń, lat 74, z Brennej, Zuzanna Choleksa, lat 65, z Brennej-Leśnicy, Franciszek Żerdka, lat ok. 90, z Górek Wielkich (pow. Cieszyn). �v II. 23. Tył czepka z haftem obramowanym ściegiem krzyżowym zwykłym-prostym. Dobrzeń Wielki, pow. Opole. II. 24. Kolejne mani­ pulacje igłą przy ściegu krzyżykowym zioyklym kwadratowym: a—d — strona prawa wyszycia, e — strona lewa wyszycia. czyli rządków, lecz poszczególne ściegi kładzione są tak, że tworzą od razu bezpośrednio wyszywany motyw . W Muzeum Cieszyńskim znajduje się sześć bliżej nie oznaczonych „lemieczków", które wyhafto­ wane są w podobny sposób . Niektóre z nich tak pod względem ornamentu, jak i kompozycji są bar­ dzo zbliżone do siebie, co w sumie skłania do wnios­ ku, iż pochodzić mogą z tej samej miejscowości, tzn. z Wisły. Również w Muzeum Etnograficznym w Kra­ kowie znajduje się kabotek , który, oprócz dziurko­ wanego i płaskiego haftu białego na rękawach i przyramkach, ma koło szyi wąską oszewkę z lnianego płótna fabrycznego, ozdobioną ściegiem warkoczykowym (o rozpiętości dwu nitek osnowy i wątku tka­ niny) i „godkiem", a nadto drobniutkim półkrzyżykiem, który w Goleszowie zwą „skręcatki" lub „śliw­ k i " , a Dobrowolscy określają jako „zaokrętka" (il. 15) . Półkrzyżyk ten, czyli bardzo gęsto kła­ dziony ścieg koło ściegu, uważany jest za haft star­ szego typu, rzadko kiedy już poświadczany nawet tra­ dycją ustną. Jego przykłady, znane prawie wyłącz­ nie z okazów muzealnych (cieszyńskich, bytomskich, gliwickich i krakowskich), pochodzą z takich wsi pod­ górskich, jak Ustroń, Nierodzim, Goleszów, Gumna i inne . Pojawiając się w zestawieniu ze ściegiem 22 23 24 25 26 27 22 Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 1081. Rozmiary haftowanego „lemieczka" — szer. 5,8 cm, dł. 24,5 cm. Eksponaty Muzeum Cieszyńskiego E/333, E/1799, E/1124, E/1121, E/1101, E/259. Eksponat 10409/MEK. Informacji udzieliły w 1959 r.: Anna Lipowczan, lat 73, i jej córka Emilia, lat 37, z Goleszowa (pow. Cieszyn). A. T. Dobrowolscy, op. c i i , s. 11. Znajomość ściegu krzyżykowego potwierdzają nadto wypowiedzi informatorki Anny Urbik, lat 75, z Kiczyc i nauczycielki Nawrotkówny, lat ok. 70, 23 24 25 28 27 90 warkoczykowym, tym samym rozszerzają jego pier­ wotny zasięg. Przeprowadzone na terenie całego Śląska badania ankietowe i wywiady z informatorami i hafciarkam i na temat strojów i haftów ludowych wykazały, że tutejszemu ludowi nie jest i nie była obca prak­ tyczna znajomość techniki krzyżykowej. Fakt ten potwierdzają niezbicie omówione poprzednio materia­ ły ze Śląska Cieszyńskiego oraz inne, które udało się pozyskać poza jego granicami, np. w Bojszowach No­ wych, Goczałkowicach, Studzionce (pow. Pszczyna) i Podlesiu (pow. Tychy) . Te ostatnie zresztą wy­ raźne oparcie znajdują w opracowaniu Dobrowol­ skich oraz Stanisława Bronicza, który podaje, że w stroju pszczyńskim noszonym w połowie X I X w. występował nieznany już dziś w tych stronach haft krzyżykowy o motywach geometrycznych . Nie jest zatem wykluczone, że mógł to być właśnie ścieg warkoczykowy docierający tutaj na północ ze Śląska Cieszyńskiego, a obejmujący pogranicze pszczyńskie i samo Pszczyńskie. Z drugiej strony jednak istnieje prawdopodobieństwo używania przez miejscową lud­ ność dwu rodzajów ściegu krzyżykowego, t j . warkoczykowego i krzyżykowego zwykłego-prostego, bardzo popularnego na przełomie X I X i X X w . wśród nie2 8 29 30 31 z Pierścca (pow. Cieszyn), zebrane w czasie badań terenowych w 1956 r. Archiwum Etnograficzne Muzeum Górnoślą­ skiego w Bytomiu. Wypowiedzi ankietowe: Gertrudy Ciepy, ur. 1896, Agnieszki Waliczek, ur. 1903, z Bojszów Nowych, Marii Piesór, lat 74, z Goczałkowic, Anieli Bazgiel, lat 42, ze Studzionki (pow. Pszczyna) i informatorek z Podlesia (pow. Tychy). A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 46, 57—58; St. Bronicz, Strój pszczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych, 1954, s. 58 i 47 oraz mapa na s. 17. 28 29 30 �mieckich kolonistów np. w Hołdunowie (pow. Pszczy­ na) i Szywaldzie (pow. Gliwice) , który to ścieg zyskiwał coraz więcej zwolenników i poza tymi wsiami. Wśród eksponatów Muzeum Etnograficznego w Krakowie pochodzących ze Śląska Cieszyńskiego znaj­ duje się jedyny tego rodzaju przykład kabotka ze wsi Ogrodzona (pow. Cieszyn), który — poza haftem bia­ łym, zdobiącym prawą połę przodu i przyramki, oraz poza haftem kolorowym wokół szyi, wykonanym ście­ giem płaskim — ma wyszyte „lemce" przy rękawach właśnie wspomnianym krzyżykiem zwykłym-prostym (ił. 16) . Niestety brak jest bliższych danych co do okoliczności i czasu jego powstania. Można jednak przypuszczać, że pochodzi on z lat międzywojennych, na co wskazuje dobry stan zachowania, sama techni­ ka i sposób wyszycia. Ś c i e g k r z y ż y k o w y z w y k ł y - p r o s t y jest zatem jeszcze jedną znaną i używaną odmianą tech­ niczną. Wykonuje się go przez wbijanie igły pionowo stale w tym samym poziomie, odliczając niezmiennie Jednakową ilość nitek tkaniny oraz tworząc jednokie­ runkowe skośne półkrzyżyki. Potem powracając tym samym rzędem w przeciwnym kierunku robi się skos drugi, również pionowymi i niezmiennymi wkłuciami igły. Trzeba pamiętać przy tym, że igłę wkłuwa się zawsze w miejscach, gdzie mają wypaść prawe lub lewe końce krzyżyka. Dzięki takim manipulacjom — nitki przekreślają się tylko raz pośrodku, a po spod­ niej stronie tkaniny powstają proste, pionowe, pod­ wójne ścieżki, równoległe do siebie. Gdy krzyżyki powtarza się w kilku rzędach nad sobą, wówczas lewa strona roboty wygląda niemal identycznie jak przy krzyżykach warkoczykowych, tzn. w postaci piono­ wych, równoległych linii składających się z krótkich, podwójnych ścieżków (il. 17). 32 33 Na podstawie badań terenowych i dokumentacji muzealnej okazuje się, że ścieg krzyżykowy zwykłyprosty występuje tylko w nielicznych haftach, i to przeważnie z tych rejonów, gdzie brak jakiegokolwiek śladu tradycji techniki krzyżykowej. Poza przykła­ dami przytoczonymi już z południowych terenów 3 1 Hanna Kronberger-Frentzen, Deutsche Stick­ muster, Hamburg; Siegfried Lehmann, Nieder sächsi­ sche Stickmustertücher, Hannower 1936; Wilhelm Pessler, Deutsche Volkskunst — Niedersachsen. Por. A. T. Dobrowolscy, op. cit, s. 57—58. Eksponat 24037/MEK. Górzanie — grupa etniczna zamieszkująca prze­ mysłowy obszar Śląska oraz najbliszą okolicę. Materiały zebrane w latach od 1956 do 1960 drogą wywiadów i odpowiedzi ankietowych u Rozalii Alcer, lat 45, i Marii Wyroby, ur. 1900, z Dąbrówki Wielkiej; grupy czterech osób z Lasowic; Albertyny Boncol, lat 64, i Zofii Szołtysik, lat 67, z Radzionko­ wa; Pawła Gołkowskiego, ur. 1903, ze Strzybnicy (pow. Tarnowskie Góry); u Teresy Polczyk, ur. 1880, z Łubia, Anny Kowal, lat 60, z Ostropy, Józefy Paź­ dzior, lat 88, z Sierot, Otylii Szewior, lat 60, z Wie­ lowsi (pow. Gliwice), u Pauliny Bisku, lat 60, Joanny Stanoszek, lat 80, Pauliny Kabica, ur. 1883, Pauliny Porada, lat 75, z Chocianowie (pow. Olesno); u Emmy Langer, ur. 1881, Jadwigi Kuka, lat 75, z Popielowa (pow. Opole); u grupy kilku kobiet ze Starej Kuźni (pow. Racibórz). 32 33 34 35 Śląska, znaleźć je można również w stroju grupy górzan . Jeszcze dziś miejscowe kobiety w letnie po­ południa niedzielne lub wychodząc do miasta po zakupy noszą płócienne (z płótna fabrycznego), białe jakie, wyszyte krzyżykiem zwykłym-prostym na brze­ gach przodów i dolnych krawędziach oraz na końcach rękawów. Ścieg ten, w przeciwieństwie do tradycyj­ nego, wykonanego na samodziałowym płótnie o wy­ raźnym splocie, nie jest równy i gęsto kładziony je­ den przy drugim; krzyżyki są dość duże, nierówno­ miernie odliczane i składają się na ornament wyszyty bezpośrednio, a nie wydobyty z tła. Tego rodzaju hafty znane są z Dąbrówki Wielkiej, Radzionkowa, Strzybnicy, Lasowic (pow. Tarnowskie Góry), w Łubiu, Osłriopie, Sierotach, Wielowsi (pow. Gliwice), Chocianowicaich (pow. Olesno), w Siołkowicach .Starych (pow. Opole) oraz w Starej Kuźni (ipow. Racibórz) . 34 35 Ściegu krzyżykowego zwykłego-prostego używano także do zdobienia poszewek, serwet, nakryć oraz różnych makatek rozpowszechnianych na Śląsku pod wpływem jarmarcznej tandety, szczególnie w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej. Poza tym nie znany jest żaden przykład — ani z ma­ teriałów archiwalnych, ani z tradycji ustnej, ani też z okazów muzealnych — który by świadczył, iż w stroju grupy górzan wyszywano wspomnianym ście­ giem inne jeszcze jego części, jak kabotki, chusty, czy też odzież męską. Warto podkreślić, że w niektórych wypadkach, gdy splot płótna był niewyraźny, dla za­ chowania w ornamencie linii geometrycznych stoso­ wano kanwę. Przyszywano ją lekko do krawędzi da­ nej tkaniny i krzyżykami wyszywano bezpośrednio na niej, przeprowadzając igłę równocześnie przez kanwę i przez tkaninę. Po wyhaftowaniu kanwę wy­ pruwano. Tego rodzaju pomocy technicznej wiejskie kobiety nie znały dotąd z przekazów tradycji; prze­ jęły ją zatem wraz z nowymi sposobami hafciarskimi. W grupie ściegów używanych w tym rejonie, a co do których nie ma również żadnych wzmianek i h i ­ storycznych materiałów, należy wymienić jeszcze je­ den — podręczniki hafciarskie określają go mianem: z a k o p i a ń s k i . Inna nazwa ludowa nie jest znana. 11. 25. Wzornik haftowany krzyżykiem dratowym. Śląsk Opolski. zwykłym-kwa- �Wykonuje się go przez poziome wkluwanie igły i przeciąganie jej na zewnątrz raz górą, raz tiołem przy końcach tworzonego skrzyżowania, przy czym wbija się ją po przekątni poprzedzającego ją ramie­ nia krzyżyka. Poszczególne ścieżki nie zazębiają się o siebie, przez co między skrzyżowaniami powstają niewielkie luki. Po lewej stronie natomiast nitki ukła­ dają się w równe rzędy poziomych, naprzemianległych ścieżków biegnących w odstępach. Wielkość ściegów jest dowolna, tak jak dowolny jest ich sposób nakła­ dania, tzn. bardziej zgęszczony lub luźniejszy (il. 20). Ściegu zakopiańskiego używano jedynie w stroju męskim grupy górzan do zdobienia niewielkiego pro­ stokąta zamykającego rozcięcie w tyle kamizeli lub „bruclika" (il. 19). A zatem, nakładano na tkaninę o niewyraźnym splocie płótna, bez odliczania nitek, tzn. tak jak inne ściegi dowolne — nie liczone. Jeśli więc za kryterium podziału wszystkich ściegów przyj­ muje się zasadę odliczania nitek tkaniny, t j . kiero­ wania się przy haftowaniu jej strukturą, to trzeba zaznaczyć, że ścieg zakopiański, nakładany dowolnie, nie wchodzi w skład typowych ściegów krzyżykowych. Nawet wiejskie hafciarki i inni ludowi informatorzy nie uważają go za ścieg krzyżykowy w ścisłym tego słowa znaczeniu i w tej grupie wcale go nie wymie­ niają. Przy klasyfikacji jednak ściegów, kierując się przede wszystkim ich właściwościami technicznymi, czyli — w wypadku ściegów krzyżykowych — zasadą skrzyżowania nitek, nieuwzględnianie na tym miej­ scu ściegu zakopiańskiego byłoby błędem. W śląskim stroju ludowym, którego współczesna forma wykształ­ ciła się pod koniec ubiegłego wieku, zajął on zniko­ me miejsce. Z fotografii i eksponatów zachowanych w zbio­ rach Muzeów Górnośląskiego w Bytomiu i Śląska Opolskiego w Opolu okazuje się, że hafty krzyżyko­ we w strojach górzańskich i opolskich odgrywały w ogóle niewielką rolę; stanowiły raczej uzupełnie­ nie innych tego rodzaju ozdób. Tak np. na przyramkach, jak i na mankietach kabotków opolskich — obok centralnego haftu wykonanego przede wszystkim ściegiem płaskim, a wypełniającego niemal całkowicie wspomniane płaszczyzny — wzdłuż zewnętrznych ich brzegów biegną jedynie pojedyncze paski wyszyte ściegiem krzyżykowym zwykłym-prostym. Krzyżyki są dość duże, nie liczone, pokrywają bowiem po­ wierzchnię płótna bawełnianego produkcji fabrycznej o gęstym splocie, z którego właśnie uszyte są wspom­ niane kabotki. Okazy takie znane są ze wsi Kom­ prachcice i Dobrzeń Wielki (pow. Opole) . : 36 Czasami zdarza się, że krzyżykami wyszyte są nawet pewne drobne elementy, jak to widać na przykładzie mankietu kabotka pochodzącego z po­ wiatu Opole (z miejscowości bliżej nie określonej) (il. 22) lub z Dobrzenia Wielkiego (egzemplarz taki 37 36 Eksponaty Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Przykład znany z fotografii, wyszyty ściegiem płaskim i krzyżykowym bawełną jasnoniebieską (?) pochodzi z powiatu Opole, Archiwum Fotograficzne IS PAN, Warszawa, negatyw 903. Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 911. 37 38 92 znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego). Ten ostatni, w postaci kabotka, ma haft rozmieszczo­ ny między dwoma rzędami podwójnych zakładek; krzyżyki zwykłe-proste są duże, nierówne, kładzione niezależnie od splotu fabrycznego płótna. Ich lewa strona tworzy plątaninę nitek, t j . pojedynczych ścież­ ków układających się bądź pod kątem prostym, bądź też poziomo. Widać, że wykonane zostały dowolnie, pojedynczo i w takim układzie, jak tego wymagał ornament (il. 21). Zastosowanie krzyżyków zwykłych widać także na „chustce pod oltorz" z Dobrzenia Wielkiego, bo­ gato haftowanej ściegiem płaskim, która tylko pewien element, t j . znak IHS, ma wyszyty krzyżykiem nie liczonym. Podobnie wykonane są pojedyncze rzędy krzyżyków tworzące kwadratowe obramowanie całego haftu, który wypełnia tył czepka, pochodzącego rów­ nież z tej samej miejscowości (il. 23). 38 39 Równie rzadko spotykane są hafty wykonane inną jeszcze odmianą ściegu krzyżykowego zwykłego, która znana jest przede wszystkim z wzornika w postaci prostokątnego kawałka kanwy. Widać na nim — oprócz pojedynczych, drobnych elementów, obramo­ wanych pasem motywów wolutowych — rozmiesz­ czone w poziomych rzędach poszczególne litery alfa­ betu i liczby oraz napis „Anna Stokłossa Im Jahre 1880" . Krzyżyki na nim są nieduże, na dwie nitki, równe, gęste (il. 25); lewa ich strona tworzy przyle­ gające do siebie drobne kwadraciki, bądź — w nie­ których miejscach — pionowe, podwójne, równoległe ścieżki, jak w hafcie na rękawach opisanego już ka­ botka z Dobrzenia Wielkiego. Jest to tzw. ś c i e g krzyżykowy zwykły — kwadratowy ', który wykonuje się w ten sposób, iż wbija się igłę raz poziomo, raz pionowo, formując to jedno, to drugie skrzyżowanie. Jeśli nitkę wyprowadza się z punktu dolnego, wówczas tworząc skrzyżowanie w prawym kierunku, igłę wbija się poziomo w dwa punkty gór­ ne, przy czym punkt wyjściowy igły znajduje się w linii pionowej nad punktem wyjściowym nitki. Następnie, tworząc skrzyżowanie lewe, wbija się igłę pionowo, przekłuwając od dołu ku górze, prostopadle do górnego brzegu skrzyżowania poprzedniego. W ten sposób punkt wyjściowy dla nowego krzyżyka znaj­ duje się teraz w górze. Można więc dalej prowadzić krzyżyki w kierunku albo poziomym, albo pionowym. W każdym jednak razie, dzięki takim manipulacjom, po stronie lewej tkaniny uzyskuje się drobne ścieżki, które układają się w tzw. cygańską drogę, czyli meander (il. 24), co łatwo rozpoznać na wspomnia­ nym okazie wzornika. Egzemplarz ten w niczym jed­ nak nie nawiązuje do tradycji. Być może, jest to właśnie dowód umiejętności technicznych i koncepcji ornamentowych wyniesionych ze szkoły lub jakiegoś klasztoru, za czym przemawiałyby także poszczególne 40 4 39 w Bytomiu 40 w Bytomiu 41 ani w pod­ podają na­ Eksponaty Muzeum Górnośląskiego Et. 905 i Et. 1265. Eksponat Muzeum Górnośląskiego Et. 1035. Nazwa nie spotykana ani u ludu, ręcznikach hafciarskich; podręczniki nie wet sposobu wykonania tego ściegu. �I I . 26. Haft ściegiem krzyżykowym zwykłym-prostym na „chustce pod ołtarz". Dobrzeń Wielki, pow. Opole. 42 motywy oraz fakt niewystępowania tej techniki na starszych kabotkach, chustkach i czepkach. Przykładem ściegu, nie mającego jakiegokolwiek potwierdzenia w twórczości ludowej jest także okaz innego starego wzornika, przechowywany w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu oraz podobny z Wójtowej Wsi (pow. Gliwice) , publikowany przez Józefa Ligęzę. Ich proweniencja, jak również czas powstania są nieznane, lecz na podstawie analogii z usilnie niegdyś propagowanymi w całej Europie niemieckimi wzornikami z końca X V I I I i z X I X w. sądzić można, iż tam właśnie tkwi ich źródło . Wspomniany oryginał muzealny, bardzo zniszczony i pocięty przez mole, przedstawia zbiór rozmaitych motywów typu realistycznego, które wykonane zo­ stały na wełnianej tkaninie o splocie płótna, w ko­ lorze szarawo-białym, cienkimi nićmi wełnianymi o wyblakłych różnych barwach, nie określonym ście­ giem krzyżykowym . Z wzorników takich korzystali przede wszystkim hafciarze miejscy, klasztory, szkoły, toteż za ich pośrednictwem mogły się one dostać do rąk ludu. 43 44 45 46 W procesie rozpowszechniania się haiflJw, a tym samym i niektórych ściegów, oprócz przekazów tra­ dycji, której ślady, jak w wypadku dwustronnego 42 Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 1035. Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 2168 z pow. Gliwice. Józef Ligęza, Lud, Śląsk, ziemia i ludzie, Kato­ wice—Wrocław 1948, s. 178. H. Kronberger-Frentzen, op. c i t ; S. Lehman, op. cit.; W. Pessler, op. cit. Na podstawie jednego, bardzo zniszczonego za­ bytku trudno rozpoznać techniczną stronę ściegu. Krzyżyki wykonane są z kilku ścieżków; po ze­ wnętrznej stronie wyglądają jak zwykłe, tylko z pod­ wójnych nitek. Lewa ich strona tworzy gęstą pląta­ ninę nitek w układzie pionowym, poziomym, skośnym lub promienistym. Informatorka Teresa Czepczor, lat 69, z Jawo­ rzynki, pow. Cieszyn, w 1961 roku powiadała, że 43 44 45 48 47 ściegu krzyżykowego, udało się stwierdzić pod koniec X V I I w., niemałą rolę odegrało właśnie nauczanie robót ręcznych. W szkołach weszło ono w życie wprawdzie dość późno, ale do dziś wiele informatorek w średnim wieku podaje, iż swe umiejętności hafciarskie zdobyły lub rozwinęły tą właśnie drogą. Nietrudno w to uwierzyć, albowiem w ostatniej ćwierci X I X w. zaczęto wprowadzać na Śląsku w szkołach powszechnych naukę robót ręcznych i gos­ podarstwa domowego. Tym sposobem na lekcjach uczono dziewczęta, oprócz gotowania i szycia, także haftowania . Te same umiejętności, znacznie wzbo­ gacone, wynosiły również córki zamożniejszych wieś­ niaków ze szkół i kursów prowadzonych w klaszto­ rach, z których mogły korzystać dzięki lepszym wa­ runkom materialnym. Szkoły takie znajdowały się w niektórych wsiach, w pobliskich miasteczkach i miastach, i prowadzone były przeważnie przez sio­ stry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. w Cieszy­ nie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także w Kujakowicach i Popielowie na Śląsku Opolskim . Wiele starszych kobiet wspomina, że tą właśnie drogą nauczyły się różnych technik i wzorów, przy czym jako jeden z podstawowych wy­ mieniają ścieg krzyżykowy . 47 43 49 wyszywać uczyły się dziewczęta od matek lub jedna od drugiej przy pasaniu. Tak było np. za czasów młodości jej matki. „A my to sie we szkole uczyli". To samo potwierdziła Janina Bury, lat 42, z Jawo­ rzynki oraz inne kobiety w średnim wieku podkreśla­ jąc, że teraz żadna z młodych nie chce już wyszywać. B. Bazielich, Z badań terenowych nad cie­ szyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 11, 12; taż, O opolskich haftach ludowych, „Kwartalnik Opolski", 1959, nr 4, s. 137. Na podstawie wywiadów w latach 1956—1959 z dwiema informatorkami w wieku ok. 50 lat z Pod­ lesia (pow. Pszczyna), z Anną Kowal, lat 60, z Ostropy (pow. Gliwice), z Emmą Langer, ur. 1881, z Siołkowic Starych (pow. Opole), z grupą kobiet ze Starej Kuźni (pow. Racibórz) i z Lasowic (pow. Tarnowskie Góry). 48 4S 93 �Wszystkie podane tutaj ściegi, bez względu na swój techniczny charakter — z wyjątkiem dwustron­ nego ściegu krzyżykowego, którym obecnie ludowe hafciarki nie potrafią się już posługiwać — nie na­ stręczały szczególnych trudności przy wykonywaniu, należą bowiem do prostych ściegów. Jedyny kłopot, zwłaszcza dla początkujących, mogło sprawiać równe odliczanie nitek osnowy i wątku zahaftowywanej tka­ niny oraz umiejętne przeliczanie krzyżyków na od­ powiedni ornament. Kiedy jednak haftująca nabrała wprawy w robocie, nie musiała się już nad nią spe­ cjalnie zastanawiać. Podkreślają to wyraźnie wszyst­ kie hafciarki, a jedna z nich, Teresa Czepczor z Ja­ worzynki, starsza kobieta, wyraziła to słowami: „gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby groł". Egzemplarze opolskich i górzańskich haftów krzy­ żykowych pod względem techniki nie przypominają w niczym ściegów znanych na południu Śląska, tzn. ani krzyżyka dwustronnego, ani krzyżyka warkoczykowego. Są to po prostu hafty wykonane zwykłym ściegiem krzyżykowym, który występuje tu w dwu odmianach (zwykły-prosty i zwykły-kwadratowy). Ich zasięg jest dość szeroki, bo poza Opolskiem, Gliwickiem i Tarnogórskiem obejmuje — co potwierdzają nowsze materiały — także Podbeskidzie i Beskid. Ta pewnego rodzaju zwartość zasięgu może stanowić jeden z argumentów przemawiających za jego now­ szym pochodzeniem. Potwierdza to zresztą i inny ma­ teriał — krótka wzmianka Lucjana Malinowskiego, datowana przez niego na rok 1869 — 1870, informu­ jąca iż noszone w tym czasie na Opolszczyźnie kabotki były wyszywane . Na pozór lakoniczne to stwierdzenie zdaje się być zupełnie bez znaczenia, gdyż nie wymienia żadnej z technik używanych w tym celu. Pokrywa się ono jednak z dokumentami eksponatowymi i ilustracyjno-archiwalnymi, przy­ toczonymi poprzednio. Skoro wiadomo, że znany obec­ nie tamtejszy strój ludowy, uważany za formę tra­ dycyjną, wykształcił się w drugiej połowie X I X w . , to opisywane hafty nie mogły być starsze, nie ma bo­ wiem na to żadnych innych dowodów. Zważywszy przy tym fakt, że około 1880 r. niemal wszyscy za­ częli ubierać się na modę miejską, drogi, jakimi prze­ dostały się omówione ściegi do warstw chłopskich, są raczej jasne. Rozjaśnia je jeszcze sam sposób wy­ korzystania ściegów: haftowano nimi albo pojedyncze paski brzegowe będące uzupełnieniem centralnego haftu inną techniką, albo też takie motywy, nieliczne zresztą, które zaczerpnięto z wzorników lub innych haftów, jak np. na „chustce pod oltorz" z Dobrzenia Wielkiego (il. 26). Inaczej rzecz się przedstawia z dwustronnym ście­ giem krzyżykowym i ze ściegiem warkoczykowym. Przykłady ich datujące się z dość odległych czasów, dowodzą, iż są to ściegi bardzo stare, ściegi, których tradycja wykonawcza albo już dawno zaginęła (jak 5C 51 50 W okolicach Opola kobieca „koszula ma rękawy na ramionach haftowane czerwono, niebiesko lub czarno, haft ten zwie się «przyramiąska». Rękawy [...] są zakończone mankietami haftowanymi w taki sam sposób jak przyramiąska", L . Malinowski, Zarysy życia ludowego na Szląsku, „Ateneum", 1887, I I , s. 110. 94 w wypadku krzyżyka dwustronnego), albo też nadal żyje, znajdując zastosowanie w zdobnictwie miejsco­ wego stroju ludowego, bądź też w przedmiotach w y ­ twarzanych na zbyt w mieście. W Muzeum Cieszyń­ skim znajduje się akwarela H. Jastrzembskiego z 1846/47 r., reprodukowana po raz pierwszy przez Dobrowolskich . Widać na niej trzy postacie w stro­ jach, z których dwie pierwsze z prawej strony przed­ stawiają parę cieszyniaków, trzecia zaś — stojącą tyłem góralkę. Z głowy na ramiona, zasłaniając całe plecy, opada jej złożona w trójkątny róg chusta „spuszczowa", na której dolnym narożniku autor zaznaczył czerwonym kolorem haftowany maleńki, trójkątny znaczek. Jest to najstarszy znany dokument ściegu krzyżykowego w ogóle, a krzyżyka dwu­ stronnego w szczególności. Fakt ten potwierdzają również zachowane jeszcze oryginały, które według słów miejscowej ludności można odnieść do pierw­ szych dziesiątków lat ubiegłego wieku, a więc czasu, z którego pochodzi chusta na akwareli Jastrzemb­ skiego 52 Prawdziwą rewelacją stał się ostatnio siedemna­ stowieczny nie inwentaryzowany eksponat zarzucony w bibliotece Muzeum Cieszyńskiego, a znaleziony przypadkowo w 1961 r. Jest to niewielka chustka obrzędowa haftowana kilkoma ściegami, zwłaszcza kwadratowym i płaskim; część środkowa wyhafto­ wana jest zbliżonym do dwustronnego ściegiem krzy­ żykowym (il. 27). Widać na niej wyraźnie datę 1686 r. oraz nazwę miejscowości — Bobrek . Zabytek ten potwierdza niezbicie znajomość ściegu krzyżykowego znacznie wcześniej, niż to podają wspomniana wyżej akwarela, tradycja ustna i zachowane okazy chust „rożkowych" i „spuszczowych"; rozszerza ponadto zasięg tej techniki, zbliżając ją do miejskiego śro­ dowiska Śląska Cieszyńskiego. Ścieg jest wyraźny, krzyżyki dość duże, przeważnie na pięć nitek i , sto­ sunkowo równo wykonane, tworzą — stosownie do ornamentu — bądź płaszczyznę, bądź też pojedyncze, łączone na skos krzyżyki. Nie są one jednak tak gęsto kładzione jeden obok drugiego, jak to widać na przy­ kładach chust „rożkowych" i „spuszczowych". 53 Znacznie skromniejsze są natomiast materiały źród­ łowe do ściegu krzyżykowego-warkoczykowego. W za­ sadzie wszystkie one są już znane i publikowane oraz wchodzą w skład kolekcji muzealnych. Co do relacji ustnych i pisemnych, to wątpliwości nasuwają na­ wet notatki z podróży Malinowskiego, poczynione przez niego w końcu ubiegłego wieku , które Ma­ licki uważa za pierwszy dokładniejszy opis odzieży górali śląskich. Malinowski bowiem ani słowem nie wspomina o haftach, aczkolwiek na innym miejscu, przedstawiając np. stroje opolskie, wyraźnie o nich pisze. Zastanawiający więc wydaje się fakt, dlaczego w stroju góralskim pominął tak ważny szczegół. Trud­ no tu jednak snuć jakieś domysły. Nie ma zresztą 54 51 St. Bronicz, Siołkowicki strój ludowy, „Etno­ grafia Polska", I , s. 221—225. A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 25. Bobrek była to wieś, dziś dzielnica Cieszyna, leżąca na południowy wschód od miasta. L. Malinowski, op. cit., s. 11—112. 52 53 54 �II. 27. XVII-wieczna chusta haftowana zbliżonym do dwustronnego ściegiem krzyżykowym. Cieszyn-Bobrek. II. 28. Haft krzyżykiem warkoczykowym na wczesno­ średniowiecznym trzewiku skórzanym. Opole-Ostrówek. żadnych wątpliwości, że hafty krzyżykowe istniały już w tych czasach, znamy przecież zachowane okazy oraz wiarygodne materiały publikowane w niewiele lat później np. przez Bogumiła Hoffa. W pracy z 1888 r. podaje on barwne ilustracje, na których czerwonym kolorem zaznaczono „lemce" i „obójki" u kabotków góralek wiślańskich . Ze wzmianki do­ wiadujemy się również, że omawiany ścieg używany był także przez mieszkańców Wisły. Jeszcze dziś star­ sze kobiety wiślańskie powiadają , że około 70 lat temu męskie koszule i kabotki były z kolorowymi, krzyżykowymi wyszyciami. Zaniechali ich „za starej Polski", t j . w latach międzywojennych. Proces zaniku haftów warkoczykowych przebiegał na różnych terenach w różnym czasie. Tak np. w re­ jonie podgórskim, jak stwierdzają stai^jjgJ.udzie, prze­ stano ich używać już w „czasach austriackich", tzn. jeszcze przed I wojną światową . Tymczasem dla historii ściegu krzyżykowego warkoczykowego oraz dla potwierdzenia od jak dawna był znany i używany niesłychanie ważne okazały się materiały wykopaliskowe, na jakie natrafiono w cza­ sie badań archeologicznych w Opolu na Ostrówku . Znaleziono tam mianowicie w warstwach datowanych na koniec X I i początek X I I w. egzemplarze skórza­ nych trzewików, które na swej przedniej części za­ chowały wyraźne ślady haftów (il. 28). Niektóre z nich (konkretnie znane są trzy przykłady) wykonane są właśnie ściegiem krzyżykowym o wyraźnym, gęstym splocie, charakterystycznym dla krzyżyka warkoczy55 56 57 53 55 L. Malicki, op. cit., s. 11—112; B. Hoff, Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, Warszawa 1888, tab. I i I I nlb, oraz s. 45: „U kaba ek rąbki, około szyi buojki (!) i przy ramionach «lemieszki» są wyhaftowane czerwonymi nićmi [...]". Wywiady w 1956 r. z Anną Burawową, lat 50, i Ewą Nogowczyk, lat 59 oraz z Ewą Cieślar i Agniesz­ ką Michalską, lat ok. 30, a także z innymi starszymi kobietami z Wisły (pow. Cieszyn). Anna Lipowczan, lat 73, z Goleszowa (pow. + 56 57 kowego. Po dokładnej analizie nie może być żadnej wątpliwości, że jest to wspomniany typ ściegu. Zasto­ sowano go do dość nikłego haftu, jaki tworzą jeden lub dwa poziome rzędy krzyżyków wykonanych weł­ nianą nicią w kolorze żółtawo-brązowym, przepro­ wadzoną albo na wylot skóry, albo też tylko przez jej liczko. Pojedyncze ściegi nie oddzielają się od siebie, lecz — podobnie jak współczesne beskidzkie — tworzą nierozerwalny, gęsty pas. Krzyżyki są stosun­ kowo równej wielkości i drobne, na okazie zaś, gdzie występują w dwu rzędach, widać, że nachylone są w dwu różnych kierunkach, tzn. wykonano je przez prowadzenie nici od prawej strony ku lewej, a potem z powrotem, w rzędzie drugim, od lewej strony ku prawej, lub odwrotnie, czyli nie tak, jak to prakty­ kuje się współcześnie, haftując zawsze z prawej stro­ ny ku lewej i urywając nić na końcu każdego rzędu. Niestety, poza wymienionymi fragmentami haftowa­ nych skórzanych trzewików nie znane są żadne inne współczesne lub późniejsze przykłady wyszyć wyko­ nanych ściegiem krzyżykowym warkoczykowym, to­ też ślad jego ginie potem i pojawia się dopiero w X I X w. Podobnie zresztą brak jakiejkolwiek historycznej ciągłości między omówionymi haftami krzyżykiem dwustronnym z końca X V I I w., a znanymi z X I X i początku bieżącego wieku. Dla uzupełnienia materiału ilustrującego stan tech­ niki krzyżykowej na terenie całego Śląska, warto na koniec zaznaczyć, że współcześnie spotkać można na Cieszyn) tak wspominała w 1959 r.: „Kabotki szyli wdycki krziżiczkami, jedwabiem białym, czarnym, różowym, na lemieczkach, a przodki były gładki. Okruża, tacie jeśli wyszyli, a dali koronkę ku tymu, to było już szumne, straszna pycha. Matka umiała tak wyszywać, ale mnie nie wyuczyli, bo prawiła, że moda sie nie wróci. I tak było do wojny, do czternastego roku". Materiały z Zakładu Archeologii Polskiej we Wrocławiu. 38 95 �tej jednakże mieści się już wszystko, a więc określa ona zarówno ścieg krzyżykowy jak i pozostałe od­ miany ściegu krzyżykowego zwykłego. Nawet jeśli mowa o krzyżyku dwustronnym, nie zawsze określają go jako „podwójny". Nic dziwnego więc, że ogólni­ kowe nazewnictwo, które określa tylko typ techniki, doprowadziło wielu badaczy do niewłaściwego wysu­ wania wniosków i błędnej interpretacji materiału. Tymczasem w świetle szczegółowszych badań okazuje się, że materiał ten jest bardzo zróżnicowany zarówno co do strony technicznej jak i zasięgu poszczególnych ściegów. Obok ściegów poświadczonych dawnymi dokumen­ tami są i inne, znacznie młodsze. Najstarszy, którym okazuje się ścieg warkoczykowy, wiąże się zasadni­ czo z dwoma ośrodkami: pierwotnym, wczesnośred­ niowiecznym — opolskim, i dziewiętnastowiecznym, a może i wcześniejszym — beskidzkim. Współczesne Jak z powyższego przeglądu wynika, na terenie całego Śląska występują trzy rodzaje ściegów krzy­ opracowania czeskie wskazują, że rozprzestrzenia się on i pöza południowe granice naszego k r a j u , nie żykowych: krzyżyk dwustronny, krzyżyk warkoczywychodząc jednak z obs-zaru górskiego. kowy i krzyżyki zwykłe, a ponadto bliżej nieokreślo­ na odmiana krzyżyka, znana tylko z wzorników. Podobne powiązania widać również w haftach Ściegi krzyżykowe zwykłe występują w kilku od­ krzyżykiem dwustronnym , „godkiem" i „kurzą stop­ mianach w postaci: „godka", „kurzej stopki", krzyży­ ką". Krzyżyki zwykłe natomiast, o tradycjach no­ ka zwykłego-prostego i zwykłego-kwadratowego. Nie wych, korelują z tymi, które popularyzowały X V I I I udało się jednak stwierdzić, aby w gwarze ludowej — i XIX-wieczne wzorniki niemieckie, co potwierdza poza „godkiem", „kurzą stopką" i krzyżykiem „pod­ często używana przez lud górnośląski nazwa „Kreutz­ wójnym" — miały one jakieś specjalne nazwy. stich". Owszem, technikę krzyżykową wyraźnie odróżniają W wyniku zanotowanych tu spostrzeżeń oraz przy­ od innych i od razu każda z kobiet (nie tylko haftoczonych materiałów szczegółowych wypada na ko­ ciarek) wie dokładnie, o co chodzi. Na terenie Śląska niec zauważyć, że dalsze badania tej oraz innych przemysłowego i Opolskiego określają go z niemiec­ jeszcze technik hafciarskich mogą rzucić światło nie ka „Kreutzstieckerei" lub „Kreutzstich", na Śląsku tylko na proweniencję, ale i na historyczną genezę Cieszyńskim jako „szicie krziżiczkami". W nazwie haftu ludowego w Polsce. Dolnym Śląsku (np. w powiatach Kamienna Góra, Wołów i Lwówek) lniane koszule i fartuchy oraz poszewki i ręczniki haftowane ściegiem krzyży­ kowym zwykłym-prostym. Są to wytwory repatrian­ tów ze wschodu, pochodzących z okolic Stanisławo­ wa, Tarnopola, Pińska, powstałe w latach między­ wojennych na wspomnianych terenach i przewiezione tutaj przez nich razem z całym dobytkiem . Nie wiążą się one bezpośrednio z haftami śląskimi tego typu, zwłaszcza Śląska Dolnego, gdzie technika krzy­ żykowa nie była znana w twórczości ludowej. Pod­ kreślić jednak trzeba fakt, że wykonane są w ten sam sposób jak opolskie czy inne z południowych obszarów Śląska (krzyżyki są na dwie lub trzy nitki, a lewa ich strona tworzy równoległe, podwójne ścież­ ki powtarzające się rzędami w równych odstępach jeden nad drugim). 59 60 el 59 Na podstawie eksponatów Muzeum Etnograficz­ nego we Wrocławiu, a pochodzących z lat trzy­ dziestych bieżącego wieku, z zakupów w ostatnich latach. Drahomira Stranska, Lidoue kroje v Ceskoslovensku, dii I , s. 104—105; Kriżikova vyśivka 60 Fot. S. v slovenskej lüdovej umeleckej vyrobe, Bratislava 1959, s. 2; V. Prażak, Slovenske Udowe vysivky, Brati­ slava 1935, s. 167, 202—205—198; Sona Kovacevićova, L'udovy odev v Hornom Liptoue, Bratislava 1955, s. 56. Jifina Kralova, op. cit., s. 104—106. Deptuszewski. 81 Rys. autorka, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25f4880ce54c7cb8904487e65e83d3f0.pdf 8a982e0a897c3ede7022a9d8a8507ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3279 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3073 Title A name given to the resource Znaki istnienia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.3-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki ZNAKI ISTNIENIA W życiu osób i zbiorowości ludzkich — ale pewnie t e ż wale, garncarze, z ł o t n i c y i srebrnicy, ludwisarze, tkacze). Dobrze bytowanie t e ż znane s ą znakowania w y k o r z y s t y w a n e przez r y b a k ó w k a ­ powszednie oraz m n i e j l u b bardziej wyraziste m o m e n t y istnie­ szubskich oraz g ó r a l i . N i e wyczerpuje się na t y m l i s t a t y c h zwierzęcych i roślinnych — wyróżniałbym stałe 4 strukturze emocji d a w n y c h o z n a k o w a ń , p o n a d t o ł ą c z y się zapewne z n a j n o w s z y m i s z c z e g ó l n y m stanem ducha. M o ż n a go c h a r a k t e r y z o w a ć takimi tego c h a r a k t e r u procederami, r o z w i j a j ą c y m i się w r o z m a i t y c h 1 nia . I s t n i e n i e jest w naszej w e w n ę t r z n e j o k r e ś l e n i a m i , j a k poczucie siły, p e w n o ś ć swego j a , świadomość bliskim związków poczucia wzmożona z i n n y m i . I s t n i e n i e m o ż e b y ć stanem świętości i wówczas szczególnie s t a j ą s i ę dla tej c h a r a k t e r y s t y k i p o j ę c i a przydatne emocjonalno-etyczno: grupach s p o ł e c z n y c h i o d m i e n n y c h c a ł k i e m s y t u a c j a c h . 5 Cechą w s p ó l n ą t y c h z n a k ó w jest t o , że d o t y c z ą w ł a s n o ś c i k o n k r e t n e j osoby i że o d w o ł u j ą się do p r z e d p i ś m i e n n y c h s p o s o b ó w k o m u n i ­ k o w a n i a s i ę . Ciosna, merki, gmerki, piętna, punce, barwy, t o zgoda, pojednanie, p r z y j a ź ń , m i ł o ś ć , odwaga i r a d o ś ć oraz — n a z w y o z n a k o w a ń , z j a k i c h k o r z y s t a ł y o k r e ś l o n e profesje. W o b r ę ­ o ś m i e l ę się u ż y ć tego s ł o w a — b ł o g o s t a n . I s t n i e n i e w kategoriach bie oznakowań występowały r e l i g i j n y c h b y w a c z ę s t o ś w i a d o m o ś c i ą ł a s k i . W k u l t u r a c h euro­ nazwy k o n k r e t n e , o d n o s z ą c e s i ę do „ r z e c z o w y c h wizerunków", pejskich, s z c z e g ó l n i e , j a k polska, k a t o l i c y z m u poreformacyjnego, podobnie j a k w heraldyce szlacheckiej. w a ż n y m czynnikiem różnicującym uproszczony, g e o m e t r y c z n y ) , pozornie asemantyezny osoby w doznaniach istnie­ poszczególnych rodzajów tych 6 Ideograficzny (często charakter n i a jest i c h w r a ż l i w o ś ć m i r a k u l a r n a , nieraz n i e z b y t p o g ł ę b i o n a t y c h o z n a k o w a ń , nie m i a ł ścisłej k o n o t a c j i stanowej, t a k j a k i nie zawsze k o n t o m p l a t y w n a , u l e g a j ą c a z b i o r o w y m fascynacjom podobne do n i c h h e r b y i g o d ł a . I w ł a ś n i e dlatego, że semantyka i oznakowań 2 nastrojom . Z n a k a m i istnienia w kulturze Polski m o g ą b y ć wydarzenia związane z wszelkiego rodzaju inicjacjami, losem nieheraldycznych miała węższy i nie t a k ścisły zakres w y r ó ż n i a n i a s p o ł e c z n e g o , b l i ż s z e one s ą c z ę ś c i e j , a n i ż e l i rodziny; herby, p r a g n i e n i u s a m o o k r e ś l e n i a j e d n o s t k i i j a k m i się wydaje — religijne p r a g n i e n i u ego. Z n a k i profesji, g r u p z a w o d o w y c h , nie m i a ł y , j a k fakty społeczne i związane z p r a c ą twórczą; przeżycia i a r t y s t y c z n e . W ł a ś n i e to ostatnie n a j d o b i t n i e j u k a z u j ą r ó ż n i c e h e r b y , t a k szalenie dostojnej, u t r w a l o n e j w d ł u g i m czasie d r o g i m i ę d z y t y m co jest w ż y c i u — z w y k ł y m , powszednim b y t o w a - rozwojowej. n i o m , a t y m co jest •— n i e z w y k l e , p i ę k n e . b y ł y ż y w s z y m i , u l o t n i e j s z y m i . A l e t e ż nie zawsze p r z e r a d z a ł y B y ć m o ż e nie p o d l e g a ł y m a r t w i e j ą c e j symbolice, aktach się w t w a r d e z n a k i t o ż s a m o ś c i r o d u , osoby. S i ę g a j ą c do s t r u k t u - t w ó r c z y c h s p o w i t y c h t r a g i z m e m a r t y s t y ; p o w s t a w a ć w cierpie­ ralistyeznej, n a d u ż y w a n e j t e r m i n o l o g i i , m o ż n a p o d a ć p r z y k ł a d y , n i u czy w rozpaczy, ale n a w e t w ó w c z a s , a nieraz t y l k o w ó w c z a s , j a k ciosno s i g n i f i ś s o s n ę z b a r c i ą — b ó r — w ł a s n o ś ć , z a ś s i g n i f i a n t W i a d o m o t e ż , że d z i e ł o s z t u k i r o d z i ć się m o ż e w w y w o ł u j e skromne, c h o c i a ż n i e p o r ó w n y w a l n e w swej sile m o m e n t y p r z y n a l e ż n o ś ć do w y b r a n e j reprezentacji c h ł o p s t w a p a ń s z c z y ź n i a ­ istnienia. Jest t e ż sztuka w m o i m odczuciu n a j d o n i o ś l e j s z y m zna­ nego, k o r z y s t a j ą c e g o z w o l n i z n i chronionego n i e z w y k l e s u r o w ą k i e m — n i e s k o ń c z o n y m zbiorem z n a k ó w — n i e z w y k ł o ś c i czło­ jurysdykcją wieka; społeczeństw w y m a r ł y c h i żywych. Rzeczywistość, j a k ą o k r e ś l a ł y k o n k r e t n e stado, n a t o m i a s t t e n sam znak, w y r ó ż n i a ­ p r a g n ę t u t a j z a r y s o w a ć , d o s t a r c z y ł a i m n i e samemu regale bartnego. Specjalnie znaczone uszy owcy zupełnie j ą c y stado, z n a c z y ł p o z y c j ę b a c y , jego d u m ę , g o d n o ś ć z a l e ż n i e nieoczekiwanie d o z n a ń s z c z e g ó l n y c h . M ó w i ć b ę d ę o rzeczywis­ od tego i l e uszu m o g ł o b y ć w y c i ę t y c h , ile w stadzie sztuk prze­ t o ś c i w y j a ł o w i o n e j a r t y s t y c z n i e , w n i c z y m nie r o k u j ą c e j o d k r y w - ż y ł o w y p a s , j a k i baca m i a ł charakter, ile o s ó b do w y ż y w i e n i a i t p . czogo p r z e ż y c i a w k o n t a k c i e z d z i e ł e m s z t u k i . Pod koniec lat siedemdziesiątych T a k w i ę c , ciosno m o g ł o p r z e r o d z i ć się ze z n a k u t y l k o w ł a s ­ z p r z y c z y n od siebie nościowego w znak t o ż s a m o ś c i , poczucia swych przywilejów z u p e ł n i e n i e z a l e ż n y c h zmuszony z o s t a ł e m w ł ą c z y ć się do b a d a ń i p r a w . I j e ś l i n a s t ą p i ł o naruszenie t y c h p r a w , w ł a ś n i e ciosno nadwiślańskich, służyło w sądzie w celach gorliwie wówczas w kraju organizowanych. za 7 świadectwo bartnym. W i ś l e d z i ę k i zbudowanej n a k ł a d e m o g r o m n y c h k o s z t ó w pospolicie p r a k t y c z n y c h , m o g ł o u z y s k i w a ć sens poczucia obo­ we Włocławku. Wielka inwestycja spowodowała nieraz z u p e ł n i e nieoczekiwane z m i a n y ś r o d o w i s k o w e . niezwykłe, Zniknęły oznakowywanie prowadzonego Z n a l a z ł e m się w rejonie Jeziora W ł o c ł a w s k i e g o , p o w s t a ł e g o na zapory Podobnie, dochodzenia uszu owiec w i ą z k ó w , c h o c i a ż b y o d p o w i e d z i a l n o ś c i za w ł a s n ą r o d z i n ę . Za­ pewne t o samo m o ż n a p o w i e d z i e ć o znakach cechowych, cho­ c a ł e wsie, u l e g ł y z a g r o ż e n i u osiedla, nawet z dala p o ł o ż o n e od c i a ż b y o puncach z ł o t n i k ó w , gmerkach m u r a r z y a t a k ż e b r z e g ó w jeziora. W y w ł a s z c z e n i gospodarze ze strefy b e z p o ś r e d ­ r y b a k ó w pomorskich. niego z a g r o ż e n i a p r z e n i e ś l i się na w y s o k o p o ł o ż o n e , bezpieczne Jak merkach 8 już wspomniałem, kolekcja zgromadzona w murzy - miejsca. Opuszczone zagrody przeznaczono do t o t a l n e j r o z b i ó r k i . nowskim W niosce M u r z y n o w o , k o r z y s t a j ą c z opieki U n i w e r s y t e t u W a r ­ n o ś c i o w o - t o ż s a m o ś c i o w y m i r ó w n i e ż przez l u d n o ś ć c h ł o p s k ą tego szawskiego, u d a ł o się ocalić 3 gospodarstwa, a w d w ó c h zgroma­ w a ż n e g o n i e g d y ś r e g i o n u k r a j u . O t y m , nie p o d l e g a j ą c y m obecnie d z i ć k i l k a s e t cennych o b i o k t ó w c h ł o p s k i e g o inwentarza ruclio- j a k i e j k o l w i e k d y s k u s j i stwierdzeniu, nie w s p o m i n a j ą opracowania mogo. Muzea w M u r z y n o w i e p o ł ą c z o n e z o s t a ł y ze s t a c j ą d ł u g o ­ k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w z i e m i d o b r z y ń s k i e j . N i e trzeba p o d k r e ś l a ć trwałych badali t e r e u o w y c h , i n d y w i d u a l n y c h i Muzeum, ujawniła posługiwanie się z n a k a m i włas- 3 zespołowych . znaczenia tego f a k t u , s z c z e g ó l n i e p r z y p o d e j m o w a n y c h p r ó b a c h Zgromadzona k o l e k c j a o k a z a ł a się s z c z e g ó l n i e w a r t o ś c i o w ą tworzenia syntez, poszukiwania o d p o w i e d z i na w a ż n e p y t a n i a , pod j e d n y m w z g l ę d e m , n i e z n a n y m m i w c z e ś n i e j i o ile dobrze czy j a k a ś z b i o r o w o ś ć „ m i a ł a l u b m a poczucie w ł a s n e j się o r i e n t u j ę nie a n a l i z o w a n y m w l i t c r a t u r z o p r z e d m i o t u . Chodzi ności". Pytania odręb­ te stawiane s ą — j a k m i się w y d a j e — w c i ą ż o z n a k i w ł a s n o ś c i o w e . W i a d o m o jest, żo z t a k i c h z n a k ó w korzysta­ zbyt l i m u r a t o r o w i e ś r e d n i o w i e c z n y c h b u d o w l i , b a r t n i c y w czasach zasadach p r z e s t a r z a ł y c h m e t o d u p r z e d m i a t a w i a n i a przez badaczy o g ó l n i e , a poszukiwana o d p o w i e d ź dochodzona jest na od p r z y n a j m n i e j X V I po X I X w i e k , r z e m i e ś l n i c y cechowi (ko­ swoich r o z m ó w c ó w (tak z w a n y c h i n f o r m a t o r ó w ) , w czasie po- 3 �spiesznego, zbanalizowanego o g l ą d u r z e c z y w i s t o ś c i (tak zwanego sadownictwo, w y w i a d u ) , c z ę s t o , m i m o p r e t e n s j i do n a u k o w o ś c i , nic k o n k u r u ­ wieś m i a ł a o p i n i ę zdecydowanie wodniackiej, j ą c e g o z opisem l i t e r a c k i m związanej przejdę do meritum czy publicysta c z n y i n . D l a t e g o n i m naszych zainteresowali znakowaniem, częściowo z Wisłą. hodowla. Przede wszystkim jednak rybackiej, ściśle Przypuszczam, że w ł a ś n i e to m o g ł o mieć w a ż n y w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się o s o b o w o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . p r a g n ą ł b y m p r z y b l i ż y ć nieco s p o ł e c z n o ś ć jednej zaledwie w s i , D z i ę k i rzece, zawodem w o d n i a c k i m , m o g l i c h ł o p i p a ń s z c z y ź n i a n i w k o n t e k ś c i e jej z w i ą z k ó w z s ą s i a d a m i , z b i o r o w o ś c i ą p a r a f i a l n ą k o r z y s t a ć t u z p e w n y c h n i e k o n t r o l o w a n y c h przez f o l w a r k s w o b ó d . oraz reprezentantami ustalonych graficznych j a k i m i s ą K u j a w y , historyczno-etno- W okresie od p o l o w y X V I I I w. po u w ł a s z c z o n i e , w czasach dla a przede w s z y s t k i m pobliskie obszarów k t ó r y c h d y s p o n u j e m y n a j o b f i t s z ą b a z ą ź r ó d ł o w ą , wioska w c i ą ż Mazowsze. zmienia swoich m i e s z k a ń c ó w , z a r ó w n o c h ł o p ó w , r z e m i e ś l n i k ó w , M u r z y n o w o jest p r a s t a r ą o s a d ą , zapewne w c z e s n o ś r e d n i o ­ wieczną, w y m i e n i a n ą już w dokumentach z X I I I wieku. W 1329 r o k u w i e ś t ę wraz z t r z e m a i n n y m i , L u b i n e m , W o l ą i D ą b r ó w k ą darowuje książę Władysław, za wierną służbę u swego j a k r ó w n i e ż w ł a ś c i c i e l i , p o s s e s o r ó w , na koniec z a r z ą d c ó w , rezy­ d u j ą c y c h w wiosce, k t ó r a w ł ą c z o n a z o s t a ł a do d ó b r s ą s i e d n i e g o , gospodarsko-rolniczego S i e c i e n i a . ojca W g ó r n e j części w s i , wc 11 dworze, zamieszkiwali osobniey k s i ę c i a Z i e m o w i t a , P a w ł o w i kasztelanowi ł ę c z y c k i e m u z t r z e m a nieraz o z n a n y c h , t o z n ó w o s z u m n y c h i wspaniale b r z m i ą c y c h braćmi. nazwiskach. K a ż d y p o s i a d a ł p r z y n a j m n i e j d w a i m i o n a , stosowany Najprawdopodobniej Murzynowo przypadło Piotrowi z w a n e m u Ogonem w t e d y (już zapewne k o r z y s t a j ą c e m u z g o d ł a herbowego przyszłych Ogończyków) 1 0 Murzynowo występuje wówczas w identycznej, jak dzisiaj, pisowni. W i e ś ta przechodziła r dziwno losy, do k o ń c a nie w y j a ś n i o n e . W t a m t y c h odległych t y t u ł i z r e g u ł y r o d o w ó d szlachecki. W części dolnej, zwanej o g r o d a m i , p r z y drodze w z d ł u ż r z e k i , ż y l i w czworakach, poza t r z e m a p r z y p a d k a m i (Fabiszewski, K a l w a s i Czach) ludzie bez nazwisk, m a j ą c y j e d n a k i m i o n a (po j e d n y m ) i zapewne p r z y ­ czasach z n a j d u j ą c się na s a m y m , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m k r a ń c u domki z i e m i d o b r z y ń s k i e j , g r a n i c z ą c przez S k r w ę z Mazowszem, a przez przezwiska. N a p o c z ą t k u X I X w i e k u , w n e t po w e j ś c i u w ż y c i e (głównie odojcowskie, rzadziej odmatczyne), a także W i s ł ę z z i e m i ą g o s t y n i ń s k o - g ą b i ń s k ą , s t a n o w i ł a zapewne w a ż n y ustaw K o d e k s u Napoleona, p o t r a f i o n o w M u r z y n o w i e s k o r z y s t a ć ; p u n k t k o n t a k t o w y , w y m i a n y handlowej i zarazem strategiczny. z n i e k t ó r y c h ustaw, d e c y d u j ą c się (nie jest t o najlepsze o k r e ś l e ­ Z czasem znaczenie to c a ł k i e m z m a l a ł o . J e d n o c z e ś n i e M u r z y n o w o , nie) podobnie j a k k i l k a n a ś c i e wiosek o nazwie z p i e r w i a s t k i e m , „ m u ­ Masowo p r z y j m o w a n o z a r ó w n o i m i o n a , j a k i nazwiska o charak­ r z y " , w y s t ę p u j ą c y c h na ziemiach P o l s k i (a p r a w i e wszystkie s ą terze s z l a c h e c k i m . położone na czyzny do s ą s i e d n i e g o U n i e j o w a owczarz B a ł d y g a , w terenach przyrzecznych w obszerze rolniczo nie­ na swoistą falsyfikację 12 Przybyły swego c h ł o p s k i e g o pochodzenie.. prawdopodobnie z Kurpiowsz­ krótkim k o r z y s t n y m ) wielkiego znaczenia gospodarczego m i e ć nie m o g ł o . czasie staje się W ę d r y g ą , a n a s t ę p n i e W ę d e r e c k i m . Osoby, k t ó r e Wydaje się, że Murzynowy, m i a ł y t y l k o i m i o n a , p r z y j ę ł y nazwiska w rodzaju Smardzewski, Le­ nieprzystępne a M u r z y n n a , to s z c z e g ó l n e , ciemne, miejsca, o d p o w i e d n i k i C z a r n y c h czy C z e r n i e w ó w , przeciwieństwo terenów widnych, przestronnych, Białych, S r e b r n y c h i i n n y c h o p o d o b n y c h nazwach. W i n t e r e s u j ą c e j wsi m o g ł o rozwijać się. o g r o d n i c t w o , w p ó ź n i e j s z y c h I I , 1. K o t w i c a z 2 p o ł o w y X I X w., n a l e ż ą c a do r o d u K a r a siewiczów w M u r z y n o w i e . Jedna ze ś c i a n e k t r z o m i , oznako­ wana 9 p u n k t a m i w s y m e t r y c z n y m u k ł a d z i e K r z y ż a Ś w . Andrzeja i I nas czasach w a n d o w s k i , T o r n o w s k i , ale t e ż K o w a l s k i , P r z y b y l s k i , Nowicki czy M a ł k o w s k i . P r z y b y ł y spod T o r u n i a J a k u b o c h r z c i ł się M u r z y nowskim, ale musiały towarzyszyć temu protesty, albowiem w k s i ę g a c h nazwisko to z o s t a ł o p r z e k r e ś l o n e , a dopisane inne... 11. 2. K o t w i c a z k o ń c a X I X w. z oznakowaniem w jodełki formie �I T o r u n i a k . T y l k o n i e l i c z n i nie s k o r z y s t a l i z tej powszechnej aspi­ r a c j i do posiadania, nazwiska przyzwoitego. D z i ę k i t e m u m a m y do dzisiaj stare, p i ę k n e nazwiska c h ł o p s k i e , j a k K a l w a s , T o l k a , Bies. 13 W tych odległych, surowych, p a ń s z c z y ź n i a n y c h czasach, z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e i zawodowe w s i b y ł o zna,cznie w i ę k s z e n i ż po u w ł a s z c z e n i u , nie m ó w i ą c j u ż o czasacli drugiej Rzeczy­ pospolitej, a na koniec w P R L po u n i f i k u j ą c y m upełnorolnieniu. Ż y l i we wsi s z k u t n i c y , ż e g l a r z e (wodniacy), r y b a c y , p r z e w o ź n i e } - , garncarze, owczarze, k r a w c y , akuszerki, strycharze, karczmarze. Ponadto, niektórzy z nich b y l i gospodarzami, zagrodnikami, ogrodnikami lub tylko komornikami. Funkcjonował też tytuł kopcarza, k o r z y s t a ł z niego m ę ż c z y z n a , na ogół m ł o d y , w y z n a ­ czony przez d w ó r do k o n t r o l o w a n i a p o w i n n o ś c i nych. pańszczyźnia­ 1 4 Jeszcze przed uwłaszczeniem pojawiają się r o d y , trwale występujące do dzisiaj w M u r z y n o w i e : K o w a l s c y , M a ł k o w s c y , Brząkalscy, T o r b i c c y , Karasiewicze, I w a ń s c y . Z faktem tym m o ż n a ł ą c z y ć powstanie w p ó ź n i e j s z y c h czasach m i t u o pocho­ dzeniu w i o s k i , m i t u ochrzczonego w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o ­ pologii Kulturowej U W „odyseją m u r z y n o w s k ą " . Otóż według s ł ó w w y p o w i a d a n y c h przez n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń ­ ców w i o s k i , z a ł o ż y l i j ą w ł a ś n i e p r o t o p l a ś c i t y c h r o d ó w , k t ó r z y p r z y b y l i t r a t w a m i z L i t w y . Za p a ń s z c z y z n ę w y p e ł n i a n ą , dosta­ w a m i r y b do d w o r u u z y s k a l i p r a w o osiedlenia się. W e d ł u g przypowieści tratwy wykorzystano do zbudowania tej domów. 1 dalej, po osiedleniu się wyznaczono granice w s i , o b o r y w u j ą c j ą pługiem zaprzężonym w parę białych w o ł ó w . Ten niezwykle i n t e r e s u j ą c y przekaz, zawiera w sobie j a w n e o c z y w i ś c i e idealizacje, niezgodne z r z e c z y w i s t ą h i s t o r i ą w i o s k i : 1 przybycie tratwami z L i t w y ; 2 pobudowanie d o m ó w z drewna s p ł a w i a n e g o ; 3 powinności rybackie, jako p r a w o do osiedlania s i ę ; 4 oboranie granic p a r ą b i a ł y c h w o ł ó w . O t ó ż w y d a j e s i ę , że elementy 1—3 tej o p o w i e ś c i , w p e ł n i odpo­ wiadają faktom historycznym, świadczącym o r y l i w to s t r o n y z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h , o przypływaniu lesistych krańców dawnej P o l s k i . M a ł k o w s c y , T o r b i c c y , B r z ą k a l s c y m a j ą w p r a w d z i e w p a r a f i a l n y c h a k t a c h c y w i l n y c h k o ś c i o ł a w R o k i c i u zaznaczone pochodzenie z M i i s t e r w a l d u , ale m o g l i o n i b y ć zbiegami z Prus Wschodnich czy ziemi chełmińskiej, właśnie przez obszary lesiste g r a n i c z ą c e z L i t w ą . Nazwisko r o d u I w a ń s k i c h wskazuje na wschodni r o d o w ó d przybysza-protoplasty, a przebywanie tego r o d u , n i m osiedlił się we w s i , na pobliskiej K ę p i e skiej, m a Uniejow- 11. 3. P o s z c z e g ó l n e ^ ś c i a n k i ' t r z o n u k o t w i c y z 2 p o ł o w y X I X w . , będącej własnością rodu Karasiewiczów w Murzynowie. P i ę c i o p u n k t o w y zarys K r z y ż a , najprawdopodobniej znak pierwszego właściciela, wzbogacony o i n i c j a ł y J K , ostatniego, p r a w n u k a — Ignacego Karasiewicza zdecydowanie w o d n i a c k ą p r z e s z ł o ś ć . P r z y b y c i e t r a t ­ w a m i , a w i ę c z n i e z w y k l e c e n n y m w t y c h stronach surowcem b u d o w l a n y m , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e u ł a t w i a ć nie t y l k o samo po­ budowanie d o m u , lecz r ó w n i e ż prowadzenie p e r t r a k t a c j i z przed­ stawicielami dworu, d o t y c z ą c y m i prawa przebywania w tym miejscu. To sarino m o ż n a p o w i e d z i e ć o t r z e c i m elemencie opo­ w i e ś c i . P r z y b y l i w o d n i a c y , d z i ę k i swemu o b y c i u z w o d ą , gwa­ r a n t o w a l i s p e ł n i a n i e p o w i n n o ś c i p a ń s z c z y ź n i a n y c h w dostawacli z r y b . N a t o m i a s t o s t a t n i element o p o w i e ś c i zmusza do takiej u w a g i : uroczyste, paradne (dwa b i a ł e woły) wy/.naczanie granic, k t ó r e m o g ł o n a s t ą p i ć z a r ó w n o w ó w c z a s , k i e d y osiedlili się p r z y ­ bysze, j a k t e ż znacznie p ó ź n i e j , po u w ł a s z c z e n i u , u s u n ę ł o w c i e ń r z e c z y w i s t ą p r z e s z ł o ś ć w s i , znanej od X I I I w i e k u . 1 5 Można w t y m d z i a ł a n i u m i t o t w ó r c z y m d o p a t r y w a ć się pragnienia posiadania odnowionej, własno j przeszłości. M i t , k t ó r y przez c h w i l ę nas G u r d z i ń s k i e g o Z d z i s ł a w Caban, są n i e l i c z n y m i , k t ó r z y p o t r a f i l i z a c h o w a ć posta,wę znacznej n i e z a l e ż n o ś c i w s t o s u n k u do wszech­ ogarniającego „postępu". Jednakże zarówno starszemu, głoś­ n e m u n a o k o l i c ę s z k u t n i k o w i i m ł o d s z e m u , j e d y n e m u d z i ś w oko­ l i c y c i e ś l i - s t o l a r z o w i , nie z b y w a na ż y c i o w e j m ą d r o ś c i i humorze. D l a t e g o nie m o ż n a w y k l u c z y ć , ż e m i t n a z w a n y m u r z y n o w s k ą o d y s e j ą , jest i n t e l i g e n t n ą m i s t y f i k a c j ą , o b l i c z o n ą na w p e ł n i z a d o w o l i ć oczekiwania d a r z o n y c h s y m p a t i ą aby d o d a j m y •—• m ł o d y c h badaczek. Powróćmy do przerwanego w ą t k u . M u r z y n o w o znajdując się p r z y r u c h l i w y m szlaku w o d n y m , w miejscu pfzepraw i w po­ b l i ż u z i m o w i s k a w o d n i a k ó w , j e d n o c z e ś n i e p o d l e g a j ą c folwarczno-pańszczyźnianemu prawu — podporządkowywania się zarzą­ ze dzeniom o osiedleniach i przesiedleniach, c z ę s t o w c h ł a n i a ł o no­ studentami analizowany był w Katedrze Etnologii i Antropologii w y c h o s a d n i k ó w i nierzadko ż e g n a ł o s w o j a k ó w . D o p i e r o u w ł a s z ­ Kulturowej U W , nie jest szerzej znany w M u r z y n o w i e , nawet czenie w p ł y n ę ł o s t a b i l i z u j ą c o na t ę s p o ł e c z n o ś ć . N i g d y j e d n a k , w ś r ó d najstarszych i to r e p r e z e n t a n t ó w w y m i e n i o n y c h s z e ś c i u d z i ę k i s ą s i a d o w a n i u z W i s ł ą , wieś nie b y ł a — j a k wiele i n n y c h rodów — m o ż n a by — z a m k n i ę t ą na p r z y j ę c i e p r z y b y s z ó w nawet z d a l e k i c h s t r o n sądzić — zajął, a przez wiele z a j ę ć to, badaczy, najbardziej zainteresowanych jego t r e ś c i ą . T ł u m a c z y ć t o m o ż n a t y m , że badania prowadzone P o l s k i . P r z y k ł a d e m m o ż e t u t a j b y ć ż y w y jeszcze na b y ł y w czasacli w n i c z y m nie s p r z y j a j ą c y c h stulecia obyczaj wychodzenia na brzeg d z i e w c z ą t i w i t a n i a „ s n u c i u opowieści o p r z e s z ł o ś c i " , zastanawianiu się n a d s p r a w a m i nie d o t y c z ą c y m i początku przywodzenia do wsi u p a t r z o n y c h k a w a l e r ó w , p ł y n ą c y c h — stat­ t r o s k codziennych. Z drugiej z n ó w s t r o n y , p r z e k a z u j ą c y o p o w i e ś ć k a m i . W t e n s p o s ó b do r o d u Majewskich w ż e n i ł się m e l i o r a n t , H e n r y k G u r d z i ń s k i , a w p e ł n i e j s z e j wersji, znacznie m ł o d s z y o d p ł y n ą c y a ż z Lubelszczyzny, z a w i ą z u j ą c n o w y r ó d , W u d a r c z y k ó w . 5 �I ] . 4—5. Oznakowanie liczbowe, p r z e t w a r z a j ą c o schemat liczb r z y m s k i c h . U c h w y t rondla miedzianego z k o ń c a X I X w M u r z y n o w i a c y w czasach dzisiejszych u z n a w a n i s ą przez s w y c h s ą s i a d ó w , przede w s z y s t k i m z n a j b l i ż s z y c h wiosek od m a ś l a k ó w . N i c koniec na t y m . S ą s i a d o m zza r z e k i p o ś w i ę c o n y jest w i e r s z y k : p ó ł n o c y , zachodu i wschodu (Siccienia, U n i e j o w a i Cierszcwa) za społeczność zdecydowanie wyróżniającą się. Najczęściej Z a w i ś l a k i dobre ludzie wy­ U d u s i l i sukie w budzie mieniane s ą t a k i e i c h cechy: Jeszcze jednej nie p o ż e r l i 1 7 A o d r u g ą j u ż się d e r l i . — czystość mowy — elegancja — godność Ta I d z i ś , jeśli c o ś zginie w wiosce, podejrzenie w pierwszej k o l e j ­ osobista. n o ś c i pada na s ą s i a d ó w po drugiej stronie... rozległego jeziora, o s t a t n i a cecha e g z e m p l i f i k o w a n a jest p a m i ę c i ą o t y m , że starsi n i g d y nie p r z e k u p y w a l i i nie schlebiali (,,nie przepijali a nie j a k n i e g d y ś r z e k i poprzecinanej k ę p a m i i p i a s z c z y s t y m i ł a c h a m i . B e z l i t o ś n i e o s ą d z a n i s ą s i e d z i p r ó b u j ą się b r o n i ć , nazy­ p r z e d z a ł a t w i e n i e m s p r a w y " ) , albo t y m , że nie zabiegali o t o , wając aby K i c ł b i k a m i ł u b U k l e j k a m i , o d r ó ż n i a j ą c w ten s p o s ó b m ę ż c z y z n znajdywać rozstrzygnięcia własnego losu poza rodzinną w s i ą ( „ ż e n i l i i ż e n i ą się m i ę d z y s o b ą " ) . Trzeba o d r a z u d o d a ć , sięgające swymi początkami wielu pokoleń, w jednym p r z y p a d k u (Fabiszewscy — B r z ą k a l s c y tylko — R u d z i ń s c y ) a ż po przesławnych rybaków łososi i w ę g o r z y — od k o b i e t . że i s t n i e j ą z a d z i w i a j ą c e p o w i ą z a n i a rodzinne m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ n y m i rodami, t y m i a k t u a l n y m i i przed l a t y niewielu w y g a s ł y m i , potomków Przedstawionej postawy Murzynowiaków do swego naj­ bliższego otoczenia — m i m o s u r o w o ś c i ocen — nie m o ż n a u z n a ć za k s e n o f o b i c z n ą . W postawie tej zawiera s i ę j a w n a ewidentnych przywar oraz rodzaj formułowanych krytyka werbalnie 1 6 X V I I I w i e k . W ś r ó d tych pochlebnych opinii — jakie udało w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h z a b e z p i e c z e ń swej i n t e g r a l n o ś c i , czy się z g r o m a d z i ć — jedna jeszcze z a s ł u g u j e na u w a g ę : t e ż swego j a . N a c o d z i e ń z t y m k r y t y c z n i e ocenianym otoczeniem szlachta m u r z"у i i o w s к a. S p o t y k a ł e m się z n i ą p a r o k r o t n i e . N i e jest u t r z y m y w a ł o M u r z y n o w o najrozmaitsze w y k l u c z o n e , że w o p i n i i tej p r z e t r w a ł a p a m i ę ć o rodzie szla­ -gospodarczych po r e l i g i j n o - l u d y s t y c z n e . P y m p k ó w c h e c k i m M u r z y n o w s k i c h — ostatnich w ł a ś c i c i e l a c h tej w s i — do prac sezonowych, ale t o do n i c h , a nie o d w r o t n i e , p ł y n i ę t o we w s i tej z a m i e s z k a ł y m . A l e t e ż i n n y na odpust w tej z a s k a k u j ą c e j podźwiękuje ocenie, m i a n o w i c i e uznanie, że motyw chłopska więzi od pod żaglami w trzydzieści parę umajonych Murzynowiacy, korzystając pograniczu trzech z i e m , gdzie j a k p o w i a d a j ą oraz nie p o s p o l i t o w a ć s i ę z b y l e k i m . W i e ś z d o b y w a ł a sobie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z trzech p o w i a t ó w o p i n i e na pewno dzięki trwającej przez te wieki lodzi. ze s z c z e g ó l n e g o p o ł o ż e n i a w i o s k a m o ż e n o s i ć s i ę po p a ń s k u i m ó w i ć p o p r a w n i e po p o l s k u sympatyczne handlowonajmowano słychać na. pianie (płockiego, gostynińskiego i n i e g d y ś rodzimegolipnowskiego), mieli u ł a t w i o n ą u p a r t e j w o l i p r z e t r w a n i a , samoobrony i s a m o o k r e ś l e n i a . B l i s k o ś ć s y t u a c j ę o b s e r w a c y j n ą w s t o s u n k u do z b i o r o w o ś c i , zamieszku­ rzeki j ą c y c h nie t y l k o pojedyncze (przeprawa i przystań statków) umożliwiła kontakty z szerokim ś w i a t e m . W i e l u b y ł o w o d n i a k a m i p ł y w a j ą c y m i Krakowa po Gdańsk. Ułatwiało t o poznanie od i przyswojenie Cytowanym wyżej wsie ale c a ł o , rozlegle wierszykiem wyrażali swoje obszary. odczucia nie t y l k o do D u n i n o w i a k ó w , ale w ogóle do l u d n o ś c i z l a s ó w , po w z o r ó w c i o s z ą c y c h s i ę powszechnym uznaniem ( u b i ó r — m o w a — drugiej stronie W i s ł y . N i e m a najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w sto­ godność). s u n k u do m i e s z k a ń c ó w z a w i ś l a ń s k i e j s t r o n y posiadali poczucie M u r z y n o w i a c y m i e l i i m a j ą nadal poczucie swojej w y r ó ż n i a ­ zdecydowanej w y ż s z o ś c i , rozumianej w kategoriach kultural­ z Siecienia m ó w i ą n y c h . K o m u z j a k i c h ś p r z y c z y n ( c h o c i a ż b y p o s z u k i w a n i a znajo­ w p r o s t : D w o r u s y , O r d y n u s y , O r c z y k i , Fornale. O u n i e j o w i a k a c h mego z wojska) u d a ł o s i ę z a p u ś c i ć do wiosek w lasach g o s t y n i ń - j ą c e j s i ę w otoczeniu p o z y c j i . O s ą s i a d a c h w y p o w i a d a j ą s i ę — j e ś l i zachodzi k o n i e c z n o ś ć — K i t u n y albo skich, p o w r a c a ł z przekonaniem, że b y l w świecie i n n y m n i ż w ł a s ­ Kluchy. n y . O p o w i a d a ł p o t e m nie t y l e Najostrzej jednak sądzą Zawiślaków z Duninowa, m i m o że d l a m i e s z k a ń c ó w tej w i o s k i s ą t e ż Z a w i ś l a k a m i . S ą ale w i ę c D u n i n o w i a c y dla M u r z y n o w i a k ó w Z a w i ś l a k a m i , albo kontaktów, po prostu P y m p k a m i , najgorszych 1 czyli rodzajem po grzybów, zaskakującej go o różnicach w poziomie życia, niezdolności prowadzenia swobodnego nawiązywania r o z m o w y , udzielania najprostszych i n f o r m a c j i . Bez p o r ó w n a n i a c z ę s t s z e jeszcze z w i ą z k i m i e l i M u r z y - �7 �^ ^ ^ ^ II. 7. W s p ó ł c z e s n o oznakowanie trzonka noża kuchennego I I . 8. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k ó w (a—b), z n a j d u j ą c y c h się n a p o w i o r z c h n i d w ó c h w o z ó w o k , cegieł w ś c i a n i e frontowej (zachodniej), na lewo od wojścia g ł ó w n e g o do k o ś c i o ł a w R o ­ kicin 8 n o w i a c y z M a z u r a m i z i e m i p ł o c k i e j . O k a z j ą s t a w a ł y się w y j a z d y S r a ł S z a t k o w s k i p o d wozem do m i a s t a , g ł ó w n i e w celach h a n d l o w y c h na t a r g . J a k p o w i a d a W i ą z a ł g... powrozem Czesław Kacperowicz najbardziej Mazurów dziwiło (ale G... się u r w a ł o (eż p ł o c c z a n ) , że z w r a c a n i s i ę do ż o n y m a m u s i u , a ona do m n i e Do Marciniaka poleciało tatusiu. H i p o l i t Kowalski, k t ó r y jako sołtys wioski w okresie M a r c i n i a k z ł a p a ł deski międzywojennym drodze G... u K a z i m i e r s k i c h c z ę s t o b y w a ł w L i p n i e , p o z n a j ą c po d a w n ą ziemię d o b r z y ń s k ą , a k t ó r y również często musiał jeździć z o w o c a m i i n a b i a ł e m do P ł o c k a , o p i n i ę o M a z u r a c h — z r e s z t ą O p o w i e ś ć o w ę d r ó w c e rozpoczyna nieodosobnioną — wypowiadał w i o s k i , od pierwszego nieokrzesani, Czy w trzech s ł o w a c h : g b u r o w a o i , chamowaci. fakty te się od zachodniego na S k a r ż e n i u gospodarstwa. r y s t y k ę osoby w y r a ż a p r z e d m i o t s c h w y t a n y pozwalają mówić o poczuciu odrębności, z w i ą z k a c h z obszarem w a r t o ś c i o d m i e n n y c h , a n i ż e l i uznawane w obronie n i e s z c z ę ś c i e m , rodzaj o k r z y k u , czy j a k i e ś najbardziej przedstawione krańca Charakte­ przed skrótowo zachowanie. za mazowieckie czy k u j a w s k i e 1 O d p o w i e d ź na to p y t a n i e — bez przeprowadzenia być arbitralna. r z e t e l n y c h , s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń — nie m o ż e Kejna złapał 1 8 Lustrzanym kijaka G... u S w i d n i a k a odbiciem krytycznego stosunku zbiorowości Ś w i d n i a k z ł a p a ł worek n o w y do n a j b l i ż s z e g o otoczenia b y ł a ż y w o ś ć r e a k c j i na, z r ó ż n i c o w a n i e w ł a s n e . D o jakiego stopnia G... u Mietkowy m o ż e t a reakcja, b y ć r o z w i n i ę t a , ś w i a d c z ą , z jednej s t r o n y w y s t ę p u j ą c e w s t a ł y c h nazwach od­ „ K i j a k " i „ w o r e k n o w y " , t o d w a zasadniczo r ó ż n e p r z e d m i o t y , czucia s t e r e o t y p ó w o s o b o w o ś c i , a z d r u g i e j z d o l n o ś ć postrzegania a zarazem w k o n t e k ś c i e wiersza, d w a j r ó ż n i ą c y się gospodar­ drugiego; nością ludzie. umiejętność tworzenia syntetyzujących portretów, n i e p o w t a r z a l n y c h w swej istocie o s ó b . D o d a m , że n i e u k r y w a n a — j a k s ą d z ę — wiedza o b l i ź n i m , to jedna z f o r m spolegliwego Stasiek k o z i o ł k i f i k a w s p ó ł ż y c i a g r u p y . N i e b ę d ę p r z y t a c z a ł szerszej bazy ź r ó d ł o w e j , G...u K a z i k a ś w i a d c z ą c e j o d o s y ć powszechnej w grupie o m a w i a n y c h wiosek Kazik tańczy (szczególnie G... u T r o j a k a i jednak samego Murzynowa) zarazem ł a t w o ś c i f o r m u ł o w a n i a drugiego człowieka,. S k o r z y s t a m spostrzegawczości lapidarnych charakterystyk t y l k o ze s z c z e g ó l n e g o kozaka T r o j a k p r z e l ą k ł się g... zielonego źródła, G... u M a ł k o w s k i e g o j a k i m jest ballada, napisana, p r a w i e przed ć w i e r ć w i e c z e m , przez Małkowski wyleciał z żonu p a n i ą S z y m c z a k o w ą , s t a ł ą m i e s z k a n k ę naszej w i o s k i . Podobne do tej b a l l a d y , znane s ą z i n n y c h miejsc w k r a j u . W u t w o r a c h Tutaj t y c h g . . . symbolizuje jednoznacznie w a r t o ś c i w ą t p l i w e , w ż a d n y m o s ó b . Najzjadliwsza d o t y c z y g w a t ł o w n o ś c i i t c h ó r z l i w o ś c i osoby również przedstawiana jest delikatnie charakterystyka p r z y p a d k u nie kojarzone z s u b s t a n c j ą u ż y t e c z n ą w r o l n i c t w i e . ostatniej. G . . . z n a l a z ł o się w s a m y m M u r z y n o w i e , w jego ś r o d ­ W kowej c z ę ś c i . Towarzyszy t e m u n o w y rodzaj z a c h o w a ń j a k b y balladzie lnurzynowskiej, poszczególne charakterystyki m n i e j l u b bardziej ż y c z l i w e , to z n ó w zdecydowanie są szydercze: potęgujących „ W o j t e k s y n Roztropnego (przezwisko JO) uczy g... rosyjskiego". inny Cały u t w ó r ma blisko 4 strony. Nie sposób więc przeląkł). przedstawić dramaturgię „ t a ń c z y kozaka", sytuacji (jeden go t u w c a ł o ś c i . P o n i e w a ż u j a w n i a on w a ż n ą w naszych rozwa­ ż a n i a c h p o s t a w ę , c h c i a ł b y m p r z e d s t a w i ć c h o c i a ż n i e k t ó r e jego Karasiewiozowa w y l e c i a ł a z rzeszotem fragmenty: G . . . j u ż za Z a p ę d o w s k i c h 8 I „koziołki fika", a k t o ś się n a p r a w d ę p o raz p i e r w s z y płotem �Z a p ę d o w s k a zrobiła krzyk wielki G... jest u n a u c z y c i e l k i B r z ą k a l s k a ż e b y g... nie przyszyła. Do Kacpra wypędziła Kacper b y l pijany G... u c i e k ł o do Any A n a p a s ł a barana W części tej w z m a c n i a j ą się aiuzje (,,pasła barana"', ,,nie przy­ s z y ł a " , ta, ostatnia odnosi się do кгалл ieokich u z d o l n i e ń < soby) A l e po raz pierwszy p o j a w i a się jasno w y r a ż o n a wiadomość o u t r a p i e n i a c h k o b i e t . W dalszych c z ę ś c i a c h wiersza, sprawa ta b ę d z i e u j m o w a n a w s p o s ó b o g l ę d n i e j s z y . ,,loży c i ę ż k o c h o r y " , „ p i j e s i a d ł e m l e k o " , „śpiewa, c i e n k o " . P o s ł u c h a j m y jednak j a k w y g l ą d a j ą inne c h a r a k t e r y s t y k i : Gurdzina, wola g... g u ń t a . G... u Zygmunta. Z y g m u n t c h c i a ł w s a d z i ć do wychodka Ale g... u ż y ł o innego ś r o d k a U j ę ł o się pod I boki do Fabiszewskich d a ł o d w a skoki Stefan p o z n a ł , że g... w ę d r u j o M y ś l a ł , że no statek maszeruje N i e ż y j ą c y j u ż d z i ś i Z y g m u n t , i Stefan (sąsiedzi) n a l e ż e l i do jednj-cli z najbarwniejszych posi aci w Murzynowie. Słynęli I I . 9. W k o m p o n o w a n i o z n a k u t o ż s a m o ś c i w w y m i a r y i wozówki, w cegłach gotyckich kościoła w Rokiciu główki z d o w c i p ó w i z u p e ł n i e n i e p r a w d o p o d o b n y c h , pogodnych pomys­ ł ó w . Z d o l n i b y l i do n i c h , k i e d y m i e l i dobrze po s z e ś ć d z i e s i ą t c e . T o o n i c h k r ą ż ą we wsi do d z i ś o p o w i e ś c i , j a k p o t r a f i l i p r z e b r a n i za k s i ę d z a i k o ś c i e l n e g o z b i e r a ć po domach k o l ę d ę . . . I oto tym n a j w i ę k s z y m ż a r t o w n i s i o m dostaje się nic byle j a k ! w y eh ( z d o l n o ś c i m o t o r y c z n y c h j e d n o s t k i ) i m o ż l i w o ś c i k r e a c y j ­ nych w swym najbliższym otoczeniu (w o b e j ś c i u i na polu). U w i d o c z n i o n a przed c h w i l ą , w analizowanej balladzie, orientacja podstawowa (dobro-zło) u z u p e ł n i a n a b y ł a i n n y m i jeszcze. Oto n a j w a ż n i e j s z e j a k i e u d a ł o się dotychczas u s t a l i ć : U J a b ł k o w s k i e h m y ś l e l i , że t o b u ł k a N a p ę d z i l i do p o d w ó r k a , 1 d o b r o c z y n i e n i a — zloczynienia; Wszyscy d o s t a l i a p e t y t u 2 nieoszukiwania — o s z u k i w a n i a ; A l e nie m i e l i s p r y t u 3 mądrości — G... ś m i e r c i się b a ł o 4 ryzykowania — nieryzykowania; roztropności; Z ł a p a ć i m się nie d a ł o 5 nieschlebiania — schlebiania; G... mocno ś m i e r d z i a ł o 6 zdarnośei — Szło po drodze, s t ę k a ł o 7 dbałości — niodbałości. niezdarności; Opozycje te z n a j d u j ą s w ó j w y r a z w m n i e j l u b bardziej ś c i s ł y c h Po licznych przepędzania, p e r y p e t i a c h , na przemian, to s p o t y k a G... „ p i j ą c e g o przyjmowania, zsiadłe m l e k o " to Tadzia. t e r m i n a c h , w y s t ę p u j ą c y c h w m o w i e potocznej. N a l e ż ą do takie m i ę d z y i n n y m i nich jak: 1. D o b r y ( d o b r y c z ł o w i e k ) ; Stateczny (nie u l e g a j ą c y n a m i ę t ­ Tadzio się p y t a n o ś c i o m , u c z y n n y , w i e d z ą c y dobrze do czego d ą ż y ) ; N a o c z n y Gdzie się g... u r o d z i ł o (samodzielny, r o z w a ż n y ) ; G a r d y ( w y b r e d n y ) . G... się z a m y ś l i ł o t y c h p o j ę ć s ą : Skuza (niouczynny, d b a j ą c y w y ł ą c z n i e o w ł a s n e P o t e m sobie p r z y p o m n i a ł o sprawy, człowiek c h y t r y ) ; W y k p i s I towny, nad strugę powędrowało Stryjo złapał obręczy zdania, u l e g ł y N i e c h się w i ę c e j nie m ę c z y Krzykun wydrwigrosz; Schyba, Nukun (bez (gwał­ własnego Swiniowaty; Przeciwieństwem Oszust; Siuler; Szuler; W y w i j a s m u pogrzeb w y p r a w i l i (złośliwiec); W y r w i e oraz czjdi z a n u k a n y ) ; 2. U c z c i w y , Stateczny. Wszyscy b y l i bardzo m i l i I nieobliczalny); Przeciwieństwem ich są: Osiust; ( k r ę t a c z ) ; Chwest (od k w e s t y , Schybiak (schybiający, zbaczający); Szwondlarz; Gieldak (nazwa k r e t a ; osobnik z d r a d l i w y ) ; Z n a m y j u ż s y m b o l i k ę , j a k ą p r z e d s t a w i a j ą t u l u d z k i e ekskremen­ (kret t a k ł u j e ) ; M a m u n ; P u c o w n i k , B r o j t t y . Chodzi o zlo, w s w y m n a j o r d y n a r n i e j s z y m , się o d p o w i n n o ś c i ; P a d u c h ( z ł o d z i e j ) ; N i e k a r a w y r a z i e . A u t o r c e u d a ł o sin r o z p o z n a ć o s o b o w o ś c i kańców, stosując niezastąpiony wybieg, materialnym współmiesz­ skonfrontowania ich mądrzały; n n i a r z ; R z e e h o t n i k (ciągłe się ma szkoły, zespołu scenicznego, murzynowska (łotr); 1 9 3. Stateczny; M u n d r y , M ą d r y ; N a u c z a ł y i ich p r z e c i w i e ń ­ ze z ł e m . U t w ó r p o w s t a ł w czasach istnienia we wsi s z k o ł y , w k t ó r e j nic Taklun uchylać stwo M u n d r y — G u p i ; M ą d r y —• G ł u p i ; P r z y m u n d r ż a ł y ; Prze­ z a w i ą z a ł się zespól estradowy. B y ł y to dobre l a t a w h i s t o r i i w s i . Chociaż (brajtować, Szwendłarz; Roztropny; Wiwijas; 4. O d w a ż n y , R y z y k Szuler; Zabobo- śmiejący); (ryzyko oznacza w j ę z y k u lokalnym ballada, ż y j e , co i raz wzbogacana o nowe w i a , d o m o ś c i . N a p r z y ­ o d w a g ę ) ; N i e l ę k l i w y i i c h p r z e c i w i e ń s t w o L ę k u n ; D y g (strach); k ł a d : opiekun wioskowego m u z e u m przedstaw i a n y zostaje, j a k o Nukun; osobnik ..wielce z d z i w i o n y , po co g... p r z y s z ł o w to strony"', 5. Stateczny; G a r d y p r z e c i w i e ń s t w e m ich s ą : S ł o d k i ale r ó w n i e ż j a k Pa,n Jacok, co „ z a p r a s z a g... na ł a n e c z k ę , a ono szywy, m y ś l i o ucieczce". donosiciel); Szpycel; K u s e j d a ; B a ł a m u t ; Stereotypy <>i»lu>w<- były г о / . л ч ш т и przede w s z y s t k i m w kategoriach s p o ł o c z n o - e t y c z n y c h , a n a s t ę p n i e s p r a w n o ś c i o - schlebiający); Łazuch; Łazuk (pochlebca, (fał­ intrygant, Swiniowaty; (i. Z d a m y ; Z a r a d n y ; Naoczny i ich p r z e c i w i e ń s t w o N i e r a r a (niezdarny); Guła (powolny, niezdarny, bezmyślny); Gulorz 0 �I I . 10. Cudowne p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret; kopia obrazu z X V I I I w . , w y k o n a n a w 1945 r o k u przez S t a n i s ł a w a M a ł k o w s k i e g o . Obraz b y l w y s t a w i o n y przez m u r z y n o w i a k ó w w o ł t a r z u ich w i o s k i na B o ż e Ciało 10 �11. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i — k r z y ż y k a do k s z t a ł t u k a p l i c z k i �I I . 12—13. K o ś c i ó ł w R o k i c i u , w i d o k od s t r o n y p o ł u d n i o w o - z a o h o d n i e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j (nowa, odmiana G u ł y ; o funkcjonariuszach); M a r g a t (niezdarny, d z i ł y do 3—4 przezwisk ( L o r w a s - B r a n c h o l c - R e k i n ) , albo szczęś­ chory); liwe, że o s ą d s ą s i e d z k i w y c z e r p a ł się p r z y j e d n y m szyderczym Kocała (kocałować nie spać, lamentować, wyrzekać, (Gramofon narzekający); 7. D o b r y ; A k u r a t n y ; D b a ł y ; Gospodarny i i c h p r z e c i w i e ń ­ b i n ) , czy lub Biskup), żartobliwym wzgardliwym (Dajmynato, (Trumba, Nur, Ra­ K o k o s z k a ) . Wreszcie by­ ł y osoby — w znacznej w i ę k s z o ś c i — m o g ą c e się w p e w n y m stwo P a p r o k , Popapraniec; W a ł k u ń ; N y g u s i i n . ani s t o p n i u s z c z y c i ć , że przezwisk nie m i a ł y w o g ó l e . O j e d n y c h moich powiadano z d o d a t k i e m p a n (bardzo r z a d k o ) , a o i n n y c h w p r o s t r o z m ó w c ó w — p o d ł e g o . M o ż e się chabelorzem o k a z a ć osobnik bez tego d o d a t k u . Trzeba w i ę c b y ł o starania w ż y c i u , aby p r z y d a r z o n y na,wot z n a c z n y m szacunkiem, z d a m y i na s w ó j s p o s ó b tym Jest jeszcze t e r m i n Cliabelorz, o z n a c z a j ą c y c z ł o w i e k a , dobrego, ani z ł e g o , lecz — m ó w i ą c s ł o w a m i jednego z dbały. samym statusie m a ł o r o l n e g o gospodarza., nie korzystać z przezwisk i u s w y c h z i o m k ó w u z y s k a ć n a j w y ż s z ą o c e n ę w ka­ 2 0 T e r m i n Stateczny posiada n a j w y ż s z ą k w a l i f i k a c j ę d o d a t n i ą . tegoriach e t y c z n y c h — c z ł o w i e k a statecznego. Oznacza on c z ł o w i e k a z r ó w n o w a ż o n e g o , w i e d z ą c e g o dobrze do czego d ą ż y . S t a t e c z n y m jest człowiek posiadający wszystkie był przydomek. P o s i a d a ł on przede w s z y s t k i m sens i n f o r m a c y j n y , Czym innym zupełnie, niż przezwiska, wskazujący siedem cccii d o d a t n i c h . N i e m o ż e n i m b y ć Skuza, R o z t r o p n y , 0 kogo, czy o co chodzi, bez k w a n t y t a t y w n y c h o d n i e s i e ń . W y ­ G u ł a , P a p r o k . Stateczny u c h o d z i zdecydowanie za człowieka powiadano w i ę c nazwiska, m o ż e nieraz p o w r a c a j ą c do p i e r w o t ­ dobrego, ż y c z l i w e g o i n n y m , nieraz kosztem w ł a s n y m . N i e n a l e ż y nego b r z m i e n i a ( K a c p e r — K a c p e r o w i c z , Gurda — G u r d z i ń s k i , bynajmniej do l ę k l i w y c h , t o osobnik przez c a ł e swoje życie stale r y z y k u j ą c y spokojnie w c i ą ż nowe p r z e d s i ę w z i ę c i a . U c h o d z i Nowak — Nowakowski); wypowiadano imiona zdrabniając czy t e ż osobliwie, zawsze w sensie k o r z y s t n y m , s k r a c a j ą c je, (Ce- t e ż za uosobienie z a r a d n o ś c i i d b a ł o ś c i . Statecznych m u s i cecho­ zariusz — Czarek, A r k a d i u s z — A r e k . Urszula — U l e ń k a , H i p o l i t w a ć pogoda ducha ( o p t y m i z m ) , c h o c i a ż nie w e s o ł k o w a t o ś ć . D o — H i p c i o ) . Słowa wujek takich t y t u ł a m i , w y r a ż a j ą c y m i szacunek. B y ć m o ż e , r ó w n i e ż i s t r y j , p i ę k n y c h postaci n a l e ż e l i niedawno z m a r l i , w 83 roku i ciocia były nieodzownymi nieraz ż y c i a , J a n M a ł k o w s k i , zwany D z i a d k i e m oraz w 92 r o k u ż y c i a , 1 stryjo H i p o l i t K o w a l s k i , zwany H i p e i e m . W m u r z y n o w s k i e j balladzie, O j e d n y m z m i e s z k a ń c ó w M u r z y n o w a , szanowanym i l u b i a n y m w ę d r u j ą c e po wsi g... statecznych o m i j a , albo lepiej powiedziaw­ człowieku, szy mc n a p o t y k a . walerem, m ó w i się S t r y j o l u b S t r y j . J e d n a k nie jest w y k l u c z o n e , Z a t r z y m a j m y się jeszcze p o k r ó t c e p r z y i n n y c h świa.domości grupy o funkcjonującym w niej wskaźnikach zróżnicowaniu u z y s k a ł o sens p r z y d o m k a , w a r t o ś c i u j ą c e g o zarazem b ę d ą c y m mimo podeszłego dodatnio. wieku żo s ą osoby, k t ó r e z w r a c a j ą się do niego inaczej, m ó w i ą c kawawujek. N a w e t najstarsi nio k o r z y s t a l i z przydomka,, o k r e ś l a j ą c e g o i c h o s o b o w y m . Zn. w s k a ź n i k i te p r z y j m u j ę t y t u ł y ( z w r o t y rodzinne), wiek. p r z y d o m k i i wreszcie, rzecz n a j w a ż n i e j s z a , przezwiska. Zacznij­ przydomkowe, takie właśnie miano. Mówiono — Dziadek. Do­ my Trojanowski d a j m y p r z y okazji, że b y ł o w zwyczaju zwracanie się m ę ż a do o p r z e z w i s k u T r o j a k , m ó g ł zgodnie ze s w y m poczuciem h u m o r u , ż o n y w formule m a m u s i a , jej za.ś do niego — t a t u ś . Do dzieci od t y c h ostatnich. Nic żyjący już dziś Jan Jan Małkowski zaskarbił sobie j e d n a k , p e ł n e uczucia, p r z e d s t a w i a ć się w u r z ę d a c h j a k o H o l d e s d o w i l d e s f i l d e s t a t k i e w i c z zwracano się po i m i e n i u . Raczej u n i k a n o z d r o b n i e ń i m i o n , j a k ale nio m ó g ł się niestety p o z b y ć w ż a d e n s p o s ó b przezwiska r ó w n i e ż z w r o t ó w s y n u ś . c ó r u ś . N i e m o ż n a jednak- tego zwyczaju Trojak... B o t e ż przezwiska f u n k c j o n o w a ł y na innych zupeł­ nie zasadach. Jedne z o s ó b m o g ł y b y ć d u m n e , ż e nagroma­ 12 u o g ó l n i a ć na k a ż d ą z o s ó b czy r o d z i n ę . D z i s i a j s y n u ś i c ó r u ś , jako zwyczaj ogólnopolski, zdobywają sobie powszechność. �Posiadanie syna było onegdaj dobrodziejstwem, córki z m a r t w i e n i e m (ale t e ż nie w k a ż d e j rodzinie). Powiadano nieraz na jednej z k o t w i e (ił. 2, 6). Z a ł ą c z o n e ilustracje u k a z u j ą w pew­ ,,uca- n y m p r z y b l i ż e n i u r o z m i a r y dawnej p r a k t y k i , k t ó r e m i m o tego, l i ł e m (ocaliłem) c ó r k i " . O z n a c z a ł o t o , że z o s t a ł y wydane za m ą ż że p o ś w i ę c o n o jej p a r ę o p r a c o w a ń o charakterze do n y m , nie jest — m o i m zdaniem — w y j a ś n i o n a do k o ń c a . Obok r o d z i n gospodarskich. Słowo ucalić pamięć o niezwykle ciężkich warunkach (ocalić) przechowuje ż y c i a na w s i , wielo- bowiem t o ż s a m o ś c i , na ścianach k o ś c i o ł a rokickiego w y s t ę p u j ą mniejsze l u b w i ę k s z o (od około 2,5 do około 5 c m ) , dzietności i śmiertelności. Z t y m s k r ó t o w o z k o n i e c z n o ś c i p r z e d s t a w i o n y m zasobem wiedzy o s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , m o ż e m y p r z y s t ą p i ć zapowiedzianej analizy z n a k ó w do własnościowo-tożsamościowych, p ł y t s z e l u b g ł ę b s z e , p ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a ; rodzaj nowie. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e (ideogram}- geometryczne) oraz odkryte na d w ó c h u c h w y t a c h r o n d l i (ił. regularnych r j a m e k . O d n a j d u j e m y je na w ysokości d z i a ł a n i a w y k o n y w a n e g o r ę k a m i przez s t o j ą c e g o człowieka (w i n n y c ł i miejscowościach n i ż e j , na w y s o k o ś c i k l ę c z ą c e g o ) . N a j w i ę k s z a ilość j e d n y c h i d r u ­ j a k i e u j a w n i ł y n i e k t ó r e eksponaty w k o l e k c j i M u z e u m w M u r z y ­ z o s t a ł y n u .'> k o t w i c a c h znaków interpretacyj­ g i c h znajduje się na ś c i a n i e wschodniej k o ś c i o ł a , a n a s t ę p n i e na p o ł u d n i o w e j . P r z y w e j ś c i u od zachodu, m a m y nieliczne j a m k i 1 — 5). N i e w ą t p l i w i e bardzo skromne, jest to ś w i a d e c t w o w sto­ i sunku do zjawiska, k t ó r e m o g ł o w p r z e s z ł o ś c i r o z w i j a ć się w znacz­ szczególnie nie bardziej okazalej postaci. P o t w i e r d z e n i e m takiego przypusz­ k o ś c i o ł a p o k r y t a jest warstw^ą m c h u , k t ó r y nie pozwala stwier­ czenia s ą n i e k t ó r o stwierdzenia starszych m i e s z k a ń c ó w d z i ć , czy z n a j d u j ą się j a k i e ś znakowania r ó w n i e ż w tej części. Według tych s t w i e r d z e ń , jeszcze w okresie wioski. międzywojennym z d a r z a ł o s i ę . że w ł a s n e z n a k i w y c i n a n o w drewnie l u b w y b i j a n o - kilka Piszę o tym Stwierdzone Ł ą c z y się z t y m zwyczajem o s o b l i w y c h r o z m i a r ó w sierpów. (wysokości ponieważ najciekawszych, Strona północna dane te o k a ż ą się północno-zachodni T w od g r a b i , kosiska, r ą c z k i szczegółowo, z (ił. 8—9). Omawiane zjawisko m a g ł ó w n i e z a s i ę g t r z o n k i do siekier, szundy (nosidla do w o d y ) . Z w y c z a j t e n p o p u ­ narzędzia, rolnicze, t r z o n k i tak wykonany i ś r o d k o w o p o l s k i , ale nie jest w y k l u c z o n e , że rówmież o g ó l n o p o l s k i . larniejszy b y ł w s i e e i o ń s k i m dworze, gdzie znakowano nawet t o ż s a m o ś c i , w t y m jeden starannie dalej d o s y ć istotne. -naeinano v m e t a l u . Z n a k o w a n o s p r z ę t r y b a c k i , g ł ó w n i e w i o s ł a i s p ó ł k i do wylewania w o d y ; rozmaite n a r z ę d z i a r z e m i e ś l n i c z e , znaków czterech jest wśród zostało bodaj najwcześniej kościołach wiejskich kościołów gotyckich w przez Hockenbecka 2 1 Pospolitym Poznańskiem. Występuje w Bydgoskim. w z d ł u ż W i s ł y n a p ó ł n o c od W a r s z a w y , a t a k ż e n a z domu Jana Gurezyńskiego nach k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h w Sieradzkiem i K i e l e c k i e m . służyła, do zna.kowae.ia smolą żagli i w o r k ó w . Wszystkie ś w i a d e c t w a nie u k a z u j ą jeszcze w p e ł n i obrazu nas zagadnienia. Takiego dopiero tajemniczych z n a k ó w , znajdujących obrazu te interesującego dostarcza analiza się na m u r a c h gotyckiego k o ś c i o ł a z pierwszej p o l o w y X I I I w i e k u w p o b l i s k i m Rokiciu, świadectw, g d y b y nie w y m i a n a w w i e l u ilości j a m e k w ś c i a n a c ł i ś w i ą t y n i św. Jana w Toruniu tylko miejskimi Murzynowo. wgłębienia kościołach cegieł w z e w n ę t r z n y c h p a r t i a c h ś c i a n . W y s t ę p o w a n i e Rombielina, Myśliborzyc Więcławie), również też na 23 ścia­ Naj­ p r a w d o p o d o b n i e j m i e l i b y ś m y znacznie w i ę c e j z a j m u j ą c y c h naw p a r a f i i do k l ó r e j n a j e ż y , obok czterech i n n y c h wiosek (Uniejewa, i Zanotowano Pomorzu (Słupsk), z sąsiedniego Uniejowa. Pieczęć Koszalin. 2 2 18 cm) pice :ęć, eksponat w m u r z y n o w s k i m M u z e u m , p o c h o d z ą c a starych pokaźnej tej r a n g i , j a k ą jest b a z y l i k a wskazuje, że zwyczaj z w i ą z a n y b y ł nie z prowincjonalnymi ośrodkami w miejscach wiejskimi, j a k najbardziej ale również eksponowanych. Po­ W ś r ó d n i e z l i c z o n y c h (część jest prawie niewidoczna) z n a k ó w na g ł ę b i a to stwierdzenie p r z y k ł a d fary św. J a k u b a w G r u d z i ą d z u , ś c i a n a c h tego k o ś c i o ł a w y s t ę p u j e r ó w n i e ż t y p j o d e ł k i , o d k r y t e j j a k t e ż w s p a n i a ł y c h k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h ś w . Mateusza w N o w e m , 13 �s z c z e g ó l n i e z a ś Św. M i k o ł a j a w Gniewie. N a terenie dawnej ziemi d o b r z y ń s k i e j z n a m y j a m k i (bez z n a k ó w t o ż s a m o ś c i ) z t a k i c h m i e j s c o w o ś c i , j a k w i e ś C z a r n k ó w oraz miasta L i p n o i Golub D o b r z y ń . W tej ostatniej m i e j s c o w o ś c i na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a farnego, o p r ó c z p ó ł k u l i s t y c b w g ł ę b i e ń p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż p o d ł u ż n e , regularne ż ł o b i e n i a . P o w r a c a j ą c do Rokicin., u ś w i a d a m i a m y solne, że t e n s k r o m ­ n y , „ k o b y l i k o ś c i ó ł " zachowuje n a j c i e k a w s z ą , b o g a t ą i r o z m a i t ą , d o k u m e n t a c j ę . TJżyłoni s ł o w a dokumentacja, a l b o w i e m na ścianach kościoła oprócz jamek, z n a k ó w tożsamości i napisów (pojedynczych i m i o n w r o d z a j u J A C O B , M A T H E T J S , M A R T I N , a w X I X w . i m i o n i nazwisk) z a c h o w a ł y s i ę w y r y t e d a t y , n a j ­ w c z e ś n i e j s z a 1G27. S p r ó b u j m y obecnie z a s t a n o w i ć s i ę n a d t r e ś c i ą t y c h z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i . Hoekenbeck, a n a l i z u j ą c 245 j a m e k na k o ś c i e l e w Ł e k n i e , 308 w R o g o ź n i e , 314 w K ł e c k u , 820 w W ą g r o w c u , p o n a d t o , odpowiednio na k a ż d y m z t y c h k o ś c i o ł ó w 5, 38, 07 i 21 ż ł o b i e ń oraz d a t y p r z y podpisach (zło­ ż o n y c h z i m i o n i nazwisk, od 2 p o l o w y X V I w . do 2 p o ł o w y X V I I w . , z n a j d u j ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y w i n n y c h , dalej p o ł o ż o n y c h obiektach sakralnych, stwierdza a u t o r y t a t y w n i e , że wszystkie te d z i a ł a n i a łączyły s i ę z k u l t o w y m nieceniem ognia na w i o s n ę . U ż y w a n o do tego celu p r y m i t y w n e g o ś w i d r a ognio­ wego (fcucrbołirer), r e l i k t u z c z a s ó w p o g a ń s k i c h . Hoekenbeck swoje twierdzenie umacnia w y n i k a m i b a d a ń L i v i n g s ! o n a w ... Zambezi. 24 Ustalenia Hockenbecka z a i n s p i r o w a ł y w latach p i ę ć d z i e s i ą s i ą t y c l i Tadeusza W r ó b l e w s k i e g o i w o s i e m n a ś c i e l a t p ó ź n i e j Jana Tyszkiewicza. O b y d w a j a u t o r z y , szczególnie jednak ostatni, p r z y j m u j ą t y l k o j e d n ą interpretację. Scharakteryzujmy j ą p o k r ó t c e . P r z e t r w a ł y do naszych c z a s ó w p r a k t y k i z w i ą z a n e z k u l t e m ognia. Ś w i a d e c t w e m tego s ą w k u l t u r z e ludowej t a k i e m i ę d z y i n n y m i p r z y p a d k i : „ W okolicach Solca d.pow. Ś r o d a i w W y s o c k u W i e l k i m d . p o w . O s t r ó w W i e l k o p o l s k i , zacho­ w a ł a się d o t ą d t r a d y c j a rozpalania „ ś w i ę t e g o o g n i a " w W i e l k ą S o b o t ę za p o m o c ą ś w i d r a o g n i o w e g o " Charakterystyczne w g ł ę b i e n i a z n a j d u j ą się — j a k t w i e r d z i J a n Tyszkiewicz — na liajsuchszych, p o ł u d n i o w y c h ścianach kościołów, ponieważ o t a k ą ś c i a n ę n a j ł a t w i e j b y ł o ś w i d r e m r o z n i e c i ć o g i e ń . N i e chciał­ b y m z a j m o w a ć się s z c z e g ó ł o w s z ą k r y t y k ą tego stwierdzenia. Z w r ó c ę j e d n a k ż e u w a g ę na pewno f a k t y , k t ó r e nic p o z w a l a j ą i n t e r p r e t a c j i Hockeubecka t r a k t o w a ć j a k o j e d y n ą . 1. P ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a z d a r z a j ą się nie t y l k o na ś c i a n a c h p o ł u d n i o w y c h (w R o k i c i u n a j w i ę c e j jest i c h na ś c i a n i e wschodniej); 2. Z n a j ą c d z i a ł a n i e ś w i d r a ogniowego (z ż a l e m n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że Tysz­ kiewicz nic na t e m a t t e c h n i k i niecenia ognia t y m n a r z ę d z i e m nio m ó w i ) nie ma znaczenia p r z y k t ó r e j ś c i a n i e , suchszej czy wilgotniejszej, u s t a w i się c z ł o w i e k , k t ó r y b ę d z i e ł u k i e m o b r a c a ł p r ę c i k z twardego drewna. Ó w w p r a w i a n y w w i r o w a n i e p r ę c i k nie m o ż e — m o i m zdaniem — t a k samo ł a t w o w cegle, j a k w drewnie s p o w o d o w a ć wzniecenia ognia. Dlatego s ą d z ę , że jeśli już j a m k i p o w s t a w a ł y od ś w i d r a ogniowego, to spowodowane b y ł y t a r c i e m drugiego k o ń c a p r ę c i k a o d e s z c z u l k ę , a ś c i a n a kościoła, s ł u ż y ł a j e d y n i e j a k o oparcio. Z e t k n i ę c i e m i ę k k i e g o k a w a ł k a drewna z w i r u j ą c y m , w ł a ś c i w y m k o ń c e m p r ę c i k a w ś w i d r z e , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e wzniecić o g i e ń ; 3. I l o ś c i w g ł ę b i e ń , m i e s z c z ą c y c h się na powierzchni w o z ó w k i ( b y w a , że jest ich k i l k a , ale zdarza s i ę , że nawet 9—11), z r ó ż n i c o w a n i e i c h w i e l ­ k o ś c i , wreszcie osobliwego k o d u , asymetrycznego, symetrycznego czy „ r ó ż a ń c o w e g o " ich u k ł a d u , nio m o ż n a t ł u m a c z y ć u ż y t k o w a ­ niem ś w i d r a ogniowego, jeśli obok z n a j d u j ą s i ę cegły zupełnie nietknięte. 25 26 16 I I . 16—17. Z n a k u k o ś n e g o k r z y ż y k a i jego przypuszczalny r o z w ó j , n a d a j ą c y pierwotnej formie nowe znaczenie K o ś c i ó ł w Rokiciu 1 Badania, terenowe, j a k i e p r o w a d z i ł e m , nie w y k a z a ł y , aby ł ą c z o n o opisywane t u j a m k i ze ś w i d r e m o g n i o w y m . M u s z ę jed­ n a k ż e d o d a ć , że badania to nic o b e j m o w a ł y bydgoskiego, czy p o z n a ń s k i e g o . I dlatego, nie w y k l u c z a m m o ż l i w o ś c i z w i ą z k u i n t e r e s u j ą c y c h nas o z n a k o w a ń z p r a k t y k a m i niecenia ognia, k u l t u ognia w W i e l k ą S o b o t ę . S ą d z ę j e d n a k , że jeśli nawet t a k i zwyczaj w okresie X V I — X V I I I w . w y s t ę p o w a ł , w p e w n y c h częściach k r a j u , i o nio m u s i a ł on s t a n o w i ć r e l i k t u , czy j a k i e g o ś 14 �rodzaju reminiscencji p r a k t y k p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , lecz m ó g ł r ó w n i e dobrze p o j a w i ć się z i n s p i r a c j i samego K o ś c i o ł a , zgodnie w s p o m n i a n y m Czarnkowie, gdzie z a c h o w a ł a się ż y w a pamięć 0 ekspiacyjnej t r a d y c j i k o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł w Czarnkowie posiada z s a m ą l i t u r g i ą o g n i a — ś w i a t ł a , p r o p a g o w a n ą nie t y l k o w W i e l k ą t e ż swoje p i ę t n a p o k u t n e w i e r n y c h , n a j g ę ś e i e j rozsiane na ś c i a n i e S o b o t ę , ale r ó w n i e ż na p o c z ą t k u r o k u w d n i u M a t k i Boskiej p o ł u d n i o w e j . T a m gdzie nie domagano się wiercenia c e g ł y palcem, Gromnicznej. P a m i ę t a j m y ale oficjalnie t e ż o znaczeniu o g n i a — ś w i a t ł a we p r z y z w a l a n o na p o s ł u g i w a n i e się m o n e t ą , jamki wszelkich o b r z ę d a c h c h r z e ś c i j a ń s k i c h . Istotniejsze m o ż e jednak b y ł y g ł ę b o k i e , a i c h c h o c i a ż b y podobne rozlokowanie na m u r a c h będzie w y n i k a ł o nie z u n i k a n i a obserwacji, ale b y ć m o ż e z jej p r o w o k o ­ wskazanie, że badania jakie prowadziłem, wykazały znaczne z r ó ż n i c o w a n i e ś w i a d o m o ś c i d z i e d z i c t w a , w p o s z c z e g ó l ­ wania. nych ośrodkach kultowych. c i o ł ó w (wioska Papowo k o ł o T o r u n i a , albo kościół oo. Francisz­ tej Podaję p i ę ć zasadniczych m o d e l i 2 9 N i s k i e p o ł o ż e n i e j a m e k na ścianach niektórych koś­ świadomości: kanów że b y ł y to I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h nie t y l k o w i e r n i , lecz r ó w n i e ż w ł a ś n i e miejsca ekspiacyjne, a s a m ą p o k u t ę w y k o n y w a n o na k s i ę ż a i k o ś c i e l n y nie w i e d z ą , że na ś c i a n a c h i c h k o ś c i o ł a znaj­ d u j ą się ś w i a d e c t w a d a w n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h m o ż e b y ć k o ś c i ó ł oo. F r a n c i s z k a n ó w w I I . Miejscowości, w k t ó r y c h na ogół w i ę k s z o ś ć tym, Z zasadniczo i n n y m zachowaniem -— j a k b y ł o j u ż m ó w i o n e — s p o t y k a m y się w R o k i c i u . wiernych tłumaczyć klęczkach. (przykładem Wyszogrodzie). w Wyszogrodzie) m o ż n a w y k o n y w a n o na Wgłębienia w cegłach stojąco. I jak można na pewno d o m y ś l a ć się — jeśli w i e , że na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a z n a j d u j ą się j a k i e ś z n a k i , ale lekce­ r z e c z y w i ś c i e znaczono j a m k a m i z m a r ł y c h — sam w a ż ą je, p o d a j ą c wiele r ó ż n y c h p r z y c z y n i c h p o w s t a n i a ( ś l a d y po k o n a n i a oznaczenia m ó g ł b y ć d o w o l n y , nawet z u ż y c i o m ś w i d r a , kulach lecz nie ogniowego, a stolarskiego. Ś w i d e r t a k i otwiera e k s p o z y c j ę szwedzkich, wygładzanie końców rączek od sierpów i in.). sposób wy­ w M u z e u m m u r z y n o w s k i m . U d a ł o się t e ż u s t a l i ć o g ó l n e z a ł o ­ I I I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h u t r z y m u j e się ż y w a ś w i a d o ­ ż e n i a topograficzne cmentarza p r z y k o ś c i e l n e g o w R o k i c i n . W i a ­ m o ś ć ekspiacyjnego znaczenia j a m e k . P r z y k ł a d e m niech b ę d z i e d o m o jest na p r z y k ł a d , że w części wschodniej, a w i ę c o d s t r o n y , Czarnków gdzie n a ś c i a n a c h k o ś c i o ł a w ziemi dobrzyńskiej. Oto słowa przypadkowego r o z m ó w c y : „ k i e d y ś m e l l i , m e ł l i te w g ł ę b i e n i a p o k u t n i c y , b y ł a było to p o k u t a " . jakieś I V . M i e j s c o w o ś c i t a k i e j a k R o k i c i e , w k t ó r y c h część s p o ł e c z ­ miejsce pochówku środowiskowe znakowania w y s t ę p u j ą osób starszych, uznanie. D z i e c i najobficiej, zapewne chowano na mających prawo od w e j ś c i a , a w i ę c w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części. K s i ę g i z m a r ł y c h n o ś c i parafialnej m n i e m a ł a t a k , j a k z o s t a ł o t o j u ż powiedziane archiwum w p u n k c i e I I , a część ( m i ę d z y i n n y m i p o d w p ł y w e m mego paro­ p r z e s t r z e ń p ó ł n o c n a (od s t r o n y p l e b a n i i ) . Z p e w n o ś c i ą j e d n a k letniego interesowania się h i s t o r i ą k o ś c i o ł a ) w y w o ł a ł a o ż y w i e n i e 1 w tej części z n a j d o w a ł y się g r o b y , m o ż e p a m i ę c i u starszych, k t ó r z y p r z y p o m n i e l i sobie z w i ą z e k j a m e k p a ń s k i e z d w o r ó w z samego R o k i c i a , R e m b i e l i n a i M u r z y n o w a . z nieistniejącym j u ż cmentarzem p r z y k o ś c i e l n y m . N a cegłach £ Po rokickiego 1790 roku nie podają jak była cmentarz p r z y k o ś c i e l n y wykorzystywana najzaszczytniejsze, w Rokiciu został m i a n o z a z n a c z a ć p o c h o w a n y c h na c m e n t a r z u z m a r ł y c h . W i ę k ­ z l i k w i d o w a n y . P o w s t a ł n o w y na p o b l i s k i m w z g ó r z u i t a m znaj­ szymi jamkami odnotowywano śmierć osób w dojrzałym wieku, duje się do dzisiaj. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a ł o ż e n i e nowego jamkami najmniejszymi śmierć dziecka. Znaki tożsamości V . Miejscowości, w których cmentarza s p o w o d o w a ł o ostateczny z a n i k , jeśli się t o nie s t a ł o wcześniej, 27 o r i e n t o w a ł y o ilości z m a r ł y c h w r o d z i n i e . twierdzono, że wgłębienia w ś c i a n a c h ł ą c z ą się z p r a k t y k ą z d o b y w a n i a ceglanego proszku zmarłych oznakowywania na ścianach i pozostawienia p r z y t y c h kościoła chowanych znakach z n a m i o n rodo­ wych. 2 8 do s p o r z ą d z a n i a l e k a r s t w . Murzynowiacy Ten o s t a t n i rodzaj z a c h o w a ń p o w i ą z a ć m o ż n a z przedstawio­ w swej rokickiej społeczności parafialnej w y r ó ż n i a j ą s i ę . K i e d y b y l i w o d n i a k a m i — w y r ó ż n i a l i się jeszcze w y r a z i ś c i e j . J a k o w o d n i a c y m i e l i w i ę k s z e obycie, ale również o g n i a " , n a d a j ą c i m w s p ó l n e m i a n o ś w i a d o m o ś c i w i t a l n e j . Zgodnie poczucie g o d n o ś c i stopniu z takim kryterium w y r ó ż n i a j ą c y m modele ś w i a d o m o ś c i , m o g l i ­ j a k i c h w s p ó ł p a r a f i a n i e , przede w s z y s t k i m uniejewiacy, ale t e ż b y ś m y w y o d r ę b n i ć do j a k i e g o ś stopnia p r z e c i w s t a w n y w i t a l n e j , w i ę c l a w i a c y , m y ś l i b o r z a c y czy n i e f o r m a l n i parafianie z poblis­ nym na początku zwyczajem niecenia na wiosnę „świętego ich b l i s k i z w i ą z e k z p r ą d a m i zabobonom", w t y m jedno­ kiego R o k i c i a , Gorzechowa (wieś n a l e ż ą c a do p a r a f i i Siocień). religijnymi, D o w o d ó w na potwierdzenie tej r ó ż n i c y jest wiele. Jeden szcze­ m o d e l ś w i a d o m o ś c i k o m e m o r a t y w n e j oraz ekspiacyjnej, cześnie p r z y j m u j ą c „nieulegania XVII—XVIII g ó l n i e z a s ł u g u j e na u w a g ę . O t ó ż p a t r o n a m i k o ś c i o ł a w R o k i c i u w i e k u . W y d a j e m i s i ę , że p r z y j ę c i e t y c h trzech m o d e l i ś w i a d o ­ obok Św. M a ł g o r z a t y s ą ś w . Św. P i o t r i P a w e ł . Ci ś w i ę c i aposto­ mości, jako głównych struktur duchowych zbiorowości, mających łowie b y l i — jak wiadomo — r y b a k a m i . Rybacka wieś Murzy­ formami kultu, rozwijającymi się w Polsce w murach nowo m o g ł a w i ę c t r a k t o w a ć t y c h ś w i ę t y c h j a k o p a t r o n ó w w ł a s ­ k o ś c i o ł ó w , odpowiada naszej w s p ó ł c z e s n e j wiedzy o mechaniz­ n y c h , gdy inne wsie t a k i c h p a t r o n ó w , czy i m p o d o b n y c h m i e ć mach k s z t a ł t o w a n i a się postaw, w z o r ó w k u l t u r o w y c h , swój udział w k r e o w a n i u stochastycznego d z i e ł a na jednym nie m o g ł y i nie m a j ą do dzisiaj. K i e d y o d b y w a ł się w i e l k i odpust s ł o w e m , obrazu nie t y l k o k u l t u r y w o g ó l e , lecz r ó w n i e ż k u l t u r y w R o k i c i u na ś w i ę t y c h P i o t r a i P a w ł a , m u r z y n o w i a c y •— r y b a c y staropolskiej. występowali Dawno p r a k t y k i pokutnicze, k t ó r y m towarzyszyło dłubanie w g l o r i i . Jeszcze w i ę k s z ą ku temu okazję mieli w czasie B o ż e g o C i a ł a . B y ł o w z w y c z a j u , że na t ę u r o c z y s t o ś ć j a m e k , o b r o s ł y w z r u s z a j ą c ą l e g e n d ą . Powiada się w n i e k t ó r y c h k a ż d a z wiosek, n a l e ż ą c y c h do p a r a f i i p r z y g o t o w y w a ł a ośrodkach dokonać... o ł t a r z na trasie p a r o k i l o m e t r o w o j procesji. M y ś l i b o r z a c y i w i ę c ­ k c i u k i e m . B y ć m o ż e , z r o g o w a c i a ł y z g r u b y m p a z n o k c i e m palec l a w i a c y p r z y s t r a j a l i j e d n ą z p r z y d r o ż n y c h kapliczek. R o k i c i a c y kultu, że wywiercenia otworu należało własny w i e ś n i a k a u ł a t w i a ł t a k i e zadanie. D o p u ś ć m y j e d n a k , że pomagano czynili sobie w t y m b y ł o j e d y n i e na przystrojenie s t o j ą c e g o w lesie k r z y ż a . N a t o m i a s t osobliwym działaniu może kamykiem, monetą, podobnie. U n i e j e w i a k ó w — n a j z a m o ż n i e j s z y e h — to święto specjalny ołtarz. stać ostrzem. I m o ż e w ł a ś n i e dlatego, pewne ś c i a n y w k o ś c i o ł a c h s ą m u r z y n o w i a c y m o n t o w a l i na g ę ś c i e j p o k r y t e j a m k a m i , a inne ś c i a n y nie m a j ą i c h p r a w i c dzisiaj z d u m i e w a on d o s t o j e ń s t w e m o r y g i n a l n y c h t r e ś c i . W oł­ Do wcale. N a l e ż y p r z e c i e ż d o p u s z c z a ć , że w p e w n y c h m i e j s c o w o ś ­ t a r z u z n a j d o w a ł się obraz d u ż e g o f o r m a t u ( П О X 210 c m ) , u k a z u ­ ciach ś c i a n a k o ś c i o ł a od s t r o n y p l e b a n i i , czy d r o g i , nie c i e s z y ł a j ą c y cudowno p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret się t y m s a m y m u z n a n i e m , co ś c i a n a p r z y k t ó r e j m o ż n a do a p o s t o ł ó w — r y b a k ó w , w ś r ó d n i c h ś w . P i o t r a i ś w . P a w i a było 30 p o k u t ę o d p r a w i a ć w p e w n y m u s t r o n i u , a m o ż l i w e , że r ó w n i e ż (il. 10). w s k u p i e n i u , nie b ę d ą c na oczach p r z e c h o d n i ó w , a t y m bardziej widokiem — na o k u p l e b a n a . C z ę s t o t e ż p r z y t y c h najstarszych k o ś c i o ł a c h , d w o m a ż a g l a m i , sieciami, p ł y w a k a m i . D o sieci zamocowywano orientowanych deseczki kuchenne, k t ó r e w t y c h stronach s ą c z ę s t o w k s z t a ł c i e wschód—zachód, plebanie są sytuowane od O ł t a r z u s t a w i o n o nieopodal k o ś c i o ł a przed o t w a r t y m na T W isłę. Przybierano go akcesoriami rybackimi, p ó ł n o c y , albo od p ó ł n o c n e g o - z a c h o d u . T a k i t e ż u k ł a d przestrzen­ t ł u s t e g o k a r p i a . Dzisiaj w y g l ą d a to bardzo podobnie, s ą r ó w n i e ż n y (plebania od s t r o n y p ó ł n o c n e j ) w y s t ę p u j e w R o k i c i u oraz we w b i t e w z i e m i ę g a ł ą z k i leszczyny, sieci, p ł y w a k i , deseczki. P r z y - 15 �I 1 U . 18—19. Z n a k pługa, p r z y p i e c z ę t o w a n y j a m k ą oraz przy­ puszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i . K o ś c i ó ł w R o k i c i u U . 20. J a n c h ą d z y n s k y 24 sepfc A D 1647. Jedna z najstarszych i n s k r y p c j i na wschodniej ś c i a n i e k o ś c i o ł a w R o k i c i u 11. 2 1 . J A C O B U S i w y ż e j 1877, prawdopodobnie inskrypcje z wczesnej i P ó ź n e j fazy znakowania ś c i a n k o ś c i o ł a w R o ­ kiciu U . 22. Z n a k k r z y ż a obramienionego (z daszkami) i przypusz­ czalny jego r o z w ó j . Ś c i a n a wschodnia kościoła w R o k i c i u 16 �b y ł y j e d n a k nowe akcesoria — p r z y ż a g l a c h , c h o i ą g w i e b i a ł o - do o k r e ś l o n e g o gospodarza. -czerwone. Obraz u k a z u j ą c y cudowne p r z e j ś c i e — w i e l o k r o t n i e lańskich t e r e n ó w Schmid, wymieniany t o ż s a m o ś c i z a n o t o w a ł r ó w n i e ż w o b r ę b i e samej ś w i ą t y n i . O t ó ż na nowy — stanowił wyznanie murzynowskiej zbiorowości o potępieniu malowiernych i małodusznych... Po­ dobnie — j a k m i się wydaje — rzecz przedstawia się obecnie. R o k i c i e w czasach u t r z y m y w a n i a się t r a n s p o r t u na W i ś l e , z n a k a m i t y m i rezerwowano nych. 3 3 32 Niemiecki zwyczaj Obydwa przykłady badacz t y c h posługiwania solne miejsca nadwiś­ się znakami w ławkach kościel­ o d n o s z ą się do o s a d n i k ó w holen­ derskich {być m o ż e r ó w n i e ż n i e m i e c k i c h ) . N i e jest zatem w y k l u ­ związanych z t y m niewyobrażalnych dziś sytuacji międzyludz­ czone, że zwyczaj p o s ł u g i w a n i a się z n a k a m i t o ż s a m o ś c i r o z w i n ą ł k i c h , a w i ę c jeszcze do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , b y ł o szczegól­ się w R o k i c i u p o d j a k i m ś w p ł y w e m o b e c n o ś c i w okolicach t y c h T nego r o d z a j u o ś r o d k i e m k u l t u r o w y m . W odniacy, g ł ó w n i e oryle w ł a ś n i e o s a d n i k ó w . W i e m y na pewno, że tacy w ł a ś n i e osadnicy (flisacy) u z n a w a l i k o ś c i ó ł w R o k i c i u za w ł a s n y . A l e t e ż , od W a r ­ z Kępy szawy do T o r u n i a , nie znajdzie się r ó w n i e s p r z y j a j ą c e g o reprezentacji n i e k a t o l i c k i e j (aeatolieorum), w okresie od k o ń c a miejsca Rokickiej i U n i e j e w s k i e j , m i m o żo zaliczani b y l i do na p o s t ó j i zarazem ś w i ą t y n i p o ł o ż o n e j t a k blisko brzegu rzeki. X V I I I do 2 p o l o w y X I X w i e k u k o r z y s t a l i w R o k i c i u z r ó ż n y c h Z dala w i d o c z n e j , dostatecznie i m p o n u j ą c e j , a p r z y t y m — co posług jest najważniejsze — nie ukrytej wśród 34 duszpasterskich . miasta, W e wsiach p a r a f i i r o k i e k i e j , gdzie p r o w a d z i ł e m s z c z e g ó ł ó w - c h o ć b y p o d u p a d ł e g o , albo w s i . O r y ł e p ł y n ą c y t r a t w a m i , j u ż na sze badania, nazwa ogólna o m a w i a n y c h t u z n a k ó w n i e jest znana. wysokości P a m i ę t a n e s ą jednak n a z w y s z c z e g ó ł o w e . W rodzie G u r d z i ń s k i c h , Murzynowa, wypytywali o zabudowy ich ,,kobyli kościół". Dobrze z n a l i m i t o rodowodzie r o k i c k i e g o k o ś c i o ł a . znali też analogiczną przypowieść o innym, k o ś c i e l e na Koniuszej G ó r z e kolo P r o s z o w i c . 31 Niektórzy Upowszechniali legendę nawet b y ł a wękelnicit ( w ę g i c l n i c a ) , d ł u ż s z a kreska połą­ czona z k r ó t s z ą p o d k ą t e m p r o s t y m ; w rodzic K a r a s i e w i c z ó w , Flisacy kolporto­ o k r e ś l o n a liczba 5, 9, I I , u t w o r z o n a z p u n k t ó w w s t a ł y m u k ł a ­ w a l i t ę o p o w i e ś ć , p r z e d ł u ż a l i jej ż y w o t , r a t o w a l i p r z e d zapom­ nieniem. taką nazwą nadwiślańskim wśród miejscowych, dzie, n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m (ił. 1, 3). Spora ilość z n a k ó w ze ś c i a n k o ś c i o ł a w R o k i c i u w y w o d z i się k t ó r z y t y m bardziej p o w i n n i z n a ć h i s t o r i ę swego k o ś c i o ł a . Co­ z form}- prostego roczna — kiedy t y l k o r u s z y ł y l o d y — o b e c n o ś ć w ł a ś n i e , j a k i m się podpisywano w ezasach powszechnego na, wsi społeczności lub ukośnego krzyżyka, b y ć może, takiego flisackiej w R o k i c i u , s p o ł e c z n o ś c i w s p o m a g a j ą c e j aspiracje n i u - analfabetyzmu r z y n o w i a k ó w , nie m o g ł a p o z o s t a w a ć bez w p ł y w u na charakter u z u p e ł n i e n i a , znak k r z y ż y k a p r z e t w a r z a n y b y ł w n o w ą c a ł k i e m o d p r a w i a n y c h p r z y t y m k o ś c i e l e p r a k t y k . W y d a j e m i s i ę , że o r y g i n a l n ą f o r m ę , p r z y p o m i n a j ą c ą na p r z y k ł a d f i g u r ę z w i e r z ę c i a , ( i l . 11, 16—17, 24—27). Poprzez odpowiednie b y l i flisacy k r y t y c z n y m i k o m e n t a t o r a m i obscrwowanyeh zacho­ p o s t a ć l u d z k ą czy k a p l i c z k ę ( i l . 11, 26—27). N o w y znak, c z ę s t o w a ń . O b e c n o ś ć f l i s a k ó w nie s p r z y j a ł a zachowaniom n i j a k i m , ale n i e z w y k l e sugestywny, m a j ą c y m o c n y w y r a z p l a s t y c z n y ( i l . 16) t e ż nader g o r l i w y m . I m o ż e w ł a ś n i e uczestnictwo b r a c i wodniac­ m ó g ł k o j a r z y ć s i ę z o k r e ś l o n y m d y s y g n a t e m i w y w o ł y w a ć poja­ kiej w u r o c z y s t o ś c i a c h i o b r z ą d k a c h k o ś c i o ł a r o k i c k i e g o p r z y ­ wienie się k o l e j n y c h s z c z e g ó ł o w y c h c z y n i ł o s i ę do tego, że jest o n w y j ą t k o w y . Mogło w ł a ś n i e t u t a j kapliczka, n a s t ą p i ć wzbogacenie z n a k ó w r o z p a t r y w a ć m o ż n a j a k o proces synchroniczny l u b t e ż treści, znaków a także z w y c z a j u , nadanie m u innej zasadniczo postaci demonstracyjnej przez wprowadzenie tożsamości. rokickim, koziołek. występowanie obfitości chłopskich na nim wyjątkowej wprost z n a k ó w tożsamościowych, b y ł rezultatem splotu przyczyn, wśród Bolesław ( r ó ż n i c o w a n i a się z n a k ó w r o d o w y c h m i ę d z y i c h w t y m samym pokoleniu, a więc między Na­ synchronicznym posiadaczami braćmi). Ten sam badacz dostarcza j e d n a k ż e d o w o d ó w z m i e n n o ś c i t y c h o z n a k o w a ń m i ę d z y r ó ż n y m i p o k o l e n i a m i , c h o c i a ż ściśle ze s o b ą spokrewnio­ n y m i , c z y l i w przebiegu d i a c ł i r o n i c z n y m . T a k i t e ż r o z w ó j znaku niający ukazują decyzjom w y b o r u , s t r o n y osoby z zagadnienia r y b a k ó w w rozwoju właśnie poszczególnych najważniejszych poziom za j e d n ą w rodzaju kształtu p r z y j ą ć n a l e ż a ł o b y etos s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , jej w y r ó ż ­ się których nazw Rozwój diachroniczny. Z n a k o m i t y znawca m y s ł o w s k i ukazujo merki Przypuszczam, że k o m e m o r a t y w n y charakter z n a k o w a ń na kościele człowiek, intelektualno-omocjonalny, sprzyjający a nie ulegania o c z e k i w a n i o m c h o c i a ż b y ze kapłana. czynienia N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r ó ż n i c , m o t y w ó w i d e o w y c h trzech modelowych opracowania ciasna okoliczności, towarzyszących znakowaniu ścian bartnego. W y d a j e m i się t e ż , że z d i a c ł i r o n i c z n y m charakterem p r z e m i a n o z n a k o w a ń m a m y do wśród w parafialnej zbioiowości Rokicia, szczególnie d a w n y c h m u r z y n ó w i a k ó w . Przcdsh.w iona na kotwica z rodu Karasiewiczów na. czterech stronach g o t y c k i c h k o ś c i o ł ó w w Polsce, k a ż d a z t y c h o k o l i c z n o ś c i przed­ t r z o n u posiada oznakowania liczbowe z p u n k t ó w swogo (nieznacznych stawia się j a k o n i e z w y k ł a , j a k o pragnienie i s t n i e n i a . Wzniecanie wgłębień wiosennego „ ś w i ę t e g o o g n i a " w p r z e d d z i e ń Z m a r t w y c h w s t a n i a , czona m i ę d z y b r a ć m i , ale z pokolenia na pokolenie; z dziadka rozbudzało na jego syna, a ż na prawmuka Ignacego, k t ó r y p o w r ó c i ł do pra- nadzieję nowego ż y c i a , w o d n o w i o n y m po zimie c y k l u r o c z n y m . Ekspiacje p o d m u r a m i k o ś c i o ł a o s ó b rozgrze­ na p o w i e r z c h n i m e t a l u ) . K o t w i c a zaś początku dziadkowego znaku 5, u z u p e ł n i a j ą c go nie b y ł a własnymi dziedzi­ inicjałami. szonych, w z m a c n i a ł y d u c h o w o . W y d ł u b a n a j a m k a p i e c z ę t o w a ł a P r a w n u k , w p r z e c i w i e ń s t w i e do swych p o p r z e d n i k ó w — w ł a ś c i ­ w o l ę posiadania cieli k o t w i c y , b y ł j u ż p i ś m i e n n y . t a k i e j siły. W i e l k a n o c n y o b c h ó d cmentarza, d o k o n y w a n e na n i m p o r z ą d k i — p r a k t y k a , k t ó r a do d z i ś c z ę s t o dystansuje listopadowe zachowania Genezy z n a k ó w t o ż s a m o ś c i o w y c l i m o ż n a p o s z u k i w a ć w opo­ w s p o m i n k o w e — zapewne ce, w k t ó r e j osoby p i ś m i e n n e n a l e ż a ł y do w y j ą t k o w y c h , a w spo­ w ł a ś n i e w ó w c z a s d o k o n y w a n y rozrachunek ze ż n i w e m ś m i e r c i — ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w ogóle się nie z d a r z a ł y . C h ł o p s k i znak s p o r z ą d z a n i e swego, p r y m i t y w n e g o e p i t a f i u m na k t ó r e j ś , pa­ t o ż s a m o ś c i , z a r ó w n o w swej formalnej postaci (pod w z g l ę d e m m i ę t a n e j cegle m u r ó w k o ś c i o ł a , b y ł o p o s ł u g ą w y w o ł u j ą c ą naj­ wizualnym), j a k t e ż w sensie i d e o w y m , n a w i ą z y w a ł do h e r b u , g ł ę b s z y rodzaj r e f l e k s y j n o ś c i , więzi z t y m i co ż y l i i N a j w y ż s z y m , g o d ł a szlacheckiego. U z u p e ł n i a j ą c t y l k o i m i ę , n i e k i e d y r ó w n i e ż do k t ó r e g o odeszli. i m i ę i nazwisko, slużjd za rodzaj z a b e z p i e c z a j ą c y c h obramow-ań Z n a k i t o ż s a m o ś c i , w y s t ę p u j ą c e na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a rokic­ o s o b o w o ś c i . Przypuszczam, że nie k a ż d y t a k ą p o t r z e b ę zabezpie­ kiego, m a j ą swojo n a j b l i ż s z o analogie nio t y l e we w s p o m n i a n y c h c z a j ą c ą p o s i a d a ł i nie k a ż d y d ą ż y ł do- posiadania swego z n a k u . na w s t ę p i e merkach Skatalogowana bowdem liczba ponad, stu z n a k ó w i zredukowana r y b a k ó w l u b w ciositach b a r t n i k ó w , lecz w o z n a k o w y w a n i u , j a k i m p o s ł u g i w a l i się — t a k j a k w M u r z y n o w i e do nieco w i ę c e j — gospodarze z w rodzie, wydaje się b y ć znacznie mniejsza, a n i ż e l i liczba, r o d z i n , i n n y c h miejsc Z u g d a i n r n u posiadamy nad dolną n i e z w y k l e ciekawe Wisłą. świadectwo, k a t a s t r a l n ą z 1667 r o k u . N a mapie t e j , p o s z c z e g ó l n e ziemi, znajdujące Z wioski niż dwudziestu oznakow<.ii, funkcjonujących mapę ż y j ą c y c h w czasach od p o ł o w y X V I I do k o ń c a X V I I I wdeku, nadziały w p i ę c i u wioskach p a r a f i i r o k i e k i e j . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że r o d y s i ę w r ó ż n y c h c z ę ś c i a c h w i o s k i , oraz samo posiadające o b e j ś c i a oznaczone z o s t a ł y i m i e n i e m i n a z w i s k i e m w ł a ś c i c i e l a , w których swoje z n a k i t o ż s a m o ś c i , t o przede w s z y s t k i m te, a t a k ż e jego z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . A l e t e ż w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h wzorca osobowego, c i e s z ą c e g o się n a j w y ż s z y m , tej m a p y , pole oznaczone jest j e d y n i e s a m y m z n a k i e m , n a l e ż ą c y m uznaniem. r o d z i l i się i w y c h o w y w a l i stateczni, reprezentanci środowiskowym 17 ��1 �11. 28. Osoba Stateczna, H i p o l i t K o w a l s k i ( U i p e i o ) , ur. 1892 г., м и , 1984 г L' 11 Z Y l> i S Y 1 Próbuję przedstawić tu własną terminologię, wynikającą z r z e c z y w i s t o ś c i badanej. Nie korzysta/m t y m s a m y m z t e r m i n o ­ l o g i i z b y t o g ó l n e j , ontycznej k a u t y z m u , czy n e o k a n t y z m u , z n a j d u j ą c y c h w s p ó l n ą p ł a s z c z y z n ę analizy filozoficznej bytu i istnienia w kategoriach fenomenu, n o u m e n u --- rzeczy samej w sobie. W r a ż l i w o ś c i ą m i r a k u l a r n ą albo inaczej m ó w i ą c ś w i a d o ­ m o ś c i ą m i r a k u l a m ą o k r e ś l a m często stany w ogólnej ś w i a d o ­ m o ś c i religijnej w k r a j u — uezc: <t:iiozonic w cudzie, d o z n a w a n y m indywidualnie lub w przeżyciu zbiorowym. W M u z e u m - - stacji bedawezoj, p r z y j ę t a została, dewiza: b a d a j ą c i n n y c h b a d a m y siebie. B a d a j ą c i n n y c h p r z y z w a l a m y na n i e s k r ę p o w a n ą i n g e r e n c j ę r ó w n i e ż w nasze zachowanie, z a j ę c i a i zainteresowania. N i e jest to z a l e ż e n i e oryginalne, c a ł k o ­ wicie w ł a s n e . D a w n o temu s f o r m u ł o w a ł je Jean Jacques R o u ­ sseau: „ T a r e g u ł a metodologiczna ustanowiona przez R o u ssea dla etnologii — r e g u ł a w y z n a c z a j ą c a jej n a d e j ś e i o — pozwala r ó w n i e ż p r z e z w y c i ę ż y ć c o ś , co na pierwszy r z u t oka w y d a w a ł o b y się p o d w ó j n y m paradoksem: ż e Rousseau m ó g ł z a l e c a ć badanie 2 r 3 20 najbardziej oddalonych ł u d z i , ale j e d n o c z e ś n i e o d d a l się przede w s z y s t k i m b a d a n i u tego s z c z e g ó l n e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y wydaje się n a j b l i ż s z y , to znaczy b a d a n i u siobie samego ( p o d k r e ś l e n i o moje, J O ) : i że w c a ł y m jego dziele metodyczne pragnienie u t o ż s a m i a n i a się z i n n y m idzie w parze z u p o r c z y w ą o d m o w ą i d e n t y f i k a c j i z s o b ą . A l b o w i e m k a ż d y etnolog m u s i to dwie pozorne s p r z e c z n o ś c i , z n o s z ą c e się wzajemnie w jednej obustronnej i m p l i k a c j i , p r z e z w y c i ę ż y ć w t y m lub i n n y m mo­ mencie swej k a r i e r y " . (Claude Levi-Strauss, Jan Jakub Bousse.au, twórca nauk humanistycznych, przekła.d Loszek K o l a n k i o w i c z , „ T w ó r c z o ś ć " , R . X L , n r 0 (463), 1984, s. 83—84). Por. R o m a n W ł o d z i m i e r z H a r a s y m c z u k i W i l h e l m Tabor, Etnografia połonin huculskich, „ L u d " , 1937, t . X X X V , s. 138— 145 (§ 13. Prawo ludowe); B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Merki rybaków pomorskich, Przyczynek do heraldyki i folkloru, „Rocznik Heral­ d y c z n y " , 1925, t . V I I s. 1—30; R o m u a l d Ż u k o w s k i , Bartnictwo w Zagajnicy Łomżyńskiej w okresie od XVI do połowy XIX w. B i a ł y s t o k 1965, s. 30—32; J . J . K a r p i ń s k i , Śłady dawnego bart­ nictwa puszczańskiego, K r a k ó w 1948, s. 12 4 �5 P r z y k ł a d e m niechaj b ę d z i e ochlapywanie f a r b a m i olej­ n y m i k u r , n a l e ż ą c y c h do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli w P G R , albo znakowanie przez gospodarzy baniek na mleko i n i c j a ł a m i własnymi, względnie określonym kolorem (określonego koloru plamą). B . N a m y s ł o w s k i , op. c i t . , s. 5 Por. Stanisław Skrodzki, P o r z ą d e k p r a w a bartnego, 1616, &T.J. 32: „ t e d y w i d z e n n i c y m a j ą ono z n a m i ę dobrze w y c i ą ć , wiór do siebie w z i ą ć i p o t e m go do s ą d u p r z y n i e ś ć . A s ą d z i n s z y m i b a r t n i k a m i starszymi m a j ą z onego w i ó r u u z n a w a ć , po s ł o j a c h l a t a licząc, k t ó r e z n a m i ę starsze i k t ó r e m u b o r o w i n a l e ż y ' ' . P o d a j ę za R . Ż u k o w s k i m , op. c i t . , s. 30 Por. B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Znamiona bartne mazowieckie i inne znaki ludowe. Przyczynek do heraldyki i folkloru, Poznań 1927; L . Lepszy, Przemysł złotniczy w Polsce, K r a k ó w 1933 Por. Teresa K a r w i c k a , Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, P W N Warszawa 1979, s. 9 i 213 Por. Kodeks dyplomatyczny polski, 11, 2, opr. L . R ż y s z czewskiego i A . Muczkowskiego, 1852, s. 658—660 N a podstawie analizy Archiwum Akt. Osobowych p r z y kościcle w R o k i c i u , poz. 1—18 Zabiegom z w i ą z a n y m z w y b o r e m nazwiska t o w a r z y s z y ł y falsyfikacje w i e k u i b y ł to proceder r o z w i j a j ą c y się w c z e ś n i e j . R z e c z y w i s t y wiek osoby u j a w n i a n y b y l dopiero p r z y ś m i e r c i . N i e k t ó r y m u d a w a ł o się u k r y ć nawet 20—30, p r z e ż y t y c h j u ż lat. M o ż n a w t y m d o p a t r y w a ć się koniecznych, w y n i k a j ą c y c h ze s t o s u n k ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , d ą ż e ń do uchronienia się przed k o m o r n i c t w e m , a w i ę c n a j g o r s z ą z m o ż l i w y c h sytuacji, b y t o ­ wania ż e b r a c z e g o . B y ł b y to też jeden z w ą t k ó w k s z t a ł t u j ą c y c h postawę e t y c z n ą — często s p o t y k a n ą w środowiskach podobnych — oszukiwania nie k ł a m i ą c ? Por. Archiwum Akt Osobowych p r z y pa,rafii w R o k i c i u , poz. 1—18 Ż a d n e j e d n a k z t y c h nazwisk nie jest reprezentowane dzisiaj w M u r z y n o w i e . T o l k ó w odnajdujemy w Sieeioniu, B i e s ó w w P ł o c k u , a K a l w a s ó w w Rokiciu-Czajkaeh. W s z y s t k i e te 3 naz­ wisko, u t r w a l a j ą — j a k s ą d z ę — p a m i ę ć profesji p r o t o p l a s t ó w : k r a w c a , karczmarza i m u r a r z a . Por. Aleksander B r i i c k n o r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 214 (z n i e m . Kalkfass, faska do wapna). D o rejestru tego n a l e ż a ł o b y jeszcze d o d a ć profesję słu­ ż ą c y c h (najprawdopodobniej, z a t r u d n i a n y c h przy dworze) oraz p a r o b k ó w , k t ó r z y z n a j d y w a l i p r a c ę m i ę d z y d w o r e m , a gospo­ d a r z a m i , z a m i e s z k u j ą c y m i w wiosce część z w a n ą ogrodami. P o d a j ę n a z w y profesji na podstawie p o s z c z e g ó l n y c h k s i ą g Archi­ wum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u , o d n o s z ą c y c h się do okresu 1758—1868 (pozycje od 1 do 23). W y d a j e się, że oborywanie w o ł a m i granic w i o s k i b y ł o p r a k t y k ą z n a n ą w Polsce. Z a n a l o g i c z n ą do m u r z y n ó w skiej o p o w i o ś c i ą s p o t k a ł e m się przed l a t y w Oborczyskach na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. N a podstawie r o z m ó w s k o n f r o n t o w a n y c h z d a n y m i archiwalnymi z parafii w Rokiciu. B a r d z o p o d o b n ą w i e r s z o w a n ą d r w i n ę z s ą s i a d ó w , słysza­ ł e m na Podlasiu w wiosce K a m i a n k i L a c k i e o m i e s z k a ń c a c h wioski Niecki: Te niockusy za g ó r a m i Zjedli wilka z pazurami Ani łyżki, ani miski P o p a r z y l i sobie p y s k i Taką. a u t o r y t a t y w n ą o d p o w i e d ź przedstawia Teresa, K a r w i c k a , op. oit., s. 213 Por. p r z y p i s 12. Oszukiwanie nie k ł a m i ą c — w ą t p l i w a n i e w ą t p l i w i e zasada etyczna — b y ł a adresowana, przede wszyst­ k i m , do ś w i a t a z e w n ę t r z n o g o , do o s ó b i i n s t y t u c j i obcych. W wew­ n ę t r z n y c h stosunkach ( c h o c i a ż b y r o d z i n n y c h , czy wioskowych), k o r z y s t a j ą c y z toj n o r m y , z y s k i w a ł mniej l u b bardziej surowo w y p o w i a d a n e m i a n o osiusta, oszusta. N a t o m i a s t p o j ę c i e k ł a ­ m a n i a , k ł a m s t w a , b y ł o j a k b y niedostrzegane, niepoddawane w a r t o ś c i o w a n i u . A jeśli, t o ł a g o d n i e j , niż oszukiw anie. PewTiie dlatego, że f u n k c j o n o w a ł o skuteczniej i d o t y c z y ł o ż y w o t n i e j szyeh z a g a d n i e ń . Wiele z przedstawionych o k r e ś l e ń s p o t y k a m y w nie­ z w y k l e cennej p r a c y : Aleksander P o t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyń­ skiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, , . Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , 1878, t . 2; s. 3—182 Por. D r H o c k e n b e c k i n W o n g r o w i t z , Die Napfchensteine an den Pfarrkirchen zu Kiecko, Łekno, Rogasen wid Wongrowitz, 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 „ Z e i t f c h r i f t der Historischen Gesellschaft fur die P r o v i n z Posen", 1885, s. 118—133 N a podstawie w ł a s n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w l a t a c h 1981— 83 oraz w i a d o m o ś c i , k t ó r o z a w d z i ę c z a m p a n o m A l e k s a n d r o w i B ł a c h o w s k i e m u i Jerzemu K ł o s k o w s k i e m u , k i e r o w n i k o w i M u ­ zeum Z i e m i Z ł a t o w s k i e j Por. J a n Tyszkiewicz, „Nowy ogień" na. wiosnę, (w:) Cultus et Cognito, studia, z dziejów średniowiecznej kultury, W a r ­ szawa 1976, s. 592—597; A n d r z e j R u s z k o w s k i , Tajemnice średnio­ wiecznych murów, „ G o ś c i n i e c " , lipiec 1977, s. 12 Por. Hockenbeck, op. c i t . , s. 128 Por. J a n Tyszkiewicz, op. c i t . , Tadeusz W r ó b l e w s k i , Zagadkowe ślady na, ścianach kościołów w Wielkopolsce, „Studia i M a t e r i a ł y do D z i o j ó w W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a " , 1958, t . I V ; n r 2, s. 195—205 Por. J . Tyszkiewicz, op. c i t . , s. 594 T a k ą toż i n t e r p r e t a c j ę z a p r o p o n o w a ł a H a l i n a H o r o d y s k a -Gadkowska, Kobyli kościół, „ N o t a t k i P ł o c k i e " , 1968, n r 5 (49), s. 18—19 Por. A . R u s z k o w s k i , op. c i t . , s. 12 ( w i a d o m o ś ć d o t y c z y kościoła w S t r o ń s k u ) . Zwrócił m i na to u w a g ę Aleksander B ł a c h o w s k i , p o d a j ą c p r z y k ł a d kościoła farnego w S ł u p s k u , gdzie d ł u b a n o j a m k i monetą,, o d m a w i a j ą c p r z y t y m m o d l i t w y . R e p r o d u k o w a n y w tokścio obraz — zapewne k o p i a starszego — w y k o n a ł w 1945 r o k u „ s z y p e r s z y p r ó w " , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i . Obraz ten z a s t ą p i o n y z o s t a ł w 1979 r o k u przez nowe p ł ó t n o (mniejszych r o z m i a r ó w ) p ę d z l a Alojzego Piekar­ skiego, a r t y s t y nieprofesjonalnego, na s t a ł e zamieszkałego w Jeleniej G ó r z e . Obraz M a ł k o w s k i e g o p r z e c h o w y w a n y jest w Muzeum w Murzynowie. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 K o ś c i ó ł w - R o k i c i u n a z y w a n y jest k o b y l i m , albowiem w e d ł u g legendy, zbudow any z o s t a ł za p i e n i ą d z e uzyskane ze s p r z e d a ż y k o n i , k t ó r o g r o m a d z i ł y się t a b u n a m i na m i e j s c o w y m w z g ó r z u . P o d o b n ą p r z y p o w i e ś ć podaje Jan D ł u g o s z , Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa, Polskiego, przekład Julia Mruk ó w n a , Warszawa 1962, k s i ę g a I i I I , s. 158—159: „ K o n i u s z a , co po ł a c i n i e zwie się E q u i r e a , g ó r a p o d c h o d z ą c a pod miasteczko Proszowice, m a na sobie wzniesiony kościół p a r a f i a l n y i w y w o d z i nazw-ę od rzadkiego i cudownego wydarzenia. A l b o w i e m gdy pewien rycorz polski, r o d o w y • szlachcic z d o m u i r o d z i n y Ś r e n i a w i t ó w , imieniem P r z 3 b y s ł a w , pewnego r a z u z b u d o w a ł na niej domostwo i w n i m z a m i e s z k a ł z ż o n ą i d z i e ć m i , pewnej nocy k o ń rzadkiej wielkości, k t ó r e g o ów w o j o w n i k j u ż t r z y l a t a t o m u s p r z e d a ł b y ł j e d n e m u d o s t o j n i k o w i w ę g i e r s k i e m u do rozplaclniania klaczy, p r z y b i e g ł p r o w a d z ą c za s o b ą znaczny t a b u n klaczy, u p r o w a d z o n y c h z W ę g i e r ; (o t a b u n i e t y m ) zaznaczają, że m i a ł nocami t y l k o biec, aby św iatło dzienne nie p o c h w y ­ ciło go z ł o d z i e j s k o u c i e k a j ą c e g o z W ę g i e r . S t u k i e m k o p y t a w b r a m ę dawnego swego pana i dobrze z n a n y m r ż e n i e m za­ chęca,}, aby m u o t w a r t o . Ó w rycerz polski, obudzony t y m i c z ę s t y m i uderzeniami w b r a m ę zerwawszy się ze snu najpierw w praw dzie j a k i e ś nieprzyjacielskie p o d e j r z e w a ł zasadzki, p o t e m przecie, gdy bacznie rozejrzawszy się s t w i e r d z i ł , że w s z ę d z i e panuje s p o k ó j , o t w o r z y ł b r a m ę n o w e m u gościowi i wraz z n i m p r z y j ą ł wielki t a b u n k l a c z y i ź r e b c ó w , z d a t n y c h pod z a p r z ę g , w w y n i k u czego nagle d o s z e d ł do wielkiego bogactwa. O k a z u j ą c zaś w d z i ę c z n o ś ć za o t r z y m a n y przez niego dar, sprawc3 tego — B o g u — wzniósł na górze ceglany kościół i n a d a ł m u uposa­ żenie". r r r r r r 3 5 1 9 T 2 0 2 1 Por. Heinrich Kloopell, Das Waischel-Nogat, Danzig 1934 3 3 Por. B e r n h a r d S c h m i d , Bau und Kunst der Provinz West Preusscn, Kreis Marienbwrg, D a n z i g 1906, s. 131 ( z a ł ą c z o n a tablica d o t y c z ą c a z n a k o w a ń , p o c h o d z ą c y c h z k o ś c i o ł a w T r a g hoim). Dano te z a w d z i ę c z a m nieocenionemu badaczowi osad­ n i c t w a holenderskiego w Polsce, Wojciechowi Marchlewskie­ mu. 7 3 4 P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć osoby: ewangelik M a r c i n S t r u n g i jego ż o n a A n n a Jobs, zamieszkali na K ę p i e Uniojewskiej. Strungowio stali się z czasem S t r ą k a m i i j e d n o c z e ś n i e k a t o l i k a m i , por. Archiwum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u (Księga Urodzeń, 1826—1845, s. 40), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1933; ewangelik Woyeioch Rada (wcześniej w y s t ę p u j ą c y p o d nazwiskiem Rhode) i jogo ż o n a E w a Jobs, zamieszkali na K ę p i e R o k i c k i e j , por. Archiwum Alit Osobowych, (Księga Urodzeń 1826—1845, s. 22), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1930 21 �П . 29. P i ę ć j a m e k w y d ł u b a n y c h w c e g ł a c h k o ś c i o ł a rokickiego oraz nieczytelny podpis nazwiskiem, z k o ń c ó w k ą -ski. Rys. i fot.: J. Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5585a6fe20279cd5ef44e40c90250450.pdf 602131fe152f5d05be356d1cde8a9be7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:79 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazowsze, bartnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:64 Title A name given to the resource Znamiona bartne puszczy Wyszkowskiej / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s. 530-537 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 531 JOZ-EF BURSZTA ZNAMIONA BARTNE PUSZCZY WYSZKOWSKlEJ Ilość znanych znamion bartnych, mogących służyć za podstawę do badań porównawczych, była dotąd w polskiej literaturze naukowej niezbyt duża, gdyż nie przekraczała liczby pięciuset 1. W niniejszym tomie "Ludu" Zygmunt Kolanikowski zamieszcza 47 znamion bartnych z Klucza nżeckiego. Artykuł ten wzbogaca naszą wiedzę o znakach bartnych juz choćby dlatego, że dodaje do skąpej dotychczas znanej liczby znamion dalszych kilkadziesiąt z terenu, który dotądri.ie był od tej strony znany. Są to w dodatku znamiona bardzo ciekawe i w dużej mierze odmienne od dotychczas znanych. W niniejszym artykule dorzucimy jeszcze dalszych kHkadziesiąt znaków. Sądzimy, że ze względu na swoją specyfikę zasługują one na polianie do szerszej wiadomości. W Archiwum iPolskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu w zbiorach po prof. Adamie F i sc h e r z e znajduje się ciekawa pozostałość po znanym etnografie z przełomu XIX i XX w., J a n i e W it o r c i e 2. Jest nią dwukartkowy arkusz papieru dużego formatu za1 Znana dotychczas ,suma znamion wynosiła dokładnie 471. I tak: znakami bartnymi zainteresował się u nas pierwszy L u d w i k K r z y w i c k i w znanym studium o Kurpiach, podając tych znaków 29 (Bibliot.Warsz. 1892, IV, s. 91-95), Z. G'1o g e r !pOdałnastępnych 7 znamion również z Puszc~ Kurpiowskiej i(Encyklop.starop. Uustr. I, s. 119).Następnie St. K u t T Z e b a 'v" zamieścił 18 znamion bartnych z Krakowskiego z lat 1560-1572 (w artykule Przyczynek do teorii runicznej, zamieszczonym w Miesięczn. Herald. 1909,s.1-3). Z kolei J. Leciejewski (pasiecznik wzorowy, 1919)podał aż 176 znamion bartnych. Największą dotąd liczbę zamieścił w swej pracy 'v' B. N a m y s ł o w s k l, gdyż 246, w tym 14 powtórzonych za Kutrzebą (Znamiona bartne mazowieckie XVII i XVIII w. i inne znaki ludowe. Przyczynki do heraldyki i folkloru, Poznań 19'27,s.36---'56 i 58). W wydanej nIedawno pracy J. J. Kar p i ń s k i e g o (Ślady dawnego bartnictwa puszczańskiego na terenie Białowieskiego Parku Narodowego, Kraków 1948) spotykamy 9 znaków. 3 J a n W i t o r t '(7JlJlarłw 1904 T.) prócz szeregu artykułów o charakterze etnog'raficznyJft, zamieszczanych w rocznikach "Ludu" i "Wisły" (m. in. głośny swego czasu Ius primae Inoctis- Lud n, 1896),wydał synte- /' '. pisany jednostronnie ręką Witorta, a noszący tytuł: "Ciosna bartników wyszkowskich". Na drugiej karcie znajdujemy rysunki 62 znamion bartnych. Jak wynika z podanego przez Witorta' opisu, znaki te pochodzą z lustracji Puszczy Wyszkowskiej z r. 1650. Puszcza ta, leżąca w widłach Bugu i Narwi, należała do dóbr biskupstwa płockiego. Miała ona ówcześnie 6 mil długości i 5 mil szerokości. "Puszcza Wyszkowska - czytamy w opisie - w szczególności zaś barcie opisane zostały dokładnie w lustracji biskupów płockich (... ) Dokładność Lustracji posunięta jest tak daleko, że odrysowane są w niej tak zwane "ciosna", czyli "signa", któremi oznaczano przynależność danego drzewa bartnego do tej lub innej barci. (... ) Otóż w naszej lustracj'i spotykamy ogółem 62 ciosen. Wszystkie te ciosna przywiązane są do barci, nie zaś do osoby. Zdarza się, że jedna osoba, posiadając parę barci, ma drzewa z paroma ciosnami. Wśród ciosen nie brak pochodnych, to jest takich, które powstały wskutek dodania pewnych dodatków do figury pierwotnej, jakie mogło mieć miejsce przy podziale barci pomiędzy kiLku bartników. Znaczny procent ciosen posiadał kształt liter używanych w języku polskim. Najczęstszym motywem była litera X, którą w różnych kombinacjach spotykamy w 14 ciosnach wyszkowskich, dalej litera W w czterech kombinacjach, tudzież litery T, N, Y, O. Czasem kombinacje liter przybierały wygląd cyfr rzymskich, np. lUX. Wyobrażenia przedmiotów służyły rzadko za motyw ciosen: spotykamy najczęściej podkowy, krzyże różnego rodzaju, księżyce, cepy, drzewk~, widły, słowem elementy spotykane w herbach rycerstwa polSlkiego". Na tych słowach Witort kończy swój opis, z którego zasadnicze części tu przytoczyliśmy. Zarówno wypowiedź Witorta, jak i wydobyte przez niego znamiona bartne zasługuj ą na kilka słów omówienia. Zagadnienie otwiera się zwłaszcza wtedy, gdy specyfikę ujawnionych tu znaków zestawimy ze znamionami już znanymi. W 'zagadnieniu znamion bartnych można wyróżnić trzy powiązane z sobą strony: genetyczną, morfologiczną i użytkową. Genezę ·znamion bartnych rozwiązał właściwie już L. K r z y w i c k i. Polemizując z twierdzeniami Piekosińskiego o dynastycznym pochodzeniu szlachty polskiej wykazał, że podobieństwo znaków herbowych, rybackich, pasterskich i bartniczych należy wywodzić nie z jakiegoś zapożyczenia czy naśladownictwa (teoria runiczna), ale z jednakowych tyczną pracę pt. zarysy prawa pierwotnego, Warszawa 1899.Na temat znaków własnościowych napisał tylko jedną rozprawę, mianowicie "Godła rodowe chłopów archangielskich" (Lud U, 1896, s. 5-'9) do której materiały zebrał po 1875r., od ki1:ldyto przebywał jako zesłaniec nad Morzem Białym. 34* �532 / 533 sposobów postępowania ludzi w 'podobnych waru~kach 3. Sprawa wydaje się definitywnie rozstrzygnięta p:zez. badama B. N a :n y s ł .0. ws k i e g o. Geneza tego rodzaju znakow Jest zdecydowame pohflletyczna. Są to znaki własnościowe i zwyczaj ich używania ma charakter -~ $. :f N O'X 'd .) <, tt () X H \L ·X lb 17 18 19 $L E 2<, Z5 31 ~O A J t ( XI 49 "il J 3- 1) ss So 57 ~ ~ '1.'2 2:i : a := : 28 29 VJ 35 56 57 Y ~ "2 "3 I XI X ::- SO 51 + ~ X" )\ I X X fi 41 ,S I Q 31., 33 (\ 1.,0 . 39 )K =-ł 14 ..-- f \/ 8 ...v 21 27 . 32 b 7 o~ -20 2b ł A + ~ v. ~ 9.,f' + 13 12 11 10. X * ~ 9 ~ \tJ = 3'0 )k H "" ,,7 '<b "5 52 + J( 53 III X ," \IV T III V ~ Sg 59 bO 61 tl2 Rys. 1. Rysunki wyszkowskioh znamion bartnych. K r z y W i c k i podaje tu charakterystyczny przykład. otóż jako jeszcze dzieci znaczyli sobie wędki znakiem całkowicie podobnym do runa "hagI" choć nie wiedzieli, że wojak lechicki, bartnik zagojski, kaplan skandynawsk!, pasterz kirgiski, rybak rugijski i tkacz z Oberlandu wpadli na tę samą mysI i używali takiego samego znaku. (Kurpie - B. W. IV, s. 96). 3 ogólnoludzki. Nawet podobne do znamion bartnych herby kreskowe, właściwe rycerstwu Litwy i Rusi, były prastarymi znakami gospodarskimi rozpoznawczo-własnościowymi, przeniesionymi z czasem na tarczę herbową 4. Dyskusję może budzić sprawa pierwotnego charakteru użytkowego znamion bartnych. Na ogół sądzi się, że były one niegdyś znakami rodowymi i zarazem własnościowymi, a dopiero później przestały być znamieniem człowieka, stając się tylko znakiem rozpoznawczo-własnościowym. K r z y w i c k~. wnosi, że początkowo, gdy bartnik posiadał bór z dziada pradziada, a zamiany i sprzedaże były nieznane, "znamię posiadało charakter rodowy i słynęło jako własność pewnej rodziny", a stąd że pierwotnie rodzina, bór i znamię nosiły jedno miano~. Podobnie utrzymuje N a m y s ł o w s k i 6. Sytuacja uległa zmianie wraz ze zmianami w sposobie gospodarowania barciami, a wię~ w związku z ich przekazywaniem, dzieleniem i sprzedażą, a zwłaszcza ze względu na ciężary feudalne gospodarstwa bartnego. W okresie, z którego pochodzą znane nam znamiona bartne (XVI-XVIII w.), były one już tylko zwykłymi znakami gospodarskimi, oznaczającymi gos!podarstwo, a nie gospodarującego człowieka. Jako takie używane były na oznaczenie własności boru, półborku 7 czy barci, i nie były związane z człowiekiem, lecz z drzewem czy barcią. Stosowanie ich spowodowane było koniecznością orientacji w posiadaniu barci w puszczy, bez której trudne było gospodarowanie, a zwłaszcza odpowiedzialność bartnika przed właścicielem puszczy, któremu musiał on składać określone daniny i czynsze. Podobną koniecznością uwarunkowane było istnienie wszelkich innych znaków własnościowych; jak merków rybackich, znaków pasterskich itp. Morfologia znamion bartnych kryje w sobie kilka zagadnień. Morfologia stała dawniej na usługach teorii runicznej, jak dzisiaj. rodo4 N a m y s ł o w s oki, o. c., str. 10-12, 36-39. Można tu dooać, że znaki własnościowe były używane nawet w obrębie staropolskiego gospodarstwa folwarcznego. Znany' Anzelm Gostomski kazał znakować nie tylko bydło (własne oraz urzędnicze i czeladzi), ale nawet wory i naczynia na nabiał. Zob. A. G o s t o m s k l, Gospodarstwo, opr. S. IngIot, Bibl. Nar. Wrocław 1951, s. 60-62, 72, 87, 9r, 93, 113. 5 K r z y w i c k i, o. c. s. 92. 6 N a m y s ł o w s k i, o. c. s" 10. 7 Na wyjaśnienie, co to był bór, dobrze będzie przytoczyć określenie K r z y w i c k i e g o: " ... bór zgoła nie jest jakąś ograniczoną połacią ziemi; przeciwnie, był on czymś zgoła niezależnym od gruntu, jedynie sumą pewnej ilości drzew bartnych". Przyjęta na określenie boru cyfra 60 barci była raczej idealną miarą, być może maksymalną, w rzeczywistości były bory o różnej ilości barci (Tamże, str. 88). �535 534 wej 8. Wydaje się, że na podstawie morfologicznej filiacji znamion w zestawieniu z podobieństwem czy tożsamoś<;:ią nazwisk bartników z XVII czy XVIII w. trudno jest wnosić cośkolwiek bliższego o dawnym rodowym charakterze znaków bartnych. Przemawiałaby za tym wielka zmienność samych - Iznaków, gdyż często poprzez' kupno czy zamianę zmieniały one właściciela, pojawiały się ,i ginęły 9. Z drugiej znów strony nierzadko zdarzało się, że ten sam bartnik posiadał drzewa bar1:-ne o różnych' znamionach - na co wskazuje także sam W i t o l' t. Bartnictwo było ,ponadto takim działem gospodarki, który w pewnych okresach ulegał bardzo dużym wahaniom - to zanikał prawie zupełnie na danym terenie, to znów się rozwijał. Na dowód wystarczy przeglądnąć lustracje dóbr, czynione zwłaszcza po katastrofach wojennych czy innych. W związku z morfologią znamion bartnych dyskusję i domysły moilna by skierować także w kierunku odpowiedzi na pytanie, jakie mianowicie wpływy mogły oddziaływać na morfologiczną różnorodność i specyfikę znamion bartnych z różnych terenów, a zwłaszcza co mogło powodować powstanie znamion złożonych i skomplikowanych. Takie bowiem pytanie nasuwa analiza i porównanie znamion bartnych wysZJkoWlSkichze znakami podanymi przez innych badaczy. Z analizy i zestawienia wynika, że znamiona wyszkowskie różnią się znacznie pod niektórym i względami od pozostałych. Dotyczy to nie znaków prostych, ale pochodnych i złożonych. Geneza znaków prostych - takich, jakie np. podał K u t l' Z e b a mogła być całkiem prozaiczna i bez żadnego 'WIPływu ideologicznego. Chodziło o to, aby jak i m ś znakiem odróżnić własne drzewa od cudzych. Najprostszym znakiem jest kreska. W puszczy o wielu "borach" bartnych 10 taka kreska mogła być tylko raz użyta. Stąd biorą początek kombinacje kresek prostych. Najprostszą mów kombinacją to krzyżyk, kształt litery T czy X. I nie koniecznym jest dopatrywać się tu jakichś wpływów kościoła 'czy pisma. Znamiennym jest, że wszystkie znaki podane przez Kutvzebę są właśnie zwykłą kombinacją kresek prostych {z wyjątkiem dwóch znaków o elemencie koła czy półkola). Pochodzą one z połowy XVI w. Rzecz dalej szczególna, że nowsze znaki podane przez Namysłowskiego czy Leciejewskiego są ju~ bardziej skomplikowane. Można tu postawić jako !Zasadę to, że ewoPor. artykuł Z. oK o l a n k o w s k i e g o. o K r z y w i c k i, o. c. s. 91-95. 10 Puszcza stanowiła jednostkę administracyjną i samorządową bartników i dzieliła się ona na "bory". Było zatem ze względów administracyjnych pożądanym,' aby w całej puszczy ten sam znak bartny nie powfarzał się. 8 lucja morfologiczna znamion idzie w kierunku ich komplikowania. Było ono spowodowane zapewne koniecznością wysilania się na to, aby wśród powiększającej się ilości barci wynaleźć nowy, inny znak dla barci nowych, oraz tym, że przy podziale barci musiano dotychczasowy 'znak zróZnicowaćria' tyle odmian,' ile' hast~piło"pódiiałów: Poc"liodżą stąd dwa zróżnicowania: kombinowanie nowych, niespotykanych dotąd znamion dla barci nowych, oraz komplikowanie 'znamion na barciach dotychczasowych przy ich podziale czy sprzedaży. Wydaje się, że zarówno w jednym jak i drugim procesie musiała panować j~kaś zasada oszczędności. To znaczy, że bar,tnik posługując się zapewne niezbyt udoskonalonymi narzędziami do rycia w korze drzewnej, Iznak bartny wzbogacał o tyle tylko, o ile był do tego zmuszony już istniejącą w danej puszczy róilnorodnością morfologiczną znamion. Przy konieczności - powiedzmy - ,;podziału" już istniejącego maku na 2 lub więcej odmian w wypadku podziału boru sprawa dla bartnika była uproszczona; wystarczyły często drobne dodatki kresek. Stąd np. od prostego X w Puszozy Wyszkowskiej powstały zapewne pochodne znaki ujęte pod numerami: 51, 6, 13, 25, 47, 33, 16, 1, 19, 21. Dalej od prostego V nr 18, 61, 2011. Od prostego W pochodzi nr 4, 5 i 37. Trudniejsza była dla bartnika sytuacja przy zakładaniu nowej czy nowych barci (a proces zakładania .zachodził stale aż do upadku bartnictwaz pocz. XIX w.), kiedy musiał wynaleźć, przy mnogości już istniejących, jakiś nowy .znak. Wymagana była tu nie tylko znajomość wszystkich znaków w puszczy, ale także duża inwencja. Tą inwencją, przy swobodzie dysponowania miejs'cem na kOI1ze (w przeciwieństwie do sytuacji rybaka czy pasterza)', tłumaczy się zarówno morfologiczna róilnorodność jak i to, że w różnych terenach Polski powtarzają się te same znaki bartne. W tym wypadku bartnik mógł istotnie nie tyl1ko dowolnie kombinować kreski i kó~ka, ale także szukać wzorów w naturze czy kulturze. Rację rna może Wit ort doipatrujący się w niektórych znamionach (22, 31, 44) wyobrażenia drzewa. Niektóre znaki 11 Ten ostatni znak ~ miał przypuszczalnie jakieś !pOŚrednie formy, które, być może, pozostały na zniszczonych czy opuszczonych barciach. Trzeba bowiem zważyć, że barcie ulegały. częstemu niszczeniu, a wraz z nimi zanikać musiały i znaki bartne. Nowo zakładane barcie wymagały zatem od ,bartnika pewnej inwencji w wynalezieniu znaku. Pochodne zaś stare znaki na barciach .przetrwałych pozostawały. Stąd to zapewne pochodzi, że np. między znakami wy,szkowskimi nie napotykamy czystego W, lecz już z dodatkiem. Przypuszczać można, że czyste W zanikło wraz z bardą. W badanych przez Krzywickiego znakach Puszczy Kurpiowskiej znachodziły się też takie pochodne i złożone, które nie posiadały już form pierwotnych. {Kr z y w i c k i, o. c., s. 93-94). �537 536 W ten sposób w złożoności znaku bartnego uwidacznia się po prostu historia własności danej barci. Dalsze wyświetlenie zagadnienia może dać dopiero porównawcze studium znamion bartnych z różnych terenów, ale tylko przy równoczesnym przebadaniu odnośnych ksiąg sądowych bartnych. Dotychczas nie mamy, poza przypadkowymi notami źródłowymi 17, ani jednej księgi bartnej opublikowanej. Wydanie drukiem choćby jednej wydaje się konieczne tym bardziej, że zachowało się ich tak niewiele. świadczyłyby o braniu wzorów z elementów kultury chrześcijańskiej, obserwowanych w kościele. Chodzi tu głównie o kombinacje literowe, a zwłaszcza rzymskiego X z dodanymi jedynkami 12 (czy wzór w numeracjach drogi krzyżowej?). Można jednak przypuszczać, że bartnik nie zawsze znak sam wymyślał, że niekiedy zasięgał pomocy pisarza bartnego, którym był często ksiądz 13. To tłumaczyło by nam wszelkie kulturalne wpływy, jakie możemy widzieć w morfologii znaków bartnych. Jest tu jednak jeszcze jedno zagadnienie - właśnie specyfiki znaków Puszczy Wyszkowskiej. Jest nią kil,ka znaków, które możemy • v w spadku, wraz z tym znami:onapierwotne przestają być sciosywane i w następstwie ciągłego uzupełniania poczynają przybierać postać coraz bardz1ej złożoną. (Tamże, str,~94). Komplikowanie się znamion bartnych w puszczach litewskich w XVIII w.. tłumaczy H e d e m a n n rozwojem samego bar1Jnictwa,tj. pow,iększaniemsię lic~by właścicieli barci. Z tamtejszych znamion bartnych, nazywanych tam "klej nami", Hedemann reprodukuje tylko dziesięć. Warto je tu dla porównania przytoczy~. zamieszczone są one w dokumencie z r. 1763. " określić jako bardzo złożone. Chodzi o znaki: 26 V V 29 x I x I x o==.' +A::= W I oraz 48 A I I I Znaki te zastanawiają 14. Są one tak rozbudowane = - (szczególnie znak 29), że nie dadzą się pogodzić z zasadą oszczędności. Co więcej, znak 26 i 48 wyraźnie składają się z dwu odmiennych morfologicznie części. W dodaltku przy ;znaku 26 druga część wydaje się być znów pochodna. Podobnie wszystkie iksy w znaku 29 wydają się być podwójnie czy potrójnie pochodne. Jednym ,z rozwiązań zagadki może być jakieś specjalne upodobanie do ornamentyki 15. Jest to mało IJrawdopodobne, choć pewne zdobienie znamion w odpowiednich stosunkach społecznych "gminu bartnego" mogło się pojawić. Najwłaściwszym rozwiązaniem wydaje się takie: oto d~ny bartnik posiadał (przez spadek lub kupno) barcie różnego pochodzenia i znamienia, stąd znaki dotychczas oddziel~e połączył w jeden 16. + Wyr,ażnyślad kJOścielnywidzimy u Kolankowsk:iegow znaku IHS na karcie drugiej przy nazwisku Wojciech Moskwa. Nie wiemy na jakiej podstawie K u t r z e b a twi.erdz.i,gdyż tego nie wyjaśnia, że owe 18 znaków z Borku z pol. XVI w. jest pochodzenia kościelnego (Zob. Przyczynki, s. 3). 13 Zob. J. R a f a c z, Rega,le bartne na Mazowszu, Lwów 1938, str.52. 14 Najbardziej złożony znak spośród dotychczas znanych znajdujemy u Krzywickiego. Liczy on 7 elementów składowych. Podany wyżej znak 29 ma tych elementów 15. 15 zagadkę mogłoby rozwiązać może posiadanie oryginału lustracji, którą w tej chwUi nie możemy dysponować. Chodziłoby o nazwisko bartnika względnie właściciela {szlachcica, księdza). Przy tym byłoby bardzo pożądane' prześledzenie odpowiedniej księgi sądowej bartnej, w której można by obserwować kolejne zmiany w posiadani.u .bard, a stąd można by coś wnioskować o zmianach znaków. 16 Zwrócił na to uwagę KI z y w i c ki twierd<'(ąc,że przy zamianie czy sprzedaży drzew początkowo sciosywano dawne 'znamię i kładziono nowe. Później, gdy nawet pojedyncze drzewa sprzedawano lub rozdawano \1\/ \/\1 + -(- (J. :: (---- Rys. 2. Litewskie )xC --) -Xo=: ,(x klejna. Jak widzimy, są one stosunkowo mało skomplikowane, co może byćzwiązane, zdaje się, z odmienną nieco organizacją tamtej'szego bartnictwa. Co ciekawsze, klejna te są morfologicz,nie różne od znamion w puszczach polskich. Hedemann przypuszcza, że umieszczano je prawdopodobnie nie· za pomocą rycia ale wypalania gotowym przyrządem lpodobnym do cechy brakarskiej, (O. H e d e m a n n, Dawne puszcze i wody. Warszawa 193:4, str. 130----,133). Patrząc na te znaki łatwo możemy zauważyć, że do ich wypalania wystarczyć mogły tylko dwie cechy: jedna prosta, druga krzywa. 17 Np. S1..K u t r z e b a, Acta Ecclesiae CoHegiatae Varsoviensis. (Arch. Kom. Prawn. t. 6, Kraków 1897-1926, str. 5-90). l~ .' I -~•..•.•.... ;i.. , ! j,i li ~i' l ':~ 0: :J , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18a8cba433c0cfb08669d181d1cf2a70.pdf 984af74fcaddabfe5136ec96033b58df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6013 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5605 Title A name given to the resource Zobowiązania dzieci wobec rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.320 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 33. Zobowiązania dzieci wobec rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Chrześniacy są zobowiązani do: 1 — okazywania im szacunku i posłuszeństwa, 2 — pomocy chrzestnym w polu, w razie choroby i starości, 3 — uczestniczenia w weselu chrzestnych, 4 — uczestniczenia w po­ grzebie chrzestnych, 5 — inne odpowiedzi (zob. inne mapy), 6 — brak tradycji, — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 61. Zbadać, czy istnieją względnie istniały jakieś zwyczajowe normy ujmujące zobowiązania chrze­ śniaków do rodziców chrzestnych, zwłaszcza w różnych momentach obrzędowych dorocznych, czy też obrzędów rodzinnych (wesele, śmierć). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3cbce9a3e94f03e370548f3370a4458.pdf 658cfa5d16709fa88a4a3f8bf50ef7e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2638 Rights Information about rights held in and over the resource Licenacja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Rydet, Zofia fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2453 Title A name given to the resource Zostały zdjęcia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.189-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zostały zdjęcia Anna Beata Bohdziewicz W sierpniu 1988 roku razem z moim mężem przez dwa tygodnie towarzyszyliśmy pani Zofii Rydet w jej pracy na Podhalu. Pani Zofia chciała przede wszystkim odwiedzić ponownie wsie, w których przed 10 laty robiła zdjęcia do ZapiM jogofogicznego. Ja chciałam sfotografować ją przy pracy i zobaczyć na własne oczy, jak powstaje kolejny etap tego gigantycznego dzieła. Żałuję, że nie robiłam wtedy obszerniejszych notatek, że nie zanotowałam dokładniej, gdzie zrobiłam zdjęcia, że nie nagrałam więcej materiału z rozmów pani Zofii z bohaterami jej zdjęć (przyszło mi to do głowy w ostatniej chwili). Nagrałam za to długą rozmowę o Zapijig foc/oZogicznym. Codziennie rano wyruszaliśmy naszym maluchem i objeż­ dżaliśmy kolejne wsie w okolicy Rabki (Jordanów, Skomiel­ na, Naprawa, Łętownią, Podwilk, Lipnica, Obidowa, Kliku­ szowa, Krempachy...). Po dojechaniu do wybranej na dany dzień wsi, przejeżdżaliśmy najpierw całą wieś, a potem, mając już wstępnie wybrane jakieś chałupy, stawaliśmy gdzieś najbliżej nich i już na piechotę szliśmy od chaty do chaty. Większości starych chałup, które pani Zofia fotografowała 10 lat wcześniej, już nie było! Te, które się jeszcze uratowały, stały najczęściej obok nowo wybudowanych „nowoczesnych" domów „z kamienia". Pani Zofia szukała chat, w których spodziewała się jeszcze znaleźć jakieś starocie, wybierała jak najstarsze chałupy. Mówiła: - O! Tutaj wejdziemy! Jeśli gospodyni widząc naszą grupę wychodziła na zewnątrz, pani Zofia bardzo słodkim głosem od razu przystępowała do ataku: - Dzień dobry, dzień dobry! A my tu idziemy do pani robić zdjęcia. - Jakie zdjęcia? - próbowały się dowiedzieć atakowa­ ne osoby. - Takie zdjęcia, co to się za nie nic nie płaci i Ojciec Święty będzie je oglądał... Taka rejestracja starych chat. Można wejść do pani? - i już wchodzimy do środka, a pani Zofia wykrzykuje - O! Jak tu u pani ładnie, bardzo ładnie! - i nie przyjmującym żadnego sprzeciwu tonem: - Tutaj, tutaj niech pani usiądzie... - Ale pani, ja taka nie ubrana, stara, brzydka, na co to?... - rozlegały się nieśmiałe protesty. - Ależ skądże, doskonale jest pani ubrana, tak pani wygląda świetnie! Rzadko kiedy pani Zofia pozwalała na zmianę fartucha, założenie butów czy coś podobnego. Takie zdecydowane „wejście" powodowało, że ludzie byli jej posłuszni i bez dalszych sprzeciwów robili to, co im kazała. Pani Zofia była zresztą świadoma tego, że czasami jest nawet niegrzeczna (słyszała kiedyś swój głos w radiowym reportażu o swojej pracy), ale się tym za bardzo nie przejmowała. Chodziło jej przede wszystkim o to, by zrobić zdjęcia, i zabierała się od razu do ustawiania kadru, ostrości, blendy, flesza... Wszystko to zabierało jej bardzo dużo czasu, nie widziała już zbyt dobrze malutkich cyferek na obiektywie, nie była pewna ostrości obrazu. - Ja nic nie widzę ostrości... Ty kiedyś będziesz świadkiem, że to wszystko było na ślepo robione - żartowała, prosząc mnie czasami o pomoc w zrobieniu zdjęcia. Kiedy już fotografowanie było skończone, pani Zofia Sama... powolutku... małymi krokami... od chaty do chaty... od wsi do wsi. Zofia Rydet w jednej ze wsi polsko-słowackich. �Niekiedy pani Zofia czekała cierpliwie, aż wszyscy przyzwyczają się do jej obecności. zapisywała w notesie dane swego modela (imię, nazwisko, wiek, nazwę wsi) i zwykle potem rozpoczynała się rozmowa i tłumaczenie, po co to wszystko. Ludzie, na ogół tak samo starzy jak ona, dziwili się, dlaczego taka stara kobieta zadaje sobie tyle trudu, dlaczego już nie odpoczywa, tylko wydaje pieniądze ze swojej emerytury na robienie zdjęć starych chat i starych ludzi. Pani Zofia mówiła im: - Ja nie chcę od­ poczywać, nie chcę odpoczywać! Ja chcę pracować! Jestem szczęśliwa, jak mogę jeszcze coś robić, jak mogę jeszcze chodzić, rozmawiać z ludźmi... i potem to sobie wszystko wywołać i patrzeć na to... - i pokazywała im swoje zdjęcia, których niewielką ilość zawsze miała przy sobie. Oglądając te zdjęcia, ludzie najczęściej dziwili się, że wnętrza ich starych chałup mogą rzeczywiście tak pięknie wyglądać. Zauważali też sami, że rzeczywiście takie wnętrza już zanikają i że jest ich coraz mniej. Troszkę niedowierzali, że zdjęcia te były pokazy­ wane na całym świecie i że miał je też oglądać Ojciec Święty (pani Zofia chciała mu sama ofiarować swoją książkę (%ecмшг). Często te rozmowy przedłużały się. Najbardziej wzru­ szająca była rozmowa z panią Anną Wolwą z Naprawy. Ta prawie 90-letnia staruszka recytowała nam kilkudziesięcio- zwrotkowe poematy, opowiadała o swoich wrażeniach z lektur Tołstoja, Balzaka, Wiktora Hugo. Podzieliła się z nami swoimi gorzkimi refleksjami o współczesnym życiu. Żegnała się z nami słowami: „Bóg zapłać, że państwo tak jeszcze o starych ludziach pamiętali! Do zobaczenia w niebie!...". W czasie naszej dwutygodniowej wędrówki nie mogłam się nadziwić pasji i niezwykłej zawziętości, z jaką pani Zofia „atakowała" rzeczywistość. Chciała właściwie sfotografować wszystko. Zamysł Zap/.w rozrastał się do ogromnych rozmiarów. Już nie miały to być tylko zdjęcia chat z zewnątrz i ich gospodarze na tle jednej, najbardziej dekoracyjnej ściany. Pani Zona robiła teraz zdjęcia ludziom na tle czterech ścian. Chciała potem, przy okazji następnej wystawy, z dużych odbitek takich zdjęć budować jakby cały dom. Robiła też portrety. Ludziom kazała składać ręce na piersiach. Mieli to potem być jej „święci". Prości, starzy, brzydcy ludzie, ujęci w ozdobne ramy, jak portrety świętych w kościołach. Pani Zofia spostrzegła też, że bardzo interesujące są sionki chałup, albo pewne detale na zewnątrz domów, a także okna widziane od wewnątrz, razem ze stojącym pomiędzy nimi stołem i przedmiotami, które na nim leżą. Fascynowały ją też święte kąciki, a także stare fotografie, jakie ludzie przechowywali. To był cykl pt. Odkryła też, że giną już tradycyjne wiejskie zawody i z pasją zaczęła fotografować stare kuźnie, gamcamie itp. A także szyldy warsztatów... Wszystko mogło pasować do jakiegoś „podcyklu". Skutek był taki, że właściwie co krok pani Zofia widziała coś, co chciała sfotografować i dziwiła się bardzo, że ja - też przecież fotograf - bardzo rzadko byłam zainteresowana tymi rzeczami co ona. - Zrób to, to ci się może przydać do czegoś - mówiła. Jej „łakomstwo" fotograficzne było nieposkromione... Chciała ogar­ nąć swym Zap/jem cały ginący świat polskiej wsi. Podziwiałam też jej upór i wytrwałość. Była starą, zgarbioną, niewysoką kobietą. Żeby zobaczyć coś wyżej, z trudem musiała zadzierać głowę. Nawet mała torba fotograficzna (na jeden aparat i nieduży flesz) były dla niej dużym ciężarem. Ale codziennie, powoli, małymi kroczkami szła od chaty do chaty i gromadziła materiał do swojego Zap/jw. Ale nie był to zapis „socjologiczny", gromadzony według rygorystycznych i metodycznych reguł. Był to zapis emocjonalny, nieco sentymentalny, magiczny. Sama �.ale najczęściej natychmiast chciała rozpocząć robienie zdjęć, rzadko pozwalając np. na zmianę fartucha. pani Zofia przyznała, że nigdy nie miała ambicji, aby „to było naukowe". Nadała temu cyklowi na początku zupełnie inny tytuł, alejakijuż nie pamiętała. Tytuł Zapuirxyokgiczmy miała ponoć według niej wymyślić dla cyklu Urszula Czartoryska. Zofia Rydet wierzyła w magiczną siłę fotogra­ fii. Jej wiara w moc foto­ grafii była dla mnie za­ dziwiająca. - Tylko foto­ grafia może zabić śmierć - mówiła często - mnie nie będzie, ciebie nie bę­ dzie, a ta fotografia bę­ dzie, będzie długo. Wszy­ stko się zmienia, wszyst­ ko ginie, ale zdjęcia zo­ stają. Tak. Zdjęcia zostają. Ale aby mogły spełniać swoją rolę, muszą być pokazywane, muszą być oglądane. Czy uni­ katowy w skali świato­ wej dorobek Zofii Ry­ det zostanie fachowo zabezpieczony i opra­ cowany? Czy doczeka Pani Zofia bardzo szybko wybierała tło do się wydania? Czy też Zofia Rydet dołączy do zacnego grona naszych wybitnych artystów fotografów, których dzieła nie zna nikt poza garstką znawców? Byłoby to bardzo smutne... Warszawa, październik 1997 portretu i robiła zdjęcia, nie zwracając uwagi na panujący wokoło chaos. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17a48b465b1da8193522e21422c1daf2.pdf 130c72a27612fbe090cc4d4a5bbef5a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1218 Title A name given to the resource Źródła do dziejów przedhiszpańskiego Meksyku. I Historia Meksyku (1548?) / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.49-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : . 1988, z. 1 P L ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI ( I H K M PAN, Warszawa) Ź R Ó D Ł A D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO I. H I S T O R I A M E K S Y K U (1548?) MEKSYKU WPROWADZENIE 1 1. Tekst prezentowany poniżej w polskim przekładzie znany jest wśród badaczy historii i kultury Indian Mezoameryki pod nazwą Histoyre du Mechique. Chociaż należy on do najwcześniejszych źródeł etnohistorycznych dotyczących środkowego Meksyku, odnaleziony został i opublikowany do­ piero w pierwszych latach X X w. Autorem odkrycia był Edouard de Jonghe, który podczas kwerendy w Bibliotece Narodowej w Paryżu natknął się na rękopis w języku francuskim (nr 19.031), w kilku miejscach opatrzony podpisami André Theveta, znanego XVI-wiecznego podróżnika i kosmo­ grafa. Oprócz tłumaczenia fragmentów dzieła Gonzala Fernandeza de Oviedo y Valdés Historia general y natural de las Indias (fols. 1-78), rękopis za­ wierał także niewielki tekst zatytułowany Hystoire du Mechique traduicte de Spannol (fols. 79-88); ostatnie słowa tytułu, które zostały dość niestarannie wymazane, stanowiły wyraźną wskazówkę, iż tekst ó w — podobnie jak pierw­ sza część rękopisu — jest tłumaczeniem. W 1904 r. E . de Jonghe przedstawił swoje odkrycie na kongresie amerykanistycznym w Stuttgarcie, a w roku następnym opublikował pełny tekst źródła z własnym wstępem i komentarzami w czasopiśmie paryskiego T o ­ warzystwa Amerykanistycznego (Jonghe, 1905). Zidentyfikował tam ostatecz1 Z górą 20 lat temu prof. Maria Frankowska, pisząc o perspektywach i zadaniach polskiej amerykanistyki, sygnalizowała potrzebę wydawania po polsku tekstów źródłowych: „Obok prac ściśle badawczych mogą i powinny być podejmowane prace naukowe o charak­ terze pomocniczym, jak np. publikacje źródeł, tłumaczenie wybranych kronik hiszpańskich, czy też dawnych opisów podróży" ( F r a n k o w s k a , 1966, s. 242). Publikowane obecnie tłu­ maczenie Historii Meksyku stanowi kolejną cząstkową realizację tego postulatu; pierwszą był przekład relacji Pedra Ponce de León z 1569 г., por. T o m i c k i , 1984. Dodać wypada, iż potrzeba wydawania w naszym kraju różnego rodzaju tekstów źródłowych dotyczących kul­ tur indiańskich znajduje coraz większe zrozumienie, czego wyrazem jest m. in. opublikowanie przez Wydawnictwo Literackie peruwiańskiej relacji z przełomu X V I i X V I I w. pt. Bogowie i ludzie z Huarochiri w przekładzie i opracowaniu Jana Szemińskiego (Kraków 1985). 4 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �50 RYSZARD TOMICKI nie nowo odkryte źródło jako sporządzone przez A . Theveta tłumaczenie fragmentów traktatu o starożytnościach meksykańskich pióra brata Andresa de Olmos, hiszpańskiego franciszkanina, który począwszy od 1533 r. przez wiele lat prowadził systematyczne studia nad kulturą mieszkańców Meksyku • (wówczas Nowej Hiszpanii), tworząc podstawy franciszkańskiej „szkoły etno­ 2 graficznej" . Ponadto, analizując dane chronologiczne znajdujące się w roz­ dziale V Historii Meksyku, de Jonghe ustalił date powstania hiszpańskiego oryginału (kopiowanego przez Theveta) na rok 1543. Przy okazji wyszło na jaw, iż treść paryskiego manuskryptu nie całkowicie nieznana, albowiem A . Thevet włączył znaczne jego do swej La cosmographie universelle opublikowanej była fragmenty w Paryżu w 1575 г., a za nim powtórzył je Adolph Bastían w drugim tomie Die Kulturlander der alten Amerika pochodzące wydanym w Berlinie w 1878 r. Jednakże z niewiadomego źródła informacje nie były brane pod uwagę przez meksykanistów. 2. Ustalenia E . de Jonghe'a dotyczące Meksyku, nie autorstwa i datowania jakkolwiek bardzo długo akceptowane są bynajmniej bezsporne. bez większych W kwestii datowania źródła dowiódł w latach siedemdziesiątych Georges Baudot wskazując, iż w Historii mówi się o mieście Meksyk jako siedzibie arcybiskupstwa, co że rękopis nie mógł p o w s t a ć przed. 1546-1547 r . 2 3 Jednoczesne Historii zastrzeżeń, tego Meksyku świadczy, występowanie Andrés de Olmos (ur. ok. 1480 — zm. 8 X 1568) przybył do Nowej Hiszpanii jako misjonarz w 1528 г., mając już za sobą udział w antyczarowniczej kampanii w kraju Basków. Ze względu na biegłą znajomość języka náhuatl w 1533 r. otrzymał od swych przełożonych polecenie opracowania w postaci księgi „starożytności (antigüedades) miejscowych Indian, zwłaszcza z Meksyku, Tezcuco i Tlaxcali, aby mieć o tym jakąś wiedzę i móc lepiej zbić to co zle i bezrozumne, a gdyby się znalazło coś dobrego, żeby móc to utrwalić, jak utrwala się i zachowuje w pamięci wiele rzeczy innych pogan" (Mendieta, 1945, t. I, Lib. 2, Prólogo, s. 81). Gromadząc materiały do tego dzieła, Olmos wypracował oryginalną meto­ dykę badań terenowych, przejętą potem przez jego następców. Efektem kilkuletnich studiów była „bardzo obszerna księga", która wraz z 3-4 kopiami wysłana została do Hiszpanii. Żaden z egzemplarzy nie jest dziś znany. W 1546 r. Olmos sporządził skróconą wersję traktatu na podstawie posiadanych materiałów z badań terenowych. Z niej korzystali w latach późniejszych kronikarze działający na terenie Meksyku: Gerónimo de Mendieta, Alonso de Zorita i Juan de Torquemada. Oprócz wymienionych dzieł A. de Olmos napisał wiele innych prac, w tym gramatyki i słowniki języków indiańskich, zbiór kazań i tekst przedstawienia teatralnego w języku náhuatl, traktat o czarownictwie. Głównym jego żywiołem była jednak działalność misyjna, którą prowadził w różnych regionach Meksyku, m. in. wśród ludów Nahua, Totonaków, Huasteków i Chichimeków. Współcześni uważali go za najlepszego znawcę tra­ dycji indiańskich; ludzie zainteresowani przeszłością rodzimej ludności Meksyku zwracali się do niego „jak do źródła, z którego wypływały wszystkie strumienie tyczące tej materii" (Mendieta, 1945, t. I, Lib. 2, Prólogo, s. 82). W związku z postacią A. de Olmos i jego twórczością por.: Olmos, 1875; Baudot, 1976, 1979, 1983, s. 129-245; Pilling, 1895; Manrique C a s t a ñ e d a , 1982. 11 lutego 1546 r. papież Paweł I I I podniósł biskupstwo Meksyku do rangi arcybi­ skupstwa; 8 lipca 1547 r. arcybiskupem mianowany został Juan de Zumárraga, biskup Mek­ syku, por. Baudot, 1983, s. 205. Pierwsze wydanie cytowanej książki G. Baudota ukazało się w 1977 r. w Tuluzie. 3 �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U 51 w tekście wzmianki o arcybiskupstwie (w rozdz. I I I ) i daty 1543 (w rozdz. V ) skłoniło go do szukania wyjaśnienia tego fenomenu w długotrwałym i za­ wiłym procesie redagowania Historii Meksyku przez A . Theveta, a nie — jak chciał E . de Jonghe — przez autora hiszpańskiego oryginału, gdyż jeśli był nim A . de Olmos, to zakończył on pisanie swego traktaku w 1539 r. G . Baudot nie odrzucił daty 1543, uznając ją za dostatecznie dobrze potwierdzony fakt wynikający z obliczeń zamieszczonych w rozdziale V . Nie zadał sobie jednak trudu sprawdzenia owych kalkulacji. Tymczasem ich analiza przeprowadzona w 1986 r. przez piszącego te słowa wykazała, że data 1543 jest rezultatem błędnej korelacji meksykańskiej daty rocznej z ka­ lendarzem europejskim. Po dokonaniu odpowiedniej korekty z obliczeń po­ danych w rozdziale V wynika, iż były one wykonane na początku 1547 lub — co z pewnych względów wydaje się bardziej prawdopodobne — na początku 1548 r. (Tomicki, 1987). Daty te korespondują ze wzmianką o arcy­ biskupstwie, potwierdzając zarazem opinię G . Baudota o konieczności za­ pisania wszystkich błędnych i niejasnych informacji o chronologii i kalen­ darzu azteckim, zawartych w rozdziale V , na konto A . Theveta. Znacznie bardziej skomplikowaną sprawą jest autorstwo Historii Mek­ syku. W istocie mamy tu do czynienia z dwoma problemami: z niejasnym stosunkiem francuskiego rękopisu do hiszpańskiego oryginału oraz z niezna­ nym autorem nieznanego tekstu będącego podstawą tłumaczenia dokonanego przez A . Theveta. Przy czym, na dobrą sprawę, w grę wchodzić może nie jeden, lecz paru autorów różnych tekstów, nigdzie bowiem nie jest powie­ dziane, że Thevet korzystał z jednej tylko relacji. Struktura Historii Mek­ syku, stanowiącej zbiór dość luźno ze sobą powiązanych materiałów o cha­ rakterze historyczno-etnograficznym, nie wyklucza takiej możliwości. D l a E . de Jonghe'a pierwszą kwestię rozstrzygał fakt, iż zajmujące znaczną część paryskiego manuskryptu tłumaczenie fragmentów dzieła G . Fernandeza de Oviedo jest wiernym, nawet dosłownym odtworzeniem oryginału. N a tej podstawie przyjął on, że stosunek Historii Meksyku do zaginionego tekstu hiszpańskiego powinien być podobny. Z kolei identyfikację tekstu oryginalnego oraz jego autora umożliwiały bardzo wyraźne analogie pomię­ dzy niektórymi partiami źródła i materiałami etnograficznymi, które przy­ taczali w swoich kronikach Gerónimo de Mendieta (1945) oraz Juan de Torquemada (1975) w kilku wypadkach z bezpośrednim powołaniem się na dzieło swego konfratra Andresa de Olmos. Wnioski odkrywcy Historii Meksyku podane zostały w wątpliwość w la­ tach pięćdziesiątych przez Ángela M a . Garibaya K . ( G a r i b a y , 1971, t. I I , s. 47-48), a następnie Wigberta Jiméneza Moreno (Histoyre, 1961). Wskazy4 4 Pierwsze wydanie cytowanej pracy Garibaya ukazało się w latach 1953-1954. Zgodnie z informacją autora (Garibay, 1971. t. II, s. 47, przyp. 53), pomysł przypisania pierwotnej wersji Historii Meksyku franciszkaninowi Marcosowi de Niza wysunął Ramón Rosales Manguía, tłumacz źródła na język hiszpański. �52 RYSZARD TOMICKI wano, iż dokładniejsza analiza treści źródła ujawnia niejednorodność zgro­ madzonych w nim materiałów. Część z nich, jak np. wspomniany już opis zasad azteckiej chronometru, zawiera podstawowe błędy, które trudno było­ by przypisać Olmosowi, albo też nie ma większej wartości ze względu na pobieżność i ogólnikowość informacji. Obok takich partii, w tekście znajdu­ ją się jednak także partie diametralnie odmienne, oryginalne, zawierające bardzo cenny, częściowo unikalny materiał etnograficzny, który musiał po­ chodzić od pierwszorzędnych informatorów, jakimi bez wątpienia dyspono­ wał A . de Olmos, wybornie władający językiem náhuatl i stosujący wyszu­ kane — jak na owe czasy — metody gromadzenia informacji . 5 Poza tym, w Historii Meksyku dostrzeżono odautorskie komentarze do­ tyczące prowincji Culiacan („najżyźniejsza, jaką kiedykolwiek widziałem"), miejscowości Toich (tamtejsze źródło było „tak urocze i miało tak dobrą wodę, że [podobnego] nigdzie nie widziałem") i Xuchipila (rozdz. I I I ) . Tego rodzaju wrażeń nie mógł doznać A . de Olmos, ponieważ nigdy nie prze­ bywał w okolicach opisywanych w tekście. W konsekwencji A . M a . Garibay K . był zdania, że pionierowi badań etnograficznych w Meksyku przypisać można autorstwo co najwyżej sześciu spośród jedenastu rozdziałów Historii Meksyku, tych mianowicie, które za­ wierają najcenniejsze źródłowo materiały dotyczące wierzeń religijnych i mi­ tologii ludów Nahua (rozdz. V I - X I ) . Pozostałe rozdziały stanowiły jego zda­ niem wyciąg z jakiejś innej hiszpańskiej relacji, być m o ż e autorstwa fran­ ciszkanina Mareosa de Niza, o którym wiadomo, iż w latach trzydziestych i czterdziestych X V I w. przemierzał obszary opisane w Historii Meksyku z pozycji naocznego obserwatora. Odmienne stanowisko w sprawie autorstwa Historii Meksyku zajął Georges Baudot, który w najpełniejszy — jak dotąd — sposób zrekonstruował i prze­ analizował zarówno koleje życia brata Andresa de Olmos, jak też losy jego dzieł (Baudot, 1983, s. 129-245). N a tej podstawie doszedł do "wniosku, iż André Thevet musiał korzystać z jednej z kopii traktatu o starożytnościach meksykańskich (ukończonego w 1539 г.), która — wysłana do Hiszpanii — stała się łupem francuskich piratów i dzięki nim dotarła do rąk Theveta, podobnie jak słynny meksykański Codex Mendoza. Francuski kosmograf sporządził z dzieła wyciągi i notatki, o różnym stopniu wierności orygina­ łowi, z myślą o włączeniu ich do własnego dzieła, co też w końcu uczynił, przeredagowując zresztą po raz kolejny materiały zaczerpnięte z pracy Olmosa. 5 Dają o nich wyobrażenie słowa jednego z kronikarzy korzystających z materiałów Olmosá: „fray Andrés de Olmos powiada w swojej relacji, że Indianie mieli to [utrwalone] dla pamięci w malowidłach złożonych z figur i znaków i że on kazał to wyłożyć w języku meksykańskim kilku Indianom, każdemu z osobna, i że wszyscy byli zgodni w tłumaczeniu, a on przełożył to z języka meksykańskiego na kastylijski nie dodając ani nie ujmując nic z istoty tego, co [malowidła] zawierały", A. de Zorita, Relación de Nueva España (rps. nr 59, Biblioteca del Palacio Real, Madryt), 2 Parte, cap. IV, fol. 184 r; podaję za Baudot, 1983, s. 185 przyp. 60. a �ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO MEKSYKU 53 Zachowany manuskrypt paryski jest więc rodzajem brudnopisu z licznymi śladami ingerencji jego autora, do których Baudot zalicza — obok niejasności i nieścisłości, jakich nie popełniłby z pewnością A . de Olmos — także kontrowersyjne opisy północno-zachodnich rejonów Nowej Hiszpanii sugeru­ jące, iż autor był tam osobiście. Uwypuklenie udziału A . Theveta w nadaniu ostatecznego kształtu Historii Meksyku wyjaśnia z powodzeniem przyczynę pojawienia się w tekście, zwłasz­ cza w jego pierwszych rozdziałach, większości tych mankamentów, które A. Ma. Garibay K . g o t ó w był traktować jako ślad innej niż traktat Olmosa relacji hiszpańskiej. Gdyby nawet interpretacja osobistych impresji związanych z Culiacan, Toich i Xuchipila, zaproponowana przez Baudota, uznana zo­ stała za niedostatecznie przekonującą, to mimo wszystko fakt ten nie mógłby stanowić podstawy wystarczającej do wydzielenia rozdziałów I - V jako zasad­ niczo odmiennych od reszty źródła. Już choćby dlatego, że pojawiający się na początku rozdziału I mit o powstaniu protoplastów dynastii panującej w Tetzcoco z całą pewnością pochodzi z materiałów zebranych przez A . de Olmos, czego Garibay nie zauważył, a co uwzględnił w swej interpretacji Baudot. Wariant tego mitu przytacza G . de Mendieta, powołując się bez­ pośrednio na Olmosa; nie znamy go natomiast z żadnego innego źródła (Mendieta, 1945, t. I I , s. 87-88). 6 M o ż n a zatem stwierdzić, że aktualny stan b a d a ń potwierdza wnioski E . de Jonghe'a co do autorstwa Historii Meksyku czy też — mówiąc ściślej — pochodzenia materiałów zawartych w paryskim manuskrypcie. Nie da się jednak podtrzymać jego opinii, według której autor rękopisu, A . Thevet, kopiował wiernie wybrane fragmenty traktatu Andresa de Olmos. Przeciwnie, wiele wskazuje na to, iż Thevet dość swobodnie traktował tekst oryginalny, dokonując w nim skrótów, streszczając go, komentując, a nawet — jak się wydaje — pisząc samodzielnie niektóre partie (np. rozdz. V ) . 3. Wtórność Historii Meksyku w stosunku do zaginionego traktatu o sta­ rożytnościach meksykańskich, jakkolwiek pociąga za sobą konieczność pod­ dawania zawartych w niej informacji szczególnie wnikliwej krytyce, nie zmie­ nia w niczym faktu, iż stanowi ona cenne źródło do badań nad tradycjami mito-historycznymi i mitologiczno-religijnymi Indian środkowego Meksyku. 6 W omówieniu tym nie została uwzględniona praca austriackiego meksykanisty Karla Antona Nowotny'ego Die Chronik der Histoyre du Mechique, opublikowana w tomie: Die Wiener Schule der Vblkerkunde. The Vienna School of Ethnology. Festschrift anlasslich des 25-jáhrigen Bes/andes des Institutes fur Volkerkunde der Universitát Wien (1929-1954), Wien 1956, s. 477-491. Nie udało mi się dotrzeć do tej publikacji, podobnie zresztą jak Georgesowi Baudot, który nie wspomina w ogóle o artykule Nowotny'ego. Odnotować tu należy ponadto opublikowany niedawno tekst Salvadora Toscano, zmarłego w 1949 г., zatytułowany Libros cosmogónicos del México antiguo, w którym znajduje się m. in. kilkustronicowa charaktery­ styka Historii Meksyku (por. L e ó n - P o r t i l l a , 1983, s. 338-342). Tekst Toscano, pomyślany jako wstęp do przygotowywanej przez niego edycji hiszpańskiego tłumaczenia źródła, nie wnosi żadnych istotnych elementów do wiedzy o autorstwie i czasie powstania Historii Meksyku. �54 RYSZARD TOMICKI Podobnie jak Historia Meksykanów według ich malowideł — inne źródło z po­ łowy X V I w., będące również najprawdopodobniej wyciągiem z dzieła Andresa de O l m o s — dostarcza ona materiałów etnograficznych zbieranych zaledwie w kilkanaście lat po podboju na podstawie indiańskich kodeksów, których liczba z roku na rok szybko malała, i przy pomocy informatorów, jakich nie mogli już mieć kronikarze działający w późniejszych latach. Okoliczności te sprawiły, że w Historii Meksyku znaleźć można opowieści mitologiczne nie znane z innych przekazów lub zawierające szczegóły nigdy więcej nie zanotowane. R ó w n i e cenne, choć z nieco odmiennych p o w o d ó w , są utrwalone w niej wersje oraz warianty mitów, wierzeń i legend zapisanych także przez późniejszych kronikarzy . 7 8 Niestety, jak dotąd nikt nie podjął się szczegółowej analizy treści Historii Meksyku w kontekście innych źródeł o podobnej tematyce. Nawet Georges Baudot, który na podstawie cytatów przytaczanych przez G . de Mendietę, J . de Torquemade i A . de Zoritę odtworzył zestaw tematów, jakie musiała obejmować skrócona wersja traktatu, tzw. Suma, sporządzona przez Olmosa w 1546 r. i wykorzystywana przez wspomnianych kronikarzy (рот. przyp. 3), ograniczył się wyłącznie do wskazania w tekście Historii Meksyku fragmen­ tów potwierdzających w sposób najbardziej wyraźny jej związek z dziełem Olmosa. Przeprowadzenie analizy całego tekstu źródła jest więc kwestią przy­ szłości i chociaż trudno przewidzieć wyniki tej pracy, wolno przypuszczać, iż przyniosłaby ona nie tylko głębsze odczytanie wielu fragmentów okale­ czonych przez André Theveta, lecz także szereg istotnych spostrzeżeń do­ tyczących rzeczywistości kulturowej badanej przez pierwszego meksykań­ skiego misjonarza-etnografa. Szansę taką stwarza m. in. fakt, iż Historia Meksyku jest zbiorem ma­ teriałów zaczerpniętych przez Theveta z traktatu, a nie ze wspomnianej skróconej wersji, którą Olmos zmuszony był pisać na podstawie notatek sporządzanych w trakcie badań, gdyż po wysłaniu traktatu oraz jego kopii do Hiszpanii, tylko one zostały mu do dyspozycji. Ten drobny na pozór szczegół umożliwia swoisty wgląd w archiwum Olmosa. Oto bowiem relacjo­ nowany w Historii Meksyku (w rozdz. I) mit o powstaniu pary przodków dynastii władającej Tetzcoco, a zarazem — jak m o ż n a się domyślać z tekstu — wszystkich mieszkańców tego miasta, sytuuje cudowne narodziny w miejscu zwanym Tetzcalco, a pierwszego mężczyznę obdarza imionami Tzontecomatl i Tlotli. Jak wiemy, Thevet przepisał ten mit z traktatu. Identyczny mit znał Mendieta z tym jednak, iż w jego wersji miejscem narodzin jest Aculma, mężczyzna natomiast nazywa się Aculmaitl. Ponieważ kronikarz ten 7 Źródło, o którym mowa, nosi w oryginale nazwę Historia de los mexicanos por sus pinturas. O jego związkach z dziełem Olmosa pisze obszernie Baudot, 1983, s. 196-204. Por. analizy niektórych materiałów mitologicznych z Historii Meksyku w: T o m i c k i , 1982. 1985 a-b. 8 �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO MEKSYKU 55 korzystał ze skróconej wersji traktatu Olmosa, wniosek nasuwa się sam: w archiwum tego ostatniego istniały dwie wersje mitu, z których jedna zna­ lazła się w traktacie, druga zaś w tzw. Sumie. N a tym jednak nie koniec, Mendieta poprzedza bowiem mit następu­ jącym wyjaśnieniem: „Mieszkańcy Tezcuco podali potem korzystając z malowidła inny sposób stworzenia pierw­ szego człowieka, całkiem odmienny od tego, który wcześniej ustnie przekazali uczniowi ojca Fr. Andresa de Olmos, zwanemu D. Lorenzo, mówiąc że ich przodkowie przybyli z tamtej krainy, gdzie upadli bogowie [...] i z tamtej jaskini Chicomoztoc. I zgodnie z tym, co później pokazali na malowidle i oświadczyli rzeczonemu Fr. Andresowi de Olmos, pierwszy człowiek, od którego oni pochodzą, narodził się na ziemi Aculma" (Mendieta, 1945, t. I, s. 87). Aby uczynić ten komentarz bardziej jasnym, trzeba powiedzieć, że Men­ dieta przytacza wcześniej mit o zstąpieniu (upadku) b o g ó w na ziemię i stwo­ rzeniu ludzi z popiołu oraz kości przyniesionych z krainy śmierci (Men­ dieta, 1945, t. I , s. 83-86). Teraz dowiadujemy się, iż opowieść tę uzyskał od mieszkańców Tetzcoco don Lorenzo we wstępnej fazie badań, a w każ­ dym razie przed ujawnieniem Andresowi de Olmos mitu o Aculmaitlu i jego żonie. Wariant opowieści don Lorenza znajdujemy również w Historii Mek­ syku, skrócony i rozbity na części (rozdz. V I I i V I I I ) . Jednak tym, co zasługuje na szczególne podkreślenie, jest nie tyle możliwość ściślejszego powiązania ze sobą mitów rozproszonych po Historii Meksyku czy ich ewentualne uzupełnienie, ile fakt, iż dzięki świadectwu Mendiety zyskujemy całkowitą pewność, że w Tetzcoco funkcjonowały jednocześnie dwie odmien­ ne koncepcje stworzenia człowieka. Wariantowość m i t ó w — w przypadku opowieści o Tzontecomatl/Aculmaitl dostrzeżona na poziomie leksykalnym — tutaj wydaje się mieć głębszy charakter. Fenomen ten byłby praktycznie niezauważalny, gdyby poprzestać na lekturze Historii Meksyku, tam bowiem mit o stworzeniu ludzi z p o p i o ł ó w i kości przytoczony został w rozdziale V I I jako mit meksykański (tj. mieszkańców Meksyku-Tenochtitlan), pomi­ nięto go natomiast w rozdziale V I I I noszącym tytuł „O stworzeniu świata według mieszkańców Tetzcoco" i zawierającym początek opowieści, którą dla Andresa de Olmos uzyskał jego uczeń, don Lorenzo. Przedstawiony tu przykład świadczy, że dalsze badania nad Historią Meksyku są możliwe i konieczne, m. in. dlatego, iż wartość informacyjna tego źródła zależy w znacznej mierze — jak zwykle zresztą w takich przy-, padkach — od umieszczenia zawartych w nim materiałów we właściwym kon­ tekście. 4. Historia Meksyku miała dotychczas trzy wydania (Gibson, Glass, 1975, s. 340 nr 1049). Rękopis paryski, jak już wspomniano, opublikowany zo­ stał przez Edouarda de Jonghe'a w 1905 r. w jego własnej paleografii. Odkrywca źródła opatrzył tekst komentarzami i notami objaśniającymi prze­ de wszystkim ogromnie zniekształcone przez Theveta nazewnictwo meksy­ kańskie. �56 RYSZARD TOMICKI N a podstawie wydania de Jonghe'a sporządzono dwa tłumaczenia źródła na język hiszpański. Autorem pierwszego, opublikowanego wraz z francuskim oryginałem w 1961 г., był Joaquin Meade; wersję tę opatrzył komenta­ rzami Wigberto Jimenez Moreno (Histoyre, 1961). Drugie tłumaczenie, autor­ stwa Ramona Rosales Munguía, opublikowane zostało przez Ángela Ma. Garibaya K . w 1965 r. z objaśnieniami wydawcy [Teogonia, 1979, s. 91-116). 9 Polskie tłumaczenie oparte jest na wersji francuskiej . W trakcie pracy konsultowano wersję hiszpańską wydaną przez Garibaya, która jednak w wie­ lu momentach odbiega (niekiedy dość znacznie) od oryginału. Nie udało się natomiast dotrzeć do drugiego hiszpańskiego przekładu. Zachowano, w przeciwieństwie do wydania Garibaya, podział tekstu na rozdziały zgodny z rękopisem francuskim. Niezbędne wydawało się jednakże rozbicie na akapity ciągłego w oryginale tekstu poszczególnych rozdziałów oraz przystosowanie nadzwyczaj rozbudowanych zdań okresowych do współ­ czesnych przyzwyczajeń w tym zakresie. Odstąpiono, wzorując się tym razem na edycji Garibaya, od podawania w tekście nazewnictwa meksykańskiego w postaci, w jakiej występuje w ory­ ginale, ze względu na stopień jego zniekształcenia przez A . Theveta. Wszyst­ kie nazwy, których pierwotną postać dało się odtworzyć, podano w formie zrekonstruowanej, przytaczając w przypisach formy występujące w rękopisie paryjkim. Nie uczyniono tego jedynie w wypadku nazw, których identyfi­ kacja nie budzi żadnych wątpliwości [np. Tezcuq = Tetzcoco, Mechique = México (Meksyk), Populoques = Popoloca (Popolokowie), itp.]. Wyjątkowo w tekście pozostawiano formę oryginalną — zniekształconą, kiedy nie dało się ustalić jej pierwowzoru. Przypadki te sygnalizowane są również w przy­ pisach. Wszystkie wtrącenia umieszczone w nawiasach okrągłych pochodzą z tek­ stu francuskiego; uzupełnienia dodane przez tłumacza, które wydawały się niezbędne dla większej jasności tekstu, umieszczone zostały w nawiasach kwadratowych. Kursywą oznaczono słowa pochodzące z języka náhuatl, nie będące imionami własnymi i nazwami geograficznymi. Z uwagi na i tak znaczną objętość tekstu źródłowego, komentarze za­ mieszczone w przypisach ograniczono do minimum. Dodatkowym powodem tej decyzji był fakt, iż w bardzo wielu przypadkach objaśnienia musiałyby przybrać postać analityczno-porównawczych rozważań, a te — jak j u ż wcześ­ niej powiedziano — stanowią osobne zadanie wymagające odrębnego studium. Wszystkie przywołane w przypisach opinie E . de Jonghe'a oraz Á. M a . G a ­ ribaya K . , przy których nie są podane odsyłacze bibliograficzne, zaczerpnięte zostały z komentarzy towarzyszących wymienionym wyżej wydaniom Historii Meksyku. 9 Pragnę w tym miejscu podziękować mgr Bogumile Marczak za konsultacje i pomoc udzieloną mi podczas pracy nad przekładem Historii Meksyku. �HISTORIA MEKSYKU Rozdział I. O P I E R W S Z Y C H ZAŁOŻYCIELACH T E T Z C O C O , MIASTA [ODLEGŁEGO] O OSIEM M I L OD M E K S Y K U Tetzcoco jest jednym z głównych miast, p o ł o ż o n y m o osiem mil od miasta Meksyk, tak wodą, jak lądem, a ci co obecnie tam mieszkają za­ pewniają, że to oni i ich przodkowie byli jego pierwszymi założycielami w taki oto sposób: Pewnego dnia o świcie wypuszczona została z nieba strzała, która trafiła w miejsce zwane Tetzcalco , tu gdzie teraz jest miasto. Z dziury [uczy­ nionej przez] strzałę wyszli mężczyzna i kobieta; mężczyzna miał na imię Tzontecomatl , to znaczy „głowa", oraz Tlotli , to znaczy „krogulec"; ko­ bieta miała na imię Tzompachtli , to znaczy „włosy z pewnej [odmiany] trawy". Mężczyzna ó w miał wtedy ciało tylko od pach w górę, tak jak i kobieta, a dzieci płodzili, gdy on wkładał język w usta kobiety . Chodzić potrafili tylko skokami, niczym sroka czy wróbel. Mężczyzna zrobił wówczas łuk i strzały, którymi strzelał do przelatujących ptaków, jeśli zaś przypadkiem nie trafił ptaka, do którego mierzył, strzała spadała na królika lub na inne zwierzę, a oni zjadali je na surowo, ponieważ nie umieli jeszcze używać ognia i odziewali się w skóry. 1 2 3 4 5 Mieli oni sześciu synów i jedną córkę, którzy udali się tam, gdzie teraz jest Tezcoco, a wtedy rósł jedynie gęsty las pełen wszelakiej zwierzyny, w której skóry się ubierali. I ani oni [mężczyźni], ani one [kobiety] nie obcinali sobie nigdy włosów. Składali ziemi w ofierze pewne ziele zwane w ich języku tlazozacatl , co w naszym wyrazić można jako „drogocenne ziele", po to, aby ziemia dawała im jeść. Żyli w tak wielkim pokoju i przy­ jaźni, że jeden drugiemu nie śmiał uczynić ani rzec nic, co by m o g ł o go urazić. T a k samo, jeśli ktoś znalazł martwe zwierzę, zranione przez kogoś 6 1 W oryg. Tezcalque. W oryg. Contecomael. W oryg. Loli. W oryg. Compahli. Nieco odmienną wersję tej opowieści genealogicznej podaje Gerónimo de Mendieta, powołując się expressis verbis na materiały zebrane przez Andresa de Olmos, por. Mendieta, 1945. t. I, Lib. I I , cap. IV, s. 87-88. - Skróty literatury odnoszą się do s. 77-78 tego tomu. W oryg. tlacocacatl. 2 3 4 5 6 �58 RYSZARD TOMICKI innego, to choćby tamten nie zdołał dotrzeć do miejsca, gdzie ono padło, ten nie zabierał zwierzęcia, tylko mówił później o nim innym, żeby ten, kto je zabił, poszedł je odszukać; tak byli dobroduszni. Nie zaprzątali też sobie uwagi [upływem] czasu i nie potrafili liczyć mie­ sięcy ani lat, dopóki Meksykanie nie przynieśli im kalendarza w postaci pewnych znaków. Ów Tlotli i jego żona byli zatem pierwszymi panami Tetzcoco, lecz ich dzieci rozeszły się po kraju w poszukiwaniu nowych ziem i zostawały tam, gdzie najbardziej im się p o d o b a ł o , tak że zaludnili wiele miejscowości, cho­ ciaż nigdzie nie osiadali na stałe, tylko mieszkali w jaskiniach, które [potem] pozostawiali urządzone, lub budowali małe chaty z gałęzi i kryli je trawą. Upolowane zwierzęta zanosili władcy, którym był ich ojciec. Byli oni tak wstrzemięźliwi w kontaktach z kobietami, że nawet gdyby który z nich miał umrzeć, nie znał innej kobiety poza swoją, gdyż było to dla nich wielką hańbą. Pierwszym, który zetknął się z bożkami, był jeden z synów Tlotli. Po długim pobycie poza Tetzcoco, wrócił on do swego ojca i przyniósł bożka zwanego Tezcatlipoca i wzniósł mu ołtarz w Tetzcoco. Od tego też czasu zaczęli siać kukurydzę i fasolę, to jest pewne [rodzaje] ziarna, jakie mają w Chalco, które leży o sześć mil od Tetzcoco; stamtąd sprowadzili nasiona do Tetzcoco i zasiali je. Żył jeszcze wtedy Tlotli i był władcą Tetzcoco, wkrótce jednak umarł pozostawiając jako następcę swego syna, który zaraz ożenił się z córką władcy Culhuacan, [miasta] p o ł o ż o n e g o blisko Meksyku. I tak rozmnażali się, żenili się jedni z drugimi i lud ten zaczął być nazy­ wany Otomi; zaczęli też budować domy. Ten drugi władca Tetzcoco miał syna, który ożenił się z córką władcy Tenochtitlan , lecz szybko został zabity przez poddanych i braci swej żony, urażonych tym małżeństwem. Nie dość mając jego śmierci, rzucili się oni również na jego braci i krewniaków i wielu spośród nich zabili. Najstarszy z braci tej dziewczyny ustanowił na swych ziemiach guberna­ torów. Był on bardzo uzdolniony i pragnął znać początek, wszelkich rzeczy; jego synowie byli tacy sami i żyli jak filozofowie. 7 8 7 W oryg. Theomuthilan. Podzielam opinię E . de Jonghe'a, że chodzi tu o władcę miasta Tenochtitlan, chociaż pewne wątpliwości rodzi nie tylko zniekształcona nazwa miasta, lecz także sama syntaktyka zdania: „Ce segond seigneur de Tezcuq eust un fils le quel se maria avec une filie du seigneur Theomuthilan..." (zamiast „du seigneur de Theomuthilan"). W tłu­ maczeniu hiszpańskim opublikowanym przez Angela Ma. Garibaya K . interesująca nas część zdania uległa daleko idącej zmianie i przybrała postać następującą: „Este segundo señor, Techutlala, empero fue muerto en seguida por los vasallos y hermanos de su mujer, que estaban desabridos por este enlace...", por. Teogonia, 1979, s. 93. Nie jest to jedyna „po­ prawka", jaką znaleźć można w tym wydaniu tekstu Historii Meksyku. Jeśli dziewczyna ta była córką władcy Tenochtitlan, a więc Meksykanką (zgodnie z przy­ jętą lekturą wcześniejszego akapitu), to w tekście błędnie uznaje się kolejnego władcę Tetzcoco za jej brata. Problem wyjaśnił E . de Jonghe stwierdzając, iż w Cosmographie universelle André Thevet napisał: „le plus viel des freres de cestuy-ci", co dowodzi, że mowa jest jednak o bracie zabitego władcy Tetzcoco, a nie jego żony. 8 �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO MEKSYKU 59 Rozdział II. O B R O D Z I E SŁOŃCA I O T Y M , J A K ZETKNIĘTO SIĘ Z O G N I E M Jak już powiedzieliśmy, w opisanej wyżej prowincji Tetzcoco panowali Otomi. Ale niedaleko od nich żyli inni ludzie zwani Popolokami, [bardziej na południe] ku [krajowi] Mixteca, ludzie, którzy czcili słońce, tak jak Otomi księżyc, i uważali je za stwórcę wszystkiego. Byli oni wielkimi magami i czarownikami i jako pierwsi zetknęli się z ogniem, o czym wam [teraz] opowiem. Jeden z tych P o p o l o k ó w , będących próżniakami i ludźmi nie troszczą­ cymi się o nic, wziął mocno wyschnięty kij, z jednej strony spiczasty, przytknął go ostrym końcem do kawałka drewna, także bardzo suchego, i siedząc w pełnym słońcu bezmyślnie wkręcał kij niby wiertło w kawałek drewna z dużą siłą. Podczas tego kręcenia z drewna oraz z kija posypało się trochę małych trzasek i starły się one na pył, aż,, wreszcie na skutek szybkiego i ciągłego ruchu, jaki Indianin nadawał kijowi, oraz dzięki sypiącym się trzaskom — nagle zapłonął ogień. Gdy ujrzeli to Popolokowie, uznali, że wydarzył się cud, a ci, którzy byli wśród nich naczelnikami, aby się wywyższyć ponad wszystkich, rozkazali rozpalić wielkie ognisko. I zebrawszy dużo drewna, zanieśli je na szczyt najwyższej góry w swojej prowincji; zanieśli tam też ogień, który płonął coraz mocniej. D y m spostrzegli Otomi i zdumieni tym, a jednocześnie wzburzeni i jakby zawstydzeni, że to inni, a nie oni czegoś takiego dokonali, wysłali do Po­ p o l o k ó w posłańców, żeby dowiedzieć się, kto i dlaczego doradził im robić takie sztuczki bez pozwolenia; powiadali bowiem oni: „czynienie takiego cudu przystoi nam, a nie wam". N a co Popolokowie odparli, że są równie dobrzy, jak tamci, a nawet górują nad nimi w czynieniu tego. Wobec czego Otomi wypowiedzieli im wojnę, i oni również chwycili za broń; jednak kiedy bitwa miała się już zacząć, Otomi poprosili P o p o l o k ó w o pokazanie jakiegoś znaku, skoro b ó g ich jest tak potężny. Gdy Popolokowie wyrazili zgodę, Otomi poprosili ich o trzy rzeczy. Po pierwsze, by sprawili, żeby równina, na której się znajdowali, za­ pełniła się domami, co też diabelskim sposobem wnet się stało; poprosili także, by nic z tego nie pozostało — i wszystko było tak jak przedtem. Po drugie, żeby za ich sprawą ukazało się tam wielu zabijających się [nawzajem] ludzi, i tak się stało; a kiedy poprosili, żeby to ustało, wszystko zniknęło. W końcu, w godzinę nieszporów, poprosili ich, aby zatrzymali słońce. [Popolokowie powierzyli to zadanie czarownikowi] i czarownik, lecąc w po­ wietrzu, spotkał słońce albo mówiąc lepiej diabła, który przybrał postać bro­ datego słońca. I ono spytało go, dokąd zmierza, na co ten rzekł: „Przy­ bywam prosić cię, żebyś się zatrzymało, a po raz drugi już nie uzyskają przewagi ani nad tobą, ani nad nami ci przeklęci nasi wrogowie". „Nie jest możliwe, bym się zatrzymało — odparło słońce — gdyż jestem wielkim �60 RYSZARD TOMICKI bogiem oraz władcą i wielu innych b o g ó w czeka na mnie tam, w przodzie, tak że muszę iść szybko na spotkanie z nimi, aby zobaczyć, co robią. Żeby jednak zadowolić waszych wrogów, weź te oto włosy z mojej brody, które cenię bardziej niż cokolwiek innego i które daję wam jako tym, których miłuję bardziej niż kogokolwiek innego; i powiedzcie tym nędznikom, że jeśli nie przyznają wam zwycięstwa, j a ich wszystkich wygubię, co do jednego". Czarownik wrócił z tymi włosami z brody, a gdy ujrzeli je Otomi, którzy nigdy nic podobnego nie widzieli (i wystrzegali się tego, co m o g ł o spaść na nich), bardzo się przestraszyli i uznali wtedy ich przewagę. Te włosy z brody miały p ó ł łokcia długości, były dość grube i rude . 9 Mieli też ci Popolokowie innego bożka o wyglądzie człowieka, którego zwali Amateotl , to znaczy „papierowy bóg", umazanego ludzką krwią, gdyż zawsze kiedy wygrywali jakąś bitwę na znak dziękczynienia składali mu w ofierze najlepszego niewolnika, jakiego pojmali, wyrywając mu żywcem serce i maczając w spływającej z serca krwi kawałek papieru o wielkości dłoni, który mu [bożkowi] przyklejali. I według obliczeń samych Indian, miał on na sobie krew osiemdziesięciu tysięcy niewolników w czasie, gdy znaleźli go Hiszpanie, którzy spalili go razem z brodą słońca oraz innymi bożkami. 10 Rozdział III. O P R Z Y B Y C I U M E K S Y K A N ÓW, O I C H D R O D Z E C Z Y TEŻ PODRÓŻY I O POCHODZENIU NAZWY M E K S Y K Meksyk jest stolicą i głównym miastem Nowej Hiszpanii, arcybiskupstwem oraz siedzibą wicekróla i audiencji zarówno dlatego, że jest [to miasto] położone pośrodku Nowej Hiszpanii, jak też ze względu na to, iż jest to najlepsze miejsce, jakie istnieje w całym tym kraju. Słowo Mechique nie jest poprawnym słowem indiańskim; toteż krajowcy oraz ludzie z o g ł a d ą mówią wyłącznie Exic albo Echic. T o słowo Mechique, 11 n 13 9 Nie bez racji E. de Jonghe wskazał, iż dokładność opisu włosów zdaje się świadczyć, że autor tych słów widział je na własne oczy. W oryg. Malteutli. E. de Jonghe zawierzył w tym przypadku pisowni oryginału, inter­ pretując tę nazwę jako Malteotl (od maili „jeniec" i teotl „bóg") i uznając, że mowa jest o duszy złożonego w ofierze jeńca reprezentowanej przez ozdobioną papierem kość. Z innych źródeł wiadomo, że nazwą tą obdarzano kość udową jeńca zabitego na ofiarę bogom, prze­ chowywaną jako relikwia w domu wojownika, który jeńca zdobył. Przeciwko takiej inter­ pretacji przemawia fakt, że podane w tekście tłumaczenie nazwy boga brzmi „papierowy bóg", przy czym w Historii Meksyku tłumaczenia z reguły są poprawne, będąc nieraz główną podstawą do rekonstrukcji właściwej formy nazw i imion nahuatlańskich. Z tego powodu w polskiej wersji umieszczono nazwę Amateotl (od amatl „papier" i teotl „bóg"), podobnie jak to uczynił A. Ma. Garibay K . w wersji hiszpańskiej. l n 11 W oryg. parlement. Mowa jest o Audiencia Real, najwyższym trybunale, zwierzchniej władzy sądowo-administracyjnej na danym obszarze. W całym akapicie pozostawiono oryginalną formę nazwy Meksyk ze względu na jasność wywodu etymologicznego, nawiasem mówiąc — całkowicie błędnego. W oryg. courtisans. 1 2 13 �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO 61 MEKSYKU i4 na ile jestem w stanie pojąć, składa się z trzech [słów]: metl , które ozna­ cza pewne drzewo, Exic lub Echic, to znaczy „coś, co wiatr pędzi dołem", oraz que, co znaczy „z"; albowiem, gdy pyta się ich o miejsce, z którego pochodzą, a oni chcą powiedzieć „jestem z Paryża", mają w zwyczaju mówić „jestem Paryż z " . A ponieważ miejsce, z którego oni wyszli, nazywa się Echy, po dodaniu z jednej strony metl a z drugiej que, co znaczy „z", powstało Mechique. 15 Wracając do naszego tematu: są oni przybyszami z pewnej krainy, gdzie była wielka skała (blisko góry Tholman, przez mieszkańców Florydy zwanej Quivira, przez innych zaś Tucan, z której wypływają trzy rzeki wpadające do zatoki Morza Cynobrowego ); u jej stóp znajdowała się jaskinia, z której wiał wiatr. Obok tej skały mieszkało dwóch braci i każdy z nich czcił swego boga. Kiedyś, gdy doszło do kłótni między nimi, a starszy brat wziął w niej górę i drwił sobie z [młodszego] brata, wtedy b ó g młodszego, widząc to, ukazał mu się i rzekł: „Nie martw się, gdyż j a zaprowadzę cię do miejsca, gdzie będziesz większym władcą niż twój brat. Zbierz w tym celu ludzi, ilu tylko zdołasz, i podążaj za mną". 16 On to uczynił, wędrując ze wszystkimi swymi ludźmi aż do prowincji Culiacan, która bez wątpienia jest najżyźniejsza jaką kiedykolwiek widziałem, a znajduje się o dwieście mil od Meksyku na zachód, niezbyt daleko od Morza Południowego, gdzie był Ñ u ñ o de Guzman po zdobyciu Nowej G a ­ licji . Przebywali w tej prowincji długie lata, pobudowali tam świątynie, wspaniałe domy i inne piękne budowle. Po wielu latach, z woli swoich b o g ó w albo z własnej, odeszli stamtąd, aby udać się na poszukiwanie innych miejsc, bardziej wygodnych i lepiej im odpowiadających. I po długiej wędrówce dotarli do bardzo niezwykłego miejsca, zwanego T o i c h , o siedem mil od X u c h i p i l a , w którym to miejscu jest skała, cała podziurawiona jak ser, a na jej wierzchołku znajduje się piękny dom zbudowany na kształt fortecy, cudownie wykonany i tak wysoki, że widać z niego całą równinę wokoło, na której także są bardzo piękne domy i budowle, gdzie mieszkały diabły. W najwyższej części tego miejsca 1 7 I8 1 4 19 W oryg. met. Nahuatlańskie metí — agawa amerykańska. Przykład ten jest najwyraźniejszym śladem ingerencji w tekst Historii Meksyku fran­ cuskiego kosmografa André Theveta. W oryg. la mer vermeille, z hiszpańskiego Mar Bermejo; nazwą tą określano dzisiej­ szą Zatokę Kalifornijską, którą zabarwiały na czerwono wody niesione przez rzekę Colorado. Nowa Galicja obejmowała w poł. X V I w. terytoria dzisiejszych stanów Jalisco, Nayarit, Zacatecas, Aguascalientes. Prowincja Culiacan leżała na północny zachód od Nowej Galicji, na obszarze dzisiejszego stanu Sinaloa. E . de Jonghe przypuszczał, że pod nazwą Toich kryje się miejscowość Teul, leżąca na terenie dzisiejszego stanu Zacatecas, w której znajdowało się słynne sanktuarium Indian Cazca. Potwierdza to przypuszczenie kronika Antonia Tello, zaświadczając oboczność nazw Tuich (Toich) i Teul; por. Tello, 1973, t. II, cap. C X X X I X , s. 313. W oryg. Chuquipila; w dalszej partii tekstu także Chypila. 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 �62 RYSZARD T O M I C K I było źródło tak urocze i o tak dobrej wodzie, że [podobnego] nigdy nie widziałem i nie sądzę, by istniało na świecie. W tym miejscu nie zatrzymali się na dłużej, przeszli tylko tamtędy [w drodze] do Xuchipila, gdzie jest zbudowany klasztor Braci Mniejszych, i tam przebywali na dwóch niewielkich wzniesieniach, odległych od siebie nie więcej niż na szerokość rzeki przepływającej między nimi. Tam też wznieśli bardzo piękne budowle i wyruszyli rychło i poszli do X a l p a , 0 osiem mil stamtąd, gdzie także przebywali bardzo krótko, ale zbudowali świątynię tak okazałą, że mocno wątpię, czy Rzymianie zrobili coś pięk­ niejszego. We wszystkich tych miejscowościach, do których przybywali, pierwszą 1 najważniejszą rzeczą, jaką robili, były świątynie i kaplice dla b o g ó w , których to bogów, nazywających się Tezcatlipoca i Huitzilopochtli , zawsze nieśli ze sobą. Zachęcali też ludzi [mieszkających] tam, gdzie oni przecho­ dzili, do służenia ich bogom i traktowali dobrze wszystkich, zdobywając tym sposobem przyjaźń wielu ludzi. N a koniec opuścili Xalpa i przybyli do Meksyku. Najpierw osiedli w Tenayucan , o dwie mile od Meksyku, gdzie teraz znajduje się klasztor Braci Mniejszych. Osiedli także w miejscu zwanym Chapultepec , co znaczy „dom wypoczynku", ponieważ leży ono na małym wzniesieniu, gdzie jest bardzo dobre źródło i piękne otoczenie [stosowne] dla [zażywania] przy­ jemności. 2 0 21 22 23 Stamtąd przybyli do miejsca, na którym wzniesiony jest Meksyk, wtedy porośniętego całkowicie drzewami zwanymi przez nich metl, od czego bierze początek jego [miasta] nazwa, mająca potem echic i co : oni je założyli i ozdobili pięknymi budowlami i świątyniami, i nie ruszyli się z niego więcej aż po dziś dzień. 24 Rozdział IV. O UKŁADZIE, J A K I OTOMI Z A W A R L I Z M E K S Y K A N A M I I O P R Z Y B Y C I U CULHUAKANÓW Władca Otomi, jak już powiedzieliśmy w rozdziale pierwszym, był czło­ wiekiem wielkiego umysłu, pragnącym poznać początek wszelkich rzeczy. Nie było to jednak możliwe, gdyż nie znał on Boga a jedynie swoje bożki, 2 0 W oryg. Chalpe; w dalszej partii tekstu także Chalpa. W oryg. et se appelloint Tezcachipuca, Yhin, Cylopucheli; zgodnie z sugestią E . de Jonghe odczytuję dwa ostatnie człony jako zniekształcenie pierwotnego hiszpańskiego zapisu у Huieylopuchtli. W oryg. Tenainque. W oryg. Chapultepet; nazwa Chapultepec nie ma jednak znaczenia, jakie przypisuje się jej w tekście; jej dosłowne tłumaczenie brzmi „w miejscu, gdzie jest wzgórze świerszcza" (złożenie z chapulín „świerszcz", tepetl „góra, wzgórze", -c sufiks miejsca). W przeciwieństwie do wcześniejszych rozważań nad etymologią nazwy Meksyk, gdzie ostatni człon miał formę -que, teraz pojawia się forma -co, będąca faktycznie składnikiem nahutlańskiej nazwy Mexico (sufiks miejsca), której znaczenie ciągle jeszcze^rodzi kontrowersje wśród specjalistów. 2 1 2 2 2 3 2 4 �63 ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U którym kazał budować wielce okazałe świątynie, niszcząc te, które zostały wzniesione z woli jego ojca, były bowiem bardzo małe. On to jako pierwszy zaczął prowadzić wojny i miał wiele szczęścia, a działo się to w czasach Huehue Motecuhzomy , pierwszego władcy Meksykanów żyjących j u ż w Meksyku. Chociaż zdarzały się między nimi jakieś utarczki i waśnie, zawsze żyli w pokoju, żenili się ze sobą i bardzo rośli w liczbę. Sąsiedzi znajdowali wielkie upodobanie w kobietach meksykańskich, były one bowiem najpiękniejsze i najwytworniejsze; są takimi nadal, bardziej niż jakiekolwiek inne [kobiety]. Toteż, jeśli ktoś z tego kraju dopuścił się z nimi cudzołóstwa, Meksykanie zawierali sojusz z Tetzcokanami i rozpo­ czynali wojnę, a po odniesieniu zwycięstwa podporządkowywali ich sobie i czynili z nich trybutariuszy. Wyjątek stanowili mieszkańcy Cuitlahuac, ponieważ ci otoczeni byli wodą, a przez to silni i mocni, tak że nigdy nie mogli ich pokonać i dlatego zawarli ze sobą p o k ó j . 25 2 6 Wspomniany władca Tetzcoco ze strony Otomi był pierwszym, który zło­ żył w ofierze ludzi i jadł ludzkie mięso. On też wynalazł rzemiosła takie, jak stolarstwo, złotnictwo, krawiectwo, powroźnictwo itd. Przysporzył również dużych korzyści państwu, miał bowiem sto czterdzieścioro dzieci płci męskiej. On także zaczął ustanawiać prawa, sprawować sądy i powołał r a d ę w swoim kraju. Miał ogromny szacunek dla b o g ó w i dbał bardzo o świątynie oraz ceremonie. Rozkazał on też, żeby młodzi mężczyźni i kobiety tańczyli w świą­ tyniach od zachodu słońca do północy, aby sprawić bogom przyjemność. Powołał w swoim domu urzędników, takich jak stolnik, zarządca pałacowy oraz inni, i nakazał, żeby w mieście Tetzcoco odbywał się targ. 2 7 Początkowo przystrajali oni swych b o g ó w papierem, gdyż nie mieli wtedy nic innego, lecz gdy tylko władca ten zaczął uzyskiwać złoto, srebro i klej­ noty, polecił wykonać dla nich stroje najwspanialsze, jakie mógł, z licznymi drogocennymi perłami, pięknymi piórami i tym wszystkim, co najlepszego zgromadził. Ich świątynie obsypane były różami i kwiatami, i tańczyli stale przed nimi zarówno mieszkańcy miasta, jak i najbliżsi sąsiedzi. A diabeł oszukiwał ich, każąc im jeść jakąś roślinę, zwaną przez nich nanacatl ^, 2 2 5 W oryg. Ueuemont Cumaci. Pierwotna forma to najprawdopodobniej Ueue Montecumatzin. Był on w rzeczywistości piątym, a nie pierwszym władcą Meksyku-Tenochtitlan w latach 1440-1468. Podział imienia tego władcy na dwa człony: monte i zuma, był zjawiskiem częstym w piśmiennictwie europejskim, przy czym człon pierwszy interpretowany bywał jako „góra", drugi zaś jako nazwa własna; np. w łacińskim tłumaczeniu drugiej relacji Hernána Cortesa, opublikowanej w Novus Orbis (Basilea 1532), znajduje się zdanie: „... quodam potenti domino, qui monte Zuma appellabatur", które autor wczesnej kosmografii czeskiej przełożył jako „panství hory Zuma"; por. K a š p a r , 1980, s. 61. Informacja błędna. Miasto Cuitlahuac, położone na wyspie oddzielającej od siebie je­ ziora Xochimilco i Chalco, podbite zostało przez koalicję meksykańsko-tetzcokańską w latach trzydziestych X V w. W oryg. parlement. W oryg. nauacatl. Nazwą nanacatl lub teonanacatl określano różne rodzaje grzybów o właściwościach halucynogennych. 2 6 2 7 2 8 �64 RYSZARD TOMICKI odwodzącą ich od zmysłów i powodującą, że mieli m n ó s t w o przywidzeń. Ten władca Tetzcoco kazał zabić dwóch ludzi, którzy oszukiwali się naw­ zajem, i wydał rozkaz, żeby wszyscy przyłapani na takim uczynku byli za­ bijani; i tak samo cudzołożnicy. Po jego śmierci władzę objął -jeden z jego synów, który we wszystkim starał się naśladować ojca. Miał on na imię Nezahualpiltzintli, to znaczy „mały post" . Z p o m o c ą Meksykanów zdobył on zbrojnie dużą część kraju i przez resztę swego życia naśladował ojca. Po jego śmierci władcą został jeden z jego synów, który panował, gdy Hiszpanie przybyli do tego kraju, lecz wkrótce potem umarł nie będąc chrześcijaninem, bo wtedy nie udzielano jeszcze chrztu. Po nim nastał jeden z jego synów, który był chrześcijaninem i żył oraz umarł w pełnej zgodzie ^z Kościołem, otrzymawszy wszystkie sakramenty i sporządziwszy testament. Tak więc władców, którzy rządzili Tetzcoco aż do tego ostatniego, jest piętnastu . Ale wróćmy do sprawy, o której zapomnieliśmy, to jest do przybycia mieszkańców C u l h u a c a n , [miasta] leżącego o dwie mile od Meksyku. Po­ wiadają oni, że byli częścią Meksykanów przebywających w Culiacan (o któ­ rym mówiliśmy już wcześniej). Jakaś grupa spośród nich wyruszyła do walki przeciw komuś, a gdy powróciła, ich władca nie był zadowolony z tego, co uczynili i nie chciał ich przyjąć. Dlatego, zmuszeni do szukania miejsca, gdzie mogliby mieszkać, udali się do Tula, [miasta] p o ł o ż o n e g o o dwanaście mil od Meksyku. Przebywali tam jakiś czas zanim umarł ich władca, a na jego miejsce wyniesiony został inny, imieniem H u e m a c . W czasie, gdy ten był władcą, w mieście pojawiła się zjawa o postaci człowieka, który głową zdawał się dotykać nieba. Władca i cały jego lud, przestraszeni tym, opuścili to miejsce i przybyli do Culhuacan, leżącego o dwie mile od Meksyku. 29 30 31 32 To oni wprowadzili ofiary wśród Tetzcokanów; dzięki swemu dobremu sposobowi życia zyskali sympatię wszystkich i wprowadzili wśród nich ofiary. Oni właśnie, jak już mówiłem, przynieśli kukurydzę, papier, bawełnę i ka­ dzidło, gdyż Otomi wiedli życie proste, nic z tego nie posiadając, i dlatego p o w a ż a się Culhuakanów jako ludzi szlachetnych i zacnych. 2 9 W oryg. Necahuatl pilciutli. Imię złożone z nezahualli „post", pilli „szlachetnie uro­ dzony, książę" i -tzintli — sufiksu wyrażającego szacunek, poważanie, zwykło się tłumaczyć jako „Poszczący Książę". Jednakże wyraz pilli miał także znaczenie „dziecko, potomek", i ten właśnie sens oddany został w tłumaczeniu podanym w tekście. Jak łatwo zauważyć, w tekście nie wymienia się nawet połowy z nich. Tak obszernej listy władców Tetzcoco, jaką najprawdopodobniej zawierał pierwotny tekst hiszpański, z którego korzystał André Thevet, nie znamy z innych źródeł. W oryg. ceux de Culhua. Dalsza część zdania wskazuje, że chodzi tu o miasto Culhuacan. W oryg. Vamac. 3 0 5 ! 3 2 �ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO 65 MEKSYKU Rozdział V. O SPOSOBIE L I C Z E N I A L A T I O ZAŁOŻENIU MEKSYKU Meksykanie jako lud największy i władający krajem mają księgę noszącą tytuł Xiuhtonalli , co znaczy „księga rachuby lat", z której wynika, że dotarli do Meksyku w roku orne calli, będącym 28-mym rokiem ich pierw­ szej epoki. Mają oni bowiem cztery epoki, z których każda liczy sobie 52 lata, każda zaś z tych epok miała cztery okresy liczące po 13 lat, a rok miał osiemnaście miesięcy, a miesiąc dwadzieścia dni; tak że rok uzyskuje 365 d n i . 33 34 N a wędrówkach spędzili oni cztery epoki, co stanowi 208 lat. A gdy przybyli do Meksyku, minęło jeszcze 28 lat zanim założono miasto i do­ piero wtedy weszli i rozpoczęli rachubę od przybycia aż do dziś, co według naszej rachuby było w roku M I I I C X X I [1321] od narodzenia Pana Naszego Jezusa Chrystusa. Tak że mijają C C X X I I [222] lata odkąd Meksyk został założony, a razem z epokami, kiedy byli oni w drodze, jest to osiem epok, tych, jakie oni mają, oraz 22 lata i kilka dni, jak to jest pokazane w księ­ dze z ich rachubą, co daje C C C C X X X V I I I [438] lat odkąd wyruszyli ze swego kraju. I minęło C L X X [170] lat odkąd Meksyk jest stolicą królestwa. To jest najbardziej ścisły rachunek, jaki znaleźliśmy, gdyż pierwsza strona, na której mają oni początek tej rachuby, jest już prawie całkowicie zatarta, tak że z wielkim trudem można odczytać, co jest tam napisane. Figura znajdująca się tu poniżej była narysowana w tej samej k s i ę d z e . Rok dzielą oni, tak jak my, na cztery części: lato, jesień, wiosnę i zimę; każdej z tych pór dawali pięć miesięcy. P o ł o w a roku była deszczowa, od naszego kwietnia do września, i w tym czasie panuje upał. Pozostałe sześć miesięcy jest suchych i zimnych. Plony zbierają oni w listopadzie i grudniu. Swoje cztery epoki zaczynali liczyć od południa, od [znaku] tochtli, i po zakończeniu jednej epoki przechodzili do następnej. A więc, jak długo trwał pierwszy okres, to jest przez trzynaście lat, liczyli 1, 2, 3 itd. lat tochtli w danej epoce, a skończywszy ten okres po trzynastu latach przechodzili do [znaku] acatl i liczyli znowu 1, 2, 3 lata itd. Od acatl, ciągle w tej samej epoce, powracali do tochtli i dodawali jeszcze jeden okres, co dawało 52 l a t a . I tak stale powracali, jak i my dzisiaj robimy licząc setki [w ra35 36 3 3 W oryg. Xehutonali. Podane w tekście tłumaczenie „księga rachuby lat" świadczy, że pełna nazwa powinna brzmieć xiuhtonalamatl. W rzeczywistości powyższe wyliczenie daje w sumie 360 dni. Pominiętych zostało 5 dni, które w kalendarzu meksykańskim uzupełniały cykl 18 miesięcy po 20 dni i zwane były nemontemi. W manuskrypcie francuskim brak tego rysunku. Objaśnienie sposobu funkcjonowania meksykańskiej rachuby lat jest całkowicie błędne. W rzeczywistości poszczególne lata cyklu oznaczane były za pomocą kombinacji liczb od 1 do 13 oraz znaków acatl, tecpatl, calli, tochtli, powtarzających się stale w podanej kolejności. Rachuba mogła rozpoczynać się od dowolnego znaku. Jeśli zaczynała sie od 1 tochtli, to kolejny rok oznaczony był jako 2 acatl, trzeci jako 3 tecpatl itd. Po 52 latach ponownie pojawiał się rok 1 tochtli i był pierwszym rokiem kolejnego cyklu 52 lat. 3 4 3 5 3 6 5 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �66 RYSZARD TOMICKI mach] go tysiąca, stulecia odkąd zmarł rozpoczynamy Pan drugie, Nasz, i dodając [gdy] to po zakończeniu następne stulecie do by aż do kolejnej setki. Rachuba ta jest bardzo dokładna jedne­ licz­ i nadal ją za­ chowują. Rozdział V I . O T Y M , C O SĄDZILI O STWORZENIU ŚWIATA, O S W Y C H B O G A C H , O Z N I S Z C Z E N I U ŚWIATA I O NIEBIOSACH Wierzyli Meksykanie oraz wielu ich sąsiadów, że było trzynaście niebios. 37 W pierwszym z nich był b ó g zwany Xiuhtecuhtli , b ó g lat. W drugim iH 39 bogini ziemi Rontli . W trzecim Chalchiuhtlicue , co znaczy „ d o m bogini". 40 W czwartym T o n a t i u h , który jest słońcem. W piątym pięciu b o g ó w , każ­ 41 dy innego koloru; z tego powodu zwą się Tonaleque . W szóstym Mictlan42 tecuhtli , który jest bogiem piekieł. W s i ó d m y m Tonacatecuhtli i Tonaca43 44 c i h u a t l , d w ó c h b o g ó w . W ó s m y m Tlalocantecuhtli , b ó g ziemi. W dzie­ 45 wiątym Quetzalcoatl , jeden z głównych b o ż k ó w ; o tym i o innych będziemy 46 m ó w i ć dalej. W dziesiątym Tezcatlipoca , także główny bożek. W jede­ 47 nastym Yohualtecuhtli , co znaczy „bóg nocy i ciemności". W dwunastym 48 Tlahuizcalpantecuhtli , co znaczy „ b ó g brzasku dnia". W trzynastym i ostat- 3 7 W oryg. Rintentli. Ta i niektóre inne nazwy bogów podane niżej sprawiają ogromne trudności interpretacyjne. Forma, w jakiej zostały zapisane przez André Theveta, jest całko­ wicie błędna, już choćby z tego powodu, że w języku náhuatl nie występuje głoska „r". Pewną pomocą przy ich rozszyfrowywaniu są towarzyszące określenia, jak na przykład w przy­ padku Rintentli „bóg lat", co pozwala zidentyfikować tę nazwę jako Xiuhtecuhtli. Niektóre przypadki ortografii zastosowanej przez André Theveta omawia bliżej E . de Jonghe. 3 8 Tak w oryginale. Forma niemożliwa do jednoznacznej interpretacji pomimo wzmianki, iż chodzi o boginię ziemi. E . de Jonghe gotów byl uznać, że Ronili powstało ze zniekształ­ cenia imienia Couatlicue, po wcześniejszym odrzuceniu końcówki -cue. Z kolei w wersji hisz­ pańskiej, opublikowanej przez A. Ma. Garibaya K . , pojawia się bez uzasadnienia (nie znana też z innych źródeł) f o T m a Xiuhtli. W oryg. Chalcintli. Znana z innego źródła forma Chalchiutli pozwala sądzić, że cho­ dzi tu o boginię wód Chalchiuhtlicue, jednak imię to nie ma znaczenia „dom bogini", lecz „ta o szmaragdowej spódnicy". W oryg. Tonatio. W oryg. Tonaleą. W oryg. Mitlantentli. W oryg. Tonacatentli i Tonacacilmatl. W oryg. Tlalocatentli. W oryg. Calconatlansi. Przyjmuję za E . de Jonghe i A. Ma. Garibayem K . , że mamy tu do czynienia ze zniekształceniem pierwotnej formy Quecalcouatl lub Quecalcouatzin. W dal­ szych partiach tekstu imię to ma postać Quecalcoatl. W oryg. Tezcatlipuca. W oryg. Yoaltentli. W oryg. Tlahuizcalpatehutli. 3 9 4 0 4 1 4 2 43> 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 �67 ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U 49 nim, najwyższym, był b ó g zwany Ometeotl , co znaczy „dwóch bogów", 50 i bogini zwana Omecihuatl , co znaczy „dwie boginie". Wierzyli oni, iż poza tymi wszystkimi w każdym z niebios było wielu innych b o g ó w . C o do stworzenia świata, to jak opowiadają, ich przodkowie li im, że świat był raz zniszczony, powiedzie­ a ludzie byli stworzeni ze skał. I że podczas pierwszej kreacji bogowie stworzyli cztery słońca pod czterema zna­ kami, jak to jest pokazane w ich księgach. Pierwsze z nich nazywało się Chachuich 51 tonajo , to jest jakby „bóg drogocennych kamieni", i ci, którzy żyli pod tym słońcem, zginęli w potopie, a niektórzy zwaną przemienili się w ryby; i wszyscy żywili się rośliną rzeczną 52 acicintli . Drugie słońce zwało się Chalchiuhtonatiuh czasie, jedli roślinę zwaną 54 cencocopi ; 53 i ci, którzy i wszyscy zginęli żyli w tym spaleni ogniem z nieba, a niektórzy z nich przemienili się w kury, inni w motyle, jeszcze inni w psy. 55 Trzecie słońce nazywało się Yohualtonatiuh , co znaczy „słońce ciemne albo nocne". C i , którzy żyli pod nim, jedli mirrę i żywicę z sosen, których jest wielka obfitość w tym kraju, i ci zginęli z (powodu] trzęsienia ziemi 4 9 W oryg. Teotli. Poprawna forma Ometeotl nie oznacza „dwóch bogów", jak podane jest w tekście, lecz dosłownie „dwa-bóg", co można rozumieć jako „Bóg Dwoistości" albo „Bóg Dwoisty", w domyśle — jednoczący w sobie przeciwieństwa, np. pierwiastek męski i żeń­ ski, co znalazło wyraz w hipostazowaniu Ometeotla jako Ometecuhtli „Pana Dwoistości" i Omecihuatl „Pani Dwoistości", Por. W i e r c i ń s k i , 1985-1986. W oryg. Omecinatl. Poprawne znaczenie — „Pani Dwoistości". Tak w oryginale. Być może jest to ta sama nazwa, która w znacznie czytelniejszej postaci przypisana została kolejnemu słońcu, tj. Chalchiuhtonatiuh; można by ją rozumieć jako „Słońce Drogocennych Kamieni", a więc w sposób zbliżony do podanego w tekście znaczenia. E . de Jonghe słusznie — jak się zdaje — wskazywał na możliwy związek tej nazwy z Chalchiutlicue, boginią wód. W każdym razie w innych źródłach słońce to nosi nazwę Atonatiuh „Słońce Wody". W oryg. aciantli. Potwierdzona przez inne źródła forma acicintli lub acecentli nie ma jasnej etymologii. Tłumaczona jest najczęściej jako „wodna kukurydza", choć w takim przy­ padku poprawna forma powinna mieć postać acintli (acentli). Według innej hipotezy nazwa ta wywodzić by się miała od cecee „odżywczy, pożywny, regenerujący", co łącznie z prze­ czeniem a- dawałoby sens „nie pożywne, nie regenerujące", por. Moreno de los Arcos, 1967, s. 205 przyp. 35. W oryg. Chalchiuh tonaiuh. W związku z tą nazwą por. przyp. 51. Można podejrze­ wać, iż André Thevet powtórzył omyłkowo tę samą nazwę w odniesieniu do pierwszego i drugiego słońca. W innych źródłach słońce, które zniszczone zostało przez ogień spadający z nieba, nosi nazwę Quiauhtonatiuh „Słońce ognistego deszczu" lub Tletonatiuh „Słońce ognia". W oryg. centencupi. Cencocopi znaczy dosłownie „prawie kukurydza", „coś, co naśladuje kukurydzę". W oryg. Yioanoatiuh. s o 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 �68 RYSZARD TOMICKI 56 i zostali pożarci przez dzikie bestie, zwane przez nich quinametin , co znaczy także „giganci"; istnieli,oni w Nowej Hiszpanii, o czym opowiemy później. Czwarte słońce nosiło nazwę Ehecatonatiuh , co znaczy „słońce wiatru"; ci, którzy żyli pod tym słońcem, odżywiali się owocami pochodzącymi z drzewa o nazwie mizquitl ; jest go bardzo dużo w Nowej Hiszpanii, a Indianie cenią sobie wielce jego owoc i robią z niego chlebki do zabrania w drogę i do przechowywania w ciągu roku; jest to naprawdę dobry owoc. C i zostali zniszczeni przez burze wiatrów i zmienili się w małpy. 57 5S Każde z tych słońc trwało tylko 23 lata i natychmiast ginęło. A pytani o to, jakim sposobem — skoro słońce ginęło razém z ludźmi — wschodziły potem inne słońca i powstawali inni ludzie, odpowiedzieli, że bogowie robili dalsze słońca i ludzi. Powiadają także, iż przodkowie im mówili, że świat został całkowicie zniszczony przez wodę i tak zatopieni zostali wszyscy ludzie z powodu grze­ chów, jakie popełnili przeciw bogom; a ponadto, że zstąpili oni do piekła, gdzie, dusze były palone i z tego powodu ci, którzy byli stworzeni później, mieli palić ciała [zmarłych] i przechowywać popioły, ponieważ oczekiwali, że Mictlantecuhtli , będący bogiem piekieł, pozwoli im wyjść i że w ten sposób powrócą znowu do życia. Z czego dobrze widać, że diabeł powie­ dział im jedną prawdę, aby wmówić im tysiąc kłamstw. 59 Rozdział VII. O D R U G I M S T W O R Z E N I U ŚWIATA, CZŁOWIEKA, Z I E M I I WINA Po zniszczeniu pierwszego świata, jak to przy końcu poprzedniego roz­ działu zostało przedstawione, opowiadają oni o stworzeniu drugiego w taki sposób: Gdy wody przeszły ponad ziemią, na której — jak mówią — nic nie uniknęło zniszczenia, została ona ponownie uporządkowana i wypełniona tym wszystkim, co było potrzebne do użytku człowiekowi, którego bogowie stwo­ rzyli później. Tę ostatnią kreację przypisują Meksykanie bogu Tezcatlipoca oraz drugie­ mu zwanemu Ehecatl, to jest „wiatr". M ó w i ą , że zrobili oni niebo w taki sposób. Istniała bogini imieniem Tlalteotl , która jest samą ziemią; miała ona 60 5 6 W oryg. quenamenti. Słowo quinametin oznacza faktycznie „giganci, olbrzymi", ale po­ równanie opisu z Historii Meksyku z innymi źródłami wskazuje, że doszło tu do przekłama­ nia (najprawdopodobniej) pierwotnego tekstu hiszpańskiego. Giganci byli bowiem istotami ży­ jącymi podczas trwania tego słońca i oni zostali pożarci przez dzikie bestie, tj. jaguary. W oryg. Ecatonatuieh. 58 Jedno z niewielu słów nahuatlańskich napisanych poprawnie. Drzewo podobne do akacji o strączkowatych owocach, Prosopis juliflora. W oryg. Symitlateutl. 60 W oryg. Tlaltentl. 5 7 5 9 �ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO 69 MEKSYKU według nich postać mężczyzny, inni powiadają, że kobiety. Przez jej usta wszedł b ó g Tezcatlipoca, a jego towarzysz, zwany Ehecatlem, wszedł przez pępek i obaj połączyli się w sercu bogini, będącym środkiem ziemi; gdy się połączyli, utworzyli niebo bardzo nisko. Z tego względu przybyło wielu innych bogów, aby p o m ó c je podnieść w górę, a kiedy zostało ono już umieszczone tam, gdzie jest teraz, kilku z nich pozostało podtrzymując je, żeby nie upadło. Mówią, że uczyniono to w pierwszym dniu roku, nie wiedzą jednak, jak dawno temu to się stało, choć wydaje się im, że minęło sto epok, 0 których już mówiliśmy, co stanowi 10 200 l a t . W drugim roku inni bogowie, on zwany Citlallatonac , a jego żona Citlalicue , zrobili gwiazdy. Także noc, jak mówią, została zrobiona przez innych b o g ó w , Yohualtec u h t l i i jego żonę Yacahuiztli. 61 62 63 64 B ó g Tlaloc, który jest bogiem wód, zrobił w tym samym roku wodę, deszcz, a ponieważ oni mówią, że chmury wychodzą z gór, nazywają wszyst­ kie góry Tlaloque , to znaczy „panowie". 65 Mictlantecuhtli, będący bogiem piekła, utworzył piekło w ósmym roku. Gdy to wszystko było już zrobione, bogowie Tezcatlipoca i Ehecatl rozmyślali nad stworzeniem człowieka, który by wziął w posiadanie ziemię. 1 zaraz ó w Ehecatl zstąpił do piekła, aby prosić Mictlantecuhtli o popiół ze zmarłych do zrobienia innych ludzi. B ó g piekła dał jedną tylko kość, długą na łokieć, oraz nieco popiołu, ale ledwo mu tę kość dał, mocno tego pożałował, bo była to rzecz, której pożądał bardziej niż wszystkiego co miał, i dlatego ruszył za Ehecatlem, żeby mu kość odebrać. Podczas ucieczki kość upadła wszakże Ehecatlowi na ziemię i połamała się, przez co człowiek powstał mały; albowiem mówią, że ludzie pierwszego świata byli wielcy ni­ czym giganci. Przyniósł zatem resztki kości i popiołu i wszedł do apaztli , co oznacza duże gliniane naczynie, skąd wezwał wszystkich pozostałych bo­ g ó w do stworzenia pierwszego człowieka. Gdy się zebrali, upuścili sobie w ofierze krew z języka i tak rozpoczęli pierwszy dzień tworzenia człowieka, formując mu ciało. O n natychmiast się poruszył, a czwartego dnia zrobieni zostali mężczyzna i kobieta. Nie byli oni jednak od razu całkiem dorośli, 66 4 6 1 Oczywisty błąd, gdyż epoki, o których tu mowa, to cykle 52-letnie. W oryg. Citlaltona. W oryg. Citlaline. W oryg. Yoaltentli. W oryg. Tlaloqs. Tlaloque to 1. mn. od imienia boga deszczu Tlaloca, o problema­ tycznej etymologii (por. Sullivan, 1974). Jednakże nazwa Tlaloque z pewnością nie znaczy „panowie". Jak już zauważył E . de Jonghe, musiało tu nastąpić pomylenie ze słowem tlatoque „władcy, panowie". W oryg. paztli. André Thevet umieścił to słowo w nawiasie, mając być może — jak domyśla się E . de Jonghe — wątpliwości co do jego znaczenia, albowiem przetłumaczył je jako grand libre „dużą książkę"; nie rozumiał zapewne użytego w pierwotnym tekście hiszpań­ skim słowa lebrillo oznaczającego glinianą misę. Tekst polski został w tym miejscu poprawiony. 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 �70 RYSZARD TOMICKI lecz zgodnie z naturalnym biegiem rzeczy. Jak już byli stworzeni, nakarmił ich bóg zwany X o l o t l , to znaczy „indyjski kogut"; nakarmił ich on mie­ lonym zbożem, a nie mlekiem. Nie znają imienia tego pierwszego człowieka, ale mówią, że był stworzony w pewnej jaskini w Tamoanchan , w prowincji Quauhnahuac, zwanej przez Hiszpanów Cuernavaca, w posiadłościach Markiza del V a l l e . Po dokonaniu tego wszystkiego, zadowoleni z dzieła bogowie mówili między sobą: „Zaprawdę, człowiek będzie bardzo smutny, jeśli nie uczynimy czegoś, by go rozweselić i żeby nabrał ochoty do życia na ziemi i wychwalał nas, i śpiewał, i tańczył". Gdy to usłyszał b ó g Ehecatl, bóg wiatru, zaczął się zastanawiać, gdzie mógłby znaleźć jakiś napój, aby dać go człowiekowi i sprawić, by się weselił. Rozmyślając o tym, przypomniał sobie o bogini dziewicy imieniem M a y a h u e l , której strzegła pewna bogini, jej babka, zwa­ na Tzitzimitl . Natychmiast poszedł tam, gdzie one były, i zastał je śpiące. Obudził więc dziewicę i rzekł do niej: „Przychodzę, żeby zabrać cię na świat". Ona od razu przystała na to, toteż zeszli [na ziemię] oboje, a on niósł ją na plecach. I zaraz po przybyciu na ziemię zmienili się oboje w drzewo, które ma dwie gałęzie; jedna z nich nazywa się Quetzalhuexotl , i ta była Ehecatla, a druga Xochicuahuitl -\ i ta była dziewicy. 67 68 69 70 71 72 7 Tymczasem jej babka, która spała, gdy po przebudzeniu się nie znalazła wnuczki, zwołała natychmiast inne boginie, które nazywają się Tzitzimime , i wszystkie zeszły na ziemię szukać Ehecatla. A wtedy właśnie dwie gałęzie drzewa odłączyły się od siebie i stara bogini rozpoznała od razu gałąź dziewicy, chwyciła ją, połamała i dała każdej z pozostałych bogiń po ka­ wałku, a one zjadły je. Lecz gałęzi Ehecatla nie połamały, pozostawiły ją tam; gdy tylko boginie wzniosły się do nieba, powróciła ona do swej pier­ wotnej postaci Ehecatla, on zaś zebrał kości dziewicy zjedzonej przez boginie, zakopał je i wyrosło z niej [z Mayahuel] drzewo, które oni nazywają metl . Z niego wytwarzają Indianie wino, które piją i upijają się nim, choć nie 74 15 6 7 W oryg. Cholutl. Podane w tekście znaczenie imienia Xolotl — coq des Indes „indyjski kogut", to po prostu indyk zwany w języku náhuatl huexolotl (złożone z huey „wielki, główny" oraz xolotl — słowa o niejasnej etymologii, którego znaczenia odwołują się często do idei bliźniactwa, podwojenia). Na temat związków boga Xolotla z indykiem por. Tibon, 1948. Tamoanchan to w mitologii nahuatlańskiej mityczna praojczyzna ludzi. Być może w pier­ wotnym tekście hiszpańskim byla ona sytuowana w jaskini, o której mowa w Historii Meksyku, i odnośny fragment zdania miał postać: „w jaskini Tamoanchan". nie zaś jak w rękopisie André Theveta: „en une cáveme en Tamoanchan". To jest Hernána Cortesa. W oryg. Mayauetl. W oryg. Cicimitl. W oryg. Quecalhuexotl. W oryg. Choquicauitl. W oryg. Cicimime. Forma Tzitzimime jest 1. mn. od Tzitzimitl — imienia babki bo­ gini Mayahuel. Nazwą tą określano demoniczne istoty mające pożreć ludzi przy końcu świata. Agawa, za boginię której uważano Mayahuel. 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO 71 MEKSYKU jest to spowodowane samym winem, lecz jakimiś korzeniami, zwanymi przez nich ocpatli , które do niego dodają. Przez cztery słońca, o których była już mowa, rozumieli oni cztery wieki, chociaż nie potrafią tego dobrze wyrazić; ale my wyjaśnimy to dalej bardziej dokładnie. Inni powiadają, że ziemia została stworzona w taki sposób: D w ó c h bogów, Quetzalcoatl i Tezcatlipoca, opuściło z nieba na dół boginię ziemi Tlaltecuhtli , która na wszystkich stawach miała pełno oczu i ust, którymi kąsała niczym dzikie zwierzę. A zanim j ą opuścili, istniała już woda, lecz nie wiedzą, kto ją stworzył; po niej chodziła ta bogini. Widząc to, bogowie powiedzieli do siebie: „Trzeba zrobić ziemię". I mówiąc to, zmienili się obaj w dwa wielkie węże, z których jeden pochwycił bogi­ nię od prawej ręki aż po lewą nogę, drugi zaś od lewej ręki do prawej nogi, i ścisnęli ją tak, że rozdzieliła się na pół. Z połowy od strony ple­ c ó w zrobili ziemię, a drugą połowę podnieśli na niebo, czym zawstydzili bardzo innych bogów. 16 77 78 Po dokonaniu tego, aby wynagrodzić owej bogini ziemi krzywdy, jakie dwóch b o g ó w jej wyrządziło, wszyscy bogowie zstąpili pocieszyć ją i naka­ zali, żeby z niej powstał wszelki owoc potrzebny do życia człowiekowi. I by tak się stało, zrobili z jej włosów drzewa, kwiaty i rośliny, z jej skóry drobną roślinkę i małe k w i a t k i , z oczu studnie, źródła i małe jaskinie, z ust rzeki i duże jaskinie, z nosa górskie doliny, z pleców góry. 79 Bogini ta płakała nieraz nocą, pragnąc jeść serca ludzi, i nie chciała zamilknąć, póki ich jej nie dano, nie chciała też wydać owocu, jeśli nie była zraszana krwią ludzi. Rozdział VIII. O STWORZENIU ŚWIATA WEDŁUG MIESZKAŃCÓW T E T Z C O C O 80 Indianie ci twierdzą, że mają również boginię Citlalicue , która wysłała z nieba 1600 swoich synów do miasta zwanego Teotihuacan, w pobliżu Tetzcoco; wyginęli oni zaraz po przybyciu do tego miasta. Po tym, po upływie 26 lat od stworzenia świata, który przez cały ten czas trwał w strasznych ciemnościach z braku słońca, zebrało się trzech b o g ó w : Tezcatlipoca, Ehecatl oraz bogini Citlalicue, którzy postanowili zro­ bić słońce, aby oświetlało ziemię. 7 6 W oryg. ucpatli. Niezidentyfikowana roślina przyspieszająca fermentację i zwiększająca moc napoju alkoholowego wyrabianego z agawy, zwanego w náhuatl octli. W oryg. Calcoatl. W oryg. Atlalteutli. Możliwe że chodzi tu o tytoń, o którym Gerónimo de Mendieta — korzystający z ma­ teriałów Andresa de Olmos — pisał, iż Indianie uważają go za ciało bogini Cihuacoatl, por. G. de Mendieta, op. cit., t. I, Lib. II, cap. X I X , s. 118. W oryg. citlaline. 7 7 7 8 1 9 8 0 �72 RYSZARD TOMICKI 81 W tym samym czasie istniał inny bóg, o imieniu Piltzintecuhtli , i jego żona nazywająca się Xochiquetzal . Mieli oni syna zwanego X o c h i p i l l i i drugiego, który nie był ich, ale go wychowywali, i ten nazywał się Nanahuaton . Jego ojciec miał na imię I z p a t l , a matka C o z c a m i a u h i przy­ bierali oni ciało i postać ludzką, kiedy im się podobało. Kiedy więc bogowie zapragnęli zrobić słońce, wszyscy, ci wymienieni oraz inni, odbyli pokutę, aby m ó c być godnym zostania słońcem i ofiarowali trzem wielkim bogom drogocenne perły, kadzidło i inne bardzo cenne rzeczy. Jedynie Nanahuaton, jako że był biedny, nie miał nic do ofiarowania, do­ konywał tylko ofiary z samego siebie przy użyciu kolca, kłując się po wielekroć i ofiarowując to, co mógł posiadać w swej biedzie. Przyłączył się do swych braci i rozpalił przed bogami duży ogień, a ci powiedzieli, że ten, kto rzuci się w ogień, będzie słońcem. Wtedy Nanahuaton skoczył w ogień magicznym sposobem, w czym był bardzo biegły; i udał się wówczas do piekła i przyniósł stamtąd wiele cennych rzeczy i został wybrany, aby był słońcem. 82 83 84 85 86 Rozdział IX. O S T W O R Z E N I U ŚWIATA WEDŁUG MIESZKAŃCÓW PROWINCJI CHALCO W innej prowincji, zwanej Chalco, opowiadają, że woda była pierwszą przyczyną świata, ale także oni nie wiedzą, kto j ą stworzył. I że zstąpiło z nieba kilku b o g ó w o imionach Cemecatl , Tezcatlipoca, Chiconahui E h e c a t l , wszyscy synowie Citlalicue , bogini gwiazd, która jak mówią zrobiła gwiazdy, słońce i księżyc; a ci bogowie, jej synowie, stworzyli czło­ wieka, nie wiedzą jednak, w którym roku to było. M ó w i ą ponadto, że jest dziewięć niebios, lecz nie wiedzą, gdzie znajduje się słońce, ani księżyc, ani gwiazdy, ani bogowie. 87 88 8 1 89 W oryg. pilciutentli. W oryg. Chuquiquecal. W oryg. Choquipili. W oryg. Nanauaton. Tak w oryginale. Imię nie znane z innych źródeł. E . de Jonghe dopatrywał się w nim zniekształcenia ogólnej nazwy roślin leczniczych (itzpatli lub ixpatli), co — jego zdaniem — identyfikowałoby ojca Nanahuatona jako czarownika. W wersji hiszpańskiej Historii Meksyku imię zmienione zostało na Itzpapalotl, bez uzasadnienia. W oryg. Cuzcamianh. Tak w oryginale. Nie wykluczone, iż imię to należy interpretować jako imię kalenda­ rzowe Ce Ehecatl „1-Wiatr", jak sugerował E . de Jonghe. W oryg. Chiconaui et Ehecatl, ale już E . de Jonghe wskazał, że chodzi tu bez wątpie­ nia o jedno imię typu kalendarzowego Chiconahui Ehecatl „9-Wiatr". W oryg. Atlatime. Określenie „bogini gwiazd" świadczy, że ta mocno zniekształcona forma powinna być interpretowana jako Citlalicue. W wersji hiszpańskiej opublikowanej przez A. Ma. Garibaya K . podano „Atlalicue lub Citlalicue". 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO 73 MEKSYKU 90 Ziarno, które oni jedzą, nazywa się k u k u r y d z a i powstało w taki sposób: Wszyscy bogowie zeszli do jaskini, gdzie b ó g zwany Piltzintecuhtli spał z boginią imieniem Xochiquetzal , z której narodził się b ó g zwany Cinteotl . Ten wszedł pod ziemię i z jego włosów wyrosła bawełna, z jednego ucha [powstały] bardzo dobre nasiona, które oni chętnie jedzą, zwane sanctlhquez , z drugiego [ucha] jakieś inne, z nosa jeszcze inne nasiona, zwane chia , które są dobre do picia w letniej porze; z palców wyrósł owoc, zwany camotli , który jest jak rzepa, bardzo dobry owoc; z paznokci inna od­ miana wysokiej kukurydzy , to jest zboża, które oni teraz jedzą; a z reszty jego ciała wyrosło wiele innych o w o c ó w , które ludzie zbierają i sieją. I dla­ tego b ó g ten był miłowany przez innych b o g ó w i nazywano go Tlazopilli , to znaczy „umiłowany pan". j 91 92 93 94 95 96 97 98 Czas już teraz dowiedzieć się, kim był ó w Tezcatlipoca, o którym India­ nie tak wiele opowiadają, a i my z tego powodu tak często o nim mówimy. Imię to składa się z trzech [słów]: tezcatl, co znaczy „zwierciadło", tlepuca złożonego z kolei z tletl, co znaczy „światło", i pudli — „ d y m " ; z nich wszystkich złożone zostało to imię Tezcatlipoca i dlatego powiadają, że nosił on zawsze przy sobie silnie błyszczące zwierciadło i że dymiło ono z powodu kadzidła oraz pachnideł, które w nim nosił. Powiadają też, że b ó g ten stworzył wiatr, który ukazał się jako czarna postać z wielkim kolcem całym okrwawionym na znak ofiary. Wtedy b ó g Tezcatlipoca rzekł do niego: „Wietrze, pójdź przez morze do domu słońca, które ma wokół siebie wielu muzyków i trębaczy, usługujących mu i śpiewa­ jących. Jest wśród nich kilku o trzech nogach, inni mają uszy tak wielkie, że zakrywają im one całe ciało. Gdy dotrzesz na skraj wody, zawołasz 9 9 9 0 W oryg. maiz. Słowo maíz, pochodzące z jeżyka Indian antylskich, upowszechnione zostało przez Hiszpanów jako nazwa kukurydzy zwanej w náhuatl cintli (cenili). W oryg. Pieciutentli. W oryg. Choquijceli. W oryg. Ciutentl. Tak w oryginale. Słowo w sposób ewidentny zniekształcone i chyba niemożliwe do identyfikacji. E . de Jonghe dopatrywał się w nim nazwy catateztli, natomiast Á. Ma. Garibay K . — huazontli, nie wykluczając jednak całkowicie propozycji swego poprzednika. Tak w oryginale; z nahuatlanskiego chian — odmiana szałwi. W oryg. camotl. Batat (Ipomoea batatas). Mimo iż we wstępie do tego akapitu zapowiada się wyjaśnienie genezy kukurydzy, a wzmianka o „innej odmianie wysokiej kukurydzy" sugeruje, że wcześniej była już mowa o jej odmianach, tekst nie wspomina więcej o tej roślinie. W oryg. Tlacopili. Etymologia imienia Tezcatlipoca nie jest całkowicie jasna. Interpretacja podana w tek­ ście zakłada oboczność form Tezcatlipoca/Tezcatlepoca „Błyszczące (płonące) zwierciadło, które dymi". Jednakże człon -tli- bywa też wywodzony od tlilli lub tliltic „czarny", co daje asumpt do tłumaczenia „Dym czarnego zwierciadła". Najczęściej imię to tłumaczy się jako „Dymiące, Zwierciadło". 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 1 9 8 9 9 �74 RYSZARD 1 0 TOMICKI 101 moje wnuki: Acapachtli ° , to jest żółwia, A c i h u a t l , to jest półkobiete, półrybę, oraz Atlicipactli , to jest wieloryba, i powiesz im, żeby utworzyli z siebie most, abyś mógł przejść. I przyprowadzisz mi z domu słońca mu­ zyków z instrumentami, by oddać im cześć". Powiedziawszy to, odszedł i więcej go nie widziano. 'Wtedy b ó g wiatru poszedł na skraj wody, wywołał ich imiona, a oni niezwłocznie przybyli i utworzyli z siebie most, po którym on przeszedł. Słońce, widząc że nadchodzi, rzekło do swych m u z y k ó w : „Oto zbliża się nieszczęśnik; niechaj nikt mu nie'odpowiada, bo kto mu odpowie, pójdzie z nim". Owi muzycy mieli odzienie w czterech kolorach: białym, czerwo­ nym, żółtym i zielonym. 102 Gdy b ó g wiatru tam dotarł, przywołał ich śpiewem, na co natychmiast odpowiedział jeden z nich i odszedł wraz z nim zabierając muzykę. Jest to ta, którą wykonują teraz podczas tańców na cześć swoich bogów, tak jak my to czynimy przy użyciu organów. M ó w i ą oni również, że Tezcatlipoca ukazywał się im w postaci małpy i mówił przez plecy. Innymi razy w postaci ptaka, który uderzając skrzydła­ mi czynił wielki hałas i budził śpiących, kiedy chciał do nich przemówić. I tak przekonywał ich, o czym opowiemy szerzej w dalszym ciągu naszej historii, do składania mu ofiar. Chciał bowiem, żeby byli oni okrutni, i cie­ szył się ludzką krwią, a ofiarę taką spełniali otwierając żywym jeszcze nie­ wolnikom klatkę piersiową, wyrywając serce i dając mu je do zjedzenia za­ nim umarło. Tego zaś, kto lepiej dokonywał tej ofiary, uważali za lepszego i bardziej godnego czci kapłana. Rozdział X. O BOŻKU Z W A N Y M QU E T Z A L C O A T L , O JEGO POCHODZENIU," C Z Y N A C H I C Z A S I E J E G O PANOWANIA W historiach tego dzikiego ludu powiada się, że istniał b ó g imieniem C a m a x t l i , który pojął za żonę boginię o imieniu Chimalma i miała ona z nim dzieci, jedno spośród których nosiło imię Quetzalcoatl. Urodził się 103 100 w oryg. Esacapachtli. E . de Jonghe proponuje odczytanie tego słowa jako Acatapachtli (acatl „trzcina", tapachtli „mięczak rzeczny lub morski") podejrzewając, iż forma podana w tekście powstała z fałszywego odczytania hiszpańskiego zdania „la tortuga que es acata­ pachtli". A. Ma. Garibay К. podaje natomiast Acapachtli dodając: »tal vez por acatapachtli, o sea „concha acañada"«. Jeżeli zauważymy, iż de Jonghe najwyraźniej przeinterpretował formę podaną w tekście (hipotetyczne hiszpańskie zdanie powinno bowiem brzmieć raczej: „la tortuga que es acapachtli"), wówczas nazwa zaproponowana przez Garibaya wydaje się trafniejsza. Tym bardziej że podobną formę acapechtli notuje słownik Alonsa de Molina w znaczeniu „plecionka z trzciny lub tratwa do przebywania rzeki", por. Molina, 1977, s. 1 v. 101 w oryg. Acilmatl. Nahuatlańskie acihuatl (atl „woda", cihuatl „kobieta") oznacza dosłownie „wodna kobieta". 102 w oryg. Altcipatli. Możliwe jest dwojakie odczytanie tej formy: acipactli {atl „woda", cipactli „krokodyl, kajman") lub atlicipactli [atl „woda", i- „jej", cipactli „krokodyl, kajman"), dosłownie „wodny kajman". юз w oryg. Camachtli. �ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO MEKSYKU 75 104 on w M i c t í a t l a u h c o a ponieważ matka zmarła przy jego porodzie, został oddany dziadkowi i babce, którzy go wychowywali. Gdy już dorósł, odesłano go do ojca; jednak z powodu wielkiej miłości, jaką darzył go ojciec, jego bracia byli tak zazdrośni, że postanowili go zabić. Aby to uczynić, wysłali go podstępnie na wielką skałę zwaną Tlachinoltepec , co znaczy „skała, na której dokonuje się spalenia". Tam go pozostawili, zeszli na dół i patrzyli na ogień płonący wokół skały. Ale Quetzalcoatl wsunął się do dziury, która była w skale, i bracia odeszli myśląc, że zginął. Jednak kiedy się oddalili, on wyszedł ze skały z łukiem i strzałami, strzelił do jakiegoś zwierzęcia i zabił je. I zarzuciwszy je sobie na plecy, zaniósł do swego ojca. Przybył wcześniej niż jego bracia i dał zwierzę ojcu. A gdy przyszli bracia, zdumieli się na jego widok i postanowili zabić go w inny sposób. 105 Umieścili go zatem na drzewie mówiąc, żeby strzelał stamtąd do ptaków, a gdy był już na drzewie zaczęli ciskać weń strzały; on zaś, jako że był sprytny, spadł na ziemię udając martwego. Widząc to, jego bracia udali się do domu; kiedy odeszli, Quetzalcoatl podniósł się, zabił królika i zaniósł go swemu ojcu, zanim jeszcze przybyli jego bracia. Ojciec, podejrzewając co chcieli z nim zrobić bracia, zapytał, gdzie są jego bracia. On mu odrzekł, że już nadchodzą i opuścił ojca odchodząc do innego domu. Tymczasem przyszli bracia i ojciec spytał ich, gdzie jest ich brat; oni odparli, że zaraz przyjdzie. Wtedy złajał ich za to, że chcieli zabić brata; a oni, rozgniewani tym, postanowili zabić także swego ojca. Uczynili to, zabierając go na pewną górę. Po zabiciu go odszukali Quetzalcoatla i wmówili mu, że ojciec przemie­ nił się w skałę, przekonując go zarazem, by poświęcił tej skale i złożył w ofierze coś takiego, jak lwy, tygrysy, orły, drobne zwierzaki i motyle, aby mieć okazję do zabicia go, ponieważ on nie mógłby znaleźć tych zwierząt. A gdy nie chciał ich usłuchać, chcieli go zabić, lecz on wymknął się im, wspiął się na drzewo albo, co bardziej zasługuje na wiarę, na tęże skałę i ciskając strzały zabił ich wszystkich. Po tym przybyli z honorami poszukujący go poddani, którzy bardzo go miłowali, i wziąwszy głowy jego braci, opróżnili ich czaszki i zrobili z nich naczynia do picia; i bezzwłocznie wyruszyli stamtąd i przybyli na ziemie Meksyku. Kilka dni przebywał [Quetzalcoatl] w wiosce zwanej Tulantzinco , a stamtąd udał się do Tula, gdzie wtedy nie wiedziano jeszcze, co to jest składanie ofiar; i tam, ponieważ przyniósł zwyczaj składania ofiar, uznano go za boga. Nauczył on ich wielu pożytecznych rzeczy, [wznoszenia] świątyń dla niego i innych rzeczy; i przez 160 lat był bogiem tego kraju. 1 0 6 104 \Y oryg. Nichałlanco. Por. interesującą próbę zlokalizowania miejsca urodzenia Quetzal­ coatla w wąwozie Michatlauhco w pobliżu Amatlán w stanie Morelos, Dubernard Cha­ ve au,' 1982. 105 w oryg. Chalchonoltepetl. 106 oryg. Tulancingo. �76 RYSZARD TOMICKI Rozdział X I . O P R Z Y B Y C I U T E Z C A T L I P O C A D O T U L A I O T Y M , J A K ZMUSIŁ Q U E T Z A L C O A T L A DO U C I E C Z K I Quetzalcoatl żył w Tuła w wielkim dostatku, czczony jako b ó g , lecz jako że prawdy nie da się zbyt długo zataić doszło do tego, że przybył do Tula inny bóg, Tezcatlipoca, o którym mówiliśmy już wcześniej. Ten, gdy tylko się pojawił, z zazdrości, jaką czuł względem Quetzalcoatla, usiłował zaszko­ dzić ludziom z Tula, ażeby i jego czcili razem z Quetzalcoatlem. Wszedł do Tula jako biedak i przybierając co chwilę odmienną postać straszył mieszkańców Tula oraz Quetzalcoatla, bo c h o ć i on był diabłem, jak tamten, to jednak zawsze jedne diabły są potężniejsze od innych; albo­ wiem powstały one z aniołów, a skoro jedne anioły są potężniejsze od dru­ gich, to także diabły. T a k więc ó w Quetzalcoatl był słabszy niż Tezcatlipoca i dlatego obawiał się go. I pewnego dnia Tezcatlipoca poszedł do świątyni Quetzalcoatla. Było tam wiele sług strzegących ołtarza, gdzie znajdowała się podobizna Quetzal­ coatla oraz zwierciadło, które Indianie bardzo cenili, albowiem — jak im kazał wierzyć Quetzalcoatl — dzięki temu zwierciadłu zawsze miały padać deszcze, ilekroć ich potrzebowali, i jeśli go prosili za pośrednictwem zwier­ ciadła, on im je dawał. Kiedy więc wszedł Tezcatlipoca do świątyni, natknął się na uśpione straże i poszedł wprost do ołtarza, ukradł zwierciadło i ukrył je pod pałacem, gdzie spali strażnicy; a zrobiwszy to, odszedł. Gdy strażnicy się obudzili i nie znaleźli zwierciadła, z wielkim smutkiem zaczęli go szukać. Tezcatlipoca zaś spotkał na swej drodze starą kobietę i rzekł do niej: „Idź do świątyni i powiedz strażnikom, że to, czego szukają, jest pod ich pałacem, a będziesz przez nich lubiana". Staruszka tak też uczyniła. Tymczasem Tezcatlipoca przemieniał się w postacie różnych zwierząt i potworów, starając się przerazić ludzi. Obciął sobie także włosy, czego Indianie nigdy dotąd nie widzieli. I poszedł [znowu] do świątyni Quetzalcoatla, zniszczył jego statuę, łamiąc ją i ciskając o ziemię, a przybierając różne postaci przeraził jego sługi i wszystkich mieszkańców Tula, którzy widząc to odchodzili i opuszczali miasto. Także Quetzalcoatl widząc to bał się i uciekł z kilkoma ze swych sług, z czego Tezcatlipoca był bardzo zadowolony. Quetzalcoatl poszedł stamtąd do T e n a y u c a n i przebywał tam jakiś czas. A stamtąd poszedł do C u l h u a c a n , gdzie również przebywał dłuższy czas, lecz i teraz nie wiedzą jak długo. Stamtąd, po przejściu gór, udał się do Quauhquechollan , wystawił świątynię i ołtarz dla siebie i był czczony jako bóg, i nie było innych tylko on. Przebywał tam 290 lat i pozostawił władcę imieniem M a t l a l x o c h i t l . I poszedł do C h o l u l a , gdzie przebywał 107 108 lft9 no 107 \y oryg. Tenacuia. ios w W W 'H' W 1 0 9 1 1 0 oryg. oryg. oryg. oryg. Cullinacan. Quantiquechula. Maclalchochitl. Acholula. 111 �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO MEKSYKU 77 160 lat; tam wzniesiono mu wspaniałą świątynię, z której pozostała jeszcze duża część, gdyż była solidnie zbudowana i piękna, a wznieśli ją giganci, o czym będziemy mówić później. Stamtąd poszedł do C e m p o a l l a n , głównego miasta nad Morzem Hisz­ pańskim, dokąd najpierw przybył markiz Don [Hernán] Cortés, kiedy wkro­ czył do tego kraju. Ale teraz jest [to miasto] całkowicie zrujnowane przez Hiszpanów, podobnie jak to zrobili z wieloma innymi. W mieście tym prze­ bywał [Quetzalcoatl] przez 260 lat i aż do tego miejsca ścigał go Tezcatlipoca. Widząc, że ó w Tezcatlipoca tak go prześladuje, poszedł na pustynię, wypuścił strzałę w drzewo i rzucił się na brzechwę strzały, i tak umarł. Jego słudzy zabrali go i spalili; stąd pozostał zwyczaj palenia zwłok. Powiadają, że z dymu, jaki powstał z jego ciała, utworzona została wielka gwiazda, która nazywa się Gwiazdą W i e c z o r n ą . Ten Quetzalcoatl nigdy nie miał żony ani dzieci. Inni mówią, że kiedy miał on umrzeć, udał się do miejsca... 112 113 LITERATURA Baudot Georges 1976 Fray Andrés de Olmos y su Tratado de los Pecados Mortales en lengua náhuatl, ..Estudios de Cultura Náhuatl", t. X I I . s. 33-59. 1979 Tratado de hechicerías y sortilegios de Fray Andrés de Olmos. Edición del texto náhuatl con traducción y notas en francés, México. 1983 Utopía e historia en México. Los primeros cronistas de la civilización mexicana (1520-1569), trad, del francés por Vicente González Loscertales, Madrid. Dubernard Chaveau, J. 1982 ¿ Quetzalcoatl en Amatlán (MorelosJ?, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. X V , s. 209-217. F r a n k o w s k a Maria 1966 Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „Etnografia Polska", t. X, s. 237-252. 4 G a r i b a y K . Ángel Ma. 1971 Historia de la literatura náhuatl, México, t. I-II. G i b s o n Charles, G l a s s John B. 1975 A Census of Middle American Prose Manuscripts in the Native Historical Tradition, [w:] Handbook of Middle American Indians, ed. Robert Wauchope, vol. 15: Guide to Ethnohistorical Sources, Part 4, Austin, s. 322-400. Histoyre 1961 Histoyre du Mechique. Retraducción del francés por Joaquín Meade, notas de Wigberto Jiménez Moreno, „Memorias de la Academia Mexicana de la Historia", t. X X , num. 2, s. 183-210. Jonghe Edouard de 1905 Histoyre du Mechique. Manuscrit francais inédit du XVI siecle, „Journal de la Société des Américanistes de Paris", N. S., t. I I , s. 1-41. е 1 1 2 W oryg. Cempoala. из w oryg. Hesper. Mowa o planecie Wenus widocznej po zachodzie słońca. �78 RYSZARD T O M I C K I K a š p a r Oldřich 1980 Nový Svět v české a evropské literatuře 16.-19. století, Praha (1983). L e ó n - P o r t i l l a Miguel 1983 lín texto inédito de Salvador Toscano: Libros cosmogónicos del México antiguo, presentación y notas de Miguel León-Portilla, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. X V I , s. 327-347. Manrique C a s t a ñ e d a L . 1982 Fray Andrés de Olmos: Notas críticas sobre su obra lingüistica, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. XV, s. 27-35. Mendieta Gerónimo de 1945 Historia eclesiástica indiana, México, t. I-IV. M o l i n a Alonso de 1977 Vocabulario en lengua castellana y mexicana y mexicana y castellana, México. Moreno de los Arcos Roberto 1967 Los cinco soles cosmogónicos, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. VII, s. 183-210. Olmos Andrés de ^ 1875 Grammaire de la langue náhuatl ou mexicaine, ed. par Rémi Simeon, Paris. P i l l i n g James С. 1895 The writings of Padre Andrés de Olmos in the languages of Mexico, „American Anthropologist", vol. 8, n° 1, s. 43-60. Sullivan Thelma D. 1974 Tlaloc: A new etymological interpretation of the God's name and what it reveals of his essence and nature, [w:] Atti del XL Congresso Internazionale degli Americanisti, Roma-Genova, 3-10 Settembre 1972, Tilgher-Genova, t. II, s. 213-219. Tello Antonio 1973 Crónica Miscelánea de la Sancta Provincia de Xalisco. Libro segundo, Guadalajara, t. I-II. Teogonia 1979 Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI, ed. Ángel Ma. Garibay K . , México. T i bon Gautier 1948 Le пот mexicain du dindon et ses rapports avec la mythologie náhuatl, [w:] Actes du XXVIII Congres International des Américanistes (Paris 1947), Paris, s. 529-547. T o m i c k i Ryszard 1982 Sobre la semántica de tres mitos aztecas, „Ethnologia Polona", t. 8 (1984), s. 171-182. 1984 Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 polowy XVI w.: Krótka relacja o bo­ gach i obrzędach z czasów pogaństwa Pedra Ponce de León, „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 2, s. 111-135. 1985a Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechique, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas, „Etnografia Polska", t. X X I X . z. 2, s. 107-134. 1985b Estructura de las épocas del mundo en la mitología náhuatl: el problema de la llamada versión canónica de Tenochtitlan, „Ethnologia Polona", t. U (1986), s. 45-73. 1987 Fecha de redacción de la Histoyre du Mechique y otros datos cronológicos según los cálculos contenidos en el capítulo V de la misma, „Estudios Latinoamericanos", t. 11. Torquemada Juan de 1975 Monarquía Indiana, México, t'. I-III. W i e r c i ń s k i Andrzej е 1985-1986 Ometeotl — concepción de la deidad suprema en el México prehispánico, Latinoamericanos", t. 10, s. 9-32. „Estudios �ŹRÓDŁA D O DZIEJÓW PRZEDHISZPAŃSKIEGO M E K S Y K U 79 Ryszard Tomicki SOURCES F O R T H E H I S T O R Y O F PRE-SPANISH I. T H E H I S T O R Y O F M E X I C O (1548?) MEXICO In the paper the author presents the Polish translation of a source known as Histoyre du Mechique which was published for the first time by Edouard de Jonghe in 1905. The author of the Polish translation introduced it with a preface discussing the former researches aiming to discover the authorship of the source and the probable time when it might have been written. Basing on own analyses published in "Estudios Latinoamericanos" (Warszawa) vol. I I : 1987 the author suggests that Histoyre du Mechique might have been written in 1548 or 1547. In the notes to the text quoted verbatim the explanations of the náhuatl terms have been given as well as some remarks concerning certain problems of interpretation of Histoyre du Mechique. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1069e90579173e465af441d87e22ebfe.pdf 018716197c6271f10c99050eed94a696 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource ikonografia etnograficzna "Oko Opatrzności" - ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4536 Title A name given to the resource Źródła ikonograficzne przedstawień "Oka Opatrzności" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.121-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefania Krzysztofowicz ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE W grupie l u d o w y c h o b r a z ó w religijnych kilkanaście z terenu przedstawień niemal całej „Oka PolskiWprowadzają schemat k o m p o z y c y j n y , złożony z górnej na sugeruje oraz „ziemską". tego Oka, Strefę górną umieszczonego otoczonym chmurami, roślą lub g ł ó w k a m i ręce podział wysypują jeden i dolnej strefy niebiańską" motyw promieniującym wieńcem kwiatów, putt; w y s u w a j ą c e bochenki znanych one „strefę wypełnia: w chleba Grupy z a c h o w a ł o się Opatrzności", obrazu, który PRZEDSTAWIEŃ otwar­ trójkącie winną się z chmur i ziarno, sugerują tego t y p u przedstawień. I. przez pow. pojawia lewej cych się padają okrągłe ziarna. U z u p e ł n i e n i e m są ziarna. U z u p e ł n i e n i e m zów są napisy OPACZNOŚC chleby, na SIĘ Y NADN PIEC (BOŻE. TYSIĘCY. menty rąk DWIEMA. „strefy jak dziobiącym obrazu adoracji 11. 1. Oko ol., lektura. część ziarno; pozwalają Oka KTÓRYŚ. się natomiast obrazów z OPATRZN..., „strefy różnice wyróżnić zachodzące kilka grup w wzrok BÓG stronę promieniującego II. w adoracji Oka po­ zaliczyć należy Opatrzności również Muzeum otwartego umieszczony wędrowiec i obraz Etnograficznego, niebiańską" kiju, przez i został, skierowujący 4 promieniującego grupę typologiczną na na stanowią Oka . obrazy z bar­ rami i winną ele­ ptactwem części Opatrzności. l a t o r o ś l ą g ł ó w k a m i pufct i o b o k dziobiących ziarno modlących wieśniaków oraz niezmienne, oraz tłumu a) N a j l i c z n i e j s z a pow. Sucha 5 grupa na szkle z p o d k l e j o n ą Zakopanem Kobryń ZSRR, Kraków i wl. Muz. i Etn. obrazy: Małych, 7 Kraków. pow. z Muzeum II. nieco 2. z Zawoi, Pińczów ( i l . 3), o r a z kompozycjach klęczącej, pary mieszczan. obejmuje grafiką ( i l . 5). W zostały z k o b i e t y i dziecka, pow. Siemiatycze w niezmien­ przedstawione zakonnic (il. 2), M ł o d z a w 4), Perlejewa, (il. ptaków się, złożone się niezmiennie p o s t a ć pow. Etn. 3 się „strefą Drugą Trójkąta. Zambrów , został m o t y w modlącego podróżnym stronę której kobiety, CHLE- typologicznych Opatrzności, ol., p i . Andronowa Zawoja pow. Sucha, wl. Muz. (ił. 1), n a klęczącej dziej r o z b u d o w a n ą s c e n ą adoracji. P o d o t o c z o n y m i c h m u ­ tym dolnej postać WIDZI, trójkąta z strony krakowskiego na grupy ziemskiej" z pod SWOYĘ. pozostają grupy którym OPATRNŚCIE. motywem ZSRR w postacie wsparty nie chmur Do blasze ZMIŁUY zestawie głowę Opatrz­ kompozycja Kobryń, gdzie z k o l e i w p r o w a d z o n y NAKARMIŁ. PIEC. W z obra­ i brzmiące: BÓG WSZYSTKO NASZA, niebiańskiej" i treść RYBAMI MEZOW. wysuwających podobnie bliżej PAN PAN BÓG OPATRZNOŚĆ BAMY ptaki modlą­ kompozycji omawianych określające NASZA, na kompozycji omawianych 2 zestawu Oka się Z b l i ż o n y do n i e j j e s t o b r a z z S z u m o w a , p o w . klęczących Na adoracji wyróżnia zwracającej chłopa. ptaków. pojedyncze bogatszego lato­ jedyncze ziarno z dużo ze s c e n ą osobę z Andronowa, ziemię. W strefie dolnej natomiast z n a j d u j ą s i ę przedsta­ stado d z i o b i ą c y c h jedną się n i e k i e d y przez istnienie W grupie obrazów w i o n e na tle p e j z a ż u o s ó b oraz reprezentowane przykłady ności OPATRZNOŚCI" dwie spadające jedna, dwie lub w i ę c e j te „OKA 6 obraz Tatrzańskiego tych powtarza odwróconej Oko ko- Opatrzności, 2 121 �II. 3. Oko Opatrzności, Pińczów. dl., deska. Perlejewo pow. Siemiatycze. 11. 4. Oko Opatrzności, ol., pł. Młodzawy biety oraz widocznej od tyłu, również klęczącej, dziewczynkL Bogatszy w treści jest obraz z muzeum w Łodzi (okładka), na którym pomiędzy „strefę niebiańską" i „ziemską" wprowadzony został motyw pięciopłetwej ryby, z której paszczy wyciągana jest boską ręką postać męska. Poniżej ryby klęczy na tle pejzażu i architektury kobieta z dziewczynką (zwrócone profilem), które modlą się do promieniującego Trójkąta z motywem otwarte­ go Oka. b) Omawianej grupie typologicznej podporządkowa­ ny jest drzeworyt z Radecznicy pow. Zamość (il. 11), na którym powtórzony został schemat wspólny dla tej grupy; różnica polega jedynie na wprowadzeniu, za­ miast modlącej się kobiety i dziewczynki, pary klęczą­ cych wieśniaków, obok których leży izwiązany snopek. c) Nieco odmienny charakter ma obraz z krakow­ skiego Muzeum Etnograficznego, na którym, pod otoczo­ nym winną latoroślą trójkątem oraz pod banderolą z napisem (il. 6), umieszczone zostały dwie postacie kalek, wyciągające ręce po chleb wysypywany przez dłoń wynurzającą się z chmur. d) Ostatnią grupę obrazów z wyobrażeniem zbiorowej sceny adoracji Oka Opatrzności stanowią jedynie dwie znane m i kompozycje, a to z klasztoru Klarysek w Sta­ rym S ą c z u (il. 8) oraz z Gorzenia Dolnego , na któ­ rych występują grupy zakonnic i mieszczan, klęczące pod promieniującym Trójkątem oraz pod rękami wysy­ pującymi chleb i ziarna. Omówione obrazy z wyobrażeniem Oka Opatrzności, zaliczane do grupy malarstwa ludowego i pochodzące 5 9 10 11 122 12 Małe pow. z 2.poł. X I X wieku, mogą służyć jako jeden z przykła­ dów przenikania wzorów i typów ikonograficznych ze sztuki oficjalnej do sztuki ludowej. Odpowiednie trans­ pozycje ikonograficzne wyrażone odmienną formą za­ decydowały o specyfice malarstwa ludowego, które przy­ czyniło się do kontynuacji tradycji wzorów sztuki ofi­ cjalnej przez cały niemal wiek X I X . Kult Boskiej Opatrzności rozpowszechnił - się na te­ renach Polski na przestrzeni X V I I wieku i utrzymał się, spopularyzowany przez papieża Klemensa X V , po­ przez wiek X V I I I i następnie X I X . Wyrazem tego jest szereg pozycji literackich, które zapowiedział Traktacik, o boskiej Opatrzności, Alberta St. Radziwiłła z roku 1652. W roku 1718 Kazimierz Narmąc wydał Cytharę * związaną tematycznie z kultem Opatrzności, zaś w roku 1745 pojawiły się Nowe Ateny Benedykta Chmielow­ skiego , wprowadzającego do swego dzieła długi wstęp, będący apoteozą Boskiej Opatrzności, której dedykuje swoją pracę: „... Wielmożney... wszystko mogącey Jaśnie Wieknożney... Jaśnie Oświeconey... Nayjaśniejszey... Niewyczerpaney, na wszysko patrzącey, wszystkich opatrującey, Nayświetszey... Opatrzności (która)... iesteś TOTUS OCULUS... TOTUS MANUS... hoyne sypiąc Dobrodzieystwa. Totus PES... SUCCURRIS... całego siebie exinanicyą rzucam, zapisuię konsekruię, będąc Twey OPATRZNOŚCI w millionowych okurrencyach subjectum...". Z kolei należy uwzględnić dzieło Adama Naramowskiego Opatrzność Boska w cudownych rządach z lat 1749—1752, Opatrzności Boskiej dowód, pracę anonimo­ wego autora pochodzącą z roku 1771 oraz Adama Na­ ruszewicza Głos przy założeniu kamienia z roku 1792. 13 14 1 ls �Równolegle wydawane były zbiory k a z a ń , obligacji, 1 7 pustów, służące k u l t o w i Boskiej O p a t r z n o ś c i . dalszego p o p u l a r y z o w a n i a na przełomie żeństwa, 1800 18 nią roku , XVIII których i X I X wieku przykładem Godzinki zbiór do pojawia ujętego w Droulersa wszechmoc i w s z e c h w i e d z ę , ramy trójkąt określała Opatrzność opiekującą Forma trójkąta, bolizująca ni oświetlonego T r ó j c ę Św., r o z p o w s z e c h n i ł a XVII wieku Jutrz­ litanii, i utrzymywała i X I X . Towarzyszył jej on się okiem przez wielokrotnie boską i tem M o t y w boskiego oka spopularyzował się jako wiek motyw XVIII wysuwają­ i czuwającego barokowy stał i XVIII się 2 I wieku , częstym a ną motywem nad 1700, 1735 2 2 sytetu Jagiellońskiego , czuwa nad XVIII dekoracyjnym w w 23 przez Opera poetica 2 4 Kędzierskiego , Chmielowskiego itp., w się m o t y w y Motyw Boskiej rąk wysypujących II. 5. Oko Opatrzności, trójkąt z Okiem i ziarno, drzeworyt Muz. Etn. podpisany: Pod „OBRAZ jest D:OMN:VI" oka umieszczonych symbolizują pod du­ w scena Sączu wspar­ unoszą jeleń, woły dwoma się dzieci, oraz się płynąca dobny charakter ma 2 S rycina tekstu Godzinek , 1798". „OCULUS czuwającego dziobiących stojącymi na ziarno, morzu pod zachowana w Boskiey Boskiej, sfalowanym posiadająca o 2 7 Krakowie , anioła ptaków po kolorowa­ w chmurami postać para mężczyznami skiej jest r ó w n i e ż Czartoryskich i otoczonym pojawiła dwojgiem łódź, żaglami. Po­ Bibliotece Jagielloń­ rewersie fragment Opatrzności... na Jutrznią... ( i l . 10). R y c i n a , o t o c z o n a o r n a m e n t e m a k a n t o w y m , p r z e d ­ stawia kąt w górnej z otwartym dwiema niżej części kompozycji promieniujący okiem i chmury z wynurzającymi się które wysypują chleb Po­ rękami, umieszczona postać klęczącej biące ziarno. została Boskiej na tle kobiety, trojga Rycina do Ateny którym OPATRZNOŚCI, promieniującym nad z związany z Muzeum żona otwartego podklejony Kraków. oficjalną miedzioryt zebrane Nowe które Ze s z t u k ą ny zbiorem trójkącie. formie dowodem nad i wieku ( i l . 7). cymi w promieniującym w cielesny XVIII oraz dwie r ę c e w y s y p u j ą c e chleb i ziar­ Zu­ pojawiają oraz poniżej czego z kielichem, identycznych winiety trójkącie krzyż stanowi już jako kuli ności... wymienione chleb na wieku Judyt, Ester, pokarm przestrzeni oficjalnej, świec­ i których Opatrzności Opatrzności, ol., pł., wł. Opatrzności S. S w i r s k i e g o , Kazania otwartego Oka w promieniującym polskim Uniwer­ kościelnych k i c h . Z k o l e i n a l e ż y u w z g l ę d n i ć Xięgi zanny... , Oko wieku pochodzące Promocji których insygniami dostojeństw archi­ przełomie przestrzeni i l u s t r a c j e Ksiąg świa­ element drukarstwie. Świadczą o tym między innymi z l a t 1675, Boga błogosła­ t e k t u r y o ł t a r z y , b a l d a c h i m ó w , a m b o n , s t a l l na XVII . przestrze­ Ojca, oznaka boskiej p o t ę g i , s p r a w i e d l i w o ś c i 2 0 w sym­ cych s i ę z c h m u r r ą k , s t a n o w i ą c y najstarszy symibol wieństwa. ty w otaczająca się na na na s u p r a p o r c i e w k l a s z t o r z e K l a r y s e k w S t a r y m się ludzkością otwartym się Fresk ten przedstawia dwie zakonnice adorujące promieniującego symbolizował i wstrzemięźliwość, pojawia około sztuce zaś strefa c h m u r , nabo­ oraz się w 2 5 malarstwie sztuki no Opatrzności według chowy z na antyfon miłosierdzie do pochodzące biblijne. Boskiej trójkąta; wydawane Opatrzności... hymnów, otwartego oka formie są książeczki są Boskiej modlitw, opartych o teksty Motyw się tegoż k u l t u od­ Wyrazem ta ilustrację modlitw, scen na pochodząca Godzinek antyfon, Opatrzności z Zawoi, z o pejzażu oraz ptaki dzio­ końca XVIII Boskiey Opatrz­ wspomnianymi, litanii, obrazach l u d o w y c h jewa, Muzeum w ziarna. górzystego dzieci z uprzednio i trój­ z oraz zbli­ przedstawieniem Młodzaw Łodzi, obrazu na będą­ jest Małych, szkle z Perle­ Zakopanego, na k t ó r y c h obok O k a O p a t r z n o ś c i , r ą k w y s u w a j ą c y c h z. c h m u r , p t a k ó w d z i o b i ą c y c h z i a r n o p o w t a r z a s i ę klęczącej kobiety, widocznej przedstawionej obraz na szkle, wł. z profilu oraz od t y ł u . R y c i n a Muz. Tatrzańskie i wzorujące Zakopane. się motyw dziewczynki s i ę na niej II. Oko 6. 6 223 �7 obrazy ilustrują teksty 29 Opatrzności... hymnu brzmiące: z Godzinek Sieroty, o Boskiey wdowy w s z y s t k i e m i s i ę o p i e k u j e s z . . . " , o r a z l i t a n i i : „... B o ż e , na swoię Opatrzność bierzesz... posiłek karmione boską „... T w o i e y rękę rzęta... cym ręką żywność Twoiey... żywisz ptactwo Zachowana o ilustruje Boskiey sierotę daie i Ptactwo dalsze teksty modlitw: wszystkie wróbla nie zapomina... niebieskie..." niestety jedna ilustracja sugeruje n y c h scen o d p o w i a d a j ą c y c h Godzinek istnienie właściwym wielu in­ tekstom, zaś po­ Godzinek... grafią Opatrzności ludowych padające z wnętrzności dniach na obrazów z Okiem między wieloryba, wyprowadził...", obrazie z M u z e u m w rytu RYBAMI. NAKARMIŁ. OPATRNŚCIE ŻÓW. że z kolei PIEC" „... B o ż e , Twoią ZMIŁUJ zgodny jest któryś Opatrznością z We wspomnianych na można doszukać w Jutrznią tekstem Y książkach do koncepcji, modlitwy litanii nadzielą y w tym, jest złym o 124 chorują stroskanych, określeniem Opatrzności rowca, trzech drzewo­ DWIEMA. BOŻE. MĘ­ mówiącym, i kilką parę y z poprzez do Gwiazdą, ludo­ wszystkie błądzących, którzy żeglują.., zaprzedanych... być właściwym obrazów z iko­ przedstawieniem przez d w i e mieszczan. Biblii ilustracje malarstwa odkupieniem adorowanego wieśniaków, Opatrz­ i myśli „... p r o s i m y , a b y ś się na jednym twórcy z jakim przez na ludowego Kult jest ilustracje pod możliwości Boskiej przykładów XI prawo Opatrzności zowany innych przez w ł a ś c i w e z modlitwami, dzane wzór przez obrazki handlarzy malarzom dostarczony im odpustów ośrodków książki 3 0 po całej . do jak i pod formalnego. prawdopo­ się w o k ó ł bractwo papieża Stamtąd odpustowych, dewocyjne, ludowym, schemat od inter­ Boskiey mentalności treści, istniało otrzymało pojęcia o promieniował przy k t ó r y m wy­ Sposób odpowiadał względem wypowiedzenia nadawania do kultu Godzinek dobnie z Grodna, gdzie s k o n c e n t r o w a ł przenikał i rękami chleb i ziarno, „opatrzność". Jutrznią... tak okiem, otwierasz błogosławieństwem..." Opatrzności nielicznych podjęty względem zwierzęta Okiem rękę się z chmur, k t ó r e w y s y p u j ą abstrakcyjnego, pretacji, z wszystkich z otwartym Polsce odpowiednio i Bos­ Klemensa kult ten populary­ nabożeństwa, oleodruki, klasz­ ulotki rozprowa­ służące jako interpretującym kompozycyjny. tysięcy Boskiey które razie opatruiesz..." m o g ą nograficznym Oka co nurzającymi są wszystkie ludowe Opatrzności, które pięć szkodliwe rzeczy oddalił... T y ś W o d z e m jest Lekarzem Obrazy kiej nakarmił zwroty dotarły wego. P e ł n e oddania zwroty: napełniasz „... J o n a s z TYSIĘCY. swoią Godzinkach cytujących się i Benedyktynek, po powtarzające to „... p o s i ł e k . . . k t ó r y O p a t r z n o ś c i T w o i e y toru nasycił..." ności... i ziarna, inne NADN PIEC M ę ż ó w pięcia chleba i d w i e m a r y b a m i rybami są znany z SIE ikono­ zilustrowane „CHLEBAMY SWOYE z że zostało Łodzi. Tekst z Radecznicy głoszący: KTÓRYŚ. innymi, Opatrznością co chleby obrazach, jako u z u p e ł n i e n i e T r ó j k ą t a Opatrzności... tylko Opatrzności... litanii zwie­ wzywają­ twierdzeniem treściowych powiązań zwroty wdowę ciału...". i kurczętom i jednego który daie otwierasz i napełniasz bydlętom Opieki przychodniego, wszystkiemu liczne ratuiesz... kaleki, Natomiast węd­ symbo­ P R Z Y P I S Y 1 Ludową interpretacją motywu Oka Opatrzność' z a i n t e r e s o w a ł s i ę R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, Kra­ k ó w 1962, s. 87, 97, o r a z A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a : Obrazy częstochowskie, P o l . Szt. L u d . 1966, n r 2, s. 85, 91. Z n a n y c h m i j e s t 12 p r z e d s t a w i e ń , s t a n o w i ą c y c h j a k n a ­ l e ż y p r z y p u s z c z a ć część i s t n i e j ą c y c h tego t y p u k o m p o ­ z y c j i ; s ą to o b r a z y z Z a w o i , p o w . S u c h a , M ł o d z a w M a ­ łych, pow. P i ń c z ó w , Perlejewa, pow. Siemiatycze, A n d r o nowa, pow. K o b r y ń (ZSRR), J a s t r z ę b i a , pow. Radom, Szumowa, pow. Z a m b r ó w , Gorzenia Dolnego, pow. W a ­ dowice, Starego S ą c z a , pow. N o w y Sącz, z Muzeum w Ł o d z i , d w a obrazy z K r a k o w a , d r z e w o r y t z Radecz­ n i c y , p o w . Z a m o ś ć , g r a f i k a p o d k l e j o n a p o d o b r a z na szkle, Zakopane, p o l i c h r o m i a w kapl., A n d r y c h ó w . 2 Ol. pł. wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr inw. MEK/7867. �3 O l . deska — feretron, w g opisu dokonanego w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r z e z p r a c o w n i k ó w ISPAN w Krakowie. 4 Ol. blacha, w ł . M u z e u m Etnograficzne, Kraków, n r i n w . MEK/31407. 5 Ol. tektura, wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr i n w . MEK/21588. 6 Ol. pł. 7 O l . deska — f e r e t r o n , napis: „ B ó g Opaczność Nasza". 8 O l . p ł . , w ł . M u z e u m w Ł o d z i , n r i n w . 6509, n a p i s : „Opatrz...". 9 Drzeworyt, wł. M u z e u m Etnograficzne, Kraków, nr inw. MEK/1723; napis: „ C h l e b a m y y dwiema r y b a m i n a k a r m i ł zmiłuj się n a d n / B o ż e k t ó r y ś opatrnście s w o y ę pięć tysięcy m ę ż ó w pięć...". 10 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e , K r a k ó w , nr inw. MEK/8866. 11 O l . p ł . 12 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E m i l a Z e g a d ł o w i c z a w Go­ rzeniu D o l n y m pow. Wadowice. 13 „ P a p i e ż K l e m e n s X I (1700—1721) z a s ł y n ą ł z p o ­ b o ż n o ś c i i m i ł o s i e r d z i a ; m i ę d z y i n n y m i w 1705 roku z a ł o ż y ł s p i c h l e r z d l a b i e d n y c h ; w 1721 r o k u w czasie g ł o d u n a k a r m i ł 8.000 o s ó b , a w 1720 r o k u w o k r e s i e p a n o w a n i a zarazy w M a r s y l i i p o s ł a ł t a m zapasy z b o ż a przeznaczone dla u b o g i c h i c h o r y c h " . M . N o w o d w o r s k i , Encyklopedia kościelna, W a r s z a w a 1877, t . X , s . 441, Podręczna encyklopedia kościelna, Warszawa 1910, t. X X I — X X I I , s. 137. 14 K . E i s t r e i c h e r , t. X X I I I , s. 371. 11. 7. Supraporta w klasztorze Klarysek, Stary II. 9. Tekst Godzinek o Boskiej Opatrzności... Godzinki... (awcrs), Gab. Ryc. BJ. 4 «*/ ąr -JmO ęnmimka mewom imm^ni^urmimi dtitł % 1 te%ł dl., pł., 10. Oko Klasztor Klarysek, Opatrzności, rycina Kraków Stary 1910, Sącz. ilustrująca iiłrf ' Ł M i l f l h i »*ą J U T U j&NIĄ. t t ) naywyzusago B O G A O p a t r z n o ś c i , owca Jego p a i t w l ł k a . • # • • » 1 * o t w ó r * wargi m Opatrzności, Ryc. BJ. II. polska, ręk lumieh Kcci ? 5. N A ttMtay Sącz. II. S. Oko (rewers), Gab. Bibliografia A mm. mo|p, mota b f 8 f wielbi* c h w a ł ę Two(|. T. B a t a ka w i pcmc-aufttti memu w e y ż r t y i , P » n e l ka ratunkowi metan pnapiajz «f|, 1. C h w a a ł O y t u , I Synowi, t Dachowi S w i c t « » a » • » Jako b y ł a as początku H Y M &c N . ( D | 7 l M K M y i l u { d c o Niebfeakłego, K o l n , k t ó r y l a k W Wnymkoi * w o r z y ł • § « Twa moiooicia, t akta. T a k tac rta* Opatrznością. 9hM»głodna r u t t a c h k b o w gdy d a w f , G d y »ic z Toto) t r z y dat ażywa, na c h ł e b k , I s t r a w i e P a s t e r z a proz. ^Jy/. "łfe t r w o c c k *ie coda, I na bawL coda «f« zdaaalf w*, Opatraieiz T y l a i k a w i * . N a k a r m i w i z y wfek ł a d a . m o w l a c , co będzlaro tsśc, •fl|ik<IBipt4 albowiem O y c k c waaz Mebla*ki wic albo esa» | » fotTMbniecie. '• tfc.3Uto* »a P a — tttasala twofc, a O a cła w y a ł a c b a , |t t < t ed o p a ś c i aa w i t k i zachwiania »prawf«dHweas«» . P a n * i w y a t a t h a y m a d ł i t w e tnsia, 9 . A. w o ł a n i * * c » Módlmy D 02-2, aif. k t d t a a j a OpaCaoaaśi d a t w y l ł rif, w $Wha wrr|. 325 �II. 11. Oko Opatrzności, drzeworyt. Radecznica pow. Zamość, 15 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 16 Nowe Ateny a l b o Akademia Scyencyi pełna na różne tytuły iak na classes podzielona, mądrym dla Memoryału, idiotom dla Nauki, Politykom dla Praktyki, Melancholikom dla Rozrywki... Xiedza Benedykta Chmie­ lowskiego, erigowane we L w o w i e , w d r u k a r n i Pawia L o s e f a G o l c z e w s k i e g o . . . R... 1745. 17 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 18 Godzinki o Boskiey Opatrzności nie mow przed Aniołem niemasz Opatrzności, aby snąć rozgniewany Bóg przeciwko mowom twoim, nierozrzucił wszystkich dzieł rąk twoich ECCL:5 na Jutrznią, W a r s z a w a , o k . 1800. 19 E . D r o u l e r s , Dictionnaire des attributs, allégories, emblèmes et symboles, T u r n h o u t 1949, s. 184. 20 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, t . I I , v . I , s. 7, 14—18. 21 W . B r a n f e l s , Die heilige Dreifaltigkeit, Düsseld o r f 1954, s. I I I , 22 E . C h o j e c k a , Dekoracja malarska Ksiąg Promotionum i Diligentiarum Uniwersytetu Jagiellońskiego XVI—XVIII wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Fot: Stefan Deptuszewski 8; Jan Świderski — U. — 1—i; U. 11; Józef il, 9, 1Q — Grabowski mikrofilm wl. Muz. Etn. Kraków. Jagiellońskiego", Prace z Historii Sztuki, K r a k ó w 1965, s. 42—43, 74, 112. 23 Xięgi Ester, Judyt, Zuzanny, z pisma świętego wybrane... w d r u k . C o l l e g i i Soc. J e z u . R . 1747. 24 Kazania na różne święta całego Roku uroczyste y nieuroczyste... przez X . B a r n a b ą K ę d z i e r s k i e g o . D r u k . L w o w s k a F r a n c i s z k a n ó w R . 1772. 25 E . D r o u l e r i s , o p . c i t . , s. 165. 26 „ K a t a l o g z a b y t k ó w s z t u k i w P o l s c e " , W a r s z a w a 1951, t . I , z. 10, s. 39. 27 O k o O p a t r z n o ś c i , m i e d z i o r y t k o l o r o w a n y , w l . G a b . R y c i n , M u z e u m C z a r t o r y s k i c h , K r a k ó w , n r i n w . 3773. 28 G a b . R y c i n B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , 26 D e w o tionalia; r y c i n a na rewersie posiada p o c z ą t e k m o d l i t w y do Boskiej O p a t r z n o ś c i identyczny z początkiem Godzi­ nek o Boskiey Opatrzności, op. c i t . 29 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. 30 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. — t l . 5; Roman z Biblioteki Reinfuss — Jagiellońskiej, U. 6; Franciszek Stolot — U. 7, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d856eaeb4bcd0172b1053270c85c9d36.pdf eb94cdb06427f01801dd261763057e87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe Krakowskie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4262 Title A name given to the resource Źródła malarstwa ludowego w krakowskiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.171-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R H I W U M О н R N Jerzy Czajkowski ZRODŁA D O MALARSTWA LUDOWEGO Dawna twórczość malarska należy do grupy stosun­ kowo słabo zbadanych dziedzin sztuki ludowej. Stało się tak nie dlatego, że brak jest o b i e k t ó w do b a d a ń , ale przede wszystkim z tego powodu, iż obrazy na p ł ó t n i e , papierze czy rzadziej na blasze z reguły nie b y ł y sygnowane ani da­ towane ( i l . 1). Chronologię o b i e k t ó w zebranych w muzeach opiera się głównie na wiadomościach uzyskanych od ostat­ nich właścicieli, k t ó r z y bardzo rzadko m o g ą udzielić praw­ dziwie rzetelnych danych, p o z w a l a j ą c y c h ściścle d a t o w a ć stare obraz}-. Analiza treści, stylu i techniki wykonania pozwala na ewentualno wysuwanie hipotez d o t y c z ą c y c h w s p ó l n o t y warsztatowej pewnych grup okazów, ale przy nieznajomości o ś r o d k a produkcji nie daje możliwości zlokalizowania ich proweniencji. S t ą d też cenne są nawet drobne wzmianki W KRAKOWSKIEM źródłowe, k t ó r e d o r z u c a j ą nieco informacji do historii ludo­ wego malarstwa. Zarówno w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Krakowie, j a k i w zbiorach innych instytucji, zachowało się nieco d o k u m e n t ó w z tego zakresu, k t ó r e wykorzystywali już różni a u t o r z y . Rozpatrywano jo jednak pod k ą t e m malarstwa w ogóle, a nie ludowego. W przeciwieństwie do innych cechów, k t ó r y c h dzieje zostały poznane, cech malarski w Krakowie nie doczekał się do tej pory pełnego opracowania. P r z y c z y n ą tego jest niewiel­ ka — j a k dotychczas — liczba znanych d o k u m e n t ó w . Najstarsza w i a d o m o ś ć o istnieniu w Krakowie cechu skupiającego malarzy i goldszlagierów dotyczy roku 1490. D a t a t a z o s t a ł a wymieniona w późniejszym o lat 80 przy­ wileju Zygmunta Augusta z dnia 1 . V I I . 1570 г., k t ó r e g o 1 П. 1. Wjazd Jezusa do Jerozolimy, ol./pł. W y k . A n t o n i Krząstkiowicz w Żywcu 1851 r. l^JLŁi-H ^ {.iłiiV*i п Л t- l i J»XAŁŁJKL.. 171 �kopio znajdujemy w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m W o j e w ó d z k i m w K r a k o w i e . Najbardziej interesujący nas fragment tego dokumentu b r z m i : , A iż nas też dochodzi pewna wiadomość tego, że sioła cudzoziemców z inszych p a ń s t w i królestw podano nasze r o z m a i t ą r o b o t ą ich rzemiosłu należącą n a d j e ż d ż a j ą k u wielkiemu zepsowaniu ich i nie malej szkodzie. Dlatego m y , aby w rzemiośle swoim bez u t r a t y żyli, na ż ą d a n i e t y c h to goldszlagicrom i malarzom niniejszym listem i m t ę pre­ r o g a t y w ę dajemy, aby ż a d e n cudzoziemiec z inszych p a ń s t w i królestw nie siniał się w a ż y ć na gołdszłagiery i malarze krakowskie, roboty żadnej wozić, ani p r z e d a w a ć , a zwłaszcza abszlagu. feingoltu, gwiszgultu, srebra bitego..." W dniu 5.111.1581 r. malarze krakowscy u z y s k u j ą po­ twierdzenie swego przywileju przez króla Stefana . Z do­ k u m e n t u tego wybieramy najciekawsze dla nas fragmenty: kto chce zostać mistrzem ... ma sporządzić meistersztuk, jako t o : obraz Najświętszej M a r y i Panny z Dzieciąt­ kiem Jezus, po w t ó r e obraz Zbawiciela świata, po trzecio S. Jerzego na koniu, k t ó r e to sztuki majstrowie oglądać m a j ą , dla przekonania się, czyli on w przyszłości może t u zostać mistrzem i ich rzemiosło sobie o b r a ć . W s z a k ż e nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć od biednych towarzyszy...'-. ...Ktoby nie mial prawa miejskiego albo cechowego, gdziekolwiek by mieszkał, czy na Stradomiu. na Kazimie­ rzu lub na Klcparzu, temu nie m a j ą pozwolić roboty swe p r z e d a w a ć z n a s z ą p o m o c ą w mieście, ale t y l k o w czasio j a r m a r k u , kiedy k a ż d e m u to jest wolno. Jeżeliby kto przywiózł tablice, chusty lub papiery ma­ lowane, k t ó r e by przynosiły uszczerbek rzemiosłowi, na ten czas ecohmistrzo z naszymi sługami m o g ą takowe pozabie­ rać, oprócz j a r m a r k u , a zaś drobno przedmioty malowane, k t ó r e nie p r z y n o s z ą uszczerbku w rzemiosło to wolno prze­ d a w a ć w dnie targowe..." . W 1638 r. W ł a d y s ł a w I V potwierdza dawne ustawy cechowe malarzy z nowo przydanymi a r t y k u ł a m i , z k t ó ­ rych wybieramy dwa k r ó t k i e a k a p i t y : „ . . . k t ó r y by towarzysz (malarski) cłieiał mistrzem kra­ kowskim zostać ... ma sztuki robić naznaczono według przywileju, to jest: K r u c y f i k s , P. Maryc w drodze do E g i p t u , S. Jerzego na koniu... I t e m . J e ś l i b y n i e d o s k o n a ł y b y ł w sztuce malarskiej, ma być wodle uznania m i s t r z ó w karany, od każdej sztuki dwa talary i kolacją p o d ł u g p r z e m o ż e n i a swego ...A jeśliby się takowy towarzyszem b ę d ą c p a r t a n i n ą bawił, albo mistrzom przeszkodę czynił ... t a k i ma b y ć karan d w u d z i e s t ą tala­ rów..." W 1783 r. powstaje nowy statut cechu malarzy kra­ kowskich, k t ó r y król S t a n i s ł a w August zatwierdził w dniu 13.111.1784 г.? Czytamy tam m . i n . : „7. Uczeń zostawszy czeladnikiem i towarzyszem ma rok u swego magistra robić..., zaś po wyjściu roku ma pójść na wydoskonalenie lepsze siebie do g ł ó w n y c h miast na lat 2 i stanowić się nie ma, p ó k i t y c h lat dwóch nie odbędzio lub z przyczyn t y c h samy eh słusznych d w ó c h lat u magistra t u ­ tejszego aktualnie za towarzysza nie w y r o b i . 8. Ż a d e n z t o w a r z y s z ó w nie ma się żadnej roboty podej­ m o w a ć na swoją s t r o n ę . . . 2 1 5 6 17. Żaden z p a n ó w magistrów nie ma obrazów po mieście i wszelkich domach i miejscach na przedaj roznosić, lecz je w domu ma p r z e d a w a ć , gdyż s t ą d wielka h a ń b a dla kon­ gregacji dzieje się... 19. Aże jako wyżej dawnemi ordynacjami i ich kon­ firmacjami ostrzeżono jest, by się n i k t tej professyi i sztuce przeszkadzać nie ważył..., aby ż a d e n innej kondycyi czło­ wiek, w tej kongregacyi wpisany nie b ę d ą c , ż a d n y m prot•'katem, sposobem i t y t u ł e m , t a k w nanoszeniu, robieniu, przywożeniu z p a r t y k u l a r n y c h miast krajowych wszelkich 172 T r o b ó t malarskich, k t ó r e się r ó ż n y m i kolorami, farbami, zło­ tem, srybrom, lakierowaniem, klijern lub olejem robią, t u do miasta K r a k o w a jako i przedmieścia jego na przedaj nanosić, nawozić pod jakimkolwiek pretekstem, na zniszezenio i zrujnowanie mieszczan krakowskich ... nie ważył..., wyjąwszy virtuosos viros obrazy i portrety m a l u j ą c y c h , i ci prostych r o b ó t robić nie m a j ą , ani w nich przeszkadzać... malarzom krakowskim nie b ę d ą powinni..." Nieco wcześniejsze od ostatniego dokumentu jest za­ rządzenie rektora U J Stanisława Filipowicza wydane po­ między 1747 a 1758 r. Przytaczamy je na k o ń c u zestawienia., g d y ż nie ma ono już, jak wszystkie powyższe, charakteru statutu. Jest to rozporządzenie ..O p o r z ą d k u między panami magistrami w podejmowaniu się roboty malarskiej", w k t ó ­ r y m przeciwstawiona została pracom artystycznym „...in­ sza i najpodlejsza robota klijowana, czyli to na płótnie, czyli to na drewnie..." . Między i n n y m i rektor nakazuje: 7 „...aby panowie magistrowie kunsztu malarskiego, k t ó r z y w malowaniu obrazów, l a n c z a w t ó w (!), kopersztychów i w t y m podobnych inwencyj m a j ą biegłość i dosko­ nałość t ą ż s a m ą s z t u k ą i r o b o t ą , aby się bawili i nią się kontentowali, k t ó r z y zaś r o b o t ą złocenia i chińszczyznę p r a k t y ­ k o w a ć u m i e j ą tąż s a m ą s z t u k ą aby się bawili i n i ą się kontentowali do inszej nie rzucając się, k t ó r z y zaś na ostatek t y l k o do samej roboty klijowanej są sposobni żadnej innej p o d e j m o w a ć się nie p o w i n n i . . . " 8 Oprócz podanych wyżej d o k u m e n t ó w istnieje jeszcze k i l k a innych, k t ó r y c h treść lub fragmenty podamy w trakcie omawiania poszczególnych z a g a d n i e ń . Nie ulega wątpliwości, że krakowski cech malarzy sku­ piający jednocześnie pozlotników i szklarzy, a w późniejszym okresie również szpalerników, istniał już w X V w. Jak do­ w o d z ą wykazy sporządzone, przez W. (J ąsiorowskiego i E . Rastawieckiego, w cechu krakowskim rejestrowani byli malarze w y w o d z ą c y się rodem z najrozmaitszych miast nie­ mal z całej Polski i z zagranicy . W X V I I i X V I I I w. nie­ k t ó r z y malarze rekrutowali się również z podkrakowskich wsi, jak np. Marcin Chochelek syn m ł y n a r z a z Luborzycy, wyzwolony na towarzysza w 1624 r „ Stanisław Derysarz z Iwkowej wyzwolony w 1784 r. i i n n i " . 5 1 Statut cechu malarzy był analogiczny jak w innych cechach. Ulegał on jednak ciągłym korektom, j a k świadczą 0 t y m m.in. tzw. majstersztyki, k t ó r e malarz-czeladnik m i a ł w y k o n a ć przy przyjęciu go na mistrza. W 1581 r. obowią­ z y w a ł y 3 obrazy, t j . N M P z Dzieciątkiem,-Zbawiciela ś w i a t a 1 św. Jerzego. Natomiast w 1638 r. pozostał t y l k o św. Jerzy, a w miejsce dwu pierwszych obowiązywał U k r z y ż o w a n y i Ucieczka do Egiptu (oba dok. cyt. wyżej). Jest to w za­ sadzie kwestia marginesowa, o tyło jednak interesująca, że p o s t a ć św. Jerzego obca jest polskiemu malarstwu ludowemu na płótnie i papierze, chociaż w y s t ę p u j e w grafice ludowej. Majstersztyki obowiązywały ogół nowo kreowanych mistrzów, m o ż n a się było jednali niekiedy od nich w y k u p i ć , a np. w przypadku, gdy czeladnik był synem malarza, robił on czasami t y l k o jeden obraz majstorsztykowy albo w ogól o nie p r z e d s t a w i a ł żadnego dowodu swoich umiejętności. W ten sposób zdarzało się, że mistrzem zostawał człowiek dość słabo znający swój fach, ewentualnie mało uzdolniony, T a k i zaś mógł p r a c o w a ć wyłącznie dla. mniej wybrednych odbiorców. I n t e r e s u j ą c y przy t y m jest jeden zwrot w przy­ wileju króla Stefana, informujący, że od biednych towarzy­ szy przy prz3'jmowaniu ich na mistrza „nie należy w t y m względzie zbyt wiele w y m a g a ć " . Jest oczywiste, iż tego ro­ dzaju zwrot nie mógł pochodzić od króla, lecz b y ł sformuło­ waniem przedstawionym przez cech. To zaś oznaczało, że sami mistrzowie cechowi dopuszczali istnienie dwu r ó ż n y c h n u r t ó w malarstwa: jednego, w ramach k t ó r e g o tworzono dzieła przynajmniej poprawne, i drugiego będącego za- �I I . 2. Śmierć Św. Józefa, ol./pl. 1864 r. K r a k ó w — P l u s z ó w . pewno na u s ł u g a c h ludzi m a l o z a m o ż n y c h . Ten drugi n u r t m i a ł b y więc charakter ludowy, a jego początki - - jak wy­ n i k a z dokumentu — sięgają X V I w. Przypuszczenie to znajduje zresztą potwierdzenie w t y m samym przywileju z 1581 г., w k t ó r y m jest mowa o sprzedaży biblie, chust lub papierów malowanych, k t ó r o nawet w fhritiit tandetnej mogły być sprzedawane, ale wyłącznie na jm-tiuuvti. Nie ma t u wprawdzie m o w y o obrazach, zaś pod o!:-. .>! . . v m tablie, chust czy p a p i e r ó w malowanych mogły k r , {• ,-ię uiż.no wyro­ by. W ą t p l i w e jednak, b y mogły to być np. koilryny deko­ racyjne, g d y ż do 1603 r. k o ł t r y n i a r z o mieli osobny cech, k t ó r y zapewne sam regulował swoje sprawy, a poza t y m papierowe k o l t r y n y — jak twierdzi Jan P a c h o ń s k i — roz­ powszechniły się dopiero w końcu panowania Augusta I I I . Jest oczywiste, że w cechu malarskim zrzeszającym za­ r ó w n o a r t y s t ó w wysoliiej klasy, jak i bardzo miernych rze­ mieślników, nie mogło b y ć nigdy jednomyślności. Dopiero jednak w 1745 r. doszło do pierwszego r o z ł a m u , kiedy to 12 malarzy p o d d a ł o się pod p r o t e k c j ę Akademii K r a k o w s k i e j . Pomijam tu wszystkie; perypetie cechu i t y c h kilkunastu ma­ larzy, k t ó r z y woleli zwierzchnictwo Akademii, gdyż t y m i sprawami zajęła się już M . C b a m c ó w n a . D l a nas natomiast istotniejszy jest fakt, że nawet ci malarze, nad k t ó r y m i m i a ł a roztoczyć opiekę Akademia, reprezentowali bardzo zróżnicowań)' poziom. W y n i k a to jasno z wypowiedzi rek­ tora Filipowicza, k t ó r y odróżnia p o d ł ą r o b o t ę klejową od innych doskonalszych sztuk, a ponadto p o d k r e ś l a on, że wśród malarzy są taey, k t ó r z y są zdolni t y l k o do r o b ó t kle­ jowych. 11 1 2 13 Można sądzić, że już co najmniej od poł. X V I I I w. plobejski n u r t malarstwa stale p r z y b i e r a ł na sile. Wyrazom tego jest nowy statut cechu malarzy z 1783 г., w k t ó r y m zastrzega się, by malarze a r t y ś c i — virtuosos viros -— nie przeszkadzali i n n y m w w y k o n y w a n i u prostych r o b ó t . A ja­ kie to mogły b y ć roboty wyraził najlepiej sam Hugo Koł­ łątaj stwierdzając, że krakowscy malarze u m i e j ą jedynie „ r a m y złocić i karety p o k o s t o w a ć lub ś w i ę t y c h P a ń s k i c h z k r z y w y m i g ę b a m i m a l o w a ć " (1780 г . ) . к Trzeba p r z y z n a ć , 173 �że H . K o ł ł ą t a j , k t ó r y akurat powrócił z Włoch i sam znał się na malarstwie, miał pełne prawo w y r a ż a ć t a k ą opinię (po­ m i j a m y t y l k o , czy miał prawo uogólniać), g d y ż cech kra­ kowski p r z y j m o w a ł w t y m czasie za m i s t r z ó w malarzy da­ lekich od doskonałości. I t a k np. w 1747 r. cech przyjmuje do swgo grona Mikołaja Stojkowskiego, w zasadzie samouka, zastrzegając jedynie, b y „wielkich r o b ó t nie p o d e j m o w a ł " . Walentego K a m i ń s k i e g o uznano za magistra sztuki malar­ skiej w 1776 r „ ale jednocześnie cech postanawia, że winien się on t y l k o klejową r o b o t ą z a j m o w a ć . Charakterystyczny jest p r z y k ł a d malarza Popławskiego, k t ó r y m a l o w a ł w koś­ ciele O.O. D o m i n i k a n ó w i K a r m e l i t ó w , w kościele N M P w r y n k u , czy t e ż u św. Tomasza. T e m u ż to Pop­ ł a w s k i e m u zakazano w 1766 r. „nosić, p r e z e n t o w a ć i sprze­ d a w a ć obrazów źle malowanych". Natomiast Józefa Jac­ kowskiego, k t ó r y wszedł do cechu w 1788 r. a zmarł 20 lat później, cech skazał w 1794 r. na oddanie dwóch świec półfuntowych „ z a odmalowanie obrazów w niczom nie podob­ nych do ludzkiego w y o b r a ż e n i a " . 13 P r z y k ł a d y powyższe dowodzą, że w 2. poł. X V I I I w . cech malarski b y ł j u ż p r z e ż y t k i e m . Główny trzon jego sta­ t u t u wypracowany w czasach średniowiecznych nie mógł zadowolić wszystkich zrzeszonych, k t ó r z y prawdopodobnie w sposób ś w i a d o m y dzielili się na dwie grupy, wykorzystu­ jące jednak takie samo zapotrzebowanie społeczne. Nie­ wątpliwie, przy podziało t y m d e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a ł y zdolności i umiejętności. Gdyby jednak nie istnieli odbiorcy obrazów „źle malowanych", nie b y ł o b y jednego z proble­ m ó w (jakości towaru) w a l k i w e w n ą t r z c e c h o w e j , k t ó r a do­ p r o w a d z i ł a w 1745 r. do k r ó t k o t r w a ł e g o oddzielenia się z cechu grupy malarzy. D ł u g o t r w a ł a walka uwieńczona zo­ s t a ł a sukcesem w 1818 г., kiedy to p o w s t a ł a w ramach Uniwersytetu Jagielońskiego Regularna Szkoła Sztuk P i ę k ­ nych, chociaż nie zniesiono jeszcze przymależnośei a r t y s t ó w 1 6 r malarzy do cechu skupiającego w o w y m czasie zarówno kra­ kowskich malarzy, j a k i rzemieślników-malarzy oraz lakier­ ników. P o w o ł a n i e Szkoły Sztuk P i ę k n y c h wzmogło jednak a k t y w n o ś ć a r t y s t ó w - m a l a r z y , k t ó r z y spowodowali, że w 1820 r. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u Krakowskiego rozwiązało cech. Formalna likwidacja organizacji cechowej musiała jednak s p o t k a ć się z n a t u r a l n y m oporem ze strony większości jej członków. Dowodzi tego list Michała Stacho­ wicza, Józefa Rybkiewicza i Jana Zamojskiego skierowany dnia 29.XII.1821 r. do Senatu R z ą d z ą c e g o Rzeczypospoli­ tej K r a k o w s k i e j z p r o ś b ą o egzekwowanie u c h w a ł y z 1820 r. oraz drugi list o podobnej treści z dnia 19.IV. 1822 r. Wresz­ cie w 1825 r. doszło do ostatecznego wyłączenia a r t y s t ó w malarzy z cechu, w k t ó r y m zgrupowali się j u ż wyłącznie rzemieślnicy. Nie wykluczone, że pozostali w n i m również malarze obrazów ludowych, chociaż bezpośredniego dowodu na to nie mamy. W liście starszych Zgromadzenia skiero­ wanym do Senatu duia 26.VI.1827 r. jest wprawdzie mowa o malowaniu i malarzach, ale m o ż e t u chodzić z a r ó w n o o malarzy ścian, j a k i m e b l i . Jedno zdaje się n i e w ą t p l i w e , bez względu na to, czy malarze p r o d u k u j ą c y obrazy dla najszerszych mas b y l i zrzeszeni, czy też pozostali poza Zgro­ madzeniem — uzyskali oni od momentu w y ł ą c z e n i a się ma­ larzy virtuosos viros pełnię swobody, k t ó r e j nie m o g ł y krę­ p o w a ć j u ż ż a d n e przepisy i u c h w a ł y . B y ł to okres masowego rozwoju malarstwa ludowego w Krakowie, a prawdopodob­ nie również w miejscowościach podkrakowskich, d o k ą d mogli się rozejść malarze o słabszych kwalifikacjach, sku­ pieni dotychczas w warsztatach swych mistrzów. 17 18 W przytoczonych na wstępie fragmentach d o k u m e n t ó w uwidacznia się jeszcze jeden problem, k t ó r y do tej pory nie został poruszony, a mianowicie handel obrazami. W wiekach ubiegłych obrazy zamawiano zwykle bezpośrednio u mis­ trza w warsztacie. Obok tego praktykowano o b w o ź n y handel �w y t w o r a m i sztuki malarskiej, co zostało m . i n . w y p u n k t o ­ wane w przywileju z 1570 r. Mimo iż z dokumentu tego nie m o ż e m y wnioskować, aby b y ł a t a m mowa o malarstwie l u ­ dowym, to jednak interesujący jest fakt, jak daleko sięgają tradycje takiego handlu. Jak nierealny b y ł całkowity zakaz handlu obwoźnego w przywileju Z y g m u n t a Augusta świadczy najlepiej do­ kument z 1581 г., w k t ó r y m całkowicie świadomie dopusz­ czono zarówno rodzimy, j a k i obcy element do handlu wy­ tworami sztuki, ograniczając t y l k o jego powszechność do dni jarmarcznych, „ k i e d y k a ż d e m u to jest wolno". Podobnie zresztą p o s t ę p o w a n o i w innych cechach, np. przy handlu wyrobami stolarskimi pochodzenia wiejskiego, k t ó r e wolno było s p r z e d a w a ć ich producentom w dnie targowe i jarmar­ czne. ' 1 W wieku X V I I i X V I I I m o ż n a było również n a b y w a ć obrazy w sklepach handlarzy, przy czym w n i e k t ó r y c h z nicłi sprzedawano również obrazy dwustronne. Informacja t a podana przez J . P a o h o ń s k i e g o jest o tyle interesująca, że dwustronnie malowane obrazy na blasze produkowali rów­ nież w 1. pol. X I X w. malarze l u d o w i . 20 21 W połowie X V I I I w. handel o b n o ś n y musiał b y ć zja­ wiskiem dość c z ę s t y m , skoro omawiano go na jednej sesji cechu w dniu 19.V.1766 r. Zakazano przy t y m „nosić, pre­ z e n t o w a ć i p r z e d a w a ć obrazów źle malowanych, osobliwie P o p ł a w s k i e m u " , o k t ó r y m w s p o m i n a l i ś m y już w y ż e j . Bar­ dzo silnie uwypuklona została sprawa handlu w statucie z 1783 r. K r a k o w s k i cech malarski rozciągał zakaz handlu nie t y l k o na obszar miasta, ale wszystkicłi miejsc, co t y l k o dowodzi, że niehonorowy dla tutejszego cechu handel poza m u r a m i pracowni musiał b y ć na p o r z ą d k u dziennym. B y ł to jednak — j a k wiemy — okres rozpadu organizacji cecho­ wej, k t ó r a nie b y ł a j u ż w stanie przeciwdziałać konsekwent­ nie rozwojowi takiego handlu, t y m bardziej, że uprawiali go z a r ó w n o członkowie samego cechu, j a k i różnego rodzaju „ p a r t a c z e " i „przeszkodnicy . Obraz Canaletta Ulica Mio­ dowa w Warszawie, czy też p o s t a ć wędrownego o b r a ź n i k a z akwareli Norblina lub K . W . Kiclisińskiego potwierdzają, że w o w y m czasie łiandel obnośny — i to obrazami ludowymi — b y ł już w Polsce zjawiskiem powszechnym. N a d m i e ń r n y , że dla Krakowskiego p o s t a ć wędrownego handlarza obrazami chodzącego po wsiacłi poświadczona została źródłowo w 1736 r . t y m n a d m i e n i ć , że w n i e k t ó r y c h przypadka cl i nie podano treści, w y m i e n i a j ą c t y l k o liczbę i cenę. N p . w taksie po zmarłej pani Optołowiczowej (kon. X V I I I w.) zanotowano m . i n . „ o b r a z k ó w p ó ł a r k u s z o w y c h za szkłem s z e ś ć " o war­ tości 1 zł 6 gr, w innej zaś taksie (1787 г.), przy której nio podano nazwiska byłego właściciela wymieniono szczegó­ łowo 13 obrazów, a na k o ń c u podano „ 2 2 m a ł y c h o b r a z k ó w w cenie 6 zł 6 gr". Z wymienionych obrazów t y l k o przedstawienie M a t k i Boskiej Częstochowskiej powtarza się pięciokrotnie, pozo­ stałe zaś zanotowane są przeważnie jeden, a czasem dwa razy. W wielu wypadkach przy temacie obrazu podawano, że jest malowany na płótnie, lub na papierze, natomiast prawie zawsze zaznaezano wartość obiektu w momencie spisu. Pozwala to na wyciągnięcie pewnych w n i o s k ó w ; obrazy na płótnie b y ł y daleko droższe, a cena ich w a h a ł a się w grani­ cach 1 do 8 zł, z t y m że najczęściej w a r t o ś c i o w a n o 2 do 4 zł. Natomiast wycena obrazów papierowych nie sięgała wyso­ kości 1 zł, a nieraz miała w a r t o ś ć t y l k o jednego do p ó ł t o r a łokcia lnianego p ł ó t n a . s Dlatego t e ż w t y c h przypadkach, w k t ó r y c h przy wymienionych obrazach podawano w y c e n ę , a nie pisano na czym jest malowany, ł a t w o samemu postawić odpowiedni wniosek. W inwentarzu po Błażeju K o z ł o w s k i m spisanym 12 X l 1751 i', znajdujemy obraz papierowy z namalowanym św. Janem Nepomucenem (wart. 15 gr). Data śmierci Kozłow­ skiego pozwala na stwierdzenie, że tego rodzaju obrazy ro­ biono w Krakowie j u ż co najmniej w połowie X V I I I w., a prawdopodobnie nawet wcześniej, skoro w Częstochowie analogiczne poświadczone są dokumentem z 1718 r . Kwestia lokalizacji warsztatu pozostaje w t y m w y p a d k u bez znaczenia, jako że i K r a k ó w b y ł p o w a ż n y m ośrodkiem k u l t o w y m i handlowym, zaś użycie tańszego m a t e r i a ł u do 2 2 6 I I . 5. Św. Rozalin, oł./pł. W y k . 1831 r. Andrzej Madalski. Żywiec. 22 2 3 I n n y rodzaj d o k u m e n t ó w , k t ó r e znajdują się w archi­ w u m krakowskim, s t a n o w i ą inwentarze ł u b „ t a k s y " obra­ zów po z m a r ł y c h m i e s z k a ń c a c h K r a k o w a . « Charakterys­ tyczno, że w dokumentach tycłi prawie wyłącznie mowa jest o obrazach, a ich w a r t o ś ć jest często zupełnie znikoma. Podane t a m pełne nazwy t e m a t ó w o r i e n t u j ą nas, że w X V I I I w. spotykano w krakowskich domach obrazy o n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : Najświętsza Panna Częstochowska, Najświętsza Panna R ó ż a ń c o w a z s u k i e n k ą w y k l e j a n ą papierem, Naj­ świętsza Panna R ó ż a ń c o w a z papieru tłoczona, Najświętsza Panna z s u k i e n k ą , N a j ś w i ę t s z a Panna z s u k i e n k ą p ł a t k o w ą . Najświętsza Maria Panna z niebieskimi ramami i sukienki;. Najświętsza Panna trzymająca. Pana Jezusa śpiącego, Najświętsza Panna zwana Majoris, Najświętsza Panna Pias­ kowa, Najświętsza Panna Dzikowska, obraz tłoczony M a t k i Boskiej, Pan Jezus u k r z y ż o w a n y , Pan Jezus u k r z y ż o w a n y z osobami, (Chrystus) M i ł a t y ń s k i , Z a ś l u b i n y Najświętszej Panny ze św. J ó z e f e m , Ucieczka do E g i p t u , Boże narodze­ nie, Historia Tobiasza, Salvator (Mundi), Obrazek św. K a n i e ­ go i n figura gibs, Maria Magdalena, św. św. Agnieszka, Anna, E l ż b i e t a , Tekla, Teresa, Franciszek Seraficzny, Jerzy, Kazi­ mierz, Michał, Mikołaj, Jan Nepomucen, Sebastian,Tomasz. 2 Zestawienie powyższe, obejmujące 35 t e m a t ó w , w y ­ kazuje dość obszerny wachlarz ikonograficzny, t y m bar­ dziej, że s k ł a d a się n a ń t y l k o 7 inwentarzy. N a l e ż y przy 175 �I I . 6. Salvator Mundi, ol./pl. VV'yk. 1835 r. Andrzej Madalski. Żywiec. produkcji miało walor finansowy dla d w u stron: sprzedają­ cego i k u p u j ą c e g o . Również J. P a c h o ń s k i potwierdza wykonywanie w K r a ­ kowie obrazów papierowych. Nio precyzuje jednak, ezy chodzi o X V I I czy X V I I I w i e k . Szukając historycznej daty zastosowania papieru do malowania obrazów, nie na­ leży p o m i j a ć wzmianki o „ p a p i e r a c h malowanych" w cyto­ w a n y m na wstępie przywileju z 1581 r. Zastrzegam się jed­ nak, żo nie k ł a d ę znaku r ó w n a n i a p o m i ę d z y obrazami, o k t ó r e w t y m w y p a d k u chodzi, a informacją z X V I w. Jak donoszą różno wiadomości źródłowe, obrazy na papierze b y ł y znane około poł. X V I I I w. również w innych regionach. To zagadnienie pozostaje jednak poza ramami niniejszego szkicu. Ze wspomnianych inwentarzy m o ż e m y zaczerpnąć jeszcze j e d n ą informację. Dotyczy ona terminologii stoso­ wanej przez ówczesnych malarzy. Mamy więc obrazy „ar­ kuszowe, półarkuszowo, łokciowe, półłokciowo, połowiczne, ć w i a r t k o w e i p ó ł ć w i a r t k o w o " , a ponadto obrazy z papieru, tłoczone. Cały zestaw powyższych nazw m o ż n a odnieść do p r z y j ę t y c h w X V I I I w. typowych w y m i a r ó w obrazów, za­ r ó w n o papierowych, jak i p ł ó c i e n n y c h . Natomiast dwie informacje z k o ń c a X V I I I w. o obrazach tłoczonych z pa­ pieru d o t y e z ą techniki wykonania. W jednym wypadku 27 28 29 176 zapis b r z m i : „ o b r a z tłoczony z papieru M a t k i Boskiej"^ w drugim zaś „ o b r a z ( N . P. Różańcowej) z papieru tłoczo­ n ą " . Podana cena tego ostatniego w y n o s z ą c a 4 zł dowodzi, żo był to obi-az dość drogi, ale nie przyczynia się do wyjaś­ nienia sposobu wykonania. Trudno p r z y p u s z c z a ć , by cho­ dziło t u o papier, na k t ó r y m wytłoczono — w sensie dosłow­ nym • obraz lub przynajmniej jego k o n t u r y . B y ć m o ż e , że chodzi o obrazy o powierzchni reliefowej wykonanej z masy np. gipsowej, w y t ł a c z a n e j przy pomocy jakiejś formy. Jest to o tyle prawdopodobne, że w i n n y m spisie znajdujemy n o t a t k ę m ó w i ą c ą o trzech „ o b r a z e c z k a c h gip­ sowych", a poza t y m o gipsowym krucyfiksie i t a k i m ż o obrazie św. Kantego. N a marginesie n a d m i e n i ę , że w d w u taksach (z 1786 r. i ok. 1796 r.) znajdujemy wzmianki o obrazach na szkle. W pierwszej wykazano „2 obrazy na szkło wysrebrzone z kopersztyehami w y s t r z y g a n y m i " za cenę 4 zł, w drugiej „ o b r a z k ó w zwierciadłowych cztery po gr 12". Nic są (o jedyne informacje o obrazkach na szkle w Krakowskiem, g d y ż w pobliskim Sławkowie b y ł y w 1779 r.: „ o b r a z na szkle malowany m a ł y , Pana Jezusa z z w i ą z a n y m i r ę k a m i w czer­ wonej koronie, obraz na szkle zwierciadłowym malowany Pana Jezusa U k r z y ż o w a n e g o , obraz N . P. Częstochowskiej na zwierciadle, p o t ł u c z o n y " , эо zaś we dworze w Parczach �I I . 7. M . Boska"z Dzieciątkiem, ol./pl. W y k . 1830 r. Andrzej Madalski. Żywiec. Górnych pod Olkuszem były w 1758 r. 2 obrazki zwiercia­ d l a n e . Informacje te t r a k t u j ę jako drobne uzupełnienie do dotychczasowych wiadomości na ten temat. N a zakończenie c h c i a ł b y m dorzucić k i l k a nie publi­ kowanych jeszcze, a niedawno odkrytych nazwisk malarzy w regionie krakowskim. Z pracy Tadeusza Seweryna znamy szereg nazwisk z ośrodków malarskich w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Żabnie, N o w y m Targu, Krakowie i o k o l i c y . W ostatnich latach jedno nazwisko malarza pochodzącego ze wsi Borowiec w powiecie chrzanowskim dorzuciła Maria P r z e ź d z i e c k a , a Ewa Śnieżyńska-Stolot ustaliła pięć nazwisk malarzy z rejonu M y ś l e n i c ; zaznaczyła ona jednak, że prace wszyst­ kich znanych jej twórców nie m a j ą charakteru ludowego, a zbliżają się do oficjalnej sztuki X I X w. Niedaleko odbiega od nich również Andrzej Kowalczyk z Woźnik pow. Wado­ wice (1874—1955), k t ó r y będąc samoukiem doszedł do znacznej perfekcji w wykonywanych przez siebie obrazach. W sumie lista znanych nazwisk malarzy ludowych lub pra­ c u j ą c y c h na potrzeby wsi w okresie X I X i na p o c z ą t k u X X w. jest dość skromna. R ó w n i e ż ubogie jest uzupełnienie do tej listy, a skła­ d a j ą się n a ń : Mateusz Budzaszek, rolnik z Liszek pod K r a ­ kowem żyjący w X I X w., J . Tarnowski, k t ó r y posiadał swój 31 32 33 34 35 warsztat w Zebrzydowicach (prawdopodobnie pod K a l ­ warią) w 2. pol. ubiegłego stulecia, Micłial Andrzej Stan­ kiewicz pracujący w okolicy K r a k o w a w k o ń c u X I X w. oraz A n t o n i Komenda z Igołomii-Odwiśla, organista i rol­ nik, z m a r ł y w czasie I I wojny światowej w wieku ok. 70 lat. Najbardziej autentycznym t w ó r c ą l u d o w y m b y ł Ma­ teusz Budzaszek, k t ó r y urodził się. 17 I X 1836 г., a z m a r ł ok. 1894 r . Z relacji wnuka, Kazimierza Budzaszka, wiemy, że Mateusz lubił s t r u g a ć różne drobno przedmioty o charakterze dekoracyjnym do u ż y t k u domowego, a ponad­ to miał w y k o n a ć k i l k a o b r a z ó w o tematyce religijnej. Jeden t a k i obraz zachował się w domu informatora (obecnie włas­ ność Muzeum Etnograficznego w Krakowie). W obrazie t y m papierowe tło jest malowane olejno w k w i a t y , na n i m zaś nabite są trzy polichromowane płaskorzeźby, t w o r z ą c e k o m p o z y c j ę M a t k i Boskiej R ó ż a ń c o w e j adorowanej przez postacie zakonnika i zakonnicy ( i l . 3). W okolicy Liszek znajdują się jeszcze inno analogicznie wykonano o b r a z y , co do k t ó r y c h m o ż n a by ewentualnie p r z y p u s z c z a ć , żo wy­ konał je Budzaszek. J e ś l i b y sądzić na podstawio nielicznych okazów, to ograniczał się on jedynie do malowania t ł a dla głównego tematu j a k i m b y ł y p ł a s k o r z e ź b y . R ó w n i e ż osoba J. Tarnowskiego znana jest z jednego obrazu, k t ó r y autor na odwrociu podpisał i d a t o w a ł (1789 3 6 37 177 �38 г . ) . S ą d z ą c z tego jedynego p r z y k ł a d u , b y ł to słaby ma­ larz o tendencjach realistycznych, m a l u j ą c y na poziomie kiepskiej amatorszczyzny. Ten sam poziom i kierunek re­ p r e z e n t o w a ł A n t o n i Komenda, k t ó r y w zakresie r z e ź b y osiągnął wysoki stopień rzemieślniczego kunsztu. Ostatni z wymienionych, Michał Andrzej Stankiewicz, pochodził z rodziny, w k t ó r e j sztuka malarska przechodziła z ojca na s y n ó w . Protoplasta rodziny, prawdopodobnie ma­ larz, osiedlił się w Oświęcimiu zapewne na p o c z ą t k u X I X w., albowiem w starszych księgach parafialnych nie ma zupełnie tego nazwiska. Michał Andrzej ur. 1 I X 1855 r. w Oświę­ cimiu. Jego ojcem b y ł Jan Stankiewicz, najprawdopo­ dobniej ten sam malarz, k t ó r y w 1858 r. pozostawił po sobie obraz w T r z e m e ś n i pow. M y ś l e n i c e . Michał Andrzej Stan­ kiewicz żył k r ó t k o ; z m a r ł on 6 V I I I 1899 r. w Rybnej pow. K r a k ó w , 1 gdzie zapewne od niedawna p r z e b y w a ł , jako że z p o c z ą t k i e m owego r o k u m a l o w a ł obrazy po wiejskich do­ mach w Czernicłiowie (na p r z y s i ó ł k u Zakamycze) i sąsied­ nich Rusocicach. Znanych jest w chwili obecnej 6 o b r a z ó w tego a r t y s t y , z tego t y l k o 2 są datowane (1899 г.). Ze względu na bliskie sąsiedztwo wszystkich d o m ó w , w k t ó r y c h znaj­ d u j ą się obrazy, m a m y prawo sądzić, że p o w s t a ł y w t y m samym okresie. Obrazy Michała Andrzeja Stankiewicza do­ w o d z ą , że b y ł on malarzem r e a l i s t ą o p e r u j ą c y m d u ż ą s k a l ą k o l o r y s t y c z n ą . W poszukiwaniu zarobku nie w z d r a g a ł się on przed w y k o n y w a n i o m obrazów do chłopskich d o m ó w . W n i e k t ó r y c h jego pracach widoczne są jeszcze reminiscencje dawnego malarstwa cechowego, a najlepszym tego przy­ k ł a d e m jest Adoracja Najświętszego Sakramentu ( i l . 3) 39 40 4 z f a n t a z y j n ą d e k o r a c j ą k w i a t o w o - l i s t n ą wokół monstrancji Natomiast w obrazie M . B . Częstochowskiej do „ l u d o w y c h " cech malarskich m o ż n a by zaliczyć sztywność i sztuczność sfałdowań szaty, a szczególnie tradycyjnie l u d o w ą z ę b a t ą aureolę z d e k o r a c j ą g r z e b y k o w ą . Dodajmy t e ż , że w X I X w „ i wcześniej, istniał ośrodek malarski w Ż y w c u . Z zachowanych w miejscowym muzeum o b r a z ó w znamy dwa nazwiska tamtejszych malarzy, a t o : Andrzeja Madalskiego i Antoniego K r z ą s t k i e w i c z a . Obaj podpisywali i datowali swoje obrazy. Z prac Madalskiego muzeum posiada: św. R o z a l i ę (1831 г.), Zbawiciela ś w i a t a (1835 г.), M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m (1836 r.) i Męczeństwo św. Jana B a p t y s t y (1842 г.). Natomiast po K r z ą s t k i e w i c z u p o z o s t a ł obraz W j a z d Jezusa do Jerozolimy (1851 r.) i Śmierć św. Józefa (1854 г.). Wszystkie te prace m a j ą cha­ rakter malarstwa cechowego ( i l . 3,5-7), bogatego kolorystycz­ nie i światłocieniowego. N i e w ą t p l i w i e Madalski b y ł znacznie lepszym mistrzem pędzla niż K r z ą s t k i e w i c z , w k t ó r e g o pra­ cach w i d a ć liczne uproszczenia i p e w n ą n i e p o r a d n o ś ć . N i o ma to jednak nio wspólnego z „ l u d o w o ś c i ą " . Natomiast istnienie profesjonalnego o ś r o d k a malarskiego w Ż y w c u po­ zwala spodziewać się na t y m terenie również lokalnego ma­ larskiego warsztatu ludowego. K i l k a wymienionych wyżej nazwisk ś w i a d c z y , że ma­ larstwo z ukierunkowaniem na l u d n o ś ć wiejską, m a ł o ­ m i a s t e c z k o w ą lub p o d m i e j s k ą istniało w K r a k o w i e i w K r a ­ kowskiem jeszcze na przełomie X I X i X X w. P o p y t zaś na obrazy malowane, i to o cechach ludowych, t r w a ł do I wojny ś w i a t o w e j , a w poszczególnych przypadkach nawet d ł u ż e j . P R Z Y . I.4SY 1 E . Rastawiecki, Słownik malarzów polskich tudzież w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających, t . 1—3, Warszawa 1850, 1851, 1857; W . Gąsiorowski, Cechy kra­ kowskie, K r a k ó w 1860, Malarze krakowscy, z. 1: M . Chamcówna, Walka malarzy krakowskich o wyzwolenie spod praw ce­ chowych, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R . X V I , 1954, nr 2. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3069, kopia w y k . 19 I V 1816 r. Przywilej ton publikuje E . Rastawiecki, op. cit., t . 1, s. 293—296, z k t ó r e g o wybieramy odpowiednie akapity. T a m ż e , s. 298—-299. s T a m ż e , s. 304. в T a m ż e , s. 311- -312. A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068. M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. W . Gąsiorowski, op. c i t . , passim; E . Rastp.wieeki, op. cit., passim. W . Gąsiorowski, op. cit., s. 22, 26; S. S z y m a ń s k i , Historyczne uwarunkowanie polskiej sztuki ludowej XIX wieku, „ L u d " , t . 54, 1970, s. 62. J . P a c h o ń s k i , Zmierzch sławetnych, K r a k ó w 1956, s. 4 1 1 , przyp. 3. T a m ż e , s. 413. > M . C h a m c ó w n a , op. cit., s. 215. 1 T a m ż e , s. 224—225; Problem „źle m a l o w a n y c h " lub „ b r z y d k i c h " o b r a z ó w w y s t ę p o w a ł prawdopodobnie we wszystkich cechach malarskich, czego p r z y k ł a d o m jest Czę­ stochowa (por. A. Kunozviiska-Iraoka, Obrazy częstochowskie, „ P o l s k a Sztuka Ludowa'", R. X X , 1966, nr 2, s. 78). W . Gąsiorowski, op. cit., passim. '>« W . Prokesch, Z dziejów krakowskiej szkoły sztuk pięk­ nych, K r a k ó w 1917, s. 7. D o najwyższego Senatu rządzącego Rzeczypospoli­ tej Krakowskiej. Michał Stachowicz, J ó z e f Rybkiewicz i J a n Zamojski imieniem swem i i n n y c h członków malarzy kra­ kowskich proszą o rozwiązanie Zgromadzenia malarskiego. 2 3 4 7 8 9 1 0 1 1 1 2 3 4 1 5 1 7 178 T Gdy W ys. Zgromadzenie R e p r e z e n t a n t ó w K r a j u K r a ­ kowskiego w r. z. 1820 u c h w a ł ą swą rozwiązało Zgromadze­ nie Malarzy K r a k o w s k i c h (co b y ł j u ż dawniej Sejm Cztero­ letni K o n s t y t u c y j n y u c z y n i ł i t y l k o n a d u ż y c i e t r w a ł o ) , skoro jednak Zgromadzenie takowe Malarzy, m i m o rządowego roz­ p o r z ą d z e n i a t r w a d o t ą d jeszcze, zaczom podpisani posłuszni ś w i a t ł y m ustawom ojcowskiego r z ą d u w gorliwości o ich dopełnienie, dopraszamy się najpokorniej, by N a j w y ż s z y Senat w m y ś l powołanej u c h w a ł y r a c z y ł n a k a z a ć ostatecz­ nie, aby malarze ze związku swego zupełnie się rozeszli i więcej żadnego Zgromadzenia nie składali — przy rozpo­ r z ą d z e n i u , b y w miejscu dotychczasowych wyzwolin ucz­ niowie, m a j ą c y się wyzwolić, popisywali się swą z d a t n o ś c i ą i talentem przed Uniwersytetem J a g i o l o ń s k i m jako naj­ właściwszym z n a w c ą i sędzią, i by t y l k o od tegoż Uniwersy­ t e t u dyplomata brali — przez co u c h y l i się jarzmo t a m u j ą c o wzrost sztuki, przy wzbudzeniu emulacji, k u sławie Narodu — zostajemy z n a j g ł ę b s z y m uszanowaniem, 2 9 X 1 1 1821, Michał Stachowicz, Józef Rybkiewicz, Jan Zamojski ( A P K r . , Acta contuberniorum Grac, nr 3068). Do wydziału Spraw W e w n ę t r z n y c h i Policji w Sena­ cie R z ą d z ą c y m . Ody p u n k t prawa 19. ...opiewa, iż nie wolno nikomu, k t o nie jest w Zgromadzeniu w y r a b i a ć sztuki ma­ larskiej, locz nie dosyć, żo nasza czeladź, chłopcy, pomoc­ nicy czyli w y r o b n i k i , k t ó r z y sami n a z y w a j ą się malarzami, odbierają nam roboty i sposób utrzymania życia, ale nawet inszo Zgromadzenia, k t ó r z y nie dosyć, że swoje rzemiosło robią, p o d e j m u j ą się r o b ó t malarskich, a przez to upada nam całkowicie sposób utrzymania się z familią..., a t a k i e m s ą : 1. stolarze p o d e j m u j ą się kolorować i lakierować stołków, kanap, stolików, k o m ó d i szaf do sukien i t . podobnych, 2. szklarze p o d e j m u j ą się kolorować okien, drzwi i t d . 3. blacharze — d a c h ó w , rynien, 4. murarze p o d e j m u j ą się m a l o w a ć pokoi, okien i drzwi, a któro tylko babrzą, 5. tapicerze na sprzedaż lakierują stołki, kanapy i t d . , k t ó ­ rzy nio m a j ą nawet swego' lakieru. K t ó r z y to przeszkodnicy - - p o d e j m u j ą się i malarskich r o b ó t i tc niedoskonało wy18 �rabiają, publiczność t y l k o o s z u k a n ą bywa. a dla Zgroma­ dzenia Malarzy s t ą d zaplucie i wstyd. ( A P K r . , Acta contuherniorum Crac, nr 3068). " J . Bioniarzówna, O chłopskie prawa, K r a k ó w 1954, s. 215—219. J . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. 1 D w a tego rodzaju eksponaty są obecnie w posiada­ niu Muzeum Etnograficznego w Krakowie. A . Ryszkiewicz, Początki handlu obrazami w śro­ dowisku warszawskim, W r o c ł a w 1955, s. 13; St. Błaszczyk, Drzeworyty wielkopolskie, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X V , 1971, nr 3. s. 145. S. Szczotka, Żywot zbójnicki Józefa Baczyńskiego zwanego Skawickim, „ L u d " , t . 34, 1936, s. 169. A P K r . , Acta contuberniorim Crac, nr. 3068. R ó w n i o niską cenę obrazu podaje A m b r o ż y Gra­ bowski. Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, w y d . S.Es­ treicher, K r a k ó w 1909, t . 2, s. 349. Zgodne, to jest t a k ż e z w y c e n ą obrazów papierowych w ośrodku częstochowskim. Tor. A . Jaśkiewicz, Rysunki i artykuły malarza Adriana Głębockiego źródłem, do poznania, dewocyjnej sztuki często­ chowskiej,, Polska Sztuka L u d o w a " , l i . X X I I I , 1969, nr 3/4. s. 231. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Kilka uwag w sprawie ma­ larstwa w Częstochowie i Skulsku, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " I i . X X I I I , 1969, nr 3/4, s. 234. J. P a c h o ń s k i , op. cit., s. 414. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , op. cit., R. Reinfuss, Dewocyjna grafika, jarmarczna jako źródło inspiracji dła malarstwa ludowego, art. (w:) Granice sztuki, Warszawa 1972, s. 203; Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego w drugiej polowie XVIII wieku, w y d . J. Deresiewicz, W r o c ł a w 1956, t. 2, s. 227. * Świadczą toż o t y m analogiczne nazwy stosowane przez malarzy w Częstochowie (A. Jaśkiewicz, Materiały do historii cechowego rzemiosła artystycznego XVIII i pierwszej 2 0 2 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 polowy XTX w. w Nowej Częstochowie, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne", L u b l i n 1963, t. 6, s. 246—247). 5» A P K r . , Castr. Crac. rei., t . 211, s. 4 7 1 ; Regestr rzeczy wszelkich ruchomych po śmieci -— pana Antoniego Gołębiow­ skiego — spisany 20 X 1779 r. 3i T a m ż e , t . 191, s. 1999: Inwentarz d ó b r wsi Parcz Górnych . T . Seweryn, Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937 passim. M . Przeździecka, Sztuka i zwyczaje (w:) Ziemia chrzanowska i Jaworzno, K r a k ó w 1969, s. 399. E . Śnieżyńska-Stolot, Rzeźba i malarstwo (w:) Mono­ grafia powiatu myślenickiego, t . 2, „ K u l t u r a ludowa", red. R. Reinfuss, K r a k ó w 1970, s. 348 351. I . Ł o p u s z a ń s k a , Andrzej Kou:alczyk — twórca ludowy z Woźnik, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X I V , 1970 nr 2. D a t ę urodzenia ustalono na podstawie Liber Nat o r u m , t . I I , s. 70 w Urzędzie Parafialnym w Liszkach. Nie ma natomiast, żadnej adnotacji w Liber Mortuorum, m i m o iż — w g relacji jego wnuka, żyjącego obecnie Kazimierza Budzaszka, lat 63 — zinarl on w tej samej miojscowości w wieku ok. 58 lat. K . Budzaszek nie znał swego dziadka, z a p a m i ę t a ł natomiast jego żonę F r a n c i s z k ę , k t ó r a z m a r ł a w 1917 г., a w L i b . Mort. podano, iż b y ł a ona w d o w ą po Mateuszu. N p . u kierownika szkoły w Mnikowie znajduje się obraz z t ł e m krajobrazowym. Okaz ten został przeniesiony do Mnikowa z Liszek. Własność Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e nr inw. 35494. U r z ą d Paraf, w Oświęcimiu, L i b . Nat., t . 3, s. 117; zapisano t u , że ojciec Michała Andrzeja, Jan Stankiewicz ( „ p i c t o r " ) jest synem Benedykta. » E . Śnieżyńska-Stolot, op. cit., s. 351. > Urząd Paraf, w Rybnej, L i b . Mort., t . V , s. 86; po­ dano t u , że b y ł to „ p i c t o r - a r t i f e x " , k t ó r y z m a r ł na apoploksję. 5 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 4 Fot .7. Czajkowski — il. 1, 5—7; J . Kubiena — il. 2—i. Obrazy ze zbiorów: Muzeum w Żywcu — il. 1. 5—7, Muzeum Etnograficznego w Krakowie — il. 2. W l . prywatna — il. 3, 4. �