88 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e6dd8a2498b33873aa60fce6716948d.pdf 5b30c5aeb2b7d4fe0c7682fbd43b2f12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5989 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5581 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt z dzieckiem 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.281 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Zakaz zapraszania ciężarnych i dziewcząt z dzieckiem w kumy Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znane są zakazy zapraszania w kumy: 1 — kobiet w ciąży i dziewcząt z dzieckiem, 2 — kobiet w ciąży, 3 — dziewcząt z dzieckiem, 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwskazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób które pełniły jakąś'funkcję w niedawnym pogrzebie, pijaków, osoby uważane za "pechowe" itp.: c) dziewczyn z dzieckiem, ciężarnych kobiet. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/995708a4af46c56fabd97dcb19025b04.pdf 493d071d411682cead198f95c3c1245b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5988 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5580 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania narzeczeństwa i małżeństwa 'w kumy'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.280 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Zakaz zapraszania narzeczeństwa i małżeństwa w kumy Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zakaz zapraszania w kumy: 1 — narzeczeństwa, 2 — małżeństwa, 3 — inne odpowiedzi (zob komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje zakazy znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciwskazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija­ ków, osoby uważane za "pechowe" itp.: a) narzeczeństwa, b) małżeństwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/116bce82da82fa328c3919bc772a1edb.pdf e5ec22dcf3c8fb57104dfebeb7be0be2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5586 Title A name given to the resource Zakaz zawierania małżeństw przez 'kumów'/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.291 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Zakaz zawierania małżeństw przez kumów Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zakaz zawierania małżeństw przez kumów: 1 — zjawisko istnieje, 2 — zjawisko znano daw­ niej, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 53. Czy istnieje względnie istniało przekonanie, że „kumowie" tj. rodzice dziecka i rodzice chrzestni są pewnego rodzaju powinowatymi i obowiązują ich pewne nakazy i zakazy? (spokrewnienie przez kumoterstwo): b/ zakaz zawierania w obrębie „kumostwa" małżeństwa lub wchodzenia w stosunki pozamałżeńskie? Czym grozi złamanie tego zakazu? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b176aac7c2d68d2e979c7fdc75504584.pdf e87ebedace82b663e45d4f4280edf2e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6046 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta ciężarna- zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5637 Title A name given to the resource Zakazy i nakazy związane z pożyczaniem przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.30 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Znany był: 1 - zakaz pożyczania przez kobietę ciężarną jakichkolwiek przedmiotów, 2 - zakaz pożyczania przez nią określonych przedmiotów, 3 - nakaz pożyczania przez ciężarną, 4 - nakaz pożyczania ciężarnej, 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: h) pożyczania czegokolwiek, i) pożyczania określonych przedmiotów /wymienić je/. II. Zakazy i nakazy obowiązujące inne osoby stykające się z ciężarną 2. Zakazy odmawiania ciężarnej pożyczki: 1) w ogóle, 2) zapałek, 3) pieniędzy, 4) naczyń na mleko, 5) wymienić inne przedmioty objęte zakazem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5315e2ae6560fec57194eaefb46b5d0c.pdf 10bbd80cfaff67d33cd79d446f34438a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5728 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ogień - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5326 Title A name given to the resource Zakazy związane z ogniem, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.84 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zakazy związane z ogniem, I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mówiono, czy wolno pluć, wylewać nieczy­ stości na ogień? Dlaczego? Objaśnienia znaków: 1 — zakaz plucia na ogień; 2—zakaz wylewania nieczystości; 3—brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30be0589dacc64d88da6f46e86713fa5.pdf 2e8ffa7297c958e88a78fa21388fdd48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5729 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ogień - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5327 Title A name given to the resource Zakazy związane z ogniem, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.87 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17. Zakazy związane z ogniem, II Oprac. Agnieszka Lebeda Kierownictwo naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy można było bawić się ogniem? Objaśnienia znaków: 1 — zakaz bawienia się ogniem; 2—zakaz oddawania moczu do ognia; 3—za­ kaz zalewania ognia wodą; 4—zakaz dmuchania na ogień; 5—zakaz patrzenia na ogień; 6—brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26309607b6951d5a40cef5fb181474da.pdf 8f3117db98815c0ec991491de21b328b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe zaklinanie deszczu Afryka - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1394 Title A name given to the resource Zaklinacze deszczu i ceremonie sprowadzania deszczu na wyspie Bukerebe w Tanzanii / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.189-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zimoń, Henryk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 60, 1976 HENRYK ZIMOŃ ZAKLINACZE DESZCZU I CEREMONIE SPROWADZANIA NA WYSPIE BUKEREBE W TANZANII (NA PODSTAWIE ETNOGRAFICZNYCH W 1%8 ROKU) DESZCZU BADAŃ TERENOWYCH WSTĘP Spośród różnych 'kultów agrarnych, czyli obrzędów związanych z sezonowymi pracami rolnymi, ceremonie sprowadzania deszczu mogą być uważane za podstawowe i reprezentatywne dla ogólnej problematyki afrykańskich obrzędów agrarnych. Doroczny cykl opadów wyznacza początek zasiewów i innych prac polowych. Dla klimatu wyspy Bukerebe i całej Afryki Wschodniej charakterystyczną cechą jest duża nieregularność opadów a:tmosferycznych zarówno pod względem rozkładu, jak i ilości w odpowiednich porach roku. Przy prawie całkowitym braku systemów irygacyjnych 1, ta nieregularność opadów i występujące okresowo susze dają się ludności tych terenów dotkliwie we znaki 2. Ten fakt tłumaczy rytualne i społeczne znaczenie "zaklinacza deszczu" 3 w tra1 Jedynym ludem 'W Afryce Wschodniej, którego rolnictwo przy małych opadach całkowicie uzależnione jest od systemu nawadniającego, są prawdopodobnie 80ndżcwie w północnej Tanzanii R. F. Gray, The Sonja oj Tanganyika. An Anthropological SWdy oj an Irrigation-based Society, London 1963, s. 1. 2 Od ;) lat trwająca susza w krajach Sahelu (Czad, Niger, Górna Wolta. Nigeria, Mali, Mauretania, Senegal) jest straszną katastrofą dla tamtejszej ludności rolniczej. Równid ludność Rodezji, a ostatnio również Etiopii, Kenii i północnej Ugandy zagrożona jest posuchą i klęską głodu. 3 Ponieważ w języku polskim brak utartego terminu fachowego, odpo\\"iadającego angielskiemu rainmaker, francuskiemu jaiseur de pluie, niemieckiemu - Regcnmacher, będę się posługiwał znanym w literaturze polskiej terminem "zaklinacz deszczu", który oznaczając specjalistę rytualnego pomagającego społeczności rozumiany jest w sensie pozytywnym. �Ino HENRYK ZIMOŃ dycyjnej społeczności afrykańskiej, przeprowadzającego obrzędy mające na celu sprowadzenie życiodajnego deszczu. Ceremonie religijno-magiczne były dla ludności rolniczej tak samo ważne jak zabiegi agrotechniczne 4. A. Schimmel tłumaczy to następująco: "W strefie, w której deszcz decyduje ożyciu i urodzajności~ oczekiwanie na chmury, od których ta urodzajność zależy, staje się sprawą religijną" 5. W niniejszym artykule opieram się na materiałach, które zebrałem w czasie sześciomiesięcznych badań etnograficznych, przeprowadzonych od 1 czerwca do 30 listopada 1968 roku na wyspie Bukerebe w Tanzanii (Afryka Wschodnia). W czasie badań terenowych studiowałem historię rodu 'królewskiego Siranga oraz ceremonie sprowadzania deszczu. Ramy artykułu nie pozwalają na szczegółowy opis i wyczerpującą analizę tych ceremonii oraz innych funkcji zaklinaczy deszczu w kontekście gospodarczym, społeczno-politycznym i religijnym 6. 1. WPROWADZENIE GEOG RAFICZNO-ETNOG RAFICZNE Wyspa Bukerebe (w jęz. kiswahili Ukerewe), o powierzchni 580 km2, leżąca na południe od równika (2° szer. geogr. płd. i 3:3° dl. geogr. wsch. przecinają się na wyspie) na wysokości 1134 m n.p.m., jest największą wyspą położoną na jeziorze Wiktorii w jego południowo-wschodniej części. Wyspa oddzielona jest od kontynentu wąskim kanałem Rugezi. Sąsiedni półwysep Mwibara w przeszłości należał etnicznie i politycznie do wyspy Bukerebe. Klimat wyspy i obszarów jeziora Wiktorii uzależniony jest pTzede wszystkim od sumy opadów atmosferycznych, na które wpływają takie procesy fizyczne, jak: promieniowanie słoneczne, obieg wilgoci, ciśnienie powietrza, cyrkulacja atmosfery, a te z kolei uwarunkowane są położeniem geograficznym na wyżynie wschodnioafrykańskiej, ukształtowaniem terenu i powierzchnią wodną jeziora Naturvol-ker, [w:] L. Adam - H. TrimStuttgart 1958, s. 225-228; D. Westermann, The African Today and Tomorrow, London 1939 (I wyd. 1934), s. 64 n .. 188. s A. Schimmel, De?" Regen als Symbol in der Religionsgeschichtc, [w:] R. Thomas (red.), Religion und Religionen. Festschrift f UT Gusta1-· M(;nsching zu seinem 65. Geburtstag dargebracht von Freunden und KoUegen, Bonn 1967, s. 179. 6 Temat ten opracowany jest przeze mme szczegółowo w publikowanej rozprawie doktorskiej pt. Regenriten auf der Insel 13ukerebe (Tanzania), Freiburg Schweiz 1974 (odtąd skrót: Regenriten ...; zob. również H. Zimoń, Geschichte des Herrscher-Klans AbasiTanga auf der Insel Bukerebe (Tanzania) bis 181]5. "Anthropas" 1971, t. 66, s. 321-372, 719-752 (odtąd Geschichte ...). O celu i metodach badań por. tenże, Badania etnologiczne na wyspie Ukereu:e w Ta71:::anii. ,.Collectanea Theologica" 1970, t. 40, z. 1, s. 140-145. 4 born Por. K. Dittmer, (red.), LehTbuch Die Wirrschaft deT VOlkeTkunde, der �Zaklinacze dcs'Zc,'!u i ce1'emonie sprowadzania de~zczu l!H WIktorii (68,8 tys. km2). Wyspa Bukerebe wraz z południowo-wschodnim oh'czarem jeziora Wiktorii należy do strefy klimatu równikowego z jedną pOTą suchą w ciągu roku. O ile średnia temperatura miesięczna i roczna jeó;~ równomierna na całej wyspie i wynosi około 23° C, to średnia roczm'.1 sumy opadów atmosferycznych wykazuje poważne różnice wahając SJf. od 1800 mm (obszar płn.-zach.) do 1000 mm (obszar płd.-wsch.). Dla e:m'podarki rolnej decydujące znaczenie ma nie tyle średnia suma opadó\v. ile ich równomierny rozkład w ciągu roku. Nadzwyczaj ważne) sr'l <twą są opady pojawiające się w odpowiednim czasie (np. po zasiewachl. Pora sucha na wyspie trwa mniej więcej od maja do paździerml,a. Pora deszczowa wykazuje dwa okresy nasilenia, pierwszy od połowy listopada do połowy stycznia, drugi od marca do maja, potocznie mówi się więc o porze "krótkich" i "długich" deszczów. --------------------,- 330 'UKARA -- Irugwa MAOŻITA MWI BARA M, __ 5 10 15 =, 20 ." spa Bukercbc " ,~JEZIORO WIKTORIA-- km w południowo-wschodniej części Jeziora Wiktoria (Tanzania) \Varunki klimatyczne, duży potencjał wodny jeziora Wiktorii i stoslmi;.owo dohra gleba są przyczyną gęstego zaludnienia wyspy. W porównaL:U ze średni<l gęstością zaludnienia Tanzanii (13,9 mieszkańców na l ].;,n2), Pukerebe należy do naj gęściej zaludnionych terenów kraju. Wedłuf:- danych statystycznych z sierpnia 1967 r. okręg Bukerebe liczy 10(; :::"i7 mieszkańców, co odpowiada liczbie 170,7 mieszkańców na 1 km2• Wyspe, Bukerebe zamieszkują następujące grupy etniczne: Kerebe, DZlta, Kara. Ruri, Sukuma. Języki tych szczepów należą do grupy językov: bantu. Uderza fakt, że Kerebe nie stanowią większości ludności, �HENRYK ZIMO~ mimo to z wodzem plemienia (omukama) 7 z rodu Siranga, należącego do Kerebów, panowali na wyspie. W życiu gospodarczym mieszkańców wyspy decydujące znaczenie ma gospodarka kopieniacza typu samowystarczalnego, połączona z hodowlą bydła na małą skalę. Ważną rolę odgrywa również rybołó\;vstwo. Najmniejszą grupę społeczną stanowi rodzina, któ,a występuje tu w formie monogamicznej i poligynicznej. Pochodzenie, następstwo i dziedziczenie są regulowane według zasady patrylinearnej. Każdaierlnostka należy do określonego rodu patrylinearnego (oruganda), którego czbnkowie wywodzą się od wspólnego przodka (isenkuru). Na wyspi<' spotykamy przeszło 30 rodów, 'które tworzyły dawniej pewne centra rodowe. Dzisiaj ludność wyspy jest w dużej mierze przemieszana. Wierzenia i praktyki religijno-magiczne złączone są w jedność organiczną z życiem gospodarczo-społecznym. Kerebowie uznają trzy kategorie istot nadnaturalnych: engasani, mizimu i abagurusi. Engasani (etym. od kugasa = być pożytecznym, korzystnym) jest ogólnym określeniem dla wi'zystkich dobrych duchów, które pomagają człowiekowi i strzegą go przed złem. Cztery duchy są wzywane imiennie i czczone jako bó:,twa, są to: Namuhanga, Karungu (zwany również Ljangombe), Mugasa i Rugaba. Namuhanga (etym. od kuhanga = stworzyć) jest Istotą Najwyższą. władcą i stwórcą wszystkich stworzeń. Kojarzy się go ze słońcem i dlatego nazywany jest nieraz Izoba (= słońce) albo Kalyoba (prawdopodobnie od rdzenia w jęz. bantu *yuba albo *juba = słońce) 8. Nie ma jednak specjalnego kultu oddawanego Istocie Najwyższej. Karungu jest patronem myśliwych i stróżem lasów, Mugasa duchem opiekuńczym jeziora i rybaków, a Rugaba opiekunem zwierząt domowych. Kerebowie przyjmują istnienie złych duchów (mizimu, l.p. muzimu), które szkodzą człowiekowi przynosząc nieszczęście czy chorobę (np. malarię). Kerebowie wierzą, że można się przed nimi chronić, nosząc amulety czy używając specjalnych "leków". W życiu religijnym ważną rolę O ile inaczej nie zaznaczono, używam określeń w języku kikerebc. B. Millroth, Lyuba. Traditional ReLigion of the Suku'YIw, Uppsala 1965, s. 19 z notą 16. Kalyoba jest albo nazwą archaiczną, albo zapożyczoną z południa. Njamwezi nazywają Boga Lyuba (także w transkrypcji Lyuva), Kazyoba, Likazyoba; Sukumowie również Lyuba, co oznacza słońce - B. Millroth. ')/1. cit., s. 19, 51, 95; F. Bosch, Les Banyamwezi: peuple de I'Afrique orientale, Munster i. W. 1930, s. 26 n.; W. Blohm, Die Nyamwezi, t. 2, Gesell.~t'haft lind H·el.thiLd, Hamburg 1933, s. 140 n.; F. Spellig, Die Wanjamwesi. Ein Beitrag 2m V6LkeTkunde O:;tafrikas. "Zeitschrift flir Ethnologie" 1927, t. 59, s. 226; P. Schonl·::ik:,,~r. Names for "God" known and used by the Wanyamwezi. "Anthropos" 1961. t. 56, s. 948. E. Hurel mówi o Namuhandze: "On Ie confond volontiers avec Ie solei!. Le solei! c'est Namuhanga et Namuhanga c'est Ie soleiI" - Religion et Ph' domesti.que des Balcerewe. "Anthropos" 1911, t. 6, s. 78. 7 8 �ZUJ..:till([(',:e (;cs:c:'u i cc.renl0r,ic s]J(ol(}ac7::..ania c!es:c;:,/L ~~, 1 .) ;i') spełnia kult przodków (kwetangereza abagurusi). Przodkowie nazy\\"ani abagurusi albo abakuru razem z Namuhangą są wzywani przy okazji l'ÓŻnych obrzędów religijno-magicznych (jak np. w ceremoniach sprowadzania deszczu). Specjalną rolę w tych obrzędach spełnia znachor (omufumu) 9, określając formę rytuału czy też wyznaczając określoną ofiare;, którą trzeba złożyć w danym wypadku (np. w wypadku choroby, niepłodności). Kultura plemienna od dawna znajduje się w stałym procesie akulturacji. Migracja ludności na kontynencie afrykańskim, niosąca ze sobą nowe elementy kulturowe, miała już w przeszłości wpływ na kształtowanie się kultury plemiennej. Kontakty z Arabami i Europejczykami, sięgające XIX w., rozpoczęły nową, ważną fazę przemian kulturowych, które trwają do dnia dzisiejszego. Obecnie w niepodległych państwach Afryki budzi się świadomość narodowa i coraz większe zrozumienie dla tradycji i spuścizny kulturowej ludności afrykańskiej. 2. OSOBA, WYSZKOLENIE I POZYCJA DESZCZU SPOŁECZNA ZAKLINACZA Przeprowadzenie ceremonii obrzędowych sprowadzania deszczu jest na wyspie Bukerebe zadaniem zaklinaczy deszczu. Z 18 zaklinaczy (l.p. omuglmba, omwlga, l. mn. a'bagimba, abega), z którymi przeprowadzałem dłuższe i częstsze rozmowy, 12 należy do plemienia Kerebe, 4 jest członkami plemienia Kara, a 2 Dżita. Biorąc pod uwagę faktyczny stan zaludnienia wyspy, uderza stosunkowo duża liczba zaklinaczy deszczu z plemienia Kerebe w porównaniu z liczbą tych specjalistów z plemienia Dżita, które pod względem liczby ludności zajmuje pierwsze miejsce. Stan ten jest częściowo uzasadniony historycznie. Kerebowie z naczelnikiem plemienia z rodu Siranga panowali na wyspie i sąsiednim półwyspie Mwibara. Wobec tego jedynie zaklinacze deszczu należący do plemienia Kerebe, głównie z rodów Czuma i Gana, w okresie suszy przychodzili z pomocą władcy jako najwyższemu zaklinaczawi deszczu na wyspie, który jako taki był odpowiedzialny za opady. Gdy deszcze zaczynały sie opóźniać i przez dłuższy czas (dwa lub trzy miesiące) nie nadchodziły, król pod naciskiem poddanych wzywał najbardziej znanych zaklinaczy, pochodzących z dwu wspomnianych rodów (czasem również 9 Na wyspie Bukerebe omufumu jest nie tylko lekarzem, leczącym ludzi i rozpoznającym przyczyny ich chorób, lecz spełnia on również pewne funkcje rytualne. Wyraz polski: znachor nie odpowiada więc adekwatnie terminovii cmufumu w języku kikerebe. 13 - Lud, lam I,X �Inl z iYłnych kla:lów), do królewskiej rezydencji (bukindo), gdzie pod jego nadzorem przeprowadzali oni ceremonie sprowadzania deszczu. Sława zaklinaczy deszczu z plemienia Kerebe była \vięc uwarunkowana ich sytiJRCją polityczną. Zaklinacze należący do podpOl'z~!dkowanych politycznie i społecznie Dżitów i Karów wykonywali obrzęd sprowadza:lia deszuu raczej lakalnie, na życzenie członków plemienia lub mieszkańców .vsi zamieszkałych przez nich. "Zawód" ten nie ogranicza się do ściśle określonych rodów -- owych 18 zaklinaczy reprezentuje bowiem 14 klanów. Najsławniejszymi zaklinaczami deszczu są Kerebowie należący do rodu Czuma (bracia Makene. i'.Ipanda) i Gana (Sabaj i jego siostra Muzub\va). Jedyną kobietą na w::spie pełniącą funkcje zaklinacza deszczu jest Muzubwa. Jako najstc:rsze dziecko odziedziczyła ona po ojcu władzę sprowadzania deszczu i odpowiednie do tej funkcji przedmioty magiczne, jak garnki gliniane (ebigcmero) i "kamienie deszczowe". Z reguły dziedziczyli tę władzę pctomkmvie męscy, z tym że ojciec decydowal, który z synów zasłużył na tę godność 10. Dla dziedziczenia funkcji decydujące są więzy pokrewieństwa (przede wszystkim pochodzenie). Wiadomości o rytuale przekazywane są w kręgu hlisldch krewnych i w ten sposób zachowany jest ezoteryczny charakter tego "zawodu". W tej sytuacji jest rzeczą zrozumiałą, iż dokładniejsze informacje o rytuale, przedmiotach rytualnych i częściach składowych magicznych "leków deszczowych" można otrzymać jedynie od samych zaklinaczy i ich najbliższych krewnych. Oprócz członków najbliższej rodziny teoretycznie każdy Kerebe mógłby być uczniem zaklinacza deszczu i za wynagrodzeniem, odpowiadającym np. wartości jednego byka czy dwóch krów, być wprowadzonym w tajniki "zawodu" 11. Warto jednak zauważyć, że żaden ze znanych mi zaklinaczy nie został w ten sposób przyuczony do spełniania funkcji rytualnych. Na wyspie Bukerebe nie ma zinstytucjonalizowanej formy kształcenia przyszłych zaklinaczy deszczu. Młodzi adepci nabywają potrzebne wiadomości przez obserwację i bezpośredni udział w ceremoniach, które odbywają się w zagrodzie ojca. W nieformalnych pouczeniach tłumaczy on poszczególne czynności obrzędowe i znaczenie używanych przedmiotów rytualnych. Istotną rzeczą w tym szkołeniu jest znajomość quasi-leków, lU U niektórych ludów Afryki Wschodniej i Południowej w funkcji zaklinacza óeszczu spotykamy równie:.!: kobiety, choć zgodnie z literaturą etnograficzną zaklinaczami byli przeważnie mężczyźni. 1l Często dawano mi do zrozumienia, że muszę tyle i tyle zapłacić, np. sumę odpowiadającą wartości jednego byka, dwu kró"v itd., aby stać się prawdziwym uczniem zaklinacza i poznać części składowe magicznych leb·)\\· używanych w rytuale sprowadzania deszczu. �Zaklinacze (leszczu i cCl'cTnonie sprowadzania desze,:.'/.[ \,,- <;dad których wchodzą zioła oraz części roślin drzewiastych (liście, ku::zenie, kora). Skład tych "leków" zależy od zaklinacza, stanowiąc jego nc..'większą t&jcmnicę zawodową. Wszystkim tym substancjom przypisyć.)';, jest siła magiczna odgrywająca ważną rolę w rytuale sprowadzania d, 'zczu. Do wykształcenia każdego zaklinacza deszczu należy także znajomość pewnych zjawisk meteorologicznych, które nabywa od swojego mistrza, a którą później doskonali przez wieloletnią obserwację zjawisk naturaljak słońca, księżyca, kierunku wiatrów, chmur na niebie. Nagłe c:J:c:zaniesię owadów (isami) na wyspie czy też zachowanie ptaków (np. pta;~a mutuku) wskazują na zbliżający się deszcz. Wiadomości te pozwa1e::<, mu z pewną dokładnością przewidzieć początek pory deszczowej. Ry7'Jał sprowadzania deszczu przeprowadza się często w ostatnim mon;",ncie, bezpośrednio przed rozpoczęciem pory deszczowej, aby uniknąć r;;fpcJ\vodzenia. Żadnemu zaklinaczowi deszczu nie przyszłoby na myśl, sr!owadzać deszcz w porze suchej. W tym czasie bowiem nikt nie oczedeszczu. Okres szkolenia kończy ceremonia inicjacyjna (kutema obuganga), pc.l,::'gającana podwójnym zadraśnięciu skóry w różnych miejscach ciała małym nożykiem -- np. na głowie, czole, karku, piersiach, plecach, łokciach, palcach ręki i nogi, kolanach. Ceremonię przeprowadza zaklinacz de,c'zczu,którym jest najczęściej ojciec. W każde zadraśnięcie wciera on zmieszany z masłem czarny proszek (obuganga bumwiraguzu), sporządzon>' z kory, innych kawałków drewna, korzeni i ziół. Po tej ceremonii młod:; uczeń staje się zaklinaczem deszczu. Razem z ojcem lub z jego polEcenia może teraz przeprowadzać obrzędy deszczowe. Zaklinacz staje się samodzielnym specjalistą dopiero po śmierci ojca (kilka miesięcy, rok, a nawet później), tj. z chwilą gdy po przeprowadzeniu specjalnego rytuału (kunabya enzula y'ese = dosłownie: obmycie kamienia deszczowego ojca) odziedziczy jego garnki gliniane i deszczowe kamienie. Rytuał ten, w którym używa się tych samych przedmiotów rytualnych (garnki, kamienie) i leków, bardzo przypomina opisane niżej ceremonie sprowadzania deszczu. Można nawet przyjąć, że - przynajmniej w przypadku kilku zaklinaczy - rytuał ten przeprowadzany na początku pory deszczowej traktowany był równocześnie jako właściwy rytuał sprowadzania deszczu. Specjaliści rytualni, jak znachor (omufumu) i zaklinacz deszczu cieszyli się dawniej, a także i obecnie, dużym poważaniem i szacunkiem tradycyjnego społeczeństwa Kerebów. O ile znachor jeszcze dzisiaj w wypadkach choroby, a także przy innych okazjach rytualnych często jest konsultowany, o tyle zaklinacz deszczu stracił dużo na swym znaczeniu w społeczeństwie. Decydującą przyczyną był powolny zanik tradycyjnej l' �19(; HENRYK ZIMOŃ władzy króla, zapoczątkowany jeszcze w okresie kolonialnym i zupeb.e zniesienie politycznej organizacji plemiennej po uzyskaniu niepodległości kraju. Król na wyspie Bukerebe był uważany powszechnie za naj\'v'yż3zego zaklinacza deszczu, który był odpowiedzialny za pomyślność swojego ludu w zakresie materialnym i duchowym t2. Długotrwała susza miała więc równocześnie gospodarcze i polityczne następstwa, gdyż mogła być przyczyną wypędzenia króla przez mieszkańców wyspy. Los taki spotkał w XIX wieku króla Ibandy. Długotrwałe nieszczęścia nawiedzające ludność były w przekonaniu ludu wyraźnym znakiem braku kwalifikacji na władcę t3. Wzajemne relacje i współpraca króla z zaklinaczami deszczu w decydujący sposób podnosiły ich autorytet. Ludność nie była zobowiązana do specjalnych prac na rzecz zaklinacza, np. 'w polu czy w jego zagrodzie. Musiano mu natomiast dostarczyć wszystkiego, co było potrzebne do obrzędu i odpowiednio wynagrodzić. Władca wioski (omukungu, omugerezi) i starszyzna byli odpowiedzialni za dostarczenie czarnego kozła ofiarnego oraz bananów i prosa potrzebnych do przygotowania wspólnej biesiady rytualnej. Czasem dawano zaklinaczowi nieco pieniędzy. Jako wynagrodzenie otrzymywał on po żniwach 'znaczną ilość prosa (10 lub 20 dużych koszy). W czasie świąt i uroczystości plemiennych zaklinacz deszczu był mile widziany i częstowany obficie jedzeniem i piwem. Działalność misyjna Kościoła katolickiego (od 1895 r.) i wprowadzenie szkolnictwa w znacznym stopniu zmieniły tradycyjny obraz kultury. Tradycyjne wierzenia i struktury społeczne zostały stopniowo zapomniane, inne uległy zmianie dostosowując się do nowych warunków. Mimo to i dzisiaj ludzie wierzą w specjalną władzę zaklinaczy nad desz'czem. Sami specjaliści są również przekonani o swojej władzy. Wyraźnie jednak twierdzą, iż sprowadzają deszcz nie z własnej mocy, ale z pomocą Najwyższej Istoty Namuhangi, a przede wszystkim przodków. 12 Uzależnieni~ władzy plemiennej od mocy sprowadzania deszczu byłe z!a I.':iskiem powszechnie znanym w Afryce Wschodniej i Południowej. Władza nad deszczem w znacznym stopniu pomogła przodkom rodu królewskiego Siran~a w założeniu i ugruntowaniu panowania na wyspie Bukerebe. Kankombja, przodek rodu Siranga, zgodnie z ustną tradycją pochodził z Isenji, leżącej na południowy wschód od jeziora Wiktorii. Z Isenji wywędrował przez Sukuma i Zinza do Haja na zachodnim wybrzeżu jeziora Wiktorii, a stamtąd, prawdopodobnie w połowic XVII w., z członkami plemienia Haja przedostał się na wysp~ Bukcrebe. Szczegółowo o pochodzeniu i wędrówce przodków rodu Siranga, ich osiedleniu na 'vvy5pie Bukerebe, początkach panowania Katobahy, syna Kankombji oraz jego następcach zeb. H. Zimoń, Geschichte ..., s. 342-370; por. również tegoż, Regenri:c71 ... , s. 118-124. IS Odnośnie do detronizacji Ibandy zob. H. Zimoń, Geschichte ..., s. 368 n. �Zaklinacze deszczu i cere'lnonie sprowadzania deszczu Hl7 Autorytet zaklinacza opiera się na przekonaniu, że dzięki specjalnej wladz:', z pomocą sił nadprzyrodzonych może on mieć wpływ na zjawiska atmosferyczne, jak deszcz, błyskawica, wiatr i grad wykorzystywany dla dobra społeczności. Sława i autorytet zaklinaczy deszczu z plemienia Kerebe znane były dawniej poza granicami wyspy. Pod względem opadów atmosferycznych znajduje się ona w korzystniejszej sytuacji niż np. obszary położone na wschodnim wybrzeżu jeziora Wiktorii. Jak już wspomniałem, średnia roczna suma opadów kształtuje się na Bukerebe od 1000 mm (obszar płd.-wsch.) do 1800 mm (obszar płn.-zach.), gdy na wybrzeżu wschodnim - między 800 a 1000 mm, a koło Nassy nawet poniżej 800 mm 14. Interesujące jest, że u niektórych ludów Afryki Wschodniej i Południowej zaklinacze deszczu z terenów charakteryzujących się obfitymi opadami uważani są za bardzo dobrych specjalistów. Właśnie ich szczególnym zdolnościom przypisuje się tę obfitość opadów. Niektórzy Kerebowie mówią: "Mamy dużo deszczu, ponieważ mamy sławnych zaklinaczy". Ludy sąsiednie, z terenów o mniejszych opadach, w okresie suszy w latach pięćdziesiątych i wcześniej zwracały się wielokrotnie o pomoc do specjalistów z Bukerebe. Zaklinacze z plemienia Kerebe prowadzili ceremenie deszczowe na półwyspie Mwibara, w Nassie, Madżita, Buzanaki, Bmuri, Sukurna 15. Również ze względów psychologicznych obcy zaklinacze deszczu, jak zresztą i inni specjaliści rytualni, cieszą się często większym poważaniem i szacunkiem niż członkowie własnego plemienia. To samo odnosi się do przedmiotów rytualnych pochodzących z obcych terenów, jak np. kamieni deszczowych, czy dzid używanych w trakcie rytuału sprowadzania deszczu 16. Streszczając możemy powiedzieć, że zawodowi zaklinacze deszczu cieszy]j się dawniej wśród ludności wyspy dużym poważaniem i autorytetem ... Szanujemy ich, ponieważ -- jak wyraził się jeden z krajowców troszczą się a naszą ziemię". Pominąwszy dawnych władców jako zaklinaczy deszczu, nie mieli oni w zasadzie władzy politycznej: żaden z 18 znanych mi zaklinaczy nie był przywódcą klanu ani wioski. 14 H. D. Ludwig, Ukara ein SonderfaU tropischer Bodennutzung im Raum des Vetoria-Sees, Munchen 1967, s. 39. J:, Zob, H. Zimoń, Regenriten ..., s. 40--42. oC Par. np. T. J. Larson, The Significance of Rainmaking for the Mbukushu. "Bc.'1tu Studies" 1966, r. 25, s. 32, 35; I. Schapera, Rainmaking Rites Of Tswana Tricn', Leiden, Cambridge, 1971 s. 44, 117, 134 z notą 34; F. Spire, Rainmaking in ':.c, toriaL Africa. "Journal of the African Society" 1905, R. 5, s. 20; P. GulliVE'I P. H. Gulliver, The CentraL NiLo-Hamites, London 1968 (I wyd. 1953), s. 91; E. E. Evans-Pritchard, Witchcraft, OracLes, and Magic among the Azande, Oxford 1965 ;= wyd. 1937), s. 477. �19t1 HENRYK zmor'< 3. CEREMONIE SPROWADZANIA DESZCZU Najważniejszym zadaniem zaklinaczy deszczu jest bez wątpienia spc".)wadzenie deszczu. Ceremonie sprowadzania deszczu nie odbywają się >-gularnie, np. raz w roku przed rozpoczęciem pory deszczowej (na \vy-;tJie przypada ona mniej więcej między połową października a początki'ó;:n listopada), lecz tylko wtedy, gdy nadejście pory deszczowej się opóźnia przez dłuższy czas. Gdy w grudniu brak deszczu, ludzie zaczynają się niepokoić i dyskutować a tej sprawie. Takie dyskusje odbywały się ::U~gdyś w czasie zebrania wszystkich mieszkańców wioski z ich przywódcą na czele. Na zlecenie zgromadzenia, czy poszczególnych mieszkańców, przywódca wioski i starszyzna prosili specjalistę rytualnego o deszcz. W wyniku przemian społeczno-politycznych ceremonii deszczowych dzisiaj nie odprawia się oficjalnie w imieniu całej społeczności, jedynie prywatnie, na indywidualne prośby poszczególnych mieszkańców, czy mniejszych grup. Zaklinacze deszczu skarżą się często, że ludzie nie wierzą obecnie w ich władzę i nie poważają ich jak dawniej. Jeden z nich wyraził się: "Ludzie wiedzą, że deszcz pochodzi od Boga. Dlatego nie proszą mnie o deszcz i nie dają mi podarunków". Stary niechrześcijanin Kuzaga dodaje: "Ludzie oczekują dzi'Siaj deszczu od przodków i Boga Namuhangi, a nie od zaklinaczy deszczu". Powyższe wypowiedzi są wyrazem przemian społecznych i religijnych, które wpływają na zmianę nastawienia ludności afrykańskiej do tradycyjnych form i obrzędów religijnych. Mimo to i dzisiaj zaklinacze deszczu nadal przeprowa;dzają ceremonie de'szczowe. Każdy z nich posiada odpowiednie miejsce kultowe, w którym przechowuje garnki gliniane i znajdujące się w nich kamienie oraz inne przedmioty służące do kultu, jak rogi antylopy lub czarnego byka, wypełnione ziołami i innymi "lekami". W miejscu tym odbywają się również ceremonie. Prawdopodobnie i dzisiaj wielu Afrykanów, nie wyłączając chrześcijan, w wypadku dług lej suszy zwróciłoby się do zaklinaczy deszczu o pomoc. Zanim omówimy przebieg ceremonii deszczowych chciałbym krótko opisać przedmioty rytualne i "leki deszczowe" używane w tych i innych ceremoniach odprawianych przez zaklinaczy deszczu 17. Najczęściej używane przedmioty rytualne to: garnki, kamienie deszczowe, rogi, dzidy i małe drewniane kołki. Garnki (1.p. ekigemero, 1.mn. ebigemero) i znajdujące się w nich kamienie przechowywane są w specjalnym miejscu. Zaklinacze z rodu Czuma i inni, zależni od nich (jak Muziba z rodu Guza i Muziba z rodu .Tango), przechowują garnki w domu, mianowicie w sypialni, gdyż tam 17 Szerzej zostały one omówione w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 43-64. �Zaldinac:!e Ryc. 1. Garnki (Jes:c:"u i ceremonie sp1'ott:adzania deszczu z<1klinacza deszczu z rodu Czuma, wystawione (wszystkie zdj~'cia autora, wyk. w 1968 r.) przed jego domem są najlepiej ukryte przed obcymi. W czasie rytuału wynosi się je wraz z zawartością na podwórze (por. ryc. 1). Większość zaklinaczy przechowuje jednak garnki na dworze, najczęściej w specjalnym ogrodzeniu z krzewów amagobole, przypominającym kształtem chatkę (enzu y'ebigemera), a znajdującym się poza zagrodą albo w jej obrębie. Wszyscy zaklinacze zważają na to, aby garnki znajdowały się w 'cieniu. Garnki wystawione na słońce oznaczałyby zamiar rozpędzenia chmur deszczowych. Wszyscy znani zaklinacze posiadają garnki przechowywane we wspomnianym miejscu kultowym. Są to garnki gliniane różnej wielkości, podobne do zwykłych garnków kuchennych, wyrabiane przez kobiety z plemion Dżita i Sukuma wyłącznie do celów rytualnych i nigdy przedtem nie używane w gospodarstwie domowym 18. Dekoracja ieh jest prosta i składa się z poprzecznych lekko pochyłych, przerywanych lub ciągłych 18 Garncarstwo jest wyłącznie domeną kobiet. Godne uwagi jest, że kobie;" z plemienia Kerebe niC' zajmują 5ię tym rzemiosłem. Tabu zabrania im dotykać sil; gliny, z której wyrabiane są garnki, oraz wstępować na miejsce, skąd si~ ją wydobywa. Panujący dawniej Kerebowie uważają garncarstwo za rzemiosło :::i.szej rangi, które wykonywane jest jedynie przez inne ludy mieszkające na BL1:~"'rebe, jak Dżita, ~ukum;, i Kara. �HENRYK Ryc. 2. Garnek ZIMO N z kamieniami deszczowymi linii długości do 3-8 cm, które wyryte w górnej części garnka tworzą poziomy pas od 2 do 6 cm szerokości (ryc. 2). Ten sposób dekoracji stosują Dżitowie. Kobiety z plemienia Sukurna natomiast uwydatniają ten pas wyraźnie rytymi liniami i powtarzają go jeszcze raz niżej w formie łuku (ryc. 3). Ilość garnków jest różna i nie ma istotnego znaczenia. U Karów widziałem zawsze dwa garnki i wydaje się, że liczba ta jest dla nich obowiązująca. Zaklinacze z plemienia Dżita posiadali po dwa lub cztery garnki. U Kerebów liczba ta wynosi najczęściej 2 do 8, poza tym spotkałem 14 tMakene), 19 (Sabaj), a nawet 60 garnków. W ostatnim wypadku garnki są własnością rodów Guza i Gembe i znajdują się w małym gaiku w \yiosce Buguza. Mulambo, członek klanu Guza, jest oficjalnym stróżem (omugabiro) tego miejsca kultowego. Samym garnkom nie przypisuje się specjalnej mocy magicznej. Ważne są one jedynie jako naczynia służące do przechowywania kamieni, wody, leków roślinnych i jako takie mają zastosowanie w rytuale. Prawie we wszystkich garnkach znajdują się jeden lub więcej kamieni deszczO\vych (1.p. ibale ly'enzula, 1.mn. amabiUe g'enzula). Ich liczba nie jest ważna, zwykle 2 albo 3 znajdują się w każdym garnku. TE kilkucentymetrcwej długości i grubości palca (choć nieraz zdarzają się �ZaklinaC'.ze Hyc, :3. Garnki c1es::czu i cerem,onie z dekoracją należące sprowadzania deszczu ~Ol do rodów Guza i Gembe i "Większe) kamienie są w kolorach białym, czarnym, czerwonawym, niebie-,'kim i pstrym (ryc. 2). Zwykle są to okazy o uderzającym połysku i kc,]orze, które znajduje się przypadkowo w korytach rzek, w buszu, na wz¥.orzach i ścieżkach. !\ajczęściej spotykany czarny i biały kolor kamieni symbolizuje zdanif:rn zaklinaczy, czarne chmury deszczowe i "biały" deszcz. Same kamieni", nie mogą "sprowadzić" deszczu. Są one skuteczne jedynie w rytuale ra:z.un z innymi przedmiotami rytualnymi i dzięki zastosowaniu leków mc.&:cznych. Spośród kamieni deszczowych specjalne znaczenie przypisuje się biał~·m. kryształowym kamieniom kwarcowym, zwanym enzula (= deszcz). Spc.:\-ka się je rzadko i tylko niektórzy zaklinacze posiadają jeden, dwa, a :?iko jeden z nich - trzy egzemplarze. Puste rogi (1. p. ihembe, 1. mn. amahembe), w których znajdują się różLC' substancje magiczne, są często używane w praktykach religijno-magicznych wyspiarzy. Również zaklinacze deszczu przechowują w nich sF':':,zkowane leki. Są to najczęściej rogi antylopy, krowy, byka i bawelu. YrażniejszC' dla zaklinaczy jest używanie rogu jako tzw. kihandżo k·J',t'mbe. W rogu tym znajduje się kihandżo (= rurka lub kawałek drutu �IIENHYK ZIMOŃ miedzianego) i rozne substancje lecznicze. Róg zawierajc\cy te substaL/= "vypełniony jest małymi drewnianymi kołkami przygotowanymi ze ŚC:,l..: określonych rodzajów krzewów i drzew, ponad które wystaje kihanJżo na 1 lub 2 cm. Niektórzy zaklin2.cze twierdzą, iż róg musi być lmniec: _;.'.,.: z czarnego byka. Czarny kolor przypomina bowiem czerń chmur. E:_)~. jako najwyższy zaklinacz deszczu, miał posiadać kilka takich kiha!·..~~) k'ihembe. Kihandżo k'ihembe używany jest na zakończenie rytuału d-.E:czowego. Po przegotowaniu w garnku określonych leków, wkłada siej.) niego róg, aby w ten sposób skuteczniej "przywołać" deszcz. Róg zrl<-'wiony na słońcu ma również "przywołać" chmury deszczowe. W praktykach kultowych (np. w czasie ofiar składanych przodk,:·tlJ.l używa się czasem dzidy (iczumu). Dzidę z metalowym końcem skrE;cOi;-.--:n w dolnej części w formie spirali nazywa się iczumu ly'obuhotora .'ld obuhotora = spirala). Gdy np. z powodu choroby składa się ofiarę z kl)~~l. ojciec rodziny przed jego zabiciem trzyma iczumu ly'obuhotora w pra\-·<L a kozła przytrzymuje lewą ręką. W modlitwie do przodków i Boga Na~~'-'1.hangi ofiaruje im kozła i prosi o zdrowie dla chorej osoby. Podobnie zaklinacze deszczu z rodu Czuma w tej samej pozycji, zwróceni twa:'q do wschodzącego słońca, modlą się do przodków prosząc o deszcz. Ker'~bowie nie znają dzid "deszczowych", które u innych ludów (np. u lv.iIl Lango w Ugandzie) 19 używane są jedynie w tych obrzędach i któr::,11 przypisuje się w kulcie szczególne znaczenie. W ceremoniach oczyszczających po uderzeniu pioruna i przy inn:,::~ okazjach (gdy np. stłuczony garnek musi być wymieniony) wbija ,ilt: w ziemię małe drewniane kołki (l.p. olumambo, l. mn. emambo). Uważane są one za środki ochronne przeciYv błyskawicy. Są to kołki zaostrzone ela jednym końcu od 5 do 15 cm długości, które sporządzone są z różny.:h rodzajów drzew i krzewów w zależności od specjalisty, jak np. z enta,-'lma, omugobole, omuczwerambogo, omuzungute, omusahwa, omuhunda. ekituruka, omuguruka, omukunu, omulumba. Aby inni nie mogli pozn;}Ć gatunków używanego drewna, smaruje się je sadzą i zwykle parami, mi.eszając różne gatunki, np. entarama, omugobole, wbija do ziemi. Używanie kołków i leków z roślin jest uzasadnione sposobem mag~':'::nego myślenia. Przyjmuje się bO\viem, że pewne siły są utajone w ok:-~ślonych roślinach, które zna jedynie wtajemniczony zaklinacz des z : :'l i które zastosowane przez niego są w stanie chronić ludzi przed złem ~;).::) "sprowadzać" deszcz 20. W obrzędach sprowadzania deszczu i innych ceremoniach przepro',\ Jdzanych przez zaklinaczy deszczu decydują'cym elementem są tzw, "l-:k: 19 J. H, Driberg, 20 E. E. Evans-Pritchard, The Lango: a Nilotic op. cit., s. 448. Tri/Je of U(landa, London 1923, s. 2.•: �Zaklinac,z;c ([es:c:u i ccrc1nonic sprowad,,'Z'ania des::c:zu deszczowe" (L p. omuti gw'enzula, 1.mn. emiti zy'enzula). Ich znajomosc jest nieodzowna dla każdego specjalisty. Skład leków jest tajemnicą zawodową, którą zaklinacz przekazuje jedynie swoim dzieciom i ewentualnie, za odpowiednim wynagrodzeniem, uczniowi. Składniki są różne w za·leżności od specjalisty, choć pewne rodzaje traw, drzew i krzewów są używane przez wielu zaklinaczy w tych samych ceremoniach. Zdaniem zaklinaczy nie tyle przedmioty rytualne, ile raczej te leki z pomocą Istoty Najv,;yższej i przodków sprowadzają deszcz. Leki składają się zasadniczo z produktów roślinnych: traw, liści, korzeni, kory z różnych drzew i krzewów oraz - rzadziej - z substancji zwierzęcych. Na pytanie dlaczego używa sie tych, a nie innych rodzajów roślin, nie było jednoznacznEj i wić~żć1cejodpowiedzi. Najczęściej tłumaczono się starą tradycją przekazywaną z ojca na syna. Z małymi wyjątkami, jak np. ptaki wodne, które gotowane i spalane razem z innymi elementami były częściami składowymi leków w formie proszku, nie można było stwierdzić symbolicznego czy realnego powiązania poszczególnych elementów roślinnych i zwierzęcych z deszczem. Ponieważ skład leków jest tajemnicą zawodową, początkowo było bardzo trudno otrzymać jakiekolwiek informacje. Dopiero po dłuższej znajomości specjaliści skłonni byli pokazać mi używane rośliny na wspólnych wycieczkach po polach i do buszu 21. Rozróżnia się dwa rodzaje leków deszczowych: roztarte leki roślinne pochodzące z określonych traw, liści drzew i krzewów, korzeni i kory, które wkłada się do garnków, oraz leki w formie czarnego proszku (zwane obuganga bumwiraguzu albo obulagazya), w skład których wchodzą również określone gatunki traw, liście, korzenie, kora oraz substancje zwierzęce, jak kości i inne części zwierząt 22. Po spaleniu wszystkich tych elementów powstały proszek jest dokładnie tarty kamieniem i przechowywany całe lata w rogach, tykwach, buteleczkach czy w pustych łodygach rośliny isahunga. Proszek ten jest bardzo ceniony i zawsze używany w ceremoniach deszczowych, oczyszczających i leczniczych przeprowadzanych przez zaklinaczy deszczu. 21 Zbierałem wskazane rośliny i notowałem ich nazwy w języku kikerebe. W sumie posiadam spisy roślin używanych jako elementów składowych leków deszczowych, pochodzące od 11 zaklinaczy. Oczywiście nie można było dokładnie skontrolować czy wskazane rośliny rzeczywiście by ły używane jako leki deszczowe, aczkolwiek wiele roślin powtarza się u różnych zaklinaczy. 22 Szczegółowy opis części składowych 12ków deszczowych znajduje się w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 56-62. Same części skład\owe nie są jeszcze lekami magicznymi. Dopiero po ich przygotowaniu i użyciu stają się one skutecznymi lekami. Siła magiczna utajona w jakiejś roślinie zależy od człowieka, który ją wyzwala używając jej jako części składowej leków; por. E. E. Evans-Pritchard, op. cit .. s. 448. �~O-l HIDNRYK ZIlVION Ceremonie sprowadzania deszczu przeprowadzał sam specjalista rytualny, przy czym wszyscy mężczyźni i kobiety mogli brać w nich udział. Byli oni jak najbardziej zainteresowani w powodzeniu ceremonii i chętnie brali udział we wspólnej uczcie na jej zakończenie. PRZEBIEG CEREMONII Opis ceremonii opiera się na informacjach zebranych od zaklinaczy deszczu. W czasie pobytu na wyspie od czerwca do listopada nie miałem bO\viem okazji do bezpośredniej obserwacji rytuału. Na moją prośbę Ryc. 4. Zaklinacz de5zczu odcina gutc korę z drzewa omuzun- �Zakli.naczc (/cs::czu i cennnonie sprowadzania deszczu trzech zaklin2czy przeprowadziło pokazowe ceremonie, w których jednak nie składano w ofierze czarnego 'kozła na znak, że nie chodziło o autentyczne obrzędy. Zresztą w porze suchej na ten czas przypadał mój pobyt w Afryce - nie przeprowadza się i tak żadnych ceremonii deszczowych. Ceremonie pokazowe, których byłem świadkiem, jedynie w pewnych szczegółach różnią się od poniższego opisu 23. Najważniejsze czynności rytualne odbywają się w miejscu kultowym albo w jego najbliższym otoczeniu, tj. tam, gdzie znajdują się naczynia gliniane z kamieniami deszczowymi. Kolejność czynności rytualnych nie jest "przepisana", gdyż nie ona decyduje o ważności ceremonii. Zależy ona od logiki rytuału i spontanicznej decyzji specjalisty. Obrzędy sprowadzania deszczu składają się z następujących czynności rytualnych (ryc. 4-7): 1. Zaklinacze deszczu z rodu Czuma (Makene, Mpanda) i Muziba z rodu Guza, ubrani w czarną skórę z kozła, trzymając dzidę w prawej, a czarnego kozła ofiarnego przytrzymując lewą ręką, zwracają się twarzą do wschodzącego słońca i modlą się do przodków ofiarując im kozła i prosząc o deszcz: Przodkowie, to jest wasz kozioł, prosimy: niech spadnie deszcz dla ludzi i sprawcie, by nasza rodzina była zdrowa od czasu do czasu. nie chorowała 2. Wcześnie rano zaklinacz deszczu sam z synem szuka na polu i w buszu znanych tylko jemu roślin, tj. traw, liści i korzeni z różnych drzew i krzaków. Siekierką (zwaną embezo) odcina po kilka kawałków kory z pewnych drzew. W domu rozciera zebrane rośliny za pomocą małych kamieni na dużej płycie kamiennej (orukiri), a korę tnie na małe kawałki (ryc. 4-5). 3. Wszystkie naczynia gliniane opróżnia i myje wodą, a następnie smaruje je od wewnątrz czarnym proszkiem zmieszanym z masłem (ryc. 6). Czynnościom tym towarzyszy następująca modlitwa: Przodkowie i Boże Kalyoba Namugaba 24, pomóżcie. Umyliśmy wasze garnki. Namuhanga i wszyscy engasani 2ii, pomóżcie. Zob. opis ceremonii pokazowych w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 84-90. Kalyoba Namugaba są obok Izoba (~ słońce) często używanymi nazwami Namuhangi, Istoty Najwyższej Kerebów. Namugaba oznacza "dający" (od kugaba ., dać); por. również S. Bjerke, The High God among the Zinza of Northwestern Tanzania. "Numen" 1969, t. 16, s. 189. Kalyoba znaczy prawdopodobnie słońce - por. wyżej s. 3 z notą 8. 25 Kerebcwie na oznaczenie bóstw i duchów niższej rangi posługują się terminem: er.g3sani. e3 2~ �Ryc. 5. Przy rozcieraniu leków roślinnych 4. W każdy garnek, od najwi~kszego począwszy, wkłada po kilka kawałków kory, a na nie nieco roztartych roślin (ryc. 7). 5. Następnie obmywa wodą kamienie deszczowe, smaruje je czarnym proszkiem i wkłada po kilka do każdego garnka (ryc. 2). 6. Zaklinacz deszczu składa w ofierze czarnego kozła, dusząc go rękami. Po czym nożem przecina mu gardło, tak by krew tryskała bezpośrednio do garnków. Zdarza się, że kolejność czynności rytualnych jest nieco inna i wobec tego leżące na ziemi rośliny przed włożeniem ich d~ naczyń spryskuje się krwią kozła. Czasem mocz kozła i zawartość żołądka miesza się z roślinami. Maść kozła koniecznie musi być czarna, gdyż kolor ten według zasad magii analogicznej kojarzy się z czernią chmur przynoszących deszcz. Z ofiarą połączona jest modlitwa skierowana do przodków: Przodkowie, przy.icźcic, to .jest mięso przeznaczone dla w~s. Spoźywajcie je, bądźcie zadowoleni i ześlijcie nam deszcz. 7. Po złożeniu ofiary z kozła specjalista rytualny napełnia wodą garnki aż po 'brzegi, "aby obficie padało". Następnie sypie do nich nieco czarnego proszku (obuganga bumwiraguzu). W czterech wypadkach spot- �Z{[/~litlac:c (!e:~ :('~ll i ("('rel/!onie s]JI"CHCa(!?:an;a r/CE:.tc.'!li. S~·· .~ "" Ryc. 6. Mycie garnków w zagrodzie zaklinacza l;óiem się z tym, że specjalista dmucha w wodę przez wydrąźoną łodygę z rośliny omusekeseke. W ten sposób powstaje piana przelewająca się na z;u1ię, która ma symbolicznie sprowadzić deszcz. 3. Wielu zaklinaczy deszczu używa podczas rytuału rogu czarnego byi;a wypełnionego lekami (kihandżo k'ihembe). Smarują go czarnym vcszkiem zmieszanym z masłem i pozostawiają na słońcu na dachu c:haty albo na kamieniu na cały dzień, by "przywołał" chmury deszczowe. Wieczorem kładą go do najwię'kszego, najważniejszego garnka (ekigemero ki~~uru). 9. Na zakończenie rytuału odbywa się wspólna uczta, w której biorą uaział wszyscy obecni, a perspektywa uczestnictwa w biesiadzie i piciu P h'; a przyciąga wielu ludzi. Wyżej opisane ceremonie są poszukiwaniem pomocy świata nadprzyredzonego w zaspokajaniu konkretnych potrzeb. W modlitwach, które tov,-arzyszą wszystkim tym czynnościom rytualnym, zaklinacz deszczu prosi o deszcz Istotę Najwyższą - Namuhangę lub częściej przodków. Momenty religijne przemieszane są z elementami magicznymi. Zaklinacz deszczu nosi w czasie ceremonii czarną skórę z kozła. Kozioł ofiarny musi być również, jak wspomniano, koloru czarnego. Na Bukerebe, jak zresztą i u wielu innych ludów Afryki Wschodniej i Południowej, czerń �HE'lRYK Ryc. 7. Liście z drzewa omuczwerambogo ZIMON i rozcięte kawałki kory w garnku uważa się za kolor chmur, deszczu oraz przodków 26. Wybór tych, a me innych "leków" uwarunkowany jest poglądami magicznymi. Symboliczne znaczenie ma także duża ilość wody, chodzi bowiem o to, aby mieć dużo deszczu. Różne czynności, jak wylewanie, pryskanie i wypluwanie wody, polewanie i mycie wodą kamieni deszczowych, dmuchanie przez wydrażoną łodygę roślinną powodujące pienienie i kipienie wody w garnku aż do przelania na ziemię piany, bez wątpienia przedstawiają w sposób symboliczny opady. Często tym czynnościom przypisuje się siłę magiczną ściągającą deszcz. Należy jednak dodać, że nie poszczególnym czynnościom, ale całemu obrzędowi przypisuje się znaczenie i skuteczność. Oprócz zasadniczego, opisanego wyżej rytuału zaklinacze deszczu znają jeszcze dodatkowe ceremonie i praktyki, które również sprowadzają deszcz. Nie są one jednak absolutnie konieczne i odgrywają raczej drugo~ rzędną rolę. Powodzenie ceremonii zależy jednak ostatecznie od woli sił wyższych. a nie od zabiegów specjalisty rytualnego. Dlatego też istnieje możliwość Na temat wartości symbolicznej koloru czarnego por. H. Zimoń. Regcnri148-150; H. Straube, Gedanken zur FarbensymboUk in afrikanischcn Eingeborenen-Kulturen. "Studium Generale" 1960, t. 13, s. 405-409, 416. 26 ten ..., s. �Znklillac::e cles=c::u i ceremonie S]Jrou;adzania deszczu niepowiedzenia się obrzędów, z czym zresztą zgadzają się sami zaklinacze. Zaklinacz odczekuje zwykle tydzień na skutek rytuału, po czym może go powtórzyć, nawet kilkakrotnie, aż wreszcie spadnie upragniony deszcz. W wypadku niepowodzenia radzi się wróżbity (omufumu w'ebisano), który badając układ ziarn prosa podaje przyczynę niepowodzenia. Zwykle musi być potem złożona przodkom ofiara z 'kozła lub barana. Godne uwagi jest, iż zaklinacze brak deszczu rzadko przypisują ludzkiej winie 27. Przyczyną niepowodzeń mogą być, ich zdaniem, czary innego zaklinacza deszczu, który z zawiści lub innych powodów osobistych, odpędza chmury deszczowe. Najczęściej nikt nie zna tego domniemanego konkurenta. Odnosi się wrażenie, że podany powód jest po prostu wymówką, że zaklinacz, bezskutecznie starający się a deszcz, kieruje U\Yagę społeczności na urojonego przeciwnika. W ten sposób zyskuje on na czasie, a możliwość powodzenia, tj. nadzieja, że życiodajny deszcz wreszcie spadnie, wzrasta 28. 4. INNE FUNKCJE ZAKLINACZA DESZCZU Oprócz sprowadzania deszczu do zadań zaklinacza deszczu należy: wstrzymywanie deszczu, przeprowadzanie różnych ceremonii oczyszczających, leczenie tzw. "choroby deszczowej" i stosowanie sankcji w wypadku kradzieży. a. Wstrzymywanie deszczu. Na gOoi>podarkęrolną wpływa negatywnie nie tyliko brak deszczu, lecz również nadmierna ilość opadów atmosferycznych. Ogólnie mówiąc, niewystarczająca suma opadów w strefie równikowej sprawia ludności Afryki Wschodniej o wiele więcej kłopotów niż ich nadmiar, który zdarza się stosunkowo rzadko. Znajduje to między innymi odbicie w fakcie, że rytuał wstrzymywania deszczu nie jest rozbudowany i polega na indywidualnych praktykach poszczególnych 27 Wina i przekroczenie tabu mogą jednakże być powodem niepowodzenia i)brzędu deszczowego, np. w wypadku prac polowych w pierwszym dniu opadów (tabu surowo zabrania \v tym dniu wszelkich prac rolnych) lub kradzieży czegoś będac('gC' własilością zaklinacza. ~8 Choć u niektórych ludów Afryki Wschodniej i Poludniowej, gdy przez d:łuż.;zy czas nie padał deszcz, zawodowy zaklinacz deszczu bywał bity, wypędzany, C\ nawet zabijany, to u Kerebów, jak również u Nandów (Kenia), Bongów (SUdan) niepowodzenia nie uwłaczały jego honorowi - G. W. B. Huntingford, The .'V(wdi of Kenya. Tribal Control in a Pastoral Society, London 1953, s. 48: tenże, Nandi Witchcraft [\\":1 .I. Middleton E. H. Winter (red.), Witchcraft and Sorcery in East ,1fJ'ica, London 1964 (I \vyd. 1963). s. 184 n.; E. E. Evans-Pritchard, The B0l1g0. ,.Sudan Notes 2nd Recorllls" 1929, t. 12, s. 23. 1-1- Lud, tom LX �::no spfcjalistów 29. Praktyka tym. że wbija on dzidę o wstrzymanie deszczu: HENRYK zaklinacza w ziemię, ZIMOŃ z rodu prosząc Czuma polega na przykład na przy tym Boga i przodków Panie Boże i moi przodkowie, pomóżcie mi wstrzymać deszcz, przekazaliście nam to zadanie. Ktoś inny sypie nieco czarnego proszku na ziemię w zagrodzie z my·ślą o tym samym skutku. Zaklinacz z plemienia Kerebe wyjmuje z wody wieniec zrobiony z liści bananowych (engata), w którym znajduje się czarny proszek 30. Te i podobne praktyki powinny zgodnie z życzeniem zaklinaczy pow~trzymać deszcz. Decydujące wydaje się ich życzenie, ponieważ trudno dostrzec wyraźne powiązania między zastosowanymi środkami a upragnionym celem. Sami zaklinacze nie przypisują tego znaczenia tym praktykGffi, co rytuałowi sprowadzania deszczu. b. Ceremonie oczyszczające. Zaklinacz deszczu ma władzę nad deszCZEm i nad takimi zjawiskami atmosferycznymi, jak piorun, grad i wiatr. Po uderzeniu pioruna, gradzie lub gwałtownej wichurze musi przeprowadzić specjalne ceremonie oczyszczające, które mają na celu oczyszczenie terenu. W przeciwnym razie wg wierzeń Kerebów to samo nieszczęście spadnie jeszcze raz na dotknięte nim osoby lub teren. Kerebowie wyobrażają sobie błyskawicę w postaci czerwonego ptaka, podobnego do koguta z dużym dziobem i twardymi jak żelazo pazurami, mieszkającego w chmurach 31. Istnieje wiele pod6bnych ptaków błyskawic. dlatego też może grzmieć w różnych miejscach w tym samym czasie. Trzech zaklinaczy z plemienia Kerebe uważa błyskawicę za ducha (engasani) szkodzącego ludziom i zwierzętom. W ten sposób potwierdza się zdanie Hurela, według którego błyskawica jest jednym z najzłoś1iwszych duchów 32. Czerwony kogut (zwany enkokoromi mutuku y'enkuba albo enkoko y'enkuba) symbolizuje błyskawicę. Prawie wszyscy zaklinacze posiadają ~~Wstrzymywanie deszczu, określane w języku kikerebc jako kwamura cnwla alb: kugerura obwire (dosłownie: 'zmniejszyć chmury') należy odróżnić od odpęd,,~'-", deszczu (kuloga enzula = zaczarować deszcz), które jako rodzaj czarów skieD\\'ane przeciw dobru społeczności jest przez ludność potępiane; por. H. Zimc,J~. Regenriten ..., s. 82 n. Z~ Wieniec ten wrzucił on do wody po zakończeniu ceremonii deszczowych, aby ..przywołać" deszcz. Wyjęcie wieńca 7. wody ma natomiast symbolicznie po\vs!:-zymać deszcz. c! Podobne wyobrażenia dotyczące błyskawicy są znane u ,,'>ielu ludc,\\' Afryki W ~.chod~iiej i Południowej. ~" E. Hurel, op. cit., s. 75. Większość zaklinaczy nic identyJikuje jednakże bł~:slcć.,c'icy z duchem, albo nie ma co do tego sprecyzowanegc poglądu, �Zaklinacze.' deszcz-u i ceremonie sprowarlzania 211 deszczu \V zapadach takiego koguta, ponieważ zgodnie z przekonaniem obecność jegc chI'oni przed błyskawicą. W przeciwnym razie błyskawica mogłaby zagrażać ich życiu czy mieniu. Kogut ten używany jest czasem w ceremoniach oczyszczających. Obrzędy oczyszczające (zwane w kikerebe kusombe':-a enkuba, kusirika enkuba lub kuyola enkuba) muszą być przepro\<:adzone wówczas, gdy piorun porazi lub zabije człowieka, gdy spali dornczy też zabije krowę lub inne zwierzę domowe, jak również gdy uderzy w banany czy jakieś drzewo znajdujące się blisko zagrody .. Kerebowie przypisują owcy funkcje ochronne przeciw błyskawicy 33. W wypadku zabicia przez piorun mężczyzny, musi być zabity przez uduszenie baran, a w wypadku zabicia kobiety, zabija się owcę. Potem specjalista rytualny kładzie głowę owcy czy barana do grobu po prawej stronie głowy zmarłego. Zwyczaj ten ma tłumaczyć łagodna natura tych zwierząt: piorun na podobieństwo owcy ma być odtąd spokojny, nie po'Nodawać zniszczenia, a szczególnie omijać zagrodę, w której spoczywa zmarły. Gdy piorun zabije krowę, kozę lub owcę, zaklinacz musi przeprowadzie obrzędy oczyszczające, ponieważ w przeciwnym razie nie można byłoby jeść tego mięsa. Jako zapłata przysługuje wtedy specjaliście rytualnemu duży kawał mięsa. Jak zauważył jeden z nich, "jedynie chrześcijanie pozwalają sobie na jedzenie mięsa bez przeprowadzenia rytuału". 21 października 1968 r. byłem świadkiem ceremonii oczyszczającej prnprowadzanej przez zaklinacza deszczu z rodu Czuma po uderzeniu pioruna w drzewo mangowe, znajdujące się niedaleko jego zagrody. Oto opis ceremonii: ]. -"iajpierw zebrał on na polu i w buszu ściśle określone rośliny (kasek(l, ibuzja, kinami), liście z drzewa omuzungute i łodygi trawy stepov.n) (orubingo). :'. W domu z łodyg orubingo sporządził małą wiązkę. Roztarł rośliny i włożył je do małej tykwy wypełnionej wodą. Wsypał następnie do niej nieco czarnego proszku. Przygotował i poukładał parami małe drewniane kołki. posmarowane na czarno sadzą. W czasie ceremonii pomagało mu dwóch chłopców, jeden trzymał tykwę, a drugi czerwonego koguta. ~ądzą ludy Afryki Wschodniej: Nkole, Ganda, Fipa, Njamwezi Płd.) - J. Roscoe, The Northern Bantu: an Account of some Cemmi African Tribes of the Uganda Protectorate, Cambridge 1915, s. 107; tenże, Th€' Bc::andG: an Account of their Native Customs and BeLiefs, London 1911, ~. ·LJ :'\.. Lcehaptois, Aux Rives du Tanganyika, Alger 1913 - cyt. wg J. Zwer;<3 F:c:obnie i ZUl'-";i (Afryka t,em;,:;, Der Widder und seine Verbindung zu Sonne und Gewitter in Afrika. 1959 t. 54, s. 444; W. Blohm, op. cit., s. 179; H. Callaway, The Reli[liv;;: E>stem of the Amazulu, Cape Town 1970 (I wyd. 1870?), s. 405; E. J. Krige, ';'i,,, ~.s::,:l System of t/te Zulus, London 1936, s. 319. ,.AntL:pos" �212 HENRYK ZIMOŃ 3. Dookoła drzewa mangowego wykonał następnie kolejno czynn:>SCl rytualne: trzonkiem kopaczki zrobił mały dołek, włożył do niego dwa kołki, wbił je głębiej kamieniem, skropił wodą i lekami. Następnie przykrył kołki ziemią i skropił to miejsce wodą jeszcze raz. Przy tym ::aklinał błyskawicę słowami: Niech ogień pozostaje i nie przychodzi tutaj dzisiaj z dala jeszcze raz. W końcu wziął trochę ziemi pazurami koguta i wrzucił ją do tykwy. Te same ceremonie przeprowadził w zagrodzie, na progu domu i w palenisku domowym. 4. Po zakończeniu rytuału wyrzucił pozostałe jeszcze w tykwie rośli ny do wody, umył kopaczkę, skropił koguta wodą i umył ręce. Celem powyższej ceremonii jest z jednej strony oczyszczenie terenu, a z drugiej strony (o 'Czym świadczą słowa zaklęć, powtarzane przy każdej czynności) powstrzymanie w przyszłości niszczącej siły pioruna z dala od 'tego terenu. Czerwony kogut wskazuje na poglądy mieszkańców wyspy co do postaci błyskawicy. Za przeprowadzenie ceremonii oczyszczającej dawniej otrzymywał zaklinacz deszczu kilka kopaczek, kozę lub nawet krowę. Dzisiaj w zależności od sytuacji materialnej "petenta" otrzymuje od 10 do 100 szylingów 34. c. Ceremonie lecznicze. W wypadku tzw. "choroby deszczowej" (nazywanej w języku kikerebe kuhurucza enzula, kuhigika enzula albo k'jh~· gikira enzula) jedynie zaklinacz deszczu może chorą osobę wyleczyć. przeprowadzając ściśle określone ceremonie. Z danych etnograficznych trudno określić istotę tej choroby, jak również znaczenie i funkcję ceremonii leczniczych. Określenie w języku kikerebe kurwazibwa enzula albo kurwazja enzula (dosłownie: "chory na deszcz", "choroba deszczowa") wskazuje na jakieś powiązanie choroby z deszczem, albo inaczej mówiąc, w deszczu widzi powód choroby. Nie chodzi tu wcale o jakieś ściśle określone dolegliwości. Różne cierpienia mogą być objawami tej chol';)oy: kurcze brzucha, obłąkanie, uczucie strachu, ślepota, impotencja, jaglica, biegunka, gorączka, bóle żołądka i głowy. Według zaklinaczy desz·~zu z rodu Czuma, chora osoba musi oprócz tego śnić o deszczu. Literatura etnograficzna ludów Afryki Wschodniej zdaje się wskazywać na to, że "choroba deszczowa", spowodowana przez duchy zmarłych przodków, jest znakiem powołania do godności zaklinacza deszczu :I'i. 34 O ceremoniach oczyszczających odprawianych po gradzie i gwałtownl' W:churze zob. H. Zimoń, Regenr'iten ..., s. 102-106. 35 Również u Morów (Sudan) i WugusóW (zach. Kenia) powołanie do ..:·'W:)du" zaklinacza objawia się poprzez chorobę (puchnięcie ciała u Morów, .,2 ;kń- �ZakLInaczc dc~?:e:'lL i cerelnonie sprowadzania c1eSZC.2U 21:3 Ostateczny wybór następcy zależy, jak już wspominałem, od specjalisty rytllalnego. Ceremonia lecznicza polega między innymi na otrzymaniu przEZ chorego własnego garnka "deszczowego" (ekigemero) i na delikatnym zadraśnięciu ciała chorego w odpowiednich miejscach, połączonego z zaaplikowaniem leczniczego proszku (zabieg podobny do ceremonii inicjacyjnej młodego adepta zaklinacza deszczu) 36. d. Zastosowanie sankcji przeciw złodziejom. Według wierzeń Kerebów zaklinacz deszczu swoją władzę nad wiatrem i piorunami może vvy!korzystać jako sankcje przeciw złodziejom (omusuma). Jeszcze dzisiaj wielu vvyspiarzy wierzy, że może on, o ile poszkodowany zwróci się do niego w 1t:j sprawie, ukarać złodzieja za pomocą powodowania huraganu, który może zerwać dach jego domu czy zniszczyć jego pole. O ile to nie pamwe do zmuszenia złodzieja, by oddał skradzioną rzecz, zaklinacz deszczu może zabić go przez posłanie pioruna. Poszkodowany opowiada sąsiadom i innym mieszkańcom wioski o kradziEży. w celu zmuszenia złodzieja do oddania skradzionej rzeczy. Gdy to nie odniesie skutku po kilku dniach bierze nieco ziemi z podwórza, konkretnie z miejsca gdzie znalazł podejrzane ślady uważane za ślady stóp złodzieja, albo z miejsca gdzie znajdował się skradziony przedmiot. Z prosem udaje się do wróżbity, który z układu ziarn określa domniemanego złodzieja. Następnie poszkodowany opowiada sąsiadom o wizycie u wróżbity grożąc, że gdy nie będzie skutku, po pewnym czasie uda się z tą sprawą do zaklinacza deszczu. Presja moralna wywierana na złodzieja. który naj prawdopodobniej pochodzi z najbliższego sąsiedztwa, staje się coraz większa. Musi się liczyć z tym, że jest podejrzany, albo nawet już rozpoznany przez wróżbitę. Z tego powodu zdarza się często, że ::,łodziej sam się zgłasza i oddaje właścicielowi skradziony przedmiot. W przeciwnym razie poszkodowany prosi zaklinacza deszczu o ukaranie złodzieja przez zesłanie na niego gwałtownego wiatru lub pioruna. Rytua! w obu wypadkach jest podobny. Zaklinacz chodzi w sąsiedztwie (albo nawet po całej wiosce) od zagrody do zagrody i zbiera nieco trawy ze wszystkich dachów. W swojej zagrodzie wkłada do jednego ze swoich garnków deszczowych leki magiczne wymawiając następującą formułę: Niech życie jego będzie dzisiaj w niebezpieczeństwie, niech dach jego zostanie zniszczony (albo: niech piorun zabije złodzieja). st\" bóle oczu i śmierć dzieci u Wugusów). Zdaniem Wagnera, Wugusowie wierzą· że choroby te mają być spowodowane przez ducha zmarłego zaklinacza G. ·Wagner, The Bantu of North Kavirondo, t. 1, London 1949, s. 156 n.; L. F. NalGe I,ed.), A Tribal Survey of Mongalla Province, London 1937, s. 165. J Zob. opis rytuału w: H. Zimoń, Regenriten ..., s. 108--111. �214 HENRYK ZIMON" Następnie sypie do garnka trochę ziemi pochodzącej ze śladu ::;tóp złodzieja i trawy z dachu domu domniemanego złodzieja. Zaklinacz z plemienia Dżita mówi przy tym: Omiń inne zagrody, ale idź prosto do zagrody tego, kto ukradł te rzeczy, tylko do jego zagrody. Nie zniszcz innych zagród. Na koniec napełnia garnek wodą i czasem sypie do niego nieco czarnego proszku. Odpowiednio do życzeń zaklinacza gwałtowny wiatr powinien zniszczyć pole złodzieja lub jego zagrodę i w ten sposób zmusić go do oddania skradzionej rzeczy. Gdy po kilku dniach złodziej rzeczy nie odda, zaklinacz, za odpowiednim wynagrodzeniem, może go zabić przez posłanie na niego pioruna. Ogólnie można powiedzieć, że sankcja ta nie była stosowana za często. Nieszczęśliwy przypadek mógł łatwo być tłumaczony przez opinię publiczną jako V\rynik interwencji zaklinacza deszczu. Prócz tego można dodać, że wróżbita, który dkreśla złodzieja, mógł wykorzystać sytuację i rzucić podejrzenie na osobę dla niego ze względów osobistych niewygodną. W tradycyjnej społeczności strach przed surową karą wywierał niewątpliwie niemały przymus moralny na potencjalnego złodzieja i przyczyniał się do poszanowania własności prywatnej i utrzymania porządku społecznego. Jeden z zaklinaczy deszczu porównał swoją funkcję w tym względzie z funkcją policjanta w społeczeństwie cywilizowanym, gdyż obaj na mocy przekazanej im władzy troszczą się o porządek i chronią własność obywateli. ZAKO~CZENIE Zaklinacz deszczu na wyspie Bukerebe oprócz obowiązku sprowadzenia deszczu, które było niewątpliwie jego głównym zadaniem, miał do spełnienia jeszcze inne funkcje, do których wykorzystywał swoją władzę nad zjawiskami atmosferycznymi. Ten logicznie zamknięty system zadań zapewniał mu określoną, uprzywilejowaną pozycję w tradycyjnej społeczności afrykańskiej. Na skutek przemian społeczno-politycznych w ostatnich dziesiątkach lat pozycja ta - jak wspomniałem - została poważnie zachwiana. Na Bukerebe ceremonii deszczowych i innych ceremonii (np. oczyszczających) nie odprawia się już dzisiaj w imieniu całej społeczności, lecz jedynie prywatnie, na indywidualne prośby poszczególnych mieszkańców czy mniejszych grup. U chrześcijan zanika stopniowo wiara w specjalną władzę i zdolności zaklinacza deszczu. �Zaklinacze c1es.?TZU i cCl·elnollie sprowadzania :..>1,", des.:c::::u Pod wpływem szkolnictwa młoda generacja Afrykanów rozumie i tłumaczy zjawiska przyrody racjonalnie, w oparciu o naukowo uzasadnione wiadomości meteorologiczne wyjaśniające przyczynową zależność między opadami deszczu a położeniem geograficznym, promieniowaniem słonecznym, ciśnieniem powietrza i cyrkulacją atmosfery. Wiadomości te jednak nie są zdolne zaspokoić konkretnych potrzeb powstałych na terenach okresowo nawiedzanych przez suszę, ani wyeliminować niepewności wynikającej z nieregularności opadów. Wymienione fakty geograficzno-klimatyczne były i są głóWnym powodem stosunkowo szerokiego rozpowszechnienia ceremonii sprowadzania deszczu na Bukerebe i u innych ludów Afryki Wschodniej oraz ich dalszego kontynuowania, mimo zachodzących przemian. HENRYK ZIMON RAINMAKERS AND RAINMAKING RITES ON THE ISLAND TANZANIA (based on the fieldwork carried out in 1968) (Sum BUKEREBE IN m ar y) O;' all the single factors \vhich control agriculture, rain is the most impor~ant to people living in a country with uncertain rainfall and. dependent for t',eir livelihood solely upon the yield of their fields. The ritual an d social importance of the rainmakers in the traditional African community was conditioneci by the economical anci climatological factors. Although the Siranga chiefs who ruled on the Island Bukerebe were in the past responsible for the welfare of their people, fertility of land and rainfall, in the performance of the rainmaking ceremonies a professional rainmaker played the most important part. His high authority and prestige is based on his power of the 18 rainmarkers known by the author uses in the rainmaking and other over rain and other natural phenomena such as lightning, hail and wind. Each rites rain pots, rain stones, horns filled with medicines, spears, pegs and special rain medicines. Besides the rainmaking the professional rainmaker on the Bukerebe Island has to fulfil the following tasks: rain stopping, purification and protection rites against lightning, hail and wind storm, healing ceremonies and using sanctions against theft. The present political and social changes in Tanzania and Bukerebe considerably influence the beliefs and ceremonies performed by the rainmakers causing their alteration or vanishing. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71e8a1ac6dbc179dbe0c290acf2626fc.pdf 5830595c78c05ab10b82cf6ff3018929 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1124 Title A name given to the resource Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.201-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZAKŁAD ETNOGRAFII I H K M P A N W WARSZAWIE Zakład Etnografii I H K M składał się swego czasu z pracowni łódzkiej,, krakowskiej, poznańskiej, warszawskiej i wrocławskiej, którymi kiero­ wali m.in. prof. prof. W. Dynowski, M . Frankowska, J. Gajek, M . Gładysz, A. Kutrzeba-Pojnarowa i K . Zawistowicz-Adamska. Po likwidacji pracowni w Łodzi działają nadal cztery placówki. Informacje o pracy każdej z nich przedstawione zostały odrębnie, poniższa dotyczy zespołu działającego w Warszawie. Badania prowadzone w Zakładzie, ich kierunki i metody, stanowią wynik połączenia założeń, które legły u podstaw jego powstania z kon­ sekwencjami dalszej ewolucji dyscypliny w Polsce. Powołanie w 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej oznaczało próbę integracji róż­ nych gałęzi wiedzy historycznej zajmujących się materialnymi warun­ kami bytu jako podłożem -rozwoju dziejowego. Uprawiane w Instytucie studia znalazły się w nurcie określonym założeniami materializmu histo­ rycznego, który pozostał wpływowym kierunkiem metodologicznym. Szczegółową wykładnię dostosowaną do potrzeb etnografii znalazł on w konkretno-historycznej (integralnej) metodzie K . Dobrowolskiego, k t ó ­ ra okazała się przydatna do rekonstrukcji procesu historycznego i ba­ dania przemian współczesnych, dzięki czemu przyjęta została także przez zespół pracowników Zakładu w początkach jego istnienia. Dzięki owej metodzie wyjściowe założenie koncentracji na zjawiskach kultury ma­ terialnej poszerzone zostało o inne działy kultury, uznane za całość za­ równo w kategoriach procesu, jak też morfologii kultury narodu. W trak­ cie dalszego rozwoju uwarunkowanego ogólnym postępem nauk huma­ nistycznych doszło do równouprawnienia dwu perspektyw — historycz­ nej i antropologicznej, które we wzajemnym powiązaniu uznaje się za warunek twórczych studiów nad historią kultury. Jeśli analiza historyczna podlega stopniowemu doskonaleniu warszta­ towemu, to w ramach ujęcia antropologicznego trwają indywidualne po­ szukiwania czerpiące doświadczenie z kierunków funkcjonalnego, struk­ turalnego czy semiotycznego, a także próby powiązania niektórych z nich z analizą historyczną. Historyczne badania kultury ludowej prowadzone w Zakładzie nie sięgały w zasadzie głębiej niż X I X w., nie planowano także badań etnogenetycznych. Wskutek tego utrudniona była realiza- �'202 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z cja założeń przyjętych przy organizowaniu I H K M , mianowicie integracji problemowej reprezentowanych w nim dyscyplin. Mogą się one wszakże urzeczywistnić na płaszczyźnie przyjęcia przez te dyscypliny metod wiedzy antropologicznej. Przez kilkanaście początkowych lat praca Zakładu koncentrowała się na dwu etapach procesu badawczego — dokumentacji i opisie zjawisk wyodrębnionych problemowo (procesy zmian współczesnych) i prze­ strzennie (wybrane regiony, zwłaszcza Kurpie, Podlasie, częściowo Kar­ paty). Ukazujące się wówczas monografie podejmowały analizę w skali regionalnej, powstawały także prace problemowe oparte na ograniczo­ nej bazie źródłowej. Osiągnięciem ówczesnego warsztatu badawczego "było sprecyzowanie i ujednolicenie wymagań w stosunku do technik te­ renowych nastawionych przede wszystkim na wykrywanie procesów spo­ łecznych. Badaniom terenowym oraz pracom monograficznym przyświe­ cało dążenie do wykrycia uwarunkowań genetyczno-przyczynowych zja­ wisk, ich funkcji, współzależności oraz powiązań z procesami zachodzą­ cymi w makrostrukturze społecznej. Metody analizy historycznej uzu­ pełniane były w pierwszym okresie metodami zaczerpniętymi z socjo­ logii. Dążenie do dokumentacji procesu zmian umożliwiło zebranie boga­ tego materiału źródłowego. Pozwalał on przejść do etapu analiz i uogól­ nień historycznych na temat kultury ludowej w skali całego kraju, w t y m także pogłębionej analizy zróżnicowania regionalnego. W kon­ sekwencji przygotowana została, przy współudziale autorów z zewnątrz, •dwutomowa synteza Przemiany kultury ludowej w Polsce. Na margi­ nesie prac nad syntezą począł się rozwijać słabo dotąd reprezentowany nurt refleksji metodologicznej (model w etnologii, pojęcie kultury tra­ dycyjnej, miejsce obrzędowości w kulturze itp.). Synteza może być rów­ nież uznana za punkt zwrotny w zainteresowaniach pracowników Za­ kładu, które w poważnym stopniu przeniosły się z opracowań monogra¬ ficznych na problemowe ujęcia uogólniające wiedzę z danego zakresu. W latach 60-tych zainicjowane zostały badania terenowe poza Polską, świadczące o ekspansji merytorycznej i metodologicznej. Były one po­ stulowane podczas dyskusji nad deficytowymi obszarami w polskiej et­ nologii, do których zaliczono międzykulturowe studia porównawcze. Ich znaczenie ujawniło się z dodatkową siłą wraz z przejściem do etapu problemowej analizy materiału etnograficznego, lecz stymulowane one były także historycznymi i metodologicznymi rozważaniami nad wkła­ dem międzywojennej etnologii polskiej oraz współczesnej światowej. Po­ czątkowo stawiano sobie zadanie badania prawidłowości zmian kulturo­ wych zachodzących w odmiennych społeczeństwach (Polska, Bułgaria, Mongolia) pod wpływem podobnych bodźców gospodarki socjalistycznej. Następnie rozrosły się one (zwłaszcza w Mongolii) w kierunku badań nad specyfiką i ogólnymi prawidłowościami funkcjonowania kultury no- �ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M PAN, W A R S Z A W A 203 :madycznej oraz tożsamości pewnych elementów kultury w różnych spo­ łeczeństwach, ujawnianej metodą porównawczą przy pomocy analizy historycznej, strukturalnej i semiotycznej. Pracownicy Zakładu podjęli wspólnie z zespołem poznańskim intensywne studia nad wierzeniami Indian Hispanoameryki. Ponadto uczestniczą w realizacji międzynaro­ d o w y c h programów badań karpackich i w przygotowaniu syntezy etno­ grafii Słowian. Zakład Etnografii I H K M jako placówka PAN starał się także pełnić funkcję integrującą środowisko etnograficzne w kraju i wzmacniającą je organizacyjnie. Temu celowi służyło początkowo zbieranie i publiko­ wanie dokumentacji terenowej, rozwijanie badań regionalnych, inicjaty­ wa syntezy scalającej rozproszone badania, organizowanie dyskusji śro­ dowiskowych, wreszcie działania wydawnicze. Bieżące prace naukowe prowadzone w Zakładzie koncentrują się na syntetycznym ujęciu pewnych zagadnień kultury ludowej Polski oraz syntetycznych i szczegółowych analizach problemowych w ujęciu ogól­ nym czy też odnoszących się do kultur pozaeuropejskich. Tematyka tych prac obejmuje zakresy stosunków społecznych na wsi, mechanizmów formowania się i przekazywania kultury, niewerbalnego komunikowania się, wierzeń religijnych, obrzędowości i in. Stanowi ona kontynuację prac zakończonych w latach poprzedzających, dotyczących m.in. społeczno-kulturowej roli oświaty wiejskiej, historii polgądów na temat tradycji i sztuki ludowej. Podejmuje jednak zagadnienia nowe dla polskiej etno­ logii w tematyce zaś DozaeuroDeiskiei często sa to pierwsze próby sformułówania i opracowania problemu. Poniżej przedstawiony został rejestr prac obecnie prowadzonych W Zakładzie. Kultura ludowa Polski: 1. Więzi społeczne wsi — tradycje i współczesne przemiany; doc. dr M . Biernacka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, baza źródłowa: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 2. Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej — doc. dr W. Paprocka. Termin: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały terenowe i literatura, okres: od końca X I X w. do czasów współczesnych. 3. Miejsce sztuki ludowej w życiu rodziny i społeczności wiejskiej — dr M . Drozd-Piasecka. Funkcjonalno-historyczna analiza wytworów sztu­ ki plastycznej w ich relacji do środowiska, w którym powstawały. Ter­ min: 1981-1985, teren: wybrane obszary Polski, źródła: materiały tere­ nowe i literatura, okres: od końca X I X w . do współczesności. 4. Kultura ludowa w Polsce okresu przeduwłaszczeniowego — dr A. Woźniak. Praca poświęcona oddziaływaniu czynników zewnętrznych i wevv'nętrznych (wg teorii autorytetów J. Bystronia) na kulturę ludo­ wą rozumianą jako kultura społeczności lokalnych. Termin: zamierzę- �204 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z nie długofalowe, teren: cały kraj ze szczególnym uwzględnieniem Ma­ zowsza, źródła archiwalne i literatura, okres: X V I - X I X w. 5. Prace nad przygotowaniem skróconej obcojęzycznej wersji syntezy Przemiany kultury ludowe] w Polsce — doc. dr M . Biernacka, doc. dr W. Paprocka, dr K . Kwaśniewiczowa. Termin: 1981-1983. Typologia zachowań kulturowych, opracowanie porównawcze: 6. Symbolika gestu i zachowania zrytualizowanego; problematyka ekspresji ruchowej w kulturze — mgr J. Kowalska. Temat ten, wspólnie z realizowanym poprzednio („Taniec jako forma przekazu treści k u l t u ­ rowych") stanowi etap prac nad zagadnieniem pozawerbalnych środków komunikowania. Celem jest opracowanie typologii określonych t u form zachowania na podstawie analizy właściwej i m w konkretnych kontek­ stach kulturowo-sytuacyjnych symboliki i wyodrębnienie charakteryzu­ jących je cech uniwersalnych. Termin: 1981-1985, teren: Polska z sze­ rokim uwzględnieniem materiałów porównawczych z różnych kultur, źródła: literatura, okres: bez konkretnej chronologizacji. Badania nad wierzeniami i mitologią Indian amerykańskich: 7. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się i rozwoju katolicyz­ mu ludowego — prof. dr M . Frankowska. Studium synkretyzmu u I n ­ dian z porównawczymi odniesieniami do obszaru iberyjskiego. Termin: 1982-1984, teren: Mezoameryka, źródła: materiały terenowe, archiwalia, literatura i muzealia, okres: prehiszpański do X X w. 8. Religie Indian Mezoameryki; mitologia Azteków — prof. dr M . Frankowska. Próba systematyzacji materiału odnoszącego się- do mitolo­ gii azteckiej i rekonstrukcji zespołu mitologicznego. Termin: 1981-1982, teren: Meksyk, źródła: archiwalia, literatura i muzealia, okres prehisz­ pański. 9. Problemy synkretyzmu religijnego u Indian Hispanoameryki; za­ gadnienie faz procesu synkretyzacji — dr R. Tomicki. Etnohistoryczne studium procesów religijnych wywołanych kontaktami hiszpańsko-in­ diańskimi oraz ich zależności od form, przebiegu i czasu trwania tych kontaktów. Rozpoznanie głównych etapów procesu na podstawie analizy zjawiska z obszaru jednego kraju. Termin: 1981-1984, teren: Meksyk, źródła: archiwalia i literatura, okres: X V I - X X w. Badania nad kulturą wybranych ludów Azji: 10. Kultura ludowa Gruzji - dr A. Woźniak. Sposoby i kierunki od­ działywania najważniejszych czynników kształtujących kulturę ludową. Historyczna analiza procesu formowania się kultury. Termin: 1981-1985, teren: Kaukaz, źródła: literatura, okres: od średniowiecza do współczes­ ności. 11. Zachowania ludyczne pasterzy mongolskich — mgr I . Kabzińska-Stawarz. Pierwsza próba systematyzacji materiału w danym zakre­ sie uwzględniająca elementy porównawcze oraz próba określenia sym- �205 ZAKŁAD E T N O G R A F I I I H K M P A N , WARSZAWA boliczno-komunikacyjnego i magicznego znaczenia zachowań ludycznych w kulturze mongolskiej. Termin: 1978-1982, teren: Mongolia, źródła: badania terenowe i literatura, okres: początek X X w. 12. Obrzędowość u ludów mongolskich — doc. dr S. Szynkiewicz. Porównawcze i typologiczne studium obrzędów przejścia systematyzu­ jące wiedzę faktograficzną. Historyczna analiza społecznych i symbolicz­ nych funkcji elementów obrzędu. Termin: 1980-1982, teren: Mongolia i obszary sąsiednie, źródła: materiały terenowe oraz literatura, okres: koniec X I X do początków X X w. • 13. Słownik etnograficzny ludów Azji Środkowej — mgr I . Kabzińska-Stawarz, doc. dr S. Szynkiewicz. Próba encyklopedycznego upo­ rządkowania podstawowych elementów kultury ludów obszaru jako pod­ stawa warsztatowa do prowadzenia analiz porównawczych. Termin: 1982¬ 1987, źródła: literatura, okres: X I X - X X w. Opracował: Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fac81efeaef698ebb8601d8e932d6399.pdf b03b0de3872733545f9cc60e1018bd96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5954 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5546 Title A name given to the resource Zakopywanie czepka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Zakopywanie czepka Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka z a k o p y w a ł a czepek: 1—razem z ł o ż y s k i e m , 2—w komorze, 3—pod progiem, 4 brak d o k ł a d n i e j s z y c h danych, 5—brak tradycji, 6—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka ", „babiąca ", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 27. Jakie obowiązki należały do takiej „babki": d)Przechowywanie i konserwowanie czepka, w którym niekiedy dziecko się rodzi? Co z tym czepkiem robią? /należy to do „babki", czy do kogoś' z rodziny?/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceab556eeef92778f0e81a0b407b1935.pdf f8e61848eaf63d72d1e4ca51698517cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4610 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.193-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text k u l t u r y tegoż ludu. Może by s p r ó b o w a ć o d r z u c i ć w ogóle pojęcie „ l u d u " ? Co by się wtedy stało? S p o ł e c z e ń s t w a europejskie o tak bogatej, zmiennej i historycznie „ w y ­ m i e r n e j " przeszłości p o s i a d a j ą obecnie i p o s i a d a ł y daw­ niej k u l t u r ę n i e j e d n o l i t ą , r o z w a r s t w i o n ą . Chodzi t u nie t y l k o o rozwarstwienie klasowe, m a j ą t k o w e i różnice p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h (choć te o d g r y w a j ą oczywiście rolę n a j w a ż n i e j s z ą ) . I s t n i a ł y i i s t n i e j ą w tych s p o ł e c z e ń ­ stwach liczne grupy, k t ó r e z najrozmaitszych p o w o d ó w : geograficznych, gospodarczych, religijnych, zawodowych, psychicznych itd., żyły i żyją w swoistej izolacji. K a ż d a z takich grup jest potencjalnym nosicielem specyficz­ nych dla siebie możliwości tworzenia o d r ę b n e j k u l t u r y czy przynajmneij n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w takiej k u l t u r y . M a m t u na m y ś l i nie t y l k o takie znane w y o d r ę b n i o n e grupy j a k getta Ż y d ó w czy s t a r o w i e r ó w , ale r ó w n i e ż np. sitarzy b i ł g o r a j s k i c h , o c h w e ś n i k ó w skulskich, m a ­ larzy c z ę s t o c h o w s k i c h (że pozostaniemy w zakresie t w ó r ­ ców sztuki i rzemiosła). J a k a ż to jest kultura? Inna, odmienna od k u l t u r y otoczenia dla grup mniejszych, a dla grup s p o ł e c z n y c h w i ę k s z y c h inna od standartu, p r z y j ę t e g o jako reprezentatywny dla elity społecznej czy r z ą d z ą c e j . W y n i k a z tego, że etnografia europejska powinna z a j m o w a ć się wszystkimi i n n y m i g r u p a m i społecznymi niż nosiciele k u l t u r oficjalnych w danym czasie i miejscu. Zdarza się wszak często, że modele k u l t u r y p r z e c h o d z ą od jednej w a r s t w y społecznej do innej i elementy k u l ­ t u r y oficjalnej danego czasu stają się „ l u d o w e " w innej. A w i ę c nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i t y m sa­ m y m abstrakcyjne, ale grupy społeczne r ó ż n e w r ó ż ­ nych okresach dziejowych i miejscach są nosicielami innych s t r u k t u r k u l t u r o w y c h i one to m o g ą i p o w i n n y być przedmiotem b a d a ń , k t ó r e m o ż e m y tradycyjnie nazy­ w a ć etnograficznymi. W y c i ą g a m s t ą d wniosek, że w ł a ś ­ ciwą m e t o d ą tych b a d a ń jest ciągłe p o r ó w n y w a n i e w y ­ t w o r ó w tych wszystkich grup ze w s p ó ł c z e s n y m i m standartem k u l t u r o w y m p a n u j ą c y m „oficjalnie" w danej epoce i danym k r a j u . Nie w i e c z n o t r w a ł e w i ę c cechy i w a r t o ś c i ani nie odwieczne r e l i k t y dają w ł a ś c i w y ma­ t e r i a ł dla b a d a ń t a k ż e sztuki ludowej, ale ciągła k o n ­ frontacja z faktami k u l t u r o w y m i i artystycznymi innych „ p r z o d u j ą c y c h " czy „ p o w s z e c h n i e uznanych" grup spo­ łecznych. To, o czym t u m ó w i ę , nie jest oczywiście do k o ń c a p r z e m y ś l a n e . A l e już dzisiaj inaczej niż przed d w u ­ dziestu l a t y o d p o w i e d z i a ł b y m na pytanie: co to jest styl ludowy? Pytanie to bowiem m o ż e b y ć sensowne t y l k o dla f a k t ó w czy ich zespołu w o k r e ś l o n y m czasie, miejscu i dla o k r e ś l o n y c h t w o r ó w . S u m u j ą c , jestem s k ł o n n y t w i e r d z i ć , że różnice m i e ­ dzy e t n o g r a f i ą e u r o p e j s k ą a „ a n t r o p o l o g i ą " czy etnolo­ gią innych k r ę g ó w cywilizacyjnych polegają nie tyle na r ó ż n i c a c h morfologicznych czy nawet s t r u k t u r a l n y c h r ó ż n y c h f a k t ó w k u l t u r o w y c h , ale na s k o m p l i k o w a n y m u nas u k ł a d z i e p o z i o m ó w k u l t u r a l n y c h . Nasza tzw. k u l ­ t u r a ludowa jest i b y ł a już od dawna poddana zjawisku bikulturalizmu, a może multokulturalizmu, że w i ę c s t r u k t u r y k u l t u r o w e u nas dalekie są i b y ł y od dawna od tego zintegrowania, p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą nam ba­ dacze k u l t u r plemiennych. Co w i ę c e j , m y ś l ę , że w b r e w powszechnym p o g l ą d o m r ó ż n i c e j u ż co prawda nie po­ z i o m ó w k u l t u r y , ale ich jakości nie t y l k o nie b ę d ą się zmniejszać, ale r o s n ą ć . Wszyscy stajemy bezradni wobec zasobu w i a d o m o ś c i i d o ś w i a d c z e ń z t y m z w i ą z a n y c h j e d ­ nych ludzi, p r a k t y k i życiowej i zawodowej drugich, p r o b l e m ó w ż y c i o w y c h t r a p i ą c y c h znów innych. M a l u j ą nas ś r o d k i tzw, k u l t u r y masowej na jeden kolor, coraz bardziej j e d n o l i t y i pospolity, ale pod n i m , pod tą w a r s t w ą , n a r a s t a j ą różnice coraz w z r a s t a j ą c y c h d o ś w i a d ­ czeń: pilot i buchalter m o g ą s ł u c h a ć jednego p r o g r a m u telewizyjnego, ale t r e ś ć ich życia w e w n ę t r z n e g o , a w i ę c i t r e ś ć ich k u l t u r y są z u p e ł n i e czy niemal z u p e ł n i e r ó ż n e . Pod w a r s t w ą jednolitej farby rodzi się z u p e ł n i e różny materiał ludzki. W n o s z ę stąd, że etnografia, jako nauka p o r ó w n u j ą c a r ó ż n e poziomy i „ s u b s t a n c j e " k u l t u r o w e , b ę d z i e istnieć nadal. Standart oficjalny ma tendencje u n i f i k u j ą c e , ale r ó ż n i c e r o s n ą , co na odcinku mnie i n t e r e s u j ą c y m , od­ cinku twórczości plastycznej, uwidacznia się zapewne m . i n . t a k ż e coraz szerszym rozprzestrzenianiem się sztu­ k i nieoficjalnej, zwanej najczęściej a m a t o r s k ą czy s z t u k ą w s p ó ł c z e s n y c h p r y m i t y w ó w . Odpowiadam tu g ł ó w n i e na pytanie d o t y c z ą c e tego, j a k i e są determinanty powsta­ wania zjawiska o k r e ś l a n e g o jako sztuka ludowa. A . J a c k o w s k i : A j a k Pan Profesor w i d z i problem sztuki ludowej, ustawia wobec siebie takie zjawiska j a k malarstwo ludowe i malarstwo cechowe? Jeśli o d n o ś n i e do X V I w i e k u nie m a m y ż a d n y c h p r z e k a z ó w , ż a d n y c h z a b y t k ó w „ s z t u k i l u d o w e j " z za­ kresu m a l a r s t w a czy rzeźby, to znaczy prac, k t ó r e t w o ­ rzył „ l u d w i e j s k i " — to wedle mojej o p i n i i nie w y n i k a z tego wcale, że do zakresu b a d a ń w ł a ś n i e etnograficz­ nych nie p o w i n n y w e j ś ć zainteresowania s z t u k ą i n n ą niż standartowa owego czasu. M a m na m y ś l i s z t u k ę c e c h o w ą , a raczej s z t u k ę n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w tej sztuki. Przy sposobności z w r ó c ę u w a g ę , że nasza sztuka o f i c j a l ­ na np. d w o r u k r ó l e w s k i e g o tego czasu — rozpatrywana w p o r ó w n a n i u np. ze s z t u k ą d w o r s k ą W ł o c h — robi w r a ­ ż e n i e n i e m a l „ l u d o w e j " . Podobny odskok m o ż n a dostrzec m i ę d z y p r o d u k c j ą c e c h ó w k r a k o w s k i c h czy l w o w s k i c h a obrazami z dalekich k o ś c i ó ł k ó w wiejskich. W y d a w a ł o m i się zawsze i wydaje dotąd, że gdy z a i s t n i a ł y ekono­ miczne i psychiczne w a r u n k i dla odbioru o b r a z ó w w f o r ­ mie masowej przez chłopa w X I X w i e k u — d o ś w i a d ­ czenia tego „ o d s k o k u " p o z i o m ó w — b y ł y g ł ó w n ą k o m ­ p o n e n t ą nie t y l k o p r o c e d e r ó w technicznych, ale i stylu „ l u d o w y c h o b r a z ó w " . D l a k a ż d e g o w i ę c p r z e k r o j u dzie­ jowego trzeba b u d o w a ć r ó ż n e w a r s t w y p o z i o m ó w sztuki, co nota bene nie ma nic w s p ó l n e g o z ich w a r t o ś c i ą a r t y ­ s t y c z n ą , j a k to j u ż gdzie indziej wielokrotnie p o d k r e ś l a ­ łem. ZOFIA SZYFELBE.IN-SOKOLEWICZ Zespół p y t a ń przedstawionych przez R e d a k c j ę został w r ę c z prowokacyjnie w y b r a n y i nie c h c i a ł a m dać się s p r o w o k o w a ć aż do momentu wypowiedzi prof. Piwockiego. Pan profesor d o t k n ą ł sprawy, k t ó r a w etnografii jest n i e s ł y c h a n i e w a ż n a , i to z a r ó w n o od strony teore­ tycznej, jak i od strony b a d a ń k o n k r e t n i e historycznych, b a d a ń empirycznych; chodzi tu o m o ż l i w o ś ć cbjęcia j e d n ą a p a r a t u r ą p o j ę c i o w ą i w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w z ba­ d a ń nad tzw. s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i i k u l t u r a m i europejskimi łącznie. To, co nazywamy s p o ł e c z e ń s t w a m i p i e r w o t n y m i , stanowi całość bardzo r ó ż n o r o d n ą , w ob­ r ę b i e k t ó r e j m o ż e m y o d n a l e ź ć tzw. k u l t u r y c h ł o p s k i e . Na p r z y k ł a d prace d o t y c z ą c e części A m e r y k i P o ł u d n i o w e j to w ł a ś n i e prace d o t y c z ą c e s t r u k t u r agrarnych. H i s t o ­ rycy i e k o n o m i ś c i toczą d ł u g i e dyskusje, czy te s p o ł e ­ c z e ń s t w a kopieniacze m o ż n a n a z w a ć c h ł o p s k i m i . W tej c h w i l i przewaga jest po stronie tych, k t ó r z y sądzą, że są to k u l t u i y t y p u chłopskiego. W z w i ą z k u z t y m w y ­ daje m i się, że podobnie j a k w badaniach nad podsta- 193 �warni gospodarczymi tych społeczności m o ż e m y w y k o ­ r z y s t a ć całą a p a r a t u r ę p o j ę c i o w ą ekonomii i przepro­ w a d z i ć analogie w stosunku do p r o c e s ó w europejskich; jeżeli m o ż e m y p r z e p r o w a d z a ć p o r ó w n a n i a czynników kulturotwórczych i mechanizmów procesów kulturo­ w y c h itd., to samo m o ż n a zrobić w zakresie sztuki. W k a ż d y m razie będzie u s i ł o w a ł to n i e w ą t p l i w i e robić etnograf, oczywiście nie ten z czasów Tylora, o k t ó r y m w s p o m i n a ł profesor P i w o c k i , a k t ó r y chyba nie istnieje już dzisiaj, ale ten, k t ó r y p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m k u l ­ tury w ujęciu s t r u k t u r a l n y m czy f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y m . Wydaje się, że jest to jedno z założeń, k t ó r e m o ż e m i e ć konsekwencje przynajmniej dla mojego i n ­ dywidualnego stosunku do n i e k t ó r y c h k w e s t i i tutaj po­ ruszonych. Gdyby p o d j ą ć temat, k t ó r y p o r u s z y ł profesor Piwocki, m ó w i ą c o determinantach powstawania zjawiska zwa­ nego k l u t u r ą l u d o w ą , m o ż n a by założyć, że u podstaw tego zjawiska leży z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, k t ó r e g o d a l ­ szym n a s t ę p s t w e m b y w a polaryzacja k u l t u r y . P o l a r y ­ zację k u l t u r y obserwujemy przede w s z y s t k i m w s p o ł e ­ c z e ń s t w a c h agrarnych, pasterskich, nie obserwujemy jej w s p o ł e c z e ń s t w a c h zbierackich, w y s t ę p u j e natomiast w typach mieszanych: pastersko-agrarnych, a zwłaszcza wtedy, gdy pasterze z a w o j u j ą j a k ą ś g r u p ę rolniczą. Są na to liczne dowody w materiale a m e r y k a ń s k i m i afry­ k a ń s k i m . Wydaje m i się, że sprawa z r ó ż n i c o w a n i a spo­ łecznego p r o w a d z ą c e g o do polaryzacji k u l t u r y , p r o c e s ó w dzielących się, a w k a ż d y m razie nie z a c z y n a j ą c y c h się j e d n o c z e ś n i e , to sprawa ustalenia zespołu c z y n n i k ó w , o d g r y w a j ą c y c h p i e r w s z o r z ę d n ą rolę przy powstawaniu k u l t u r y ludowej. Co sprzyja jego zachowaniu się i czy jest to zjawisko, k t ó r e w p e w n y m momencie zanika? W moim dość g ł ę b o k i m przekonaniu zachowaniu się tego zjawiska sprzyja izolacja k u l t u r o w a danej grupy, przy czym izolacja ta nie m u s i być izolacją p r z e s t r z e n n ą ; m o ż e to b y ć izolacja prawna, duchowa czy o ś w i a t o w a . I s t n i e j ą w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j k a n a ł y informacji, k t ó r e o b e j m u j ą g r u p ę chłopską, notujemy też k o n t a k t y m i ę d z y c h ł o p s k i e p o m i ę d z y r ó ż n y m i k r a j a m i Europy, nato­ miast sieć k a n a ł ó w informacji p o m i ę d z y w a r s t w a m i e l i ­ t a r n y m i a w a r s t w a m i nieelitarnymi, nawet jeżeli za­ m i e s z k u j ą to samo t e r y t o r i u m , jest n i e w ą t p l i w i e s k ą p a i nie odgrywa b o d ź c o w e j k u l t u r o t w ó r c z e j r o l i poza t y m , że w j a k i m ś m i n i m a l n y m zakresie istnieje i objawia się nawet w postaci przejmowania przez k l a s ę n i e e l i t a r n ą takich czy innych treści. Niemniej jednak nie m a m y do czynienia ze s p o ł e c z e ń s t w e m , gdzie sieć k a n a ł ó w informacji jest tak r ó w n o m i e r n i e rozprowadzona, że prowadzi do integracji tego s p o ł e c z e ń s t w a na bazie r ó w ­ nouprawnienia, a w r ę c z odwrotnie — jest to taka sieć kanałów, która mimo istniejącej wymiany kulturowej prowadzi do izolacji pewnej grupy społecznej. Jak długo t r w a taka izolacja, tak d ł u g o m o ż e t r w a ć j e d n o c z e ś n i e zjawisko, nazywane przez nas zjawiskiem k u l t u r y l u ­ dowej. Wraz z przerwaniem tej izolacji nie zanika natychmiast k u l t u r a ludowa; procesy przemian t r w a j ą chyba przez dość długi okres czasu. Wydaje m i się j e d ­ nak, że w Polsce już od dawna zjawisko izolacji w a r s t w c h ł o p s k i c h zostało p r z e ł a m a n e , a odnawianie się k u l t u r y ludowej nabiera charakteru epigonalnego. G r u p y c h ł o p s k i e w Polsce w y r ó ż n i a j ą się od innych na innej już zasadzie niż 150 lat temu, ale na wsiach obserwujemy nadal jeszcze zjawiska, k t ó r e n a z w a l i b y ś ­ my k u l t u r ą l u d o w ą . Jednak ten w ł a ś c i w y zespół w a r u n ­ k ó w , k t ó r y j ą p o w o ł a ł do życia i r o z w i j a ł , zanika i ja osobiście, nie m a r t w i ą c się o to zresztą specjalnie, bo Wydaje m i się, że etnografowie w c i ą ż m a j ą i b ę d ą m i e l i wiele do roboty, u w a ż a m , że obserwujemy koniec k u l - 194 tury ludowej. M i m o że w formach r e l i k t o w y c h będzie ona m o g ł a i s t n i e ć jeszcze bardzo długo, na jej miejsce w e j d ą inne s t r u k t u r y k u l t u r o w e , t y m bardziej nas m y ­ lące, że w c h ł a n i a j ą c e wiele f o r m z przeszłości. P o s ł u ż ę się tutaj m a ł y m p r z y k ł a d e m empirycznym. R o b i ł a m k i e d y ś d o k u m e n t a c j ę do malowanek z a l i p i a ń s k i c h i roz­ m a w i a ł a m z m a l a r k a m i . P y t a ł a m , dlaczego tak w ł a ś n i e m a l u j ą , j a k i e sposoby malowania najbardziej się i m po­ dobają, j a k oceniają siebie wzajemnie, czy u w a ż a j ą , że k w i a t y p o w i n n y b y ć podobne do p r a w d z i w y c h k w i a t ó w i t d . W ó w c z a s jedna z nich p o w o ł a ł a się na autorytety d w ó c h p r o f e s o r ó w e t n o g r a f ó w . W e d ł u g opinii jednego s t y l ludowy w ł a ś n i e polega na t y m , że powinno się m a ­ l o w a ć k w i a t y j a k najbardziej podobne do tych, k t ó r e istnieją, a więc n a l e ż y o p r a c o w y w a ć k a ż d ą żyłkę na l i ś ­ ciu, c i e n i o w a ć kolor liścia. D r u g i natomiast z t y c h p r o ­ f e s o r ó w był odmiennego zdania, ale r ó w n i e ż „nie poz­ walał w y m y ś l a ć tych k w i a t ó w z głowy". Przyznam się, że nigdy tego m a t e r i a ł u nie opubliko­ w a ł a m , m o ż e ze w z g l ę d u na wspomniane autorytety, ale w p ł y n ą ł on w zasadniczy sposób na moje późniejsze p o g l ą d y . Nie ulega bowiem w ą t p l i w o ś c i , że mamy w Z a l i p i u do czynienia ze s c h y ł k o w y m i f o r m a m i sztuki ludowej, k t ó r e nie z n a j d u j ą już oparcia we w ł a s n e j społeczności. W dyskusjach na temat sztuki ludowej z a u w a ż y ł a m zbyt w y r a ź n e d ą ż e n i e do pewnych w y c z e r p u j ą c y c h po­ d z i a ł ó w : np. k u l t u r a w a r s t w e l i t a r n y c h i k u l t u r a w a r s t w nieelitarnych. Chcemy, żeby nam się to j a k o ś wszystko dzieliło, żeby to był podział logicznie w y c z e r p u j ą c y ; nie domagamy się, aby był j e d n o c z e ś n i e podział wyczer­ p u j ą c y rzeczywistość, o d p o w i a d a j ą c y ściśle tej rze­ czywistości. I wobec tego p o d z i a ł o m , k t ó r e m o g ą m i e ć charakter roboczy, u ł a t w i a j ą c y nam d o s t r z e ż e n i e pew­ nych zjawisk, k t ó r e m o g ą w i ę c m i e ć charakter w y ł ą c z ­ nie instrumentalny — przydajemy j a k i e ś znaczenie rzeczywiste, znaczenie przedmiotu, tak jak istnieje stół czy tablica na tej sali. Jest to chyba bardzo niebezpiecz­ na postawa, p o n i e w a ż nie ulega w ą t p l i w o ś c i , iż zja­ wiska, k t ó r e badamy, nigdy nie b ę d ą o b j ę t e przez nas w całości, c a ł k o w i c i e ; zawsze b ę d z i e m y badali j a k i ś aspekt tego procesu, a przeprowadzane p o d z i a ł y służą nam t y l k o do u z m y s ł o w i e n i a sobie pewnej strony prze­ b i e g a j ą c e g o procesu historycznego. P o z w o l ę sobie d a ć p r z y k ł a d już nie z zakresu p o l ­ skiej sztuki ludowej, ale z terenu Chin. Etnografowie, p r z y j e ż d ż a j ą c na j a k i ś teren, zwykle u s t a l a j ą , że ludzie tam b u d u j ą takie i takie domy, chodzą w takich czy innych ubraniach, m a j ą takie czy inne zwyczaje. Znam znakomity m a t e r i a ł c h i ń s k i , w k t ó r y m opisywano w ł a ś ­ ciwości pewnej grupy koło Hongkongu i m.in. k t ó r y ś z i n f o r m a t o r ó w ha pytanie, czy wdowa m o ż e w y j ś ć po raz drugi za mąż', o d p o w i e d z i a ł , że nie, w d o w a nie m o ż e w y j ś ć po raz drugi ża m ą ż , bo „ m y , Chińczycy, nigdy nie pozwalamy w d o w o m po raz d r u g i w y c h o d z i ć za m ą ż " . K i e d y rozpoczęto badania konkretne, e m p i ­ ryczne, okazało się, że wiele w d ó w wychodzi ponownie za m ą ż , ale stereotyp jest t a k i , że „ m y , Chińczycy, nie pozwalamy wdowom w y c h o d z i ć po raz drugi za m ą ż " . K a ż d a z grup, c h a r a k t e r y z u j ą c a się o k r e ś l o n ą k u l ­ t u r ą , posiada j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y siebie sa­ m y c h i j a k i ś stereotyp w y o b r a ż e n i o w y swoich s ą s i a d ó w i k a ż d a z tych grup dla tego stereotypu w y b i e r a j a k i e ś symbole. Powstaje problem, co m o ż e stać się t a k i m s y m ­ bolem. Symbolem naszej k u l t u r y narodowej jest s t r ó j ł o w i c k i czy k r a k o w s k i . Te symbole k u l t u r y narodowej zostały wybrane nie na tej zasadzie, że wszycy ludzie czy ich większość w strojach łowickich chodzi. Istnieje cały mechanizm, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do tego, że ten s t r ó j �l u d o w y w ł a ś n i e o s i ą g n ą ł r a n g ę symbolu narodowego. M a m y cały zespół symboli, k t ó r e u z y s k u j ą j a k ą ś o p r a w ę ideologiczną, k t ó r e m a j ą coś oznaczać i w rezultacie dochodzimy do czegoś, co m o ż n a by n a z w a ć mitologią n a r o d o w ą . Dochodzimy do takiego zespołu symboli, k t ó r y w zasadzie, g d y b y ś m y całą ideologię za t y m k r y j ą c ą się p r ó b o w a l i r o z s z y f r o w a ć — ma nam o d p o w i e d z i e ć na p y ­ tanie, k i m s ą w ł a ś c i w i e ludzie t y m symbolem się p o s ł u ­ gujący, czy jest to j a k a ś jedna grupa, s k ą d się oni w y ­ w o d z ą i t d . G d y b y ś m y p o r ó w n a l i zespół tych symboli i wszystkie opowieści, k t ó r e z t y m i symbolami się w i ą ż ą •— w Polsce np. z m i t a m i a u s t r a l i j s k i m i — m o g l i ­ b y ś m y sobie u z m y s ł o w i ć , że jest to ten sam t y p mecha­ nizmu i że w rezultacie m a m y do czynienia z j a k i e g o ś r z ę d u mitologią. W gruncie rzeczy mitologia grecka od­ p o w i a d a ł a na r ó ż n e pytania d o t y c z ą c e pochodzenia da­ nego ludu, pochodzenia Boga czy ś w i a t a , a w t y m w y ­ padku m i t y narodowe o d p o w i a d a j ą na pytania doty­ czące pochodzenia danego narodu i jego stosunku do swoich s ą s i a d ó w . W zespole symboli narodowych znajduje się bardzo istotne miejsce dla k u l t u r y ludowej dlatego, że cały szereg f a k t ó w z k u l t u r y ludowej został podniesiony do rangi t a k i c h narodowych symboli. N i e w ą t p l i w i e w E u r o ­ pie s t a ł o się to wszystko w y r a ź n i e j niż na p o z o s t a ł y c h kontynentach, p o n i e w a ż ruchy narodowe w i e k u X I X , ruchy regionalistyczno-separatystyczne w i e k u X X sprzy­ j a ł y temu zjawisku. Co w i ę c e j , sytuacja stanu c h ł o p ­ skiego w X I X i X X w . d o p r o w a d z i ł a do utworzenia p a r t i i c h ł o p s k i c h , k t ó r e p o s i a d a ł y o k r e ś l o n e programy polityczne. S z u k a ł y one jakiegoś uzasadnienia tej p o l i t y k i nie t y l k o w sprawach ekonomicznych, ale r ó w ­ nież d ą ż y ł y do nobilitacji swojej ideologii i w z w i ą z k u z t y m z a i s t n i a ł o zagadnienie f o l k l o r u w programach politycznych p a r t i i c h ł o p s k i c h w Europie. G d y b y ś m y zanalizowali d o ż y n k i u r z ą d z a n e przez wiciarzy z Rzeszo­ wa, z n a l e ź l i b y ś m y w tych d o ż y n k a c h elementy wesela i w i e l u innych o b r z ę d ó w . Na pytanie etnografa, dlaczego to czy tamto jest w z i ę t e z wesela, bo dawniej tego nie było, pada o d p o w i e d ź : tak, to nie z dożynek, ale to jest przecież nasze, z tej w s i . Sens o b r z ę d u d o ż y n e k zaginął zupełnie, została t y l k o jego strona widowiskowa, i wobec tego ludzie w n a j ­ lepszym przekonaniu k o r z y s t a j ą z zespołu kulturalnego, k t ó r y m d y s p o n u j ą , i do posiadanych form d o d a j ą dziś zupełnie inne treści. Wydaje m i się m i m o wszystko, że w ł a ś n i e dlatego, iż to się dzieje w z u p e ł n i e i n n y m czasie i ma z u p e ł n i e inne cele — dlatego w ł a ś n i e to już nie jest k u l t u r a ludowa, aczkolwiek — nie ulega to dla mnie ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i •— musi być przedmio­ tem zainteresowania etnografa. Jest to zespół f a k t ó w , k t ó r e m a j ą już i n n y splot u w a r u n k o w a ń . Ł a t w i e j jest p o r ó w n y w a ć społeczności agrarne A m e r y k i P o ł u d n i o w e j ze s p o ł e c z e ń s t w a m i c h ł o p s k i m i Europy w i e k u X I X niż zjawiska k u l t u r y ludowej X V I I I w i e k u w Polsce z t ą k o n t y n u a c j ą , k t ó r ą znajdziemy w w i e k u X X , jeżeli pod u w a g ę tutaj bierzemy nie s a m ą f o r m ę przedmiotu, lecz cały zespół u w a r u n k o w a ń . Na t y m c h c i a ł a b y m zakończyć, t y l k o nie nasuwa m i się nic takiego, czym m o ż n a by m o j ą w y p o w i e d ź p o d ­ s u m o w a ć . Chodzi m i po prostu w tej c h w i l i o to, że m a m y z jednej strony r z e c z y w i s t o ś ć h i s t o r y c z n ą i t ą r z e c z y w i s t o ś c i ą jest s t a ł e w y s t ę p o w a n i e takich czy i n ­ nych f o r m a r c h i t e k t u r y l u b stroju, z czym w i ą ż e się cały zespół u w a r u n k o w a ń . D r u g ą s p r a w ą jest nasza aparatura pojęć ogólnych, przy pomocy k t ó r y c h badamy tę rzeczywistość, i wydaje m i się, że tych p o j ę ć ogólnych nie m o ż e m y b r a ć za r z e c z y w i s t o ś ć . Pojęcia ogólne ni'ę p r e t e n d u j ą do p e ł n e j „ o s t a t e c z n e j " a d e k w a t n o ś c i wobec rzeczywistości k u l t u r o w e j , są one natomiast nieodzow­ nym narzędziem w rozwiązywaniu określonych zadań poznawczych. M u s i m y p r z y d a w a ć pojęciu k u l t u r y l u ­ dowej historyczne treści, ale nie m o ż e m y samego tego pojęcia t r a k t o w a ć za rzeczywistość h i s t o r y c z n ą . Są to chyba dwie r ó ż n e kwestie i p r z y k ł a d e m , j a k bardzo są różne, m o ż e być to, że inaczej przedstawia się zróż­ nicowanie etnograficzne, z r ó ż n i c o w a n i e k u l t u r o w e danej społeczności, a z u p e ł n i e inne mechanizmy z a d e c y d u j ą o t y m , j a k i e fakty k u l t u r o w e z o s t a n ą w y b r a n e za symbol tej w s p ó l n o t y . W dodatku m o ż e się o k a z a ć , że stereoty­ p ó w k u l t u r y narodowej m o ż e być wiele w danym zespole ludzi; że nie b ę d z i e jednego stereotypu k u l t u r y narodo­ wej, lecz b ę d z i e wiele s t e r e o t y p ó w . Tak samo nie b ę d z i e jednego a wiele s t e r e o t y p ó w k u l t u r y ludowej. A p e l o w a ł a b y m jeszcze, by p o r ó w n y w a ć s p o ł e c z e ń s t w a agrarne bez w z g l ę d u na to, czy z n a j d u j ą się one w E u r o ­ pie, czy poza nią, ze s p o ł e c z e ń s t w a m i europejskimi, bo wydaje się, że u podstaw k u l t u r y ludowej leży w ł a ś n i e polaryzacja k u l t u r y , k t ó r a n a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e w k u l t u r a c h agrarnych. Wydaje się t a k ż e , że w tej c h w i l i w Polsce m a m y nie t y l k o (jeszcze?) s z t u k ę l u d o w ą czy k u l t u r ę l u d o w ą w ich s c h y ł k o w y c h formach, ale r ó w ­ nież k u l t u r ę m a s o w ą i s z t u k ę a m a t o r s k ą . ANNA KOWALSKA-LEWICKA Wydaje m i się, że h i s t o r i ę sztuki ludowej, a zarazem k u l t u r y ludowej m o ż n a podzielić na pewne fazy rozwo­ jowe. W n a j w c z e ś n i e j s z e j fazie m i e l i b y ś m y do czynie­ nia z k u l t u r ą j e d n o l i t ą , k t ó r ą m o ż n a by n a z w a ć , zgodnie z t y m , co t u powiedziano, k u l t u r ą p l e m i e n n ą , kiedy to nie istnieje jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e sztuki, a siła t r a d y c j i kontrolowana przede wszystkim autorytetem r e l i g i j n y m obejmuje wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a ; kiedy t w ó r ­ cami sztuki są p r z e w a ż n i e m o ż e nie t y l e przedstawiciele w a r s t w y n a j w y ż s z e j , co w k a ż d y m razie grupa, k t ó r a tworzy na z a m ó w i e n i e tych w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Nie istnieje wtedy różnica m i ę d z y k u l t u r ą dołów s p o ł e c z ­ nych i w a r s t w n a j w y ż s z y c h . Tutaj ż a d n e j r o l i nie od­ g r y w a jeszcze kwestia z r ó ż n i c o w a n i a społecznego. Na terenie A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j do c h w i l i przybycia tam H i s z p a n ó w i s t n i a ł y doskonale zorganizowane p a ń ­ stwa, k t ó r e m i a ł y w ł a s n e pismo, l i t e r a t u r ę p i ę k n ą i roz­ w i n i ę t e inne działy s z t u k i ; z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e było tam tak silne, że m o ż n a je p o r ó w n a ć z kastowością — ale nie było ż a d n e g o z r ó ż n i c o w a n i a w zakresie sztuki. W y s t ę p o w a ł y t y l k o r ó ż n i c e ilościowe, a nie j a ­ kościowe. W tej fazie rozwój sztuki jest silnie ograniczony nor­ m a m i t r a d y c y j n y m i . Nie ma wtedy z r ó ż n i c o w a n i a sztuki na e l i t a r n ą i l u d o w ą choćby dlatego, że wszyscy w r ó w ­ n y m stopniu są w swej twórczości i s w y m sposobie m y ś l e n i a k o n t r o l o w a n i z góry. Druga faza to faza rozbicia się s p o ł e c z e ń s t w a na grupy elitarne. W Europie za p u n k t z w r o t n y m o ż e b y ć u w a ż a n e oparcie się na k u l t u r z e ł a c i ń s k i e j . Polska w X w i e k u wdFlódzi w o r b i t ę w p ł y w ó w p o ł u d n i o w o z a c h o d niej Europy i w ó w c z a s w a r s t w a r z ą d z ą c a odbiega od swej dawnej narodowej k u l t u r y , w z o r u j ą c się na p r z y ­ k ł a d a c h obcych. P r z e ł o m o w y m , w dziejach naszej k u l ­ t u r y , s t a ł się zapewne moment, kiedy to n a s t ą p i ł o roz­ dzielenie s p o ł e c z e ń s t w a na dwie grupy, z k t ó r y c h k a ż d a s t w o r z y ł a s w o j ą k u l t u r ę . K u l t u r a elitarna, oparta o obce c b r z e ś c i j a ń s k o - ł a c i ń s k i e wzory, b y ł a kontrolowana pew- 195 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79ad20e14438c53a50ea6bd53e755dd7.pdf b66612e6586293131ba266d74dffc5e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4616 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.217 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wiekiem X V I k u l t u r a b y ł a bardziej jednolita niż od tego czasu, gdyż rodziła się silna i o d r ę b n a k u l t u r a w a r s t w tzw. w y ż s z y c h . Jej n i e w ą t p l i w ą b a z ą b y ł a u m i e ­ j ę t n o ś ć czytania. A l e i podziały klasowe, chociaż istot­ ne, nie b y ł y w p e ł n i miarodajne. K a ż d y szlachcic (poza n i e k t ó r y m i zagonowymi) czytał, ale czytać u m i e l i i kupcy m a ł o m i a s t e c z k o w i , i majstrzy bardziej „ u c z o n y c h za­ w o d ó w ' , i ich czeladnicy. Np. przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą na U k r a i n i e wszyscy cieśle wiejscy i ich cze­ ladnicy, z e w n ę t r z n i e nie r ó ż n i ą c y się od chłopów, umieli czytać i p i s a ć , choć ogół w i e j s k i był analfabetyczny. Czy w i ę c sztuka •— t w ó r tych cieśli •— b y ł a s z t u k ą r z e m i e ś l ­ niczą czy „ l u d o w ą " ? B y ł a inna niż cieśli miejskich i inna w konstrukcjach niż uczono s t u d e n t ó w politech­ nik. W ł a ś n i e inna... Sprawa w i ę c ze s z t u k ą l u d o w ą jest bardzo skomplikowana, jeśli w e ź m i e m y np. pod u w a g ę , że cieśle ci b u d o w a l i nie t y l k o chaty, ale t a k ż e cerkwie, czy kościoły, nie t y l k o lamusy dworskie, ale i same dwory. Cóż, trzeba znów p o r ó w n y w a ć konkretne f a k t y artystyczne p o w s t a ł e w t y m samym czasie. Levy Strauss twierdzi, że r o z w ó j k u l t u r y powstaje z różnicy pozio­ m ó w s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h , i energia k u l t u r y rodzi się z tych p o z i o m ó w j a k w maszynach termody­ namicznych. J e d y n ą w i ę c m e t o d ą b a d a w c z ą wydaje m i się mierzenie tych poziomów, p o r ó w n y w a n i e ich. Do tego oczywiście w badaniach sztuki dochodzi jeszcze konieczność wydawania s ą d ó w w a r t o ś c i u j ą c y c h , k t ó r e nie są niczym i n n y m j a k p r ó b ą uczciwego dotarcia do w y m o w y , do ekspresji form, przekazanych nam przez k a ż d y ze wspomnianych p o z i o m ó w k u l t u r o w y c h . - KSAWERY PIWOCKI „Cywilizacja zachodnia staje się coraz bardziej zło­ żona, o b e j m u j ą c całą z a m i e s z k a ł ą Z i e m i ę , ale zdaje się u z e w n ę t r z n i a ć co raz też w y r a ź n i e j pewne rysy r ó ż ­ n i c u j ą c e , k t ó r e w i n n e i n t e r e s o w a ć antropologa. Jak długo p o s t ę p o w a n i e drugiego człowieka nie jest dla k a ż d e g o innego z u p e ł n i e "-przeźroczyste-", tak długo b ę d z i e m o ż n a b a d a ć te różnice. Jak długo sposób zachowania się, pracy pewnych ludzi b ę d ą problemami dla innych — pozostaje miejsce dla refleksji nad t y m i r ó ż n i c a m i , k t ó r e pod f o r m ą co raz to o d m i e n n ą b ę d ą t w o r z y ć r a c j ę b y t u dziedziny antropologii".* W wypowiedziach na temat k u l t u r y Mongolii zain­ t e r e s o w a ł o mnie bardzo stwierdzenie, że m i ę d z y pasterza­ m i i szlachtą tamtejszą istniała jedność kultury. Utwier­ dza m n i e to w przekonaniu, k t ó r e w y r a z i ł e m w polemice z drem Abramowiczem, że w p o c z ą t k a c h p a ń s t w a p o l ­ skiego nie i s t n i a ł a k u l t u r a ludowa, p o n i e w a ż w p r a k ­ tyce niemal nie i s t n i a ł a r ó ż n i c a p o z i o m ó w . Nie wszelkie z r ó ż n i c o w a n i a społeczne p o w o d u j ą z r ó ż n i c o w a n i a k u l ­ t u r y albo też p o w o d u j ą je nie we wszystkich jej ele­ mentach. M a t k a moja b y ł a z i e m i a n k ą z Podola i jako dziecku ś p i e w a ł a m i nie t y l k o ruskie k o ł y s a n k i i opo­ w i a d a ł a ruskie b a j k i (po prostu dlatego, że n a u c z y ł a się ich od swoich ruskich nianiek), ale p r z e k a z a ł a m i też wiele „ p r z e s t r ó g " t y p u magicznego, w k t ó r e na poły w i e r z y ł a . Taka mieszanka t r e ś c i k u l t u r o w y c h (nie i n t e ­ gracja, b y ł o b y to za d u ż e słowo) m i ę d z y w a r s t w ą zie­ m i a ń s k ą , c h ł o p s k ą i r ó ż n y m i w a r s t w a m i p o ś r e d n i m i od­ d z i a ł y w a ł a w i ę c na obie strony. P o j ę c i e „ G e s u n k e n e s Gut" nie ma dla m n i e w a l o r u jednokierunkowego: b a l ­ lady Mickiewicza to też swoisty „ G e s u n k e n e s Gut". Spra­ w ę k o m p l i k u j e tu oczywiście styl, forma tych p r z e n i k a j ą ­ cych i m i e s z a j ą c y c h się t r e ś c i . Pan p o w i e d z i a ł , że styl jest ideologią. Tak, bo forma stylowa niesie ze sobą t r e ś c i n i e z a l e ż n e od tematu m o t y w u p r z e j ę t e g o z. innej w a r s t w y k u l t u r o w e j . Są jednak przedmioty k u l t u r y , k t ó r y c h styl nie zmienia się m i m o f l u k t u a c j i m i ę d z y poszczególnych w a r s t w a m i . Np. medalik na szyję. Przed­ mioty tego t y p u gromadzimy w muzeach etnograficz­ nych, ale takie same m o ż e k u p i ć p o b o ż n a żona k a ż d e g o z nas i powiesić na szyi dziecka. Tutaj forma i t r e ś ć są tak ze sobą splecione, że nie odczuwa się już — poza bardzo reprezentacyjnymi okazjami — konieczności zmiany stylu, Tak samo ma się sprawa z nożem czy widelcem. Są to formy gotowe, k t ó r e b ę d ą p r a w d o p o ­ dobnie t r w a ł y w i e k i , bo kto i po co ma w y m y ś l a ć no­ w y nóż? W trakcie prac nad muzycznym r ę k o p i s e m znajdu­ j ą c y m się w Bibliotece J a g i e l l o ń s k i e j , sygnatura akce­ syjna 127/56, k t ó r y został o d k r y t y przed p a r u laty w o k ł a d c e unickiego m s z a ł u z 2.połowy X V I I w. noszącego I s t n i e j ą w i ę c formy c a ł k o w i c i e zintegrowane, ale ist­ nieją t a k ż e mocno i coraz mocniej r ó ż n i c u j ą c e się. Przed * Claude Marcheix et Edmond Marc, Vers une sation planetaire. Paris 1962, s. 119. JAN STĘSZEWSKI Po ekskursji do dalekiej M o n g o l i i p r o p o n u j ę p o w r ó t do Polski, ale ze z m i a n ą dziedziny sztuki z plastycznej na m u z y c z n ą . To, o czym zamierzam m ó w i ć , będzie o p i ­ saniem z u p e ł n i e niespodziewanej przygody naukowej, k t ó r a w y d a r z y ł a m i się pod koniec ubiegłego roku. Sądzę, że moje refleksje b ę d ą w o d ą na m ł y n k o l . Jac­ kowskiego, k t ó r e g o podejrzewam o b r z y d k i zamiar spro­ wokowania nas do otwartego przyznania się, że na te­ mat definicji sztuki ludowej niewiele, a w ł a ś c i w i e nic pewnego p o w i e d z i e ć nie potrafimy, i że pojęcie sztuki ludowej jest m o ż l i w e do zdefiniowania t y l k o d r o g ą arbitralnego wyznaczenia pola obserwacji. Co gorzej, wydaje się, że praktyczne stosowanie p i ę k n y c h teore­ tycznie definicji sztuki ludowej i k r y t e r i ó w w y r ó ż n i a ­ nia w y t w o r ó w , k t ó r e z a s ł u g u j ą na miano ludowej sztu­ k i , napotyka jeszcze w i ę k s z e t r u d n o ś c i . Przy okazji na­ w i ą ż ę do tej części wypowiedzi pani dr Sokclewicz, w k t ó r e j m ó w i ł a o zagadnieniu a u t o r y t e t ó w w nauce. civili­ 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0fdf743c39d5173158fd7b4cd7fb863e.pdf 54a65285906f21b21e431ba1fa68d96e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4975 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4614 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA JACEK OLĘDZKI Pan tutaj p r z e d s t a w i ł jeszcze jeden dodatkowy prosblem. Na terenie Europy jednak w t y m stopniu tych rzeczy nie obserwujemy, p o n i e w a ż mamy w większości p a ń s t w a jednonarodowe. Chociaż na r u b i e ż a c h Polski mamy mniejszości, ich jednak sztuka nie będzie s z t u k ą l u d o w ą p o l s k ą , t y l k o l i t e w s k ą czy b i a ł o r u s k ą . Podobnie 1est na terenie A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . T a m za o b o w i ą ­ zującą, n a r o d o w ą u w a ż a się k u l t u r ę grupy kreolskiej, fctóra tej k u l t u r y jednak nie s t w o r z y ł a , lecz p r z e j ę ł a z Hiszpanii. N a j w i ę k s z y n ę d z a r z m ó w i ą c y po h i s z p a ń s k u czy portugalsku zalicza się do grupy kreolskiej i czuje się z jej k u l t u r ą z w i ą z a n y . To, co u w a ż a się tam za k u l t u r ę „ l u d o w ą " , to k u l t u r a miejscowych I n d i a n . T y m ­ czasem k u l t u r o w o i j ę z y k o w o jest to z u p e ł n i e inny nurt, k t ó r y został siłą wcielony, w r a z z k u l t u r ą k r e o l s k ą , do jednego organizmu politycznego, nie m a j ą c ani jedna­ k o w y c h z k r e o l a m i t r a d y c j i , ani p r a w politycznych i społecznych. Sztuce ludowej w Polsce p o ś w i ę c o n o j u ż sporo prac; zwłaszcza na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej", a wciąż p r z y b y w a j ą nowe i n t e r e s u j ą c e pozycje. Odczuwa się' jednak niedostatek w i a d o m o ś c i , k t ó r e p o z w o l i ł y b y roz­ szerzyć n a s z ą o r i e n t a c j ę w t y m ^przedmiocie' o znajo­ mość s t o s u n k ó w w i n n y c h krajach europejskich, a na­ wet pozaeuropejskich. Wydaje m i się, że p o w i n n i ś m y się t r z y m a ć t y c h norm, j a k i e p r z y j ę l i ś m y dla terenu Europy, i u w a ż a ć za „ k u l ­ t u r ę l u d o w ą " k u l t u r ę w y t w o r z o n ą w o b r ę b i e jednego organizmu narodowego przez te grupy, k t ó r e nie par­ t y c y p u j ą w p e ł n i w jednolitej kulturze elitarnej. Z a n i m n a s t ą p i ł p o d z i a ł na k u l t u r ę e l i t a r n ą i l u d o w ą , i s t n i a ł a jednolita k u l t u r a , k t ó r ą umownie m o ż e m y n a z w a ć k u l ­ t u r ą l u d o w ą sensu largo l u b , jeśli nam to bardziej od­ powiada, k u l t u r ą p l e m i e n n ą . ' ' W y n i k i b a d a ń A . Abramowicza i K . Piwockiego po­ z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c e g o pytania: czy rozpad k u l t u r y na o d r ę b n e n u r t y rozwojowe w i ą ż e się z k a ż d y m w a r i a n t e m s t o s u n k ó w feudalnych? A b y odpo­ w i e d z i e ć na to pytanie jak też lepiej r o z u m i e ć s y t u a c j ę z n a n ą nam z d o ś w i a d c z e ń europejskich, w a r t o , j a k s ą ­ dzę, sięgnąć do m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o z Mongolii, gdzie u s t r ó j feudalny w „ n i e s k a ż o n e j " formie z a c h o w a ł się aż do p o c z ą t k ó w X X w . Przedmiotem mojej w y p o w i e d z i będzie k u l t u r a l u d ­ ności pasterskiej — a r a t ó w — w okresie od p o ł o w y X I X w . aż do czasu obecnego. Chodzi t u ściśle o l u d ­ ność C h a ł c h a , k t ó r a stanowi ok. 70% całej populacji Mongolii. Dobro materialne tej l u d n o ś c i a n a l i z o w a ć m o ż n a w d w u aspektach: a — gospodarki pasterskiej i życia oso­ bistego (inwentarz n a r z ę d z i pracy, mieszkanie, u b i ó r i jego przybranie), b — w i e r z e ń l o k a l n y c h (głównie szamanistycznych) i lamaistycznych — (przejawy artystycz­ nej twórczości malarskiej i r z e ź b i a r s k i e j ) . 203 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c09bf074001bc8251bdc184142f376a0.pdf 3b783a04993741b3ec49d075e4512add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4615 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA JACEK OLĘDZKI Pan tutaj p r z e d s t a w i ł jeszcze jeden dodatkowy prosblem. Na terenie Europy jednak w t y m stopniu tych rzeczy nie obserwujemy, p o n i e w a ż mamy w większości p a ń s t w a jednonarodowe. Chociaż na r u b i e ż a c h Polski mamy mniejszości, ich jednak sztuka nie będzie s z t u k ą l u d o w ą p o l s k ą , t y l k o l i t e w s k ą czy b i a ł o r u s k ą . Podobnie 1est na terenie A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . T a m za o b o w i ą ­ zującą, n a r o d o w ą u w a ż a się k u l t u r ę grupy kreolskiej, fctóra tej k u l t u r y jednak nie s t w o r z y ł a , lecz p r z e j ę ł a z Hiszpanii. N a j w i ę k s z y n ę d z a r z m ó w i ą c y po h i s z p a ń s k u czy portugalsku zalicza się do grupy kreolskiej i czuje się z jej k u l t u r ą z w i ą z a n y . To, co u w a ż a się tam za k u l t u r ę „ l u d o w ą " , to k u l t u r a miejscowych I n d i a n . T y m ­ czasem k u l t u r o w o i j ę z y k o w o jest to z u p e ł n i e inny nurt, k t ó r y został siłą wcielony, w r a z z k u l t u r ą k r e o l s k ą , do jednego organizmu politycznego, nie m a j ą c ani jedna­ k o w y c h z k r e o l a m i t r a d y c j i , ani p r a w politycznych i społecznych. Sztuce ludowej w Polsce p o ś w i ę c o n o j u ż sporo prac; zwłaszcza na lamach „Polskiej Sztuki Ludowej", a wciąż p r z y b y w a j ą nowe i n t e r e s u j ą c e pozycje. Odczuwa się' jednak niedostatek w i a d o m o ś c i , k t ó r e p o z w o l i ł y b y roz­ szerzyć n a s z ą o r i e n t a c j ę w t y m ^przedmiocie' o znajo­ mość s t o s u n k ó w w i n n y c h krajach europejskich, a na­ wet pozaeuropejskich. Wydaje m i się, że p o w i n n i ś m y się t r z y m a ć t y c h norm, j a k i e p r z y j ę l i ś m y dla terenu Europy, i u w a ż a ć za „ k u l ­ t u r ę l u d o w ą " k u l t u r ę w y t w o r z o n ą w o b r ę b i e jednego organizmu narodowego przez te grupy, k t ó r e nie par­ t y c y p u j ą w p e ł n i w jednolitej kulturze elitarnej. Z a n i m n a s t ą p i ł p o d z i a ł na k u l t u r ę e l i t a r n ą i l u d o w ą , i s t n i a ł a jednolita k u l t u r a , k t ó r ą umownie m o ż e m y n a z w a ć k u l ­ t u r ą l u d o w ą sensu largo l u b , jeśli nam to bardziej od­ powiada, k u l t u r ą p l e m i e n n ą . ' ' W y n i k i b a d a ń A . Abramowicza i K . Piwockiego po­ z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c e g o pytania: czy rozpad k u l t u r y na o d r ę b n e n u r t y rozwojowe w i ą ż e się z k a ż d y m w a r i a n t e m s t o s u n k ó w feudalnych? A b y odpo­ w i e d z i e ć na to pytanie jak też lepiej r o z u m i e ć s y t u a c j ę z n a n ą nam z d o ś w i a d c z e ń europejskich, w a r t o , j a k s ą ­ dzę, sięgnąć do m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o z Mongolii, gdzie u s t r ó j feudalny w „ n i e s k a ż o n e j " formie z a c h o w a ł się aż do p o c z ą t k ó w X X w . Przedmiotem mojej w y p o w i e d z i będzie k u l t u r a l u d ­ ności pasterskiej — a r a t ó w — w okresie od p o ł o w y X I X w . aż do czasu obecnego. Chodzi t u ściśle o l u d ­ ność C h a ł c h a , k t ó r a stanowi ok. 70% całej populacji Mongolii. Dobro materialne tej l u d n o ś c i a n a l i z o w a ć m o ż n a w d w u aspektach: a — gospodarki pasterskiej i życia oso­ bistego (inwentarz n a r z ę d z i pracy, mieszkanie, u b i ó r i jego przybranie), b — w i e r z e ń l o k a l n y c h (głównie szamanistycznych) i lamaistycznych — (przejawy artystycz­ nej twórczości malarskiej i r z e ź b i a r s k i e j ) . 203 �тжгмШШШ1шШт Шум, imifit ШмПШШШШШШШШШШШШш Do n a r z ę d z i pracy w gospodarce pasterskiej obok a k a n u (uurga) i r ó ż n e g o rodzaju p o w r o z ó w należy ze­ staw n a c z y ń drewnianych, s k ó r z a n y c h , rogowych, m e ­ talowych i ceramicznych. Są w ś r ó d nich z a r ó w n o przed­ mioty wykonane przez samych pasterzy, j a k t e ż i w y ­ twory wyższego kunsztu — r z e m i e ś l n i c z e . Pierwsze z nich w y k a z u j ą analogie z w y t w o r a m i wczesnych k u l ­ tur. Tak np. n i e k t ó r e naczynia ceramiczne o charak­ terystycznym ornamencie grzebykowym w y k a z u j ą ana­ logie z w y t w o r a m i m ł o d s z e j epoki kamienia ( i l . 16, 17). I n n y m z kolei p r z y k ł a d e m w y t w ó r c z o ś c i n i e r z e m i e ś l n i czej są drewniane i rogowe czerpaki ( i l . 14, 15), zdobione na u c h w y t a c h g ł o w a m i k o n i i b a r a n ó w , p r z y p o m i n a j ą n i e k t ó r e formy r o z w i ą z a ń dekoratorskich znane z epoki b r ą z u na terenach A z j i Ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Sy­ berii. Naczynia te u z n a ć wypadnie za jeden z p e ł n i e j ­ szych p r z e j a w ó w snycerstwa a zarazem r ę k o d z i e ł a a r t y ­ stycznego, j a k i m zajmowali się pasterze. W o d r ó ż n i e n i u r 204 bowiem od sytuacji, znanej nam z doświadczeń euro­ pejskich, na terenie Monogolii nie odnajdujemy p r z y ­ k ł a d ó w s p o ż y t k o w a n i a w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu w o l ­ nego dla uprawiania rozmaitych zajęć snycerskich. N a j w a ż n i e j s z ą pozycję w u r z ą d z e n i a c h z w i ą z a n y c h z k o c z o w n i c z ą g o s p o d a r k ą p a s t e r s k ą z a j m o w a ł o samo mieszkanie — j u r t a (ger). Jest ono j e d n y m z najbar­ dziej w y r ó ż n i a j ą c y c h się w y t w o r ó w k u l t u r y pasterzyk o c z o w n i k ó w . K o l i s t y k s z t a ł t j u r t y u m o ż l i w i a ł maksy­ malne wykorzystanie powierzchni mieszkalnej, k t ó r a , m i m o najprostszego, nie dzielonego u k ł a d u w n ę t r z a , r o z w i ą z y w a ł a wiele zasadniczych f u n k c j i b y t o w y c h (w t y m r ó w n i e ż gospodarczych). C a ł a budowla przystoso­ wana b y ł a znakomicie z a r ó w n o do m o n t a ż u i d e m o n t a ż u poszczególnych e l e m e n t ó w , j a k też do ich p r z e w o ż e n i a . W a ż n ą w t y m rolę o d g r y w a ł o wysoko r o z w i n i ę t e rze­ miosło stolarskie. K r ą g s p i n a j ą c y l i s t w y u szczytu oraz d r z w i — n a j w a ż n i e j s z e elementy k o n s t r u k c j i — w y k o ­ nywane były przez s p e c j a l i s t ó w stolarzy. P o z o s t a ł e m a - �I L 13. Fragment ozdoby srebrnej na siodle, pocz. XX w., somon Charchorin. II. 14. Czerpak z drewna brzozowego, pocz. XX w. Muzeum Centralne, Ułan-Bator. II. 15. Czerpak z rogu antylopy, koniec XIX w. Muzeum Cen­ tralne. II. 16. Garnek zasobowy, kultura zlocka. Polska, 2.poł. III w. p.n.e. II. 17. Garnek zasobowy, коп. XIX w. Somon Charchorin. t e r i a ł y , przede wszystkim wojłok, pochodziły z w y t w ó r ­ czości pasterskiej. Odpowiednio utrzymana j u r t a , starannie wzmocniona powrozami, p o k r y t a nie zniszczonymi p ł a t a m i w o j ł o k u , m o g ł a s t a n o w i ć dobre ś w i a d e c t w o zamożności i zarad­ ności właścicieli. T y m samym m o g ł y w niej z n a j d o w a ć w y r a z aspiracje o charakterze reprezentacyjno-prestiż o w y m . I s t o t n y m akcentem plastycznym w w y g l ą d z i e j u r t y b y w a bogata malatura na z e w n ę t r z n e j stronie drzwi. W t r a d y c y j n y m systemie gospodarki pasterskiej nie ma b u d o w l i gospodarczych. Sposób zagospodarowania otoczenia j u r t y cechuje s k r o m n o ś ć i u b ó s t w o . Ś w i a ­ dectwem zasobności, okazją w y r a ż e n i a potrzeb reprezent a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h b y w a w tej sytuacji stado, zwie­ r z ę t a juczne, przede wszystkim jednak wierzchowce prze­ t r z y m y w a n e przed j u r t ą . Charakterystyczne przy tym, że za dnia konie trzymane są prawie zawsze pod siod­ ł a m i . A l e też u p r z ą ż , w szczególności siodła nabijane srebrnymi ozdobami, dekoracyjnie aplikowane i w y s z y ­ wane, to najcenniejsze i najbardziej r o z w i n i ę t e w i n w e n ­ tarzu pasterskim przejawy r z e m i o s ł a artystycznego (il. 13). Natomiast nie w y k o r z y s t y w a n o dla potrzeb reprezen­ tacyjnych ś r o d k ó w transportu. Na obszarach M o n g o l i i z a c h o w a ł się wóz z osią r u c h o m ą — jedna z n a j p r y m i ­ tywniejszych k o n s t r u k c j i p o j a z d ó w , jakie znamy. Do­ dać jednak trzeba, że obok tego t y p u wozu w y s t ę p o w a ł sporadycznie inny, z n i e r u c h o m ą osią, o k o ł a c h szpry­ chowych. W ó z ten ś w i a d c z y o w y s t ę p o w a n i u tam r ó w ­ nież r z e m i o s ł a kołodziejskiego ( i l . 35). N i e w i e l k i e stosunkowo możliwości wykorzystania pod­ stawowych s p r z ę t ó w i u r z ą d z e ń pasterskich dla f u n k c j i r e p r e z e n t a c y j n o - p r e s t i ż o w y c h , przy b r a k u zagrody, o b e j ś ­ cia ( e l e m e n t ó w tak istotnych w kultarach rolniczych), w p ł y w a ł y na zogniskowanie tych f u n k c j i w pewnych t y l k o w y t w o r a c h . N a l e ż ą do nich np. siodła, a w w i ę k ­ szym jeszcze stopniu przedmioty u ż y t k u osobistego — tabakierki, toczone z nefrytu i agatu, sztylety, krzesiwa ozdoby stroju kobiecego, w szczególności kunsztowne usztywnienia fryzur ( i l . 18), a t a k ż e zastawy s t o ł o w e (czarki i konwie). Wszystkie te w y t w o r y obok f u n k c j i reprezentacyjno-prestiżowej odgrywają również istotną rolę w a k u m u l a c j i i zabezpieczeniu d ó b r materialnych. Przy dość s ł a b e j dynamice przemian k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej a r a t ó w nie m o ż e dziwić duża s t a b i l n o ś ć form, w y s t ę p u j ą c a szczególnie w y r a ź n i e w ubiorze (chałat-deli), k t ó r y p r z e t r w a ł niezmieniony po dzień dzisiejszy (il. 21). Jednym z w a ż n i e j s z y c h c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter k u l t u r y l u d ó w stepowych b y ł a ich znaczna m o b i l n o ś ć przestrzenna. Istotne znaczenie m i a ł o r ó w n i e ż p o w a ż n e ograniczenie m o ż l i w o ś c i w y t w ó r c z y c h w ra­ mach gospodarki pasterskiej i w y n i k a j ą c e z tego f a k t u u z a l e ż n i e n i a nabywcze. W tradycyjnej k u l t u r z e pasterzy M o n g o l i i dość w y r a ź ­ ne r ó ż n i c e m i ę d z y w y t w o r a m i r z e m i e ś l n i c z y m i i nie- 205 ��r z e m i e ś l n i c z y m i p r z y j m o w a ł y niekiedy charakter za­ sadniczy, j a k o ś c i o w y . Najlepszym p r z y k ł a d e m są wozy wykonane przez kołodziejów i pasterzy, drewniane na­ czynia z k o r y brzozowej i w y r o b y o cechach w y t w ó r ­ czości bednarskiej, proste g a r n k i oraz porcelanowe wazy. Różnice dotyczyły całości dobra materialnego pasterzy i nie łączyły się one z i s t n i e j ą c y m z r ó ż n i c o w a n i e m spo­ łecznym. Do czasu r e w o l u c j i socjalistycznej w s p o ł e c z e ń s t w i e istnieli z jednej strony f e u d a ł o w i e : chanowie, wangowie, t a j d ż i (świeccy przedstawiciele arystokracji) i d y g n i ­ tarze kościoła lamaickiego, a z drugiej strony szerokie masy l u d n o ś c i pasterskiej — a r a t ó w . I s t n i a ł a r ó w n i e ż z r ó ż n i c o w a n a w a r s t w a p o ś r e d n i a , złożona z r z e m i e ś l n i ­ k ó w , obsługi karawan, k u p c ó w , a t a k ż e z pomniejszych m n i c h ó w klasztornych. A l e w w a r u n k a c h p r a w i e z u p e ł n e g o b r a k u gospo­ d a r k i rolnej stosunki społeczne w M o n g o l i i u k ł a d a ł y się na zgoła odmienej p ł a s z c z y ź n i e zależności aniżeli w f e u ­ dalnej Europie. W M o n g o l i i zależności te o k r e ś l a ł y p o d ­ stawowe cechy i w ł a ś c i w o ś c i pasterskiej gospodarki koczowniczej. Wobec w y j ą t k o w o n i k ł e j gęstości zalud­ nienia (na 1 k m przypada obecnie 1 mieszkaniec, p o d ­ czas gdy w I n d i a c h — 135, w Chinach — 71, Nepalu — 67) i zarazem w i e l k i e j r u c h l i w o ś c i m i e s z k a ń c ó w prawo w ł a s n o ś c i ś r o d k ó w p r o d u k c j i rozciągało się na stada zwierząt, uprząż, narzędzia i sprzęty, służące prowa­ dzeniu gospodarki pasterskiej, Prawo to nie o b e j m o w a ł o jednak samej ziemi •— t e r e n ó w wypasu, a jeśli nawet 2 dotyczyło tych o b s z a r ó w , to w zakresie m i n i m a l n y m , s p r o w a d z a j ą c się do w ł a s n o ś c i w o d o p o j ó w czy miejsc dogodnych do przepraw (brody, mosty). U t r z y m y w a n i e stad z w i e r z ą t hodowlanych w stanie na pół dzikim, bo nie dozorowanych przez pasterzy ani też nie chronionych w czasie zimy jakimikolwiek po­ mieszczeniami, o g r a n i c z a ł o udział siły roboczej do m i ­ n i m u m , a zarazem nie s t w a r z a ł o g w a r a n c j i t r w a ł o ś c i posiadania t y c h stad. Masowe ich w y m i e r a n i e w czasie surowych zim p o w o d o w a ł o częste w y p a d k i pauperyzacji n a j z a m o ż n i e j s z y c h w a r s t w s p o ł e c z e ń s t w a mongolskiego. Z drugiej z n ó w strony p o m y ś l n y r o z w ó j h o d o w l i w p ł y ­ w a ł niekiedy na awans w h i e r a r c h i społecznej jednostek ze szczebla najniższego — pasterzy a r a t ó w . Dane, j a k i e dotychczas u d a ł o się z g r o m a d z i ć , w s k a ­ zują, że w ś r ó d ó w c z e s n e j , z r ó ż n i c o w a n e j społeczności l u d n o ś c i C h a ł c h a nie n a s t ą p i ł , j a k w i n n y c h w a r i a n t a c h feudalizmu, rozwój d w u o d r ę b n y c h n u r t ó w k u l t u r o w y c h — ludowego i elitarnego. W y s t ę p o w a ł y oczywiście r ó ż ­ nice w stanie posiadania d ó b r materialnych, nie m i a ł y one jednak charakteru różnic j a k o ś c i o w y c h . W tradycyj­ nej k u l t u r z e nie został w y k s z t a ł c o n y ani t y p mieszkania i s p r z ę t ó w , ani ubioru, z a p r z ę g u czy nawet j a k i c h ś drob­ nych w y t w o r ó w u ż y t k u osobistego, k t ó r y b y ł b y p r z y w i ­ lejem w a r s t w z a j m u j ą c y c h n a j w y ż s z y szczebel h i e ­ r a r c h i i s p o ł e c z n e j . I m o ż n o w ł a d c a , i arat mieszkali w j u r t a c h . I c h mieszkania r ó ż n i ł y się t y l k o w i e l k o ś c i ą , stopniem zadbania, bogactwem s p r z ę t ó w . Stosunkowo n a j w y r a ź n i e j H. 18. Strój aratki (w środku) i stroje księżniczek, lata dwudzieste XX wyroby złotników, XIX w. Urga. II. 20. Krzesiwo pasterza, wyrób złotników, odświętny pasterza. 20 charakter tych różnic za- w. II. 19. Krzesiwo i sztylet feudała, XIX w. Urga. II. 21. Współczesny strój 21 �22 rysowuje się w wyrobach artystycznych. Sztylety, krze­ siwa ( i l . 19, 20), t a b a k i e r k i , naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju ( i l . 18) nie r ó ż n i ł y się stylem. Trudno jest nawet m ó w i ć w w i e l u wypadkach o r ó ż n i c a c h w tworzywie. W ł a ś c i w i e t y l k o stopień pracochłonności w wykonaniu określonych wytworów może być świa­ dectwem ich odmiennych w a r t o ś c i . F a k t y te w s k a z u j ą na stosunkowo w y s o k i poziom m o ż l i w o ś c i nabywczych szerokiej rzeszy a r a t ó w . W s k a z u j ą one r ó w n i e ż na szczególnych u k ł a d zależności, j a k i w y s t ę p o w a ł m i ę d z y g o s p o d a r k ą stepowego feudalizmu Mongolii a s ą s i e d n i m i k r a j a m i o z r ó ż n i c o w a n y c h i r o z w i n i ę t y c h strukturach gospodarczych. W y m i a n a towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet I n d i ą i I r a n e m m i a ł a tradycje s i ę g a j ą c e g ł ę b o k o w przeszłość M o n g o l i i . W X I X w . n a s t ą p i ł ponadto r o z w ó j s t o s u n k ó w handlowych i p r z e m y s ł o w y c h z i m p e r i u m rosyjskim. W a ż n ą rolę w w y m i a n i e towarowej p e ł n i ł y rodzime o ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i r z e m i e ś l n i c z e j , nie m i a ł y one jednak do X I X w . oparcia o miejskie skupiska l u d ­ ności. B r a k u k s z t a ł t o w a n y c h o r g a n i z m ó w miejskich nie s p r z y j a ł z r ó ż n i c o w a n i u rzemiosł oraz k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i o d p o w i a d a j ą c e j r ó ż n e j skali potrzeb i m o ż ­ liwości nabywczych. Widoczne jest to r ó w n i e ż na p r z y k ł a d z i e twórczości artystycznej z w i ą z a n e j z potrzebami k u l t o w y m i , a w i ę c z r ó ż n y m i l o k a l n y m i wierzeniami szamanistycznymi, 208 23 przede wszystkim zaś z lamaizmem. Wierzenia te w y ­ s t ę p o w a ł y dawniej w swoistej koegzystencji i jeszcze na p o c z ą t k u X X w. lamaizm w s w y m g ł ó w n y m cen­ t r u m , w Urdze (dzisiejszy U ł a n - B a t o r ) , a d a p t o w a ł na mocy oficjalnej sakralizacji najbardziej wsteczne t r e ś c i szamanizmu. Proces przejmowania przez lamaizm treści w i e r z e ń szamanistycznych odnosi się n i e w ą t p l i w i e do znacznie w c z e ś n i e j s z y c h o k r e s ó w . W latach trzydziestych w w y n i k u w a l k i z k o n t r r e w o ­ lucją, k t ó r e j przewodzili lamowie, zburzona została ogromna ilość k l a s z t o r ó w . Z l i k w i d o w a n e zostały w ó w ­ czas instytucjonalne podstawy lamaizmu. Do dziś czynny jest t y l k o jeden klasztor na Gandanie w U ł a n Bator, a o szamanizmie, jako ż y w e j postaci w i e r z e ń , m o ż n a m ó w i ć w odniesieniu do bardzo nikłego procentu l u d ­ ności z a m i e s z k u j ą c e j n i e k t ó r e rejony p ó ł n o c n e j M o n g o l i i . W p o z o s t a ł y c h częściach k r a j u u t r z y m u j ą się nadal w postaci r e l i k t o w e j takie przejawy szamanizmu, jak s k ł a ­ danie ofiar i d a r ó w oraz korzystanie z a m u l e t ó w ( i l . 22—24). P r y m i t y w n e i najbardziej umowne w y o b r Ł ż e n i a , w y ­ w o d z ą c e się z w i e r z e ń lokalnych, w y s t ę p o w a ł y w bez­ p o ś r e d n i e j styczności z obiektami k u l t u lamaistycznego o w y r a f i n o w a n e j ikonografii i zasadniczo odmiennej, wysoko r o z w i n i ę t e j technice w y k o n a n i a . Tak w i ę c w j u r c i e z n a j d o w a ł się o ł t a r z w y p o s a ż o n y w toczone lub kute w m o s i ą d z u kielichy na ofiary (z su- �II. 22. Ofiara z ziarna prosa i łoju. Klasztor Gandan, Ulan-Bator. II. 23. Współczesny amulet — lis, dzwonki i stare monety. Somon Bajan. II. 24. Amulet z pocz. XX w. Okolice pustyni Gobi. II. 25. Psy ze srebra, ko­ niec XIX w. rowych w n ę t r z n o ś c i z w i e r z ą t , jedzenia, wody), podobne naczynia do palenia ognia, kadzielnice, księgi m o d l i t w t y b e t a ń s k i c h oraz element n a j w a ż n i e j s z y — kapliczka w k s z t a ł c i e szafki, w k t ó r e j z n a j d o w a ł y się m o s i ę ż n e lub ceramiczne f i g u r y i obrazki malowane na p ł ó t n i e (il. 25—28). W n i e k t ó r y c h j u r t a c h zawieszano r ó w n i e ż u szczytu pojedyncze obrazy w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . Rzeźba i malarstwo w y s t ę p u j ą c e w j u r t a c h pasterzy nie r ó ż n i ł y się cechami ideowo-f o r m a l n y m i od spotyka­ nych masowo f i g u r i o b r a z ó w w klasztorach. W tych ostatnich z n a j d o w a ł y się obiekty okazalsze i cenniejsze, ale nie r ó ż n i ą c e się pod w z g l ę d e m stylu. U d a ł o się co prawda odnaleźć pewne p r z y k ł a d y twórczości r z e ź b i a r ­ skiej i malarskiej o cechach stylistycznych, p r z y p o m i ­ n a j ą c y c h niekiedy e u r o p e j s k ą s z t u k ę l u d o w ą ( i l . 26). W k o n w e n c j i tych dzieł przetworzenie oficjalnego wzoru ikonograficznego zdradza swoiste uproszczenie, zagu­ bienie z b ę d n y c h detali czy nawet d e f o r m a c j ę ( i l . 27, 28). T w ó r c a m i tych dzieł p o c h o d z ą c y c h g ł ó w n i e z 2.poł. X I X w. i p o c z ą t k u X X w., podobnie j a k t w ó r c a m i ca­ łej sztuki sakralnej, b y l i lamowie. Mogłoby się w y d a w a ć , że w y t w o r y te r e p r e z e n t u j ą s z t u k ę p r z e z n a c z o n ą dla masowego odbiorcy o mniejszych wymaganiach, np, pasterzy. Tak jednak nie jest. M a m y wiele p o w o d ó w , aby sądzić, że twórczość ta w p r z e w a ż a j ą c e j mierze przeznaczona b y ł a na potrzeby samego klasztoru, p e ł ­ niącego funkcje r e l i g i j n e w stosunku do całości spo­ ł e c z e ń s t w a wiernych. Z a s a d ę z a p e ł n i a n i a ścian w ś w i ą ­ t y n i w i e l k ą ilością kapliczek, w n ę t r z wylepianych szczel- 25 �II. 26. Bóg Lhama (fragm. obrazu), płótno, tempera, 14 X 20 cm, koniec XIX w. Klasztor w Cecerleg. II. 27. Lama, blacha miedziana, wys. 4 cm. Wyrób rzeźbiarzy, 2.poł. XIX w. Klasztor Gandan, Urga. II. 28. Bóg Czojdżin, brąz pozłacany, wys. 7,5 cm, koniec XIX w. Urga. nie obrazkami, wreszcie umieszczanie w tych kapliczkach setek niewielkich figur k s z t a ł t o w a ł o masowe z a m ó w i e ­ nie. Jest rzeczą n a t u r a l n ą , że w w y n i k u takich z a m ó w i e ń m u s i a ł y p o j a w i ć się r o z w i ą z a n i a uproszczone, k t ó r e o d ­ bieramy jako stylistycznie sugestywniejsze aniżeli poje­ dyncze egzemplarze dzieł, k t ó r e wykonane zostały ze szczególną dbałością. Dlatego też trudno b y ł o b y w i ą z a ć takie uproszczone r o z w i ą z a n i a n i e k t ó r y c h dzieł z od­ r ę b n o ś c i ą ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego o k r e ś l o n e j grupy społecznej. S t y l i s t y k i tej nie m o ż e m y łączyć z p o j ę ­ ciem ludowego ś w i a t o p o g l ą d u artystycznego. M o ż n a na­ tomiast dopuszczać w y s t ę p o w a n i e w światopoglądzie ł a m ó w — malarzy i r z e ź b i a r z y — tych c z y n n i k ó w , k t ó r e d o c h o d z ą do głosu niezależnie od czasu i miejsca w róż­ nych społecznościach, kiedy pojawia się k o n i e c z n o ś ć zwielokrotnionej, masowej wytwórczości, konieczność powtarzania wzoru o k r e ś l o n e g o przedstawienia. Ale m o ż n a też w s p o m n i e ć , że d u c h o w i e ń s t w o lamaistycziie różni się niekiedy w s p o s ó b zasadniczy od d u c h o w i e ń ­ stwa Kościoła c h r z e ś c i j a ń s k i e g o . Różnice te widoczne są szczególnie w y r a ź n i e w c z y n n o ś c i a c h r e l i g i j n y c h . Za­ r ó w n o w jednej, j a k i w drugiej r e l i g i i w y s t ę p u j e wiele podobnych, niekiedy identycznych, form zachowania. W lamaizmie dostrzega się jednak ściślejsze p o w i ą z a n i e hieratycznych czynności k a p ł a ń s k i c h z powszednimi, niekiedy najbardziej prostackimi f o r m a m i z a c h o w a ń . L a m a i z m m i m o w y r a f i n o w a n e j rytualizacji obrządków r e l i g i j n y c h dopuszcza, nawet jako z a s a d ę , przestrzeganie tych form zachowania, k t ó r e m o g ą się nam w y d a w a ć 210 p r y m i t y w n e , aby nie p o w i e d z i e ć ludowe. Tolerancyjny stosunek lamaizmu wobec w i e r z e ń szamanistycznych dotyczy r ó w n i e ż szeroko rozumianego obyczaju. W z e t k n i ę c i u ze w s p ó ł c z e s n y m i przejawami t w ó r ­ czości artystycznej, k t ó r a znajduje n a j p e ł n i e j s z e p o w i ą ­ zanie z o s i ą g n i ę c i a m i t r a d y c y j n y m i , n a s u w a j ą się jesz­ cze pewne uwagi ogólne. Odnoszą się one do tych cech formalnych twórczości, k t ó r e n a j ł a t w i e j dostrzec p r z y ­ byszowi z k r ę g u europejskiej t r a d y c j i artystycznej. W kulturze pasterzy mongolskich nie odnajdujemy w i e l u dziedzin twórczości artystycznej, k t ó r e w ł a ś n i e w europejskich grupach pasterskich r o z w i n ę ł y się n a j bujniej. B r a k r o z w i n i ę t e g o snycerstwa u pasterzy m o n ­ golskich trudno t ł u m a c z y ć b r a k i e m odpowiednich, sprzy­ j a j ą c y c h w a r u n k ó w naturalnych, np. niedostatkiem d r e w ­ na. Wiadomo bowiem, że r o z w i n ę ł y się na t y m terenie u m i e j ę t n o ś c i o b r ó b k i s u r o w c ó w nigdy tam nie w y s t ę ­ p u j ą c y c h , np. szlachetnych g a t u n k ó w drewna oraz kość; s ł o n i o w e j . Natomiast obfitość t a k i c h s u r o w c ó w j a k ser czy w e ł n a nie w p ł y n ę ł a na r o z w ó j odpowiednich u m i e j ę t ­ ności (rzeźbiarskich, dekoratorskich, t k a c k i c h czy k o bierniczych). Na f a k t ten zwraca u w a g ę w i e l u badaczy k u l t u r y l u d ó w pasterskich, m.in. K . M o s z y ń s k i , k t ó r y z a j m o w a ł się u nas t y m zagadnieniem: „ P r z e c i ą ż e n i e k o ­ biet p o s p o l i t ą c o d z i e n n ą p r a c ą z jednej strony, a bardzo znaczne r o z l e n i w i e n i e ( p o d k r e ś l e n i e moje) m ę ż ­ czyzn oraz zogniskowanie przez nich prawie całej uwagi na trzodach i rozboju jako ź r ó d ł a c h bogactwa i p r e s t i ż u , poza t y m zaś t a k ż e i koczowniczy t r y b życia przeszka- �28 �II. 29. Antylopa pod drzewem jabłoni, nefryt, 20 X 9 cm. Wyrób dzały znaczniejszemu rozwojowi specjalizacji w zakresie technik czy rzemiosł. Bardzo przeszkadza temu r ó w n i e ż (a nawet m o ż e p r o w a d z i ć do zaniku n i e k t ó r y c h i s t n i e j ą c y c h technik rodzimych) nader silnie r o z w i n i ę t y u licznych l u d ó w pasterskich wschodniej i p ó ł n o c n e j A f r y k i oraz A z j i w y ­ mienny handel z e w n ę t r z n y . Pobudkami, k t ó r e do jego — tak znacznego rozwoju p r o w a d z i ł y , b y ł a z jednej strony znana nam j u ż n i e c h ę ć m ę ż c z y z n do wszelkiej pracy fizycznej (więc i do pracy o b a r c z a j ą c e j od dawien daw­ na p ł e ć m ę s k ą , j a k o b r ó b k a drzewa czy metali), a ze strony drugiej wielka ł a t w o ś ć nabywania potrzebnych p r z e d m i o t ó w od s ą s i e d n i c h l u d ó w niepasterskich w za­ m i a n za hodowane z w i e r z ę t a i p r o d u k t y hodowli..." B e z p o ś r e d n i e k o n t a k t y z g r u p a m i pasterzy mongol­ skich p o t w i e r d z a j ą słuszność p o g l ą d ó w K. M o s z y ń s k i e g o . Zarazem jednak w w y n i k u przeprowadzonych b a d a ń okazuje się, że niezajmowanie się o k r e ś l o n ą w y t w ó r ­ czością przez pasterzy nie oznacza b r a k u k u temu od­ powiednich u z d o l n i e ń , u m i e j ę t n o ś c i . W j e d n y m z o ś r o d ­ k ó w w M a n d a ł - G o b i i , dzięki szczególnym staraniom, u d a ł o się n a k ł o n i ć k i l k u starych pasterzy, aby uczest­ niczyli w konkursie tradycyjnej twórczości artystycznej. Pasterze ci nie zajmowali się j a k i m i k o l w i e k pracami artystycznymi, k i e d y ś tylko sporadycznie rzeźbili d r e w ­ niane f i g u r y s z a c h ó w (szachy mongolskie w y o b r a ż a j ą ludzi i zwierzęta). Dzieło tych, j a k b y p o w i e d z i a ł M o s z y ń ­ ski, n i e c h ę t n y c h pracy fizycznej pasterzy zdumiewa jednak pod k a ż d y m w z g l ę d e m . Oto jeden z p r z y k ł a d ó w : antylopy przy drzewie j a b ł o n i ( i l . 29). F i g u r y w y r z e ź ­ bione zostały w p ł y t c e nefrytu. Podobne s p o s t r z e ż e n i a o n i e z w y k ł o ś c i artystycznych u m i e j ę t n o ś c i n a s u w a j ą prace dzieci. Oto p r z y k ł a d r z e ź ­ bionych w gipsie figur z w i e r z ą t ( i l . 30). Prace te w y ­ k o n a ł y dzieci n a j n i ż s z y c h klas szkoły somonowej w Erdene D a ł a j , w części Mongolii najmniej d o s t ę p n e j , położonej na k r a w ę d z i gobijskiego obszaru. I w t y m w y p a d k u zwraca u w a g ę u m i e j ę t n o ś ć radzenia sobie w m a ł o znanym t w o r z y w i e i •— co n a j w a ż n i e j s z e — roz­ budowana, daleka od surowego p r y m i t y w u forma przed­ 212 współczesny, Muzeum Mandat Gobi. stawienia. Obydwa p r z y k ł a d y w y r a ż a j ą t y p u m i e j ę t n o ś c i samorodnych, nie k s z t a ł c o n y c h . Znane nam s ą zdolności manualne pewnych zbioro­ wości, np. l u d o w y c h w X I X w . na terenie Europy, w t y m r ó w n i e ż Polski. W i ą ż e m y je z d o ś w i a d c z e n i e m zdobywanym w czasie rozmaitych prac fizycznych. Jest to d o ś w i a d c z e n i e swoiste, o z u p e ł n i e i n n y m charakterze aniżeli to, k t ó r e w y s t ę p u j e u l u d ó w nie obciążonych p r a c ą fizyczną. D o ś w i a d c z e n i e manualne zdobywane w czasie prac rolnych, gospodarczych, m o ż e r o z w i j a ć się w p e w n y m o k r e ś l o n y m k i e r u n k u . Wydaje s i ę , że u ł a t w i a ono r o z w ó j najbardziej zasadniczych r u c h ó w dłoni, ale raczej nie sprzyja jej uelastycznieniu. Nato­ miast w Mongolii, w w a r u n k a c h w i e l k i c h n a d w y ż e k czasu wolnego, r o z w i n ą ł się niezwykle bogaty i roz­ m a i t y program gestykulacji d ł o ń m i . P o d s t a w ą były przede wszystkim gry towarzyskie, ale r ó w n i e ż system informacji, przy k t ó r e j znak czyniony r ę k ą , palcami p e ł n i ł w a ż n ą rolę ( i l . 31—33). N a j ż y w s z a gestykulacja łączyła się z przekazem treści religijnych. W czasie m o d l i t w y w y k o n y w a n o wyszukane ceremonialne gesty. Charakter tej gestykulacji u k a z u j ą przedstawienia b ó s t w lamaickich j a k t e ż samych ł a m ó w . O b s e r w u j ą c p r a c ę malarza-lamy, k t ó r y co j a k i ś czas przerywa malowanie na m o d l i t w ę , i na o w ą g e s t y k u l a c j ę d ł o ń m i , odnosi się w r a ż e n i e , ż e ćwiczenie s p r a w n o ś c i manualnej tego t w ó r c y jest permanentne. D o d a ć też trzeba, że charakterystyczne cechy ludzi to w i e l k i spokój w e w n ę t r z n y , m a ł a stosun­ kowo r u c h l i w o ś ć , w r ę c z f l e g m a t y c z n o ś ć . P o ś p i e c h w za­ chowaniu codziennym i w pracy to najrzadziej spoty­ kane cechy osobowości. W pracy z a r ó w n o n i e k s z t a ł c o nego artysty, j a k i uczonego l a m y zwraca u w a g ę jego pozycja: siedzenie z p o d w i n i ę t y m i nogami, n i e r u c h o m o ś ć (il. 34). Nawet n i e w i e l k i e pomieszczenie j u r t y l u b celi w klasztorze nie jest wykorzystane w całej powierzchni. Wszystko, co konieczne do pracy, zlokalizowane jest w zasięgu r ą k . B y w a nawet, że w ich zasięgu ma t w ó r c a u k r y t e w odpowiednich schowkach jedzenie. Nie zmienia on w ó w c z a s pozycji nawet w czasie posiłku. Jego pracy towarzyszy skupienie, bodaj w i ę k s z e aniżeli ś r e d n i o - �I wiecznym i l u m i n a r z o m w c h r z e ś c i j a ń s k i c h klasztorach. O k r e ś l o n y rodzaj s p r a w n o ś c i manualnych jak też pewne powszechne cechy osobowości to t y l k o n i e k t ó r e spośród w i e l u c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na charakter f a r m a l n y dzieł. Dochodzą jeszcze tak istotne w p ł y w y na w y o b r a ź n i ę a r t y s t y c z n ą j a k o k r e ś l o n e dziedzictwo k u l t u r o w e . W przypadku M o n g o l i i szerokie rzesze spo­ ł e c z e ń s t w a m i a ł y b e z p o ś r e d n i ą styczność, nawet w cza­ sach ustroju feudalnego, z w y t w o r a m i o n a j w y ż s z e j r a n ­ dze artystycznej. Wydaje się w i ę c , że dopiero w najnowszych czasach w y s t ą p i ł y podstawy, z a r ó w n o społeczne, j a k i gospodar­ cze, k t ó r e w p ł y n ą ć m o g ą na z m i a n ę monolitycznego cha­ r a k t e r u k u l t u r y Mongolii. B y ć m o ż e j e s t e ś m y ś w i a d ­ k a m i k s z t a ł t o w a n i a się w ł a ś n i e teraz p r o c e s ó w p o l a r y zacyj'nych w k u l t u r z e tego k r a j u . Przy egalitarnych za­ ł o ż e n i a c h socjalizmu w y d a w a ć się m o ż e paradoksalnym fakt w y s t ą p i e n i a dopiero w t y m p o s t ę p o w y m ustroju m n i e j l u b bardziej elitarnej k u l t u r y , a t y m samym r ó w n i e ż k u l t u r y , k t ó r ą łączyć m o ż e m y z p o j ę c i e m l u ­ dowej. Proces ten dokonuje się najprawdopodobniej w k u l t u r z e w i e l u nowych p a ń s t w , w szczególności w y ­ zwolonych k r a j ó w A z j i , A f r y k i czy A m e r y k i P o ł u d n i o ­ w e j . Niemniej jednak szczególna z u p e ł n i e s t r u k t u r a demograficzna Mongolii, u k s z t a ł t o w a n a w ostatnich k i l ­ k u d z i e s i ę c i u latach, jest w y j ą t k o w o s p r z y j a j ą c y m m o ­ mentem dla w y s t ą p i e n i a wspomnianych różnic w k u l ­ turze. Na nieco w i ę k s z ą aniżeli m i l i o n l u d n o ś ć M o n ­ golii blisko 300-tysięczna jej część zamieszkuje U ł a n - l i . 30. Koń, baran, jak i owca, gips, wys. Bator. Nawet przy nowoczesnych ś r o d k a c h przekazu, j a k radio, szkoła, prasa, społeczność m i e j s k ą U ł a n - B a t o r izolują od pozostałej l u d n o ś c i ogromne obszary tego k r a j u . N a j w a ż n i e j s z e jednak, że w u ł a n b a t o r s k i m zespole o s i e d l e ń c z y m p o w s t a ł y szerokie możliwości k s z t a ł c e n i a się znacznej grupy l u d n o ś c i r ó ż n i ą c e j się od pozostałej części s p o ł e c z e ń s t w a poziomem i stylem życia. Do grupy tej zaliczyć należy przede w s z y s t k i m ś r o d o w i s k o pisarzy, a r t y s t ó w , ludzi nauki, dziennikarzy i b y ć m o ż e r ó w n i e ż część p r a c o w n i k ó w instancji centralnych. Ś r o d o w i s k o to znajduje znacznie szersze i ściślejsze p o w i ą z a n i e z o g ó l n o l u d z k i m dorobkiem k u l t u r o w y m . Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswo­ jenia rodzimej t r a d y c j i k u l t u r o w e j . J e d n o c z e ś n i e zwraca u w a g ę fakt, że instytucje zaj­ m u j ą c e s i ę r e a k t y w o w a n i e m dawnych u m i e j ę t n o ś c i r ę k o ­ dzielniczych (artele r ę k o d z i e ł a artystycznego — odpo­ w i e d n i k i naszej Cepelii) z n a j d u j ą się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r a m i „ l u d o ­ w y m i " ze strony mas pasterskich. Mongolskie s p ó ł d z i e l ­ nie r ę k o d z i e ł a artystycznego w y t w a r z a j ą ozdobne, n a b i ­ jane srebrem siodła, malowane elementy j u r t , meble, wszelkich r o z m i a r ó w naczynia fajansowe na kumys, srebrne czarki i wreszcie m a k a t k i - a p l i k a c j e ( i l . 36). J e ś l i z t r a d y c j i muzycznych, dzięki specjalnie u k ł a d a ­ n y m programom r a d i o w y m , działalności teatru i i n . instytucji, korzysta w jednakowej mniej w i ę c e j mierze całe s p o ł e c z e ń s t w o mongolskie, to wymienione w y ż e j w y t w o r y sztuk plastycznych przeznaczone s ą p r a w i e w y ­ 7 cm. Prace dzieci ze szkoły w Mandał Gobi. 213 �т �33 II. 31. „Dund gra polegająca churu" — gra polegająca na ćwiczeniu zręczności na odnajdywaniu średniego serdecznego palca. Zwyczaje Ulan-Bator. łącznie dla odbiorcy z p r o w i n c j i , dla ludności paster­ skiej. W ś r o d o w i s k u miejskim w y t w o r y te nie z n a j d u j ą uzasadnienia utylitarnego, a ich znaczna w a r t o ś ć ma­ terialna nie dopuszcza też, aby m o g ł y pełnić funkcje dekoracyjne. W a ż n ą rolę w rozwoju l o k a l n y c h u m i e j ę t n o ś c i a r t y ­ stycznych opartych o tradycyjne wzory p e ł n i ą tzw. czer­ wone k ą c i k i — instytucja pracy k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e j somonu. W k ą c i k a c h tych wiele uwagi p o ś w i ę c a się roz­ w i j a n i u u m i e j ę t n o ś c i w rzeźbieniu, hafcie, aplikacjach. Obok spółdzielni r ę k o d z i e ł a artystycznego stworzone zostały w Mongolii zespoły m a l a r z y - k o p i s t ó w . Do ich z a d a ń należy m.in. kopiowanie (w d u ż y c h ilościach egzemplarzy) pewnych t e m a t ó w malarskich opracowa­ nych dla szerokiego odbiorcy z o ś r o d k ó w somonowych. Obrazami t y m i przystraja się zajazdy, świetlice, sto­ łówki, kina. Z d a r z a j ą się zestawy paru o b r a z ó w , ale często r ó w n i e ż ekspozycje o charakterze galerii. Pewien procent k o p i s t ó w r e k r u t u j e się z dawnych l a m ó w - m a larzy. Dzieło k o p i s t ó w r ó ż n i się zasadniczo od tych prac, k t ó r e prezentuje oficjalna galeria sztuki w s p ó ł ­ czesnej w U ł a n - B a t o r . Malarstwo k o p i s t ó w ma pewien w s p ó l n y charakter, k t ó r y określić by m o ż n a pojęciem naiwnego realizmu. N a i w n o ś ć treści w y r a ż a j ą tak sfor­ m u ł o w a n e tematy j a k : „ w i e l b ł ą d z i c a — przodownica w w y d a j n o ś c i mleka i sierści", „rozjuszona w i e l b ł ą d z i c a w a l c z ą c a z w i l k i e m " , albo temat: „przyszłość". palca. II. 32. Gra „dembe". II. 33. „Jadam" — ogólnomongolskie. 11. 34. Lama — malarz. �M ó w i ą c o w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej, nie m o ż n a p o m i n ą ć działalności amatorskich zespołów p i e ś n i i t a ń c a . Mongolia m o ż e poszczycić się d u ż ą ilością t r u p artystycznych, k t ó r y c h działalność w i ą ż e się ściśle z ży­ ciem k u l t u r a l n y m s o m o n ó w . W programach tych zespo­ łów p r z e p l a t a j ą się u t w o r y rodzime, tradycyjne, ze w s p ó ł c z e s n y m i i w y b r a n y m i z klasycznych r e p e r t u a r ó w europejskich. O b s e r w u j ą c reakcje w i d o w n i s k ł a d a j ą c e j się z ludności pasterskiej — a r a t ó w , dostrzegamy przede wszystkim p e ł n ą i w r ę c z e u f o r y c z n ą a k c e p t a c j ę treści swojskich, rodzimych. S t ą d też i w tej dziedzinie ist­ nieją naturalne podstawy dla rozwoju twórczości n a w i ą ­ zującej do t r a d y c y j n y c h f o r m wyrazowych. * W ś w i e t l e m a t e r i a ł ó w z M o n g o l i i zagadnienie zróż­ nicowania k u l t u r y p r z y j m u j ą c e j p o s t a ć d w u g ł ó w n y c h n u r t ó w rozwojowych — ludowego i elitarnego — roz­ p a t r y w a ć należy nie t y l k o w aspekcie n i e r ó w n o ś c i spo­ łecznych, ale r ó w n i e ż systemu funkcjonowania gospodar­ czego o k r e ś l o n e j zbiorowości. Dopóki jest ona oparta 0 tego t y p u n i e r o z w i n i ę t ą g o s p o d a r k ę , j a k ą jest paster­ stwo koczownicze, nie ma podstaw do w y s t ą p i e n i a zja­ wiska polaryzacji k u l t u r y . I dlatego w ś r ó d determinan­ t ó w o d r ę b n y c h n u r t ó w w k u l t u r z e (sztuce) w s k a z y w a ł ­ bym — obok o k r e ś l o n e g o stopnia z r ó ż n i c o w a n i a spo­ łecznego — przede wszystkim osiadłość, r o z w ó j rolnictwa 1 r z e m i o s ł a , pojawienie się wsi i miast. II. 35. Wóz z osią ruchomą. Sądzę, że f a k t pojawienia się miast w k a ż d e j k u l ­ turze jest wydarzeniem o doniosłych konsekwencjach, z a r ó w n o w k s z t a ł t o w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i , jak też o k r e ś ­ lonych g u s t ó w i u p o d o b a ń . O ś r o d k i w y t w ó r c z o ś c i m i e j ­ skiej są zdolne o d d z i a ł y w a ć na r ó ż n i c o w a n i e się potrzeb. Pojawienie się miast to w y s t ą p i e n i e t a k ż e odmiennych w z o r c ó w k u l t u r o w y c h , odmiennych s t y l ó w życia: m i e j ­ skiego i niemiejskiego. Z procesem t y m w i ą ż e się oczy­ wiście zjawisko stopniowej polaryzacji k u l t u r y i w n i m d o p a t r y w a ł b y m się genezy sztuki elitarnej i ludowej. Wraz z rozwojem miast sztuka plemienna zyskuje p o s t a ć ludowej. Proces ten zachodzi w s p ó ł c z e ś n i e i w Mongolii, gdzie np. szamanistyczne r e k w i z y t y k u l t u r y plemiennej spo­ t y k a j ą się obecnie z a k c e p t a c j ą w y ł ą c z n i e w a r s t w l u ­ dowych. Natomiast r e k w i z y t ó w tych nie odnajdujemy dziś z u p e ł n i e w życiu inteligencji. Wolno p r z y p u s z c z a ć , że jeszcze w stosunkach feudal­ nych r e k w i z y t y te działały silniej na w y o b r a ż e n i a szero­ k i c h rzesz pasterzy niż na inne grupy ówczesnego spo­ ł e c z e ń s t w a . Stopniowe odchodzenie od t r a d y c j i szamanistycznych, w k t ó r y m to procesie p r z e w o d z i ł y nie­ w ą t p l i w i e w a r s t w y uprzywilejowane, było podstawą swoistej sublimacji powszechnie d o s t ę p n y c h t r e ś c i z w i ą ­ zanych z lamaizmem. Na tej też drodze d o k o n y w a ł a się w s t ę p n a elitaryzacja k u l t u r y , p r o w a d z ą c a do w y k s z t a ł ­ cenia się już w naszym czasie n u r t u k u l t u r y o charak­ terze zdecydowanie e l i t a r n y m . Okolice somonu Bajan. II. 36. Krąg drewniany jurty. rękodzieła artystycznego. Ułan-Bator. Współczesny wyrób spółdzielni 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d888de883664a70d1bffa29ddb22770a.pdf 28ce956d03c94e5febd15a0e7fd599c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4619 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text oznaczają często z u p e ł n i e nowe modele k u l t u r o w e ) , to stworzy się wtedy aparat badawczy dostatecznie bogaty do obserwacji historycznie coś w y j a ś n i a j ą c y c h . A j a k to dzisiaj w y g l ą d a ? M y ś l ę , że nie obronimy pojęcia k u l t u r y ludowej m ó w i ą c o tzw. k u l t u r z e maso­ w e j . Ona istnieje jako t w ó r bardzo trudno u c h w y t n y , jako „ ż y w y duch" o bardzo niejasnych zarysach. M a m w r a ż e n i e , że obraz dzisiejszy s u p r a s t r u k t u r y k u l t u r o w e j sprowadza się do r ó ż n y c h zespołów k u l t u r ś r o d o w i s k o ­ w y c h , z w ł a s n y m i o ś r o d k a m i t w ó r c z y m i . Na p r z y k ł a d osoba k o p i u j ą c a „ T r ę d o w a t ą " jest t w ó r c ą k u l t u r y ; oka­ zało się, 'że ten t y p l i t e r a t u r y musi istnieć i k r ą ż y ć . To jest artysta, k t ó r y w y c z u ł zapotrzebowanie; on tworzy dzieło, k t ó r e nie f u n k c j o n o w a ł o , tworzy nowe podniety, t w o r z y nawet pewien głód, m o ż e w i ę k s z y niż d o t y c h ­ czas. Nawet radio ugięło się przed t y m zapotrzebowa­ niem. Jak w i d a ć , w y c o f u j ę się na stanowisko c a ł k o w i c i e pasywne. Nie chcę m ó w i ć o genetycznych zależnościach w kulturze, o prawach przebiegu zjawisk, o procesach p r z e b i e g a j ą c y c h . P r a g n ę s u g e r o w a ć , że trzeba się ogra­ niczyć do tego, aby pod o k r e ś l o n y m i datami zapropono­ w a ć pewne p o d z i a ł y ś r o d o w i s k o w e , zająć się opisem k u l t u r y t y c h ś r o d o w i s k , a dopiero z tych opisów u k ł a ­ dać dalej obserwacje generalne. T a k ą o k r ę ż n ą d r o g ą dochodzę do odpowiedzi na p y ­ tanie o t r e ś ć pojęcia „ k u l t u r a ludowa", „ s z t u k a ludowa'-. W Polsce m i e l i ś m y do czynienia aż po w i e k X V I I I r a ­ czej z r ó ż n y m i k u l t u r a m i ś r o d o w i s k o w y m i , j e d n y m i „ e l i t a r n y m i " , i n n y m i „ ś r e d n i m i " . Przeciwstawienie e l i ­ tarna — ludowa nie sprawdza się ani w starszej l i t e r a ­ turze, ani teatrze. B y ć m o ż e , że w starej Polsce w n i e ­ k t ó r y c h k u l t u r a c h ś r o d o w i s k o w y c h (inp. c h ł o p s k i e j w o ­ j e w ó d z t w wschodnich w X V I I wieku) funkcjonowały ludowe o ś r o d k i artystyczne, ale w y d a j e się, że w obra­ zie naszej przeszłości inne zjawiska p r z e s ł a n i a k u l t u r a „ ś r e d n i a " , bardziej od „ l u d o w e j " uniwersalna. ALEKSANDER JACKOWSKI W a r t o ś ć dzisiejszej dyskusji w i d z ę w t y m , że poka­ zała ona u m o w n o ś ć pojęcia sztuki ludowej i że posta­ w i ł a liczne znaki zapytania tam, gdzie dotychczas z w y k ł o widzieć się pewien ustalony schemat. I w ł a ś n i e o to nam, jako inicjatorom, g ł ó w n i e chodziło. Pojęcie sztuki ludowej jest p r o d u k t e m o k r e ś l o n e j epoki i przejmujemy je dziś jako r e l i k t przeszłości. P o w o ł a n e do życia w okresie r o m a n t y z m u m i a ł o w ó w ­ czas i n n ą nieco t r e ś ć z n a c z e n i o w ą , i n n y kontekst k u l ­ t u r o w y i s p o ł e c z n y . P o w s t a ł o w czasie, gdy inne zabar­ wienie i sens m i a ł y choćby takie o k r e ś l e n i a j a k ojczyz­ na, ojcowizna, lud, n a r ó d . Nie jest w i ę c pojęcie sztuki ludowej k a t e g o r i ą logiczną, z a m k n i ę t ą , a trzeba je t r a k ­ t o w a ć jako p o j ę c i e nieprecyzyjne. Pojęcie, k t ó r e w r a z z rozwojem naszej wiedzy o w ł a s n e j historii i kulturze zmienia się, rozszerza, traci o s t r o ś ć . P o j ę c i e wreszcie — ahistoryczne, co s ł u s z n i e p o d k r e ś l i ł w swej p i ę k n e j w y ­ powiedzi prof. Piwocki. S ą d z ę , że g d y b y ś m y mogli odrzucić wszelkie r e l i k t y , z a p o m n i e ć o tradycji, o ciągłości k u l t u r y , k t ó r a w y r a ż a się nawet w zachowaniu nazw spraw i rzeczy — z a s t ą ­ p i l i b y ś m y pojęcie „ l u d " i n n y m i , d o k ł a d n i e j s z y m i o k r e ś ­ leniami. Zabieg t a k i wydaje się jednak w praktyce t r u d n y , a nawet n i e m o ż l i w y , nasza k u l t u r a , literatura, historia s t a ł y b y się bowiem uboższe, straty b y ł y b y być m o ż e w i ę k s z e niż zyski. Z a c h o w u j ą c jednak pojęcie „ l u d u " w znaczeniu po­ tocznym, o g ó l n y m — n a l e ż y chyba w badaniach nauko­ w y c h , t a m gdzie to m o ż l i w e i celowe, p o s ł u g i w a ć się o k r e ś l e n i a m i w ę ż s z y m i , a zarazem bardziej k o n k r e t ­ n y m i . Istnieje bowiem n i e b e z p i e c z e ń s t w o zacierania od­ r ę b n o ś c i zjawisk przez p o d c i ą g a n i e ich pod w s p ó l n y m i a n o w n i k . Badanie np. grupy malarzy cechowych p r a ­ c u j ą c y c h dla masowego odbiorcy w i n n o u w z g l ę d n i a ć p e ł n ą s p e c y f i k ę zjawiska. P r z y j ę c i e nazwy „ m a l a r z e l u d o w i " s p r a w ę zaciemnia, automatycznie bowiem z m u ­ sza do szukania e l e m e n t ó w p o z w a l a j ą c y c h tę g r u p ę u z n a ć za l u d o w ą , a t y m samym nie sprzyja zarysowa­ niu odrębności. W praktyce redaktora pisma, k t ó r e w t y t u l e j u ż ma zawarte o k r e ś l e n i e „ s z t u k a ludowa", w i e l o k r o t n i e spo­ t y k a ł e m się z t y m , że autor pisząc o c i e k a w y m zagad­ nieniu rozpaczliwie u s i ł o w a ł w c i s n ą ć je w r a m y „ s z t u k i ludowej", aby j a k o ś p a s o w a ł o do pisma, do dyscypliny naukowej (np. wota srebrne, w y c i n a n k i X V I I w., znaki wodne na papierze). W k o ń c u zabieg t a k i często oka­ z y w a ł się m o ż l i w y , ale „ s z t u k a l u d o w a " za k a ż d y m r a ­ zem z n a c z y ł a coś innego. Raz b y ł a to t w ó r c z o ś ć mas analfabetycznych (a w i ę c i w s i , i p r o l e t a r i a t u miejskie­ go), kiedy indziej zaś chodziło o t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą wsi, przy czym i t u n i e k t ó r z y badacze zaliczali do „ s z t u ­ k i l u d o w e j " całość artystycznej produkcji, i n n i zaś j e ­ dynie t ę jej część, k t ó r a o p i e r a j ą c się o w y p r a c o w a n y zbiorowo „ k a n o n " estetyczny m i a ł a o k r e ś l o n e cechy sty­ listyczne. B y w a ł o też, że m ó w i ą c o sztuce ludowej r o z u ­ miano pod t y m jedynie s z t u k ę wsi dla w s i , kiedy i n ­ dziej zaś rozszerzano to pojęcie o s z t u k ę w y k o n y w a n ą na u ż y t e k w s i i t d . P r z y j ę l i ś m y milcząco podział naszej k u l t u r y (w w a ­ r u n k a c h rozwarstwienia) na w y ż s z ą (uczoną) i l u d o w ą . W przypadkach t y p o w y c h , skrajnych, wyrazistych m o ż ­ na na ogół u z n a ć t a k ą typologię. A l e j a k ż e się ona staje uproszczona, gdy chodzić nam b ę d z i e o strefy graniczne, o obszary p o ś r e d n i e . Zobaczymy te konsekwencje choćby na p r z y k ł a d z i e naszych m u z e ó w . Jedne — narodowe, miejskie — g r o m a d z ą s z t u k ę uczoną, wysokiej klasy r z e m i o s ł o cechowe, artystyczne. I n n e — etnograficzne, o g r a n i c z a j ą się do k u l t u r y wsi, niekiedy m a ł y c h miaste­ czek. A co się dzieje p o ś r o d k u ? Jak w y g l ą d a ł a i w y g l ą d a k u l t u r a r ó ż n y c h grup l u d n o ś c i , rzemiosło, k t ó r e już nie jest ludowe, a jeszcze nie jest w p e ł n i artystyczne? Jak w y g l ą d a t w ó r c z o ś ć poszczególnych grup, r ó ż n i ą c y c h się k u l t u r ą a nie a t r a t y f i k a c j ą społeczną? Z w i e l k i m zainteresowaniem s ł u c h a ł e m w y w o d u prof. Piwockiego. Chyba to nie przypadek, że r ó w n o l e g l e , bez porozumiewania się ze sobą, podobne w ą t p l i w o ś c i ma w i e l u z nas. Ś w i a d c z y to t y l k o o pewnej p r a w i d ł o w o ś c i , o t y m , że na obecnym etapie naszej wiedzy stosowanie nazwy — amalgamatu (a za t a k i u w a ż a m p o j ę c i e sztuki ludowej) — hamuje widzenie i p r a w i d ł o w ą analizę zjawisk z a c h o d z ą c y c h w kulturze. Trzeba w i ę c w p r a ­ cach naukowych w y c h o d z i ć od k o n k r e t u sytuacji danej grupy, k u l t u r y czy s u b k u l t u r y , a s t o s u j ą c pojęcie sztuki ludowej r e w i d o w a ć j e za k a ż d y m razem i precyzyjnie określać. , ' Kończąc naszą dyskusję p r a g n ę podziękować P a ń s t w u za niezmiernie i n t e r e s u j ą c e wypowiedzi. S ą d z ę , że s p e ł ­ n i ą one znakomicie r o l ę i n i c j u j ą c ą i w r ę c z p r o w o k u j ą c ą dla dalszych dyskusji i a r t y k u ł ó w na tematy teoretyczne. Fot.: Stanisław Biniewski — il. 16; Andrzej Jakimowicz — il. 5 — 8 ; Jacek Olędzki — il. 13, 17, 19—35, rys. — il. 14, 15. II. 1—4 repr. z: L'art dans le monde. Afrique. Paryż 1962. II. 9—12 repr. z: W.G. Archer, Bazaar pain­ tings of Calcuta. Londyn 1953. II. 18. repr. z: Ladislau Forbath. Die Neue Mongolie. Berlin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5de654b033355acc2e55f0bf7e589c53.pdf d7bd1685fb846f293ef19081027ac96f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4969 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4608 Title A name given to the resource Zakres pojęcia sztuki ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DYSKUSJA NAD ZAKRESEM POJĘCIA S Z T U K'. I LUDOWEJ zorganizowana przez Pracownię Badania Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N i Red. „Polskiej Sztuki L u d o w e j " w dniu 7.VI-1967 W dyskusji uczestniczyli: historyk sztuki, dyr. P a ń ­ stwowego Muzeum Etnograficznego, profesor Ksawery Piwocki, historyk sztuki dr Andrzej Jakimowicz, etno­ grafowie: dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz, dr A n n a K o w a ł s k a - L e w i c k a , m g r Krzysztof M a k u l s k i , mgr Jacek Olędzki, m u z y k o l o g o w i e - f o l k l o r y ś c i : dr Jan S t ę s z e w s k i , dr L u d w i k Bielawski,, historyk l i t e r a t u r y doc. dr J u l i a n Lewańsiki oraz redaktor „Polskiej Sztuki L u d o w e j mgr Aleksander Jackowski. ALEKSANDER JACKOWSKI Temat dzisiejszej konferencji nie jest nowy, zresztą d o k ł a d n i e d w a d z i e ś c i a lat temu, w pierwszym zeszycie „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " , u k a z a ł się programowy a r t y ­ k u ł teoretyczny prof. Ksawerego Piwockiego pod t a k i m w ł a ś n i e t y t u ł e m : Pojęcie sztuki ludowej. Zainteresowania teoretyczne b y ł y w pierwszym okre­ sie istnienia naszego pisma j a k najbardziej z r o z u m i a ł e , i s t n i a ł a bowiem potrzeba o k r e ś l e n i a w nowych w a ­ runkach historycznych stosunku do sztuki ludowej, usta­ lenie zasięgu i cech tego zjawiska. Ó w c z e s n e konsta­ tacje o p i e r a ł y się jednak g ł ó w n i e na wiedzy i m y ś l i teoretycznej okresu dwudziestolecia międzywojennego (zwłaszcza na pracach Piwockiego, Bystronia, Schram m ó w n y ) . W a ż n e było też, że i n i c j a t y w ę b a d a ń podjęli i n t e r e s u j ą c y się t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą historycy sztuki, literaturoznawcy, muzykolodzy i ich w ł a ś n i e zaintereso­ wania z a w a ż y ł y na p ó ź n i e j s z y m k s z t a ł c i e b a d a ń szcze­ gółowych, na wyborze metod i p r o b l e m a t y k i . W zakresie p l a s t y k i oznaczało to przede wszystkim podjęcie k o n ­ cepcji Rieglowskich oraz m y ś l i marksistowskiej. Po pierwszej f a l i z a i n t e r e s o w a ń t e o r i ą p r z y s z ł y lata pracy w terenie, poszerzania bazy m a t e r i a ł o w e j , n i e ­ zwykle w a ż n e k o n t a k t y z e t n o g r a f i ą , h i s t o r i ą , archeolo­ gią. Odzwierciedlenie tych prac znaleźć m o ż n a i w licz­ nych rocznikach „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " . Potrzeba, k t ó r ą obecnie odczuwamy, p e w n y c h u ś c i ś ­ leń czy nawet r e w i z j i dotychczasowych założeń w y n i k a г nawarstwienia d o ś w i a d c z e ń , z p r a k t y k i , k t ó r a nie zawsze daje się uogólnić w schemacie dotychczasowych pojęć i s f o r m u ł o w a ń . Z b l i ż a m y się zresztą do etapu s y n ­ tezy i już pierwsze jej p r ó b y k a ż ą na nowo z a s t a n o w i ć się nad słusznością p r z y j ę t y c h , a często t y l k o dość m g l i ś ­ cie odczuwanych założeń teoretycznych. Jak ustosunko­ w a ć się np. do w s p ó ł c z e s n y c h makatek i malowanek, spotykanych z a r ó w n o na wsi, j a k i w m i e ś c i e (a w i ę c w przekroju k u l t u r o w y m , a nie w a r s t w społecznych). Gdzie się kończy sztuka prowincjonalna, cechowa, a za­ czyna ludowa? Czy obrazy c z ę s t o c h o w s k i e są ludowe? A gipsy jarmarczne? A wota? Czy za ludowe - uznamy t y l k o wota woskowe, czy r ó w n i e ż srebrne? Co uznamy więc za obszar sztuki ludowej? Czy i w jakiej mierze będzie się on p o k r y w a ł z p o j ę c i e m twórczości niepro­ fesjonalnej, nieelitarnej? Jakie są historyczne dystynkcje tego pojęcia? Czy jest ono odzwierciedleniem realnego i definiowalnego zjawiska, czy t y l k o h i p o s t a z ą ? W praktyce naszego d z i a ł a n i a w Instytucie i . w r e ­ dakcji coraz częściej musimy się z a s t a n a w i a ć •— co w ł ą c z a ć , a co w y k r e ś l a ć z programu b a d a ń , co jeszcze jest, a co j u ż nie jest „ s z t u k ą l u d o w ą " . Powstaje więc obawa, że o p e r u j ą c t r a d y c y j n y m p o j ę c i e m sztuki ludo­ wej, m o ż e m y o g r a n i c z y ć pole naszych b a d a ń , s t r a c i ć z oczu zjawiska w a ż n e , a p r z e k r a c z a j ą c e r a m y pojęcia. r. Tak w i ę c w r a c a j ą c po dwudziestu latach do rozwa­ żań teoretycznych, c h c i e l i b y ś m y , aby w y c h o d z i ł y one z k o n k r e t ó w , z u o g ó l n i e n i a d o ś w i a d c z e ń badawczych nie t y l k o nas, ludzi z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą p o l ­ ską, ale i r e p r e z e n t a n t ó w innych dyscyplin. P o d e j m u j ą c rozległą p r o b l e m a t y k ę , zdajemy sobie s p r a w ę , że nie m o ż n a jej r o z w i ą z a ć w drodze jednej czy nawet k i l k u dyskusji. Toteż dzisiejsze spotkanie t r a k t u j e m y jako w s t ę p n e rozeznanie, ś w i a d o m i tego, że m o ż e ono j e d y n i e z a r y s o w a ć k i e r u n k i dalszych r o z w a ż a ń i dyskusji. Obszerny rejestr p y t a ń , k t ó r y w r a z z zaproszeniami p r z e s ł a l i ś m y uczestnikom, niech nikogo nie peszy. Dobrze by było, gdyby choć na jedno pytanie u d a ł o się nam znaleźć o d p o w i e d ź . A l e z drugiej strony, b y ć m o ż e u ż y ­ teczny będzie w tej i w n a s t ę p n y c h dyskusjach sam rejestr z a g a d n i e ń i w ą t p l i w o ś c i . P r z y p o m n ę je. ZAKRES POJĘCIA KULTURY LUDOWEJ — Jaka istnieje zależność m i ę d z y p o l a r y z a c j ą społeczną a k u l t u r o w ą określonego społeczeństwa. , — Co jest w a r u n k i e m formowania się n u r t u w a r s t w elitarnych. — Jakie są determinanty powstawania zjawiska o k r e ś ­ lanego jako k u l t u r a ludowa. — Jakie są granice pojęcia (w czasie i przestrzeni) k u l ­ t u r y ludowej (np. czy pojęcie k u l t u r y ludowej należy r e z e r w o w a ć jedynie, dla społeczności rozwarstwionej). — Kiedy w przebiegu historycznym ma sens i kiedy sensu tego nie ma stosowanie pojęcia k u l t u r a l u d o ­ wa, sztuka ludowa. — Propozycja definicji k u l t u r y ludowej. SZTUKA LUDOWA — Czy. istnienie k u l t u r y ludowej r ó w n o c z e s n e jest z f a k ­ tem w y s t ę p o w a n i a w jej ramach sztuki ludowej, f o l ­ kloru. — W jakiej mierze r o d o w ó d zainteresowań XVIII i X I X w . k u l t u r ą l u d o w ą wyznacza granice samego pojęcia i jego zmienny w czasie zakres. — Co to jest sztuka ludowa? Charakter zjawiska. P r ó b a definicji. . — Sztuka ludowa — sztuka dla l u d u — elementy ludowe. — Co to jest s t y l ludowy i granice jego s t o s o w a l n o ś c i w analizie zjawisk zaliczanych do k u l t u r y ludowej. — Czy we w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r z e narodu zasadne jest i celowe p o s ł u g i w a n i e się p o j ę c i e m sztuki ludowej i w j a k i m zakresie. Andrzej Jakimowicz: Chciałbym sprawdzić rację b y t u mojej osoby na tej konferencji. Nie m o g ę się jej d o c z y t a ć w dostarczonym m i zespole p y t a ń . Nie z a j m u j ę się bowiem zagadnieniami teorii, a do tego w ą t p i ę , czy m i a ł b y m coś do powiedzenia na temat p o l ­ skiej sztuki ludowej. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i : Gdy zastanawiamy się nad -problemem sztuki ludowej, p o ż ą d a n y jest, j a k sądzę, m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y , r ó ż n e p u n k t y widzenia. Co jest s p e c y f i k ą sztuki ludowej w Polsce, a co jest j e j : c e c h ą ogólniejszą, w y s t ę p u j ą c ą w innych kulturach? I w j a k i m stopniu zasadne jest w o g ó l e m ó w i e n i e o sztuce ludowej w odniesieniu do sytuacji np. w Afryce, M o n ­ golii czy Indiach. A b y u z y s k a ć tego/rodzaju p o r ó w n a w ­ cze wypowiedzi, p o p r o s i l i ś m y t u w ł a ś n i e m g r a M a k u l skiego, mgra Olędzkiego i Ciebie ^ - najlepiej zoriento­ wanego w sytuacji k u l t u r o w e j I n d i i . Chcemy w i ę c , a b y ś m ó w i ą c o Indiach, p o m ó g ł nam w m y ś l e n i u o naszej, polskiej sztuce ludowej. 191 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9f238a780fbde53c88dd50da5119312.pdf acd80ed5e3f75597cbf16fc421862bec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5748 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5346 Title A name given to the resource Zakwitanie paproci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.207 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 6 . Zakwitanie paproci Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o zakwitaniu paproci? Co się od­ krywa przed znalazcą? Objaśnienia znaków: 1 — kwiat paproci zakwita w noc świętojańską (wigilia Św. Jana); 2 — inne od­ powiedzi; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90f124728126d1a3800eba64cb9a0188.pdf 482550cfc870af00d837e41ff771bb47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:656 Title A name given to the resource Założenia metodologiczne badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.15-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A TA T Y К U Ł „Etnografia WITOLD Y P o l s k a " , t. X V z. 1 DYNOWSKI ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE BADAN W badaniach procesów kulturowych na szeroką skalę stwierdza się znamienną prawidłowość, a mianowicie łatwość przyjmowania nowych zespołów treści kulturowych i światopoglądowych przez te systemy społeczne, które w toku uprzedniego swego rozwoju zostały do takiej percepcji — w ten czy inny sposób — przygotowane. Ostatnio w studiach nad stosunkami Polski starożytnej z Cesarstwem Rzymskim K. Majewski postawił pytanie: czy b ę d z i e bliski nami przyjęli niem cywilizacji chrystianizację a światem W.D.] zacja do w sprzed były w lat zachodniej, słowem, bo spuścizny i dzięki związkom w i e k u z zachodnimi o ś r o d k a m i życia starożytnej społecznego cywilizacji i politycznego, wiekach scalone tylko w skutek wydatnych jeden ta druga Polski organizm moje domniemanemu kultury Rzym prze­ materialnej wczesnośrednio­ kontaktów elity rządzącej kultury duchowej, przesiąkniętej którymi — romani- z Rzymem śródziemnomorskiej, nad poprzedzających [podkreślenie dzięki druży­ oddziaływa­ ziemiami w mówiąc zakresie cywilizacyjnym w dzictwem nie pod między Inaczej rzymskiej ale X w p r z y g o t o w a n e wiecznym, ciągu na bo związki z Rzymu. korzystne w a r u n k i także pozostawali plemiona . polskie mierze chyba ponieważ najprawdopodobniej chrześcijaństwa pewnej tysiąca Rzymu, c y w i l i z a c y j n i e przyjęcia Polsce m i a ł a trwaniu z śródziemnomorskiej istniały łacińskim, państwowy p r a w d y d o m y s ł , ż e k s i ą ż ę t a p o l s c y w r a z ze s w o i m i chrześcijaństwo ośrodkami rozciągał dzie­ rozwiniętego władzę zwierzch­ l nią" . Takie postawienie zagadnienia zobowiązuje badacza do ustalenia, jakie cechy danego systemu społecznego, jakie jego składowe czy kon­ figuracje składowych sprzyjają przyjmowaniu nowych wartości aż po zasadnicze, jakościowe przekształcenia systemu włącznie. Prawidłowości ustalane w odniesieniu do długotrwałych i o szerokim zasięgu społecznym procesów kulturowych dadzą się także prześledzić w wymiarach m i k r o s t r u k t u r , takich np. jak społeczności lokalne. Jest to więc płodna inspiracja ogólnej teorii kultury wobec studiów konkretno-terenowych prowadzonych przez etnografię. Obiektem badań 1 K. M a j e w s k i , R . X I X : 1968, s. 10. Polska starożytna a Cesarstwo Rzymskie, „Archeologia", �16 WITOLD DYNOWSKI etnograficznych bywają bowiem najczęściej takie mikrostruktury, jak społeczność lokalna czy rodzina. W związku z t y m zastanowić się w y ­ pada, w jaki sposób i w jakiej mierze rozwój historyczny poszczegól­ nych wsi czy mikrorejonów stwarzał przesłanki sprzyjające odbiorowi nowych treści kulturowych, które w postaci różnego rodzaju bodźców ze strony szerszych struktur społeczno-ekonomicznych: państwa, rynku ponadlokalnego, kultury ogólnonarodowej itd., oddziałują dziś na wieś. W pracach bułgarsko-polskiej ekspedycji etnograficznej we wsi Gra­ mada oraz wsiach sąsiednich na terenie północno-zachodniej Bułgarii historyczny proces przemian społeczno-kulturowych od przełomu X I X i X X wieku aż po współczesność rozważaliśmy przede wszystkim pod k ą t e m widzenia ustalenia tych prawidłowości rozwojowych, które wa­ runkują aktualne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo prze­ obrażenia kulturowe. Postawiliśmy sobie pytanie, jakie czynniki podłoża ńistorycznego sprzyjały urzeczywistnieniu programu przebudowy ustro­ j u społeczno-ekonomicznego wsi, przekształceniom wiejskich środowisk lokalnych ze skupisk homogenicznych, rolniczych w społeczności o he­ terogenicznej strukturze społeczno-zawodowej, aktywizacji kulturalnej ludności wiejskiej, przeobrażeniom w sferze świadomości społecz­ nej itd. Nie stawialiśmy sobie za cel pełnej rekonstrukcji dziejów badanych wsi. Nie było więc naszym zadaniem ukazanie drobiazgowego procesu przemian w jego wszystkich realiach czasowo-przestrzennych. Naszą uwagę ogniskowaliśmy przede wszystkim na współczesności, traktując ją jednakże jako o g n i w o p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . Takie założenie metodologiczne pociąga za sobą szereg konsekwencji co do sposobu rozpatrywania przeszłości, zasady selekcji w analizie materiału historycznego, co do rozważań metodologicznych i warsztatowych w ana­ lizie aktualnej rzeczywistości oraz sposobu przewidywania kierunków przyszłych przemian. Poniżej omówimy pokrótce niektóre konsekwencje takiej postawy badawczej. 1. Obowiązkiem badacza jest ustalenie, które elementy podłoża histo­ rycznego zyskały w świadomości społecznej rangę istotnych wartości i jako takie wykazują szczególną trwałość i żywotność. W swym stu­ dium teoretycznym K. Dobrowolski dowodzi, iż grupa społeczna wydo­ bywa z podłoża historycznego te treści, które wzmacniać mogą jej po­ czucie znaczenia, zdolne są bronić ją przed deprecjonowaniem przez inne grupy społeczne oraz treści mogące aktywizować działania grupy. 2 2 cław Patrz: 1967, K. D o b r o w o l s k i , § „Teoria podłoża Studia z historycznego", pogranicza s. 6-51. historii i socjologii, Wro­ �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 17 W oparciu o materiał z terenu polskiego wymienia on w t y m związku następujące kategorie: a) kult wybitnych jednostek, które odegrały do­ niosłą rolę w dziejach danej grupy społecznej; b) świadomość osiągnięć, inaczej mówiąc — dorobku grupowego w dziedzinie kultury materialnej, społecznej, duchowej. Należy przy t y m zwrócić uwagę, iż zarówno owo apogeum wybitnych jednostek, jak i pamięć osiągnięć grupy podlegają ustawicznie procesom selekcji -— jedne elementy ustępują miejsca dru­ gim, nowszym, silniej przemawiającym do wyobraźni i bardziej odpo­ wiadającym aktualnemu w danym momencie historycznym poczuciu wartości i istotności. Autor pisze: ,,Te innowacje nie zmieniają jednak podstawowego mechanizmu funkcjonowania zwycięskich osiągnięć jako siły kształtującej poczucie wartości grupowej" ; c) samooceny grupowe wykazują też wielką trwałość, przy czym dla stabilnych małych grup lokalnych charakterystyczne są szczególnie samooceny pozytywne, czę­ stokroć idealizujące własne środowisko społeczne; d) pamięć o zachowa­ niach społecznych kierowanych ku dobru innych ludzi czy dobru zbio­ rowemu grupy staje się wzorem postępowania dla żyjących, utrwala się w kronikach, opisach, materiale folklorystycznym. W badanych przez naszą ekspedycję wsiach Gramada i sąsiednich wszystkie te cztery kategorie wartości podłoża historycznego odgrywały istotną rolę. Należy przy t y m odróżnić treści występujące w badanych wsiach, będące jednakże wartościami o szerszym zasięgu, wspólnymi niekiedy całemu narodowi bułgarskiemu, od treści specyficznych dla danego układu lokalnego, stanowiących swoisty dorobek i uogólnienie doświadczeń społeczności lokalnej. Wyjaśnienie charakteru wiejskich społeczności Bułgarii, trwałości instytucji życia wiejskiego i podstawo­ wego zrębu kulturowego, wymaga sięgnięcia wstecz do momentu utraty przez Bułgarię samodzielności politycznej i jej podporządkowania zwierzchnictwu tureckiemu. Jest to, rzecz jasna, przedmiot zaintereso­ w a ń historyków, jednakże etnograf musi korzystać z niektórych ich ustaleń dla wyjaśnienia ważnych zagadnień wchodzących w zakres jego przedmiotu badań. Otóż faktem o kapitalnym znaczeniu jest to, że wieś bułgarska znalazła się pod panowaniem tureckim w takim momencie rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych, kiedy związki wielkorodzinne (wielka rodzina złożona z k i l k u pokoleń w linii prostej oraz odgałęzień w l i n i i bocznej) były w wielu rejonach ziem bułgarskich w pełni żywotną postacią bytowania ludności wiejskiej, a jednocześnie rodzime bojarstwo było jeszcze słabo ukształtowane jako warstwa spo­ łeczna. Władze tureckie zlikwidowały więc z łatwością słabą ekono­ micznie i nieskonsolidowaną społecznie warstwę bułgarskiego bojarstwa 3 3 Ibidem, s. 29 i dalsze. 2 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �18 WITOLD DYNOWSKI i ustanowiły feudalne gospodarstwo wiejskie według tureckiego modelu, tak zwany cziflik, oddany w użytkowanie przedstawicielom tureckiego aparatu administracyjnego''. Obszary północno-zachodniej Bułgarii na­ leżą właśnie do tych terenów, na których w momencie utraty niepo­ dległości żywotne były wśród ludności wiejskiej związki wielkorodzinne. Od momentu utraty własnej egzystencji politycznej w ciągu pięciu następnych stuleci organizacja życia społecznego i gospodarczego ludności wiejskiej nie podlegała zasadniczym, jakościowym przekształceniom. Formy powiązań wielkorodzinnych i lokalnych oraz oparta o wielką rodzinę organizacja produkcji rolno-hodowlanej uległy w pewnym sensie skostnieniu . Kultura chłopska stała się odtąd głównym reprezentantem kultury bułgarskiej. Można by nawet powiedzieć, że reprezentantem jedy­ nym. Jest to znamienna różnica w porównaniu z polskim procesem histo­ rycznym, gdzie utrata niepodległości państwowej także na pewien okres zahamowała procesy przemian warstwy chłopskiej, ale na takim etapie społeczno-ekonomicznego rozwoju, kiedy warstwa szlachecka była już skrystalizowana, wewnętrznie zróżnicowana, a jej hierarchiczne szczyty reprezentowały polską kulturę elitarną. Zarówno dla procesów ekono­ micznych, jak i dla samowiedzy grupowej faktem ogromne] doniosłości jest to, że w odróżnieniu od ziem polskich, gdzie eksploatacja feudalna chłopów odbywała się poprzez rodzimych feudałów, w Bułgarii eks­ ploatatorami byli Turcy. Postacie bohaterów walczących z uciskiem tureckim wywodzą się z ludu. Ich kult rodzi się w konkretnych spo­ łecznościach lokalnych, odrywa się następnie od nich, rozszerza na całą B u ł g a r i ę . Ruch hajducki, wielki i bezimienny ruch sprzeciwu wobec otomańskiej władzy, był ruchem ludowym. Pamięć o nim, kult hajdu­ ków utrwalił się w postaci bogatego osobnego działu w folklorystyce bułgarskiej, w tzw. pieśniach hajduckich . Obok jednostek wybitnych — bohaterów ogólnonarodowych, utrwaliła się więc pamięć bohaterów lokalnych, a także anonimowych postaci hajduków. Ten element po­ dłoża historycznego stał się przedmiotem specjalnych badań w ramach 5 6 7 '' Por. dział I. 5 Por. np. D. K o s e w, zamieszczony w Nowożytna historia Bułgarii, n i n i e j s z y m tomie a r t y k u ł M. Warszawa 1954, roz­ Biernackiej. e Jednym z ważniejszych b y ł o powstanie w północno-zachodniej Bułgarii w 1850 r o k u . J e d n y m z jego p r z y w ó d c ó w b y ł m i e s z k a n i e c w s i G r a m a d a — P e t k o Marinow. 7 W ciągu wielu w i e k ó w najeźdźcom przyjmował kiego, k t ó r y p o l e g a ł na się czety bojowników niewoli dwie formy: tym, że w tureckiej żywiołowy lokalnych buntów ruch g ó r a c h i trudno d o s t ę p n y c h organizujących akcje przeciwko oporu oraz tzw. terenach władzom przeciwko ruchu hajduc­ tworzyły tureckim. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 19 8 prac naszej ekspedycji . Mechanizmy selekcji były przy t y m szczególnie wyraziste. Po uzyskaniu niepodległości państwowej pojawiają się nowi bohaterowie. Okres władzy faszystowskiej w latach 20-tych i 30-tych kreuje nowe obiekty kultu, eliminując wiele dawnych, a ostatnia wojna powiększyła apogeum bohaterów, zarówno o postacie ogólnonarodowe, jak i lokalne . Jak się wydaje, to co K. Dobrowolski określa jako „świadomość osiągnięć grupy" w warunkach niewoli tureckiej w znacznym stopniu sprowadzało się do świadomości z a c h o w a n i a własnej odrębności kulturowej. Należy tu przypomnieć, iż wielowiekowa niewola turecka nie doprowadziła w rozmiarach znaczących do „przejęcia obcego pod­ łoża historycznego" . Turcy zdołali jedynie znaczniejszej części ludności bułgarskiej osiedlonej w Rodopach i w środkowej części Starej Płaniny narzucić religię mahometańską i z nią związany wzorzec kulturowy. Grupę tę nazwano pomad. W świetle ostatnio opublikowanych badań przez historyków i etno­ grafów bułgarskich obraz wpływów tureckich na k u l t u r ę pomaków widziany od strony ostatecznych wyników rysuje się w nieco odmienny sposób niż przedstawiano go dotychczas . Poza przejętym od Turków wyznaniem wśród pomaków zakorzeniły się także normy prawne i oby­ czajowe związane z nauką Koranu, utrwaliła się też spora ilość rzuca­ jących się w oczy elementów kultury materialnej, np. strój kobiecy i występujące na nim ozdoby. Co więcej niewola turecka mocno za­ chwiała świadomość narodową pomaków. Osad tego stanu rzeczy daje się zauważyć nawet dzisiaj. Gruba warstwa tureckich oddziaływań nie zdołała jednak unicestwić podstawy bułgarskiego bytowania. Uległo ono wprawdzie dużej dekompozycji niemniej zachowało swe cechy najistotniej sze. Ogromna większość ludności bułgarskiej zachowała kulturę rodzi­ mą — oczywiście w jej wersji chłopskiej. Na badanym przez nas terenie wpływy tureckie utrwaliły się w pewnej części nazw miejscowych, a mianowicie związanych z dawną lokalizacją budynków czy miejsc administracji tureckiej oraz nazw miar i wag, co stanowi ślad po trans9 J0 n 8 w P r o b l e m a t y k ą tą z a j m o w a ł się Borys T u m a n g e ł o w , pracownik B A N . Niestety n i n i e j s z y m t o m i e nie z a m i e s z c z a on swego o p r a c o w a n i a . 9 T a k i m lokalnym bohaterem w a l c z ą c y m przeciwko faszystom b y ł Miko N i now, c z ł o n e k m ł o d z i e ż o w e j o r g a n i z a c j i E M S , s t r a c o n y w r a z z g r u p ą t o w a r z y s z y w 1943 r. w W i d i n i e . Jego p o m n i k z n a j d u j e s i ę d z i ś n a c e n t r a l n y m p l a c u w s i , a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a z o s t a ł a n a z w a n a jego i m i e n i e m . 1 0 1 1 O k r e ś l e n i e K . Dobrowolskiego, patrz „ R o d o p s k i sbornik", B A N , 1969; Narodnostna i 1¡969. cytowana praca. I , S o f i j a B A N , 1965; „ R o d o p s k i s b o r n i k " , I I , S o f i j a bitowa obszcznost na rodopskite Bałgari, Sofija B A N , �20 WITOLD DYNOWSKI akcjach między Turkami a miejscowymi chłopami bułgarskimi: w y ­ miany czy składania d a n i n . Względna izolacja wobec kultury na­ jeźdźcy, a także wielowiekowy utrudniony dostęp wpływów przodują­ cych ośrodków cywilizacji europejskiej spowodowały przetrwanie licz­ nych archaizmów zarówno w inwentarzu kultury materialnej ludności w s i , jak i w dziedzinie stosunków s p o ł e c z n y c h oraz w postawach światopoglądowych, wierzeniach, wiedzy i systemie w a r t o ś c i . Okres po odzyskaniu niepodległości narodowej, t j . po 1878 roku, przynosi zwolna, ale systematycznie, nasilenie kontaktów Bułgarii z innymi kra­ jami europejskimi. O ile w okresie poprzednim układem odniesienia dla oceny grupy własnej były przede wszystkim inne narody, które weszły w skład imperium otomańskiego oraz samo imperium tureckie, to dla okresu niepodległości narodowej takim układem odniesienia stają się przede wszystkim kraje europejskie. Wprawdzie kontakty z innymi zbiorowościami narodowo-państwowymi w postaci bezpośrednich stycz­ ności były udziałem przede wszystkim warstwy inteligencji, jednakże inteligencja ta rekrutowała się w znacznym stopniu ze środowiska chłop­ skiego. Co zaś ważniejsze wielu inteligentów pochodzenia chłopskiego po zakończeniu studiów zagranicznych rozwijało działalność na wsi. Na ba­ danym przez nas terenie czynnych było w okresie międzywojennym kilku agronomów, nauczycieli, lekarzy. Otóż w ocenach tego okresu inteligencja ta ujawnia znamienną ambiwalencję — z jednej strony głosi pozytywne oceny faktu zachowania przez ludność chłopską jej rodzimej kultury, z drugiej — w pełni zdaje sobie sprawę z hamującej roli konserwa­ tywnych elementów utrwalonych w dorobku grupowym . 2. Powyżej omówiliśmy przykładowo warunki trwałości elementów podłoża historycznego. Traktowanie aktualnej rzeczywistości jako ogni­ wa procesu historycznego obliguje również do określenia, jakiego rodza­ j u zmiany społeczno-kulturowe poprzedzały stan aktualny oraz jakiego typu zmianom podlega badana rzeczywistość współcześnie. Odpowiedź na to pytanie wymaga kilku refleksji ogólniejszych nad stosowalnością pojęć ustalonych w teorii zmian społecznych i teorii zmiany kulturowej. Jednym z nich jest pojęcie p r o c e s u społecznego. J. Szczepański 12 1 3 14 15 1G 1 2 grafii nie Por. mogły 1 3 materiały Powszechnej. Por. jeszcze wejść zamieszczone czyńskiej-Jaworskiej D. I. Nizińskiej Niestety, do w i M. w niniejszego niniejszym Por. artykuł M. 1 5 Por. artykuł T. Kolewej 1 6 Informacje Markowskiej. Markowskiej, ze śmiercią tomu tomie w Archiwum Zakładu I. Nizińskiej formie artykuły opracowanego G. Etno­ materiały Michajłowej, te artykułu. B. Kop­ Poklopka. 1 4 o i D. związku Biernackiej. działalności w niniejszym agronomów tomie. zawarte w materiałach I. Nizińskiej, �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 21 BADAN najogólniej definiuje proces jako „względnie jednorodne serie zjawisk powiązane zależnościami przyczynowymi lub strukturalno-funkcjonalnymi". I dalej czytamy: „Procesami społecznymi będziemy nazywali serie zjawisk dotyczących osobowości, grup społecznych, zbiorowości, w ten sposób, że są one seriami zjawisk tylko społecznych" . W obszernej kategorii procesów społecznych wyróżnia się następujące: procesy inter­ personalne, t j . dokonujące się w jednostce ludzkiej w związku z jej uczestnictwem w życiu społecznym, procesy zachodzące między dwoma jednostkami, procesy zachodzące między jednostką a grupą oraz procesy zachodzące między dwoma grupami. W zależności od sposobu określania swego przedmiotu różne dyscypliny zajmujące się człowiekiem kierują uwagę szczególną na określony rodzaj procesów. W polu zainteresowań etnografii będą więc przede wszystkim procesy zachodzące między dwo­ ma grupami społecznymi, nadto etnopsychologia czy szkoła osobowości kulturowej kieruje swą uwagę także ku procesom intrapersonalnym i procesom zachodzącym między jednostką a grupą społeczną. W naszych badaniach skupiliśmy uwagę na procesach międzygrupowych. W przy­ padku naszych rozważań nad realiami kultury bułgarskiej w ściśle zlokalizowanym terenie i czasie, analiza taka obejmie w porządku chro­ nologicznym następujące procesy. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej, której pamięć jesteśmy jeszcze w stanie zarejestrować w toku badań, zainteresowanie budzić muszą procesy zachodzące między poszczegól­ nymi ugrupowaniami ludności tureckiej (tj. ludnością osiadłą rolniczą i przedstawicielami aparatu władzy) a ludnością bułgarską; dalej -— procesy pomiędzy poszczególnymi grupami wyznaczonymi zamożnością, grupami wieku, grupami wyodrębniającymi się na zasadzie miejsca za­ mieszkania w tej a nie innej ,,máchale" lub tradycji zasiedziałości lokal­ nej, procesy zachodzące pomiędzy społecznościami lokalnymi, t j . sąsia­ dującymi wsiami, wreszcie — procesy między ludnością wiejską a l u d ­ nością miast tego regionu. Rejestr procesów między grupowych intere­ sujących etnografa jest więc obszerny. Rzecz jasna z punktu widzenia dziejów kultury badanego obszaru nie wszystkie te procesy mają jedna­ kową rangę. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej procesy zachodzące pomiędzy ludnością turecką reprezentującą władzę otomańską a lud­ nością bułgarską wysuwają się na plan pierwszy. Charakterystyka tego procesu historycznego w pracach polsko-bułgarskiej ekspedycji stała się przedmiotem zainteresowań prof. Ch. Gandewa. 17 W t y m miejscu jednak ze względu na wybór wsi Gramada dla celów badawczych trzeba podać nieco informacji ogólnych o zupełnie specjalnych stosunkach panujących w gospodarce chłopskiej w północ1 7 J. S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 467. �22 WITOLD DYNOWSKI no-zachodniej Bułgarii począwszy od X V I I do początków X I X w. Dzięki studiom Ch. Gandewa dysponujemy znacznie wyraźniej zarysowanym obrazem formowania się i narastania stosunków kapitalistycznych w gos­ podarce cziflików na ziemiach północno-zachodniej Bułgarii. W świetle jego ustaleń już w X V I I stuleciu ziemia w tej części kraju praktycznie stała się własnością prywatną i weszła w obrót towarowy, zaś w cziflikach siłę roboczą stanowili nie feudalni poddani lecz najemnicy . Co więcej, uczony ten podjął także próbę periodyzacji procesu rozwojowego stosunków agrarnych i społecznych w północno-zachodniej Bułgarii. Szczególną uwagę rzecz prosta przykuwają jego rozważania i materiały odnoszące się do okresu po 1856 г., kiedy zaczynają działać nowe usta­ w y likwidujące tureckie władanie ziemią i oddające ją na własność pra­ wowitym właścicielom — chłopu bułgarskiemu . Na przykładzie wsi Gramada możemy więc prześledzić zarówno w y ­ n i k i korzystniej układających się stosunków poddańczych pod jarzmem tureckim, możemy również uchwycić istotę historyczną drugiego okresu w ułożeniu się stosunków ekonomiczno-społecznych w północno-zachod­ niej Bułgarii i w całym kraju od końca X V I I I do początków reformy w X I X stuleciu. Wreszcie rzecz najważniejsza, że na konkretnym ma­ teriale zebranym w jednej wsi (wieś Gramada) będziemy mogli na­ wiązać do szerszego procesu przebiegającego już w skali niepodległego państwa bułgarskiego i do działania ustaw regulujących życie wsi w niepodległej Bułgarii . W okresie po odzyskaniu niepodległości aż po 1944 rok na plan pierwszy wysuwają się procesy pomiędzy poszczególnymi kategoriami ludności wiejskiej. Kryteria określające ówczesną stratyfikację społeczną wsi stają się przy t y m bardziej złożone. Z jednej strony kształtowanie się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie prowadzi do coraz w y ­ raźniejszej polaryzacji ludności chłopskiej, z drugiej zaś rozwój zajęć pozarolniczych prowadzi do powstania nowych kategorii społeczno-zawodowych. Najistotniejszym zróżnicowaniem społeczno-ekonomicznym ludności tego okresu jest bezspornie podział na właścicieli dużych obsza­ rowo gospodarstw i ludność małorolną. Podział ten istniał już w okre­ sach poprzednich, jednakże dopiero rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie nadaje mu wymiary drastyczne. Prowadzi bowiem z jed18 19 20 1 3 C h . G a n d e w, stopanstwo 1 9 daneto, 2 0 Zarażdanie na sewerozapadana na Bulgaria Ch. G a n d e w , T u r s k i izwori „Istoriczeski P r e g l a d " , god Turskoto agramo za kapitalisticzeski prez XVIII agranata otnoszenija, w czifliszkoto w., S o f i j a 1962. istoria na Bulgaria prez wazpaż- X : 1954, k n . 2. zakonodatelstwo prez wtorata polowina na XIX wiek, P o d b o r i r e d a k c i j a ot prof. C h . G a n d e w . P r e w o d ot G . G a ł b o w , S o f i j a B A N , 1959. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAN 23 nej strony do dalszej pauperyzacji małorolnej ludności, z drugiej zaś — do wzmocnienia pozycji ekonomicznej najbogatszych gospodarzy. Ci ostatni są w stanie nabywać najnowocześniejsze podówczas maszyny rolnicze. Dochody z wypożyczania maszyn dostarczają gotówki na dokupno ziemi. Z kolei posiadanie odpowiedniego areału ziemi skłania do wydzierżawiania części na zasadzie tzw. „izpolicy", t j . za połowę plonów. Zjawiska te omówione zostały dokładnie w jednej z zamieszczonych rozpraw . Na t y m miejscu pragnę jedynie zwrócić uwagę na wiodącą rolę tych procesów w całokształcie życia społeczności wiejskich omawia­ nego okresu. Ich doniosłość polega również na tym, że stwarzały one przesłanki, które następnie ważyły w sposób zasadniczy na przyjęciu i realizacji programu przebudowy społeczno-gospodarczej po I I wojnie światowej. Do tego zagadnienia, które jest zasadniczym motywem pre­ zentowanych tu rozważań, powrócimy jeszcze poniżej. Rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie oznaczał nie tylko polaryzację struktury społeczno-ekonomicznej ludności wsi, ale także powstanie określonych stosunków rynkowych pomiędzy ludnością chłop­ ską a pewnymi warstwami ludności miejskiej. Toteż procesy społeczne zachodzące między wsią a miastem uznać trzeba za istotne i znamienne dla tego okresu. J u ż w ostatnich latach X I X wieku miasto Widin staje się centrum mającym żywe powiązania funkcjonalne z okolicznymi wsiami. Zarówno modernizowanie się największych obszarowo gospo­ darstw, jak i bogacenie się ich właścicieli i w związku z t y m pojawienie się nowych potrzeb konsumpcyjnych, a także rozwój budownictwa mieszkaniowego w wyniku oddzielania i usamodzielniania się rodzin na skutek rozpadu wielkich zespołów rodzinnych — oto czynniki akty­ wizujące rozwój niektórych rzemiosł i u s ł u g . Wprawdzie — jak do­ wodzi w swej rozprawie W. Paprocka — trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika różnicującego strukturę zawodową wsi, gdyż w oparciu o rzemiosło nie powstały stałe kategorie zawodowe, niemniej jednak rozwój działalności rzemieślniczej wprowadza dodatkowy ele­ ment w układy relacji wzajemnych pomiędzy poszczególnymi grupami ludności wsi. Omówione wyżej procesy nie doprowadziły do zasadniczych j a k o ś c i o w y c h zmian w charakterze grupy lokalnej. Takie zmiany nastąpić miały dopiero w wyniku rewolucji socjalistycznej po 1944 roku. Obowiązkiem badacza rozpatrującego rolę podłoża historycznego w tworzącym się kształcie współczesności jest nie tylko omówienie pro2 i 22 Materiały Por. I. Nizińskiej, D. Markowskiej. artykuły M. Biernackiej, W. Paprockiej i M. Pokropka. �24 WITOLD DYNOWSKI cesów społeczno-kulturowych, ale także ruchów społecznych. „Ruchami społecznymi nazywa się zazwyczaj zbiorowe dążenia ludzi do realizacji wspólnego celu" -— pisze J. Szczepański . W naukach społecznych w y ­ różnia się trzy rodzaje ruchów społecznych: a) ruchy reformatorskie, b) ruchy rewolucyjne, c) ruchy ekspresywne. 23 „Ruch reformatorski m u j e p e w n e ograniczone istniejącego jeżeli powiadania nia i przywódcy się... R u c h celowego, działa 2 S jeśli stan niepokoju społecznego s p o ł e c z n e , j e ś l i d ą ż e n i a do s i ę z r e p r e s j ą przy pomocy siły orędujący zmiany taki instytucjonalizuje w pożądanych instytucji" wtedy, czy z b i o r o w o ś c i stanu rzeczy nie s p o t y k a j ą ideologowie wadzenia powstaje kręgi r a m a c h ustalonego mają swobodę s i ę w postaci porządku fizycznej, działania dobrowolnego społecznego, z m i a n n a drodze u s t a w o d a w s t w a dąży musi muszą by od być objąć masy, dotyczyć działalności samego społecznego spełnionych szerokie muszą swobodnej wy­ wpro­ systemie . „ A b y jednak p o w s t a ł silny ruch rewolucyjny, g w a r a n t u j ą c y wolenie i zrzesze­ do czy t e ż z m i a n w Punktem wyjściowym ruchów rewolucyjnych może być podobna do tej, która powołuje do życia ruchy reformatorskie. lucji, obej­ zmiany warunków: najczęściej ważnych dla początku kilka całe spraw ideologów, stany klasy społeczne; przywódców występowały ostre zwycięstwo niepokoju życiowych... i represje, nie sytuacja i niepokój mogą i niezado­ istnieć warunki organizatorów podnoszące rewo­ niezadowolenia siłę ruchu, tak, »ciśnienia« 2 5 niezadowolonych mas" . Istnieją rozmaite klasyfikacje rewolucji z uwagi na różne kryteria. J. Szczepański następująco określa ich cechy wspólne: „Rewolucja system zmienia organizację instytucji politycznych, klasami, tworzy Jest zespołem ona ale przede nowe strukturę strukturę systemy procesów wszystkim i zmienia wartości i zjawisk zmieniających nie i wielkich przekształca tylko jego istotne zbiorowości, klas i warstw, stosunki kulturę zachodzących w zmienia między społeczeństwa. społeczeństwie, 2 6 składniki" . Przez ruchy ekspresywne rozumie się te, których celem jest raczej wyrażenie potrzeb osobowościowych i które nie tworzą zrzeszeń insty­ tucjonalnych, np. ruchy odnowy moralnej czy ruchy artystyczne. Dla analizy procesu kulturowego Bułgarii znaczenie zasadnicze mają dla nas pojęcia dotyczące ruchów reformatorskich i rewolucyjnych. Na przestrzeni interesującego nas okresu historycznego można wskazać naj­ pierw na ruch hajducki w okresie niewoli tureckiej, mający charakter ruchu rewolucyjnego ludowego, żywiołowego, t j . nie opartego na progra­ mie politycznym i jasno sformułowanej ideologii zmian. Po odzyskaniu 2 3 2 4 2 5 2 6 S z с z e p a ń s к i , op. Ibidem, s. 524. Ibidem, Ibidem, s. 528. s. 531-532. cit., s. 521-522. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAŃ 25 niepodległości politycznej obserwujemy w całej Bułgarii, a także w ba­ danym przez nas rejonie, różnego rodzaju ruchy reformatorskie, których cele generalnie określić można jako dążenie do modernizacji, likwidacji zacofania gospodarczego i kulturalnego. W okresie międzywojennym charakterystyczne jest współwystępowanie ruchów reformatorskich z ruchami rewolucyjnymi. I właśnie znamienny jest ich wspólny „start". Jedne i drugie rodzą się z realiów procesów społecznych tego okresu, ale poszukują zgoła odmiennych rozwiązań. Polaryzacja struktury włas­ nościowej w rolnictwie, zjawiska wyzysku biednych przez bogatych, zacofanie kulturalne •— oto podłoże obu ruchów. Dążności reformator­ skie przejawiały się m. in. w powstawaniu licznych zrzeszeń i koopera­ t y w zarówno rzemieślniczych, jak i nakierowanych na wytwórczość r o l n i c z ą . Ruch spółdzielczy miał chronić najbiedniejszych przed w y ­ zyskiem, zapobiegać drastycznym jego przejawom. Partia Komunistyczna i Rewolucyjny Związek Młodzieży upatrywały rozwiązania tychże pro­ blemów w zasadniczej zmianie ustrojowej. Zasadnicze zmiany — rewolucyjne zmiany zapoczątkowane w Buł­ garii w 1944 roku — napotkały w podłożu historycznym zarówno ele­ menty sprzyjające, jak i utrudniające ich percepcję. Poważnym czynnikiem utrudniającym zmiany było niewątpliwie przywiązanie drobnego producenta — rolnika do jego własności indy­ widualnej. Jest to cecha wspólna chłopstwu różnych krajów, z t y m zjawiskiem łączy się też ogromne przywiązanie do tradycyjnych form życia rodzinnego i wioskowego, które w ciągu wielu wieków stanowiło pancerz obronny przeciwko obcemu etnicznie eksploatatorowi. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej wytworzył nieliczną wprawdzie, ale silną ekonomicznie warstwę bogatych chłopów oraz pośredników-handlarzy. Byli oni, rzecz jasna, żywotnie zaintereso­ wani w utrzymaniu starego porządku społecznego i stawiali bierny lub czynny opór przeciwko kolektywizacji rolnictwa. Powróćmy do zasadniczego wątku naszych rozważań, a mianowicie do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jakie treści procesu historycz­ nego decydowały o tym, że system społeczno-kulturowy bułgarskiej wsi okazał się p r z y g o t o w a n y do przyjęcia tych zasadniczych zmian kulturowych. Działało wiele czynników sprzyjających przyjmowaniu i akceptacji programu zmian ustrojowo-gospodarczych. Poniżej wskażemy przykła­ dowo niektóre z nich. 27 2 7 Por. z w ł a s z c z a m a t e r i a ł y prockiej. I . N i z i ń s k i e j , D . M a r k o w s k i e j oraz a r t y k u ł W . P a ­ �26 WITOLD DYNOWSKI a. U progu przemian rewolucyjnych społeczeństwo bułgarskie cecho­ wała znaczna homogeniczność społeczna i kulturowa. Można by w pew­ n y m uproszczeniu powiedzieć, iż było to społeczeństwo agrarne. Za­ równo bowiem nieliczna jeszcze wówczas klasa robotnicza, jak i inteli­ gencja wywodziły się najczęściej w pierwszym pokoleniu ze wsi, a po­ nadto w strukturze społeczeństwa globalnego dominowało liczebnie chłopstwo. Wskutek tego kadry kierownicze sterujące przemianami ustrojowymi i gospodarczymi, zarówno w skali kraju, jak i jednostek administracyjnych poszczególnych szczebli, bliskie były swym pochodze­ niem i doświadczeniem życiowym żywotnym problemom ludności wiej­ skiej. Działacze partyjni bezpośrednio po wrześniu 1944 roku wracali najczęściej do miejsc swego pochodzenia i tam — w dobrze znanym sobie środowisku — przeprowadzali program z m i a n . Ta okoliczność była przesłanką sprzyjającą realizacji przebudowy socjalistycznej . b. We wsiach bułgarskich zachowały swą żywotność zasady współ­ działania i pomocy wzajemnej w obrębie rodziny. Działalność spółdziel­ cza okresu międzywojennego, jakkolwiek wyrażała tendencje reforma­ torskie i nie była ruchem radykalnym, stworzyła jednak grunt pod akceptację idei zbiorowego działania gospodarczego. Sprzyjała więc akceptacji rolniczej spółdzielni produkcyjnej . c. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej doprowa­ dził większość rolników do takiej sytuacji społeczno-ekonomicznej, że konieczność rozwiązań radykalnych stała się jasna nie tylko dla kadry działaczy politycznych, ale także dla światłej szych rolników i inteli­ gencji powiązanej przez swój zawód czy pochodzenie ze wsią i rolni­ ctwem. Działalność reformatorska okresu międzywojennego ujawniła połowiczność ówczesnych rozwiązań — nie zapobiegała bowiem paupe­ ryzacji większości rolników. Na badanym przez nas terenie północno-zachodniej Bułgarii bardzo wcześnie, bo już w początkach X X stulecia, wkraczają w gospodarstwa chłopskie nowoczesne maszyny rolnicze. Do­ dajmy — maszyny najnowocześniejsze, jak na owe czasy. Były to „pierwsze jaskółki" w mechanizacji rolnictwa chłopskiego. Tak więc proces modernizacji technicznej rolnictwa tego terenu rozpoczął się od razu od wprowadzania maszyn i urządzeń o znaczeniu podstawowym dla produkcji rolnej, a przy t y m będących na wysokim poziomie technicz­ nym. Nie mógł więc proces ten objąć szerokich warstw ludności chłop­ skiej. Modernizowały się gospodarstwa najbogatsze dysponujące odpo28 29 30 2 8 D a n e n a ten 2 9 Por. a r t y k u ł M . Biernackiej. Por. m a t e r i a ł y I . N i z i ń s k i e j , 3 0 temat znajdują się w D. materiałach B. Markowskiej oraz Tumangełowa. artykuł W. Paprockiej. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 27 BADAN wiednią gotówką. Z kolei posiadanie takich maszyn stawiało ich właści­ cieli w sytuacji uprzywilejowanej gospodarczo i pozwalało im czerpać poważne dochody z wynajmu maszyn. Jak już powiedzieliśmy wyżej, doprowadziło to do wyraźnej polaryzacji społeczno-ekonomicznej lud­ ności wsi, ostro zarysowało zależności i wyzysk. Znaczna część mało­ rolnych i średniorolnych chłopów znalazła się w takim położeniu ma­ terialnym, iż tylko radykalne zmiany ustrojowe mogły przynieść jego poprawę . d. Ludność wsi zdobywała nowe doświadczenie produkcyjne wskutek obsługi czy nawet tylko obserwacji nowoczesnych maszyn rolniczych. W warunkach zachodzących procesów polaryzacji ekonomiczno-społecznej nie mogła jednakże na szerszą skalę korzystać z tych zdobyczy techniki. Spółdzielnia produkcyjna pojawiła się jako postać organizacji wytwarzania rolniczego, w której likwidacji ulega nierówność społeczna, a jednocześnie w pełni i dla dobra ogółu korzystać można z dobro­ dziejstw nowoczesnej techniki . e. Materiały naszych badań dowodzą, iż ludność wsi omawianego rejonu już od początku X X wieku, a zwłaszcza w okresie między­ wojennym, podejmowała różne, zmienne w czasie zajęcia pozarolnicze, częstokroć połączone z okresowymi migracjami. Zdobywała więc ona szeroki zakres doświadczenia produkcyjnego i umiejętności wykracza­ jące daleko poza doświadczenia rolnicze. Jednocześnie nie miała ona możliwości — ani w swojej społeczności lokalnej, ani w pozalokalnych ośrodkach miejsko-przemysłowych — stabilizacji w zawodzie pozarolniczym. Obecnie rozwinięty system ekonomiczny wsi spółdzielczej, z jej licznymi stanowiskami pracy w dziedzinie obsługi technicznej rolnictwa, z placówkami usługowymi itp., oraz polityka lokalizowania na terenie wsi zakładów państwowych znalazły więc i w t y m przypadku grunt przygotowany przez zjawiska powstałe w okresach wcześniejszych . f. Ogromne znaczenie miał także fakt, iż w okresie międzywojennym powstało na t y m terenie szkolnictwo rolnicze, a akcje oświatowe objęły swym oddziaływaniem szerokie kręgi rolników. Szkolenie i fachowe po­ radnictwo rolnicze prowadzone były przez znakomicie przygotowanych agronomów. Ludność badanych wsi była więc przygotowana do przyj­ mowania innowacji w rolnictwie. Nie zaskakiwały jej nawet bardzo śmiałe eksperymenty, przy działającej bowiem we wsi dawnej szkole rolniczej prowadzono poletka doświadczalne . 31 32 33 34 3 1 3 2 Por. m a t e r i a ł y Ibidem. 3 3 Por. artykuł 3 4 Por. materiały I. Nizińskiej, D. W. Markowskiej. Paprockiej. I. Nizińskiej, D. Markowskiej. �28 WITOLD DYNOWSKI g. Jeszcze jeden czynnik sprzyjał aprobacie spółdzielczości rolniczej, a mianowicie przebieg procesów demograficznych. J u ż w okresie m i ę ­ dzywojennym zaznaczała się tendencja do ograniczania liczby dzieci w rodzinie. Ostrzej zarysowała się po I I wojnie światowej, a jedno­ cześnie tendencje wychodźcze młodzieży do miast oraz przedłużenie okresu nauki dzieci i młodzieży uszczuplały rodzinny zespół roboczy. Otóż przynależność do spółdzielni produkcyjnej daje człowiekowi możli­ wość uzyskania źródeł utrzymania niezależnie od składu osobowego i liczebności jego rodziny, a na starość zapewnia zabezpieczenie emery­ talne. W ocenach aprobujących spółdzielczy system gospodarowania mo­ tywacja ta pojawiała się bardzo często -Я 3. Traktowanie współczesności jako ogniwa procesu historycznego prowadzi także do analizy składowych* kultury pod kątem widzenia ele­ mentów dawnych i nowych, a także określania elementów najnowszych, mających tendencje wzrostowe — nasilających się. Badacz musi więc wskazać, jak w poszczególnych dziedzinach k u l ­ tury współwystępują elementy tradycyjne z nowymi czy nowoczesnymi. Zadanie to nie sprowadza się jednak tylko do rejestracji i kwalifiko­ wania składowych. Najistotniejsze wydaje się określenie z a s a d y w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a s t a r e g o z n o w y m . Chodzi więc o od­ powiedź na pytanie, które elementy pozostają z sobą w układach kon­ fliktowych, czyli inaczej mówiąc, w jakich dziedzinach kultury obserwu­ jemy zjawisko „walki starego z nowym", a które elementy spuścizny kulturowej mają tendencję do modyfikowania się i jako takie rokują szansę przetrwania w nowym układzie kulturowym. W kulturze badanych przez nas wsi północno-zachodniej Bułgarii niewiele pozostało po dzień dzisiejszy elementów dawnych. Radykalizm przemian po I I wojnie światowej, fakt, iż przebiegały one według zało­ żonego programu systematycznie realizowanego, powodował, że dawne składowe kultury czy konfiguracje tych składowych nie były w stanie modyfikować się i przystosowywać do wymogów nowo powstającego systemu społeczno-ekonomicznego wsi spółdzielczej. Rzecz jasna, gwał­ towność wprowadzanych zmian rodziła wówczas drastyczne sytuacje walki starego z nowym, jednakże dziś z perspektywy kilkunastu lat etnograf konstatuje w terenie dominację elementów nowych w k u l t u ­ rze. T y m bardziej godne badania i refleksji naukowej są zjawiska trwa­ nia dawnych elementów i zasady ich powiązania z nowymi elementami kulturowymi. Prezentowane w niniejszym tomie studia poszczególnych dziedzin życia ludności wiejskiej wskazują, iż najsilniejszym przeobrażeniom 3 5 Ibidem. �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE 29 BADAŃ uległy sfery kultury związane ze zdobywaniem źródeł egzystencji, z mie­ szkaniem i warunkami bytowymi, szerzej — z inwentarzem kultury materialnej. Radykalizm przemian nie ominął również rodziny, zwłasz­ cza w tych aspektach, które wiążą się z jej zmienionymi dziś funkcja­ m i ekonomicznymi. Niemniej jednak w każdej z tych dziedzin prze­ trwały elementy dawne — bądź to w formach wytworów, bądź w ich funkcjach. Zasadnicze przeobrażenia w świadomości społecznej i syste­ mie wartości, zwłaszcza w treściach światopoglądowych, stanowiły nie­ zwykle ważny przedmiot badań — ukazują bowiem w szczególnej ostro­ ści procesy walki i konfKktowość elementów dawnych i nowych. Pro­ ces ten jest po dzień dzisiejszy żywy, jakkolwiek stracił już na dawnej ostrości. Relatywnie wiele elementów tradycyjnych zachowało się w oby­ czajach towarzyskich i w obrzędowości. Jednakże — jak przekonywa­ jąco dowodzi w swej rozprawie T. Kolewa — jest to najczęściej kon­ tynuacja form zewnętrznych, podczas gdy zarówno funkcja tych ele­ mentów kultury, jak i zakres ich społecznego odbioru uległy istotnym zmianom. Dla badania wskazanych wyżej rodzajów zjawisk bardzo instruktywna jest teoria dysharmonii kulturowej K. Dobrowolskiego . Na podstawie materiałów z terenu polskiego autor ten formułuje swoją koncepcję prawidłowości okresu przejściowego pomiędzy dawnym ukła­ dem kulturowym a nowym. Pisze on: 36 ,,Aby z r o z u m i e ć zjawiska i procesy dysharmonii kulturowej, w y p a d a p a r ę s ł ó w p o ś w i ę c i ć istocie h a r m o n i i , k t ó r a w y s t ę p u j e w k u l t u r z e j a k o z w a r t e j c a ł o ś c i . W s w e j n a j c z y s t s z e j p o s t a c i h a r m o n i a m a n i f e s t u j e s i ę w ó w c z a s , gdy wszystkie d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i k u l t u r o w e j w y r a s t a j ą z j e d n o l i t y c h w a r u n k ó w b y t u , gdy s ą ze s o b ą ś c i ś l e p o w i ą z a n e , w s p ó ł z a l e ż n e i t w o r z ą z g o d n ą c a ł o ś ć . T a k a s y t u a c j a z a c h o d z i w o d n i e s i e n i u do t y c h p r z e d e w s z y s t k i m k u l t u r , k t ó r e w y k a z u j ą n i s k i p o z i o m s i ł w y t w ó r c z y c h i s ą b a r d z o s i l n i e z a l e ż n e od w a r u n k ó w fizjograficz­ nych" . 3 7 Z kolei o pojęciu dysharmonii kulturowej czytamy co następuje: „Jest ono naturalnym przeciwieństwem terminu harmonia... Zjawiska zamknięte terminem dysharmonia wchodzą w dużej mierze w zakres dialektycznego procesu walki między starym a nowym" . K. Dobro­ wolski ukazuje zjawiska w dysharmonii w kulturze materialnej, gdzie są one łatwo obserwowalne; w świadomości społecznej, gdzie najczęściej 38 3 6 K. D o b r o w o l s k i , Trzy P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11-74. Ibidem, s. 37. Ibidem, s. 73. 3 7 3 8 studia z teorii kultury ludowej, „Etnografia �30 WITOLD DYNOWSKI przybierają postać ścierania się postaw socjocentrycznych z egocentrycz­ nymi w światopoglądzie, gdzie wyrażają się w sprzecznościach między elementami mistycznymi, spirytualistycznymi a wyjaśnieniami opartymi na empirycznych, naukowych podstawach itp. Teoria dysharmonii kulturowej stanowi płodną inspirację dla w y ­ jaśniania realiów współczesnej wsi bułgarskiej. Przedstawione przez H. Biernacką przemiany rodziny wiejskiej wskazują dobitnie, iż jej tra­ dycyjna harmonia, polegająca na zgodności między strukturą, funkcja­ mi a „ideologią rodzinną", uległa współcześnie załamaniu, że nastąpiło zachwianie równowagi demograficzno-gospodarczej wskutek nadmier­ nego ograniczenia prokreacji, że ludność wsi ulega procesom starzenia, że atrofia rodzinnego systemu zabezpieczającego pozostawia wielu ludzi w podeszłym wieku bez należnej im opieki. Zjawiska te bez wątpienia traktować można jako przejawy dysharmonii kulturowej. Jak na to wskazuje opracowanie G. Michajłowej, także w dziedzinie stroju obser­ wuje się współwystępowanie elementów tradycyjnych z nowoczesnymi, brak harmonii stylu. W tym przypadku skutki społeczne nie są jednakże tak doniosłe i drastyczne dla życia społecznego, jak zachwianie har­ monii w dziedzinie zjawisk życia rodzinnego. M . Pokropek przedstawia imponujący proces modernizacji budownictwa mieszkalnego w badanych wsiach. Jednocześnie dowiadujemy się, iż w tych nowoczesnych domach najczęściej brak łazienek. Podobnie tradycyjne oceny domu mieszkal­ nego, nakazujące traktowanie go ze czcią, skłaniają mieszkańców wsi do lokalizowania ubikacji poza budynkiem mieszkalnym, co prawda w pomieszczeniach starannie murowanych i czysto utrzymanych, ale oddalonych od domu. Materiały zebrane przez I . Nizińska i D. Markow­ ską na temat przemian rolnictwa ukazują proces profesjonalizowania się czynności rolniczych. Rolnicy-spółdzielcy korzystają z takiej zdobyczy, jaką jest normowany czas pracy, a więc i czas wolny. Dawne nawyki właściwe chłopskiemu bytowaniu nie pozwalają jednak starszemu po­ koleniu na spędzanie czasu wolnego w sposób, który można by nazwać rekreacją. Czas ten wypełniany jest różnego rodzaju czynnościami, „krzątaniem się", zgodnie z tradycyjnymi normami potępiającymi bez­ czynność. Przykładów dysharmonii kulturowej w sferze świadomości i obyczajów dostarczają materiały T. Kolewej. Najdobitniejszym bodaj przykładem jest żywotność elementów obrządku cerkiewnego w całości obrzędów pogrzebowych, zaskakująca wobec bezspornego procesu laicy­ zacji ludności, która wyraża się m. in. w zupełnym zaniku elementów cerkiewnych w obrzędowości weselnej. Takich przykładów można by mnożyć wiele. K. Dobrowolski zwraca uwagę, iż stan dysharmonii musi być w kulturze przezwyciężony, by osiągnęła ona nową postać harmonii. Zadaniem naszym było — w m i a r ę �Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE BADAŃ 31 możliwości -— wskazywanie tych tendencji zmian, które rokują w przy­ szłości równowagę systemu społeczno-kulturowego badanych wsi. Nowe formy życia zbiorowego w Bułgarii związane z socjalizacją i modernizacją techniczną stworzyły zbyt wiele złożonych zagadnień, by mogły być one rozwiązane, czy też wyczerpująco naświetlone przez przedstawicieli jednej dyscypliny humanistyczno-społecznej. Podejmując łącznie z etnografami bułgarskimi prace badawcze nad podstawową mikrostrukturą •— wsią spółdzielczą — w pełni byliśmy świadomi, że jest to wstępna faza studiów i że wiele jeszcze w t y m za­ kresie jest do zrobienia przez przedstawicieli innych specjalności. Przy­ stępując do opublikowania rezultatów naszych badań we wsi Gramada trzeba wyjaśnić, że w myśl porozumienia pomiędzy kierownictwem I n ­ stytutu Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk i Zakładem Etnografii Powszechnej Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej PAN pełne w y ­ n i k i dotychczasowych prac mają być opublikowane w języku bułgar­ skim jako jedna z pozycji wydawniczych Instytutu bułgarskiego. Wszyst­ ko przemawia za tym, że nastąpi to w końcu 1971 lub w początkach ro­ ku następnego. Kierownictwo polsko-bułgarskiej ekspedycji etnograficz­ nej dołoży wszelkich starań, żeby właśnie ta wersja w całości została przetłumaczona na język angielski. Zbiór artykułów poświęconych ba­ daniom we wsi Gramada, który publikujemy — zgodnie z porozumie­ niem — wcześniej w tomie niniejszym, należy traktować jako bardzo obszerny skrót wersji bułgarskiej. Dodajmy, że właśnie w publikacji bułgarskiej ukażą się po raz pierwszy artykuły prof. Ch. Gandewa, dr. B. Tumangełowa i dr D. Markowskiej. Cztery lata wspólnych polsko-bułgarskich badań terenowych pozwo­ liło znakomicie zacieśnić więzy współpracy naukowej pomiędzy polskimi i bułgarskimi etnografami. Zamykając pierwszy jej etap, który ze wzglę­ du na w y n i k i i doświadczenia warsztatowe w pełni może zadowolić każdą ze stron, jednocześnie myślimy o dalszych realnych korzyściach płynących z łączenia zainteresowań i wzajemnego wspierania się w sta­ wianiu i rozwiązywaniu pytań poznawczych. Wchodząc w następną fazę współpracy postulujemy jednocześnie po­ trzebę konfrontacji procesów powiązanych integralnie z budownictwem ustroju socjalistycznego w krajach demokracji ludowej. W powiązaniu z dorobkiem polskim w zakresie studiów nad przemianami wiejskich społeczności lokalnych w naszym kraju oraz ze studiami terenowymi podjętymi w ostatnich latach przez polskich etnografów w Mongolii i Bułgarii, zespół polsko-bułgarski będzie mógł podjąć próbę syntezy głównych przeobrażeń społeczno-kulturowych mikrostruktur w syste­ mach socjalistycznych. �32 WITOLD DYNOWSKI Witold Dynowski METHODOLOGICAL ASSUMPTIONS OF THE SURVEY S u m m a r y In and large scale ideological which have cultural been in l i i s t o r i e s . E . g., t h i s tions and by K. it is regularly observed some way thought Majewski or another has been concerning prepared to underlying recent the relations that new cultural b y those s o c i a l accept them archeological between systems by their investiga­ pre-Christian Poland the R o m a n E m p i r e . The p r o b l e m consists studied social sequently One system of solving or families; occuring in prolonged considered, in what as •originating are in m a r k e t , the The it is a it disposed and ways now such a extensive accept new study allows to processes. as the con­ countryside structures, in Thus, of it the expedition in of ought to be of p a r t i c u l a r cultural various state, com­ regularities such novel form like local establish extent has the development the and system. cultural socio-economic values, micro-structures, such f a v o u r a b l e to a c c o m o d a t i o n influencing larger of a n d to w h a t been to of the study besides, or m i c r o r e g i o n s contents, (and make a r e apt to l e a d to a c h a n g e way •villages i n d e f i n i n g those f e a t u r e s , e l e m e n t s a n d p a t t e r n s of which munities of surveys c o n t e n t s a r e apt to be r e a d i l y a c c e p t e d the stimuli supra-local n a t i o n a l c u l t u r e , etc. Bulgarian-Polish i n the anthropological neighbouring villages historical change (covering to t h e p r e s e n t ) , s t r i v i n g to underlying present the the village Gramada i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y ) s t u d i e d the the period b r i n g out cultural from s u c h of the its break of the process centuries regularities, w h i c h have transformations, with all their up been violence and novelty. The of the study w a s expected program of to r e v e a l h i s t o r i c a l f a c t o r s f a c i l i t a t i n g the r e a l i z a t i o n socio-economic reconstruction of the countryside, and allowing for local communities, h o m o g e n o u s a n d r u r a l , to t r a n s f o r m into no social longer factors uniform as conditioning social awareness, to their the cultural and occupational awakening of the composition, rural as population, all thus its the and present moment, Such a didn't temporal need details. to p r e s e n t Rather, is i l l u s t r a t e d w i t h related to the assumption background the underlying cesses flected operative upon so the whole main introduces actual theoretical, present historical past the process point of attempted, of change in focus was the c o n s i d e r e d as a l i n k i n the h i s t o r i c a l p r o c e s s . methodological historical analysis, and a prediction-oriented This as new etc. expedition spatial well its F u l l r e c o n s t r u c t i o n of the histories of t h e studied v i l l a g e s w a s not and those groups are the now, as survey. to discussed, present are Factors considered. discern among certain of selective historical, and field-research responsible and state a a p p r o a c h i n a n a l y s i s of the the types of affairs, as Constituent them the for the elements and as examples stability of the the of change culture new in present. the socio-cultural change well old bias are ones, in pro­ re­ and those w h i c h are still i n germ. The author concludes that the new forms of collective life in Bulgary, �33 Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE B A D A Ń brought about grasped by by social any anthropological has be later It has Academy been of technological group of been conceived by agreed Science, of the between and present the survey g a r i a n I n s t i t u t e i n 1971 T h e management this report into T h e present collection according with Bulgarian an Thus are the the too present The of of the will other phase complex be collective investigations of Workshop Polish Academy to the in Bulgarian Institute of S c i e n c e s , i n B u l g a r i a n by that the of a full said Bul­ w i l l do its best to have 1972. Polish-Bulgarian expedition English without abridgements. of p a p e r s r e p o r t i n g the G r a m a d a r e s e a r c h e s latter be disciplines. Ethnography published to Polish-Bulgarian of Ethnographical Institute a n earlier agreement) volume. introductory General or e a r l y i n of the translated as representatives the H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e report revolution, scholars. p r o j e c t of r e s e a r c h of the b a s i c m i c r o - s t r u c t u r e , i.e., a village-farm, continued and single will is a n a b r i d g e d contain, in v e r s i o n of the addition, papers (published forthcoming by Prof. Ch. Gandev, D r . B . Tumangelov, and Dr. D. M a r k o w s k a . The four-years scientific and experiences According inherent for necessary. the socialist have made to the the it e x t r e m e l y author, construction P o l i s h studies in Mongolia of P o l i s h - B u l g a r i a n field researches close the first c o l l a b o r a t i o n b e t w e e n P o l i s h a n d B u l g a r i a n anthropologists. trends systems, of of the advantageous next socialism phase i n the a constitute socio-cultural for both p a r t i e s confrontation People's of r u r a l l o c a l c o m m u n i t i e s , and Bulgary, may main in a b a s i s for of processes Democracies an attempt transformations at a of results involved. of as w e l l as field will be researches synthesis micro-structures to be u n d e r t a k e n b y the P o l i s h - B u l g a r i a n t e a m . 3 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 phase Its in � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bae3c7265c0213e7ef08b8e91fdb471b.pdf 7b3930bd47cf905199b5c23baa7e1181 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5018 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource metodologia badań internetowych internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4654 Title A name given to the resource Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.8-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wejland, Andrzej P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... Andrzej Paweł Wejland UNIWERSYTET ŁÓDZKI Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie. Kilka uwag krytycznych 1. M am tu - tytułem wprowadzenia do dyskusji - powiedzieć parę słów o zało­ żeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie. Sprawa jest jednak o tyle zawiła i niejasno postawiona, że nie wiem, czy chodzi o założenia, które są lub - chyba tak lepiej powiedzieć - bywają przyjmowane, czy też o założenia, które - z jakichś powodów - dopiero należałoby lub warto by przyjąć. To chyba oczywista różnica: albo opisujemy nasze faktyczne założenia ba¬ dawcze, albo określone założenia do badań postulujemy lub zalecamy, tworzymy więc dla tych badań otoczkę normatywną. Oczywiste jest również, że oba podejścia - i to deskryptywne, i to normatywne - w żywym dyskursie często się splatają. Choćby z tej przyczyny nie uda mi się z pewnością zachować czystości rozważań: w zasadzie chciałbym jedynie opisywać, lecz przypuszczalnie natknę się na, a może i potknę o własne wyobrażenia o tym, jak etnograficzne (cokolwiek to znaczy) badania Inter­ netu i w Internecie powinno się w naukach społecznych przeprowadzać. Dlaczego chcę tylko opisywać? Dlaczego z założenia chcę się wypowiadać o za¬ łożeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie wyłącz¬ nie w duchu opisu (nawet jeśli zawiera on oceny), a nie postulatu czy dezyderatu? Po¬ wód jest prosty: by stawiać postulaty i wysuwać dezyderaty, trzeba mieć albo wię¬ cej niż ja wiedzy, albo więcej odwagi, albo niemało jednego i drugiego. Trzeba zaś przede wszystkim oswoić problem konceptualnie i teoretycznie, a poza tym mieć na¬ prawdę rozległą znajomość badań już Internetowi poświęconych lub w Internecie przeprowadzonych. Dopiero to wszystko uzasadnia, moim zdaniem, poważne po¬ stulaty i dezyderaty. Poważne, a nie naprędce i doraźnie formułowane i przedstawia¬ ne. Przedstawiane naukowo, a nie publicystycznie. Sam wolę więc mówić ostrożnie o założeniach, które - jak to przed chwilą ująłem - są lub raczej bywają przyjmowane przez badaczy. Bywają, a ponadto tylko niekiedy są założeniami jawnymi, często bowiem pozostają założeniami jedynie domyślnymi �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 9 - niejawnymi, czyli nieprzedstawianymi wprost. To zwykle rozmaite paradygmatyczne oczywistości, wspólnotowe przedsądy i przesądy, a także inne podobne entymematy. Zagadnienia jawności nie chcę przy tym mylić z nieswoistą, bo pojawiającą się przecież i gdzie indziej, kwestiąjasności albo czytelności wypowiedzi służących wyrażaniu przyj­ mowanych założeń. I to co jawne, i to co niejawne kryje się często (niejawne zatem po­ dwójnie) pod warstwą mętnego, mglistego języka: rozmaitych powabnych, tyle że - dla analiz i interpretacji - kłopotliwych określeń. Część z nich to określenia nowe, niekiedy metaforyczne, mieszające się z określeniami dosłownymi, część to stare słowa w nowych znaczeniach jeszcze nie całkiem ustalonych, zdarza się, że wciąż rozmytych. 2. Założenia teoretyczne to - użyję znanej metafory architektonicznej - założenia najwyższych, zwieńczających myślowych pięter lub najgłębszych, utrzymujących od spodu, myślowych fundamentów. Wśród tych założeń jedno przy tym wydaje mi się tutaj zwieńczeniem zwieńczeń lub fundamentem fundamentów. To, jak łatwo się domyślić, teoretyczne, a może po prostu filozoficzne, bo ontologiczne bądź epistemologiczne założenie o istnieniu (o istnieniu dla nas, w naszej konceptualizacji tego, co poznajemy i badamy) dwóch rzeczywistości albo - to po części jedynie inna szata słowna - dwóch światów: świata Internetu oraz świata poza nim. Interesujące dla naszej dyskusji może być pytanie, o ile jest to założenie właściwe. Bo czy w ogóle jest uprawnione? Problem uprawnienia to - w skrócie i uproszczeniu - sprawa uznania za trafne i dopuszczenia we wspólnocie naukowego dyskursu: pod¬ parcia lub uzasadnienia jakąś teorią albo (jedno drugiego nie wyklucza) umocnienia czy potwierdzenia jakąś zwyczajową praktyką etnograficzną. Co się wszak stanie, jeśli rzucić je na tło, u swych źródeł nie najnowszych, lecz nieustannie powracających w naukach społecznych rozważań bądź choćby prostych tez o wielości rzeczywis¬ tości? Czy umiemy, a przede wszystkim chcemy nawiązać do koncepcji mikroświatów Williama Jamesa lub wielości obszarów sensu Alfreda SchUtza, albo porządków istnienia Arona Gurwitscha? Czy nie ulękniemy się fenomenologicznych sympatii, zwłaszcza u tych dwóch ostatnich? Czy myśląc na przykład o wspólnotach interneto¬ wych jako wspólnotach wyobrażonych zgadzamy się być jednocześnie - wcale nie skrajnymi - konstruktywistami społecznymi, takimi jak Peter L. Berger i Thomas Luckmann - z całym ich fenomenologicznym i socjologicznym zapleczem pojęcio¬ wym? Czy potrzebne jest nam tutaj powiązanie idei wielości rzeczywistości z ideą wielości tożsamości - z koncepcją homo multiplex, człowieka o wielu twarzach za¬ leżnych od rozlicznych, a zarazem równie ważnych porządków rzeczywistości jako kontekstów jego społecznego działania, w tym również działania w codzienności? O ile owe porządki rzeczywistości (a przynajmniej niektóre z nich) są - zaglądam do Fredrica Jamesona - jedynie obrazami czy wizerunkami? Podobnych pytań o teore¬ tyczne i filozoficzne nawiązania, z przywołaniem innych autorów, można rzecz jasna postawić dużo więcej, zwłaszcza poszukując objaśnień związku między tym, co „re­ alne", i tym, co „wirtualne". Dodam od razu, iż - w moim przekonaniu - niewiele zmieni w tych poszukiwaniach podstawienie zamiast wersji radykalnej, głoszącej zasadniczą i całkowitą rozdzielność obu tak nazwanych rzeczywistości czy światów, wersją ponoć łagodniejszą, zgodnie z którą mamy tu do czynienia z dwoma stanami tej samej rzeczywistości: jednym „stałym", drugim zaś „ciekło-lotnym". Nie zmieni również dlatego, że - gdy zabrniemy �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 10 w rozważania ontologiczne - natrafimy zapewne na pokusę sięgnięcia do bardzo starych znaczeń wyrażeń „rzeczywistość realna" oraz „rzeczywistość wirtualna". Bę¬ dziemy wtedy skorzy uznać rzeczywistość wirtualną za istniejącą dopiero w stanie możliwości, choć bliższą aktualizacji, nie czysto potencjalną; za zaczątek czegoś, co się dopiero wyłoni w ukształtowanej postaci, za coś więc, co na swój sposób jest już zdolne do działania, lecz jeszcze nie w pełni. Czyniąc tak, rzeczywistość poza Internetem w porównawczym zestawieniu wyróżnimy jako swego rodzaju model czy też wyjś¬ ciowy, mocny punkt odniesienia; to z nią będziemy konfrontować rzeczywistość Inter¬ netu i do niej j ą przyrównywać: co ma, a czego nie ma, jaka jest, a jaka nie jest itd. Tymczasem wiemy już dziś, że gdy mowa o Internecie, te bardzo dawne znaczenia wyrażeń „rzeczywistość realna" i „rzeczywistość wirtualna" okazują się adekwatne tylko częściowo albo całkiem przebrzmiały. Rzeczywistość wirtualna - jak często się pod¬ kreśla - jest na swój sposób realna, słowo „wirtualny", w parze z „realny", zmieniło za¬ tem współcześnie swój sens. Pół biedy, gdy jest to sens jasny i przez badaczy uświa¬ damiany. Pół biedy, gdy redefinicje słów „realny" i „wirtualny" nie są obliczoną na po¬ klask ekwilibrystyką słowną albo czysto perswazyjną retoryką. Odnosi się bowiem wra¬ żenie, że bywają one niekiedy - w tej nierozłącznej parze - zaledwie łatwym w użyciu, rozleniwiającym językowym szablonem. Są może nawet tylko - co jeszcze bardziej nie¬ pokoi i boli - chwytliwą lub mającą dodać powagi, patetyczną frazeologią. Warte uwagi - i prawdziwie poważne na tle takich pseudonaukowych błyskotek - są zresztą koncepcje kontrujące: to te, które oddzielanie świata „realnego" i „wir¬ tualnego" uznają za językowo czasem wygodne, lecz w gruncie rzeczy, czyli w innej teoretycznej perspektywie, jeśli nie zbędne, to z pewnością przesadne, bo mnożące byty i przez to zawierające poznawczo mylącą nadwyżkę. Zwolennicy tych kon¬ cepcji utrzymują, że istnieje tylko jeden świat społeczny, jakkolwiek relacje między ludźmi - ich stosunki czy interakcje - przebiegać mogą, i przebiegają, w różnych obszarach (czyli „przestrzeniach") i za pomocą różnych, właściwych tym obszarom sposobów i środków (czyli „technologii"). Nie ma potrzeby, ani podstaw, by na serio przywoływać ontologicznie zbyt mocne i epistemologicznie zbyt stanowcze tezy o „wielości rzeczywistości" i osadzonych w nich odmiennych ludzkich „prawdach". W jednej, wciąż tej samej rzeczywistości społecznej ludzie komunikują się - od za¬ wsze - bezpośrednio ustnie, twarzą w twarz, ale też - od czasu wynalezienia pisma - za jego pomocą, również przy użyciu gołębi pocztowych, potem jeszcze za po¬ mocą telefonu i radia, a od niedawna komputerów i Internetu. Wystarczy odwołać się do starych, ale jarych teorii, by na przykład uznać (to jedna z rozważanych tutaj możliwości), że w „przestrzeniach" wyznaczonych tymi „technologiami" pełnią oni co najwyżej rozmaicie modulowane, albo po prostu różne role społeczne. Zauważmy, iż tego rodzaju ujęcia nie wymagają rezygnacji z poglądu, wedle którego każdy z nas ma tylko jedną tożsamość, choć jej struktura jest z pewnością złożona. W różnych rolach społecznych, w tych również w rolach określonych przez osobliwe sposoby i środki ko¬ munikowania się w Internecie i przez Internet, ta sama tożsamość uczestniczy inaczej, chociażby - to spojrzenie nie tak znów przestarzałe - inaczej wypowiada się w narracji (co owocuje zwykle tak zwanym rozkawałkowaniem narracyjnym). 3. Zamierzam teraz postawić nieodkrywczą tezę, iż od ogólnych założeń teoretycz¬ nych, w tym również od - wyznaczających perspektywę badawczą - rozstrzygnięć po¬ jęciowych, zależą szczegółowe problemy i rozwiązania metodologiczne. Bo jeśli się �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 11 twierdzi, iż mamy jednak do czynienia z dwiema rzeczywistościami i jeśli (to jedna z wersji najłagodniejszych) w czymś się one różnią, lecz w czymś sąjednak podobne, to jakie sposoby i narzędzia są czy też bywają używane do ich badania? I czy w ba­ daniu naprawdę chcemy poznać obie, i to traktując je na równych prawach, czy raczej tylko jedną z nich, chociaż poprzez tę drugą - zwykle tę „realną" poprzez „wirtualną"? A może gotowi jesteśmy istnienie jednej z nich całkiem w badaniu zignorować? Od¬ powiedzi na te pytania (zabrzmiały one jak podpowiedzi do rachunku sumienia) mogą być różne, a związane z nimi strategie badawcze nawet bardzo złożone. Odróżnić wśród nich wypada wszakże strategie czyste i strategie mieszane. Te pierwsze, czyli „czyste", to strategie badania wyłącznie jednej rzeczywistości i niesięgania w bada¬ niu do innej (nawet po to, by poprzez nią poznać tamtą). Te drugie, chyba o wiele cie¬ kawsze, lecz bardziej problematyczne, czyli strategie „mieszane", łączą badanie Internetu czy w Internecie z badaniem świata poza nim czy z badaniem w tym świe¬ cie przeprowadzanym. Ich problematyczność zamyka się w pytaniu: dlaczego i po co je obieramy? Jeśli towarzyszy nam jakakolwiek myśl o sprawdzeniu, czyli weryfika¬ cji tego, co wiemy z badania Internetu lub poprzez Internet, za pomocą badania prze¬ prowadzanego poza nim - i nie jest to myśl o eksperymencie czysto metodologicznym - to dajemy tym znak, że badania internetowe uważamy za podrzędne: wciąż bowiem, naszym zdaniem, ich wyniki wymagają podparcia, umocnienia. Także wśród badaczy są netentuzjaści i netsceptycy - to w dużej mierze sprawa nastawień paradygmatycznych i przywiązania do wyznaczanych przez nie poznaw­ czych perspektyw. Nie dowierza, jest wstrzemięźliwy, przeto sprawdza (o ile w ogóle Internetu nie omija) netsceptyk. Netentuzjasta natomiast jest pełen zapału i wiary. Którego z nich ucieszą, a którego zniechęcą, wymagające metodologicznej refleksji, a i pokory, pytania dotyczące Internetu jako terenu badań, nas samych jako jego ba¬ daczy, wnoszonych przez nas do badania artefaktów, szczególnie zaś - jeśli jeszcze ufamy prawdzie i nie wpadliśmy w relatywizm (albo nawet dużo skromniejszy perspektywizm) - poznawczych obciążeń, zniekształceń i skażeń? Czy w równym stop¬ niu przejmą się oni etycznymi kwestiami badań Internetu, w Internecie i poprzez Internet? Który z nich weźmie pod uwagę, a który przeoczy zagadnienie wpływu, jaki na wyniki mają szczegółowe metody i techniki stosowane w badaniu internetowym? Czy będą to metody i techniki znane z badań poza Internetem, może jakieś ich prze¬ róbki i adaptacje, czy może jednak metody i techniki opracowane specjalnie z myślą o badaniach internetowych? Wyjątkowo interesujący wydaje się w tym względzie zabieg przeniesienia do badania Internetu, czyli „przełożenia", rozmaitych tradycyj¬ nych metod i technik etnograficznych. Na czym takie przeniesienie polega i jakie są jego granice? Nawet tradycjonaliści wśród nas muszą uznać, że granice te są już dzi¬ siaj przepuszczalne jak osmotyczna błona, a tworzące się na nich ciśnienie jest sil¬ niejsze od starych badawczych zastrzeżeń i nawyków - i tych mentalnych, i tych tworzących badawczy habitus. 4. Co do mnie, to staram się być netrealistą. Zdaję więc sobie sprawę choćby z tego, że sporo problemów stawianych w tej dziedzinie jako nowe to problemy sędziwe, po¬ wracające znów po latach, problemy więc na swój sposób wędrowne. Dlaczego nie od razu je rozpoznajemy? Nierzadko z powodu zasłony językowej. Nadmiar powab¬ nej terminologii, bałamutnie dekonstruujące metafory, ozdobna, czcza retoryka - to wszystko zdarza się również w refleksji nad badaniami Internetu i w Internecie. �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 12 Zdarza się wszakże w tej refleksji coś znacznie głębszego: zagubienie starych teo¬ retycznych i metodologicznych tropów. Albo się ich w ogóle nie zna i szczęśliwie od¬ krywa na nowo, nie od razu jednak w całej złożoności (ekscytując się przy tym zwykle dziwnością i niezwykłością spraw, których dotyczą), albo znając je lub choćby prze¬ czuwając - odtrąca, ponieważ komplikują to, co wydawało się proste, w przykry sposób tamują badawczy rozmach i zapał. Bywa i tak, że same słowa „teoria" i „me¬ todologia" brzmią tu dla niektórych zbyt groźnie, a teoretyczne i metodologiczne pro¬ blemy, jak problem założeń, który tu roztrząsam, są uważane za wydumane, górno¬ lotne, w najlepszym zaś razie za staromodne. Zagubienie starych teoretycznych i metodologicznych tropów dziwi zwłaszcza wtedy, gdy etnografowie Internetu próbują eksplorować go tak, jak czyniono lub czyni się, badając świat społeczny poza Internetem. Mimo różnic mają to być przecież światy na tyle podobne, że użycie wobec Internetu lub w Internecie znanych skądinąd metod i technik badawczych wydaje się uzasadnione, może wręcz oczywiste. Stare tropy, pod¬ jęte w refleksji nad badaniami w Internecie i poprzez Internet, przydałyby się wobec tego przynajmniej jako myślowe powinowactwa, instruktywne paralele, oświecające analogie. Łatwiej byłoby zrozumieć - to nie więcej niż skromna ilustracja - na czym polega osobliwość badanej zbiorowości internetowej, rozważana jako jej (powodująca poznawcze „skrzywienie") niereprezentatywność, ponieważ w pewien szczególny spo¬ sób niereprezentatywne okazywały i okazują się zbiorowości osiągane w innych bada­ niach między innymi za pomocą ankiety prasowej czy konkursu na pamiętniki. Prostsza mogłaby się również stać dzięki temu analiza dręczącej, często więc powtarzanej przez badaczy „zagadki", dlaczego tak paradoksalnie pomieszane bywają w świecie Internetu dwie, o różnym natężeniu, postawy (albo strategie komunikatywne): postawa zmyśle¬ nia i kłamstwa, przywdziewania przesłaniających prawdziwą tożsamość „masek" oraz postawa nieskrępowanej otwartości, autentycznej prawdomówności, szczerości „aż do bólu". Niezwykłe może wydawać się to, że obie one wyrastają z tego samego podłoża: z poczucia anonimowości, jakie daje komunikowanie się w Internecie i poprzez Inter¬ net. Zapewne z mniejszą jaskrawością krzyżowanie się obu tych postaw zawsze wy¬ stępowało w sytuacjach badawczych poza Internetem (i w życiu poza nim w ogóle), dlatego też - w związku ze sprawą anonimowości, czy też konfidencjonalności - było ono teoretycznie dogłębnie rozważane, poświęcano mu także osobne eksperymentalne studia metodologiczne. „Zagadką" pozostało o tyle, że - chociaż pojęciowo oswojone, obudowane podręcznikowymi przestrogami i zaleceniami - niezmiennie fascynuje, trochę też zmusza do męczącego kręcenia się w kółko tych głównie, którzy wciąż nie chcą być społecznymi konstruktywistami i dociekliwie pytają o „prawdę" wypowiedzi uzyskiwanych w badaniu. Owszem, dawno minęły czasy, gdy fascynacja tą „zagadką" wywoływała rozkoszny dreszcz, wprowadzała całe wspólnoty badawcze w stan eufo¬ rii, kazała, w imię prawdy, toczyć widowiskową walkę z „błędami" i „zniekształce¬ niami". Dziś to badawcza rutyna, dziś również - co dotyczy niektórych spośród nas paradygmatyczny zwrot: dawnych siebie widzimy jako naiwnych donkiszotów, siebie dzisiejszych kierujemy już bowiem ku konstruktywizmowi, który tej „zagadki" jako za¬ gadki już nie traktuje. Wędrówka po starych teoretycznych i metodologicznych tropach może dzisiej¬ szych etnografów Internetu uzbroić w bardzo przydatne nastawienie: cierpliwego pie¬ chura, a nie szybkobiegacza. Zrobić dobre badanie nie jest łatwo, zrobić badanie, które naprawdę coś doda do wiedzy o Internecie i coś dorzuci do puli wspólnych doświad¬ czeń - jeszcze trudniej. Oprócz wytrwałości i cierpliwości, również w formułowaniu �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 13 uogólnień, kontrolowaniu - o ile to możliwe - poznawczej optyki (zwłaszcza włas¬ nych stereotypów i etnocentrycznych uprzedzeń) oraz jej wpływu na wyniki badania, wędrówka ta może uświadomić, że ominąć wszystkich raf się nie da, lecz zapładniając etnograficzną wyobraźnię i z pokorą, a przy tym odpowiedzialnie czerpiąc z już na¬ gromadzonej wiedzy i doświadczeń - obok części z nich przejść jednak można bez¬ piecznie. Jedną bodaj z takich raf jest przeświadczenie o tym, że „wirtualny" świat Internetu jest całością niezróżnicowaną w tym sensie, iż w każdej swej domenie mno¬ ży przed badaczem te same, równie dokuczliwe przeszkody. Nie rozbija się o nią ten, kto dostrzeże przystępność i przychylność dla badań niektórych społeczności interne¬ towych, ich nie tylko już życzliwą gościnność, ale wręcz oczekiwanie, że - jako wspól¬ noty alternatywne, zaludniające kulturowe nisze i tworzące tak zwane historie zbio¬ rowe, dotąd pozbawione „głosu" - dzięki badaniu będą się mogły „objawić", „ujaw¬ nić", czyli po prostu wypowiedzieć, stając w opozycji do strzegących normatywnego status quo, to znaczy właściwych dyskursowi panującemu, tak zwanych historii kul¬ turowych. W świecie poza Internetem, a więc w świecie „realnym", to zróżnicowanie dyskursów i narracji dawno temu już dostrzeżono i , co tu tak ważne, poszukano dla jego badaczy teoretycznych i metodologicznych osłon. Warto się zatem, w moim przekonaniu, upierać przy stawianiu problemów teore¬ tycznych i metodologicznych, i przy szukaniu dla nich starych, nieźle rozpoznanych tropów, ponieważ bez tego naukowe badania Internetu i w Internecie pozostałyby badaniami niepełnymi: pozbawionymi zadumy nad ich poznawczymi zwieńczeniami i fundamentami, i poniekąd pozbawionymi świadomości własnych korzeni. Żal po¬ myśleć, że taka - ułomna i na wpół ślepa, albo dziecięco niedojrzała - mogłaby być internetowa etnografia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80cfc8e3e54e63ec09ae28061a6f41b2.pdf f0a6a90585a21c87e32d0492aec4e6fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1194 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1100 Title A name given to the resource Założenie badań nad mitologią narodową / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.41-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ANNA ZADROŻYNSKA (Uniwersytet Warszawski) ZAŁOŻENIE BADAŃ N A D MITOLOGIĄ NARODOWĄ Badania nad mitologią narodową zostały podjęte w Katedrze Etno­ logii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1982. Dotychczasowe studia nad tak zwanym myśleniem mitycznym, stworzyły podstawę do podjęcia tego problemu. Publikowane do tej pory w y n i k i badań nad mitami społeczności tra­ dycyjnych wydają się proste w porównaniu z podjętym tematem. Wszy­ stkie te analizy i interpretacje (np. C. Lévi-Straussa czy R. Barthes'a) opierają się na mniej więcej pełnych tekstach,samych mitów. W stosun­ ku do mitologii narodowej takie właśnie teksty nie istnieją, a co więcej, w takiej pełnej formie są one nie do odtworzenia, a być może w ogóle nie istnieją w zwerbalizowanej formie podań mitycznych. M i t jednak jest szczególnego rodzaju komunikatem; tekstem znaczącym, gdzie liczą się tak znaki i znaczenia, jak treści znaczone. W t y m sensie badanie mitologii narodowej w Polsce jest możliwe. Proponowany cykl badań nad polską mitologią narodową odnosi się głównie do kultury współczesnej, w której — jak się wydaje — demon­ strują się niezwykle ważne zmitologizowane treści. Chodzi więc o to,, by je odkryć i zanotować, by w miarę możności na ich podstawie doko­ nać rekonstrukcji zbioru mitów narodowych. Będzie to jednak tylko część zadania. W założeniu projektowanych badań jest analiza i wyjaś­ nienie zrekonstruowanych mitów. To zaś odbywać się musi na co naj­ mniej dwu płaszczyznach refleksji naukowej: formułowaniu teorii mitologii narodowej oraz, przy jej pomocy, odczytywaniu z kulturowej rze­ czywistości tekstów poszczególnych mitów odnoszących się do narodu polskiego. Formułowanie teorii mitologii narodowej. Określenie: mitologia naro­ dowa, jest dwuznaczne. Znaczyć może ono tyle, co nauka o mitach na­ rodu. Oznaczać to może zbiór mitów tego narodu o nim samym. Oby­ dwa te rozumienia są użyteczne i zostaną wykorzystane w trakcie studiów nad tym problemem. Całość prowadzonych badań, analiz, interpretacji i refleksji może zostać nazwana proponowanym terminem w jego pierw- �42 ANNA ZADHOZYÑSKA szym rozumieniu. Końcowym jednak efektem każdego etapu poszukiwań będzie pewien zbiór narodowych mitów, co koresponduje z drugim zna­ czeniem tego określenia. W antropologii kulturowej znane są analizy mitologii plemiennych, które — jak uznano — stały się podstawą biologicznego i kulturowego trwania społeczności, jaka je wytworzyła. Na podstawie tych analiz, materiałów i interpretacji możliwe jest dziś opracowanie modelu struk­ tury takich mitów, które utrzymywały społeczności w jedności, podtrzy­ m y w a ł y ' wewnętrzne więzy, narzucały normy współżycia, uzasadniały odmienności wewnętrzne i zewnętrzne, stymulowały agresję wewnątrz i na zewnątrz grupy itd. Model taki powinien ustalać podstawowe „węz­ ł y " struktury i relacje między nimi. Pierwszym więc założeniem rozpoczętych już badań jest twierdzenie, że możliwe jest opracowanie na użytek prowadzonych studiów wzorco­ wego modelu mitologii społeczności będącej uzasadnieniem jej istnienia, trwania, jedności, odmienności. Wzorcowy ten model powinien pozwolić na wstępną klasyfikację zbie­ ranych materiałów. Uniwersalne kategorie badawcze: czas, przestrzeń i ludzie, powinny uzyskiwać w nim szczególne konotacje. Czas mitycz­ ny, rozumiany jako czas kreacji, działań wielkich przodków, początku i założenia wspólnoty może zostać przetłumaczony w mitologii narodo­ wej jako czas powstania narodu, czas jego wielkiej historii, działań bo­ haterów, powstania jedności narodu. Przestrzeń mityczna, rozumiana jako miejsce naznaczone przez sacrum, środek świata cży przestrzeń wyznaczona w czasie mitycznym może zostać przetłumaczona jako sac­ rum ojczyzny, szczególność i sakralność miejsc wyjątkowo znaczących w polskiej historii (stolice, miejsca kultowe itp.), a także jako swoiste sacrum państwa, świętość jego granic itp. Ludzie, rozumiani jako boha­ terowie mitu, założyciele wspólnoty w mitycznym czasie i na mitycznej przestrzeni oraz ich potomkowie, mogą zostać przetłumaczeni jako bo­ haterowie narodowi, a cały naród jako należący do „plemienia" bohate­ rów. W stosunku do nich wyróżnia się wtedy „obcych" z innych prze­ strzeni. Ci mogą w mitologii narodowej być tłumaczeni jako przedstawi­ ciele innych narodów, innych grup etnicznych w państwie czy w ogóle „innych" w zależności od wydarzeń historycznych. Drugim więc założeniem badań jest twierdzenie, że istnieje możli­ wość przetłumaczenia wzorcowego modelu mitologii społeczności na ję­ zyk kultury współczesnej, gdzie podstawowym pojęciem staje się naród. W historii polskiego narodu poszczególne te modelowe kategorie uzys­ kiwały różne treści i przybierały różne znaczenia. Także ich wzajemne usytuowania w strukturze zmieniały się wraz z dziejącymi się wydarze­ niami. W okresie pierwszej połowy X I X w. kategorie te nabierają szcze­ gólnego znaczenia, krystalizują się ich treści i zostają w swoisty sposób połączone i rozpropagowane przez literaturę, sztukę, naukę. Tworzy się �M I T O L O G I A NARODOWA — ZAŁOŻENIA B A D A N 43 wtedy wzór postawy Polaka-patrioty, syntetyzujący elementy narodo­ wego mitu. Kultura okresu polskiego Romantyzmu prezentuje podsta­ wowy materiał egzemplifikujący wzorcowy model, który można by naz­ w a ć modelem mitologii narodu polskiego. Na tej podstawie powinno być możliwe opracowanie następnego, bardziej szczegółowego w stosunku do poprzedniej propozycji, modelu współczesnej mitologii polskiego narodu. Trzecim więc założeniem na użytek tych badań jest twierdzenie, że model polskiej mitologii narodowej uzyskuje swą najpełniejszą w y ­ powiedź w kulturze polskiego Romantyzmu, w następnych zaś latach aż po współczesność demonstrują się jego warianty. Współczesna kultura Polaków i tkwiąca w niej mitologia narodowa byłaby w ten sposób jednym z wariantów modelu romantycznego. Jako zbiór mitów narodu o nim samym, mitologia ta powinna wyjaśniać czas (historię i genezę), przestrzeń (ojczyznę, państwo) i ludzi (współziom­ ków i obcych). Doszukać się w mej chyba można kilku par przeciw­ stawień. Byłyby to: naród—ojczyzna, naród—państwo, naród—władza, naród—Kościół, naród—inne narody. Istnieje też kilka wariantów zasad­ niczych wymienionych t u przeciwstawień. Byłyby to na przykład: oj­ czyzna—państwo, ojczyzna—Kościół, ojczyzna—władza itd. Każda z tych par w modelu romantycznym i we współczesności bywa wartościowana, a wartościowanie to ma szczególny walor wyjaśniający strukturę naro­ dowych mitów. Czwartym więc założeniem badań jest twierdzenie, że mitologia na­ rodowa demonstruje w swych mitach przeciwstawienia pojęciowe o cha­ rakterze opozycji (które w logicznym sensie opozycjami nie są; są nimi natomiast w sensie mitycznym, co stanowi o istocie mitycznego komu­ nikatu) oraz ich wyjaśnienia. Wynika z tego, że one to stanowią osnowę narodowego mitu. Odczytywanie z kulturowej rzeczywistości tekstów poszczególnych mitów. Obrzęd, jak pisze C. Lévi-Strauss, jest mitem w akcji. Wynika z tego, że przede wszystkim w obrzędzie trzeba poszukiwać treści zmitologizowanych i starać się powiązać je w mniej więcej całościowy mityczny komunikat. Przedmiotem więc badania, także mitologii narodo­ wej, muszą stać się obrzędy. Pojęcie to jednak powinno być rozumiane możliwie jak najszerzej, jeżeli ma być przydatne do badań nad kulturą współczesną. Obrzęd więc może być pojmowany jako szereg zrytualizowanych zachowań dokony­ wanych w szczególnym czasie (niecodzienności) życia narodu. Mają one na celu rekreowanie ludzkiej rzeczywistości przez odwołanie się do działań przynależnych wielkiemu czasowi riiitycznego początku. Obrzę­ dowi towarzyszą próby przewidywania przyszłości, powołanie się na wielkie dokonania bohaterów, a także świąteczna kreacja przestrzeni i uczestniczenie tylko wtajemniczonych. Szczególną jego cechą i zara­ zem wskazówką do badań jest niezwykłość czy szczególność czasu, od- �ANNA ZADROZYÑSKA miennego od czasu codzienności. Ten to czas, jego odczuwanie przez ludzi, pozwoli na wyodrębnienie zachowań mających podlegać studiom, umożliwiające wyodrębnienie słów i gestów, odczytywanie komuniko­ wanego znaczenia. Pojęcie czasu szczególnego odnosi się do wszystkich niecodziennych sytuacji we współczesnych dziejach narodu, zarówno tych związanych z kalendarzem, jak tych, które okazjonalnie, na skutek rozmaitych wydarzeń, pojawiają się w naszym życiu. Badania więc obejmują obrzędy sensu stricto i święta (kościelne i państwowe) oraz zrytualizowane zachowania ludzi podczas szczególnych wydarzeń sytua­ cyjnych, gdy spodziewamy się, że zademonstrują się mniej lub bardziej całościowo mity uzasadniające istnienie narodu, jego trwanie, cechy szczególne, a wyróżniające. W pierwszym etapie, już rozpoczętym, istnieje możliwość zebrania materiałów do rekonstrukcji mitów w zakresie mitologii istnienia i trwa­ nia narodu, jego przeszłości i przyszłości, mitologii władzy i szczególnych cech narodu. Jednocześnie też prowadzone będą prace nad naszkicowa­ niem dwu rodzajów omówionych t u modeli. Podstawę stanowić będą badania terenowe (w środowiskach miej­ skich i wiejskich) na podstawie opracowanych dyspozycji i kwestiona­ riuszy. Równolegle do tych prac planowane są analizy wybranych au­ dycji radiowych i telewizyjnych, niektórych czasopism i gazet oraz jak najszersze studia nad dostępną literaturą teoretyczną i materiałową w y ­ dawaną w Polsce i za granicą. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f07251a4a43e3855f61493091b14edd.pdf 22e3c5924b54813f8a594ce5f1ef4d8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:246 Title A name given to the resource Zanik użytkowania wołów jako siły pociągowej w polsce i w krajach sąsiednich / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.411-430 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Bohdan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 410 S t o l n Y.: Hypothese sur l'origine bulgare de la diaphonie. Sofia, 1924. S.t u m p f C.: Tonpsychologie. Berlin 1883. T h i n u s A.: Die harmonikale Symbolik des Altertums. 1868. Vas i l j e v i c M. A.: Les bases tonales de la musique popu1aire serbe, "J.I.F.M.C." London, 1952. Vas i l j e v i ć M. A.: Naroclne Molodije. Sanćak. Beograd, 1953. W i o r a W.: Der tonale Logos, "Musik Forschung", 1951. W i o r a W.: Alter als die Pentatonik. Budapest 1957. Z g a n e c V.: Pjesme Jugoslavenskih Rusina. Zagreb, 1946. Z g a n e c V.: Orijantalizmi u Jugoslavenskom muzićkom folkloru. Zagreb, 1955. Z g a n e c Y.: The tonal and modal structure of Yugoslav folk music, "J.I.F.M.C." London, 1958. Z i v k o v i ć M.: Le probleme tonal des melodies populaires. Beograd, 1956. EOHDAN BARANOWSKI ZANIK UZYTKOWANIA WOŁOW JAKO SIŁ Y POCIĄGOWEJ W POLSCE I W KRAJACH SĄSIEDNICH Najdawniejszą siłą pociągową w rolnictwie i transporcie Europy Środkowej stanowiły woły. Co prawda konie były znane na tych terenach bardzo wcześnie, służyły one jednak głównie do jazdy wierzchem. Nieodpowiedni zaprząg używany w całej Europie w czasach starożytnych i we wczesnym średniowieczu, ugniatający koniowi szyję, nie pozwalał na należyte wykorzystanie jego siły dla celów rolniczych i transpor'towych. Natomiast nowożytny zaprzęg konny (szleja i chomąto) przyjął się na zachodzie Europy w X-XII w.l Możliwe jednak, że we Wschodniej Europie znany był on już dawniej. Do Europy Środkowej prawdopodobnie znajomość tego zaprzęgu końskiego przyszła z zachodu w XII w. Od tego też okresu coraz to bardziej rozpowszechniało się użycie koni dla celów rolnictwa, czy jeszcze bardziej dla celów transportowych. Szczególnie w XV, a jeszcze bardziej w XVI w. bardzo poważnie zwiększyła się ilość koni używanych jako siła pociągowa. W XVI w. uważano niemal za zasadę, że gospodarstwo chłopskie powinno posiadać, jako siłę pociągową zarówno konie, jak i woły2. Słusznie uważano, że koń nadawał się o wiele lepiej do wozu i brony, natumiast do orki lepszy był wół. W tym okresie dość 1 J. M a t u s z e w s k i, Początki nowożytnego zaprzęgu końskiego "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1954, nr 3, s. 388 i n. 2 Odnośnie stosunków polskich bardzo wyraźnie sformułował to teoretyk gospodarstwa folwarczno-pańszczyźnianego z XVI w. A. G o s t o m s k i, Gospodarstwo, Wrocław 1951, s. 34. �412 przyjęta była zasada, że w gospodarstwach chłopskich stosunek ko.ni i wołów powinien być jak 1 do 2 (np. typowe dla ziem polskIch gospodarstwa łanowe, czyli 16-18 hektarowe, powinny dysponować 2 końmi i 4 wołami, a gospodarstwa półłanowe, 8-9 hektarowe, 1 koniem i 2 wołami; w rzeczywistości jednak rzadko kiedy dysponowały one tak dużym sprzężajem). W XVI oraz w pierwszej połowie XVII w. zaszły bardzo poważne zmiany gospodarcze. Już poprzednio rozpoczęty proces tworzenia się dużych gospodarstw rolnych panów feudalnych, tzw. folwarków, przybierał coraz to bardziej na sile. Obróbka folwarków oparta była o bezpłatną siłę, jaką dostarczać musieli poddani chłopi. W związku z tym bardzo poważnie zwiększał się wymiar pańszczyzny do jakiej obowiązani byli chłopi. Znaczną część pańszczyzny musieli chłopi odrabiać na polu pana feudalnego przy pomocy własnego sprzężaju. Dla chłopa zmuszanego do odrabiania bardzo wysokiej pańszczyzny bardziej opłacalne było zastąpić znacznie droższego w eksploatacji konia przez wołu. Nie bez znaczenia był tu zresztą regres gospodarczy, pewne zmniejszenie się zbiorów ziarna, którego coraz to bardziej brakowało na obroki. Wojny z XVII, a na niektórych terenach również i z XVIII w., w bardzo poważnym stopniu wpłynęły na ograniczenie chowu koni, które w znacznie większym stopniu padały ofiarą rabunków i rekwizycji niż woły. Ogólna pauperyzacja ludności też w poważnym stopniu wpłynęła na dalsze jeszcze zastępowanie koni przez woły. W okresie też tych wojennych zniszczeń chów koni uległ w gospodarstwach chłopskich największemu chyba ograniczeniu. Pewne ożywienie gospodarcze, jakie nastąpiło w drugiej połowie XVIII w., rozwój gospodarki czynszowej, większe możliwości zysków z transportu itp. przyczyniło się do wzrostu pogłowia końskiego w gospodarstwach chłopskich. Nie bez znaczenia były też liczne epidemie na bydło, które w bardzo poważnym stopniu kilkakrotnie dotknęły tereny Środkowej Europy3. Mimo 3 Zagadnienie to odnośnie Środkowej Europy nie zostało jeszcze należycie przedstawione. Na znaczenie epidemii bydła dla życia gospodarczego Zachodniej Europy por. J. A. F a b e r, Cattle-plague in the Netherlands during 413 wszystko wół był nadal podstawową siłą w rolnictwie tych obszarów. Ilość wołów w gospodarstwach chłopskich była pozornie nieproporcjonalnie duża w stosunku do ilości użytkowanej ziemi. Np. w XVIII w. na ziemiach środkowej Polski przeciętnie na 3 ha ziemi chłopskiej przypadał 1 wół4. Pamiętać jednak musimy, że woły te służyły nie tylko do obróbki ziemi chłopskiej, ale również do odbywania pańszczyzny. Np. na terenie dawnych województw Brześć Kujawski i Łęczyca blisko 1/4 chłopskiego inwentarza pociągowego utrzymywana była na potrzeby folwarczne. Wreszcie pamiętać musimy, że były to przeważnie woły małe, które co do wydajności pracy nie mogą być porównywane z wołami używanymi w rolnictwie nowoczesnym. Na cięższych ziemiach do pługa trzeba było często zakładać po 4 woły. Zwierzęta przeważnie były nie dostatecznie żywione, nie można więc było nimi pracować przez cały dzień. Bardzo więc często pracowano parą wołów przez pół dnia, podczas gdy druga para przebywała na pastwisku. Od południa zaś zmieniano zwierzęta. W końcu XVIII w. w niektórych tylko regionach konie stanowiły podstawową siłę pociągową w rolnictwie polskim. Decydujące znaczenie miały one głównie na terenach górskich lub podgórskich. Natomiast na terenach nizinnych zdecydowanie przeważały woły. Najlepszym przykładem mogą tu być stosunki panujące na Śląsku. W południowej części Śląska w powiatach leżących w górach sudeckich !lub u ich podnóży wśród zwierząt pociągowych decydującą przewagę posiadają konie. Na przykład w powiecie Głubczyce około 10 razy więcej było koni niż wołów, w powiatach Ząbkowice i Dzierżoniów po 9 razy więcej, w powiecie Nysa 4 razy więcej, w powiecie Prudnik i Kłodzko 3 razy. Odwrotnie w nizinnych powiatach środkowego i północnego Śląska zdecydowaną większość siły pociągowej stanowiły woły. Na century, odb. z "Mededelingen van de Landbouwhogeschool te Wageningen", 1962, nr 62 (11), s. 1-7. 4 B. B a r a n o w s k i, Chów bydła w drugiej połowie XVII i w XVIII tvieku w Łęczyckiem i na terenach sl1siednich, "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. l, 1957, s. 219. the eighteenth �414 415 przykład w powiecie Świebodzin wołów było 5 razy więcej niż koni, w powiecie Szprotawa 4 razy, w powiatach Zielona Góra i Kożuchów 2 razy więcej5. Trochę inaczej było w Małopolsce, gdzie tylko na niektórych terenach górzystych lub podgórskich zdecydowanie przeważała ilość koni. Dość skomplikowanym zagadnieniem jest to, dlaczego właśnie w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich trzymano stosunkowo więcej koni niż na terenach nizinnych. Bezsprzecznie najważniejszą rolę odgrywała sprawa bazy paszowej. Dysponując w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich stosunkowo większą ilością siana mogli tamtejsi chłopi chować więcej koni niż wołów. 2)naczna też część chłopów dodatkowo zarabiała furmaństwem, do czego bardziej potrzebne były konie niż woły. Nie bez znaczenia było może również i to, że w tamtych regionach pańszczyzna odrabiana przy pomocy sprzężaju była niższa niż na nizinach. Na terenach nizinnych prawie wszędzie podstawową siłę roboczą stanowiły woły. Na niektórych jednak terenach chów l<oni dla celów rolniczych szerzej był rozwinięty. Zjawisko to szczególnie silnie występowało na obszarze wschodniego Mazowsza i Podlasia, gdzie istniała duża ilość drobnej szlachty. Szlachta ta, tak zwana zagrodowa, posiadała przeważnie niewielkie gospodarstwa rolne. Do obróbki ich też z zasady używała koni. Potrzebne one były bowiem dla każdego szlachcica do wyjazdów do miasta, czy nawet w niedzielę do wyjazdów do kościoła. Zgodnie bowiem z panującymi wówczas poglądami szlachcicowi, nawet 'llajuboższemu, pod żadnym pozorem nie wypadało jechać w pojeździe zaprzężonym w woły. W gospodarstwach zaś najuboższej szlachty nie można było trzymać zarówno koni jak i wołów. Nadzwyczaj więc liczna na wschodnim Mazowszu i na Podlasiu szlachta zagrodowa prawie zawsze trzymała konie, które przez cały tydzień pracowały w pługu lub bronie, natomiast w niedzielę zawoziły rodzinę szlachcica do kościoła. W tych też okolicach, gdzie liczne 5 były wsie szlachty zagrodowej również i chłopi, chcąc upodobnić się do swych szlacheckich sąsiadów, trzymali więcej koni niż wołów. Na innych terenach nizinnych ilość koni trzymanych przez chłopów, jako siła pociągowa, była dość różna. Nieraz więcej w tej samej okolicy w jednej wsi trzymano sporo koni, w drugiej leżącej obok prawie same woły. Uwarunkowane było to różnymi czynnikami, a więc zamożnością danej wsi, jakością gleby, a nade wszystko możliwościami zarobków ubocznych. Chłopi we wsiach leżących blisko ważnych traktów handlowych najmowali się często, jako furmani, do przewozu towarów należących do kupców. Naturalnie do transportu a wiele bardziej nadawały się konie niż woły. Z podobnych przyczyn mieszczanie posiadający około miasta grunta orne z zasady trzymali więcej koni niż wołów, gdyż użytkowali je ubocznie również do transportu. Według zaledwie dość przybliżonych danych statystycznych z przełomu XVIII i XIX w. na ziemiach wchodzących w skład dzisiejszego państwa polskiego około 60% zwierząt pociągowych stanowiły woły, a zaledwie 40% konie. Średnio na 1 km2 przypadało około 4,2 wołu, oraz 2,8 zdolnych do pracy koni. Na 1000 ludności było około 140 wołów, oraz 93 zdolnych do pracy koni. W ciągu XIX w. zarówno w Po'lsce, jak również w prawie wszystkich sąsiednich krajach bardzo poważnie zmniejszyło się znaczenie wołów jako sprzężaju. Zjawisko to wywolane było zresztą dość różnymi czynnikami gospodarczymi. Nie bez znaczenia była tu sprawa rozszerzenia bazy paszowej. Plony ziarna były wyższe niż poprzednio; koniczyna i inne rośliny motylkowe mogły ją uzupełnić. Ściślejsze powiązania gospodarstwa chłopskiego z rynkiem powodowało, że coraz to częściej odwiedzać trzeba było pobliskie miasteczka, do czego o wiele lepiej służyły konie niż woły. Wzrost przewozów towarowych czy też coraz czę~ ściej zapoczątkowywane duże roboty ziemne dawały znaczne] ilości rolnikom, posiadającym konie, dodatkowe możliwości zarobków. Prawie zawsze zastępowanie wołami koni w dawnym rolnictwie lub transporcie oceniane było jako regres gospodarczy. Odwrot- L. S t r a s z e w i c z, Stan i rozmieszczenie hodowli na Slqsku w drugiej XVIII wieku, "Czasopismo Geograficzne", t. XXVII, 1956, s. 166 i n. połowie •• �417 416 nie zastępowanie wołów końmi oceniane bywa jako przejaw pewnej działalności postępowej. Bezsprzecznie jeśli chodzi a całokształt tego zjawiska takiego rodzaju pogląd jest słuszny. Trzeba również jednak pamiętać, że w wielu sytuacjach gospodarczych używanie wołów było a wie!e bardziej ekonomiczne niż koni, a niekiedy wymagało nawet mniejszego wkładu pracy ludzkiej (np. orka na ciężkiej ziemi, transport na złych i błotnistych drogach)6. Dlatego też generalizowanie tego zjawiska i traktowani.e wołów i koni na tej samej płaszczyźnie, jak narzędzi prymitywnych i bardziej doskonałych, d9prowadzić może do pewnych błędów i uproszczeń. Chociaż ówczesne zasady rolnicze zalecały używać koni do brony i wozu, a wołów do pługa, w praktyce nie zawsze to było przestrzegane. Ten chłop który posiadał same woły musiał zaprzęgać je zarówno do brony, jak i do wozu, inny zaś, który posiadał same tylko konie, używać ich musiał do wszystkich robót gospodarskich. Bardzo trudno jest ocenić czy w tamtym okresie czasu praca 1 konia równała się pracy 1, 11/2, czy nawet 2 wołów, takie bowiem przeliczenia próbowano stosować? Istotna różnica polegała nie tylko na samej wydajności pracy, ale również i na tym, że woły były używane w ciągu roku przez znacznie mniejszą liczbę dni niż konie. W dobrze prowadzonych gospodarstwach folwarcznych w połowie XIX stulecia przewidywano dla koni a 500/0 więcej dni roboczych niż dla wołów. W gospodarstwach prowadzonych ekstensywnie, posiadających dostateczną powierzchnię pastwisk, opłacało się dwoma parami wołów pracować po pół dnia, aby nie dawać większych porcji obroku. Natomiast konie starano się eksploatować znacznie bardziej intensywnie. Dzienna wydajność pary niedużych koników chłopskich zaprzę6 Por. Sprawozdanie z posiecizenia Tow. Rolniczego, "Roczniki Gospodarstwa Krajowego", t. XXXV, 1859, s. 47 i n. Por. również rozważania na ten temat "Przegląd R.olniczy, Handlowy i Przemysłowy", 1852, nr 44, s. 2-4; nr 45, s. 2-3; nr 46, s. 3; nr 47, s. 2-4; "Korespondent R.olniczy, HandlovlY i Przemysłowy", 1863, nr 60, s. 1-2; nr 61, s. 1-2 i n. 7 Por. np. B. F l a t t, O stanie chowu koni w Królestwie Polskim, "Piast", t. XV, 1830, s. 29. żonych do pługa była znacznie mme.lsza niż pary należycie żywionych wołów, z pewnością była jednak większa niż pary wołów, którymi pracowano przez kilka godzin, a które następnie przebywały na pastwisku. Przeciwnie wydajność koni w bronie była znacznie większa niż wołów. Bardzo istotną była wreszcie sprawa odległości pola, na którym odbywała się robota. Np. przy odległości pola od zabudowań gospodarczych a 500-1000 m. strata wydajności pracy wynosić mogła dla koni na dłuższym dniu około 50/0, na krótszym zaś dniu około 6'0/0, dla wołów zaś na dłuższym dniu około 6,30/0, na krótszym zaś 7,70/0. Przy odległościach jednak większych, np. 3-4 km strata czasu dla koni wynosić mogła 31%, dla wołów zaś około 400/0 dziennej wydajności pracy8. W wozie konie były o wiele wydajniejsze w pracy od wołów. Chociaż bowiem woły mogły udźwignąć wóz z większym ciężarem, a w wypadku ugrzęznięcia w błocie czy piasku, co przy ówczesnym stanie dróg zdarzało się aż nazbyt często, pracując wolniej i bardziej równomiernie łatwo wyciągały go, to jednak poruszały się nie tak szybko jak konie. Można przyjąć, że średnia wydajność robocza koni w nieobciążonym wozie była a 1000/0 wyższa niż wołów, natomiast w wozie z ciężarami a 25%. Mówiąc a wołach w tamtych czasach należy pamiętać że nie należały one do jednego typu rasowego. Np. na terenach ~olskich rozpowszechnione były zarówno krótkorogie, nieduże woły miejsco:v~go typu brachycerycznego (Bas taurus brachyceros), przewazme czerwone, czarne lub brunatne, oraz znacznie wieksze i silniejsze siwe woły stepowe, a długich rogach, przyganiane przeważne z Ukrainy, typu primigenicznego (Bas taurus primigenius). Różnice w sile i wartości użytkowej między wołami miejscowymi, a wołami przyganianymi z Ukrainy były zresztą bardzo duże~. 8 Por. Z. Jar o s z e w s k i, Inwentarz roboczy, (w] Encyklopedia rolnictwa, t. III, Warszawa 1876, s. 358 i n. 9 Por. S. R li n g e, Rasy i zewnętrzny wygląd bydła rogatego domowego, Lwów-Poznań 1921, s. 10 i n., T. K o n o p i ń s k i, Hodowla bydła, t. I, Poznań 1959, s. 66 i n. 27 �419 418 Osobnym wreszcie zagadnieniem, wychodzącym j~ż poza .ramy poruszanej tu tematyki, jest sprawa różnego t~~u Jarzm U~l~wanych na terenie Europy Środkowej i ich wartoscl u7yt~oweJ .. W całej niemal Europie w ciągu XIX w., a szczegolme w pler:v~ szej jego połowie, toczył się namiętny spór na temat opłacalnoscl użytkowania w rolnictwie lwni lub wołówll. W sprawach tych zabierały głos tego rodzaju autorytety z zakresu. gospodarstwa wiejskiego co Thaer, Block, Walther, Kleeman, ,:elt, Koppe, .lamet, Giraud i rnni. Olbrzymia większość autorow wy~~zy:,ał~ większą opłacalność koni niż wołów. Byli jednak dosc hczm obrońcy wołów, wskazujący na ich pozyty~~e ~trony. J~k stosunkowo minimalne były różnice opłacalnoscl uzytkowama wołów lub koni mogą służyć dane dotyczące dość obiektywnych i wszechstronnie przeprowadzonych obliczeń dotyczących stosu~ków francuskich jeszcze z połowy XIX w. Wykazywały one, ze . 'II' koszt obróbki teJ' samej powierzchni ziemi przy pomocy woJes . ." 96 łów przyjąć za 100, to koszt obróbki ko~mi .mo~na przY]ą~ za. . Podobne wyliczenia dla stosunków memI~ck~ch, ,~u~trlaCklCh, czeskich i polskich wykazuje również n~eW1~Ik1erozmce. Naturalnie te wszystkie obliczenia odnosiły SIę tez tylko d~ pe~nego . h Je ' dnak., ze ..Jeszcze typu większych gospodarstw. WI'd ac' z mc . . w tym okresie czasu różnice w opłacalności użytkowama k~m lub wołów były minimalne. Nawet zresztą naj więksi zwolenmcy koni wykazywali, że w pewnych określonych warun~ach np. na O'runtach kamienistych, karczowiskach, polach o meforemnym b lO Zagadnienia te szerzej omówili N. Z a h ł a d a, Jarmo, "Materijały do . KM' ń s k i Kultura Ludowa etnołohiji", t. II, Kijiw 1929, s. 11 1 n., . o s z y. .' L Ud Słowian t I Kraków 1929, s. 648 i n., J. M a n u g l e w l c z, Jar_mo, " d .: k'l'" 't II 1931 s. 225 i n., W. J a c o b e i t, Zur Altersfrage r.~s SI OWIans ., , . t" t XXVI 19;)0, . M;tteleuroua Forschungen und Fortschnt e " , . , " . .. D ut"ches J oc ItS tn, s. 171 i n., tegoż autora, Joch~geschire und .Spanntterqra.nze, .. :, e , iah Jahrbuch fUr Volkskunde", t. III, 1957, s. 119 l n., J. Kra m a I : k,. Zap . Etnogra f'Ie,." t VII , 1960, •. ~ 2::>3I n. . skata V posumavi , " Ceskoslovenska 'k' G d stwa KraJo11 Odnośnie stosunków polskich, por. np. "Rocznt I ospo ar V Hl"l " t XXXV 1859 s. 46 i n.; t. XXXIX, 1860, s. 351 i n.; t. XLI, o, we go , . " . ł" 1862 nr 60, s. 300 i n.; "Korespondent Rolniczy, Handlowy l Przemy s owy , • '7 51,81in. kształcie itp., uprawa wołami jest bardziej opłacalna. Bardzo wiele zależało zresztą od dość skomplikowanego układu cen na różne produkty rolne używane do żywienia wołów i koni. Słusznie zwolennicy używania wołów wykazywali, że w regionach gdzie nie łatwo jest znaleźć kupców na siano i słomę bardziej opłacalne jest używanie bydła rogatego do podstawowych prac gospodarczych, jakimi była orka. Co ciekawsze podobne wyliczenia jeszcze z końca XIX w. wykazywały, że nadal woły, szczególnie używane do orki, w wielu okolicach mogą być bardziej opłacalne niż konie. W tak poważnym więc zmniejszeniu się użytkowania wołów w rolnictwie czynnik ekonomiczny był bezsprzecznie ważnym, ale nie jedynym. Dość często w badaniach naukowych operuje się pewnym uproszczeniem, że na terenach na których poziom gospodarstwa wiejskiego był wyższy, woły wcześniej ustąpiły miejsca koniom niż na innych terenach o gospodarce bardziej zacofanej. Otóż pogląd ten nie jest słuszny nawet jeszcze dla początków XX w. Natomiast jeśli chodzi o trzy pierwsze ćwierćwiecza XIX stulecia to tego rodzaju uogólnienia wprowadzić mogą na zupełnie błędne tory. Skomplikowany układ cen mięsa, różnego rodzaju cen paszy, robocizny ludzkiej itp., a także w dużym stopniu tradycyjne przywiązanie do tego lub innego rodzaju sprzężaju r::.wodowało, że w jednych regionach Europy zdecydowaną przewagę miały woły w innych konie. Dość niebezpiecznie byłoby tu nawet wyciągnąć wnioski, że w tych lub innych warunkach terenowych więcej chowano wołów, w innych koni. Dla przykładu weżmiemy dane z trzeciego ćwierćwiecza XIX w., a więc z okresu w którym w całej niemal Europie nastąpiły wielkie zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego. Otóż wśród regionów w których zdecydodanie przeważa sprzężaj bydlęcy wymienić można zarówno kraje bałkańskie, gdzie rolnictwo zachowało swe najbardziej prymitywne formy, jak również niektóre tereny zachodniej Europy, na których gospodarstwo wiejskie w trzecim ćwierćwieczu XIX stulecia osiągnęło najwyższy chyba poziom (na przykład Anglia). We �421 420 państwie austriackim wołów było trochę więcej niż 50%. Wte::ly jednak, gdy w zacofanej gospodarczo Galicji stanowiły one zaledwie 43,6%13 to w stojących na wysokim poziomie rolniczym Czechach aż 59,10014• W Szwecji woły stanowiły trochę mniej niż 40% całego sprzężaju, w Rzeszy Niemieckiej jeszcze pod koniec tego ćwierćwiecza woły stanowiły około 3500 sprzężaju. Wtedy jednak, gdy w Bawarii, Wirtenbergii, Besji i kilku mniejszych państwach turyńskich woły stanowiły przeszło połowę sprzężaju, w Badenii blisko połowę, w Bessen-Nassau przeszło 40%, w Nadrenii przeszło 35%, to w Szlezwiku-Holsztynie 27Y~, w. Saksonii, Brandenburgii i Oldenburgu około 25%, w Westfalii około 11%, a w Meklemburgii mniej niż 4%16. I tu wyraźnie widać, że używanie jako sprzężaju koni lub wołów zupełnie nie pokrywało się z typowym dla danego terenu poziomem techniki gospodarstwa wiejskiego. Na terenach tzw. Królestwa Polskiego aż mniej więcej do r. 1870 ilość koni i wołów była mniej więcej jednakowa. W poszczególnych jednak regionach układała się ona w dość różny sposób. I tu nie widać było żadnej prawidłowości między rozwojem gospodarczym danego regionu a przewagą sprzężaju konnego nad wołowym. Jeszcze w r. 1862/63, a więc przed samym zniesieniem pańszczyzny w najbardziej uprzemysłowionych regionach Królestwa Polskiego, jak np. w okolicach Łodzi i Częstochowy wyraźnie przeważał sprzężaj wołowy, gdy znów w niektórych Francji i Belgii woły stanowiły przeszło 40% sprzężaju12• W całym 12 M. B l o c k, Statistique de la France, t. II, Paris 1860, s. 75 i n. We Francji w ciągu drugiej połowy XVII i w XVIII w. dość wyraźnie wzrastało uźytkowanie koni dla celów rolniczych, J. T o p o l s k i, Zmiany w stanie i technice rolnictwa francuskiego w czasach nowożytnych, "Kwartalmk Historii Kultury Materialnej, 1959, nr 4, s. 759. 13 A. S m o r c z e w s k i, Gospodarstwo w Czechach, [w] Encyklopedia rol- nictwa, t. II, Warszawa 1874, s. 770-77I. 14 Opieram się na nie drukowanej jeszcze pracy Z. S z l a g o w s k i e g o, Zmiany w rejonizacji i stanie ilościowym hodowli w Galicji w L 1772-1914. 15 G. F. K o l b, Handbuch der vergleichenden Statistik der voLkerzustands Leipzig, 1871, cz. II, s. 237. według danych z r. 1873. Statistisches und Staatenkunde, 16 Obliczenia Deutsche Reich, Berlin 1907, s. 187 i n. Handbuch fur das północnych powiatach, zamieszkiwanych przez ludność litewską, gdzie poziom gospodarstwa rolnego stał dużo niżej, np. pow. Mari3mpol, dwukrotnie więcej było koni niż WOłÓW17. W ciągu trzech pierwszych ćwierćwieczy XIX stulecia stosunek ilości wołów w poszczególnych regionach Europy Środkowej w porównaniu do ilości koni uległ pewnemu zmniejszeniu. Nie wszędzie jednak zjawisko to występowało w tej samej proporcji. Np. na Śląsku w ostatnich latach XVIII w. woły stanowiły około 4501018 całego sprzężaju, do r. 1873 stosunek ten zmniejszył się do 25,6010. Na Pomorzu Zachodnim w końcu XVIII w. woły stanowiły blisko połowę sprzężaju, aby do roku 1873 spaść do 111/2. Na niektórych jednak terenach wchodzących w tamtych czasach w skład Rzeszy Niemieckiej zmiany te były minimalne, np. na obszarze tzw. Prus Wschodnich między r. 1802 a r. 1873 stosunek ten nie uległ prawie żadnym zmianom. Stosunkowo większe zmiany zaszły w ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia. Na całym obszarze Rzeszy Niemieckiej odsetek wołów zmniejszył się z 35,50/0 do 26,6010 całego sprzężaju. Wtedy jednak gdy na Śląsku spadek ten był minimalny z 25,61/2 na 24010, w Poznańskiem z 24,9 na 23,1, na Pomorzu Zachodnim z 11% na 8,9%, to jednak na innych terenach bardzo duży, np. w tzw. Prusach Wschodnich z 32,11/2 na 12,2010, a w tzw. Prusach Zachodnich z 20,6'010 na 9,BOfo. W wielu regionach Europy Środkowej w najbliższych latach po zniesieniu pańszczyzny bardzo poważnie zmniejszyła się ilość wołów. Bardzo wyraźnie wystąpiło to w Galicji, gdzie np. między r. 1772 a 1847 odsetek wołów w całości sprzężaju uległ minimalnym tylko wahaniom. Natomiast bardzo poważny skok miał 17 T. S o b c z a k, Zmiany ziemiach Polski środkowej w stanie w XIX ilościowym w., "Studia i rejonizacji hodowli na z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. IV, 1961, z. 3, s. 108 i n. 18 L. K r u g, Betrachtungen iiber den National-Reichthum des preussischen Staats, und iiber den Wohlstand seiner Bewohner, t. I, Berlin 1805, s. 104 i n., H. F. B r a c h e 11 i, Geographie und Statistik des Konigreichs Preussen, Leipzig 1857, s. 58 i n., Preussische Statistik, t. XXI Berl:n 1371 i in. ' �422 423 mIeJsce zaraz po zniesieniu pańszczyzny. Od tego czasu bardzo poważnie zmniejszać się poczęła ilość wołów. W 1772 1'. stanowiły one 53,6% całości sprzężaju, w 1847 r. 50,6%, w r. 1857 już tylko 43,6%, w 1880 1'. 30%, a w 1900 r. 23,7%. Również w tzw. Królestwie Polskim mniej więcej od 1827 r. aż do 1870 r. odsetek wołów uległ zaledwie niewielkiemu zmniejszeniu. Jeszcze w r. 1870 woły stanowiły połowę sprzężaju. Natomiast już w 1899 r. zaledwie 12o/~19. Jak to już było wspomniane w ciągu XIX w. zmniejszenie się ilości wołów wywołane było wielu skomplikowanymi czynnikami gospodarczymi. Jednocześnie dość dużą rolę odgrywały również pewne przyzwyczajenia ludności, moda, snobizm i inne czynniki, które nie zawsze uwzględnia się przy badaniach z zakresu historii gospodarczej, a które w badaniach etnograficznych wielokrotnie bardzo silnie występują. W tradycyjnym, zachowawczym środowisku chłopskim znaleźć można wiele pozaekonomicznych czynników determinujących chłopską działalność gospodarczą20. Zarówno chłop, jak również w olbrzymiej większości właściciel dóbr ziemskich, nie był w stanie przeprowadzić nadzwyczaj skomplikowanej kalkulacji dotyczącej użycia koni lub wołów, kalkulacji w której należało uwzględniać nie tylko wyłożony kapitał na zakup sprzężaju, wydajność jego pracy, wartość nawozu, możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania tych lub innych produktów własnego gospodarstwa i wielu innych czynników. Nic więc dziwnego, że bardzo istotne znaczenie miała przeprowadzona propaganda zachęcająca do zamiany wołów na konie, jako czegoś bardziej opłacalnego. Znacznie większą rolę odegrał jednak pewien swoisty snobizm środowiska chłopskiego. Na niektórych terenach korzystanie z wołów nadal uchodziło za zajęcie najzupełniej odpowiednie dla każdego rolnika. Nieza- leżnie więc od trudno uchwytnych kalkulacji opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju nadal tradycyjnie pracowano wołami. W ciągu czwartego ćwierćwiecza XIX stulecia minimalnie zmienił się stosunek wołów i koni w regionach o tak odrębnej strukturze gospodarczej, jak niektóre obszary Półwyspu Bałkańskiego oraz Niemiec (np. w Bawarii w 1'. 1870 woły stanowiły 56,9% całego sprzężaju, a w 1900 r. jeszcze 50,8%, w tzw. prowincji saskiej odsetek ich wzrósł w tym czasie nawet z 23,4% na 25,4'0/0,w Anhalt z 32,10J0 do 37,90/0, w Brunszwigu z 10,1% do 22,5%, w Alzacji i Lotaryngii z 14,3% do 15,6%)21. A jednocześnie, jak to już było wspomniane w Galicji, a jeszcze bardziej na terenie tzw. Królestwa Polskiego, gwałtownie zmniejszyła się ilość wołów. W dużym stopniu wiązało się to z wewnętrzną strukturą wsi (niewielkie gospodarstwa w których jednocześnie nie można było trzymać koni i wołów), układem cen itd. W bardzo poważmym jednak stopniu wywołane to było wytworzeniem się wśród szerokich rzesz chłopskich pewnego snobizmu. Korzystanie z pracy wołów stało się jakby synonimem trybu życia minionego okresu panowania gospodarki pańszczyźnianej. Natomiast posiadanie koni świadczyć m~ało, jakoby o pewnym awansie społecznym. Jak to już było wspomniane na ziemiach daWiIlej Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie istniała bardzo 'liczna grupa społeczna drobnej szlachty, od dawna przyjęty był zwyczaj, że najuboższy nawet szlachcic musiał posiadać konie. Szlachcic, który piechotą lub wołami udałby się w niedzielę do kościoła lub w dzień targowy do miasta narażał się na śmieszność. Nic więc dziwnego, że ta drobna szlachta w minimalnym stopniu korzystała z pracy wołów. I oto po zniesieniu pańszczyzny chłop zaczyna naśladować formy życia towarzyskiego środowiska drobnej szlachty. Wytwarzający się snobizm karze bogatszemu chłopu koniecznie jechać do kościoła lub do miasta końmi a nie wołami. Konkurent przyjeżdżający do panny z drugiej wsi kOllmi miał o wiele więcej szans niż ten który posiadając woły musiał przychodzić pieszo lub prosić i skotowodstwa w diesiati gubierniach Carstwa Warszawskowo Staticzeskowo Komiteta, t. XVIII, Warszawa 1901, s. 4 i n. 20 J. K l a t z m a n, Les limites du calcul economique en agriCtllture, "Etudes Rurales", t. l, 1961, s. 50 i n., W. K u l a, Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1962, s. 206. lO Statistika Polskowo konowodstwa w 1870 i 1899 g. g., (w) Trudy 21 » Statistisches Handbuch fur das Deutsche Reich, s. 187 i n. �424 o konie sąsiadów22• Wyglądać to może paradoksalnie, de właśnie prosta kalkulacja ekonomiczna wynikająca z tego właśnie snobizmu nakazywała chłopu zmieniać woły na konie. W czasie swych badań terenowych dotyczących zaniku użytkowania wołów na ziemiach polskich wielokrotnie spotykałem się ze wspomnieniem tego, że informator lub częściej jeszcze jego rodzice sprzedawali woły a kupowali konie, wtedy gdy należało myśleć o małżeństwie dorastających dzieci. Bez znaczenia były stosunkowo niewielkie korzyści lub straty ekonomiczne wynikające z większej opłacalności koni lub wołów. Istotne były natomiast korzyści ekonomiczne wypływające ze zwiększonego prestiżu. Mając konie, i to względnie dobre, łatwiej można było myśleć a korzystnych mariażach dla swoich dzieci23. Tak samo chłop 22 Jedna z moich informatorek, stara kobieta ze wsi Gnojno, pow. pultuskiego na Mazowszu, w r. 1936 opowiadała mi, że gdy była młoda (około roku 1885) kochała pewnego chłopca, ale ponieważ koleżanki wykpiły go, że nie posiada koni tylko woły, nie odważyła się wyjść za niego za mąż. Poślubiła natomiast znacznie brzydszego i mniej ciekawego kandydata, który w konkury przyjeżdżał parą dobranych koni. Z tegoż samego terenu mam informacje o pewnej tragedii, dość znamiennej dla tego rodzaju stosunków. Młody chłopak, którego ojciec tradycyjnie chował woły bezskutecznie zabiegał o rękę różnych panien z tej samej oraz z sąsiedniej wsi. Pewnego razu (około r. 1890) gdy końmi wuja przyjechał w konkury stojąca za płotem grupa młodzieży powitała go okrzykami: "Rataj, rataj" (staropolska nazwa parobka zatrudnionego przy pracy wołami). Kiedy wraz z wujem siedział za stołem w asyście rodziny panny, która raczej dość przychylnie odnosiła się do jego konkurów, w pewnej chwili ktoś z zewnątrz szarpnąwszy okno otworzył je i znów dały się słyszeć okrzyki: "Rataj, rataj". Zawstydzona panna wybiegła z izby i więcej nie chciała już rozmawiać z konkurentem. Ten zrozpaczony próbował się powiesić. Gdy w kilka lat póżniej umarł jego ojciec, chłopak ten w parę dni po pogrzebie sprzedał woły i kupił konie. 23 Pewien informator z terenu j';lakowskiego na północnym Mazowszu opowiadał mi, jak to jego ojciec posiadający niewielkie gospodarstwo wtedy gdy synowie poczęli dorastać (ostatnie lata XIX w.) sprzedał parę wołów i dopożyczywszy co mógł pieniędzy zakupił parę doskonałych koni, jakich nikt nie miał w całej okolicy. Utrzymanie tych koni zżerało budżet całego gospodarstwa. Chcąc dać odpowiedni obrok koniom należało ograniczyć konsumpcję spożywczą całej rodziny. Ale wyniki t"j kalkulacji były celowe. Zarówno mój informator, jak również 3 jego bracia, 7-awarli korzystne, zresztą tylko jeśli chodzi o wysokość posagu, małżeństwa. 425 ubiegający się o urząd sołtysa lub wójta, któremu zależało na podniesieniu swego prestiżu, zamieniał woły na konie24. Woly stały się na wielu terenach ziem polskich, szczególnie dawnego zaboru rosyjskiego, a częściowo i austriackiego, czymś ośmieszaj ącym właściciela 25. Z podobnym zjawiskiem spotkać się można nie tylko na ziemiach polskich. Informacje jakie posiadam odnośnie terenów litewskich, a także częściowo białoruskich i ukraińskich pozostających ongiś pod władzą Rzeczypospolitej, pozwalają wnioskować, że i tam tego rodzaju czynniki odgrywały pewną rolę w przechodzeniu ze sprzężaju bydlęcego na koński. Naturalnie sprawy te nie mogą być jednostronnie wysuwane na pierwszy plan, wymagają one też dość gruntownego przebadania zarówno w oparciu o materiał pisany, jak również o coraz to trudniejszą do zanotowania tradycję ustną. Nie umiałbym natomiast odpowiedzieć czy zjawisko 'to występowało również i na innych jeszcze terenach. Natomiast zagadnienie opłacalności koni lub wołów inaczej wyglądać będzie w XX w., a szczególnie już w latach po pierwszej wojnie światowej. Poważne zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego, wzrost wartości pracy ludzkiej, zmniejszenie się areału pastwisk, a nade wszystko poważne zmiany w układzie cen26 mleka, mięsa, zboża i różnego rodzaju pasz, wszystko to wpłynęło 24 W swych badaniach terenowych kilkakrotnie zarówno na terenie północnego Mazowsza (okolice Ostrołęki, Mławy) jak również w okolicach Wielunia i Nowego Sącza, spotykałem się ze wspomnieniami, jak to przyczyną likwidacji wołów były aspiracje właściciela gospodarstwa do pozyskania odpowiedniego stanowiska w lokalnym samorządzie. 25 Gdy np. córka pewnego zamożnego chłopa wyszła za mąż za felczera w Ciechanowie (koniec XIX w.), ów jakoby ze łzami w oczach prosił teścia, aby nie przyjeżdżał wołami do t.ego miasta, gdyż naraża go to na śmieszność i na skutek tego nie może utrzymywać odpowiednich dla jego pozycji społecznej stosunków towarzyskich. 26 Na skutek rozwoju chłodnictwa i możliwości importu mięsa z terelh1w o wyjątkowo korzystnych dla hodowli warunkach (np. Ameryka Południowa) opłacalność chowu bydła na mięso, a więc w pierwszym rzędzie wołów, we wszystkich niemal krajach Europy zmniejszyła się. Natomiast jednocześnie w związku ze zwiększonym zapotrzebowaniem na nabiał \\Tzrosła opłacalność chowu bydła mlecznego, a więc krów . �427 426 na szybką likwidację sprzęzaJu wołoweg027. Gdy jeszcze na przełomie XIX i XX w. nie było w Królestwie powiatu gdzieby nie chowano wołów28 to po pierwszej wojnie światowej na niektórych terenach nie używano już bydła, jako sprzężaju. Po r:ierwszej wojnie światowej na ziemiach polskich, woły utrzymały się w niektórych wsiach, przeważnie na terenach górskich, gdzie ze względu na specyfikę terenu specjalnie one były opłacalne, oraz w niewielkiej liczbie w niektórych gospodarstwach wielkiej własności, gdzie nie używane były do innych prac tylko do orki. Po drugiej wojnie światowej woły spotkać jeszcze można tylko w niewielkiej ilości wsi, również przeważnie w górach. Podobnie i w innych krajach Europy Srodkowej w ciągu XX w. następowała szybsza lub powolniejsza likwidacja sprzężaju wołowego. Bezsprzecznie też jeśli chodzi a wiek XX, to czynniki ekonomiczne odegrały znacznie ważniejszą rolę w zmniejszaniu się ilości wołów niż w poprzednim stuleciu. Jednak jest zjawiskiem dość charakterystycznym, że jeszcze w XX w. woły odgrywały ważną rolę jako sprzężaj również w krajach Europy Zachodniej, gdzie kultura rolna stała wysoko, a wartość pracy ludzkiej była bardzo duża29• Do przebadania pozostaje tu problem dlaczego na ziemiach polskich woły utrzymały się znacznie dłużej na terenach górskich niż nizinnych. Jak to już było wspomniane jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. właśnie na terenach górskich trzymano stosunkowo najmniej wołów. W specyficznych warunkach gospodarczych i społecznych tamtych czasów na terenach górskich lub podNp. na terenie Królestwa Polskiego zaledwie między r. 1899 a 1907 ilość ,"ołów zmniejszyła się prawie dwukrotnie, Sobczak, o. c., s. 112. 28 Opieram się na dość ścisłych dla tego okresu danych statystycznych, co powoduje, że otrzymane przeze mnie wyniki różnić się trochę będą od wyników otrzymanych przy pomocy wywiadów terenowych, por. K. P u d ł o, Tradycje u.żywania bydŁa rogatego do prac pociqgowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce z końcem XIX w. i w pierwszej połowie XX w., "Lud", t. XLVII, 1962, s. 415-438. 29 Np. we Francji w 1908 r. woły stanowiły jeszcze 36% całego sprzężaju, w 1928 r. 33~/o, a w r. 1937 31%, Statistique Generale de la Frunce, Annuaire Statistique, t. XXIX, 1910, s. 155; t. XLV, 1929, s. 115 t. LIII, 1938, s. 82 i n. górskich użytkowanie sprzężaju końskiego było wówczas bardziej cpłacalne niż na terenach nizinnych. Natomiast w zupełnie odmiennych warunkach gospodarczych i społecznych XX w. właśnie w górach opłacalność wołów była największa. Nie bez zn5.czenia może tu być również pewien tradycjonalizm mieszkańców gór oraz to, że był to teren na którym stosunkowo najmniej zaciążył ów wspomniany już drobnoszlachecki styl życia. Sprawy te wymagają jednak jeszcze gruntownego przebadania. Innym zagadnieniem, które pomijam w tym referacie jest sprawa korzystania do pracy z siły pociągowej krów. Stanowi to jednak osobny problem. Kończąc chciałem jeszcze raz zaznaczyć, że w moim mniemaniu przechodzenie z wołowego sprzężaju na koński było zjawi:;kiem bardzo skomplikowanym. I chociaż bezsprzecznie najważniejszą rolę odegrały czynniki ekonomiczne to jednak nie można upraszczać tego zjawiska i sprowadzać go tylko do spraw opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju, nieraz zupełnie nieuchwytnych dla ludzi tamtych czasów. Niniejszy referat nie ma zresztą na celu definitywnego rozwiązania tych zagadnień, a tylko zwrócenie uwagi na skomplikowaną problematykę. Przypuszczam, że dopiero wspólne badania historyków, etnografów, ekonomistów, rolników i zootechników, prowadzone w różnych krajach, mogą wyjaśnić te złożone problemy. BOHDAN BARANOWSKI 27 DECLINE OF THE USING OF OXEN AS DRAFT ANIMALS IN POLAND AND IN NEIGHBOURING COUNTRIES. Summary It often happens that some simplification is applied in scientific researches, viz. by claiming that on territories where the level of farming has been higher oxen as draft animals were sooner replaced by horses than on territories where the rural economics was underdeveloped. It is almost universally thought that the replacement of oxen by horses should be �428 429 considered as a sign of a rather advanced activity. Taken as a whole, such outlook upon that phenomenon is undoubtedly equitable. Yet, one must bear in mind that in many an economic situation the using of oxen instead of horses was much more profitable and sometimes requested even less manual work. That is why a generalization of that phenomenon and looking upon oxen and horses as upon tools the first ones being mo,'e primitive and the second more perfect can lead in conclusion to an erroneous simplification, In the XIX th century thc complicated system of priccs for meat, all sorts of feeding stuff, wages for manual work and due to some habitUal liking for a particular kind of team-caused that in some European regions definitely prevailed oxen, in some others horses. It is also rather dangerous to draw conclusions that the question of using in some regions oxen or horse teams was connected with ground conditions. In Europe, in the second part of the XIX th century the greatest quantity of oxen was reared in two regions, so differ,ent from the point of view of economics and ground as Great Britain and the Balkan lands. Quite different economic factors caused that the rentability of oxen was in both mentioned regions higher than the rentability of horses. As to the territory of the German State and Austria at that time, some of the regions economically more developed had much more oxen than in those \vhere farming was much more primitive. In Czechoslovakia, fer instance, oxen teams were much more spread than in the Province of Galicia. On the territory of the Polish lands and also in some neighbouring countries the abandonment of the oxen team followed almost immediately after the abolishment of the serfdom. For instance, on the territory of the so called Polish Kingdom, almost since the beginning of the century, up to 1870, the oxen constituted one half of all existing teams, whereas towards the end of the century they formed only 12 per cent. The same thing applied to Galicia where in the first half of the XIX th century the oxen constituted one half of all teams and after the liquidation of the bondage system their quantity diminishcd considerably. On the other hand, on territories where the serfdom played a minor role, during the second half of the XIX th century the quantity of oxen underwent but some insignificant reduction. enviromment one can find many non-economic factors determinating the economic activity of the peasants. The difference as to the rentability of oxen and horse teams was at that time comparatively small. The peasant did not make any complicated economic calculation. On the other hand, a matter of a very great importance was the change in the style of life which was brought in the country by the abolishment of serfdom. The social importance of a particular peasant was conditioned in a great degree by his possessing of a respective horse team. The problem of the decay in using ox teams is rather a complicated one and researches carried out in this line cannot be limited only to economic factors whose role was important but not an exclusive one. Eor~AH EAPAHOBCKM MCQE3AHMH OBbIQAH I1PMMEHEHMH BOJIOB B KA QECTBE CMJIbI THrM B I10JIbllIE M B COCE~HMX CTPAHAX KpaTKoe COl\ep)l{uHHe B HayqHblX vICCJIel\OnaHI1RX l\OBOJIbHO 'laCTO npHMeHJWTCa H3BeCTflOe ynpOll.\eHl1e, 3UKJIlO"laIOIlleeCR B y6em:l\eH!1l1, '-ITO B paMOHax n,c ypOBCHb CeJIbCKOrO x03Hi-icTBa 6blJI BbIIlle - BOJIbl, npep,CTaBJIRIOll\l1e co60~1 TRronylO CI1JIy, paRee .YCTYI1I1JIoH MecTo JIOIll311,RM'leM B paMoHax, rl\e CeJIbCKOC X03RMCTBOOblJIO oo.lIee OTCTaJIOC.IIoqTJI nOBCIOl\Y C'łHTmOT, 'lTO 3a\ieHY BO.1I0B JIOIll3l\bMJI cJle;llyeT CqHTaTb npOHBJleHl1eM HeKoi-i nporpecCHBI-WWl\eRTCo'!bHOCTI1.Heco;vIHeHHo, eCJlv~ Bonpoc KacaeTCR CGEoKynHocTH 3Tcro RBJlCHHR, TO TaKara pO;lla MHeHHe cnp3ne;:jJlI1Bo. Hy)KHO o:IHaKo nOMHHTb, 'lTO B MHOn-IX CJIyqaRX ynoTpeOJIeHlIIe nOJlOB 6blJlO 3Ha'-lHTeJlbHO óOJlee 3KOHO;\IVI'łHO"ieM I1CIIOJlb30B<lIUICJIOW3;l1ci:1,a HHor;ll3 ;:\alKC Tpe60BaJlO MCHbweM 3aTpaTbl qeJlOBe'IeCKoro TPYl\3. IIo3TOMY OOOOIlleHHe :)Toro RBJlCHHR VI nOAxol\ K Bonpacy BOJJOB H JIOIlla;llet'I B o/:UlO}r J'I TOrI )Ke nJlOCKOCTlII,KaK K OPYAHRM OOJlee np,B1HTHBHbI:vI 1'I oOclee ycoBep:..ueHCTBoBaHHbl:l1,;\lOlKCT nplllBeCTI1 K OIllHOO'IHbDI ynpOll\CHHH\1. B XIX EeKe CJlom:HaR CI1CTe\Ia u;eH MJ1Ca, pa3Horo pOl\a cPypam:a, B03.H~.\fpam:AeHVIR3a HUei\lHb!Jl Tpy,1\, a 'IaK1F:e Vl3BeCTIlURnpVlBR3<lHI!OCThK TOro lI:HI 1'lEorO pO;:jU ynpRlKI<e - BOJIOBbeM vI.1IHJ1owal\J1Ho;l, CliH3UHU 6blo'!" c YCJ1OBHR\IVli'(aHHOM ;\leCTHOC'IH. Eo BTOPO~I nOJlOBI1He XIX BeKa B EBpone 60:lbIlle Bcero PU3i30AHJlil BOJJOB, B TaK pa3HOpOi'(HbIX Ka3aJlOCb Obi pat10H3X n CMblCJrC x03;U1CTB3 In the second half of the XIX th cen tury and in the beginning of the XX th century the decreasing of the oxen team quantity was caused by many a complicated economic factor. At the same time a big role was playej by the habits of the population, by the fash:o:1, by snobberyand by other factors which are not always taken in consideration during research work in the field of economic history but which are of great significance in economic researches. In the traditional conservative village • �430 H YCJIOBI1t'l MeCTHOCTI1KaK 6aJIKaHCKI1e CTpaHbl B 3a- 11 BeJII1K06pI1TaHI1fl. BHCI1~lOCTI1OT COBepllleHHO pa3HbIX 3KOHOMI1'IeCKI1XcPaKTopOB, KaK p. 011HO~! TaK paiilOHOB, peHTa6eJIbHOCTb H B flPyroM 60JIee BbIcOKafl, repMaHCKoiil pbIX H3 yrroMflHyTblx "'łe~l BbIrOl1HoCTb J1Mrrepv!I1 11 ABCTpl111 nl1X pat'IOHax, 3Ha'IHTeJIbHO 60.nee pa3BVITbIX. Teppl1TOpl111 6aplllHHbI. BOJlbI BeKa, 60JIee Ha TOJIbKO 12°/OJ. TaK}I{e ,I\pyroiil pOJIb XIX VI B B T€'1eHl1e rrOJIOBI1He XIX 11 B 6bIJIO He Bcer,lla 6bIBalOT B3flTbl B y'IeT !IOJll,- BrrJlOTb a nOCJIe 3KOHOMI1'łeCKoi'I I1CTOpYlI1,HO KOTopbIe !OT B 3THorpacPH'1eCKI1X THBHOM ,I\epeBeHcKoti: v.cCJIe110BaHHflx. cpe,lle rrpel1orrpe,I\eJlRIOIlIYlX B XX BeKa TaKJKe H B 60JlbIllOti: pOJIb Hrpa- cP3KTOpbI, Eorrpo- Tpafl11Q110HHoJi, KOHcepBa- MHOro He3KOHOMI1'IeCKI1X Cp'.KTu. KpecTbRHcKylO 3KOHOI\lH'1ecKYIO ,I\eRTeJlbHOcTb. rrpl1 rrOJIb30BaHl1l1 JIOlllal1bMI1 HMeJla 06pa3a JlI1KBH,I\aQI1Yl 6apllIl1HbI. JKI13HI1, KaKafl COQHaJlbHOe B 60JIblllOM CTerreHM 3aBI1CeJIO OT Toro, HacTynl1JIa 3Ha'1eHI1C viJIYl BO.naM!'! He rrp0113B0l1l1J1 60.TIbIl10C 3H8-B AepeBHC YlC'1e3al-Il1fl 06bI'1afl no- YllVleJIJII1 OH COOTBeTCTBYIOIlIY'0 J10- rrOJIb30BaHHfl 110BOJIbI-IO CJlD<KHOe flBJleHl1e orpallY!'IYlBaTbCJl TOJlbKO Ba)J{HylO pOJIb, H BOJlOBbeti: yrrpi11KKOM rrpel1- rrpYI ero I1CCJle,I\OBaHI1I1 IłeJIb3H 3KoHOMY!'ieCKI1~lYl cjJaKTOpaMI1, HO He el1I1HCTBeHHYIO. Tematem niniejszego artykułu jest charakterystyka niektórych składników etnograficznych w ludowej (chłopskiej) kulturze głównie na obszarze między środkowym biegiem rzeki Łaby a Wartą. Użyte w tytule określenie "pogranicze polsko-niemieckie" ma zatem w naszym ujęciu stosunkowo szeroki zasięg geograficzny. Odnosi się bowiem do strefy przeciętnie szerokiej na około 350 km. Do nazwania tak szerokiej strefy pograniczem uprawnia nas historyczny fakt, że polsko-niemiecka granica językowa i polityczna na przestrzeni ostatniego tysiąclecia ulegała przesunięciom i wahaniom w amplitudzie zawartej między wymienionymi rzekami. W strefie tej znalazła się Wielkopolska z tzw. Ziemią Lubuską l oraz Brandenburgia z regionami: Marchią Wkrzańską (Uckermark), Barnim (na płd. od kanału Odra-Havela), Łużyce, Flaming, Tełtow, Zauche, Kraj Haveli (Havelland) i Prignitz. Kraj ten, włączając doń Starą Marchię (Altmark), a od XVI w. tak~e okręgi Storkov i Beestow, określano nazwą Kurmark. Przedłul Obszar OTl1eJIbllCJro X03fll1H8 yrrpflJKKy. I1p06J1eMa 11 CbIrpaJlI1 KO- CTerreHl1 BbIcTyrra- CJIO)J{HOM3KOHOMH'1eCKoj;'1KaJlbKy JIflQI1I1. 3a TO O'łeHb CTaBJIfleT IJT'paJIa BeKa YMeHbllleHl1e l1PyrHe Torl1a llIa~I1HYIO 3Ha'1Yl- MHOrl1MYl CJIO)l{HbIMH :3KO- '1eHl1e CJI0 nO;10B11He O'leHb 011H3KO, 60JlblllyIO B KOHQe J1HKBHl1aqI1H 6apJ..:(I1Ha CpaBHI1TeJIbHO HeBeJlYlKa. KpecTbflHI1H rrepeMcHa E MOJKHOHaiinl1 peHTa6eJIbHOCTl1 B TOT nepYlol1 B r,I\e 187U flO rrpl1 I1CCJle110BaHl1flX no ca:\f 6bIJla Ha3bIB,:leMOro He3Ha'łI1TeJIbHO. Ha'1aJle OflHOBpeMeHHO, HaCeJIeHHfl, WROBLEWSKI POGRANICZE POLSKO-NIEMIECKIE W ŚWIETLE MATERIAŁÓW ETNOGRAFICZNYCH COcer\III1X )J{YlBOTHbIX, a Bbl3EaHO MOl1a, CH06113M, a rrpl1BbFIKa TADEUSZ 6bl- rrocJle BTOPOM nOJIOBVIHbI XIX JIa Pa3Hl1Qa TaK TOJlbKO EeCbMa BeKa 'lHa- cpa3Y raJIl1QVIYl, B nepBO(1 Hm'iH'IeCKI1MVI cPaKTopa~m. pOB, JII1 He C'rOJIeTl1fl, CTOpOHbI, B paMOHax BOJlOBbeM ynpfl)J{KI1 pai1oHax, lłeKOTOpblX CI1CTeMbI KOJlI1'IeCTBO BOJlOE YMeHbllll1J10Cb BTOpOti KOTopble B "'łyTb Teppl1TOpvIl1 TaK)Ke BOJlOB YMeHbllll1JIOCb 3Ha'1eHHfl a 3a6poIl1eHa rrO'1TI1 OT Ha'1aJIa 3Ha'łI1TeJIbHYIO Bo 6bIJIa Harrpl1Mep, CTerreHI1. C JIH'IeCTBO B HeKOTO- BOJIOBbfl ynpmKKa BOJlbI COCT3BJIflJIl1 rrOJlOBYlHy ynpflJKKH, KperrOCTHoiil TeJlbHOiil B qexvlY! COCTaBJlflJlVI rrOJlOBYlHy 3arrpflraeMbIx CTOJleTl1fl y)Ke XIX Teppl'ITOpHl! TO TaM TmKe '"leM B raJII1QI1I1. rrOJlbCKI1X 3e:vIeJIb, KopoJlescTBa rOAa HanpHMep, pacnpOCTpaHeHa, BO.1JOBbfl yrrpmKKa OT1IeHbl CKJrO BpeMeH, EOJIOB 6blJIa KacaeTCfl KO"'1I1'ieCTBO BOJIOS, "'łeM B l1PyrI1X .ITa 3Ha'lYITeJIbHO 60JIee Ha -qTO p<t3BHTbIX B X03RiilcTBeHHOM OTHOllleHHI1, pa:mO,!lHJIl1 60JIbIl10H "'łHTeJIbHO cJIa6ee CTpaHax JIOlllal1eiil. KCTopbIe XOTfl w wistości ma Dawna Ziemia Centrum furtu jej n/O.) skupstwa, nie B. publicystyce Lubuska leżało na zach. po t. V, z. prawo Problemy 4/1961, się s. bowiem Odry. 143. Od do (ok. 1124 Ziemi słubickiego do obu 10 r. był na Lu.buskiej, nazwy [w:] rzeczynazwie. rzeki płn. Lubusz Lubuskiej w o 'tej stronach km od Odry. Frank- siedzibą należało i sulęcińskiego. historycznej Ziemi Lubuską regionem po Lebus) diecezji, powiatów Ziemią historycznym (niem. brzegu zasięgu zatem C h m i e l e w s k a, czeństwo" z rozciągała Lubusz terytorium miałyby nazywany wspólnego z grodem i sądząc obecne wiaty aktualnej niewiele Tylko Ziemia "Kultura bijedy- te po- Lubuska. i Spole- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e89f93d0f834755f7e48bd564162a49a.pdf 7e86851e30f85e422b9c2da69cd58631 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3024 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2828 Title A name given to the resource Zapiski do zajęć ze studentami w Katedrze Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski » ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIE] NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Zapiski do zajęć ze studentami w Katedrze Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim W ramach przygotowań do spektaklu „Metamorfozy". 29.02.96 Ż Y W O T APULEJUSZA biografia, kariera i pozycja, dzieło postać kultowa (cezar A l b i n , Septimiusz Sewer znali dzieło) „My rodzina platońska żyjemy w tym, co jest uroczyste, wesołe, świąteczne, wyższe, niebieskie". P O T O M N I A APULEJUSZ Św. Augustyn De Civitate Dei (przeciwstawiał się kon­ cepcji duchów pośrednich) Żywot Apulejusza I I gi e k po Chrystusie, ur. prawdopodobnie 124 lub 127. Metamorfozy to obfity i autentyczny materiał życia i obyczajów jednego z najbardziej fascynujących okre­ sów w historii cywilizacji i kultury. Upadek Imperium trzymającego w szachu połowę ówczesnego świata. W 1 Koncepcja i konstrukcja Pawła z Tarsu staje się nie­ podważalną wartością w walce o nowe prądy duchowe, aczkolwiek wydaje się jeszcze wtedy, że w sferze ducho­ wości i religii świat przyjmuje synkretyzm. Nowe prądy kulturowe rodzą się i płyną z prowincji, a nie z centrum (np. z A f r y k i Północnej). Dostrzegam t u wiele paralel z przewartościowaniami i przekształceniami dokonującymi się dziś po upadku „imperium zła". Klimat „konwulsyjny". Nieco później Św. Augustyn, orędownik zwycięskiego już definitywnie chrześcijanizmu polemizuje w swoich pismach (De Civitate Dei) z extra pogańskim było nie było Apulejuszem. I chyba nie jedynie dlatego, że jest jego pobratymcem z afrykańskiej Madaury (urodził się w Thagasta). Augustyn ma Apulejusza za Platończyka i przydomek Platonicus m u nadaje. Apulejusz pobierał nauki w Madaurze, Kartaginie, Atenach, Rzymie. Był klerkiem, podróżnikiem i poszukiwaczem przygód, mistagogiem. Studiował dokładnie ówczesną gramatykę, retorykę, poetykę, geometrię, muzykę i przede wszystkim - do­ głębnie - filozofię. Żył z zawodu prawnika (adwokata) i retora. Znał języki. Ćwiczył duszę. Miał Predystynację. Był inicjowany i wtajemniczony w misteria. Głównie w misteria Irydy i Ozyrysa. Opis mistetiów z księgi X I Metamorfoz jest jedynym tak dokładnym, jaki się zachował. Opis ten, fascynujący, przypomina dramaturgię inicja­ cji szamańskiej. a. do wtajemniczenia potrzebne zezwolenie i wyraźne wezwanie bogów objawiające się w snach, widze­ niach, b. uczynienie czegokolwiek przeciw woli sił wyższych grozi nieszczęściem lub śmiercią, c. potrzebny jest kapłan prowadzący kandydata (oj­ ciec duchowny), d. praktykowano posty, oczyszczenia, milczenie służą¬ ce skupieniu duszy, e. zejście do podziemi, symbolizujące wyrzeczenie się poprzedniego życia. Połączone z okropnymi prakty­ kami miały rzeczywiście wypędzić ducha poprzed­ niego życia Kandydat rzeczywiście „zbliżał się do granicy śmierci" „w środku nocy widział błyszczące słońce", f. przyodzianie w szaty nowych zaślubin, g. uroczyste ukazanie się ludziom, h. uczta. Dostąpił wyższych stopni święceń i jako dekurion w kolegium Prostoforów chodził z ogoloną głową i no­ sił w czasie obrzędów przedmioty kultu. W Rzymie, w czasie pobytu tam Apulejusza, najbar- �I Whdzimien Sttminuski • ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI W o l a : „My rodzina platońska, żyjemy w tern co jest uroczyste, wesołe, świąteczne, wyższe, niebiańskie!" dziej wpływowym mówcą i uczonym był Fronto, wy­ chowawca cezara Marka Aureliusza. (może być odą Gardzenie) Jakbyśmy słyszeli hymn Promienistych. Jego Bóg to platoński Basileus - przyczyna wszechświa­ ta; - ojciec dusz,- źródło bez rodzenia; - niewielu my­ ślicielom dostępny. Apulejusz pisze erotyki. Dosadne. Czyż nie jest nasz autor skrojony na postać kultową? W Egipcie działa słynny astronom Ptolemeusz, do któ­ rego Apulejusz wyruszył w podróż, ale do celu nie do­ tarł. Zatrzymała go choroba w mieście Oea (dzisiejsza L i ­ bia). T a m oskarżony o magię (w okolicznościach tragiko­ micznych), którą zresztą namiętnie się zajmował - wy­ głosił przed sądem konsula kilka swoich mów obron­ nych, które przetrwały do dzisiaj pod nazwą Apologui. Jest też postacią teatralną. Wygłasza swoje wspaniałe, płatne mowy (zawód retora), przed doborową publicznością w teatrze w Kartaginie. W końcu zaś otrzymuje godność sacerdos provinciae (w greckim: archijerej) Afryki, który to urząd nakłada na niego obowiązki organizowania (urządzania) i aran­ żowania zgromadzeń Świątecznych i igrzysk. Wspomina o t y m Augustyn. Był więc tez kimś w rodza­ ju producenta i reżysera. Magia. Cień wszelkich nauk i sztuk. W i e c z n a po­ kusa niespokojnych umysłów. W owych czasach, jak i po wielokroć w dziejach póź­ niejszych - siostra nauki. Dość powiedzieć, że jednym z donosów zaniesionych przed sąd przez oskarżycieli było, iż Apulejusz rzadkie okazy ryb każe sobie przynosić, po czym je rozkraja, rozdziela i aptekarsko opisuje, (cytat str. 64-65 Apofcgia) Stawia się jego posąg w jednym z ważniejszych punk­ tów Kartaginy, za sprawą kolegi Emiliana Hrebona, konsula, wcześniej w Oea. Jako się rzekło, wierzy i uprawia magię, wierzy w zaklę­ cia - incantamenta - a te były naonczas zakazane. Apulejusz wierzy, że dusza ludzka zwłaszcza młodzieńcza i niewinna, może być za pomocą zaklęć uśpiona i dopro­ wadzona do zapomnienia tego, co ją otacza, a straciwszy pamięć ciała, może całkowicie powrócić do swej pierw­ szej natury, która jest nieśmiertelną i boską. Wtedy, ja­ koby we śnie, może przepowiadać rzeczy boskie. Nit; bez powodu jungiści zajęli się tak gorąco analizą głębi Złotego Osła, a szczególnie opowieści o Psyche i Amorze. Po 45-tym roku życia (ok. 170 n.e.) przestaje być ak­ tywnym publicznie. Pisze i . . . chyba kształci uczniów. Rozprawy o Bogu Sokratesa, o nauce Platona, o Świecie. W końcu - Metamorfozy, którym Augustyn nadal pod­ tytuł Złoty Osioł Augustyn (354-430 n.e.) Charakteryzuje je (w warstwie językowej) - niezwykle kwiecisty, swobodny, wirtuozeryjny styl. Przekład Jędrkiewicza-słaby. Inni autorzy Metamorfoz: Lucius z Patras Lukian z Samosat (120 n.e.) Dionizos na ośle w asyście Sylenów, fragment wazy François 35 �Włodzimierz Sumiewski • ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI - od Apulejusza - metamorfoza to układ efektownych przypadków, ułożonych w szereg odłączony od szero­ kiego procesu kosmogonicznego (sytuacje kryzyso­ we, graniczne układane wg dowolnego porządku). Złamanie linearności. - Chrześcijaństwo wykorzystało tę metodę do pomy­ słu konwersji (nawrócenia). Schemat wina - kara - odkupienie - szczęśliwość. Wykorzystano też dla idei cudu (gwałtowna prze­ miana). SYMBOLIKA OSŁA: APRECJACYJNA - DEPRECJACYJNA - u Hebrajczyków: (por. cytaty z Biblii), symbol wła­ dzy królów i sędziów, ulubiony wierzchowiec pro­ roków. - W Ewangeliach: osioł z wołem u żłobu, wjazd na oślęciu do Jerozolimy. - Wcześni chrześcijanie to asinatii (czciciele osła). Sgrafitto na Palatynie (I poł I I I w.) - Ukrzyżowany z głową osła. Amulety Ukrzyżowanego z oślą głową (z Montagnana, Włochy). - Średniowiecze. Św. Franciszek nazywa swoje ciało „bratem osłem". Festum asinorum (święto osła), z okrzykiem „hinham" (zamiast amen). Msze objęte oficjalną liturgią katolic­ ką na pamiątkę ucieczki z Egiptu, osła betlejemskiego, oślicy Balaama, wjazdu do Jerozolimy. Tańczący osioł Pod koniec drugiego stulecia Metamorfozy Apulejusza są utworem modnym, powszechnie czytanym, świadczy o t y m list cezara Septimiusza Sewera z 197 r., w którym z niechęcią nazywa utwór pogardliwie „milecko- punicką historią o babskich czarach". Współcezar A l b i n wyraża się zaś o n i m pozytywnie. Starożytność - Przy misteriach Eleuzyjskich powstało przysłowie: „osioł nosi świętość" por. Złoty Osioł nosił wizeru­ nek bogini syryjskiej. Też w Mykenach Agamemnona - por. tłumaczenie z Onos lyras. Niektórzy nazywają go wędrownym mówcą, takim ja­ k i m był Lukian. Apulejusz kształcił się w muzyce. Grał na lirze i śpiewał. Był niezwykle przystojny, w sądzie robiono mu z tego zarzut. Odpierając go porównywał się do legendarnej urody Pitagorasa. Nosił długie włosy. Zbty - - Bóg Osioł Apollo - Apollo - Onos, lub z gr. Apollo Kdlaios (KiII=Osioł) - Apollo Zwycięzca tak przed­ stawiony. - Legenda o Midasie, królu frygijskim, jego oślich uszach, inna wersja: Midas był Sylenem (czlowiek-osioł), miał z natury ośle uszy; był uważany za wy­ nalazcę jednego z rodzajów fletu; wprowadził la­ ment żałosny grany na aulosie; pierwszy pozyskał ołów; posiadał niezwykłą siłę; w jego osobie wiąże się muzykę z pracą w metalu. Ujął się za Marsjaszem (nauczyciel gry na aulosie) w jego konkurowaniu muzycznym z Apollem, którego Apollo obdarł ze skóry. Osioł tzw. opowieść milezyjska (od Arystotelesa z Miletu.) najwyrazistszy obraz epoki, ks. X I - jedyny dokument misteriów Eleuzyjskich, poprzednicy „Mileziaków". - W Egipcie kult Apisa, osioł znienawidzony. Persowie po zdobyciu Egiptu tępili kult cielca a popierali kult osła. Persowie pozwolili odbudować świątynię w Je­ rozolimie (536-515 p.n.e.) bo kult Jahwe kojarzyli z kultem osła - walczącym z kultem Apisa ( V I w. p.n.e. O d Cyrusa,; 525 p.n.e. - Kambizes podbija Egipt, potem jest Dariusz I i Kserkes 1) B A C H T I N A APULEJUSZ - fenomen metamorfozy - należy do światowej skarb­ nicy folkloru, - w metamorfozie - idea rozwoju skokowego, złama­ nie linearności, - do Apulejusza; przemiany - to wielkie bloki kosmogoniczne (Owidiusz), 36 �I Wkxkimierz Sunfcudd • ZAPISKI 1X5 ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI Dla struktury przedstawienia ma to fundamentalne znaczenie. Budowałem tak zarówno Awwakuma jak i Carmina Bu¬ rana. Przed Owidiuszem rozumienie metamorfozy (przemia­ ny) miało charakter kosmogoniczny. Zmiany następo­ wały po sobie cyklicznie. Dojrzewały. O d Apulejusza metamorfoza jest formą cudu. Jakby się wybierało poszczególne efektowne przy­ padki i układało w szereg pozbawiony jedności lub ra­ czej - budujący nowy model, w którym wszystko wiąże się ze wszystkim, ale na poziomie... (rozwój skokowy, pędowy). ONOKOITES (KAPŁAN OSŁA) I LE DOCTEUR ONOCEPHALE K u l t osła (tajny) przejęty przez chrześcijan. Tertulian (r. 196 n.e.) nawrócony, „głowę osła traktu­ je jako naszego Boga" Obrazy człowieka w todze, z papirusem w dłoni, z gło­ wą osła i stopami, z podpisem „Deus christianorum Otiokoite" Monety za cesarza Honoriusza (393-423 n.e.); z wize­ runkiem karmiącej oślicy z podpisem Jezus Chrystus Syn Boży (IHS XPS Dei Filius) Czas, na któtego konstrukcję składały się wielkie bloki kosmogonicznego porządku z mnóstwem stałych uza­ leżnień - rozpadł się. Teraz można go było składać na nowo, z mnóstwa fe­ nomenów, w dużej mierze podług własnej wyobraźni. Terrakota, znaleziona w Neapolu, przedstawia osłogłowego Chrystusa jako nauczyciela (w todze i z papirusem). Inskrypcja z Pompejów mówiąca „nauczało tutaj oślę" kojarzona jest z symbolicznym Chrystusem. Stąd willa została nazwana „Casa d i Christiani" (miejsce spotkań chrześcijan). Potrzeba pokazania gwałtownej przemiany każe przed­ stawiać życie człowieka, czy opowieść o losach jako zło­ żoną z kryzysowych momentów. Ja bym powiedział: z sytuacji granicznych, z torsji i re­ torsji. Bachtin widzi w Złotym Ośle wzór powieści, z której czerpano do układania żywotów świętych. Życie w grzechu, pełne pokus, a potem kryzys i odro­ dzenie. Idea przemiany wywodzi się z filozofii greckiej - jak również - z obrzędów kultowych, np. misteria eleuzyjskie oraz we wczesnym chrześcijaństwie. W I i I I wieku n.e. magiczne zabiegi metamorfoz nale­ żały do repertuaru szarlatanów. Takie ujęcie kondycji ludzkiej, losu człowieka dopro­ wadzono dziś do patologii. O atrakcyjności i wartości kondycji ludzkiej decydują dziś konwulsywne zmiany wizerunku. Życie, z którego konstruuje się legendę musi się obowiązkowo dzielić na kilka - przeciwstawnych sobie - żyć. Myślę, i i takie konfabulacje są funkcją gwałtownych przemian historycznych i politycznych. Konstrukcję taką wprowadziło na szeroką skalę chrze­ ścijaństwo, stosując kategorię nawrócenia (konwersji). Dla literatury i dla t e a t r u - jest to wartość bezcenna. Złamanie porządku linearnego oraz zasady trzech jed­ ności. W obrazach metamorfozy mamy do czynienia z ideą rozwoju. A l e nie liniowego a skokowego (pędowy). Mamy w Zforym Ośle motyw drogi, zarówno w znacze­ niu dosłownym jak i w metaforycznym odbiciu życia. Przestrzeń geograficzna staje się odbiciem losów bo­ hatera. Mamy tu zastosowany schemat wina - kara - odkupie­ nie - szczęśliwość. Bachtin twierdzi, że dla wszystkich motywów fabular- Osiol tańczący przy harfie Vi �Włodzimierz Siuniewsla * ZAPISKI DO ZAJĘĆ Zt STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI Jak skonstruować nych Złotego Osia można znaleźć odpowiedniki mitolo­ giczne. Ja wierzę, że sztuka teatru to połączenie sytuacji mito­ logicznej z gestami prozaicznej powszedniości. Metamorfozy M e t a m o r f o z a należy obok motywu t o ż s a m o ś c i do światowej skarbnicy folkloru społeczeństw przedklasowych - Bachtin. A U G U S T Y N (354-430, UR. W T H A G A S T A , A F R Y K A P D N ) I d e a m e t a m o r f o z y - z filozofii greckiej oraz z an­ tycznych misteriów (gł. eleuzyjskie), tu: prymitywne magiczne formy z I i I I w. n.e., por. wpływ misteriów eleuzyjskich na tradycję grecką. W mitologicznym obrazie metamorfozy zawarta jest idea rozwoju s k o k o w e g o (z p ę t l a m i ) . Określa to porządek czasowy. D E C I V I T A T E D E I KS. V I I I , IX Polemiki z filozofami w imię teocentryzmu. Daje w ten sposób przegląd historii filozofii greckiej. Polemizuje głównie z dwoma nurtami: O d Pitagorasa - italski, O d Talesa z Miletu - joński, Mówi o tych, których filozofia traktowała o sprawach bożych. Dochodzi do Sokratesa (kwestie moralności, obyczajów) i Platona (odróżnianie prawdy od fałszu). Według Platona mędrcem ten, kto poznaje, naśladuje i miłuje Boga. Cykliczny porządek (np. szereg geneologiczny; pory ro­ ku) - odrzucony. Charakterystyczne jest przemienne występowanie róż­ nych, niepodobnych do siebie form (obrazów). Augustyn sugeruje, ze Platon musiał znać pisma proro­ ków żydowskich (z rozmów!). Porównuje zbieżności Księgi Rodzaju z Timaiosem. Zjawiska nabierają charakteru cudu. Nie ma procesu historycznego czy psychologicznego. Wybierane są e f e k t o w n e p r z y p a d k i , które układane są w szereg pozbawiony (z pozoru) organicznej jedności. Każda z metamorfoz stanowi zamkniętą poetycką całość. Sprośne widowiska i poetyckie kłamstwa to domena demonów. Znajduje to Augustyn u Apulejusza i polemizuje z jego ujęciem doktryny Platońskiej. Apulejusz urasta u Augustyna na głównego neoplatończyka (popularność?!) Komentuje utwory Apulejusza, np. O bogu Sokratesa, krytykując opiekuńczy charakter dajmoniona i jego po­ średnictwo z bogami. U Apulejusza metamorfoza ma charaktet magiczny. Los człowieka zawierany jest w pokazaniu p r z e ł o m o ­ wych momentów. G ł ó w n e , p r z e ł o m o w e , kryzysowe momenty - uka­ zują jak człowiek staje się kimś innym. L i c z ą s i ę k r y z y s y i nowe n a r o d z i n y . Tak były budowane żywoty świętych - kryzys - oczysz­ czenie - odrodzenie. Apulejuszowej koncepcji dobrych demonów stoją­ cych pomiędzy ludźmi a bogami przeciwstawia A u g u ­ styn Chrystusa jako jedynego pośrednika, tylko o n może zapewnić zespolenie z nieśmiertelnością i szczę­ śliwością. Wyjątkowe, n i e z w y k l e k r ó t k i e m o m e n t y życia. Podkreślają one charakter i obraz człowieka. Czas spektaklu jest czasem przygodowym. Jak w powie­ ści typu Zloty Osioł. Jest to czas wyjątkowych, niezwykłych zdarzeń, który­ mi rządzi przypadek. Przypadkowa może być równoczesność różnych incydentów. W tej przypadkowości jest jednak pewna logika. Jest to logika, która prowadzić ma nie do zwykłego p o ­ t w i e r d z e n i a t o ż s a m o ś c i , a do nieuchronnego po­ wstania n o w e g o o b r a z u c z ł o w i e k a . Nazywam to fenomenem lawiny. Uruchomienie jej prowadzi nieuchronnie do przemian. Inicjuje ją niestosowna ciekawość, zmysłowość, poku­ sa, czyli to co należy do sfery prowokacyjnych stron na­ tury ludzkiej. Mówi Augustyn, iż wśród pism Apulejusza znalazł przekład Asklepiosa - jedynego znanego mu dzieła her­ metycznego. Zbija przy okazji tezy przypisywane Hermesowi T r i smegistosowi (pierwszy mędrzec starożytności Babilonia-Egipt, gnoza pogańska, Corpus Hermeúkum I I - I I I w.) Jednakże wypowiedzi Hermesa o jednym i prawdziwym Bogu uważa Św. Augustyn za słuszne. Status religii oficjalnej w państwie rzymskim uzyskuje chrześcijaństwo w 380 r. (cesarz Teodozjusz) za życia Augustyna. Wcześniej Konstantyn W i e l k i ogłasza to­ lerancję religijną. Takie cechy musi mieć reżyser i aktor. 38 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43b2965fffda6fad81c60a70e5e496fd.pdf bf074b263bf81bdfe86d132cba162cc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3070 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2874 Title A name given to the resource Zapiski z gardzienickiej chaty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.401-406 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gołaj, Mariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Golaj • ZAPISKI Z GARDZIENICKIEJ CHATY W ędrowałem w swoim życiu wiele, wędrowa­ nie ożywiało moje życie, ofiarowywało mo­ jemu życiu wiele żyć. Wędrowałem dzieckiem, z Babcią Julą za rękę, przez polne drogi Osoli, wśród zbóż. Wędrowałem młodzień| cem, okazjami, przez Polskę lat siedemdziesiątych; od­ krywałem Europę w płaszczu ortalionowym zamiast śpiwora - byłem włóczęgą. Zamieniałem mój Wrocław na świat i przemierzałem go po wielekroć. Biegałem po poligonie, w hełmie, w samotność wojennego teatru I młodości. Trafiłem do Gardzienic. Przy Staniewskim latami wędrowałem po „Natural­ ne środowisko teatru", zaprzęgnięty w łódź wypełnioną muzyką, obok najbliższych m i osób. Byłem posłańcem spraw, przy których rosłem. Paliłem mosty, deptałem ziemię, by wejść w wiek męski. I wszedłem - Awwatum, Carmina Burana. Z okna mego domu śledziłem zmieniające się kolory taki i wiewiórkę, którą nazwałem Zeami. Przysypiałem i śniłem skrzypienie stalówki mojej maszyny do pisania. Budziłem się pobity. Przemietzałem fakty - rekonesanse, wyprawy, warsztaty, sympozjony, sesje, zgromadzenia, spekta­ kle. Australie, Nowe Gwinee, Indie, A m e r y k i , Ukra­ iny, Anglie, Koree, Laponie, Japonie, Brazylie. Lata. Ludzkie konstelacje. Teatr. Sam nigdy bym tam nie doszedł. Wbiegając w czterdziestki, ryczące, wyruszyłem na Wschód. Wróciłem. Dziś dniami strzelam z łuku, a no­ cą, na dwudziestą, chodzę do Domu-Teatru zajmować się zwierzętami. Szczególnie osłem. Podtykam mu pod pysk tóże i ryczę, i czekam przemiany. Wrocław. Początek lat sześćdziesiątych | W poniedziałkowe wieczory wyruszyłem z ulicy Knia[ ziewicza 11, mieszkania 8, do kościoła Św. Wojciecha, I za fosę. Szedłem obok szewca, do którego odnosiłem do żelowania buty, koło zakładu pani Basieńki, gdzie biegałem z pończochami mamy, żeby „podnieść oczka", kolo kutego, poniemieckiego parkanu i w połowie zruj­ nowanej, poniemieckiej kamienicy, gdzie mieszkał mój kolega, z którym w poniemieckim bunkrze piłem po raz | pierwszy wino. Poniemieckie gruzy i chłopięca wojna, Polacy i Niemcy, nikt nie chciał być Niemcem, kamie­ nie i pierwsza krew. Małpi Gaj. A w kościele światło witraża i misy z wodą święconą, czaszki przy sarkofagu błogosławionego Czesława, po­ łyskujące obrazy, cienie i płonące świece. 0dziewiętnastej-służba. W zakrystii podstrzyżeni chłopcy walili się komżami, ] potem 10 minut nakazanego skupienia, ubieranie Księdza-Ojca, mszał da ręki, trzy dzwonki, wejście. Msza... i Spektakl. MARIUSZ Z GOŁAJ Zapiski gardzienickiej chaty* Grałem jedną z głównych ról, za Księdzem-Ojcem, organistą i N i m , dla którego to wszystko. Przyklęknąć i przenieść mszał, wrócić na miejsce, przygotować dzwonek, skłonić głowę, nalać wody i wi­ na, czasem tylko wina, wina, moja wina... Ministrantura po łacinie, melodeklamacja, klęczeć ze skłonioną głową, moja wina, wina... Trybularze i dzwonki, ich głosy, ich wypracowanie i szlachetność, jakże daleka od codziennej bylejakości. Moja wina, rzeknij słowo, nie jestem godzien... Złota patera podkładana pod usta tych zza balasków - wywalone języki, umalowane wargi, nieogolone po­ liczki, popsute zęby. Drgająca powieka dziewczynki o włosach z jasnymi pasemkami. Rachunek sumienia. Diabły i Anioły. Wina. Strach. Spowiedź. Przebaczenie. M a m jeszcze tyle czasu... Łzy szczęścia. Lekkość po pokucie. Spełnienie. M a m jeszcze tyle czasu. A k t o r e m byłem i w cywilu. Pierwsze próby. Babcia Jula myła m i nogi w misce i czytała Powrót taty. Woda chlapała na podłogę w kuchni, na żywe deski, szorowane przez rodziców w soboty, przy radiu Maty­ siaków. Pamiętam to wzruszenie i radość z zapamięta­ nego po raz pierwszy, powtórzonego przed snem, sobie tylko, w łóżku, tekstu. A potem trajkotałem go Babci Juli, siedząc na jej kolanach, gdy szyła, w rytm maszy­ ny do szycia „Singer", jak piosenkę. Na imieninach stawiali mnie na krzesło. Nie zawsze cichli od razu. Jeszcze wujek Janek stuknął kieliszkiem, jeszcze łyżeczka sałatki dla babci Kamy, jeszcze śmiech, jeszcze gwar. Jakąż piękną rodzinę ja miałem, te ich zgromadzenia, te biesiady... ten teatr. Zaczynałem jak dziecko, z opuszczoną głową, nie znałem jeszcze sztuki początku. Potem osiągałem rytm maszyny do szycia Babci Juli, uważałem na oddech. To było gdzieś przy * P i e r w o t n i e tekst ukazał się w miesięczniku „Odra" n r 9/1997. R e d a k c j i bardzo dziękujemy za zgodę n a przedruk. 401 �Mariusz Gohj * ZAPISKI Z OARDZIENICKIE] CHATY tlona ciepłym, żółtym światłem gierkowskich lamp, jak reflektorami w teattze. Nie przypominał innych, tlą­ cych się lichymi jarzeniówkami, ociemniałych ulic. To była Europa. „Za moim oknem, *>d skalistych brzegów, białe żagle wciąż jeszcze wychodzą na morze. Odchodzą w tamtą stronę, niepotargane skrzydła..." - T.S. Eliot. Most Grunwaldzki, wiszący, „nie brookliński". Odra. Mosty i kościoły. Apollinaire. Potem wybierałem - ko­ ło dominikanów przez Rynek i Świdnicką albo kolo i uniwersyteckiej polonistyki, albo od razu w dół, nad toScj., na. dworzec. Metamorfozy. Dworzec Główny to było włocławskie „down town" - ludzie, taksówki, ruch. Świecący zegar na wieży, mi­ gający, psujący się neon, kino nocne z huczącym wen tylatorem i seansami o północy. Bar, kawiarnia, restau-l racja - jedyne nocne lokale - żywe, ciepłe, dostępne, Smak grochówki z chlebem, klopsa w pomidorach,] ziemniaków z kapustą zasmażaną, podwójnych ziemi niaków z tłuszczem. Wędrowcy, przechodnie, podrói ni, nieudacznicy i poeci, milicjanci i SOK-iści, alkohol licy, ćpuny, dziwki, taksówkarze i kelnerki, te ulubiai ne, ulubione widoki, perspektywy, światełka, zakamar-1 ki, ławki. Dostojewski, Sattre. Wódka w pobliskie!! melinach, bramy, klatki schodowe, drzwi - „babcie"! „ciocie", radiowozy. Jakże te noce nie miały chuligau-fl skie być, skoto recytując Sergiuche, jego Moskwę zaj mieniałem na karczemny Wrocław. Fot. archiwum O T P słowach: „...najpierw, z początku, porwał mnie śmiech pu­ sty, a potem litość i trwoga...". T o było gdzieś t u . . . Jak przyjeżdżała rodzina z Pruszkowa, ze strony mamy, pierwsza była zwykle ciotka Irka - zamglenie oczu, wil­ goć rzęs, łza, pierwsza, wytarta, następne jakoś tuszowa­ ne chusteczką, grymasem. Rodzina ze strony ojca była żywsza, rozradowana, hałaśliwa. Stanowili zagrożenie dla mojego aktorstwa. Bzyknięcie zapałki przy zapalaniu papierosa babki Fatimy, paliła bez przerwy, kichnięcie wujka Pawła, szept ciotki Baśki, potwornie sceniczny, tego już się nie dało zatrzymać, to groziło klęską. „Kupcze, idź w miasto, ja do lasu muszę..." - bywało, że ciotki płakały na głosy. Wrocław. Początek lat siedemdziesiątych Wrocław przemierzany nocą, jeszcze dziś nie odma­ wiam sobie echa tych wędrówek. Wyruszałem spod Stadionu Olimpijskiego, gdzie wy­ najmowałem ciemny, wilgotny pokoik, z kredensem i biurkiem, i żelaznym łóżkiem, do okna którego nocą, spod drzewa moreli, pukali goście. Szedłem parkiem Szczytnickim - koło rododendronów, gdzie jakiegoś świtu czytałem komuś Rilkego: „Konno, konno, konno, tak przez dzień, tak przez noc, konno, konno, konno..." do placu Grunwaldzkiego. T o była przystań, rozświe­ T o nie był Wrocław, to był cały świat. Te pociąg • 0 niebieskich światełkach miały mnie kiedyś wywieźl daleko - „którejś nocy, ścigany pieśnią rozhisteryzwĄ nych stóp twych najdroższych, wyruszę w drogę... " -M salem w urodzinowym wierszu. A na razie z dworca M Ktzyki, ciągle piechotą - wiosną bzy, kasztany, butellaf mleka z wózka, poddasze ptzyjaciela-kumpla - z napił sanym wierszem, poematem, który „o bladym Ma okazywał się zwykłym bełkotem". T o był mój GinsbeJ 1 „kolczasty kłąb". I powrót, „na czerwonym byty Lao-tsy przez budzące się ulice miasta. T o był Teatr Miejscowy, Teatr Olśniewający. Tobf nasz Teatr Osobny. Było nas paru, zresztą życie nastał sowało przez tych parę lat. Tadeusz, Tomek, Bronek Monika, Hanka, Elżbieta, Jola, Jacek, Julka, Jurek, Mi| chał, Ryszard, Magda, Irek. Obłężenie wg Krasińskiego w Kalamburze, ŁagM Eskuńal w Pałacyku, Majakowski na Dawida, Schuj w Jerzmanowicach. I po pokojach, po domach, pogi leriach na jedną noc, w mieszkaniach, na ulicach, tai sówkami, pod czyjeś okno - wiersz, w podziemny! przejściach dworca - idziesz z walizką, stoimy podścil ną, stajesz, otwierasz, wchodzisz w nią, dmuchasz wśl giel wyciągniętego prześcieradła - „nauczę cię żarlim ści...". T e n teatr był poza teatrem. Poza Teattem Pol skim, Współczesnym, Karnetalnym - tam się chodzi w liceum. Poza studenckim poza Labotatot ium. ByJ 402 �Mariusz Gołaj • ZAPISKI Z GARDZIENICKIEJ CHATY to się i tam, przerzucało kładki, używało sal, staży, kon­ taktów, festiwali, świąt - byliśmy z ambitnych marzeń, żarliwych słów, nieprzejednani, wytrwali, czuli, więc nas wpuszczano i w lepsze towarzystwo. A l e tam już by­ ło za ciepło, więc wracaliśmy na ulice, w cień. I niektó­ rzy w cieniu pozostać woleli, do dziś. „Nie starcza już dwudziestoletnich burz ból, trzydniowy nie rozczula..." - pisałem w wierszu z wojska. Ślad na piasku - na piasku, na trawie, na drodze. N a chodi niku, posadzce, parkiecie. N a betonie, na linoleach ! i lasttikach, płytkach PCV, wykładzinach, deskach czy scenicznych, czy to była scena? | Zakłady karne, szpitale, kluby studenckie, domy kultury. Z tobołkiem scenografii na plecach, z dwoma reflektorami, boso. Dzień postu przed pokazem. ' zarost Dziś widzę to jakoś napuszone, nieskromne. Zapa­ trzone w siebie, w młodzieńcze „ja", jakże dalekie od w i ­ zerunku na scenie. Osamotnione, nie skonfrontowane ! z żadną tradycją, epoką, historią, zawieszone niby ' w „tu" i „teraz", z młodzieńczą wiarą, że tylko „tu" i „te­ raz" jest, z pretensją do widza, żeby to „ja" - „tu" i „te­ raz" zaakceptował. W pełni. Bo w „pełni" niby byłem ja. Spalone mosty, spalone przyjaźnie. Niektóre na zawsze. Pierwsze kroki w samodzielność, w wiek męski. D o Gardzienic. Olga Pawluczuk ze wsi Bubel Nad Bugiem 1 Lato. Zamglony wieczór, od łąk, od rzeki. N a drodze szczekały psy. Patrzyłem przez szybę okna, z nocy w izbie grało radio, stół zastawiony „wszystkim". Olga leżała ubrana na łóżku, z wyciągniętą, sztywną nogą. Chtapała. Zapukałem w okno. „Kto to?" - wrzeszczy. I ruch... Biegnie, kuśtykając, otwiera drzwi, nastawia wodę, kroi chleb, całuje, wyciera nos, gada, śmieje się, wy­ chodzi. Cebula, tuszonka, słonina - podsuwa krzesło, wszystko na czas. Wyciera fartuchem kieliszki, wlewa gościnną wódkę - „oj, będzie, będzie!" - woła, gdy stakany pełne. Wznosi toast. Jak ona wznosiła toasty... Te mowy, te zaśpiewy, stuknięcia szkła, śmiechy, dotyka­ nie kieliszkiem ust, już tylko przechylić... ale odstawiła, jeszcze jedna przyśpiewka i śmiech, i nawoływanie, i parę ogni na twarzy, w zmarszczkach, co jak bruzdy w ziemi. Studiowanie ludzi ze wsi, i c h pieśni, gestów, ruchu, ich technik, ich środowiska, ich kosmosu - to był ważny przedmiot gardzienickiej edukacji. Wreszcie Olga w siebie wódkę wlała - wydech, gry­ mas ust, przesłonięcie twarzy, skórka chleba pod nos. „Dobra... mocna..." - zaklęcie. I następna pieśń. Rano zaczynało się: „A co będziesz jadł?". I już sześć jajek kapie na słoninie, chleb z przedwczoraj i herbata, bardzo słodka. I opowieści, już nie cywilne, ale „pod 403 magnetofon". O chórze w kościele i jak jej zabronili śpiewać, bo wszystkich zagłuszała, o prawosławnym krzyżu i pielgrzymce na Grabarkę, o cerkwi i domu, 0 rodzinie i świętych, i wojnie, i cierpieniu, i samotno­ ści. T o już nie była tylko Olga, to było plemię, i poko­ lenia, tradycja, niszczona, i to niszczenie też było trady­ cją, to były ruiny chat nad Bugiem i zdziczałe, po prze­ siedleniach, sady owocowe, i odbudowywane kapliczki, 1 rzeka graniczna. I ja, który tego słuchałem. W 1993 roku, przygotowując wyprawę „Gardzienic" na Ukrainę, odwiedziliśmy z Mariana Sadowską w Drohobyczu ucznia Brunona Schulza. Staruszek z żoną siedzieli na ganku, pokazywali nam fotografie. W sadzie spadały jabłka. Pac... „Główna rzecz, ażeby nie zapomnieć..." - pac... - „żaden Meksyk nie jest ostateczny" - pac... - „jest on punktem przejścia, któ­ ry świat przekracza" — pac, pac. „Za każdym Meksy­ kiem otwiera się nowy Meksyk, jeszcze jaskrawszy nadkolory i nadaromaty..." Pac. Pac. Pac, pac... Wędrowałem na Wschód T o była podróż wymyślona dużo wcześniej, nigdy niegotowa, aż dziw, że się w nią udałem. Babcia Jula kupiła m i w dzieciństwie lampę, we Wrocławiu, na Dąbrowskiego. Lampa miała abażur, na którym były wielbłądy i one się pod wpływem ciepła ża­ rówki poruszały, kręciły, szły, wędrowały po piasku pu­ styni na Wschód. A potem, w młodości, w pokoiku na Olimpijskiej za­ chłystywałem się mirażami Wschodu, młodzieńczym poszukiwaniem iluminacji, technikami przemienienia, bycia pełnym - całą tą obowiązkową literaturą połowy lat siedemdziesiątych, wypisz-wymaluj Dharma bums Kerouaca. W u j e k Janek był bratem rodzonym Babci Juli, miał metr sześćdziesiąt wzrostu, był łysy i był kolejarzem. Pojawiał się w moim dzieciństwie w mundurze, z po­ marańczami w prezencie, zjadał obiad i mówił: A teraz porozmawiajmy poważnie. I zasiadała rodzina, chcąc-nie chcąc, przy herbacie i słuchała wujka Jan­ ka. W u j e k był członkiem Towarzystwa Teozoficznego, jeszcze przed wojną, znał, jak mówił, Dynowską i kontynuował swoje studia na Jesionce pod Warsza­ wą, gdzie mieszkał w maleńkiej chałupce z kotem, psem i pokaźną jak na warunki wiejskie biblioteką. Ptowadził ożywioną korespondencję i był wiejskim dziwakiem. Opowiadał o Białej Hierarchii w górach Tybetu, o minerałach i zwierzętach, z których jeste­ śmy o wędrówce k u Dobru a ludzie go widywali jak unosi się nocą nad borkiem W 1981 roku wujek ogłosił nadchodzący koniec świata i wezwał rodzinę do siebie aby tam przy zakupionym zapasie ryżu mą- �Mariusz Gokj • ZAPISKI Z GARDZIENICKIEJ CHATY k i i soli, przetrwać. Odwiedziłem go potem, przywożąc Króla Ducha, jak karmi! ryżem, w stanie wojennym, wróble. A potem w D o m u Zasłużonego Kolejarza, gdy leczył się jeszcze kolorem oranżu. A potem w Prusz­ kowie, na cmentarzu. zwierzęta powietrza. Malowane byki, słonie, małpy, par­ szywe psy, wielbłądy. Starzec w łódce łowi ryby, orzeł nad meczetem, sępy nad padliną. Baul i profesor z Kalkuty wędrowali z „Gardzienicami" w roku 1979. Baul śpiewał na-wiejskich zgro­ madzeniach, a chłopaki na motorach krzyczeli: „Te, upilim Indiana". Cóż dziwnego, każdy chciał się napić z Hindusem-Profesorem. Będąc z „Gardzienicami" w Irlandii, w Derry, mieszkałem u Jima H u ghesa. Jim miał dużo młodszą od siebie kobietę i psa, i doświadczenia ostrych represji za swoje sympatie polityczne. Świty, po pracy, spędzaliśmy przy szkląneczce whisky. Któregoś wieczoru usłyszałem w T V Baula. Jim włożył kasetę i nagtał program. T o był ori Baul z Gardzienic, był i profesor z Kalkuty; to był Baul, którego ciągle wspominają na Kendula Mela w Bengalu. Błękity świtu, błękity toni, błękity życia, błękity śmierci. Do Indii, na Wschód, wyruszyłem, gdy rozstawa­ łem się z żoną - to doniosły okres w moim życiu, za­ iste. Po dziesięciu latach bycia razem pojawił się okres szczególnego opętania, na swój sposób - świę­ ty. Przed domem, po łące biegało dziecko, w teatrze odbywały się pierwsze pokazy Carmina Burana. Dużo czytałem o Merlinie. W takich chwilach świat śpiewa pieśń, nie ma przy­ padków, jest się jak otwarta rana, wszystko cię czyni, i wiatr, i deszcz, i ludzie, i sen, i płacz, i śmiech. I to niedotkliwe. Indie Btzask i chłód budzącego się Vatanasi. Ludzie poko­ tem spali na dwotcu, kobiety budziły dzieci, by żebrać. Riksze czekały szeregiem. Był świt 24 grudnia 1991 roku. Wigilia. Zszedłem nad Ganges. Wszedłem do wody, do pasa. Wokół ludzie inkantowali słowa modlitwy. Podnosili mokre dłonie do czoła, do piersi, na wschód. Było ich wielu, rzesze. Odepchnąłem się od kamiennego schodka i zanurzy­ łem w Ganges. Płynąłem delfinem, na wschód, jeszcze dla rozgrzania, prędko. I nagle, przy wynurzeniu - słoń­ ce w oczy, przy zanurzeniu - toń; słońce, woda, słońce, woda, ciepło, zimno, ciepło, ciepło, wdech, wydech, ja­ sno, ciemno, ptak, łódź, wdech, woda w ustach. Na krótko gorąco. Krótszy oddech - dym tytoniowy, skrę­ ty, papierosy, bidi. Woda, słońce, ciepło, jasno, szaro, niebiesko, zielono, indygo. Chusty, narzuty, przepaski, brokaty - wdech; suche nogi, kikuty - wydech. Broszki, naszyjniki, kolczyki, szafiry, rubiny maharadży - wdech; wydech - liszaje, parchy, garby, jątrzące rany, muchy, ciała, ciała. Trąd. Zwierzęta rzeki, zwierzęta pustyni, 404 Wdech, wydech, wdech, powietrze, woda, wydech, głębia, toń. * Stałem na górze, robiłem niedozwolone fotografie Krzyczą, biegną do brzegu, niosą na bambusowych ma­ rach. Zanurzają w rzece, obmywają. Ciało. Mokre zawi-! niątko - człowiek. Układają na stosie, 900 rupii za drzewo, pięćdziesiąt dolarów, dla nich majątek. Prze­ chadza się boss, właściciel terenu, milioner, z siedmio­ ma gorylami, w białym garniturze. Przynoszą wiecheć ognia, obchodzą stos, coś mówią, za daleko, z góry nie słyszę i dym innych stosów przesłania. Sypią proszek, drzewo sandałowe, pachnidło, dokładają trzcinę, maté-1 riał płonie, brokaty, te papierowe, tylko dla obrządku! śmierci, tanie. Więcej drzewa, jak się dobrze rozpali, t o l bale, a potem już nie wiem, ze dwie godziny stygłem. Widziałem inne stosy, niedopalone szczątki, dymiło! motyczką zgarniali popioły i wrzucali w Ganges. Niedo-I palone bale wykradali biedniejsi, by zaoszczędzić na! drogim drzewie na stos. Kłócili się, gonili, przeklinali! Niżej czekały suche ciała, przykute, bo już bez siły, że­ by wyjść i żebrać na swój stos. Umierały, przyszły, byf umierać i trafić do rzeki. A jeszcze niżej interes, strąga-i ny, wielki interes na losie. W świątyni konie i muzykanci w kamieniu, wszystkie! te cuda opisywane w przewodnikach i albumach. A l u j dzie żują betel i uwijają się przy stosach, plują, biegaj* z marami. Psy, dzieci, krowy, świątynie dokoła, basen] w którym kochanka Wisznu zgubiła kolczyk, kozy zja-l dające śmiecie - wszystko prócz plastiku. Opowiadają! cy bramin - „King of brocate", od czterech pokoleń. Przyjął mnie w pustym pokoju na piętrze. Najpienj pytanie - czarna herbata czy czaj? Kawa, papieros, rozj mowa, jakieś dziesięć minut. Chłopcy wnieśli naręcza! jedwabiów na klaśnięcie. Rozrzucał niedbale dziesiątki zwojów materii, czarował. Płynęły pawie ogony, abażuj ry, witraże, kolory z dzieciństwa, Szeherezady, piramidy! wielbłądy wyruszające o świcie z oazy, kupcy, karawany, zaczarowane lampy - i ta, kupiona z Babcią Julą na Da* browskiego, we Wrocławiu, teraz leży na Grabiszyń-i skiej, obok prochów jej syna, wuja Stacha, który mieszl kał w Ameryce. Pamiętam, jak niosłem urnę przesłanaB paczką - mała skrzyneczka zawinięta w fioletowy jej dwab, na cmentarzu pijany grabarz, matka płakała. A jedwabie Króla Brokatów płynęły, z jednego ko] konu sześć gatunków, tylko te najlepsze. Potem poka­ zywał falsyfikaty, nie mogłem odróżnić. Chciał, żebym docenił - tygodnie pracy biednych kobiet przy kro. snach, a on i m daje żyć - te fiolety i zielenie, i wyraft nowane wzory, i zgrzebne supełki zachwycające szorst- �Mariusz Golaj • ZAPISKI Z GARDZIENICKIEJ CHATY kością, i te, nie do zniesienia, bogate. Powiedziałem, że nie mam pieniędzy, chciałem uciec. W Indiach żaden biały nie jest biedny - jeśli nie ma pieniędzy, ma amba­ sadę i bilet powrotny, i kredytową kartę. A „King of btocate" niczego nie robi dla zysku, dla przyjaźni tylko. Mogę więc wybrać, co chcę, i zabrać, i przysłać pienią­ dze z domu. Bo o n m i wierzy, chce tylko pokazać mnie, człowiekowi innej kultury, bogactwo rzemiosła jego kraju, podtrzymywane przez pokolenia, od 200 lat pokazał certyfikat; więc niech wskażę sześć. Wskaza­ łem. Zawisły natychmiast na ścianie, podświetlone. Opowiadał o każdej sztuce, paląc bidi. Jeszcze się bro­ niłem i wtedy powiedział: - A który dałbyś matce? T o był święty handel. Kupiłem dwie sztuki. nóg, wymiata miotełką, zaciekle, wszystkie brudy, do następnej stacji, do nowej karawany handlarzy i sprze­ dawców, wymiata do drzwi wagonu, otwiera, wionęło żarem i kurzem... Czysto. I znowu tak toto, dym tytoniowy, upał, betel, ktoś zachrapał, przełknął ślinę, czyjeś zapatrzone oczy błysz­ czą, zakwiliło dziecko. N a Kendula Mela w Bengalu tłok, jakżeby inaczej? Nie, to nie tłok, tłok był w pociągu, a t u - po trzykroć, po dziesięciokroć. I to wszystko płynie, jak rzeka, zabie­ ra ze sobą, niesie, szumi, dźwięczy, gra. Gra w kolory, w dźwięki, w kształty, w obrazy, w epizody, w etiudy, w sceny, w całe spektakle, w misteria, w życie. T o pły­ nie i chce płynąć, płynąć się domaga, ciągle, ciągle, na¬ wet jak śpi, to się domaga, wyciąga ręce, żebrze... Wszędzie wyciągnięte ręce, dziecięce rączki, miseczki, puszki, owinięte kikuty, otwarte rany, jątrzące strupy człowieka, ludzkości. T o nie człowiek, to obrąbany ka­ dłubek z głową - wnieśli we dwóch, położyli w środku płynącego tłumu, w poprzek, pod prąd, ustawili m i ­ seczki na jałmużnę, a kadłubek domaga się, macha k i kucikami obu rąk i nóg, krzywi się, patrzy, woła, woła, chce... chce ode mnie, parę rupii, daję, tłum mnie uno­ si a o n dalej chce, dalej woła, podnosi głos głos mo­ duluje rzuca obelgi — ach cóż za profesjonalizm! Spałem na półce z bagażami. Obudził mnie śpiew. Śpiewał nieustannie, z daleka, przechodząc przez wagony, wystukując rytm laską i miedziakami w dło­ niach. Czy to już był Baul? Pociągi Indii - najpierw wejść, potem jeszcze wcią­ gnąć plecak. T o jest wojna, t u nawet kolor skóry nie pomaga. Zakratowane okna wagonu, duszno. Toboły, ludzie, ich zapachy, lgną do ciebie, dotykają - wilgotne koszu­ le, spocone karki, klejące ręce, bose stopy, zacieki pod pachami. Mówią do ciebie, uśmiechają się, krzyczą. W wagonach ścisk - na czteroosobowej ławce osób dziewięć, a nad n i m i jeszcze cztery, na bagażowych pół­ kach, i dziecko na kolanach, i tobół między nogami, iwotek, że stopy nie przesuniesz. I kołysze się toto tak godzinami, tak toto, coraz bliżej siebie, odtaje, rozluź­ nia, przysypia, tak toto, przykłada głowę, tak, na ramię, na kolano, tak, nieogolony policzek, tak toto tak, czy­ jaś warga na dłoni... Tak... Hamulec, wstrząs, paczka I spadla, ludzie powpadali na siebie, ubiło się, powstała szparka i . . . weszli. Jeden za drugim - ten czaj, ten dal, | ten czapati... i słodkości, i orzeszki, i wegetariańskie I grochy, soczewice, trawy, wodorosty, rękami do ust, usta mielą, odpadki na ziemię, skorupki, łupiny, t u t k i z gazet, niedopałki, paczki po bidi - pod nogi, na pod­ łogę, w ziemię. I cieszą się, i jedzą... - „czaj pie!!! czaj pie... two rupies... czaj p i e ! ! ! " - gliniane, jednorazowe czarki wypalane na słońcu, kruche, pod nogi, sanda­ łem, butem, bosą stopą i znowu, znowu stopy na ław­ kach, kolana pod brodą, bo i m niewygodnie siedzieć ze spuszczonymi nogami, a w pociągu ławki, a o n i wolą w kucki. Coraz więcej śmieci, każdy coś zjadł i wypluł, teraz betel, czerwone zęby, języki, czerwona ślina, ciek­ nie, wszystko zalewa, rozumiem - na dworze, na powie­ trzu, tam więcej przestrzeni, tam są kozy, któte wszyst¬ ko zjedzą, wszystko oprócz plastiku... ale t u , w wago­ nie... w tymi ścisku...? Weszła koza... przy ziemi, w kuc­ ki, z miotełką, wyciągnęła rękę, zebrała po rupii w garść i zaczęła czyścić - zamiatać, z podłogi, spod Sztuka, muzyka, teatr - tego tam szukałem, turysta z Europy. I miałem za swoje. Setki ludzi pod drzewem, setki ludzi wokół obskurnej platformy, setki ludzi przy aszramie, setki ludzi przy wzgórzu, setki ludzi przy stud­ ni. Można wędrować przez noc - od setek do setek, od miejsca do miejsca, od sceny do sceny. Podwieszone żarówki, chrypiące głośniki, źle zestrojone mikrofony. Słyszę go... śpiewa. Dochodzę. N a bosych stopach ghungur - bransolety z dzwo­ neczkami, lewa ręka na dubku - bębenek, w prawej ektara - jednostrunowy instrument. I do tego śpiewa, i tańczy, i wiruje, i mówi - zgromadziciel, czarodziej. N a platformę wchodzi drugi Baul, w kolorowym kaf­ tanie, czysty, z włosami upiętymi w falę. Ghungur, gabgubi - bębenek ze struną od membrany naciąganą dło­ nią, uderzaną kostką. Siada przed śpiewającym, mówi do ludzi, śmieje się, pokrzykuje, odwraca, skręca, ko­ mentuje, daje znak, że zacznie za chwilę, znowu gada do ludzi, próbuje różne rodzaje śmiechu, rozgrzewa rezona­ tory, ciągle do ludzi mówiąc, zajmuje ich, przyciąga, od­ ciąga od tamtego, uderza w strunę gabgubi, stopą w podłogę, sprawdza rytmy, brzmienie ghungur. Wycią­ ga coś zza pazuchy, skręca, zapala, pyka, pyka, wdycha powietrze, wypuszcza, do końca; z bezdechu przyssał się. Wciąga w miechy, długo, ile może, przytrzymuje, prze* łyka ślinę - uderzenie, wieczność w oczach - wydmu­ chuje, łagodnieje. Aktor. Jeszcze raz, i jeszcze, zachłan­ niej'oczy błyszczą ciało napięte skupione — wstaje ty­ łem do tamtego przodem do ludzi teraz już o n tylko. 405 �Mariusz Gołaj * ZAPISKI Z GARDZIENICKIEJ CHATY Pierwsze uderzenie, mistrzostwo początku, szkic możli­ wości na rozgrzewkę, parę słów do ludzi, śmiech, ktoś daje pierwsze dziesięć rupii, wpina w kaftan, jeszcze jed­ na kolorowa łata. A potem podróż, „dźwięk mnie ude­ rzył", jego podróż w siebie, w ja, jego podróż w większe Ja, w Ja co go przerasta i przerasta tych, co słuchają, ptzerasta mnie, z Polski, z Polski B, ze wsi, z Gardzienic, z teatru, z plemienia rozrzuconego po świecie, ale ple­ mienia, a paru na skrawku ziemi pod stopami, w „repu­ blice marzeń". Podróż w przeszłość i przyszłość, w wiecz­ ność. Jak wtedy, gdy szedłem do klasztoru Taschiding, w Sikkim, przez góry, w górę i w dół, w dół, do rzeki, do pomarańczowych gajów, w górę, w kamienie, w śnieg, w surowość. Zmieniały się klimaty, zmieniały góry, sze­ dłem - ile gór można przejść w jeden dzień; i dojść, w jeden dzień - mur modlitewne młynki, kamienne ściany posągi malowane drewno Czyste powietrze białe sztandary na wzgórzu setki wiatr unosi słowa mo­ dlitwy w wieczność Biała Hierarchia wujka Janka Kres i Bezkres I głuchy śmiech w górach Baul tam szedł, modlił się, śpiewał - na Kendula Mela, w Bengalu. Szedł i to była procesja. I ja tam by­ łem, chciałem się schronić nad rzeką, przybiegli z bęb­ nami, rzeszą, jak mówiła Babcia Jula - Kompanią. Za­ garnęli mnie, zawiedli na drugi brzeg, mostem, ile nocy już nie spałem? T a m szła inna procesja - ludzie, krowy, zwierzęta. Muzyka, muzyka... Szpaler, szedł O n , mały chłopiec z pomalowaną na niebiesko twarzą - Kriszna. Szedł, ludzie klękali, bili pokłony, dotykali stóp, nie je­ chał na osiołku, szedł z pomalowaną twarzą. Z oczu uderzyły łzy. Płakałem... Dlaczego...? Tyle ludzi woko­ ło, patrzą, a ja płaczę, zawodzę, biały turysta, przed chłopcem o niebieskiej twarzy, płacze, zawodzi, wstyd... T o były wszystkie moje łzy, wszystkie łzy moje­ go życia, mojego świata... O n nie mówi Powrotu taty, chociaż był w moim wieku, jak ja, wtedy, a teraz ja pła­ czę nie ciotka Irka, nie rodzina, płaczę ja nad sobą, nad nimi nad n i m — ile nocy już nie spałem^ — ze wsty­ du ze szczęścia z nieszczęścia wszystkich poranków i zmierzchów moich lat Baul się tam wspiął i wtedy zawirował. I zawirował świat. Podróż - ciąg dalszy Ważne m i się teraz jawi słuchanie siebie. I siebie praktykowanie. Dieta i rytm dnia, starannie dobierane wyzwania. Stukot czcionek maszyny do pisa­ nia, własny trening-poruszanie, wypuszczanie strzał. W i d o k z okna mojej chaty ptzenoszony co wieczór do Domu-Teatru. Pisze Zeami: „We wszystkim, co dobre i złe, nie wolno zapominać stanu serca u początku drogi. W każdym nowym okresie pracy nie wolno zapomi­ nać stanu serca u początku drogi. W starości nie wolno zapominać stanu serca u po-1 czątku drogi". Pamięć o dawnych błędach stanowi o przyszłych za-1 letach. Zapominanie o „byciu u początku" oznacza po­ wrót do niewiedzy. Odpowiedni dla każdego okresu pracy styl gry - „kwiat", utrzymanie w pamięci wyuczo­ nych niegdyś technik, zachowanie ich, czyni aktora wszechstronnym i stwarza niewyczerpane możliwości, § Życie ma swój koniec, sztuka nie zna kresu. Wielki trud grania w starości stanowi o kolejnym „początku" w rzemiośle aktorskim. Mówi się w Kyudo - japońskiej sztuce strzelania z łuku, o tzw. rifle shooting - „strzelaniu strzelby", jest to najniższa forma wypuszczania sttzał. Dotyczy tych, którzy raz nauczywszy się ułożenia ramion i ciała w pol zycji pozwalającej na trafienie w cel, niczego już n i l zmieniają. Są dokładni, ściśli, staranni, ale nie zmienia-I jąc siebie, trwonią życie na umieszczaniu strzał w tarl czy, w kawałku drewna i papieru. Mówi się w Kyudo - Drodze luku: „czy tysiąc strzi, czy dziesięć tysięcy - każda ma być pierwsza". Każda mó­ w i prawdę o tobie, jaki w chwili strzału jesteś. Konfron­ tuje nie tylko skuteczność, ale i najwyższe wartości. Teatr. Wypuszczanie strzał, każda pierwsza. Czter­ dziesta trzecia nie uda dwudziestej czwartej. Może więc już nie stawać na arenie, by tańczyć z bykami, wprowadzić na nią osła, z jego świętym „hii-haa". Boi cień nie boli mnie już, jak za czasów, gdy miałem by| Merlinem. Bo czeka mnie jeszcze los wiewiórki Zeamiega o pięciu umiejętnościach. A umiejętności i nieumiejęt­ ności, których nie zaniedbuję, są tylko śladami, sztucz­ kami zwierzątka skaczącego z drzewa na drzewo, ale nil gdy nie fruwającego jak ptak, brodzącego w wodzie, alei nie pływającego jak ryba. A prawdą wyzierającą z aktorstwa niech zostanie! jak na starożytnych ikonach, wizerunek człowiek! z głową skierowaną na Wschód, kroczącego na Za-1 chód, z energią strzały w „drodze łuku", porażająql tych, co są w t y m teatrze obecni. ko na spe 406 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4753264ed7f9cf5c1d710b1d9b1f9ed9.pdf 90ae04cf8b23e1098f9633daf517c61f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5998 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5590 Title A name given to the resource Zaprasza się dwie lub więcej rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.296 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 18. O s o b y niosące dziecko z domu do kościoła Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Dziecko z domu do kościoła niesie/niosą: 1 — chrzestni, 2 — chrzestna, 3 — chrzestny, 4 — bab 5 — rodzice [w punkcie 23.28.X — ojciec], 6 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 7 — brak trady 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 56. Jakie funkcje zwyczajowo—obrzędowe pełni kum i kuma w dniu chrztu?: a/ w domu przed wyjściem do kościoła i w drodze do kościoła? Kto dziecko niesie? Kiedy chrzestni wręczają dary? Na czyje ręce? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72b88076ad7e4a82a65ba980b07530ba.pdf 48f7e32be29561c82f6c53457f307c3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5996 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5588 Title A name given to the resource Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.295 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Zaprasza się jedną parę rodziców chrzestnych: 1 — zjawisko znane, 2 — zjawisko znane dawniej, 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. 4. Punkty wypełnione kropką w środku oznaczają informacje odnoszące się do przeszłości. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7„ Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 55. Czy ilość kumów i kum jest zwyczajowo wyraźnie określona? Czy zaprasza się: a/ jedną parę tj. mężczyznę i kobietę? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e71b0ab6327a4db9a03b30524fecdb83.pdf 6dff08364d74680d0c136248c8c298f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6022 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5614 Title A name given to the resource Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz drugi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.262 ( mapa nr 37) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 37. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz drugi Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno? Jak był ubrany - podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszałek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli ww. zwyczaj zanikł - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed do­ mem, czy w izbie? Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1—drużba / drużbowie; 2 — członek z rodziny panny młodej; 3—orkie­ stra (z towarzystwem pana młodego i / lub drużby); 4—inne; 5—brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f14a44ac204a4095ca2cee572d58e9ee.pdf 5461500a8bf7ad2ad92bd954ec6fe818 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6619 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6189 Title A name given to the resource Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz pierwszy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.248 ( mapa nr 35) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part I: From courtship to civil marriage l Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 35 Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz pierwszy Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno ? Jak był ubrany — podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza ? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszałek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli w.w. zwyczaj zanikł - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed domem, czy w izbie? �Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1 — „prosac"; 2 — drużbowie; 3 — drużba; 4 — druhny; 5 — drużbo­ wie i druhny w towarzystwie innych osób; 6 — dzieci; 7 — rodzice lub ktoś z rodziny; 8 — brak infor­ macji; 9 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 547: Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby po raz pierwszy), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (na mapie zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e49b097616a3c82a8fd91dd40d5d7b2f.pdf 60bd188aeedeaa723261eac399c06bc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5615 Title A name given to the resource Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz trzeci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.263 ( mapa nr 38 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 38. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz trzeci Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Ołesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno? Jak był ubrany - podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszalek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli ww. zwyczaj zaniki - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed do­ mem, czy w izbie? Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1—drużbowie; 2—członek rodziny młodej; 3 — para młoda razem lub pan młody w towarzystwie druhny; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/833d1e804bf2b8edec890b9f12b8bf87.pdf ca5dd2796a7bec9909e6c458d342f481 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6620 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6190 Title A name given to the resource Zapraszanie przez młodych na wesele po raz drugi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8: Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak, s.260 ( mapa nr 36) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 6 . Zapraszanie przez młodych na wesele po raz drugi Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno? Jak był ubrany — podać szczegół ubrania, który określał funkcję takiego prosacza? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszalek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli w.w. zwyczaj zanikł — opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed do­ mem, czy w izbie? �Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 546: Zapraszanie przez młodych po raz drugi i trzeci), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f6472a396f4fa0c231143f9325c1e07.pdf d45845b96cfed44cf35f1a8a222e006a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6004 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5596 Title A name given to the resource Zapraszanie rodziców chrzestnych na różne święta/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.308 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Zapraszanie rodziców chrzestnych na różne święta Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Rodzice chrzestni są zapraszani na uroczystości rodzinne (powszechne) oraz różne święta (np. Boże Narodzenie, Wielkanoc): 1 — zjawisko istnieje, 2 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 3 — brak tradycj zapraszania na święta doroczne, 4 — brak odpowiedzi dotyczącej zapraszania na święta doroczne. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje praktyki znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych: 58. Czy kumowie są i później przez rodzinę honorowani? Należy zwrócić uwagę na momenty: c) czy są zapraszani z okazji świąt? Jakich? następujące � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76b4ab3c307239b64de948e0db967a72.jpg 7839f4adc735c10ebfe0de6160cfe300 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzęg dwukonny ciągnący sanie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport pociągowy ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg dwukonny (w chomąta) do sań wyjazdowych. Fotografia nieostra (poruszona) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.9.5_01 Korbielów okolice Żywca transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94cb3bdc7f64b355c3bcc2e7976f9f6f.jpg 53a467dcac1497f924936b13c99a5374 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzęg jednokonny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kościelisko (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg jednokonny w chomąto, na wozie siedzi dziecko Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource ok.1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIV_B.5.7.2_01 Kościelisko okolice Zakopanego rymarstwo transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg jednokonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65485650e838e449c7ede0cb60afc9f3.jpg b3cc5d1289dfd5f3e3e991894c880dbc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzęg jednokonny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg jednokonny powożony przez mężczyznę na polu; w głębi widać zagrodę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.9.4_01 Krojanty okolice Chojnic rymarstwo transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg jednokonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f8e94bf1885ea6255ccb326aa4583dc.jpg 15c72b7f3b0bfecd2ed889f7ab9074c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzęg jednokonny ciągnący wóz drabiniasty / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport pociągowy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg jednokonny (chomąto) oraz trzy osoby siedzące na wozie czterokołowym (drabiniastym) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.11.5_01 Brzegi chomąto okolice Nowego Targu Podhale rymarstwo transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg jednokonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/366118cba6d92aee1ee297494e23c7c8.jpg 329e1007976de5278a6ab70f00e4f70a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzęg jednokonny z hołoblami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport pociągowy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia koński zaprzęg jednokonny z hołoblami i dugą; widać także chomąto - Uwaga: zdjęcie z usterką techniczną, cżęściowo prześwietlone Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.3.1_01 chomąto duga Jegliniec okolice Sejn Podlasie rymarstwo transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6b3402d73bd3242b6e1aaaebe732264.jpg 8da02250e235fe81fa2948c285851b47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzęg konny na wiejskiej drodze / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg dwukonny w szle (widok z wozu) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.4.1.2_01 Jegliniec okolice Sejn Podlasie szle transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg dwukonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71eac496d7002a0c2f8ba5a44659568f.jpg d25b352da846871e95b519da3e228f96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzeg na drodze przed szałasem pasterskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; budownictwo pasterskie ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas, dwóch mężczyzn (pasterzy krów) i wóz zaprzężony w konia przed wyjazdem pasterzy do Dzianisza. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.12.4_01 budownictwo pasterskie budynek mieszkalny Dolina Starobociańska Podhale Rówień za Wodą szałas pasterski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b29e2510e1dc6599f0cf8d73b1702c8d.jpg 8ae3c2321924760562bd464160e48e05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaprzęg wołowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport pociągowy ; transport wołowy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają zaprzęg wołowy w jarzmo naszyjne (1) zaprzęg wołowy i mężczyznę (informatora) (2) oraz zaprzęg i mężczyznę (informatora) i kobietę (3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.1.16.1_01 jarzmo naszyjne Kalwaria Pacławska transport lądowy transport pociągowy transport wołowy transport zwierzęcy zaprzęg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a0d85ad15afa103fa34e845455dc8b4.jpg 5cb676a387a9c34936defb0a27993664 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b90f17d17c55b080a4facc9f6a8df6f.jpg 80fb24c8982091b41137e8ddee7ce7fe https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccb0316283b0314dcd11903b38d2b188.jpg aeeeeab5264c48ac2eccf633db9e5beb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Żarna do mielenia zboża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzezina (woj. opolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; maszyny i urządzenia rolnicze Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia żarna z górnym kamieniem (część górna wykonana z drewna) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_15.29.XVI_K.1.12.4_01 PAE_FNK_15.29.XVI_K.1.12.5_01 PAE_FNK_15.29.XVI_K.1.12.6_01 Brzezina mielenie zboża okolice Brzegu pożywienie żarna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c0da7c7ee8edb83871fc849a6fd2df5.pdf 8f2ded53c7b7cfca5e0ef4f08c93af56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1887 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Gajek, Józef (1907–1987) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1750 Title A name given to the resource Zarys działalności naukowej i dydaktycznej prof.dra Józefa Gajka/ LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jubileusz prof. dra Józefa 23 Gajka Lud, t. 69, 1985 BARBARA BAZIELlCII Katedra Btnografi.i uniwersytetu Wrocławskiego ZARYS DZIALALNOSCI NAUKOWEJ I DYDAKTYCZNEJ PHOF. DR JOZEFA GAJKA Profesor Józef Gajek znany jest jako doświadczony i doskonały dydaktyk, wytrawny naukowiec oraz niespożytej energii organizator życia naukowego. Ktokolwiek jako uczeń miał okazję chociaż raz uczestniczyć w jego zajqciach akademickich przyzna, że angażował się w nie bez r€szty, rozbudzając horyzonty myśli słuchaczy, wciągając ich w dyskusję lub naprowadzając na drogę twórczych koncepcji i realizacji. Swoją osobowością wzbudzał u uczniów szacunek, czasami lęk, a nierzadko nClstrój pogody i humoru. Swoją drogę dydaktyczną i naukową rozpoczął po zakończeniu studiów w 1930 r., najpierw jako profesor polonista w Państwowym Gimnazjum we Lwowie i niemal równocześnie jako asystent Adama Fischera w Uniwersytecie Jana Kazimierza, gdzie również w niedługim czasie, tj. po 4 latach, uzyskał dyplom doktora nauk humanistycznych. Do wybuchu drugiej wojny światowej, po rezygnacji z nauczania \v gimnazjum, angażuje się do pracy Instytutu Bałtyckiego w Gdyni i Instytutu PomoI'zoznawczego w Toruniu, a w końcu przyjmuje funkcję dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie. Wtedy też zarysowują się kierunki jego zainteresowail badawczych, które z czasem poszerzał i pogłębiał, lecz nigdy z nich nie zrezygnował i które zapewne uzna{~ można za inspirację dalszych badawczych i naukowych jego poczynań. Zainteresowania te dotyczyły problemów etnicznych na pograniczu polsko-gdańskim, etnicznego oblicza Wielkiego Pomorza oraz strojów ludowych na tym obszarze, elementów bałtyckich i skandynawskich na obszarach Wielkiego Miasta Gdańska, co ostatecznie znalazło odbicie w publikacjach. Poza tym długotrwały pobyt na terenach Polski południowej i lat pracy na Pomorzu dostarczyły mu materiałów dla szerszych opracowań, z których wówczas na czoło wysunęły się: problemy etniczne i narodowościowe na Podolu (1937), zarys etnograficzny Podola obejmujący kulturę materialną (1939, 1947) oraz etnografia Kaszub. Z wcześniejszych opracowań na osobną uwagę zasługuje Kogut w wierzeniach ludowych (1934). �24 Jubileusz prof. dra Józefa Gajka Druga wojna światowa przerywa jednak tok dotychczasowych intensywnych prac badawczych i edytorskich, aczkolwiek prof. Gajek, pomimo podejmowania różnych dorywczych zajęć zapewniających byt i przetrwania, nie wyłącza się całkowicie z naukowych poczynań. Dowodem tego jest fakt, że już w 1945 r. haibilituje się. Także z chwilą oswobodzenia Lublina, podejmuje w 1944 r. zajęcia d~daktyczne na Katollckim Uniwersytecie Lubelskim, a w dwa lata później równitż zajęcia na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej, gdzie pozostaje do 1951 r. Od paru lat jest już wówczas profesorem nadzwyczajnym i spod swej naukowej opieki wypuszcza pierwszych magistrantów. Do nich należeli, nieżyjący już dzisiaj: Tadeusz Delimat, Janusz Optołowicz i Mirosława Jastrzr~bska oraz 13 innych osób, z których część później doktoryzował. OkH~s pobytu na Lubelszczyźnie znajduje wyraz w tematyce badawczej i wydawniczej. Z ważniejszych opracowań wymienić tutaj należy. budownictwo ludowe w wojewó.dztwie lubelskim, przemysł ludowy w województwie lubelskim i rzeszowskim oraz opracowanie dotyczące struktury etnicznej Łemków (1946). W 1951 r. prof. Gajek przenosi się na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Pomimo krótkiego tutaj pobytu, zdążył dopr~)wadzić do dyplomu magisterskiego paru studentów. Po dwu latach prof. Gajek prZ€nosi się do Wrocławia, gdzie osiada na stałe i przebywa do chwili obecnej. Tutaj obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian w Uniwersytecie im. Bolesława Bieruta i pełni kolejno funkcje prodziekana i dziekana na Wydziałe Filozoficzno-Historycznym. Z Uniwersytetem Wrocławskim związany był do 1967 r., poczem ciężar energii skierowuje na prace organizacyjne i wydawnicze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z którego łona wyrasta koncepcja "Polskiego Atłasu Etnograficznego", przekształconego z czasem w Zakład IHKM PAN, na czele którego staje nasz Jubilat. Jego zaangażowanie w sprawy i prace PTL, którego czlonkiem jest od 1926 r., datuje się jeszcze z czasów lubelskich, we Wrocławiu jednak nabrały pełnego rozmachu i systematyzowania podj~tych ]wncepcji. Na tym t12 rodzą się zainteresowania i opracowania dotyczące metodyki badaiJ, jak: metoda retrogresywna w etnografii polskiej, metodyka rnonograficznego opracowania strojów luowych jako sugestia realizacji zeszytów "ALlasu Polskich Strojów Lu1dowych", ankiety do badań roślin jadalnych i leczniczych o,raz liczne kwestionariusze do badań terenowych, np. nad hodowlą i rolnictwem, uprawami niektórych roślin, budownictwa, transportu i komunikacji łądbwej, nadto innych jeszcze wybranych zagadnień z zakf'esu kultury materialnej, społecznej i duchowej, np. przemysłu wiejskiego i małomiasteczkowego, zwyczajów, obrzędów i wierzel1. Do badań tych zapała i angażuje swoich :,1;udentów i magistrantów, �Jubileusz prof. dra Józefa Gajka 25 których liczba wzrasta do 44 osób, a od 1959 r. poszerza się o grupę doktorantów. Prowadzą je również, zgodnie z siatką "Polskiego Atlasu Etnograficznego" także różni inni baidacze z terenu całej Polski. Krąg zatem współpracowników znacznie się rozszerza i równocześnie zacieśnia więzy naukowych kontaktów, również z ośrodkami uniwersyteckimi i akademickimi różnych krajów europejskich. Należy przy tym zwrócić uwagę, że dużą pomocą we wspomnianych poczynaniach służyła zawsze żona Pana Profesora, dr Olga Gajikowa, pracująca również w Katedrze Etnografii i udzie lająca się energicZ'l1ie w PTL. Pomimo przejścia na emeryturę (1971 r.), prof. Gajek nadal otacza opieką młodych adeptów nauki i chętnie dJpomaga im w awansowaniu stopni naukowych. Swoje dydaktyczne i naukowe doświadczenia przejawiał nic tylko w zorganizowaniu katedry etnografii w Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, czy opracowaniu skryptu z zakresu Socjologii ogólnej (Lublin 1946), ale na życzenie Minist(~rs1wa S2'Jkolnictwa Wyższego w 1951 r. sformułował także "Plan i program studiów z zakresu etnografii". Można zatem śmiało powiedzieć, zgodnie z opinią innych profesorów etnografii, że w swoim czasie walnie przyczynił się do rozbudowy studiów etnograficznych w Polsce. Równocześnie na pod!kreślenie zasługuje fakt, że wszyscy z jego 16 doktorantów związani są z działalnością naukową i zajmują liczące się na tym polu stanowiska. Świadczy to niezbicie o wielkim wpływie osobowości nauczyciela na swoich uczniów, a także o niemałej sile jego oddziaływania i włączania ich w krąg potrzeb i problemtyki, jakie stoje) przed etnografią. Swoim wychowankom pozostawiał przy tym żawsze dużą swobodę wyoopu tematyki i wykazywał zrozumienie dla ich pracy i wysiłku. Dzięki takiej postawie, poltrafił skupić przy sobie grupę stałych współpracowników oraz wykształcić swoich następców. Dostrzegając liczne potrzeby nauki, którą reprezentuje prof. Gajek dał tego wyraz w opracowaniu pt. Tezy dotyczące przedmiotu i celu etnogTaJii, a w ooniesieniu do Ziem Zachodnich i Północnych - artykuł pt. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych. W miarę jednak postępu prac w "Polskim Atlasie EtnografIcznym" i dzięki nagromadzeniu ogromnych materiałów terenowych, dających możliwość: mapowania i porównywania faktów, uwagę swą koncentruje następnie na problemach etnogenezy, przeprowadza studia nad etnograficzną regionalizacją Polski, nad etnograficznym zróżnicowaniem obszaru Polski, bada elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur (1962). Równocześnie opracowuje mapy podkładowe i mapy poszczeg6lnych zjawisk kulturowych oraz publikuje artykuł pt. Znaczenie kartografii etnograficznej dla badait slawistycznych w .h.:ietle prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Długa jest lista opracowań �26 Jub,ileusz prof. dra Józefa Gajka i publikacji autorS'twa prof. Gajka. W sumie jest ich około 120, nie licząc autorstwa lub współautorstwa map PAE. Pu'blikacje jego ukazaiy się w różnych wydawnictwach krajowych i zagranicznych. Z przedwojennych wymienić nał,eży: "Teatr Ludowy", "Wiadomości Literackie", "Wiek Nowy", "Głos Polski''''', "Goniec Nadwiślański", "Rohotńik", "Teka Pomorska", a następnie "Lud", "AnnaIes UMCS", "Zaranie Śląskie", "Przegląd Zachodni", "Przegląd Antropologiczny", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Etnografia Polski", "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", "Nauka Polska", "Z polskich Studiów slawistycwych", "Polski Słownik Biograficzny", "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". Puhlikował takż·e za granicą, np. w niemieckim "Vortrage der Beó'liner I'agung", "Veroffentlichungen des Instituts fUr Deutsche Volksk'Jnde", w rosyjskich: "Kratkije Soobszczenija", słowackim "Slovensky N{)l'oJopis". Poza tym swoje przemyślenia i wyniki badań referował na zorganizowanych przez siebie w kraju naukowych zjazdach i sesjach oraz na międzynarodowych konferencjach i sympozjach: trzykrotnie w Mo<;kwie (1954, 1958, 1963). dwukrotnie w Sofii (1958, 1973) oraz w Pradze i Bratysławie (1956, 1973), w Berlinie (1955), w Belgradzie i Zagrzebiu (1958) oraz w Stokholmie (1972). Licząca się w świecie nauki pozycja Pana Profesora znajduje także wyraz w licznych jego osobistych kontaktach z naukowcami z różnych ośrodków w kraju i poza granicami. Dowodem uznania i szacunku dla jego osoby i pracy jest chociażby zgłoszony przez panią Kovacevicovą ze Słowackiej Akademii Nauk (SAV) referat oraz nadesłane listy i gratulacje z innych krajów. Od wielu lat prof. Gajek redaguje, a także jest lub był członkiem Komitetu Redakcyjnego różnych €tnograficznych edycji, przede wszystkim PTL, tj. Dziel wszystkich O. Kolberga "Prac i Materiałów Etn0graficznych", "Litera tury Ludowej", "Archiwum Etnograficzneg{)", "Ludu", "Prac Etnc::;raficznych", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych", "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Etnografii' Połskiej", "Demosu", gdzie publikuje swoje prace, recenzje opracowania innych autorów oraz zamieszcza prz€dmowy i wstępy od redakcji. Ponadto jest członkiem Rady Naukowej IHKM, Rady Naukowej Komitetu Antropologicznego i Komitetu Slawistycznego PAN, członkiem Towarzystw Naukowych w Lublinie, Poznaniu, Wrocławiu, a także Commission Internationale des Arts et Traditions Populaires w Paryżu. Nie sposób w krótkiej wypowiedzi przedstawić pełny dOTohekJubilata. Na zakończenie można jedynie jego działalność scharakteryzować w paru płaszczyznach, a to jako: naukowca i teorety'ka, badacza terenowego, organiza:tora życia naukowego, dydakJtyka i wychowawcy, redaktora i wydawcy oraz społecznika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6870db3a8813d8bb6f914649dea6a41f.pdf b53e79b534aa7b010878517c6ee0ba16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:338 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:300 Title A name given to the resource Zarys rozwoju badań nad polską sztuką ludową w 25-leciu PRL / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.139-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. EWA FRYS-PIETRASZKOWA ZARYS ROZWOJU BADAŃ NAD POLSKĄ W 25-LECIU PRL SZTUKĄ LUDOWĄ Dorobek badań nad sztuką ludową w Polsce w ciągu ostatnkh 25 lat ocenić można najlepiej na tle dziejów tej gałęzi nauki, które w zarysie warto tu przypomnieć 1. Początki zainteresowań sztuką ludową dają się zaobserwować dopiero w ostatnich dziesięcioleciach w. XIX, czyli w okresie, kiedy były już poważnie zaawansowane badani'a nad innymi dziedzinami ludowej kultury, zwłasz.cza duchowej. Materiały z tego zakresu publikowano w czasopismach etnógraficznych i Ikr'ajoznawczych, przeważnie w postaci drobnych przyczynków. Miały one początko-wo dość jednostronny charakter, ogranicza'ły się bowiem przede wszy'stlkim do zdobnictwa towarzyszącego obrzędom, dekoracji stroju, sprzętów czy budownictwa. Krąg badaczy ludo-wej sztuki poszerzył się znacznie w 20-leciu międzywojennym, zmienił się także w tym czasie jego skład. W miejsce dominujących w pierwszym okresie entuzjastów - amatorów - zaczynają się sztuką ludową interesować przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych, dysponujący przygotowaniem teoretycznym i metodologicznym, a mianowicie etnografowie, historycy sztuki, la ponadto także nieIktórzy artyści plastycy i działacze, zajmujący się ochroną ludowej twórczośd artystycznej. Tematyka prac, podejmowanych indywidualnie, wynikała z osobistych2Jainteresowań poszczególnych autorów. Cechowało ją pewne przesunięcie uwagi na etnicznie niepolslkie tereny wschodnie ze szkodą dla centralnej czy zachodniej częśd kraju. Stopień dopracowania ówczesnych publilkacji ograniczony bywał niejednokrotnie ,skąpą bazą materiałową. Nieliczne ty:ltkozamierzenia badawcze dotowane były 1 Por. R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludową. "Polska Sztuka Ludowa", R. IV, 1950, nr 1-6, s. 3-13; tenże, Stan badań nad sztuką ludową i ich perspektywy na najbliższą przyszlość. "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, 1964, nr 4. s. 190-193. �140 EWA FRYS-PIETRASZKOW A przez instytucje (jak Polska Aikademia Umiejętności) czy stowarzyszenia. Badania zespołowe na większą skalę prowadzono jedynie nad ludowym budownictwem w Katedrze Architektury Polskiej Politechniki WarsZlawskiej. Mimo ograniczonych możliwości osiągnięcia tego okresu posunęły poważnie naprzód stan badań nad ludową twórczością artystyczną. Międzywojenne prace z dziedziny teorii sztuki ludowej stanowiły bazę wyjściową dla współczesnych studiów w tym kierunku. Ogromnie ważnym osiągnięciem było uznanie wysokiej wartości niedocenianej wcześniej ludowej grafvki 2, rzeźby 3 i malarstwa 4. Próby szerszego ujęcia problematyki sztuki ludowej dał Eugeniusz Frankowski 5. Sporo uwagi poświęcono również psychologii twórcy i zagadnieniom ludowej estety:ki 6. Okres ostatniego 25-lecia cechuje wydatnie wzmożenie i rozszerzenie badań nad polską sztuką ludową. Wielokrotny w porównaniu z 20-leciem międzywojennym wzrost nakładów na prace naukowe objął również i omawianą dziedZJinę. Ważne wydarzenie stanowiło utworzenie przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w r. 1946 P1aństwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Przyczyną jego powstania było zrozumienie szczególnej roli rodzimych tradycji, a w tym i sztuki ludowej w formowaniu nowej sztuki społeczeństwa socjalistycznego. Jednym z podstawowych zadań nowopowstałego instytutu była dokumentacja ludowej twórczości artystycznej w zakresie plastyki, muzyki i literatury, zanikających w związku z współczesnymi przeobrażeniami wsi. Szczególny nacisk położono na planowanie badań oraz opracowanie ich podstaw metodologicznych w oparciu o zasady marksistowskie. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej podejmował szeroko zakrojone terenowe akcje badawcze, obejmujące w pierwszym rzędzie obszary najmniej dotychczas opracowane, podlega'jące najszybszym prZiemianom, lub z innych powodów zasługujące na uwagę 7. Wynvk,i prac publikowano w założonym przez ten instytut piśmie Polska Sztuka Ludowa. Wskutek zmian organiz1acyjnych instytut uległ w r. 1950 rozbiciu. Sekcja literatury ludowej K. Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce. Warszawa 1934. T. Dobrowolski, Śląska rzeźba ludowa w drzewie w świetle zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach. Katowice 1930. 4 T. Seweryn, Polskie malarstwo ludowe. Kraków 1937. 5 E. Frankowski, Sztuka ludowa. (W:) Wiedza o Polsce. Warszawa (1932), T. 3, tenże, Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1928. 6 M. Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Kraków 1935; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Kraków 1938. 2 3 7 Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu- "Polska Sztuka Ludowa", R. I, 1947, nr 1-2, s. 60-61; sprawozdania z działalności tego instytutu za rok 1948 "Polska Sztuka Ludowa", R. III, 1949, nr 11-12, s. 62-64 i za rok 1949, "Polska Sztuka Ludowa", R. III, 1949, s. 367--368. dowej. �Zarys rozwoju badań nad pot.kq sztukq tudowq 141 przeniesiona została do Instytutu Badań Literackich, a pozostałe - jako dwie sekcje, plastyki i muzylki ludowej włączono do powstałego wówczas Państw.owego Instytutu Sztuki. Ten z kolei przekształcił się w r. 1959 z resortowego w Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk Badaniami nad ludową twórczością plastyczną zajmuje się tu nieprzerwanie od 23 lat Zespół DOIkumentacj,i Sztuki Ludowej pod kierownictwem prof. dr Romana Reinfussa. Działalność zespołu k'oncentruje się przede wszystkim na systematycznej dokumentacji terenowej wszelkich przejawów ludowej sztuJki. Badaniami tymi objęto dotychczas około 4/5 terytorium kraju a zgromadzone w ,archiwum zespołu ich wyniki stanowią poważną bazę materiałową dla OpI'acową.ńmonograf,icznych i syntetycznych 8. Pierwotne zamierzenia opracowywania i pU'blikowania na bieżąco zebranych materiałów ,<jka:całysię w pI'a1ktyce niemożliwe do wykonania. Wykorzystane .zostały one tylkoczęśdowo w serii monografii z poszczególnych dziedzin sztuki ludowej, przygotowanych przez Romana Reinfussa oraz w licznych artykułach, ogłaszanych zarówno przez pracowników zespołu jak i przez osoby z zewnątrz na łamach Polskiej Sztuki Ludowej, która nadal stanowi organ naukowy głównie tej ;placówki. Dotychczas wydąne 22 roczniki tego czasopisma tworzą największy w Polsce zbiór publikacji z omawianego zakresu, począwszy od prac teoretycznych i metodologIcznych poprzez monografie i materiałowe przyczynki, z których wiele posiada odkrywczy charakter. Poza tradycyjną sztuką ludową sporo uwagi poświęca się tu również współczesnym przemianom tej sztuki, la talkże ;plastyce amatorskiej. Na uwagę zasługują inicjowane w ostatnich latach przez redakcję dyskusje nad zakresem pojęciowym sztuki ludowej j zagadnien:i'ami z jej pogranicza 9. Wokół Polskiej Sztuki Ludowej skupiają się praw,ie wszyscy badacze z,arówno starszego jak i młodszego pokolenia interesujący się tą problematylką, zatrudnieni w instytutach naukowych, wyższych uczelniach, czy muzeach, a tlalkże'sporo osób nie pracujących zawodowo w tej dziedzinie. Zagadnienia ludowej twórczości ;ploastycznej wchodzą w progr·am badawczy także innych poza omawJanym zespołem placówek naukowych, z których ,na plan pierwszy wysuwają się muzea, przede wszystkim zaś Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Kraikowie oraz Dział Etnograficzny Muzeum Ar.cheologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Stąd tematyka ta stosunkowo często 8 Archiwum naukowe Zespołu wg stanu z grudnia 1968 r. liczy 76 000 pozycji inwentarzowych, na które składają się sprawozdania z badań oraz rysunkowe materiały, a ponadto 47 000 fotografii. 9 Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa. "Polska Sztuka Ludowa", R. XX, 1966, nr 3-4, s. 139-202; Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej. "Polska Sztuka Ludowa", R. xxr, 1967, nr 4, s. 191-222. �EWA F'RYŚ-PIETRASZKOWA pojawia się także na łamach seryjnych wydawnictw muzealnych, zwłaszcza w Zeszytach Naukowych Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. W tym miejscu wspomnieć również należy o systematycznie 'Pr'ow1acizanejprzez Ministerstwo :K:ultury i Sztuki za pośrednictwem muzealni.ctwa oraz rad narodowych ,akcji organizowania konkursów i wystaw z zakresu sztuki ludowej. OgrQmne jej znaczenie pol'ega m. in. na tym, że wydatnie- wzbogaca bazę maJteriało'wą dla studiów nad twórczością twdycyjną i współczesną. Ta działalność, jak również stypendia i renty udzielane wybitnym artystom ludowym, a talkże organizacja ekonomiczna ludowej twórczości, do której powołana wstała "Cepelia", stanowią istotne przejawy mecenatu Państwa nad sztuką ludową· Szczupłe ramy tego szkicu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie stanu badań nad poszczególnymi gałęziami polskiej sztuki ludowej. Osiągnięcia w zakresie budownictwa, gI'Jafikii,malarstwa i rzeźby, wycinail']ki i malowa1n:ki,stroju i 'tkani:ny, ,g,aI'Jncarsuwa,a talkże zdohnictwa w met'al'll i drewnie zostały opracowane szerzej do r. 19641°. Mimo, że nie wszystJkim dziedzinom sztuki ludowej poświęcono dotychczas równą ilość uwagi i pracy i nie we wszy'stJkich badania są jedna1kowo zaawansowane, nastąpił w omawi,anym okresie 'znaczny i pogłębiony rozwój wiedzy ,o tym przedmiocie. JeS't on niewątpl:iwie wynikiem zmian w ,organizHcji prac badawczych, a zwłaszcza rozwoju badań zespołowych, opartych na szczegółowych i długofalowych planach. Zastosowanie zasad materializmu historycznego w badaniach nad sztuką ludową, w którym to !procesie 'niepoślednią rolę odegrał P,aństwowy Instytut Sztuki i organizowane przez niego konferencje metodologiczne 11, pozwoliło na przewartościowanie poglądów na ,sztukę ludową i sposobów jej ujmowania, opartych na światopoglądzie idealistycznym. Szczególne znaczenie ma tu traktowanie sztuki ludowej, ja1kokonsekwencji klasowego podziału spoleczeństwa, ,odbicia stosunków materialnych i społecznych. W zW1iąziku z tym nastąpił rozwój monograifkznych opracowań poszczególnych dziedzin sztulki w PQwiązaniu z ich crolą w śr,odowislku. Ważnym osiągnięciem są również l'iczne biografie twórców ludowych, których ilość skutecznie obala twierdzenia niektórych z.achodnich badaczy o anonimowości, jako jednejzcharalktery'stycznych cech sztuki ludowej. Rozwój badań historycZlnych, włączenie się ,archeologów i historyków 10 Badania nad sztuką ludową w dwudziestoleciu 1944-1964. "Polska Sztuka Ludowa", R. XVIII, 1964, nr 4, s. 189-230. 11 R. Reinfuss, Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad sztuką. "Polska Sztuka Ludowa", R. IV, 1950, nr 7-12, s. 97-99; Konferencja w spra- wi.e aktualnych zagadnień naukowo badawczych i twórczych wej. "Polska Sztuka Ludowa", R. V, 1951, nr 3, s. 67-69; i in. polskiej plastyki ludo- �Zarys rozwoju badań nad poLską sztuką Ludową 143 w 'Ladania nad przeszłością ludowej twórczości artystycznej dostarczyły licznych dowodów, wskazujących jej przemriany dziejowe i stały rozwój mimo silnych tendencji do zachowawczości. Ostatnio wspomniane zjawisko było przecież podstawą lansowanych w okresie międzywojennym teorii o jej niezmienności i stagnacji. Uwagę c:zJOłowychbadaczy oraz praktyków przyciągają dyskusje nad zakresem pojęciowym i definicją sztuki ludowej, jej genezą, tendencjami rozwojowymi, a także 2lagadnienia pog'ranicza ze sztuką ama'torską i jarmarc2lną. Mimo ciągle jeszcze niezadawail,ających możliwości wydawniczych ukazało się -zwłaszcza w ostatnich latach - sporo bardzo interesujących publikacji z omawianego zakresu. Dużą ich część stanowią albumy niejednokrotnie 'z doskonale opracowanym wstępem, wydane na znakomitym poziomie edytorskim, kltóre spełnia,ją ważną rolę w prQgramow,aniu war·· tościowych dzieł ludowej plastyki i rzemiosła tartystycznego. Ciągle jednak brakuje jeszcze pełnej, historycznie podbudowanej syntezy polskiej Isztuki 'ludowej, ktÓirej przygotowanie, wymaga,jące dallszych badań i opracowań monograficznych, planowane jest na najbliższe lata. WYBOR WAŻNIEJSZYCH POZYCJI BIBLIOGRAFICZNYCH Z LAT 1945-1968 A. BIBLIOGRAFIE Chmieldń:ska J., Materiały do bibliografii polskiej sztuki ludowej (1950-1952). "BoIska Sztuka LudOlW1a",1952, nr 6, dodatek. Grzegorczyk P., Plastyka ludowa Polski. Zarys bibliograficzny. "Polska Sztuka Ludowa", 1950, nr 1-6, dodatek. Jackowski Al., Jarnuszkiewiczowa J., Polska Sztuka Ludowa. Spis treści za lata 1947-1962. "Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 4, dodatek. Lepiarczyk J., Bibliografia. (W:) Historia sztuki polskiej w zarysie. Kraków 1962, t. 3. Ryszkiewicz A., Bibliografia rzemiosła artystycznego. Cz. L Tkaniny. "Polska Sztuka Ludowa", 1951, nr 3, dodatek. B. WYDAWNICTWA KSIĄŻKOWE (z wyłącZieniem "Polskiej I ARTYKUŁY Sztuki Ludowej") Abramowicz A., Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej. Łódź 19,62. Czarnecka L, Polska sztuka ludowa. Warszawa 1958 (album). Gładysz M., Z badań nad współczesną sztuką ludową. Zeszyty Naukowe UJ, Prace Etnograficzne, z. 3, Kraków 1967. �144 EWA Grabowski J., Dawna polska FRYS-PIETRASZKOWA rzeźba ludowa. Warszawa 1968 (album). Warszawa 19,6,7. Sztuka ludowa. Formy i regiony w Polsce. Wycinanka ludowa. Warszawa 1955. Jackowski Al., Jarnuszkiewiczowa J., Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967. Kondratiukowa K., Ludowe tkactwo opoczyńskie. Łódź 1958. Krassowski W., Architektura drewniana w Polsce. Warszawa 1961. OrynźYUla J., O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965. Pietkiewicz K., Czasznicka Z., Nowak J., Haft i zdobienie stroju ludowego. Warszawa 1955. Piwocki K., NiektÓre zagadnienia teorii sztuki ludowej. "Studia Estetyczne", 1966. O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej. Wroclaw 1953. Podnieta i realizacja. (W:) Sztuka i historia. Księga pamiątkowa ku czci profesora Michała Walickiego. Warszawa 1960, s. 217-226. Sztuka ludowa. (W:) Historia sztuki polskiej w zarysie. Kraków 1962, t. 3. Sztuka ludowa w nauce o sztuce. "Lud", t. LI, 1967. Reinfuss R., Garncarstwo ludowe. Warszawa 1955. Ludowe kafle malowane. Kraków 1965. Ludowe skrzynie malowane. Warszawa 1954. Malarstwo ludowe. Kraków 1962. Polskie druki ludowe na płÓtnie. Warszawa 1953. Reinfuss R., Świderski J., Sztuka ludowa w Polsce. Kraków 1960. Seweryn T., Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce. Warszawa 1958. Polskie zabawki ludowe. Warszawa 1960. Rozdroża sztuki ludowej. Warszawa 1948. Staropolska grafika ludowa. Warszawa 1956. Swiątkarz powsinoga. Warszawa 1963. Stelmachowska B., Na drodze do teorii sztuki ludowej. "Lud", t. XXXVI, 1946, s. 163-184. Tłoczek L, Chałupy polskie. Warszawa 1958. C. CZASOPISMA "Polska Sztuka Ludowa", Kwartalnik Instytutu do 1968 r. ukazały się 22 roczniki. Sztuki PAN, wychodzi od 1947 r., EWA FRYŚ-PIETRASZKOWA INVESTIGATIONS ABOUT POLISH FOLK ART IN THE PERIOD OF TWENTY FIVE YEARS OF THE POLISH PEOPLE'S REPUBLIC In the years 194'5-1969 fonowed Ian enormous dev,elopment of investigations about Polish folk art. These investigations changed their character in comparison with earlier investigations. They are basing on new ideologic and methodologic presuppositions, are planed long-range and made in teamwork. First of all investigations are made fmm 1946 by the Set of Documentaltion of Folk Art of the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences under the guidance of Prof. �Zarys rozwoju badań nad poLską sztuką Ludową 145 Dr. Roman Reinfuss. The scientific organ of the set is the periodical Polska Sztuka Ludowa ("Polish Folk Art"). With the periodical are cooperating scientifists interested in folk art, engaged in univer;sdty chairs, sdentifkiniStiJtutes, museums eet. As a result of extended investigation works knowledge in the sphere of theory and history of folk art has been deepened considerably as well as about its present time transformations. A great number of publications dealing with this problematic has been published, but further on there is great need for a wider synthetic work . .P.resent day signs ~n fo1kart ~e 'sUJriI'Qunded with pronect'io by lauthorities. Here should be mentioned among others systematicly organized competitive actions and exhibitions, scholarships and rentes admited more eminent creators. From the economic side in folk art engaged is the Central of Folk Art Industry and Art Craft CPLiA. 10 - Lud, t. S3. 1969 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98a4ae2720e559125e5c381d5e7bf9b5.pdf 6817bdd6b9018975ed6e07923d40e808 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1558 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1441 Title A name given to the resource Zarys tradycji stosowania pojęcia "wiedza potoczna" / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.51-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZALYGIN Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" Niniejszy szkic jest próbą ukazania sensów związanych z pojęciem „wie­ dza potoczna" („podręczna", „wiedza życia codziennego", „myślenie po­ toczne", „zdroworozsądkowe"). Pojęcie to wykorzystuję jako narzędzie badawcze w pracy dotyczącej wiedzy potocznej o sprawach publicznych, będącej interpretacją wizerunku władzy w społeczności wiejskiej. Materiałem do tej pracy są magnetofonowe zapisy rozmów prowadzonych przeze mnie i studentów Katedry Etnologii UW w wybranej gminie mazurskiej. Tema­ tem rozmów jest władza lokalna, oceny jej funkcjonowania, wyobrażenia o władzy idealnej, poglądy polityczne (i nie tylko) będące uzasadnieniem dokonywanych wyborów do władz samorządowych i do Sejmu. Jak sądzę, jest to materiał, dla którego zastosowanie proponowanej kategorii inter­ pretacyjnej może okazać się szczególnie twórcze. „Myślenie potoczne" jest przedmiotem studiów o wielowiekowej trady­ cji. Postaram się prześledzić ich wybrane fragmenty, wiedząc, że przegląd ten nie jest wyczerpujący, ani też pogłębiony. Konieczność przejrzenia wielo­ wiekowego dyskursu, narosłego wokół „wiedzy dnia codziennego" jest kon­ sekwencją przyjętej postawy hermeneutycznej, gadamerowskiej „postawy efektywnodziejowej" (Gadamer 1993), w której obcowanie z tradycją dzieła (w tym wypadku pojęcia) jest jednym ze sposobów weryfikowania „pre-sądów" interpretatora. „Myślenie zdroworozsądkowe" interesuje zarówno filozofów (zdrowy rozsądek a myślenie naukowe), jak i socjologów (społeczne ukształtowanie wiedzy potocznej), a wreszcie etnologów (jeśli myślenie mityczne uznać za formę myślenia potocznego). Postaram się pokrótce scharakteryzować wszystkie trzy perspektywy, uwydatniając podstawowe problemy badawcze, jakie się w nich zarysowują. Artykuł ten zapoczątkowuje cykl przedstawiający kategorie badawcze („wiedza potoczna"), przedmiot badań (antropologia władzy) i pomysły inter­ pretacyjne prezentowane w przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej. �52 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN MYŚLENIE ZDROWOROZSĄDKOWE V E R S U S N A U K O W E 1 Pojęcie „myślenie zdroworozsądkowe" pojawia się w pismach filozofów Oświecenia, gdzie jest przeciwstawiane wiedzy naukowej. Traktowane jest jako rodzaj ułomności, „naturalny" namysł, niespełniejący wymogów logiki i racjo­ nalności. F. Bacon określa je jako: złudzenia wynikłe z naturalnej skłonności ludzkiego umysłu do popełniania błędów oraz z lenistwa intelektualnego. D. Hume odbiera wiedzy zdroworozsądkowej prawo do zaszczytnego ty­ tułu wiedzy, argumentując, że jest ona tworzona bez metody i krytycyzmu. Kartezjusz widział w myśleniu zdroworozsądkowym Demona zwodzącego poznanie na manowce obskurantyzmu, subiektywności, arbitralności. B. Russel twierdził, że korzenie zdrowego rozsądku tkwią w opieszałości; bezkrytycznie akceptuje się obiegowe poglądy, aby uniknąć wysiłku samodzielnego myślenia. A. Schopenhauer uważał, że wprawdzie niewielu ludzi umie myśleć, ale poglądy chce mieć każdy. Ludzie powtarzają więc sądy innych, zwykle nie oparte na gruntownych badaniach, popularność społeczna czyni te poglądy obowiązują­ cymi, co daje im pozory „prawdziwości" poprzez powszechność. Przeciwnicy tego stanowiska skupieni wokół tzw, szkoły szkockie (T. Reid, J. Beattie) uważali, że nie ma powodu by zakładać, że natura wyposażyła nas w zasadniczo omylny aparat poznawczy. Każdy człowiek posiada „rozumną naturę", jego umysł nie jest „tabula rasa", lecz zna pewne prawdy jeszcze przed doświadczeniem (są to tzw. „pierwsze zasady rozumu" Reida). Poznawcze konsekwencje tego stanowiska dostrzegał Ch.S. Peirce, twierdząc, że bez względu na to jak oceniamy poznanie zdroworozsądkowe, nie możemy uniknąć tego pierwotnego etapu w procesie poznania. Umysł nie może się obejść bez elementarnych założeń, bez płaszczyzny, na której nie stawia pytań. Poznanie rozpoczynamy ze wszystkimi naszymi przesądami. Najsłynniejszy z obrońców zdrowego rozsądku G.E. Moore formuował bardziej ekstremalnie swoje sta­ nowisko widząc w wiedzy potocznej nie tylko punkt wyjścia filozofii. Uważał on, że celem nauki jest wyjaśnianie, analizowanie i klarowanie mniemań zdroworozsądkowych (dostrzegał bowiem omylność wiedzy potocznej). Kon­ tynuacją tego stanowiska były poglądy S. Kornera. Podkreślał on, iż nie ma konfliktu między myśleniem zdroworozsądkowym i naukowym, które postrzegał jako kontynuację nastawienia naturalnego. W. James uwydatniał pragmatyczne, „operacyjne" zalety myślenia potocznego i uważał, że w ży­ ciu codziennym zdrowy rozsądek nie ma sobie równych. Przeciwnikiem tych poglądów był m.in. Max Scheler protestujący przeciwko traktowaniu nauki jako kontynuacji myślenia potocznego. Jego zdaniem pojęcia nauki nie są „idealizaqami" i „uściśleniami" pojęć zdroworozsądkowych. Nauka dąży do wiedzy o świecie , jaki naprawdę jest", a nie wersji „stosowanej", ułatwiającej poruszanie się w sferze praxis. Nauka nieustannie dokonuje destrukcji mniemań zdroworozsądkowych. 1 Podrozdział ten oparty jest na pracy T . H ołówki (1986). �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 53 K U L T U R O W O I SPOŁECZNIE U W A R U N K O W A N A R Ó Ż N O R O D N O Ś Ć MYŚLENIA P O T O C Z N E G O Antropologia dostarczyła dowodów na to, że wszelka wiedza jest zmien­ na czasowo i przestrzennie. To., co dotychczas nazywano wiedzą potoczną stało się zbiorem różnych rodzajów wiedzy, istniejących w określonych mo­ mentach dziejów i miejscach na mapie. „Wiedza życia codziennego" w danej kulturze jest swoista dla niej, podobnie jak religia, prawo itp i zmienia się w czasie jak inne systemy tej kultury (Geertz 1986). Kryzys jedynego ładu europocentrycznego zaczyna się, jak można sądzić, po I wojnie światowej i owocuje powstaniem nowej dyscypliny badawczej -socjologii wiedzy, plasującej się na pograniczu socjologii i filozofii. Dla twórcy pojęcia „socjologia wiedzy" - Maxa Schelera - wszystkie „świa­ topoglądy naturalne" są równie uprawnione i racjonalne (choć przymiotnik „naturalny" sugerowałby raczej uniwersalizm). Definiowane są jako „to wszystko, co w danej grupie uważa się za dane i oczywiste; wszystkie przedmioty i treści sądów posiadające strukturalną formę „danych" po­ znawanych bez spełniania jakichkolwiek osobnych, spontanicznych aktów; wszystko co uchodzi w powszechnym odczuciu za coś, co uzasadnienia nie potrzebuje i czego uzasadniać nie sposób" (Scheler 1980). Te poglądy zwykle stanowią płaszczyznę głęboką myślenia, są bowiem nabywane w pro­ cesie socjalizacji (dojrzewania w danej kulturze), a więc niekiedy bardzo wcześnie i jakby „mimochodem", przez co wydają się być oczywiste. Są one z reguły spójne ze światopoglądem i wierzeniami społeczności, „duchem" grupy, a przez to tym bardziej trudne do zakwestionowania. Tak nabyta wiedza wyraża się w kategoriach i klasyfikacjach, ujawniających się w przy­ słowiach, porzekadłach, gestach, obyczajach i podejmowanych decyzjach (a raczej ich motywacjach). Pozór „naturalności" tych poglądów jest m.in. efektem ich zinternalizowania w języku. Według B.L. Whorfa (1982) wiedza 0 rzeczywistości jest wpisana w język, który stanowi ramę dla postrzegania 1 zawiera podstawowe propozycje klasyfikacji. K. Mannheim natomiast, podkreślał zdeterminowanie „zdrowych rozsądków" przez czynniki pozapoznawcze, takie jak: interes grupowy, spójność z doktryną religijną i ca­ łością wiedzy. Wzajemne odniesienie wiedzy potocznej i naukowej ( problem filozofów od epoki Oświecenia) interesuje M . Polanyi'ego. Akceptując plu­ ralistyczną wizję wiedzy zdroworozsądkowej, wyznacza jej istotne miejsce w procesie poznawczym. Uważa., że kartezjańskie wątpienie może dotyczyć jedynie „powierzchniowej" sfery myślenia wspartego na bazie interpreta­ cyjnej („bezwiednie przyjęty idiom" M . Polanyi), która nie może zostać zakwestionowana. Zwykle jest ona nieuświadamiana i niemożliwa do wy­ artykułowania. Owe „przesądy" są podstawą wszelkiej wiedzy (o proble­ mach tych pisze szerzej Hołówka 1986). W syntetycznym przeglądzie dziejów socjologii wiedzy, którym P. Berger i T. Luckmann (1983) poprzedzają swoją pracę wyróżnione zostają trzy �54 ANNA MALEWSKA-SZAŁYG I N dominujące kierunki w ramach tej dyscypliny: marksistowski, nitzscheański i historycystyczny. Jak twierdzą autorzy, to właśnie K. Marks sformuował podstawową tezę socjologii wiedzy. „Byt kształtuje świadomość" - to do­ strzeżenie społecznego uwarunkowania wszelkiego myślenia, w tym wiedzy. P. Berger i T. Luckmann kluczowe dla teorii Marksa terminy „baza" i „nad­ budowa" interpretują w kategoriach epistemologicznych, jako związek rze­ czywistości leżącej u podłoża procesu poznawczego i myśli poznającej ową rzeczywistość. Za istotny wkład historyzmu w socjologię wiedzy, uznali przekonanie W. Dithleya o relatywności i nieuniknionej historyczności myśli ludzkiej. Społeczny charakter podstawowych kategorii ujmowania świata podkreślał w swych pracach E. Durkheim. Podstawowe kategorie, wokół których osnute jest myślenie każdej społeczności są - według jego definicji - „tworem rozległego współdziałania rozłożonego nie tylko w przestrzeni, lecz także w czasie. Aby tego dokonać, zjednoczyło się i przemieszało mnóstwo przeróżnych umysłów, łącząc własne wyobrażenia i uczucia, a długie szeregi pokoleń gromadziły w nich swe doświadczenia i wiedzę" (Durkheim 1989, s. 15) Dla „socjologii fenomenologicznej" A. Schutza wiedza potoczna jest głównym przedmiotem badań. Schutz uważa, że wyrasta ona z potrzeby widzenia świata jako uporządkowanego. Składa się z „konstruktów myś­ lowych" posiadających określoną strukturę istotności i określony sens, peł­ niących rolę schematu odniesienia, będącego podstawą interpretacji wszel­ kich doświadczeń jednostki. Wiedza „życia codziennego" zawiera: „zbiory abstrakqi, generalizacji, formalizaqi, idealizacji specyficznych dla poszcze­ gólnych poziomów organizacji myślenia" (Schutz 1984, s. 139). Ten rodzaj wiedzy budowany jest zgodnie z przyjętym „systemem istotności", zakorze­ nionym w określonej „sytuaji biograficznej". „System istotności" określa elementy mogące stanowić punkt wyjścia „generalizującej typifikacji". Intersubiektywny charakter wiedzy potocznej umożliwiają idealizacje leżące u podstaw „nastawienia naturalnego", składające się na przekonanie o wza­ jemnej „przekładalności perspektyw": „idealizacja wymienialności punktów widzenia" i „zgodności systemów istotności". A. Schutz bada społeczne źródła wiedzy, proces wrastania w nią, jest ona bowiem jednym z elementów międzypokoleniowego przekazu kulturowego. Zawiera nie tylko kulturowo ukształtowany obraz świata, zapisany w języku, typifikacjach i klasyfikaqach, ale także zasady tworzenia konstruktów typologicznych tak, by były spójne z anonimowym, zunifikowanym punktem widzenia własnej grupy. Schutza interesuje także problem społecznej dystrybucji wiedzy. Zasób wie­ dzy podręcznej jednostki jest w każdym momencie jej życia obejmujący sfery mające różny stopień jasności, wyrazistości i precyzji. W pewnych dziedzi­ nach ten sam człowiek jest „ekspertem" w innych „laikiem". „Konstrukty myślowe" powstają w skutek „obiektywizacji" i „typifikacji" narastających wraz ze zwiększaniem się pośredniości i anonimowości kontaktów z po­ strzeganym zjawiskiem. Schutz rozważa także wpływ wiedzy powszedniej na �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 55 działania ludzkie. Zabiera też głos w wielowiekowej dyspucie o stosunku wiedzy zdroworozsądkowej i naukowej. Kluczową różnicę między oboma rodzajami wiedzy widzi w odmiennych „systemach istotności", na jakich one bazują. System istotności naukowca jest wyznaczony przez temat ba­ dawczy. Badacz nie ma swojego „tu" w badanym świecie społecznym, jego pozycję wyznacza cel naukowego przedsięwzięcia. Jego wiedza jest ustrukturyzowana również ze względu na zainteresowania naukowe (choć podob­ nie jak wszelka wiedza jest odnoszona do sytuacji biograficznej). System istotności uczestnika badanej społeczności jest wyznaczony przez jego w niej obecność, pozycję i doraźne cele. „Antropologia kognitywna", „etnonauka" to dyscypliny powołane do badania procesów mentalnych. Etnometodolodzy postrzegają kulturę jako porządek fenomenalny, pod którym ukryty jest porządek ideacyjny. Kultura to idee. Wytwory materialne, społeczne czy duchowe są jedynie ich przeja­ wem. Przedmiotem badań etnometodologów są więc nie tyle zjawiska, ile postać jaką przyjmują w umysłach ludzi (Tyler 1993). Antropologia kognitywna bada ukryte w sformuowaniach językowych klasyfikacje zja­ wisk. Stosuje componential analysis by odkryć ich paradygmat. Starając się „przebić" przez oczywistość potoczności, stosuje procedury zmierzające do zburzenia struktury codziennych ludzkich czynności i wypowiedzi poprzez działania badacza, często wykraczające poza zdolność rozumienia badanych, niszczące ich oczekiwania, podważające deklarowany przez nich system war­ tości (Ziółkowski 1978). Etnometodologia interesuje się działaniami o tyle, o ile ujawniają one struktury myślowe, bada „nazwy", „etykiety", pojęcia, klasyfikacje, wierząc w możliwość odczytania zawartego w nich, kulturowo wypracowanego porządku. H. Garfinkel (za A. Schutzem) tak charakteryzuje założenia myślenia dnia codziennego: 1) „praktyczny teoretyk" zakłada, że objekty są takimi jakimi się wydają; 2) zainteresowanie światem jest zainteresowaniem prak­ tycznym, wiedza zwiększa kompetencję jednostki i pozwala jej sprawniej poruszać się w świecie społecznym, 3) w swych codziennych działaniach człowiek uprzedmiotawia strumień przeżyć dzieląc go na „kawałki", 4) za­ kłada (inaczej niż naukowiec), że wszyscy ludzie posługują się wspólnym schematem komunikacji: „naturalnymi faktami", które „każdy z nas powi­ nien znać" i przyjętymi „regułami kodowania", 5) wspólnemu, intersubiektywnemu światu towarzyszy „ukryta wiedza" będąca konstytutywnym składnikiem społecznej interakcji (Garfinkel 1989, s. 327). E. Goffman , przedstawiciel szkoły określanej mianem „socjologii dnia codziennego", uważa wiedzę zdroworozsądkową za „ramę interpretacyjną" „pozwalającą na postrzeżenie, zidentyfikowanie i nazwanie z pozoru nie­ skończonej liczby konkretnych zdarzeń" (Goffman,1984,s.363). Pierwotne ramy interpretacyjne mogą mieć charakter: 1) naturalny - „identyfikują zdarzenia ujmowane jako niesterowne, nieukierunkowane, nieożywione, nie kontrolowane, jako „czysto fizyczne", 2) społeczny - „umożliwiają �56 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN podstawowe zrozumienie zdarzeń związanych zwłaszcza z żywą istotą ludz­ ką, których elementami są: wola, dążenie, kontrolujący wysiłek umysłu" (Goffman 1984, s. 364-365). Są one jedynie bazą poznania. Pierwotne ramy interpretacji danej grupy społecznej konstytuują centralny element jej kultury. Istnieje społeczne przeświadczenie, że wszystkie zdarzenia, bez wyjątku, dadzą się ująć i wyjaśnić w obrębie konwencjonalnego systemu przekonań, bez którego nie możemy spojrzeć na nic. P. Berger i T. Luckmann (1983) przypisują wiedzy zdolność kreowania rzeczywistości społecznej. Granice wiedzy to granice rzeczywistości, wiedza ma charakter uporządkowany, twórcą tego ładu kognitywnego jest społe­ czeństwo. Anonimowości kontaktów innych niż bezpośrednie uruchamia procesy „typizaqi" ludzi i zjawisk oraz „instytucjonalizacji" „działań nawy­ kowych". „Obiektywność" instytuqonalnego świata ustala się w wyniku przekazu międzypokoleniowego. Szczególną rolę w procesie „obiektywizaq i " autorzy przypisują językowi, który „czyni moją subiektywność bardziej rzeczywistą nie tylko dla mojego partnera, ale i dla mnie". W efekcie czło­ wiek wytwarza rzeczywistość, którą jest postrzega jako coś innego niż jego własny produkt, jako „naturalną", wewnętrzną" (czy raczej „odgórną"), ,jedyną możliwa do pomyślenia". Wszelkie „instytucjonalizacje" i „typi­ zacje" muszą mieścić się w ramach „uprawomocnienia" będącego objaśnie­ niem i uzasadnieniem porządku przyjętego w danej kulturze za obowiązu­ jący. „Uprawomocnienia" odwołują się do „uniwersów symbolicznych" definiowanych jako kompleksy tradycji teoretycznych, które integrują różne obszary znaczenia i ujmują porządek instytuqonalny jako symbolicz­ ną całość. „Uniwersa symboliczne" są następstwem procesów obiektywizaqi, ustalenia i akumulacjio wiedzy, są wytworem społecznym. Berger i Luckmann opisują procesy internalizacji wzoró w potocznych poprzez socjalizację. Pokazują też,w jakim stopniu indywidualne uczestnictwo w wie­ dzy określa tożsamość jednostki. Różnicę pomiędzy wiedzą potoczną i nau­ kową widzą oni w usunięciu z poznania naukowego wszelkiego pierwiastka sakralnego lub innego rodzaju wiedzy służącej podtrzymaniu uniwersum. MYŚLENIE M I T Y C Z N E A MYŚLENIE P O T O C Z N E Myślenie „prymitywne", czy (jak określano je później) „mityczne" może być uznawane za jedną z kulturowo zdeterminowanych form potoczności (m.in.: Ziółkowski 1978). To założenie sprawia, że w nurt badań nad my­ śleniem ludzkim włączają się etnologowie. Badania „myślenia magiczno-religijnego" mają dawną, sięgającą G. Frazera (1962), tradycję. Uważał on, że podstawą logiki „magicznej" jest: sądzenie oparte na analogii (prawo podobieństwa), wiara w istnienie „subtelnych" powiązań między bytami (prawo kontaktu). „Magia jest fałszywym systemem praw przyrody i ze­ społem fałszywych wskazówek postępowania [...] jest to fałszywa nauka �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 57 i zawodna sztuka". Dla G. Frazera nauka jest kolejnym, po magii i religii stopniem w schemacie ewolucyjnym wyznaczanym przez wzrost racjonalno­ ści myślenia. Magia i religia są dla niego systemami powstałymi w reakcji na ludzką potrzebę zrozumienia i kontroli świata natury. Ze względu na tak sformułowaną funkcję oraz strukturę systemu praw, mogą być postrzegane jako prymitywna teoria i porównywane z nauką. L. Lévi-Bruhl (1992) kon­ tynuował ewolucjonistyczne ujęcie problemu, łącząc je z ujęciem systemo­ wym i z poglądami E. Durkheima o społecznym uwarunkowaniu i zróż­ nicowaniu sposobów myślenie. Czynił próby odcięcia się od europocentryzmu i spojrzenia na odmienność myślenia „prelogicznego" inaczej niż w ka­ tegoriach niższości i wyższości. Postulaty realizowane raczej w płaszczyźnie deklaratywnej, wytyczyły kontynuowany kierunek w badaniach nad myśle­ niem mitycznym. Najbardziej krytykowanym było stworzone przez Lévi-Bruhla pojęcie „myślenie prelogiczne", sugerujące, że myślenie mityczne jest wcześniejszym stadium myśli ludzkiej niż europejskie, stadium, w którym zasady logiki są nieznane. W późniejszym etapie swojej twórczości L. Lévi-Bruhl wycofał się z używania tego terminu. R. Firth (1967) natomiast bro­ nił racjonalności myślenia prymitywnego twierdząc, że człowiek prymitywny stosuje racjonalną analizę praktyczną, wierzenia wspomagają racjonalne działania i mogą wywierać konkretne i ważne skutki. C. Lévi-Strauss (1969) zaś nadał nowy wymiar badaniom nad ludzkim myśleniem. Uważał on, że myślenie prymitywne i myślenie naukowe odnoszą się do realiów innego poziomu, ale ich cel (poznanie świata) jest ten sam, a metody porównywalne. U podstaw obu systemów leży potrzeba widzenia świata jako uporządkowanego, oba posiadają wewnętrznie spójną metodę. Levi-Strauss twierdził też, że magia i nauka to systemy równoległe. Odrzucał ujęcie ewolucyjne, w którym myślenie magiczne miało być wczesnym etapem myślenia ludzkiego ewoluującego ku najbardziej racjonalnej formie, jaką jest myśl naukowa. Starał się udowodnić, że myśl nieoswojona równie skutecznie objaśnia świat, a tubylcze klasyfikacje są metodyczne, oparte na solidnej wiedzy teoretycznej i wnikliwej obserwacji. (Jakkolwiek porównywanie myślenia prymitywnego do bricollagu, zakłada pewien jego „nieprofesjonalizm" w stosunku do myślenia naukowego). Twierdził, że istnieją reguły, które rządzą „myślą nieoswojona". Reguł tych poszukiwał na płaszczyźnie głębokiej, przy zastosowaniu metody strukturalnej. Badania pierwotnych klasyfikacji (m.in. totemicznych) oraz mitów doprowadziły go do przekona­ nia, że podstawą, na której są tworzone, jest nieuświadamiana, biologicznie uwarunkowana, struktura umysłu oparta na podstawowych regułach logiki binarnej. Takie spojrzenie podkreśla jedność i naturalny (wrodzony) cha­ rakter podstaw ludzkiego myślenia ukryte pod różnorodnością kulturowo wytworzonych form, nie podważa ono jednakże prymatu racjonalności myślenia naukowego. E. Mieletinski (1984) dokonuje porządkująco-wyliczającego zestawienia właściwości myślenia mitycznego. Wymienia wiele cech „myśli nieoswojonej" �58 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN m.in.: „nieprecyzyjne rozgraniczanie" kategorii пр.: przedmiot-podmiot, materialne-idealne, rzecz-atrybuty, całość część. Mieletinsky pisze o synkretyźmie czasowo przestrzennym tego rodzaju myślenia, słabym rozwoju pojęć abstrakcyjnych, nieporadnych klasyfikacjach, słabym oddzieleniu myślenia logicznego od elementów emocjonalnych, dostrzeganiem podobieństwa na poziomie drugorzędnych cech zmysłowych i in. W określeniach jakich używa („słabe" rozróżnianie, „nierozróżnianie", „synkretyzm pojęciowy") widoczne jest nieustanne porównywanie odmiennego sposobu widzenia świata,z tym, w którym autor jest „zadomowiony". Trudno też powiedzieć, że jest to opis niewartościujący. Mieletinski porównuje myślenie mityczne z nauką, zastrze­ gając, że logika pierwotna jest równie sprawna funkcjonalnie, operacyjnie, jak naukowa, magia nie jest poprzedniczką nauki, odmienne są natomiast proce­ dury badawcze: naukowe schematy uogólniania: konkret-abstrakqa, przyczy­ ny skutki są zastąpione hipostazowaniem, hierarchią sił i istot mitycznych; nauka poszukuje reguł procesów i zjawisk na płaszczyźnie głębokiej, magia na gruncie wtórnych cech zmysłowych; w nauce struktury są pierwotne w stosunku do zdarzeń, w myśleniu mitycznym są zrodzone ze zdarzeń. E. Evans-Pritchard (1937) twierdzi, że człowiek pierwotny wyprowadza swe wnioski w sposób zbliżony do procedur, dzięki którym ludzie nauki dochodzą do twierdzeń na temat praw przyrody. Stanowisko to kontynuuje R. Horton, podkreślając, że podobnie jak zachodnią myśl teoretyczną myś­ lenie religijne cechuje ukryta jedność, prostota i regularność. Oba sposoby myślenia borykają się także z ograniczeniami narzucanymi przez myślenie potoczne. Horton uważa, że myślenie „tradycyjne" podobnie jak naukowe jest wyższym poziomem „myślenia i dyskursu". Myślenie potoczne wykazuje ogromne kulturowe zróżnicowanie, podczas gdy myślenie „teoretyczne" (drugiego stopnia) we wszystkich kulturach zachowuje bez zmian pewien generalny schemat. POTOCZNOŚĆ A RACJONALNOŚĆ Zasadność porównań magii i religii kwestonuje P.Winch (1992), nawią­ zując do stanowiska E. Cassirera, który głosił, że wszelki ogląd świata możliwy jest jedynie za pośrednictwem form symbolicznych, organizujących percepcję i myślenie jednostek w akty ekspresji. Jedną z takich form jest mit konstytuujący myślenie w fazie prenaukowej. Cassirer wyraźnie odróżniał naukową kreację wizji świata od mitycznej czy religijnej. W znanej polemice z Evans-Pritchardem P. Winch neguje prawomocność stosowania praw logiki, którymi posługuje się zachodnia nauka do badań nad wierzeniami Azande. Twierdzi, że w systemie wierzeń Azande można się dopatrywać racjonalności jedynie wówczas gdy uzna się ją za kontekstową, kulturowo zależną. Uważa,że logika jaką posługują się Azande jest odmienna od za­ chodniej i traktowanie jej przez autora Wicher aft, Oracles and Magie jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA" 59 swego rodzaju „przedłużenia" myśli zachodniej jest błędem badacza. Winch zakłada, że jest to całkowicie swoista, spójna „gra językowa". Akceptuje przesłanie Evans-Pritcharda, który (krytykując Lévi-Bruhla) twierdził, że naukowe podejście jest w takim samym stopniu funkcją naszej kultury , jak magiczne podejście Azande funkcją ich kultury. Nie podziela natomiast przekonania, że jedynie europejskie spojrzenie jest „zgodne z obiektywną rzeczywistością". Takie postawienie sprawy zakłada istnienie rzeczywistości poza kontekstem rozumowania naukowego, a do tego Winch nía zasadnicze wątpliwości. Nie zgadza się na pełną relatywizację i kontekstowość pojęcia rzeczywistości, ale nie chce też uznać jej w „obiektywnej", a więc weryfiko­ walnej doświadczalnie postaci. P. Winch twierdzi, niewątpliwie nawiązując do poglądów L. Flecka, że eksperyment posiada wartość poznawczą jedynie w kategoriach istotnych dla testowanej hipotezy. Tak więc-wierzenia Azande nie mają charakteru quasi naukowego, należą do innego rodzaju „gry". „Gry", którą rozumieć można, jak twierdzi Winch, jedynie przez odniesienie do problemu zasadniczego, organizującego myślenie w każdej kulturze, pro­ blemu znaczenia, jakie jest przypisywane (kulturowo) życiu ludzkiemu. Winch postuluje, by badania nad myśleniem w określonej kulturze ognis­ kować wokół „pojęć granicznych", a są topojęcia opisujące: narodziny, śmierć, stosunki między płciami. W nich wyrażana jest moralność społeczeń­ stwa, której kształt nadaje społecznie ukształtowana wizja sensu. Spór uwi­ docznia problem filozoficzny, który jak można sądzić z liczby publikacji, jest obecnie istotny zarówno dla filozofów, socjologów wiedzy jak i dla nauki w ogóle. Problem racjonalności, udziału rozumu w procesie poznania, wszedł w okres kiedy pytanie o istnienie niepodważalnych reguł rozumnego myślenia przestało być pytaniem retorycznym. E. Mokrzycki (1992) przyj­ muje jako umowną cezurę owej zmiany wydanie Struktury rewolucji nauko­ wych T. Kuhna. Do tego momentu utożsamiano naukę z rozumem, Kuhn (po nim Winch, a wcześniej Fleck) ukazywali społeczną i kulturową konwenqonalnosc racjonalności i logiki. PROBLEM KOHERENCJI I SYSTEMU W latach sześdziesiątych powstaje szkic C. Geertza (1986) Common sense as a cultural system, w którym wiedza potoczna traktowana jest jako jeden z podsystemów kultury jak religia, sztuka. Common sense jest interpretacją otaczającej człowieka rzeczywistości, rodzajem komentarza do obserwowa­ nych zjawisk i jako taki jest historycznie tworzony. Ten podsystem kultury może być kwestionowany, potwierdzany, odkrywany, formalizowany, sło­ wem jest systemem dynamicznym, czułym na wszelkie przemiany kultury, przeto zmiennym w czasie, zróżnicowanym przestrzennie, charakteryzują­ cym określone grupy społeczne. Niewątpliwie jest systemem, jednakże nie bardzo spójnym, uporządkowanym, bowiem dążącym do zdania sprawy �60 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN z różnorodności świata. Pomimo zróżnicowanych form, jakie przybiera w różnych kulturach można znaleźć pewne uniwersalne cechy: common sense jest wiedzą „naturalną", uznawaną za „oczywistą", „jedynie możliwą". Cecha „praktyczności" nie odnosi się do filozoficznej kategorii „praxis", oznacza raczej „utylitarność". Wreszcie „niemetodyczność" tej wiedzy rozu­ mianą jako niewytworzenie doktryn, teorii, dogmatów. Wiedza potoczna, będąca zbiorem epigramatycznie ujętych „prawd", unika refleksji nad samą sobą. Ten rodzaj wiedzy budowany jest na przekonaniu, że „wszystko na świecie jest tym, czym jest", potoczny ogląd jest miarodajny dla tworzenia interpretacji. „Prostota" jest tym, do czego dąży wiedza potoczna. Wyja­ śniać świat, to go upraszczać. Stąd „dostępność" tej wiedzy. Nie wymaga ona studiów, jej nauczycielem jest życie i każdy może (czy raczej musi) się nią posługiwać, choć nie robi tego z równą maestrią (i w tej dziedzinie są „eksperci" i „laicy"). Dla T. Hołówki „zdrowy rozsądek" jest „bezrefleksyjnie zaaprobowabym zbiorem przeświadczeń, dla których nie sposób znaleźć wspólnego mianownika: które nie tworzą żadnego „światopoglądu", nawet w najsłab­ szym sensie tego terminu: są po prostu chaotycznym rejestrem różnorakich spostrzeżeń, idei i zasad, które jednoczy wyłącznie to, że w jakiejś grupie społecznej przypadkowo wybrano takie właśnie, a nie inne sposoby inter­ pretowania zjawisk. Swe trwanie zawdzięczją po części „prawu pierwszych połączeń", po części inercji, po części naszej skłonności do ulegania jakim­ kolwiek autorytetom" (Hołówka 1986, s. 136). Główną cechą myślenia po­ tocznego jest eklektyzm i asymilowanie tego co się akurat znalazło pod ręką, „nie ma więc sensu upatrywać w nim „interesów", ani „ducha" pewnej społeczności, czy tym bardziej powoływać się nań jako na ostateczną instan­ cje bądź fundament wiedzy" (Hołówka 1986, s. 137). „Zdrowy rozsądek" banalizuje, nie dostrzega sprzeczności, dokonuje doraźnych interpretacji zja­ wisk. Jest omnipotężny, ma coś do powiedzenia w każdej dziedzinie. Nie­ spójność myślenia potocznego być może odzwierciedla niespójność rzeczywi­ stości, podczas gdy wiedza naukowa czyni „rozpaczliwe i deformujące wysił­ ki wtłoczenia jej w konsekwentne doktryny" (Hołówka 1986, s. 140). „My­ śląc potocznie poszukujemy przede wszystkim psychicznego komfortu, pły­ nącego z potwierdzenia gotowych szablonów interpretacyjnych" (Hołówka 1986, s. 152). W efekcie wiedza taka jest postrzegana jako jedyna, pewna, naturalna i oczywista, orzekająca obiektywną prawdę o rzeczywistości. Czy­ ni świat zrozumiałym poprzez uproszczenia i trywializacje. Heterogeniczności i eklektyzmu wiedzy „codziennej" nie neguje J. Niżnik (1994) wysuwając tezę, że ten rodzaj myślenia wyrasta z potrzeby widzenia świata jako jednolitego, a wiedzy jako mądrości-maksymy będącej jednym (i jedynym) kluczem do rozumienia rzeczywistości. Pisze on, że funkcją „potocznego myślenia" jest „zapewnianie spójności symbolicznego uniwersum człowieka". Tylko wiedza potoczna cechuje się spójnością, która satys-, fakcjonuje człowieka. Charakteryzuje myślenie „zdroworozsądkowe" jako �ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' 61 „integrujące elementy różnych systemów symbolicznych". Podkreślając jego zróżnicowanie morfologiczne, określa je jako „pseudohomogeniczne" do­ strzegając jego dążenie do spójnej wizji świata, potrzebę, która jest kon­ stytutywna dla tego rodzaju wiedzy. W efekcie myślenie potoczne jest przez użytkowników odbierane jako koherentny system i tylko z odmiennej per­ spektywy wydaje się eklektycznym. Zabierając głos w wielowiekowym spo­ rze wiedza „zdroworozsądkowa" versus wiedza naukowa J. Niżnik pisze: „Nauka nie jest alternatywą potoczności. Można natomiast powiedzieć, że tylko dzięki temu, że potoczność gwarantuje komfort psychiczny w postaci spójnego symbolicznego uniwersum, człowiek jest zdolny do przygody inte­ lektualnej, jaką jest nauka" (Niżnik 1991, s. 165). Ten sam autor postuluje, by socjologię wiedzy traktować nie jako subdyscyplinę socjologii czy filozofii, ale jako „swego rodzaju perspektywę teoretyczną w uprawianiu nauk społecznych", jako pewien „postulat inter­ pretacyjny" (Niżnik, 1985). Sąd2:ę, że takie twierdzenie filozofa nauki upra­ womocnia realizowaną w mojej pracy próbę wykorzystania pojęcia „wiedza potoczna" jako kategorii interpretacyjnej. Przyjmuję, że wiedza potoczna jest raqonalna i logiczną, choć uporządkowaną według innego klucza, „grą". „Grą", której zasad poszukuję. Kategoria „gry" wydaje się być trafniajsza niż np. pojęcie „systemu", lepiej zdaje sprawę z zależności całości od partnerów biorących w niej udział, od elementów przypadkowych, od zamierzonych przez grających przekłamań (blefów). W grze reguły pełnią funkcję porządkującą, ale odkrycie reguł nie jest „całą prawdą" o grze. W ramach narzuconych przez nie rygorów jeszcze wiele może się zdarzyć, gra może przybrać bardzo różny przebieg, bowiem prócz zasad kształtują ją także inne (pokrótce wyżej wymienione) czynniki. Jak sądzę, zadaniem badacza jest odczytanie „reguł" z opisu przebiegu „gry". Badana przeze mnie sfera spraw publicznych jest „grą", w której bierze udział wielu part­ nerów, a zależności pomiędzy nimi są skomplikowane. Aby opisać owe zależności i „odczytać" zasady „gry" proponuję zastosowanie metafory „teatralnej", która jest, moim zdaniem, odnalezieniem „klucza" do „gry" - interpretacji adekwatnej, choć nie jedynej możliwej. LITERATURA B e r g e r P., L u c k m a n n T . 1983 Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. Durkheim E. 1990 Elementarne formy życia religijnego, Warszawa. Evans-Pritchard E. 1937 Witchcraft, Oracles and Magic among Azande, Oxford. F i r t h R. 1965 Społeczności ludzkie, Warszawa. Frazer G. 1962 Złota gałąź, Warszawa. �62 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Gadamer H.G. 1993 Prawda i metoda, Kraków. Garfinkel H. 1989 Aspekty problemu potocznej wiedzy o strukturach społecznych, [w:] Fenomenologia i socjologia, Z . Krasnodębski (red), Warszawa. G e e r t z C. 1983 Common Sense as a Cultural System, [w:] Local Knowledge, New York. Goffman E. 1984 Pierwotne ramy interpretacji, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. H o ł ó w k a T. 1986 Myślenie potoczne, Warszawa. Levi-Bruhl L. 1992 Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, Warszawa. L e v i - S t r a u s s С. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. Mieletinski E. 1984 Poetyka mitu, Warszawa. M o k r z y c k i E . (red.) 1992 Wstęp, [w:] Racjonalność i styl myślenia, Warszawa. N i ż n i k J. 1985 Czym jest socjologia wiedzy?, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1. 1991 Potoczność jako kategoria teoretyczna, [w:] Kategoria potoczności, A.Jawłowska (red.), Warszawa. Scheller M. 1980 Problems of a Sociology of Knowledge, London. S c h u t z A. 1984 Potoczna interpretacja ludzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma, E . Mokrzycki (red.), Warszawa. T y l e r S. 1993 Wprowadzenie do metod antropologii kognitywnej, [w:] Amerykańska antropologia kognitywna, M . Buchowski (red.), Warszawa. W h o r f B.L. 1982 Język, myśl, rzeczywistość, Warszawa. W i n c h P. 1992 Rozumienie społeczeństwa pierwotnego, [w:] Racjonalność i styl myślenia, E . Mokrzy­ cki (red.), Warszawa. Z i ó ł k o w s k i M. 1978 O myśleniu potocznym, „Studia Socjologiczne", nr 4. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ON T H E TRADITION OF T H E CONCEPT OF COMMON K N O W L E D G E Summ aгу The author's purpose is to define various meanings attached to the concepts of "common sense", "common knowledge" "everyday thinking." She gives a brief and inevitably fragmen­ tary review of the usage of these concepts in philosophical tradition. It starts with the Enlightement's belief according to which common sense was supposed to be a Demon leading human cognition astray to obscurantism and voluntarism, up to the recent view saying that every cognitive activity has its origin in common knowledge. �63 ZARYS TRADYCJI STOSOWANIA POJĘCIA „WIEDZA POTOCZNA' The problem of common sense emerges nowadays in connection with the philosophical debate on rationality. Is common thinking, unlike scientific thought, irrational? Or else - is it based on a rationality of different kind? More generally the problem means: is there only one, universal rationality or is rationality conventional and, according to P. Winch everything connected with human language should be considered in terms of rationality? In social sciences the problem of common knowledge belongs to sociology of knowledge studying the social constructions and social definitions of knowledge. The sociologists focus their interest on social processes of constructing knowledge and science (Schutz) or, the other way round, social constructions of reality based on knowledge. Recent sociological studies suggest common sense as one of the analytical concepts. Anthropological tradition tends to identify "common thinking" with the notion of "mythi­ cal thought". That allows for joining together the study of common sense and the anthropol­ ogical concept of "savage mind". It was in antropology where the plurality of "common senses" has been realized and that originated the view of cultural relativism - one of the most discussed issues of social sciences. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzy рек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6efb4431da4571326b9c9bc6ca60fef.pdf c9b1bca8780c7b856a5b40db16a0c2e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1094 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1005 Title A name given to the resource Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.235-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 ANNA ZADROŻYŃSKA ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI Eskimosi zamieszkiwali północne t e r e n y (wraz z w y s p a m i ) A m e r y ­ k i Północnej, Grenlandię i Półwysep Czukocki K Eskimosi amerykańscy z a j m o w a l i k r a i n y rozciągające się tuż za północną granicą lasów na t y m kontynencie, obejmujące ziemie n a zachód i północ od Z a t o k i H u d sona, północną Alaskę oraz wybrzeża G r e n l a n d i i . G r u p o m koczującym po Alasce, B a r r e n L a n d i G r e n l a n d i i poświęcono w i e l e u w a g i , badań i opracowań w l i t e r a t u r z e etnologicznej Natomiast Eskimosi z B a r r e n Plains okazali się enklawą p r a w i e n i k o m u nie znaną. K o n t a k t z n i m i b o w i e m utrudniały wyjątkowo, n a w e t j a k n a Arktykę, o k r u t n e w a r u n ­ k i k l i m a t y c z n e . I n n e g r u p y miały więc więcej szczęścia ( l u b nieszczę­ ścia) do kontaktów z Białymi. Dlatego wiedza o n i c h jest dziś niepo­ równanie większa. Dlatego też, jeżeli chodzi o k o n t y n e n t amerykań­ ski, p r o b l e m Eskimosów najczęściej sprowadzany zostawał do zasta­ nowień n a d s t o p n i e m i c h wyniszczenia biologicznego i nieprzystosowa­ nia do c y w i l i z a c j i . G r e n l a n d i a zaś i Półwysep Czukocki, gdzie historia potoczyła się inaczej, prezentują d w a różne sposoby rozwiązań współ­ istnienia i kontaktów odmiennych g r u p l u d z k i c h i k u l t u r . 2 3 4 1 W t y m a r t y k u l e n i e korzystałam z materiałów odnoszących się do E s k i m o - mosów a z j a t y c k i c h . 2 Opracowań i e d y c j i materiałów dostępnych w P o l s c e jest k i l k a s e t . D l a p r z y ­ kładu przytoczę k i l k a : of a North Eskimo. Six Annual t e n ż e , The Museum gical of of Results American 1936; Eskimo National of Land Barrow I. M . K a m i ń s k i , Kaladlit-Greenlanders, of and Hudson York Expedition, 1887-1888; The 1959; N. Ginące of a Second the B u r e a u X V , .1, N e w North K. voyage American Bay, Central 1884-1885; B u l l e t t i n of t h e A m e r i c a n Ethnolo­ 1901; J . M u r d o c h , Eskimo. of the Eskimos, discovery The Ethnology, Report B i r k e t - S m i t h, The The of 1824; F . B o a s , I X Annual Alaskan A. C h a n c e , 1966; P . F r e u c h e n , Book 'F.Mowat, 4 History, Ethnology, Journal 1821, 1822, 1823, L o n d o n of Baffin of the Point Washington E. iParry, Report R. F . S p e n c e r , Society, York W. West Passage, A Eskimo Study of the B u r e a u Eskimo, in of North London Ecology and Alaska, New C l e v e l a n d a n d N e w Y o r k 1957. plemię, W a r s z a w a 1972. Minority as Majority: Changes " E t h n o l o g i a P o l o n a " , v o l . 6: 1980. in Status. The Case of �ANNA 236 ZADROŻYŃSKA Eskimosi, j a k podkreślają to wszyscy n i e m a l badacze« i autorzy wykorzystujący wiedzę o i c h k u l t u r z e do teoretycznych r o z p r a w , na całym z a m i e s z k i w a n y m przez siebie obszarze s t a n o w i l i zasadniczo mało zróżnicowaną grupę antropologiczną, językową, kulturową. N i e w i e l k i e a drugorzędne różnice w i c h k u l t u r z e w zależności od szlaków wędrówek (wybrzeża l u b t e r e n y w głębi lądu) były w a r i a n t a m i , p r z e t w o r z e n i a m i zasadniczego podstawowego sposobu życia i przystosowania do środo­ w i s k a naturalnego. Środowisko to zaś należało i należy do n a j s u r o w ­ szych na świecie n i e t y l k o dla człowieka. Jednocześnie j e d n a k otacza­ ło l u d z i s w y m n i e p o w t a r z a l n y m pięknem, można b y rzec, s t r u k t u r a l n e j czystości l i n i i i b a r w y , mąconych t y l k o przez k i l k a d n i w r o k u w y b u ­ chem rozkwitającej roślinności. Czystość t a zawiera się w n a t u r a l n y m powiązaniu b i e l i i czerni, śniegu i nieba, kontraście jałowej z i e m i i n i e ­ p r z e b r a n y c h stad k a r i b u przewalających się przez j e j martwotę, dnia i nocy, lata i z i m y , życia i śmierci . 6 7 A r k t y k a j e d n a k nie była p u s t k o w i e m . Żyły t a m zwierzęta i rośli­ n y . Żyli t a m I n u i t , ludzie z w a n i przez i n n y c h Eskimosami». Z i m a t r w a t u przez przeważającą część r o k u , a w t e d y przez k i l k a miesięcy słońce nie pojawia się na niebie. L a t o arktyczne w y b u c h a nagle i nagle odcho­ dzi. Niskie porosty kwitną jeden dzień. P o t e m p r z y r o d a cichnie. P r z e ­ miana t a wyznaczała życie zwierząt i l u d z i . Wraz z l a t e m pojawiały się zwierzęta, szansa życia d l a l u d z i . Nastawał dzień. W r a z z zimą jeszcze raz przychodziły w i e l k i e stada k a r i b u , a na wybrzeżach pojawiały się w i e l o r y b y . Lecz dzień odchodził i człowiek szukał miejsca n a zimowe przetrwanie. R y t m p r z y r o d y wyznaczał r y t m życia I n u i t . Było to p r z y ­ stosowanie się do warunków, n i g d y zaś nie była to w a l k a z n i m i . Czło­ w i e k nie miał t u szans na walkę. 9 D l a człowieka istniał wyraźny podział na s p r a w y l a t a i s p r a w y z i ­ m y . Z i m o w e życie skupiało się w osadach, gdzie okresowo zamieszki­ wało k i l k a (rzadziej kilkanaście) r o d z i n " , w solidnie w y b u d o w a n y c h , nierzadko k a m i e n n y c h domach, mogących pomieścić k i l k a rodzin. Po­ wszechność z i m o w y c h domów w y d a j e się być wystarczająco p o t w i e r d z o ­ na na całym t e r y t o r i u m z a j m o w a n y m niegdyś przez Eskimosów. Rów5 P a t r z p r z y p i s 2. •Np. studium Eskimosów. Studium M. M a u s s, z morfołogii Szkic o j s z a w a 1973, s. 567-704; R . C a i l l o i s , Teoria !' 1973, s. 73-120; t e n ż e , Teoria | ' R . B u l i a r d , Misje i op. cit, sezonowych społecznej, [w:] przemianach Socjologia zakazów, społeczeństw i antropołogia, [w:] Żywioł i ład, War- Warszawa święta, tamże, s. 121-159. na krańcu świata, W a r s z a w a 1974, s. 33-37; F r e u c h e n , s. 17 n.; M o w a t , op. cit, s. 5-6. 8 Miano Eskimosów nadali I n u i t podobno sąsiadujący z n i m i Indianie. Eski- m e o w z n a c z y t y l e , co " Z j a d a c z s u r o w e g o mięsa", i 8 i 1 0 j|. i: iii II! M a u s s, op. cit., S p e n c e r , op. cit, s. 13-23. M a u s s, op. cit; Land... B o a s, The Central Eskimo ... oraz The Eskimo of Baffin �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 237 nocześnie też budowano podczas wędrówek po śnieżystej p u s t y n i i g l u . Jako zimowe d o m y rozpowszechniły się one dopiero w t e d y , gdy za­ brakło bardziej trwałego budulca. M a r t w o t a z i m y stawała się porą za­ cieśnienia więzi pomiędzy ludźmi. Konieczność czasowego sąsiedztwa wprowadzała wspólnotę jedzenia, spania, obrzędów, m a g i i . W t e d y też opowiadano baśnie, legendy, m i t y . Z d r u g i e j jednak s t r o n y ta bliskość l u d z i , i c h skupienie w obrębie osady czy nawet jednego d o m u , można traktować j a k o konieczność przełamywania l u d z k i e j samotności i o t a ­ czającego m r o k u prowadzące do odczuwania i n n y c h wokół siebie. G d y świat stawał się coraz bardziej nieprzyjazny, poczucie wspólnego i s t n i e ­ n i a przynosiły obrzędy, opowiadane m i t y i życie i n n y c h I n u i t . Również z tej bliskości wynikać mogły n a t u r a l n e w t y c h w a r u n k a c h agresywne rekacje mieszkańców osady, d o m u , i g l u . G d y więc pojawiały się pierwsze s y m p t o m y w i o s n y - l a t a , Eskimosi rozpoczynali n a t y c h m i a s t p r z y g o t o w a n i a do wędrówki, polowań i bardziej p r y w a t n e g o niż zimą życia. L a t e m każda rodzina mogła wędrować osobno. Jednak g d y n a ­ p o t y k a n o n a s z l a k u n a m i o t y i n n y c h I n u i t , w i c h pobliżu rozbijano własne n a m i o t y . 1 1 Eskimosi j a d a l i przede w s z y s t k i m mięso. Rośliny i g l o n y m o r s k i e (znajdowane przede w s z y s t k i m w żołądkach u p o l o w a n y c h zwierząt) spo­ żywali rzadko i okazjonalnie. Podstawą wyżywienia były więc zwie­ rzęta: i c h mięso i tłuszcz. One też dostarczały p o d s t a w o w y c h surowców do w y k o n a n i a wszystkiego, co człowiekowi było potrzebne do życia: n a ­ miotów, sprzętów, b r o n i , sań, łodzi, ubrań, okryć, zabawek i t p . Oprócz wielorybów na wybrzeżach i k a r i b u na lądzie polowano na f o k i , w i l ­ k i , rosomaki, polarne niedźwiedzie i g r i z z l i , lisy polarne, białe w i e l o r y ­ by (bieługi), o r k i , a r k t y c z n e p t a k i ( p a r d w y , k a c z k i itp.) i r y b y . Te os­ t a t n i e j e d n a k były t y l k o d o d a t k i e m do mięsa, n i g d y nie stanowiły pod­ s t a w y pożywienia Eskimosów. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h ludzie przystosowali się do p r z y r o d y b a r ­ dziej niż n a i n n y c h k o n t y n e n t a c h . I c h życie w ciągu r o k u dzieliło się na d w a podstawowe sposoby egzystencji: z i m o w y i l e t n i , odmienne o d siebie t a k , j a k różne były w t e d y w a r u n k i otaczające I n u i t . D w i e części r o k u , d w a sposoby życia w r a m a c h jego jedności, stanowiły części sobie przeciwstawne, lecz uzupełniające. Człowiek jednak dalej kategoryzo­ wał dostrzegalny i r e a l n y świat. Był o n znany l u b nieznany. L u d z i e natomiast t w o r z y l i grono b l i s k i c h l u b odległych, zaprzyjaźnionych l u b w r o g i c h . O c z y w i s t y również był podział w zależności od płci. Cztery więc zasadnicze cechy: znane i nieznane, żeńskie i męskie wyznaczały 1 2 1 1 F r e u c h e n, op. cit., s. 161-182; C h a n c e , op. cit., s. 77-78. 1 8 L u d z i e , których b y l i nuunamiut kie ssaki (ludem morskie, a życie koncentrowało się wokół polowań n a k a r i b u , zwani ziemi). C i zaś, którzy p r z e d e w s z y s t k i m p o l o w a l i n a w i e l ­ głównie S p e n c e r , op. cit, s. 14. wieloryby, zwani byli tareumiut (ludem morza), �ANNA 238 ZADROZYŃSKA podstawy eskimoskiej k l a s y f i k a c j i l u d z i . W i c h obrębie przebiegało ży­ cie człowieka. Cechy te, j a k k o l w i e k w y k o r z y s t y w a n e w kategoryzacjach człowieka i świata w n i e m a l w s z y s t k i c h k u l t u r a c h , t u w szczególny sposób zostały zrealizowane. Życie b o w i e m Eskimosów zależało przede w s z y s t k i m od współdziałania z i n n y m i . Było ono w a r u n k i e m sine quo, non zarówno w okresie z i m y , j a k lata (choć w każdej z t y c h pór o d ­ miennie). W y d a j e się, że działania I n u i t i reguły i c h k u l t u r y najwyraź­ n i e j przejawiały się w trzech głównych k i e r u n k a c h i c h aktywności: zdobywania pożywienia, posiadania i w y c h o w y w a n i a dzieci oraz rozsze­ rzania kręgu l u d z i bliskich. W t e d y zasady k l a s y f i k a c j i świata i l u d z i przybierały szczególne znaczenie dając szanse przeżycia, niespotykania śmierci. K O B I E T A I MĘŻCZYZNA W społeczności Eskimosów przysługiwały i m zgoła odmienne s t a t u ­ sy. Podróżnicy, misjonarze i badacze podkreślali rzucającą się w oczy nierówność p r a w mężczyzn i kobiet. Była to j e d n a k nierówność pozorna zrozumiała wyłącznie d l a t y c h , którzy c o k o l w i e k pojęli z zasad k u l t u r y I n u i t i " . W istocie nie może być nierówności t a m , gdzie życie człowieka zależy przede w s z y s t k i m od współpracy, a w a r u n k i k l i m a t y c z n e w y ­ magają stałego p a r t n e r s t w a , poświęcenia, szacunku d l a w i e d z y d r u g i e ­ go człowieka, umiejętności korzystania z n i e j , wzajemnej dbałości. W A r k t y c e samotny mężczyzna, nawet p o m i m o doskonałego opano­ w a n i a s z t u k i polowań, potrzebował kobiety. Bez n i e j nie miał go­ towanego mięsa, w y p r a w i o n y c h skór, uszytego ubrania, wysuszo­ n y c h butów, odzieży, rękawic. N i e miał zapasów suszonego mięsa n a podróże. N i e miał potomstwa, które na starość zabezpieczałoby m u pożywienie, mięso i tłuszcz. N i e miał więc przyszłości. Samotna zaś kobieta skazana była na mieszkanie i podróżowanie ze s w y m i k r e w n y ­ m i , a w okresach głodu n a niechybną śmierć. Mężczyzna był t y m , któ­ r y dostarczał pożywienia, skór i tłuszczu; kobieta tą, która p r z e t w a r z a ­ ła przywiezione z polowania dobra, przygotowywała zapasy. Każde z n i c h miało w d o m o w y m gospodarstwie swe własne rzeczy zwązane z w y k o ­ n y w a n y m i pracami. Wszystkie narzędzia łowieckie, szczególnie zaś ło­ dzie do połowu wielorybów (umiaki), osobiste ubrania, b u t y , rękawice i t p . należały do mężczyzny. Kobieta, poza odzieżą, miała sprzęty do go­ towania, narzędzia do obróbki skór, lampę tłuszczową do oświetlania do­ m u czy i g l u . Pozostałe rzeczy, j a k k a j a k i , sanie czy psy z zaprzęgu, n a ­ leżały do n i c h wspólnie, choć przede w s z y s t k i m troszczył się o nie mężczyzna. Nie łamano zasad rozdzielności osobistych rzeczy i wyłącz­ ności i c h używania przez właściciela. Byłoby to niegodne, j a k niegodne |; j\\ i, li­ ii 1 1 Np. Y o r k 1927. M o w a t, op. cit; K. R a s s m u s s e n, Across Arctic America, New �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 239 na przykład mężczyzny byłoby wspominanie swojej żony podczas wspól­ nego z i n n y m i polowania czy dopuszczanie do głosu swej k o b i e t y w m i e j s ­ cu p u b l i c z n y m . F o r m y te pokrywały często zwykłą ludzką czułość i ser­ deczność, a n a w e t szacunek dla kobiety, której zdanie zawsze brał p o d uwagę mężczyzna, g d y musiano rozstrzygać o ważnych problemach. F o r m y te również wprowadzały ład i w miarę b e z k o n f l i k t o w e działania w e wspólnym gospodarowaniu. Dlatego też bezwzględnie zabronione było w y k o n y w a n i e przez k o b i e t y prac mężczyzn. Szczególne zaś t a b u nałożone było na polowania na w i e l o r y b y i sprzęt do tego służący. R ó w ­ nież t o w a r z y s k i e spotkania stawały się głównie domeną mężczyzn. W niektórych rejonach k o b i e t y nie uczestniczyły na przykład w p r a w i e r y t u a l n y m jedzeniu przez mężczyzn gotowanego mięsa. Gdzie indziej natomiast n i e obowiązywał i c h t e n z a k a z . Jeżeli brały udział w e wspólnych posiedzeniach, to tworzyły raczej tło t o w a r z y s k i e j k o n w e r ­ sacji mężczyzn. 14 Wśród Eskimosów daje się wyróżnić d w a rodzaje kontaktów między k o b i e t a m i i mężczyznami. P i e r w s z y m z n i c h i najwyraźniejszym było małżeństwo. D r u g i m — różnorakiego rodzaju więzi oparte na stosunkach seksualnych. T a k i e rozróżnienie może wydać się paradoksalne. Należy jednak pamiętać, że codzienne życie r o d z i n y , więc p a r y małżeńskiej, opierało się przede w s z y s t k i m n a wspólnym działaniu o charakterze e k o n o m i c z n y m . Związek zaś seksualny n i e bywał t r a k t o w a n y j a k o z a ­ czątek r o d z i n y , jeżeli kobieta i mężczyzna nie m i e s z k a l i razem, n i e p o d ­ kreślali wspólnych p r a w do upolowanej z w i e r z y n y , do wzajemnej o sie­ bie dbałości, podziału p r a c y w e wspólnym gospodarstwie. Wszystkie te gesty demonstrowane były publicznie zgodnie ze z n a n y m i n n y m sce­ nariuszem. G d y starający się o dziewczynę chłopak uzyskał już zgodę na zawarcie małżeństwa od j e j ojca (po uprzedniej, najczęściej szczegó­ łowej naradzie dwóch zainteresowanych matek, p o t e m rodziców d z i e w ­ czyny), darowywał j e j skórę k a r i b u , rosomaka czy lisa, b y ją w y p r a w i ­ ła. G d y dziewczyna siadała na p r o g u swego d o m u czy u wejścia do n a m i o t u , b y wykonać tę pracę d l a t y c h , którzy ją w i d z i e l i (a w i d z i e l i ją wszyscy sąsiedzi), stawało się oczywiste, że w przyszłości c i dwoje staną się małżeństwem . Z chwilą przeniesienia się dziewczyny do n a m i o t u rodziców chłopca (najczęściej) l u b ustawienia przez młodych wspólnego n a m i o t u w pobliżu siedziby którejś z rodzin, uznawano m a ł ­ żeństwo za zawarte. Zdarzało się, że jeszcze przez długi n a w e t czas p r o ­ w a d z i l i młodzi wspólne gospodarstwo z rodzicami. Uzbieranie skór n a urządzenie własnego schronienia, zdobycie potrzebnego sprzętu myśliw­ skiego i domowego wymagały pracy, szczęścia i czasu. 15 G d y n i e następowały k a t a k l i z m y w przyrodzie, stada zwierząt w ę - op. cit, 1 4 F r e u c h e n , 15 Tamże, s. 79-121. s. 135-186. i . �5 ANNA 240 ZADROŻYŃSKA i S \ | li | | | j l j ! i i I f i 1 f j f | I 'j i \ j drowały w p r z e w i d z i a n y c h porach, małżeństwo mogło zagwarantować wyżywienie sobie i n a r o d z o n y m dzieciom. Często j e d n a k zdarzało się, że zwierzęta, których coroczne wędrówki zapewniały pożywienie L u ­ dziom K a r i b u czy Morza, nie przychodziły na czas. W t e d y następował głód. Zaczynał się już od wczesnej z i m y . Żadna współpraca n i e była w stanie przełamać śmierci. W t y c h sytuacjach Eskimosi p o d d a w a l i się w y r o c z n i losu regulując jedynie kolejność odchodzenia do k r a i n y p r z o d ków poszczególnych członków rodziny. K i e d y głód wymagał śmierci, którejś nocy w m r o k odchodził najstarszy człowiek z d o m u czy i g l u . Chociaż wyjście w śniegową pustkę nie odbierało całkowicie nadziei na życie, s t a r y człowiek n i g d y n i e wracał. Odejście jego p r z y j m o w a n o m i l ¬ czeniem, n i e k i e d y pożegnalnym gestem należnym zmarłym. G d y zwierzęta nadal się n i e pojawiały, z n a m i o t u odchodziło najmłodsze dziecko, potem kolejno starsze, p o t e m i c h m a t k a . Mężczyzna odchodził na końcu . O k r u t n e p r a w o p r z y r o d y wymagało, b y przede w s z y s t k i m odchod z i l i ci, którzy porzuceni przez i n n y c h m u s i e l i b y i t a k umrzeć: starzec, dzieci bez rodziców, kobieta bez mężczyzny... Zdarzało się, że któreś z małżonków umierało przedwcześnie. W t e d y pozostałe p r z y życiu m u ¬ siało znaleźć wsparcie w powtórnym małżeństwie, b y zapewnić życie dzieciom. Można też było oddać je i n n e j rodzinie, chociaż w t y m w y p a d k u adopcja nie była wcale prosta « . Eskimosi znali zwyczaj (rzeczywiście było to zupełnie zwyczajne) zabijania niemowląt w p e w n y c h szczególnych okolicznościach. P r a k t y ­ k i te oburzały Europejczyków. W t y m j e d n a k w y p a d k u trzeba przede w s z y s t k i m brać pod uwagę to, że zabijano t y l k o te dzieci, które miały niewielką szansę na przeżycie l u b n i e miały j e j wcale. Zabijano przede wszystkim dziewczynki " z a n i m rodzice zdołali się do n i c h przywiązać", więc tuż po urodzeniu. Obawiano się, że n a d m i a r dziewcząt spowoduje i c h samotność przez całe życie, że nie znajdą mężczyzny, który będzie dla n i c h polował. Oznaczało to śmierć albo d o d a t k o w y wysiłek rodziców, b y żywić ją do końca swego życia. Jeśli j e d n a k n a w e t zna¬ lazłaby męża, to i t a k odejdzie od rodziców, pozostawiając i c h na łasce synów. W przyszłości więc byłaby mało przydatna. Ponadto nowo n a rodzona "blokowała" następną ciążę swej m a t k i (Eskmoski karmiły przez k i l k a l a t dzieci piersią, co uniemożliwiało i m w t y m czasie zajście w ciążę), która może pozwoliłaby urodzić j e j syna. Najdogodniejszym rozwiązaniem w p r z y p a d k u narodzenia się d z i e w c z y n k i byłaby u m o w a z przyjacielem rodziców, że w przyszłości zostanie żoną i c h syna. Można 16 1 8 ; ; ' ! ) | i | 'i J ł I | Il l i :l 18 S p e n c e r , op. cit., s. 152-153. 17 Piszę o t y m w dalszej części artykułu. 18 Freuchen, op. cit., s. 97-98. Zdarzało się też, że t a k i niemowlę-chłopca podczas głodu, tamże, s. 102. s a m los spotykał �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 241 | i też było oddać ją i n n e j rodzinie, jeżeli znaleźliby się chętni do j e j adoptowania. W p r z e c i w n y m razie czekała ją t y l k o śmierć. W społecznościach eskimoskich najczęściej istniał n a d m i a r mężczyzn. K o b i e t y więc p r a w i e zawsze po śmierci jednego męża miały szansę na powtórne wyjście za mąż. Natomiast samotny mężczyzna był w stanie dać sobie radę, choć wymagało to ogromnego wysiłku. Zawsze j e d n a k mógł liczyć na to, że któryś z przyjaciół pożyczy m u swą żonę n a okres wędrówki albo, że w y p r a w a odbędzie się wspólnie. Ta f o r m a współ­ działania i współpracy w y m a g a jednak szerszego omówienia. Wykluczając małżeństwo w k u l t u r z e Eskimosów można odnaleźć pięć rodzajów kontaktów seksualnych. 1. Zwyczajne współżycie (poza zwązkiem małżeńskim) seksualne k o ­ biet i mężczyzn, którym społecznie takie prawo przysługiwało. E s k i m o ­ si sprawy płci t r a k t o w a l i w sposób n a t u r a l n y . Młodzież przed małżeń­ stwem nie zachowywała żadnych ograniczeń w t e j dziedzinie. Lecz nic bardziej mylącego j a k przypuszczenie, że dozwolony bywał każdy k o n ­ t a k t fizyczny. Krąg r o d z i n y czuwał, by nie zostały przekroczone zasa­ dy egzogamii, ściśle obowiązujące p r z y z a w i e r a n i u małżeństw, a n a j ­ częściej eliminujące z grona potencjalnych współmałżonków mieszkań­ ców t y c h samych osad (najprawdopodobniej, j a k się sądzi, osady za­ mieszkiwały g r u p y k r e w n y c h ) . Krąg r o d z i n n y również czuwał, b y n a przykład w razie waśni między r o d z i n a m i koniecznie nastąpił seksual­ ny k o n t a k t między i c h przedstawicielami. F a k t t e n pozwalał zażegnać kłótnię, nie prowadził jednak do t r w a l s z y c h związków czy zobowiązań ekonomicznych. W dalszym dorosłym życiu kobieta miewała k o n t a k t y seksualne ze s w o i m mężem albo z i n n y m i mężczyznami, lecz zawsze wynikało to z i n i ­ c j a t y w y j e j męża. K o n t a k t bez takiego przyzwolenia l u b chociażby t y l ­ ko wejście obcego mężczyzny do n a m i o t u k o b i e t y podczas nieobecności jej męża mogły być uznane za naruszenie p r a w małżeńskich i bywało surowo karane: mężczyzna bił publicznie kobietę (nawet jeżeli nie było w t y m j e j w i n y ) , a niedoszły kochanek mógł nawet zostać zabity przez obrażonego męża « . 2. Pożyczanie żon między zaprzyjaźnionymi mężczyznami, k i e d y j e ­ den z n i c h wybierał się " n a szlak", a nie miał własnej żony *>. Kobieta, żona przyjaciela l u b któregoś z partnerów ^ (nigdy zaś k r e w n y c h ) , z i n i ­ c j a t y w y swego męża towarzyszyć mogła podczas d r o g i mężczyźnie, p r o ­ wadząc jego sanie, dbając o jedzenie i odzież, dostarczając ciepła w m r o c z n y m chłodzie nocy. Po powrocie wszystko powracało do dawne- 16 1 19 F r e u c h e n , op. cit., s. 95 n. 80 Tamże, s. 79-100; S p e n c e r, op. cit., s. 83-84. 2 1 Wyjaśniam to w dalszej części artykułu. Etnografia Polska XXVII/! P f | j j �'i ANNA 242 I] I j j 1 | I 1 ] j | I j 1 'l i ZADROŻYNSKA go s t a n u . Z tą formą przyjaźni spotykało się na Alasce czy G r e n l a n d i i w i e l u Białych przyjaźniących się z I n u i t . 3. Zwyczaj zwany wymianą żon wymagał już ściślejszych związków i współpracy między mężczyznami. Powodował o n specyficzne konseksekwencje. Obejmował t y l k o mężczyzn żonatych, których przyjaźń l u b p a r t n e r s t w o zostały wcześniej potwierdzone wymianą darów, wspóln y m podróżowaniem i p o l o w a n i a m i . W y m i a n a żon między n i m i mogła być długoterminowa l u b jednonocna. Zawsze j e d n a k d o k o n y w a n o j e j z i n i c j a t y w y mężczyzn. Żony wymieniać m o g l i mężczyźni nie spokrewnien i a n i nie spowinowaceni ze sobą. O s w o i m planie dokonania zamiany kobiet nie zawsze i n f o r m o w a n o żony. Zdarzało się, że któraś z n i c h n i e zechciała przyjąć w s w o i m namiocie przyjaciela m ę ż a . Następnego r a n k a p r a w o w i t y mąż karał ją publicznie. G d y następnej nocy również n i e chciała wykonać polecenia męża, groziło to dyshonorem d l a mężczyzny, jego przyjaciela, a nawet waśnią między r o d z i n a m i . W konsekwencji w y m i a n y żon zacieśniała się współpraca między mężczyznami. Powstawała również f o r m a półpokrewieństwa pomiędzy i c h p o t o m s t w e m * zobowiązująca wszystkie i c h dzieci do współpracy i pomocy w przyszłości. 4. R y t u a l n a w y m i a n a k o b i e t " , którą odprawiano podczas obrzędów wiosennych, gdy niespokojnie oczekiwane zwierzęta n i e przychodziły na swoje doroczne szlaki. Przywódca polowań (często bywał o n jednocześnie szamanem) zwoływał w s z y s t k i c h dorosłych mieszkańców osady. W niektórych eskimoskich osadach zebranie to obejmowało t y l k o zamężne k o b i e t y i żonatych mężczyzn, gdzie indziej uczestniczyli w n i m wszyscy dorośli i w pełni sił ludzie. Szaman w s k u p i e n i u oddawał się k o n t e m p l a c j i i wreszcie ogłaszał i m i o n a t y c h , którzy czasowo m i e l i ze sobą współżyć seksualnie. Konieczna jest t u uwaga odnosząca się do znaczenia i m i o n w społecznościach eskimoskich. Imię nadawano dziecku po ostatnio zmarłym w osadzie członku r o d z i n y wierząc, że jego życie t r w a nadal, g d y żyje człowiek o t y m s a m y m i m i e n i u . Każda zaś r o d z i ­ na, a być może osada, miała swe własne pule i m i o n cyklicznie p o w t a ­ rzanych i nieprzerwanie k o n t y n u o w a n y c h poprzez pokolenia. Jeżeli więc szaman dobierał podczas obrzędu p a r y i m i o n , prawdopodobnie odwoły­ wał się do przeszłości. Określał znaną sobie, domniemaną l u b r y t u a l n i e najkorzystniejszą i c h konfigurację, b y powtórzyć dawniejszą początko­ wą sytuację, która pozwoliła zaistnieć l u d z i o m . K o n f i g u r a c j a t a m u ­ siała niegdyś być dobra, bo I n u i t trwają. W t e d y też na pewno szlaki obfitowały w k a r i b u , a Ocean pełen był w i e l k i c h m o r s k i c h ssaków. W s y 2 2 23 2 5 i j | | i | F r e u c h e n , op. cit., s. 82-90. *» Tamże. n M 8 5 Piszę o t y m d a l e j . F r e u c h e n , op. cit., s. 90 n . ; M u r d o c h, op. cit, s. 413. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 243 t u a c j i zagrożenia t y l k o właściwa a odzwierciedlająca m i t y c z n y t e n p o ­ czątek sytuacja człowieka dawały gwarancję p r z y b y c i a zwierząt i za­ żegnania głodu. G d y pierwsza k o n f i g u r a c j a i m i o n a nie przyniosła s k u t ­ k u szaman zarządzał następną zamianę seksualnych partnerów. Teore­ tycznie mogłoby dojść do wyczerpania w s z y s t k i c h możliwych zestawów par P r a k t y c z n i e jednak bardziej prawdopodobne było nadejście oczeki­ w a n y c h zwierząt ( l u b odnalezienie i c h w bardziej odległych zakątkach eskimoskiej k r a i n y ) . 5. Zabawa "gaszenie płomyka" 26 opisywana czasami jako przykład zadziwiającej amoralności l u d z i A r k t y k i . Praktykowało się ją wyłącz­ nie zimą, podczas ciągnącej się w nieskończoność ciemności, zawiei, a często głodu. L u d z i e w t e d y z pewnością pragnęli nawzajem swego towarzystwa, b y poczuć się bezpieczniej. Jednocześnie j e d n a k s k a z y w a ­ l i się n a ciągłe przebywanie w c i a s n y m d o m u czy i g l u , oczekując n a zmianę pogody, na wyjście na świat. Stawać się m u s i e l i coraz bardziej agresywni, ponurzy, złośliwi l u b , b y wszystko to ukryć, coraz bardziej milczący. W t e d y ktoś z obecnych w i g l u gasił lampę. Trzeba pamiętać, że szczelnie o t u l e n i w swe p a r k i , p o r t k i , rękawice i buty, z a k u t a n i w f u t r a Eskimosi b y w a l i t y l k o na śniegowej przestrze­ n i . W i g l u czy d o m u przychodził czas n a oddech, suszenie ubrań, ręka­ wic i butów, w ogóle całej odzieży, t a k że p r a k t y c z n i e w j a k i m k o l w i e k wnętrzu m i e s z k a l n y m ludzie p r z e b y w a l i całkiem nadzy, przyzwyczaje­ n i do swojej i cudzej nagości. G d y więc gaszono płomyk tłuszczowej l a m p y , nadzy ludzie wycią­ gali ręce i s t a r a l i się d o t y k i e m rozpoznać kogoś, kogo zdołali objąć. Po c h w i l i zapalano płomyk l a m p y , a rozprężeni ludzie ze śmiechem opo­ w i a d a l i kogo rozpoznali. W opisach tej zabawy wspominano o następują­ c y m po zgaszeniu l a m p y rozpasaniu seksualnym. P r z y p i s y w a n o też j e j ustalony t e r m i n przypadający na okres przesilenia słonecznego w zimie. Można b y z tego wnioskować, że zabawa ta była niegdyś elementem obrzędu zaklinającego życie, będącego p o w r o t e m do niego. Taka i n t e r ­ pretacja n i e w y k l u c z a przecież wtórnych j e j f u n k c j i , które można b y określić jako psychoterapeutyczne. W y m i e n i o n e rodzaje kontaktów seksualnych grupują się w t r z y cykle. Pierwszy o charakterze wyraźnie ekonomiczno-społecznym (1-3), d r u g i o charakterze magiczno-świątecznym (4, 5) i trzeci noszący zna­ miona psychologiczno-wypoczynkowe ( 5 ) . Podstawą w s z y s t k i c h jest ciało człowieka j a k o t w o r z y w o s y m b o l i k i gestów właściwych l u d z i o m z r a c j i i c h istnienia biologicznego ™. Zasadniczym gestem oswajania l u ­ dzi, zrozumiałym dla w s z y s t k i c h I n u i t , był bez wątpienia a k t seksual27 " F r e u c h e n , op. cit., s. 92. N i e d o s t a t e k materiałów n i e p o z w a l a n a inną interpretację. 88 W. W i e k i e r , Czy jesteśmy grzesznikami?, W a r s z a w a 1974, s. 274, 322. 1 7 �244 ANNA ZADROŻYŃSKA ny, który zawsze informował o gotowości do przyjaźni. Jednocześnie też nawiązywał do życia, stanowił jego s y m b o l . Dlatego też wszędzie t a m , gdzie zależało człowiekowi na u t r z y m a n i u serdecznych więzi z i n ­ n y m i , w z m o c n i e n i u i c h czy rozładowaniu uczuć n i e p r z y j a z n y c h , w y ­ k o r z y s t y w a n o gesty i zachowania seksualne. Również t a m , gdzie magia miała wpłynąć na płodność p r z y r o d y , w y k o r z y s t y w a n o symbole seksual­ ne jednocześnie nawiązujące do życia. LUDZIE BLISCY I ODLEGLI Świat Eskimosów wyraźnie dzielił się na przestrzenie znane (szlaki wędrówek, miejsca zimowania, łowiska, t e r e n y polowań) i nieznane (inne szlaki, inne zwierzęta, jeziora, wzgórza, morza). L u d z i e również b y w a l i znani l u b nieznani. C i nieznani nie b y l i to po p r o s t u " o b c y " w stosunku do " s w o i c h " , więc znanych. Sprawa byłaby zbyt prosta. T a k j a k nieznani d z i e l i l i się na różne kategorie na s k a l i rozciągającej się od inności do wrogości, t a k też z n a n y m p r z y p i s y w a n o zróżnicowanie zaczynające się najściślejszą bliskością, a zakończone nikłym t y l k o stop­ n i e m poznania b l i s k i m uczuciu obojętności. Skale te wynikały z do­ świadczeń rzeczywistych kontaktów, t r a d y c j i , wyobrażeń. Ludzie n i e ­ znani zawsze s t a n o w i l i potencjalne zagrożenie. Z n a n i , bez względu na umiejscowienie na skali poznania, s t a w a l i się szansą dalszego zbliżenia. Krąg najbliższych stanowiła rodzina w ścisłym tego słowa znaczeniu (zwana ketuuneraareic). B y l i to ludzie połączeni r e a l n y m i więzami p o ­ krewieństwa, wspólnie mieszkający i polujący, wymieniający d a r y i n a ­ zywający siebie t e r m i n a m i pokrewieństwa . W z i m o w y c h osadach mieszkali zazwyczaj razem w dużym d o m u czy i g l u . L a t e m , podczas w ę ­ drówek i koczowania, r o z b i j a l i obok siebie n a m i o t y . D o r o d z i n y m o g l i należeć rodzice i i c h dzieci (wraz z dziećmi a d o p t o w a n y m i ) . M o g l i to być też k r e w n i (na przykład bracia) ze s w y m p o t o m s t w e m i t p . P o ­ wszechną zasadą określającą miejsce zamieszkiwania była u E s k i m o ­ sów patrylokalność. Nie znaczy to jednak, że w szczególnych p r z y p a d ­ kach przeniesienie się mężczyzny do d o m u rodziców żony czy wspólne z n i m i koczowanie było wykluczone, niewskazane czy zabronione. To mężczyzna wybierał miejsce zamieszkania i ściślejsze więzi rodzinne dla swej zakładanej rodziny. Zdarzało się, że kobieta pochodziła z b i e d ­ nej rodziny, to znaczy t a k i e j , gdzie były t y l k o córki, a b r a k silnego mężczyzny-myśliwego n i e zapewniał dostatecznej ilości pożywienia. W t e d y mężczyzna, mąż jednej z córek, mógł zdecydować się na współ­ działanie z rodziną swej żony. Natomiast gdy chłopak był j e d y n y m opiekunem s w y c h s t a r y c h rodziców, zawsze kobieta przeprowadzała się do i c h i g l u , n a m i o t u czy domu. Te rozwiązania wskazują na b i l a t e r a l 29 « S p e n c e r , op. cit, s. 63, 64. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 245, ność możliwości. W istocie, ta dwoistość odnosiła się do w s z y s t k i c h spo­ sobów określania się człowieka w otoczeniu l u d z i sobie znanych. E s k i ­ mosi w y w o d z i l i swe pochodzenie zarówno w l i n i i m a t k i j a k ojca, swo­ bodnie posługując się genealogiami w obrębie trzech pokoleń . Zasady te i znajomość lineaży miały t u szczególne znaczenie, wykraczające zna­ cznie poza teoretyczną znajomość swego rodu. Krąg k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h ze s t r o n y ojca i m a t k i tworzył dla człowieka grupę rodzinną (zwaną iilyagiic). Składali się na nią wszyscy k r e w n i a k t u a l n i e żyjący. W przeciwieństwie do podobnych organizacji tego rodzaju znanych z i n n y c h społeczności, u Eskimosów g r u p a r o ­ dzinna nie stanowiła sformalizowanej i n s t y t u c j i o przynależnej j e j h i e ­ r a r c h i i wewnętrznej, której przywodziłby specjalny wódz. N i e m n i e j każda z osad miała swego przywódcę. Osada jednak składać się mogła z k i l k u n a w e t g r u p k r e w n i a c z o - p o w i n o w a t y c h , a j e j przywódcą stawał się mężczyzna najsilniejszy, najsprawniejszy w polowaniach i połowach, który miał najwięcej łowieckiego szczęścia, właściciel łodzi, t e n , "który jeden myśli dla każdego, decyduje, gdzie i k i e d y osada ma wyruszyć w drogę, na jaką zapolować z w i e r z y n ę " . Często przywódca (umealią l u b umialią) miał zdolności czarownika i szamana. W t y m w y p a d k u j e ­ go dyspozycje czy r a d y wspierały się na nadprzyrodzonych mocach, były cenniejsze i t y m bardziej i c h słuchano. Rzadko zdarzyć się mogło, b y dwóch l u d z i o t y c h szczególnych cechach c h a r a k t e r u , które p r e d y s t y nowałyby i c h do wodzostwa, znalazło się w tej samej osadzie czy wspól­ nie polowało. G d y b y jednak przydarzyła się taka sytuacja, jeden % n i c h wraz ze swoją rodziną p o w i n i e n odejść. W p r z e c i w n y m razie prowadzić to musiało do j a w n e j r y w a l i z a c j i i k o n f l i k t u , często kończącego się m o r ­ derstwem . Przywództwo było więc organizacją nie w obrębie r o d z i ­ n y , lecz przede w s z y s t k i m w społeczności zimowej osady, załogi w i e l o rybniczej łodzi czy g r u p y wspólnie polujących na k a r i b u czy inne zwie­ rzęta mężczyzn. 30 31 32 K r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h w l i n i i k o b i e t y i mężczyzny, j a k rów­ nież współuczestników polowania obowiązywała wzajemna współpraca i odpowiedzialność za życie i n n y c h j e j członków . W p r a k t y c e więc każda upolowana zwierzyna bywała dzielona na w s z y s t k i c h członków aktualnie współpracującej społeczności. Ta zaś, czego nie można w y k l u ­ czyć, składała się być może w przeważającej liczbie z członków najsze­ rzej pojmowanej rodziny. M o g l i też w j e j skład wchodzić i n n i bliscy ludzie, w s t o s u n k u do których obowiązywały również zasady współ­ odpowiedzialności. Stwarzało to wrażenie swoistego rodzaju wspólnoty ekonomicznej. W rzeczywistości zaś było w y n i k i e m s k r u p u l a t n i e prze33 30 Tamże, 81 Tamże, s. 65; oraz F r e u c h e n , op. c i t , s. 152. 82 F r e u c h e n , op. cit, s. 153. 8 3 S p e n c e r , op. cit., s. 71-75. s . 62, 66-68. L �ANNA 246 ! * | I j | . I 1 ! ! | | I I ZADROŻYŃSKA strzeganych zasad wzajemności i odpowiedzialności (realizowanych w podziałach u p o l o w a n y c h zwierząt, darach i wspólnych ucztach). Zła¬ manie t y c h reguł było niedopuszczalne. Powodowało sankcje najwyższej r a n g i , do j a k i c h należało w y k l u c z e n i e ze społeczności, skazanie człowiek a na samotność. W w a r u n k a c h a r k t y c z n y c h było to równoważne w y ­ r o k o w i śmierci. O d najmłodszych więc l a t uczono małego Eskimosa i m i o n jego k r e w ­ n y c h i p o w i n o w a t y c h , różnic między i c h obowiązkami, miejsc i c h pobytów i szlaków wędrówek. Tworzyło to bezpieczny świat l u d z i bliskich. Wszyscy o n i , k r e w n i i p o w i n o w a c i , szerokie g r u p y rodzinne zobowiązan e były w s t o s u n k u do siebie do wzajemnej pomocy. B y ł y też odpo­ wiedzialne za postępowanie każdego ze s w y c h członków. Chociaż I n u i t n i e m i e l i w o j e n n y c h t r a d y c j i , zdarzały się przecież waśnie, długo¬ trwałe n a w e t k o n f l i k t y wywołane rywalizacją czy zabójstwem p r z y p o minające reguły włoskiej y e n d e t t y o ściśle przestrzeganych zasadach k r w a w e j zemsty. Działania t y l k o całej r o d z i n y mogły położyć i m kres przez odnalezienie j a k i e j k o l w i e k s y t u a c j i mediacyjnej. Taką stwarzał na przykład człowiek należący, na zasadzie s k o m p l i k o w a n y c h powiązań społecznych, do o b y d w u zwaśnionych g r u p r o d z i n n y c h , który podejmował się j e pogodzić. Taką też sytuacją stawał się czasami p r z y p a d k o w y związek seksualny k o b i e t y i mężczyzny należących d o d w u skłóconych r o dzin. Każde zakończenie groźnego k o n f l i k t u bywało p r z y j m o w a n e z ulgą. Umożliwiało to powrót do n o r m a l n e j współpracy i odsuwało w i d m o śmierci zbytecznie zadawanej. Rzeczywisty system pokrewieństwa n i e był j e d n a k wystarczającym dla I n u i t zabezpieczeniem życia. Kręgi znanych a b l i s k i c h l u d z i m u s i a ­ ły być rozszerzone. Z n a l i więc Eskimosi co n a j m n i e j t r z y sposoby oswa­ jania innych ludzi. A. Adopcja d z i e c i * wśród społeczności eskimoskich była powszech­ nie znana. Dzieci t a k i e miały identyczne p r a w a w rodzinie, j a k p o t o m ­ stwo n a t u r a l n e . Czasami też zdarzało się, że były bardziej przez adopcyj­ n y c h rodziców kochane. W zasadzie każde małżeństwo posiadające już dzieci l u b bezdzietne mogło podjąć się adopcji. Uważano jednak, że rodzice mający swoje dzieci m i e l i do tego większe prawa, gdyż z p u n k t u w i d z e n i a społeczne­ go, ekonomicznego i uczuciowego zostali sprawdzeni. Ponadto i c h własne dzieci, stając się rodzeństwem adoptowanego przybysza, stawały się dlań kręgiem najbliższych k r e w n y c h , najcenniejszą zdobyczą dla każdego I n u i t . Równie dobrze m o g l i podjąć się adopcji ludzie, którym dzieci zmarły, lecz nie było w t y m i c h w i n y . Natomiast t y m , którym zmarły dzieci, gdyż nie dopełnili w s z y s t k i c h możliwych warunków o p i e k i nad n i m i , odmawiano p r a w a do adoptowania. Było to z b y t w i e l k i e r y z y k o . 3 8 4 Tamże, s. 87-92. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 247 Rzadko adoptowano sieroty. W y d a j e się, że miało to głębszy sens. P r z y p i s y w a n i e Eskimosom w t y m w y p a d k u bezduszności niczego nie w y ­ jaśnia. Oczywiste jest, że w a r k t y c z n y c h w a r u n k a c h małe dziecko pozba­ wione rodziców skazane było na niechybną śmierć. Mogło przeżyć t y l k o p r z y p a d k i e m l u b dzięki własnym staraniom, jeżeli śmierć rodziców osie­ rociła je w wystarczająco dorosłym w i e k u . W t e d y j e d n a k było za duże, by k t o k o l w i e k podjął się adopcji. Sierota była człowiekiem n i c z y i m : bez rodziców, k r e w n y c h , których nie znała i m i o n , bez przyjaciół ojca, bez przodków, bez duchów opiekuńczych. Była n i k i m i n i k t zań nie g w a ­ rantował. Mogła się tułać po n a m i o t a c h najbliższych k r e w n y c h , którzy m o g l i j e j pomagać w zamian za pracę. Dziecko bez rodziców nie sta­ wało się j e d n a k b l i s k i m dla i n n y c h , dopóki j a k o dorosłe nie nawiązało więzów p a r t n e r s t w a i przyjaźni l u b , jeżeli był to chłopak, n i e ożeniło się i zostało przyjęte do r o d z i n y żony. Prawdopodobnie t a k i e t r a k t o w a ­ nie sierot nie jest możliwe do wyjaśnienia wyłącznie w pojęciach syste­ m u społecznego. Dużo istotniejsze znaczenie mogą t u mieć tłumacze­ nia wynikające ze światopoglądu. Adopcja bardzo często obejmowała dzieci w obrębie g r u p y k r e w n i a czej. Oddawano dziecko, g d y w rodzinie było już k i l k o r o dzieci l u b gdy następne rodziło się „nie w porę" i skazywane było na śmierć. W t e ­ d y któreś ze s p o k r e w n i o n y c h małżeństw zabierało dziecko do siebie. Można było zaadoptować również dziecko r o d z i n y zaprzyjaźnionej l u b nawet obcej. Czasami też omawiano tę sprawę wcześniej, przed n a r o ­ dzeniem się dziecka. Zdarzało się też, że zupełnie podrośnięte dziecko sa­ mo zmieniało sobie rodzinę. P r z y j m o w a n o to jako f a k t zwyczajny, rów­ noważny adopcji. Adopcja była nieodwracalna. N a w e t zgoda n a powrót dziecka do rodziców n a t u r a l n y c h wyraźnie d e k l a r o w a n a zarówno przez rodziców adopcyjnych j a k r z e c z y w i s t y c h n i e wystarczała, b y społecznie zostało to uznane za możliwe i słuszne. Wskazuje to na f a k t , że zadzieżgnięte więzy przez przejęcie pod wspólny dach, oddanie do dyspozycji dziecka i n f o r m a c j i o rodzinie, k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h , przyjaciołach i p a r t n e ­ rach były nierozerwalne. One to ustalały nowe zależności między ludź­ m i pozwalające realizować reguły między i n n y m i egzogamii, d o k o n y ­ wać obrzędów. Były t o więc zależności głębsze niż t y l k o u t r z y m y w a n i e dziecka p r z y b i o l o g i c z n y m i s t n i e n i u , bo odwołujące się do reguł n i e t y l k o świata człowieka. W w y m i a r z e społeczno-ekonomicznym adopcja zapewniała bezpieczeństwo przysposobionemu dziecku przez oddanie do przyszłej jego dyspozycji grona l u d z i b l i s k i c h i znanych przestrzeni łowisk. Jednocześnie też wymagała o d niego dopełnienia zabowiązań przynależnych m u z r a c j i wejścia do nowej rodziny, a szczególnie obo­ wiązków w s t o s u n k u do adopcyjnych rodziców i rodzeństwa. Rodzice n a ­ t u r a l n i t r a c i l i na ogół k o n t a k t z o d d a n y m dzieckiem, chociaż zdarzyć się mogło, że w razie potrzeby n o w i rodzice m o g l i zwrócić się do n i c h L �ANNA 248 ZADROŻYŃSKA 0 pomoc. Odmówienie j e j było surowo potępiane przez społeczność. Adopcja tworzyła więzi równoważne n a t u r a l n e m u pokrewieństwu. Małżeństwa więc między a d o p c y j n y m rodzeństwem były w y k l u c z o n e . Stając się członkami nowej g r u p y rodzinnej nie traciły jednak p r a w w swojej dawnej rodzinie. Miały też nadal w stosunku do n i e j zobowią­ zania. Zdarzało się, że dwie r o d z i n y człowieka adoptowanego, n a t u r a l n a 1 adopcyjna, popadały w k o n f l i k t . W t e d y ważniejsza społecznie p o w i n n a stać się rodzina n a t u r a l n a i człowiek musiał stanąć po stronie s w y c h n a ­ t u r a l n y c h k r e w n y c h . Najczęściej jednak właśnie t a k i człowiek miał p r a ­ w o stać się m e d i a t o r e m s t r o n w zaistniałym k o n f l i k c i e . B. W y m i a n a żon, opisywana poprzednio, tworzyła specyficzne więzi swojskości pomiędzy uczestniczącymi w niej ludźmi i i c h p o t o m s t w e m . Sama w y m i a n a wynikała z istniejącego już wcześniej p a r t n e r s t w a czy przyjaźni między mężczyznami, a tworzyła ąuasi-pokrewieństwo między i c h dziećmi. D l a Europejczyków byłoby to oczywiste, g d y b y t e n rodzaj pokrewieństwa powstawał t y l k o między dziećmi n a r o d z o n y m i bezpo­ średnio z nowo u t w o r z o n y c h związków. Eskimoskie ąuasi-pokrewieństwo obejmowało jednak wszystkie dzieci o b y d w u małżeństw, t a k urodzone przed, j a k i po w y m i a n i e żon. Okazuje się więc, że każdy sposób prowadzący do rozszerzenia gro­ na l u d z i bliskich, potwierdzenia zażyłości, podjęcia zobowiązań pomocy i wzajemności został w y k o r z y s t a n y przez I n u i t . Więź między ludźmi n i e s p o k r e w n i o n y m i powstająca z f a k t u w y m i a n y żon przez mężczyzn dawała początek ąatanuutugiit, pojęciu oznaczającym o w i e l e bardziej ścisłą współpracę niż europejski jego odpowiednik "rodzeństwa p r z y r o d ­ niego" 35. T y m też t e r m i n e m określało się wszystkie dzieci k o b i e t y i ' męż­ czyzny z poprzednich i c h związków, jeżeli z a w a r l i ze sobą kolejne mał­ żeństwo. W y n i k a z tego, że dla eskimoskiego dziecka wszystkie osoby, z którymi ojciec i m a t k a m i e l i , mają l u b będą m i e l i stosunki seksualne, stawały się p r a w i e k r e w n y m i zobowiązanymi do przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy. Między ąatanuutigiit nie w y k l u c z a n o możliwości małżeństwa. Nie w o l n o było go t y l k o zawierać w p r z y p a d k u , g d y rodzice ąatanuutigiit się p o b r a l i . Miano ąatanun, którym z w a l i siebie q u a s i - k r e w n i , nie należy do eskimoskiej t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. Niemalże od urodzenia człowiek musiał poznawać i m i o n a ąatanuutigiit s w y c h r o d z i ­ ców, swoich własnych i swoich k r e w n y c h . To zabezpieczyć go miało pod­ czas dalszego życia, w czasie wędrówek po szlaku i polowań. Pozorna więc swoboda seksualna prowadziła do coraz bardziej rozszerzającej się sieci zapewniającej człowiekowi bezpieczeństwo wśród oswojonych l u d z i . C. P a r t n e r s t w o nie należy a n i do systemu pokrewieństwa, a n i p o w i ­ nowactwa. Były to więzi p o d t r z y m y w a n e i konieczne w e współpracy ekonomicznej. U t r z y m y w a l i je przede w s z y s t k i m Eskimosi z różnych eko85 ł Tamże, s. 81-87. �ZASADY ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI LUDZI 249 logicznie rejonów k r a j u , choć wiązały również l u d z i polujących w t y m s a m y m regionie. P a r t n e r s t w o handlowe « (związane z wymianą p r z e d ­ miotów w stacji handlowej czy w j a k i m k o l w i e k i n n y m miejscu handlu) często z a w i e r a l i między sobą n u u a a m i u t o w i e i t a r e u m i u t o w i e w celu wzajemnego uzupełniania swoich zasobów i pewności stałego p a r t n e r a . P a r t n e r s t w o mogło wiązać t a k mężczyzn, j a k kobiety, chociaż wśród t y c h ostatnich było one rzadziej spotykane. N i g d y zaś p a r t n e r s t w o n i e mogło związać mężczyzny i kobiety- Zawierano j e przez coroczne przychodzenie do t e j samej stacji h a n d l o w e j i wymianę przedmiotów z t y m s a m y m czło­ w i e k i e m . Po k i l k u latach (trzech l u b czterech) ludzie tacy p r o p o n o w a l i sobie p a r t n e r s t w o . W y m i e n i a n o w t e d y dary. Były t o p r z e d m i o t y posia­ dające szczególną wartość i specjalnie piękne z u w a g i na i c h niezwykłe przeznaczenie. Mogła t o być znakomicie w y p r a w i o n a skóra k a r i b u , lisa czy rosomaka. P a r t n e r s t w o bywało u t r w a l a n e przez wymianę żon i ozna­ czało, że dwaj mężczyźni polujący na różnych szlakach rozpoczęli współ­ pracę, wzajemnie g w a r a n t o w a l i sobie bezpieczeństwo ze s t r o n y swoich rodzin, k r e w n y c h , ąuatanuutigiit i i n n y c h partnerów. Przesyłano sobie wiadomości o swoich miejscach p o b y t u , dary, p l o t k i i t p . Odwiedzano się wzajemnie, ucztowano wspólnie, a czasem wspólnie głodowano. I n n y m rodzajem p a r t n e r s t w a było p a r t n e r s t w o zabawy czy p i e ś n i " . Różne rodzaje t y c h więzi nie wykluczały się nawzajem, lecz przede w s z y s t k i m uzupełniały. Była t o f o r m a przyjaźni, która określała p r a w a i obowiązki w różnych dziedzinach życia spotykających się ludzi. Wszystko t o , co do t e j p o r y zostało powiedziane, t w o r z y obraz spo­ łeczności o wielowątkowych powiązaniach międzyludzkich. Ustabilizowana na okres z i m y g r u p a Eskimosów składała się z różnego rodzaju k r e w n y c h , ich przyjaciół, partnerów, ąatanuutigiit i t p . N i c też dziwnego, że stwa­ rzało t o pozory ścisłych powiązań, które dla Europejczyków prezentować m o g l i t y l k o k r e w n i . Wszystkie te powiązania musiały być brane p o d uwagę w p r z y p a d k u zawierania małżeństwa, a t y m s a m y m wybór t o ­ warzysza czy t o w a r z y s z k i życia bywał dość znacznie ograniczony. Z d r u ­ giej jednak s t r o n y ograniczenie t o oraz swoiste podejście do problemów płci pozwoliły Eskimosom dość łatwo dobierać sobie życiowych p a r t n e ­ rów spośród grona zdecydowanie obcych l u d z i (na przykład I n d i a n czy Europejczyków. To rozszerzało jeszcze bardziej grona bliskich. U Eskimosów ekspansja więzi międzyludzkich, zabezpieczenie siebie na wszelkie możliwe sposoby, b y nie zabrakło t y c h , którzy kiedyś mogą pomóc, odbywało się w sposób n i e z w y k l e prosty p r z y użyciu znaków podstawowego k o d u zawartego w możliwościach ciała człowieka oraz uniwersalnego s y m b o l u przyjaźni, j a k i m jest dar. I n u i t r e a l i z o w a l i po p r o s t u o d k r y w a n y przez w i e k i system wartoś3 8 8 Tamże, s. 167-172. 8 7 Tamże, s. 172-177. �'250 ANNA ZADROZYŃSKA ciowania nakazujący cenić ponad wszystko życie. Wartość ta nie ozna­ czała t y l k o życia jednego człowieka. Rozciągała się na życie r o d z i n y już istniejącej i mających narodzić się kiedyś dzieci. Ze względu na t a k ie rozumienie życia ustalono kolejność śmierci w p r z y p a d k a c h n a j t r u d n i e j ­ szych. Było to samotne odchodzenie w śniegową pustynię, oddawanie j e j najmłodszych, potem starszych, a czasem w s z y s t k i c h dzieci, b y wreszcie p o d przemożnym naporem głodu ulec całkowicie l u b zachować chociażby tego, który może na nowo dać życie i n n y m . B y móc się n i e poddać Eskimosi m u s i e l i utrzymywać k o n t a k t y z i n n y m i sobie p o d o b n y m i . M u ­ s i e l i wspólnie ocalać gasnące płomyki poszczególnych istnień. Dlatego najważniejsza stawała się więź między ludźmi przezwyciężająca waśnie, ambicje i chęć posiadania. B y istniało życie, potrzebna była współpraca. Ona t o dawała możliwość zdobycia umiejętności łowieckich, t r o p i c i e l s k i c h i w y k o r z y s t a n i a wszystkiego, co dawała przyroda. T y l k o t e n rozgałę­ ziony na w i e l k i e połacie śnieżnych pustyń system w z a j e m n y c h powiązań i zabezpieczeń pozwalał człowiekowi mieć nadzieję. T y l k o dzieci, z t r u ­ dem u t r z y m y w a n e p r z y życiu (a zabijane, g d y o t y m życiu nie mogło być m o w y , po to, b y mogły narodzić się inne w lepszej d l a człowieka sy­ tuacji) pozwalały dorosłym mieć szansę p r z e t r w a n i a do późnej starości. Skupiano więc wszystkie siły, b y utworzyć t e n niezbędny krąg b l i s k i c h , zaprzyjaźnionych, spowinowaconych s p o k r e w n i o n y c h l u d z i Przedstawiłam t u j e d y n i e pierwsze, najbardziej podstawowe zasady rzeczywistej k l a s y f i k a c j i l u d z i wśród I n u i t . Miały one ścisły związek z i c h systemem wartościowania odnoszącym się do dostrzegalnego świa­ ta. T e n jednak system był nierozerwalną częścią w całości światopoglądu ujmującego wyobrażalny i przeczuwany w y m i a r wszechświata. Trzeba sądzić, że świat r e a l n y został podporządkowany regułom wynikającym z k o n s t r u k c j i wyobrażeń o domniemanej całości istnienia. Jeżeli docie­ r a m y czasem do znaków tajemnego języka m a g i i czy mitów, zobowiązuje to nas do poszukiwań reguł łączących zapewne k i l k a wymiarów myśli człowieka. Przyroda stworzyła m u t y l k o realną siatkę możliwości i ogra­ niczeń, w której musiał utworzyć s u b i e k t y w n y układ k l a s y f i k a c j i otocze­ nia, ale również i wszechświata, którego się domyślał. W p r z y p a d k u Eskimosów można domniemywać, że dwuczłonowy podział r o k u w p r o w a ­ dzający d w a sposoby współistnienia l u d z i znajdzie swój o d p o w i e d n i k w k l a s y f i k a c j i bytów świata ponadzmysłowego. I n n e podstawowe kategorie podziałów (subiektywne i obiektywne) p o w i n n y również mieć odzwier­ ciedlenie w k l a s y f i k a c j i poszczególnych systemów światopoglądu l u d z i z arktycznej k r a i n y . Ta jednak sfera k u l t u r y w y m a g a szczególnie p r e ­ c y z y j n y c h studiów, choć nie zawsze synteza zachwyca wyobraźnię b a ­ dacza. �ZASADY Anna ESKIMOSKIEGO SYSTEMU KLASYFIKACJI 251 LUDZI Zadrozynska I • PRINCIPLES OF THE SYSTEM OF CLASSIFYING PEOPLE AMONG THE ESKIMOS S u m m a r y D e s p i t e some differences the c u l t u r e of v a r i o u s E s k i m o groups c a n be treated as one. O n the basis of a v a i l a b l e m a t e r i a l , it is possible to i l l u s t r a t e r o u g h l y .their c u l t u r e reflects along the ways of binary a isystem at categorization: "winning people" and classyfing friendly bringing reasons of m u t u a l s e c u r i t y a n d better This between is d o n e b y properly people a c c o r d i n g — alien. them The c l o s e r to to t h e i r Eskimos know oneself — several a l l this operating the m a i n d i v i s i o n i n a society, i. e. t h a t the s o c i e t y b u t at t h e s a m e time it makes it a w h o l e as both groups c o m p l e m e n t e a c h other. I t b r i n g s a b o u t m a r r i a g e tracts non-marital particularly important sexual relations in the A r c t i c people w h o r e m a i n i n c o n t a c t a n d Sex — based principle of maining under the forming control of special sience t h e y help bonds. to The enlarge con- latter the are circle of cooperation. c r e a t i n g closeness n o n - m a r i t a l s e x u a l relations( for work. the s e x e s . I t differentiates and how closeness is r e a l i z e d i n t h e following especially between families of the those e n t i t l e d by couple concerned forms: custom, and re- mediating conflicts b e t w e e n t h e f a m i l i e s ; — a practice between befriended men to share wives, expecially when it friendship fostered is a m a t t e r of s u r v i v a l d u r i n g difficult or long j o u r n e y s ; — exchange of wives between men of a long established by partnership; — ritual exchange — games of of "putting women out of during the shaman-led the l i g h t " , rites of r e - c r e a t i o n of psychotherapeutic i n character and life; sup- posedly o r i g i n a t i n g f r o m c o m m o n rites m e a n t to r e - c r e a t e life. A second s y s t e m of c r e a t i n g f r i e n d l i n e s s m a k e s use of a broadly understood kinship: — p r o p e r k i n s h i p a n d a f f i n i t y ties; — adoption of c h i l d r e n ; — a quasi-kindship resulting from the e x c h a n g e of wives and bringing children of both f a m i l i e s i n t o a s p e c i a l r e l a t i o n s h i p . Another system is b a s e d on the e x c h a n g e of gifts and includes partnership in w o r k , v a r i o u s e x c h a n g e s , festivities a n d r i t e s . I t is c o n s i d e r e d to be a s p e c i f i c E s k i m o sign of friendship and cooperation a n d meetings o v e r a p e r i o d of y e a r s . w h i c h is b u i l t up through exchanges � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42763c9a1870724d2e73029b92b19c5a.pdf 5cddaab0b5949ad7bf5a88524acdbbbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5859 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5455 Title A name given to the resource Zasady współdziałania społecznego przy pracach budowlanych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.187 (mapa nr 33) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 3 . Zasady współdziałania społecznego przy pracach budowlanych Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): VI. Prace budowlane: zwózka bu­ dulca, ciesiołka, kopanie fundamentów, budowa pieca, kopanie studni. [...] D. Na jakiej zasadzie pomoc jest udzielana (bezinteresownie, za pożywienie, pożywienie i zabawę, rewanż w postaci pracy - tego same­ go rodzaju, innego rodzaju, itp.)? Objaśnienie znaków: 1—odrobek; 2 — rewanż; 3 — pieniądze; 4 — jedzenie; 5 — bezinteresownie; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/184c05b4f1030f9579890e6d84745ea4.pdf 29162e1a3e4cddd109dcfbf518682994 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5837 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna wspóldziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5433 Title A name given to the resource Zasady współdziałania społecznego przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.114 (mapa nr 16) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zasady współdziałania społecznego przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi Oprac. Anna Drożdż Kier. naukowe Zygmunt Klodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana [...]. D. Na jakich zasadach pomoc jest udzielana (bezinteresownie, za pożywienie, pożywienie i zabawę rewanż w postaci pracy - tego samego rodzaju, in­ nego rodzaju, itp.)? Objaśnienia znaków: 1 — rewanż; 2 — odrobek; 3 — wyżywienie, produkty spożywcze; 4 — pieniądze; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fab08aa6471bd68acefaf61d30af49fc.pdf a31ca147be889a5559bff087360c4a50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5821 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna sianokosy - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5417 Title A name given to the resource Zasady współdziałania społecznego przy sianokosach/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.25 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Zasady współdziałania społecznego przy sianokosach Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 1. Przy sianokosach (koszenie trawy, wynoszenie na suche miejsca, suszenie, itp.). D. Na jakich zasadach pomoc jest udzielana (bezinteresownie, za poży­ wienie, pożywienie i zabawę, rewanż w postaci pracy — tego samego rodzaju, innego rodzaju, itp.). Objaśnienia znaków: 1—odrobek; 2—rewanż; 3—pieniądze; 4—wyżywienie, produkty spożywcze; 5 — brak tradycji; 6 — brak informacji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2be3ea373781796d6d8956b3c1056253.pdf fc08867eb050ca4a91e0c97bef87deea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5487 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia fizyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5103 Title A name given to the resource Zastosowania antropologii fizycznej / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.55-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piasecki, Karol Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 Karol Piasecki Zastosowania antropologii fizycznej Wstęp Włączenie tu problematyki praktycznych zastosowań antropologii fizycznej (czy, jak kto woli, biologicznej) tylko z pozoru może wyglądać na nieporozumienie. W codziennym działaniu przyzwyczailiśmy się bowiem do odrębnego funkcjonowania antropologii kulturowej i antropologii biologicznej, w następstwie czego przydawka zaczyna nam przesłaniać podmiot. Tak naprawdę antropologia nie może być wyłącznie kulturowa lub wyłącznie biologiczna. Jeśli rzeczywiście ma być antropologią, musi pozostać „bezprzymiotnikowa”, a jej subdyscypliny zawsze powinny być podporządkowane myśleniu całościowemu, biokulturowemu (Piontek 1996). O tym, jak bardzo jesteśmy istotami biokulturowymi, a nie tylko podmiotami i przedmiotami kulturowych interakcji czy uczestnikami i twórcami kultur, przekonujemy się każdego ranka, gdy nasza biologia i fizjologia nieodmiennie przywołuje nas do porządku, każąc nam się myć, czesać, siadać do śniadania itd. (choć oczywiście realizacja tych zasadniczo biologicznych czynności jest uwikłana w kulturowy kontekst). Rodzimy się i umieramy małpoludami i tylko niewielu z nas, i to tylko niekiedy, bywa aniołami, zaś potencjał człowieczeństwa wykorzystujemy zwykle w żenująco niewielkim stopniu. Zresztą kulturogeneza jest tylko przedłużeniem antropogenezy (porównaj: Wierciński 1980), choć oczywiście trzeba pamiętać, że nie tylko przedłużeniem ilościowym, ale przede wszystkim jakościowym. Dlatego też wydaje się sensownym włączenie tu rozważań na temat praktycznych zastosowań antropologii fizycznej. Inżynieria społeczna (manipulowanie opinią społeczną) To, że antropologia fizyczna od momentu swego powstania służyła do manipulowania poglądami, jest tajemnicą poliszynela. I może nie warto by- �56 Karol Piasecki łoby o tym mówić, gdyby nie to, że obecnie bardziej niż kiedykolwiek opinia naukowców używana jest jako argument w działaniach medialnych. Dziś nie sposób sprzedać pasty do zębów bez pokazywania stomatologów, zachwycających się nowym produktem farmaceutów i z uczoną miną, w białym fartuchu udowadniającym przy pomocy komputerowych makiet, którędy droga do szczęścia. Jak wiadomo, mity żyją własnym życiem. Naukowe także. Więc jeśli w dobie wszechwładzy mediów stworzymy mit mający pozory naukowości, będziemy go mogli dalej wykorzystywać do woli. I dlatego w działaniach społecznych manipulowanie antropologią jest tak częste. Wynika to stąd, iż potrzeba posiadania uogólnionego modelu świata jest jedną z najważniejszych ludzkich potrzeb (Wierciński 1989) i musi być bezwzględnie zaspokojona. We współczesnym świecie ranga wiedzy naukowej, przynajmniej nominalnie, jest bardzo wysoka, stąd też wykorzystanie antropologii fizycznej, a zwłaszcza jej najnowszych odkryć paleontologicznych, do sterowania ludźmi i do budowania modelu świata zgodnego z obowiązującymi paradygmatami pozytywistycznego myślenia, wzmocnionymi ogarniającą wszystkie prawie dziedziny życia społecznego poprawnością polityczną, jest z punktu widzenia elit rządzących czymś zupełnie naturalnym. Wrzucanie kamyczków do własnego ogródka w każdej dziedzinie nauki traktowane jest zazwyczaj jako działalność szkodliwa, wręcz „kalanie własnego gniazda”. Ale amicus Plato.... Dlatego też na początek zaczniemy od sprawy wstydliwej, to jest od przypomnienia tego, jak antropologia fizyczna (oczywiście nie ona sama, a ci, którzy się nią zajmują) pozwoliła sobie na społeczno-polityczne sprostytuowanie. Świadomie używam tego słowa i jest to najlżejsze określenie, jakie mi przychodzi na myśl. Chodzi tu przede wszystkim o naukowe podstawy niechęci i wrogości do obcych, które uwarunkowane są biologicznie, a następnie silnie modyfikowane kulturowo (najczęściej, niestety, wzmacniane). Owa niechęć do kolegów z drugiego podwórka, sąsiedniej ulic, wsi, przeradza się i sublimuje w zwierzęcy, czysto biologiczny, a potem już kulturowy rasizm. I choć relacja „swój-obcy” ma charakter niezmiernie ważnego i powszechnie używanego stereotypu poznawczego, a więc jest adaptacyjnie korzystna zarówno osobniczo, jak i grupowo, to wzmocniona ideologicznie może stać się z punktu widzenia gatunku, populacji czy też kultury (etnosu) niebezpiecznym obciążeniem, jak tego dowodzi (choć nie uczy) historia. Idea antropologii jako broni (w pewnym sensie biologicznej) znana była od wieków, ale dopiero miniony wiek pokazał, że nie tylko naukowcy wymyślający dynamit czy rozszczepienie jądra atomowego mogą być wynalazcami śmiercionośnej broni. Mogą nimi być także antropolodzy! �Zastosowania antropologii fizycznej 57 Proste obserwacje różnic międzyosobniczych i międzypopulacyjnych (międzygrupowych) musiały mieć miejsce już w początkach istnienia naszego gatunku. Są one zresztą zachowaniami podludzkimi, obecnymi u większości zwierząt, choć tam rozpoznanie swojego od obcego realizowane jest głównie na drodze chemicznej, poprzez zmysł zapachu1. Obserwacje takich różnic potwierdzają górnopaleolityczne rysunki naskalne i znaleziska archeologiczne. Doprowadziły one do utrwalenia stereotypów poznawczych i zachowaniowych (behawioralnych), iż przedstawiciele obcych grup (subetnosów, etnosów, plemion, narodów) wyraźnie różnią się od nas biokulturowo. Podkreślanie tu biokulturowego ich charakteru wynika z kompleksowości, a nie prostego dodawania różnic budowy fizycznej i różnic kulturowych. Tylko z pozoru różnice w stroju i zachowaniu (mowie, obyczajach, gestykulacji etc.) jedynie nakładają się na różnice w budowie biologicznej, takie jak barwa skóry, oczu i włosów, kształt głowy i twarzy oraz ich elementów, wreszcie wysokość ciała i jego proporcje. W rzeczywistości każda z tradycyjnych kultur jest mniej lub bardziej uwikłana w związki ze swym środowiskiem przyrodniczym, które obejmuje także podłoże biologiczne (antropologię fizyczną). Całość owych biokulturowych różnic ułatwia odróżnianie swoich od obcych, co samo w sobie musi być wartościujące i bez wątpienia jest przystosowawczo korzystne2. Relacja identyfikacji grupowej nie może być neutralna etycznie. Nasi zawsze są dobrzy, a obcy zawsze są źli! Owa postulowana neutralność w relacjach międzyosobniczych i międzygrupowych pozostaje tylko i wyłącznie polityczno-poprawnościową mrzonką. I, jak każda dobra chęć, służy do brukowania naszego ziemskiego piekła. Antropologię fizyczną wykorzystywano i wykorzystuje się nadal do uzasadniania różnego rodzaju tez społecznych i politycznych, które przybierały (i przybierają) wielobarwne odcienie, służąc utwierdzaniu szerokiego spektrum 1 U człowieka decydującym zmysłem jest tu wzrok, choć bodźce zapachowe także są percypowane, lecz głównie podprogowo, bez udziału świadomości. Wiedza o tym, będąca ważnym wykorzystaniem antropologii do manipulowania ludźmi, jest obecnie szeroko wykorzystywana. Stwierdzono także, iż bardzo silne, bądź wyraźnie obce zapachy, związane z odmienną fizjologią innych odmian ludzkich (ras), bądź uwarunkowane kulturowo inną od naszej dietą czy też odmiennymi kosmetykami, potęgują wzrokowo stwierdzaną obcość przedstawicieli innych grup ludzkich. 2  Stereotyp poznawczy jest jednym z najważniejszych osiągnięć ewolucji, także tej kulturowej. Zwalnia on bowiem z konieczności wyboru reakcji. Problemem kultur pozostaje wielkość dopuszczalnego marginesu błędu takiej reakcji. Pełne skorelowanie stereotypów poznawczych ze stereotypami zachowań (relacji) oznacza skostnienie i w efekcie śmierć kultury, odpowiednio ustawiony poziom rozchwiania tych korelacji pozwala na rozwój kultury, zaś zupełny brak korelacji doprowadza do chaosu i dezintegracji danej kultury. �58 Karol Piasecki negatywnych postaw w stosunku do innych: od niewinnej niechęci po zbrodniczy rasizm. Polityczne wykorzystywanie towarzyszy antropologii fizycznej od samego jej początku, czy antropolodzy tego chcą czy nie. We wczesnej, w zasadzie jeszcze przednaukowej fazie opisu świata, opis wewnętrznego zróżnicowania naszego gatunku traktowany był jako naturalna część opisu krain i ludów, przy czym głównym wyróżnikiem była początkowo antynomia „cywilizacja – barbarzyństwo”, zastępowana później przez opozycję „chrześcijaństwo – pogaństwo”3. Opis obcości kulturowej wzmacniano elementami nieprawdopodobnej wręcz odmienności budowy fizycznej innych ludów. We wczesnych źródłach etnograficznych mamy więc cyklopów, jednonogich, ludzi mających głowę na piersiach, uszy pod pachami. Te absurdalne dziś dla nas opisy miały przede wszystkim wzmocnić efekt obcości innych ludów i kultur. Jeszcze w XVII w. podróżnicy europejscy donosili o Patagończykach mających ponad 3 m wysokości (szerzej o tym: William C. Sturtevant 1982, s. 331–348). Motyw Chama Przekonanie o wyższości białych nad czarnymi uzasadniane było ideologicznie przez kulturę judeochrześcijańską występkiem Chama – syna Noego. Wyklęty przez Pana miałby, zgodnie z biblijną legendą etnogenetyczną, stać się przodkiem wszystkich ludów czarnoskórych, które odtąd służyć powinny potomkom sprawiedliwych synów Noego, tj. Sema i Jafeta. Wdrukowywanie tego schematu we wczesnej katechezie musiało bezwiednie oddziaływać jeszcze w XIX i XX wieku na mentalność Europejczyków budujących kolonialne imperia, w tym także na przekonania większości antropologów fizycznych. Antyczne i wczesnośredniowieczne pogańskie niewolnictwo Europy pozbawione było tego dogmatu, nie tylko z powodu nieznajomości biblijnej tradycji, ale też z tej prostej przyczyny, iż „białe4” rynki niewolnicze były z reguły bliższe geograficznie niż „czarne”. Zupełnie inny charakter miało też niewolnictwo w krajach muzułmańskich. Tu liczni ówcześni naukowcy arabscy, stosując aparat pojęciowy ówczesnej nauki, usiłowali opisywać właściwości ras ludzkich pod kątem ich przydatności jako niewolników różnej specjalności, a niewolnicy prezentowali wszystkie możliwe rasy. Niewolnicy dochodzili zresztą w pań3 Europejczycy zwykli zapominać, że nie mają monopolu na naukę, że tworzyła się ona w wielu ośrodkach (cywilizacjach), a współczesna supremacja białych nie powinna prowadzić do zapominania o nauce arabskiej, chińskiej etc. 4  W sensie odmianowym. �Zastosowania antropologii fizycznej 59 stwach islamu do najwyższych godności, czego przykładem są mameluccy władcy Egiptu. Arcychrześcijańskie królestwa iberyjskie, rozpoczynając pod koniec średniowiecza podbój wybrzeży afrykańskich, wykorzystały „przekleństwo Chama” do ideologicznego uzasadnienia rozwijanego, a niezbędnego im (jak się wtedy wydawało) ustroju niewolniczego. Pogańscy, czarni mieszkańcy Afryki – potomkowie Chama – znakomicie nadawali się na niewolników w rodzących się kolonialnych mocarstwach Europy. Europejczycy odkrywając Amerykę nie mogli wykorzystać biblijnej egzegezy dla uzasadnienia obracania jej rdzennych mieszkańców w niewolników, ponieważ ci nie wyglądali jak afrykańscy Murzyni. Konieczne stało się w tym celu znalezienie innego pretekstu. Szybko więc zaczęto upowszechniać pogląd o kanibalizmie „dzikich”. Wykorzystano w tym celu zniekształconą plemienną nazwę caribal, tworząc „kanibala”. Przekonanie o kanibalizmie „dzikich” tak mocno wryło się w świadomość białych, iż jeszcze Karol Darwin uważał Indian Ziemi Ognistej za kanibali (K. Darwin, 2008, s. 234). Androfagia, jako przejaw najgorszego zezwierzęcenia, w pełni uzasadniała niewolę Indian i podbój ich ziem. Towarzyszący pierwszym wyprawom hiszpańskim dominikanin Bartolomeo de las Casas (1474–1566), obserwując barbarzyństwo konkwistadorów, użył w debacie z władcami Hiszpanii i papiestwem poświęconej problemowi „czy Indianie mają duszę?” argumentów zarówno teologicznych, jak i takich, które dziś z powodzeniem odnieść by można do naukowych, antropologicznych. Stając się w ten sposób pionierem walki z rasizmem i niewolnictwem Indian, przyczynił się w ten sposób, niestety, do sprowadzania do Ameryki niewolników afrykańskich. Ale największym przekleństwem dla połowy Afryki stało się wciągnięcie części plemion murzyńskich w handel niewolnikami pochodzącymi z innych plemion, które prowadzili muzułmańscy Zanzibaryci (najczęściej już czarnoskórzy5). Pojmanych niewolników6 przewożono europejskimi statkami na amerykańskie plantacje. Chrześcijańscy ortodoksi w obu Amerykach wykorzystywali motyw Chama do uzasadniania swoich rasistowskich poglądów jeszcze w XX wieku. W poznawaniu świata towarzyszącym budowaniu przez Europejczyków kolonii wielką rolę odgrywali przyrodnicy, najczęściej polihistorzy, którzy tworzyli podwaliny wielu nauk, w tym także współczesnej antropologii. I choć nie 5  Wiele szczepów i plemion arabskich bądź berberyjskich, pierwotnie białych odmianowo, poprzez związki z niewolnicami murzyńskimi stopniowo zmieniało swą strukturę rasową, zwiększając w niej udział czarnej odmiany. 6  Parafrazując motyw ze słynnego hippisowskiego musicalu: „Czarni czarnych, czarnymi rękami, łowili i sprzedawali w interesie innych czarnych, białym”. �Karol Piasecki 60 brakowało wśród nich żarliwych kontynuatorów antyrasistowskiej myśli Bartolomea de las Casas, to jednakże większość z nich swym podejściem utrwalała społeczne przekonanie o wyższości białej rasy. Kolonializm ekonomiczny szedł w parze z ideologicznym. Chrystianizacja pogan i rozwój ruchu misyjnego doprowadził do jego parodii, jaką stała się od XIX wieku konkurencja w tym zakresie różnych konfesji chrześcijańskich. Oczywiście dzisiejsze amerykańskie7 i europejskie „bicie się w piersi” i przepraszanie za niewolnictwo i rasizm jest uzasadnione. Przestaje natomiast mieć sens, gdy zapomina się o rasizmie będącym w wielu kulturach ich immanentną cechą, o rasizmie uprawianym wręcz państwowo. Negatywny stosunek do obcych nie jest bowiem właściwością białego człowieka8. Pseudoantropologia: frenologia i eugenika Rozwój antropologii, początki kryminalistyki i pojawienie się w XIX-wiecznym rozwiniętym kapitalistycznym społeczeństwie coraz liczniejszego marginesu społecznego związanego z wykluczeniem społecznym spowodowało powstanie pseudonaukowych koncepcji dotyczących regulacji porządku społecznego. Jedną z pierwszych była koncepcja Cezara Lombroso (1835–1909), włoskiego psychiatry i antropologa, który twierdził, iż moralno-etyczne cechy charakteru, takie jak skłonność do pewnych dewiacji społecznych czy określonych typów przestępstw nie tylko są dziedziczne, lecz znajdują odbicie w kształcie czaszki. Zgodnie z jego poglądami badając kształt głowy (puszki mózgowej) możemy powiedzieć czy jej właściciel ma9 (miał) predyspozycje do bycia notorycznym zabójcą, gwałcicielem etc. I choć myślenie takie nie znajduje  Oczywiście przymiotnik „amerykański” odnosi się tu głównie do USA. Należy pamiętać, iż europejskie pojmowanie terminu „Ameryka” jako USA jest fałszywe i tendencyjne. Na obszarze obu Ameryk obejmującym w sumie dwa kontynenty o łącznej powierzchni niewiele ustępującej Azji znajduje się wiele państw, narodów, grup etnicznych i kultur. Większą powierzchnię od USA ma, także północnoamerykańska i anglojęzyczna, Kanada, a niewiele mniejsza jest Brazylia. 8  Przykładów współcześnie realizowanego „państwowego rasizmu” jest aż nadto i dotyczą one państw na wszystkich kontynentach. Część z nich wykorzystuje do ideologicznej podbudowy pseudoantropologię fizyczną. 9 Część chorób psychicznych, zwłaszcza dziedzicznych, jest oczywiście skorelowana z anomaliami budowy fizycznej. Ale poza skrajną oligofrenią, gdy rozmiary puszki mózgowej są tak małe, iż osobnik nie może funkcjonować w społeczeństwie normalnie, czy wodogłowiem, trudno mówić o istotnych związkach tego typu. Zresztą zwolennicy szkoły Lombroso specjalizowali się zwłaszcza w ocenie ukształtowania sklepienia czaszki, którego kształt nie jest związany z funkcjami mózgu, a tym samym z psychiką, zaś ocena tego, iż osobnik hydrocefaliczny (z wodogłowiem) czy posiadający skrajnie małą czaszkę będzie umysłowo niedorozwinięty lub emocjonalnie zaburzony nie wymaga żadnego specjalisty! 7 �Zastosowania antropologii fizycznej 61 uzasadnienia ani odpowiedniej podbudowy statystycznej, to wiara w poglądy Lombroso przetrwała do dziś w myśleniu fizjognomicznym10 mieszającym cechy antropologiczne odziedziczone z nabytymi. Jak absurdalne jest takie myślenie, postaramy się to pokrótce wyjaśnić. I tak np. niskie albo wysokie czoło jest cechą antropologiczną (rasową) o wysokim stopniu odziedziczalności. Różne grupy ludzkie, badane w czasie i przestrzeni, mogą charakteryzować się relatywną homogenicznością w obrębie tej cechy. Nie oznacza to, że cała grupa (etnos, plemię, naród), w której praktycznie wszyscy mają niskie czoło, to „kryminaliści, sadyści i zbrodniarze”, zaś inna grupa, w której dominujące jest wysokie czoło, to w całości „wysoko moralnie stojący intelektualiści”. Fizjonomiści z reguły nie odróżniają cech nabytych od odziedziczonych11. Niskie czoło i głęboko osadzone oczy nie są cechami potencjalnego mordercy, choć cechy charakteru odbijają się na wykształceniu mięśni mimicznych i bez większego trudu możemy je rozpoznać. Nie potrzeba doświadczonego psychologa ani antropologa, aby w ludzkiej twarzy odczytać emocje. Oczywiście łatwo się w tym pomylić, z czego wszyscy doskonale zdajemy sobie sprawę. Konserwatyzm społeczny wykorzystywał elementy naukowej antropologii do utrwalenia podziałów społecznych, doprowadzając rasistowskie koncepcje czystości krwi do arytmetycznego absurdu, polegającego np. na wyliczaniu udziału czarnej odmiany zgodnie z genealogią. Uważano niekiedy, że 1/16 „czarnej krwi” (to jest posiadanie prapraprzodka należącego do odmiany czarnej) uzasadnia traktowanie kogoś jako Murzyna. Jak absurdalne może być rozwijanie pseudonaukowych uzasadnień rasizmu, pokazał najlepiej południowoafrykański apartheid12, który separację ras doprowadził do absurdu, tworząc koncepcję „półbiałego” dla Hindusów czy „honorowego białego” dla Japończyków. Prawne konstrukcje hitlerowskiego państwa były nie mniej absurdalne, bowiem wprowadzanie kolejnych list folksdojczów było niczym innym jak swego rodzaju gradualnym rasizmem. Można było więc być „czystym Niemcem”, „mniej niemieckim Niemcem”, „jeszcze mniej niemieckim Niemcem” itd. Oczywiście nie rozważamy tu moralno-etycznych aspektów tego zagadnienia.  Terminu fizjognomia nie należy mylić z fizjonomią; jest on złożeniem dwóch rdzeni fizys – wygląd zewnętrzny i gnoza – wiedza, znajomość. Fizjognomiści uważali, iż na podstawie wyglądu twarzy ludzkiej można wnioskować o cechach psychicznych człowieka. Potoczne często uzasadnione, stereotypowe wnioskowanie na podstawie mimiki twarzy o charakterze człowieka, zostało przez nich rozwinięte w pseudonaukę mającą zdecydowanie rasistowski charakter. 11 Bez wiedzy antropologicznej łatwo jest niestety pomylić obie grupy cech, a rezultat takiej pomyłki może być fatalny. 12 Jego obalenie w RPA zaowocowało wybuchem rasizmu skierowanego przeciwko białym. 10 �Karol Piasecki 62 Bujny rozwój antropologii, a zwłaszcza znajomości wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka doprowadził pod koniec XIX w. do uzasadniania rasistowskiej afirmacji białych istnieniem różnic biologicznych pomiędzy białą odmianą a pozostałymi formami ludzkimi. Dodatkowym wzmocnieniem zwolenników tej ideologii paradoksalnie stało się pojawienie się darwinizmu i odnalezienie pierwszych kopalnych form człowieka. Negując darwinizm, kreacjonistyczni konserwatyści szermowali13 populistycznymi hasłami w rodzaju „od małpy pochodzą bez wątpienia czarni”, lecz „my – biali, jesteśmy koroną stworzenia”. Na bazie wczesnej genetyki na początku XX w. powstała eugenika, postulująca i wyjaśniająca potrzebę „uzdrowienia” krwi poprzez ograniczenie możliwości rozrodczych (od zakazu małżeństw po sterylizację) nosicieli wybranych chorób dziedzicznych, notorycznych kryminalistów, zbrodniarzy, chorych umysłowo i psychicznie, w końcu zaś przedstawicieli wybranych grup społecznych, etnicznych czy narodowych. Zalecenia odpowiednich przedmałżeńskich badań medycznych stały się regulacją prawną w wielu krajach europejskich, a antropologia stała się w tym wypadku narzędziem łamania elementarnych praw człowieka. Sterylizacji na wielką skalę dokonywano np. jeszcze w okresie po II wojnie światowej w Szwecji i obejmowała ona nie tylko część umysłowo chorych, ale także i Saamów (Lapończyków). Warto w tym kontekście przypomnieć, iż władze wielu krajów socjalistycznych w minionym okresie dokonywały sterylizacji kobiet romskich bez ich zgody. Proceder ten, jak ujawniono, stosowany był do niedawna także w Republice Czeskiej14. Eugenika mająca stać na straży „czystości aryjskiej rasy” stała się jednym z filarów nazistowskich Niemiec. Hitlerowscy ideolodzy potrzebowali w tym celu wsparcia antropologów i opinia części niemieckich antropologów fizycznych, niekiedy bardzo wybitnych, została w tym celu wykorzystana. Bez skrupułów korzystano także z dorobku tych badaczy, którzy zdecydowanie opowiadali się przeciwko rasizmowi, fałszując uzyskiwane przez nich dane i opinie, bądź interpretując je dowolnie na potrzeby rasizmu. Część chorób  I robią to po dziś dzień, próbując np. w niektórych państwach i stanach USA doprowadzić do delegalizacji ewolucjonizmu. W „rozmiękczaniu” teorii Darwina celują zwolennicy „Inteligentnego Projektu” usiłujący wprowadzić kreacjonizm „kuchennymi drzwiami”, bądź autorzy tak poczytnych książek, jak chociażby wydana także po polsku: Zakazana archeologia (Michael A. Cremo, Richard L. Thompson, Wrocław 2004) czy Kłamstwo ewolucji (Hans-Joachim Zillmer, Warszawa 2006). Litościwie pominiemy tu polskich polityków i naukowców (!) otwarcie walczących z ewolucjonizmem. 14  W ostatnich latach także w Peru, CHRL i wielu innych krajach stosowano sterylizację potajemnie lub przymusowo w celu ograniczenia liczebności rdzennej ludności. 13 �Zastosowania antropologii fizycznej 63 uwarunkowanych genetycznie uniemożliwiała zawarcie małżeństwa tzw. aryjczykom. Szczególnie „niebezpiecznych” chorych umysłowo i psychicznie sterylizowano, zaś w późniejszych etapach izolowano i eksterminowano w obozach koncentracyjnych. Rasizm hitlerowski wyraźnie pokazał bankructwo manipulacji nauką. Pogardzając w praktyce i teorii przedstawicielami innych odmian i ras, ideolodzy nazizmu nie widzieli nic złego w sojuszach z Japończykami czy we współpracy z innymi „niearyjskimi” przeciwnikami aliantów. Najtragiczniejszym jednak jego skutkiem było połączenie rasizmu z koncepcją „kozła ofiarnego”. Manipulowanie opinią społeczną w początkowym okresie rozwoju niemieckiego nazizmu wykorzystywało koncepcję teorii spiskowej obarczającej winą za klęskę Niemiec w I wojnie światowej i kryzys gospodarczy Żydów i ich ogólnoświatowy spisek. Eksterminację Żydów w Niemczech i w krajach podbitych ułatwiał antysemityzm, dla którego uzasadnienia także sięgano po antropologię fizyczną15. Zbrodnicze zastosowania antropologii fizycznej nie oznaczają jednakże, iż należy zerwać z uprawianiem jej klasycznych dziedzin, takich jak badanie wewnątrzgatunkowej zmienności człowieka. Rasy ludzkie nie przestaną istnieć z powodów poprawności politycznej (porównaj Piasecki K. 2010b, s. 156–167), nawet jeśli będziemy negować ich istnienie, mogą one być wykorzystywane w kryptorasizmie, który jest znacznie groźniejszy niż jawny rasizm. Kryminalistyka i sądownictwo Paradoksalnie zastosowanie antropologii fizycznej w kryminalistyce ściśle wiąże się z naszymi poprzednimi wywodami dotyczącymi wykorzystywania jej w celu manipulowania opinią społeczną. Choć w końcu rasistowskie poglądy Lombroso zostały odrzucone, to nowe techniki wykorzystujące antropologię biologiczną w sądownictwie dotyczyły właśnie cech odziedziczalnych, a mianowicie grup krwi. Opracowana przez Leopolda Hirschwelda (1884–1954) metoda analityczna służąca do oznaczania grup krwi, pozwalająca w praktyce  Ofiarą hitlerowskiego nazizmu padł między innymi Samuel Czortkower, wybitny polski antropolog, zajmujący się przede wszystkim antropologią fizyczną Żydów w różnych grupach żydowskiej diaspory. W swych pracach udowadniał on wielokrotnie, iż struktura antropologiczna różnych grup żydowskich różni się znacznie od siebie, co obalało postawy tzw. naukowego antysemityzmu wykorzystującego dowolnie interpretowane założenia antropologii fizycznej. Zamknięty w lwowskim getcie na polecenie niemieckie przeprowadził badania nad składem rasowym zgromadzonych tam Żydów. Wykazał w nich, że jednym z najliczniej tam reprezentowanych elementów rasowych był element nordyczny! Oczywiście nie uchroniło go to od śmierci. 15 �64 Karol Piasecki medycznej na stosowanie transfuzji krwi bez zagrożenia szokiem anafilaktycznym, znalazła szybko zastosowanie w kryminalistyce. Ułatwiła ona precyzyjniejsze postępowanie dowodowe, a zwłaszcza eliminację błędów sądowych związanych z procesami poszlakowymi dysponującymi jedynie śladami krwi. Metodę tę następnie udoskonalono i doskonali się ją nadal, wykorzystując prócz badań biochemicznych także badania genetyczne. Jej ubocznym zastosowaniem, wyłącznie już w sądownictwie, jest procedura ustalania ojcostwa, początkowo do celów eliminacji podejrzanych, wykorzystująca klasyczny system grup krwi ABO, następnie zaś rozwinięta o inne systemy grup krwi i wzmocniona przez badania materiału genetycznego. Identyfikacja na podstawie szczątków kostnych i rekonstrukcja wyglądu Obie te grupy zastosowań antropologii fizycznej w praktyce są ze sobą ściśle powiązane. Wynika to ze stosowania przez nie tych samych zależności, jakie istnieją pomiędzy kośćcem człowieka a jego zewnętrznym wyglądem, to jest tzw. częściami miękkimi (tkankami miękkimi). Ich określenie jest zasadniczym warunkiem umożliwiającym zastosowanie procedur identyfikacji i rekonstrukcji w praktyce kryminalistycznej i archeologicznej. Tu należy wyjaśnić ewentualne nieporozumienia, jakie mogą wyniknąć z literalnego rozumienia terminów: medycyna sądowa czy anatomia medyczna. Atomizacja nauki doprowadziła bowiem do „mentalnego” rozdzielania tych jej dziedzin, które formalnie noszą różne nazwy. Pograniczem antropologii, medycyny i kryminalistyki zajmują się z reguły ci sami ludzie, łącząc w praktyce umiejętności z różnych dziedzin i różne modalności działania i myślenia. Całość tego pogranicza badawczego traktowana jest jako nauka stosowana, a więc to właśnie, czym się tu zajmujemy, nosi angielską nazwę forensic study. Nazwa ta nie doczekała się, jak do tej pory, dobrego polskiego tłumaczenia, być może z powodu typowych polskich partykularyzmów i braku podejścia pragmatycznego. Z drugiej strony kryminalistyka zachodnia, a zwłaszcza amerykańska, zbytnio technicyzuje i demonizuje tę dziedzinę, czego najlepszym dowodem jest ofensywa medialna realizowana za pomocą telewizyjnych seriali, których bohaterowie błyskawiczne i bez trudu rozwiązują przypadki wymagające długotrwałych, często bezowocnych badań. Zostawmy jednak te dywagacje, skupiając się na istocie rzeczy. Tak więc badania antropologiczne, które mają być pomocne w identyfikacji szczątków kostnych, obejmują: oznaczenie płci, wieku, rysopisu, badanie kondycji zdrowotnej (i historii chorób) osobnika oraz jego populacyjnej (rasowej) �Zastosowania antropologii fizycznej 65 przynależności. Pełny program badań nie zawsze jest wymagany, a często też niemożliwy do zrealizowania. Analizy powinny obejmować w miarę możliwości (i potrzeb) szczegółową morfologię i morfometrię, badania fizjologiczno-biochemiczne i badania materiału genetycznego. Nie sposób też do końca oddzielić analiz antropologicznych od typowych procedur kryminalistyki, w tym tafonomii antropologicznej. Zacznijmy od oznaczenia płci. Zwykle tradycyjne metody morfologiczne umożliwiają oznaczenie, w zależności od charakteru wykształcenia cech związanych z płcią, względnie szybkie i obarczone małym błędem rzędu kilku procent. W wielu przypadkach, gdy cechy płciowe wykształcone są jednoznacznie, morfologiczna ocena płci jest w zasadzie bezbłędna. Natomiast w sytuacji, gdy szkielet jest niekompletny, zwłaszcza gdy braki dotyczą diagnostycznych dla płci regionów anatomicznych, lub gdy wykształcenie cech płciowych jest pośrednie, uzupełniające badania genetyczne pozwalają zdecydowanie obniżyć16 błąd oznaczenia. W przypadku szczątków dziecięcych analiza genetyczna prowadzona w kierunku oznaczenia płci jest konieczna, zaś w przypadku niemowląt i noworodków (płodów) – wręcz niezbędna. Tu jednakże rekonstrukcja wyglądu nie jest wykonywana, ze względu na słabe kostnienie czaszki i indyferentne wykształcenie cech diagnostycznych. W zasadzie problem oznaczania płci wydaje się mieć obecnie charakter pomiaru czysto nominalnego, ograniczonego do podejmowania decyzji przydzielających każdy przypadek jedynie do trzech (może czterech) kategorii, to jest: płeć męska, żeńska, pośrednia i niepewna. Należy jednakże przypuszczać, iż w stosunkowo bliskiej przyszłości należy się spodziewać komplikacji tego zagadnienia, w związku z upowszechnianiem się technik medycznych, coraz częstszymi przypadkami intencjonalnej zmiany płci oraz kulturowymi próbami wyrwania się z biologicznego dyktatu płciowości17. Określenie wieku, w którym nastąpiła śmierć osobnika, na podstawie materiałów kostnych, wymaga zastosowania zdecydowanie odmiennej metody pomiaru niż w przypadku oznaczania płci. Istota zagadnienia polega na tym, iż oznaczamy nie wiek kalendarzowy (metrykalny), ale wiek biologiczny  Należy pamiętać, iż niewielka część osobników w każdej populacji różni się płcią kulturową (czy administracyjno-prawną) od płci genetycznej, fizjologicznej i morfologicznej. W takim wypadku antropologiczna determinacja płci nie może zgadzać się z płcią kulturową! Nie można także zapominać o przypadkach obojnactwa, transseksualności czy indyferentyzmu płciowego. 17  W badaniach materiału historycznego należy mieć na uwadze, że w wielu chronoterytorialnie zróżnicowanych seriach szczątków kostnych mogą wystąpić problemy z determinacją płci wynikającą z istnienia kastratów i androgynów. 16 �Karol Piasecki 66 w chwili śmierci. Jak do tej pory nie udało się odnaleźć u człowieka struktur kostnych, których zmiany wiekowe, analogicznie jak słoje przyrostu niektórych drzew, pozwalałyby na wyliczenie wieku w chwili śmierci w latach. W niektórych populacjach mogłoby to być możliwe, np. w przypadku bardzo silnej sezonowej zmiany diety, ale procesy ciągłej wymiany materii18 w organizmie sprawiają, iż opracowanie takiej metody wydaje się tymczasem niemożliwe19. Tak więc oznaczanie wieku w chwili śmierci z konieczności musi sprowadzać się do porównywania indywidualnego rozwoju, a następnie „zużycia” organizmu z odpowiednimi normami. Normy te powinny być zróżnicowane w zależności od populacji, a w jej obrębie niekiedy i wykonywanego zawodu, poziomu dochodów, wyznawanej religii, uprawiania sportu i w ogólności tzw. zdrowego trybu życia. Niemniej istotne są różnice czasowe, ponieważ czynnikiem najsilniej zmieniającym owe normy jest mikroewolucja. Jak więc widać, możliwych zróżnicowań indywidualnych trajektorii życiowych wpływających na obserwowane zmiany w kośćcu jest wystarczająco dużo, aby uczynić proste z pozoru oznaczanie wieku niezmiernie skomplikowanym zagadnieniem. Do tego dochodzą nieprzewidywalne efekty chorób dotykających poszczególnych osobników. Wydawałoby się, że sytuacja jest w zasadzie beznadziejna, jednakże w każdym z konkretnych przypadków zestaw utrudniających oznaczenie wieku wpływów nigdy nie jest tak obszerny, by wyposażony w odpowiednio bogate doświadczenie badacz nie mógł sobie z nimi poradzić. Zmiany wiekowe w kośćcu związane są przede wszystkim ze zmianami tkanki kostnej w ontogenezie. Są one najszybsze i najbardziej radykalne we wcześniejszych fazach życia, stąd też pozornie najłatwiejsze jest oznaczenie wieku dzieci. Pozornie tylko, bo różnice międzypopulacyjne są tu największe i bez ich uwzględnienia błąd wcale nie jest tak mały20. Antropologia do oznaczania wieku na podstawie kości korzysta z kilku dość dobrze opracowanych metod, zajmujących się oddzielnymi aspektami różnicowania się szkieletu, jakimi są: 1) tempo kostnienienia, 2) przyrastanie epifiz, 3) zarastanie szwów czaszkowych, Z tego też powodu nie mogą być w tym celu stosowane metody rozpadu radioaktywnych izotopów pierwiastków, analogiczne do archeologicznej metody radiowęgla C14 czy innych metod radionuklidowych używanych w paleontologii i geologii. 19  Pojawiające się genetyczne markery wieku (np. skracanie się telomerów) dają nadzieję, iż kiedyś będzie to możliwe. 20 Z badawczego i poznawczego punktu widzenia błąd względny jest ważniejszy niż bezwzględny. Zapominamy, że różnica roku dla 3-latka jest dziesięciokrotnie ważniejsza niż taka sama różnica dla 30-latka. 18 �Zastosowania antropologii fizycznej 67 4) rozwój urzeźbienia powierzchni zewnętrznych, 5) redukcja istoty gąbczastej. Tkanka kostna, zanim w procesie rozwoju osobniczego, to jest w ontogenezie, stanie się kością, stanowi strukturę chrzęstną. Odkładanie się na chrzęstnej (kolagenowej) matrycy minerałów tworzących istotę kości jest procesem trwającym całe życie, ale najintensywniej zachodzi w najwcześniejszych jego fazach. Ustalenie stopnia kostnienia poszczególnych kości jest najważniejsze dla określenia wieku człowieka w najwcześniejszych jego fazach. Ewolucyjnym przystosowaniem wzrostu elongacyjnego jest oddzielne kostnienie nasad i trzonów kości długich. Ułatwia ono wydłużanie się kości w trakcie wzrostu. Ponieważ przyrosty kości mają charakter odśrodkowy, proces kostnienia i połączenia epifiz (nasad) z trzonami kości długich kończy się w momencie określonym przez współdziałanie genetycznego programu wzrostu i oddziaływania środowiska. Proces ten jest szczegółowo badany i opisywany, a normy opracowane dla poszczególnych kości pozwalają na ocenę wieku na podstawie przyrośnięcia bądź nieprzyrośnięcia nasad do trzonów. Ponieważ czaszka składa się z wielu kości, z których część w trakcie ontogenezy musi uzyskać mniej lub bardziej solidne połączenie z resztą w postaci tzw. szwów czaszkowych, zmiany wyglądu tych szwów stanowią ważną cechę diagnostyczną. Badanie rozwoju szwów czaszkowych i ich zamykania się, zwanego obliteracją, stanowi jedną z klasycznych metod oznaczania wieku. Otwarte, i będące w zasadzie we wczesnych etapach ontogenezy połączeniami chrzęstnymi, szwy czaszkowe w trakcie życia wiążą coraz mocniej ze sobą poszczególne kości czaszki, aby w końcu doprowadzić do ich zrostu. Ten aspekt zmian ontogenetycznych ludzkiego kośćca należy do najwcześniej i najlepiej poznanych. Zdecydowanie słabiej poznany jest natomiast proces zmian tych powierzchni zewnętrznych kości, które są miejscem przyczepu mięśni. Mechaniczne oddziaływania przyczepów mięśniowych na kości prowadzą do reakcji ze strony okostnej, a następnie kości. W efekcie, tam gdzie mięśnie są najsilniejsze i gdzie wykonują największą pracę, powierzchnie kości z gładkich zmieniają się na chropowate, co w ten sposób ułatwia przyczep, a więc tym samym lepsze działanie mięśni. Oczywiście, w przypadku mężczyzn mających silniejsze umięśnienia niż kobiety zróżnicowanie urzeźbienia powierzchni kostnych stanowi dobrą cechę diagnostyczną, jeśli chodzi o oznaczanie płci. Wnętrza kości długich mieszczą w sobie jamy szpikowe, w których zachodzi produkcja szpiku. Tworząca je początkowo istota gąbczasta, będąca luźną strukturą złożoną z beleczek kostnych, ulega z wiekiem redukcji (atrofii), w efekcie czego w starszych klasach wieku zamiast istoty gąbczastej mamy �Karol Piasecki 68 w tym miejscu jamy szpikowe, które po śmierci pozostają pustymi, pozbawionymi tkanki kostnej przestrzeniami. Zmiany te, zachodzące przede wszystkim w końcowej fazie ontogenezy, pozwalają na diagnozę starszych klas wieku. Oddzielnym niejako zagadnieniem pozostaje wykorzystanie zębów do oznaczania wieku. Zęby są strukturą kostną, lecz specyficzną, nadto ich rola i zmiany wiekowe są na tyle istotne, że omówimy je tu oddzielnie. Dla diagnozy wieku na podstawie zębów istotnym jest: a) tempo pojawiania się (wyżynania) poszczególnych zębów, mlecznych i stałych, b) stopień starcia koron zębowych, c) redukcja i zmiany tkanki kostnej wyrostka zębodołowego, jakie zachodzą w miejscach ubytków zębowych, d) dodatkowe zmiany, takie jak hypoplazja21 emalii zębowej i osadzanie się osadów nazębnych. Oczywiście, tak jak zawsze, zmiany chorobowe prowadzą do przyspieszenia zmian wiekowych. Kolejność pojawianie się kolejnych zębów w dzieciństwie a następnie wymiana uzębienia mlecznego na stałe są względnie dobrze poznane. Na podstawie pojawiania się poszczególnych zębów mlecznych, a następnie ich wymiany na uzębienie stałe można stosunkowo precyzyjnie określać wiek. Jednakże bez oceny zróżnicowania tempa tego zjawiska oraz jego nieregularności łatwo popełnić błąd. Stąd też ważne jest nie tylko ustalenie kolejności (następstwa) pojawiania się poszczególnych zębów, ale też osobniczych odchyleń od normy. Nagromadzone przez antropologów i stomatologów dane pozwalają coraz mocniej twierdzić, iż zjawisko to nie do końca jest tak regularne, jak dawniej zakładano. Stąd też trudności pojawiające się przy jego wykorzystaniu. Wydaje się, iż strukturalne myślenie, przeważające w dawnych kulturach, a będące niegdyś podstawą budowania modelu świata, zaważyło na przekonaniu, iż „człowiek zmienia się co 7 lat” i że poszczególne etapy ontogenezy są dobrze od siebie oddzielone. Dziś nie wydaje się to tak oczywiste, co być może jest związane ze zwycięskim pochodem paradygmatu relatywizmu. Jak by nie było, do wyznaczonych przed laty norm ontogenezy należy podchodzić z odpowiednią ostrożnością. Inaczej błąd metody będzie wzrastał zamiast maleć (czego należałoby się spodziewać po postępie nauki). Najlepszym przykładem są tu zmiany tempa wyżynania się ostatnich trzonowców, których pojawienie kiedyś traktowano jako wyznacznik początku wieku adultus (dawniej ok. 20 roku  W anatomii termin ten oznacza: rozrost, przerost, w tym przypadku chodzi o zmiany w grubości tworzonej emalii zębowej. 21 �Zastosowania antropologii fizycznej 69 życia). Dziś stomatolodzy nie tylko podkreślają wyraźne opóźnianie się tego zjawiska (określane kalendarzowo), ale także jego nierównomierność (mamy 4 ostatnie zęby trzonowe i nie muszą one w tym samym czasie się pojawić!). Pewnym utrudnieniem jest nasilenie się ewolucyjnych trendów związanych z redukcją ostatnich trzonowców, górnych (szczękowych) bocznych siekaczy i dolnych (żuchwowych) siekaczy wewnętrznych. Nieregularności wykształcenia i tempa rozwoju ostatnich zębów trzonowych obejmują niekiedy połowę współczesnych populacji. W przypadku siekaczy dotyczyć to może od kilku do kilkunastu procent. Po utracie uzębienia na skutek chorób czy urazu następuje stopniowe zarastanie i jednoczesna resorpcja tkanki kostnej tworzącej tę część szczęki i żuchwy, w której znajdują się zęby, czyli tzw. wyrostka zębodołowego. Zarastanie zębodołów i zmiany wyrostka pozwalają ocenić, jak długo dana osoba żyła po utracie zębów. Także następujące po sobie cykliczne zmiany grubości szkliwa nazębnego, świadczące o cyklicznych niedoborach w diecie, także wskazują jak długo jeszcze rozwijały się zęby po ostatecznym ich pojawieniu się. Podobnie jest z grubością osadów nazębnych. Cechy te jednakże nie umożliwiają tak precyzyjnej oceny wieku, jak stopień starcia koron zębowych. Starcie to bowiem następuje w miarę równomiernie, choć zależy także od obecności w diecie twardych części roślin, bądź piasku w mące, jaki dostaje się tam z żaren lub kamieni młyńskich. W niektórych kulturach starcie koron zębowych, zwłaszcza trzonowców, związane było (jest) z żuciem skór. Oczywiście duże znaczenie mają tu indywidualne cechy osobnicze – jeśli ktoś ma mocne zęby, będą się one ścierały znacznie wolniej niż zęby o słabej budowie. Jak z tego widać, ocena wieku zależy od bardzo dużej liczby elementów, także i tych, których tu nie wymieniliśmy. I choć antropologia fizyczna nadal próbuje ją maksymalnie zobiektywizować, to błąd popełniany przez obserwatora zależy przede wszystkim od jego doświadczenia w tej materii. Ogólnie rzecz biorąc, oznaczanie wieku powinno dokonywać się z dokładnością do pewnego przedziału wiekowego i w żadnym wypadku nie należy dążyć do zbytniego zawężania tego przedziału. Tymczasem nie dysponujemy żadną metodą umożliwiającą w przypadku pojedynczego osobnika ocenę wieku z większą dokładnością niż kilka miesięcy dla niemowląt, kilkanaście dla młodszych dzieci, 2–3 lata dla młodzieży i od 5 do 10 lat dla osób dorosłych. Jak widać, błąd bezwzględny rośnie wraz z wiekiem. Błąd względny przeciwnie – z wiekiem maleje; w niższych klasach wiekowych jest większy, aby w wieku dorosłym spaść i potem ponownie wzrosnąć dla wieku starczego. Doświadczeni badacze w swej diagnozie podają z reguły szerszy przedział wiekowy. Należy podkreślić, iż wszelkie błędy (szacunkowe przedziały) odnoszą się do uśrednionych błędów �70 Karol Piasecki otrzymywanych przy badaniu dużych serii materiału, a nie do pojedynczych osobników (szkieletów). Dlatego też błąd indywidualny może być znacznie większy. Złudne jest także wyliczanie średniego (czy ważonego) błędu wielu metod. Jeżeli wiek biologiczny, a to on podlega ocenie, będzie wyraźnie różny od kalendarzowego, to uśrednianie błędu z różnych metod nie zwiększy nam dokładności, a jedynie wprowadzi złudne przekonanie o naszej nieomylności, zgodnie z powiedzeniem Immanuela Kanta (1774–1804): „Jeżeli fakty nie zgadzają się z teorią, tym gorzej dla faktów”. Ustalenie rysopisu wymaga zastosowania kolejnych metod, z których pozornie do najprostszych należy określenie wysokości ciała. Współczesna antropologia wydaje się nie nadążać za zmianami mikroewolucyjnymi w tym zakresie. Dotychczas stosowane metody wykorzystywały statystyczne korelacje wynikające bądź z badań prosektoryjnych, bądź rentgenowskich, dotyczących kości długich rąk i nóg. Opracowano wiele metod i formuł, które w naturalny sposób dotyczą konkretnych populacji, bądź konkretnych przedziałów czasowych (konkretnych dat). Oznacza to, że nie da się ich przenosić na inne populacje i w inny okres z tym samym poziomem błędu, jaki opracowano dla tej metody. Mówiąc obrazowo: sposób szacowania wysokości ciała opracowany dla XIX-wiecznego Londynu będzie dawał inny, trudny do oceny błąd we współczesnym Pekinie. Wieloletnie polskie badania przebiegu ontogenezy pozwoliły na sformułowanie oryginalnej tezy, iż rozwój osobniczy, a tym samym i wzrost elongacyjny, zachodzi w przestrzeni zmienności cech po trajektoriach osobniczych, które są w zasadzie do siebie równoległe i tworzą swego rodzaju kanały. Formuły służące do wyliczania wysokości ciała także powinny to uwzględniać. Oddzielnym zagadnieniem pozostaje kwestia typu konstytucyjnego, a więc tego, co popularnie nazywa się typem budowy. To, czy ktoś jest szczupły czy otyły, atletyczny czy krępy, w różnym stopniu określa proporcje poszczególnych partii kończyn do wysokości ciała. Dostajemy więc kolejne źródło zmienności, bez ustalenia którego nie sposób wiedzieć, jaki jest błąd szacunku wzrostu. Zwykle zapomina się też o całej masie innych szczegółów, takich jak konieczność uwzględnienia krzywizn kręgosłupa, niezwykle trudnych do oceny, czy też chociażby tego, że wysokość ciała zmienia się w zależności od pory dnia czy nastawienia psychicznego. Nie oceniajmy więc wysokości przyżyciowej konkretnego osobnika z dokładnością do milimetra, ponieważ nawet dokładność 1–2 cm jest zwykle nie do osiągnięcia. W wielu konkretnych sytuacjach błąd ten może być znacznie większy. O ile w dotychczasowych ocenach parametrów rysopisu mogliśmy, choć w ograniczony sposób, posługiwać się zmiennością populacyjną, tak przy wy- �Zastosowania antropologii fizycznej 71 znaczaniu wyglądu twarzy i innych regionów anatomicznych ciała niezbędne jest ujęcie prezentowane przez typologię indywidualną, będącą jednym ze sposobów opisu zmienności wewnątrzgatunkowej człowieka. Wykorzystuje ona przede wszystkim klasyczny aparat pomiarowy antropologii: kraniometrię i kranioskopię. I choć część elementów morfologii ciała ludzkiego daje się już dziś z pewnym prawdopodobieństwem oszacować na podstawie badań genetycznych, to dalej nie ma pewności, który z „programów rodzicielskich”, to jest materiał genetyczny którego z rodziców, w sytuacji gdy różnią się one od siebie zdecydowanie, zostanie zrealizowany przez fenotyp. Przybliżając problem, nie wiemy, jaki kolor tęczówki oczu będzie miało dziecko dziedziczące po ojcu allele odpowiedzialne za niebieskie oczy, a po matce za brązowe. Podając rysopis, nie możemy powiedzieć, że z badań materiału szkieletowego wynika nam, że dany osobnik za życia miał oczy jasnoniebieskie lub zielone, a może ciemnobrązowe, bo tego typu diagnoza jest bez wartości. Musimy ustalić najbardziej prawdopodobne wykształcenie każdej z cech diagnostycznych. Ujęcie typologiczne (typologia indywidualna) jest takim podejściem do problemu rasowego, które zakłada, iż każdy człowiek może być zaliczony do konkretnego typu antropologicznego, określonego przez współdziałanie genów rodziców, jednym słowem odziedziczalnego. Niezależnie od trwającej od ponad pięćdziesięciu lat druzgocącej krytyki takiego ujęcia22 nie zaproponowano dotychczas innej syntetycznej metody pozwalającej na ustalenie rysopisu na podstawie materiału szkieletowego, rysopisu zawierającego prócz kształtów ciała także jego cechy pigmentacyjne. Stąd zastosowanie metody typologii indywidualnej zapewnia, jak do tej pory, najlepsze efekty w wyznaczaniu rysopisu, niezależnie od wspomnianej już krytyki tej metody. Tak więc wiedząc, jakie kształty wybranych regionów anatomicznych czaszki ludzkiej związane są z określonymi kształtami części miękkich (głowy), możemy określić rysopis na podstawie szkieletu. I dopiero wtedy można mówić o kompleksowym zastosowaniu antropologii fizycznej w kryminalistyce. Znacznie prostsze jest natomiast, realizowane szeroko przez medycynę sądową w praktyce, rekonstruowanie śladów urazów, zmian chorobowych etc. Rekonstrukcja wyglądu przyżyciowego ma w praktyce kryminalistycznej bardzo szerokie zastosowanie. Umożliwia bowiem postępowanie identyfikacyjne, wtedy gdy ślady o charakterze biochemicznym bądź genetycznym nie 22 Krytyka ta, jak łatwo zauważyć, związana jest z przyjęciem fałszywego paradygmatu, iż zmienność wewnątrzgatunkowa człowieka ma w pełni charakter ciągły i jest decydowana przede wszystkim przez środowisko, zaś jej odziedziczalność jest niewielka. Głoszenie takich tez, które nigdy nie zostały udowodnione, jest spowodowane obawą posądzenia o rasizm. �72 Karol Piasecki są wystarczającym materiałem dowodowym. Zrekonstruowany wygląd może być następnie rozpoznany przez świadków. Możemy dokonać porównania zdjęć, rysunków, filmów z rekonstrukcją. Pewną odmianą metody rekonstrukcyjnej, swego rodzaju „rekonstrukcją bez rekonstrukcji”, jest metoda superprojekcji. Polega ona na wykorzystaniu systemu optycznego, który nakłada obraz czaszki na fotografię. Po dopasowaniu obu do tej samej skali należy skorygować ustawienie czaszki, tak aby odpowiadała ujęciu na fotografii. Pozwala to na porównanie fotografii z posiadaną czaszką. Dzięki znajomości reguł wiążących poszczególne regiony anatomiczne kości z elementami morfologii twarzy możemy ustalić, czy czaszka mogła należeć do osobnika uwiecznionego na fotografii. Po ustaleniu zgodności ogólnych proporcji i ustawienia oczodołów, kości policzkowych, nosa, ust, umieszczenia uszu, profilu czoła, łuków brwiowych należy porównać ustalenia analizy antropologicznej: pigmentację, tj. barwę tęczówki, włosów, odcień skóry i oprawę oka (ukształtowanie dolnej i górnej powieki) z odpowiednimi cechami na zdjęciu, pamiętając, iż zdjęcie zależne jest od oświetlenia twarzy. Metoda ta jest bardzo skuteczna, gdy w toku śledztwa pojawiają się poszlaki lub dowody w postaci materiałów zdjęciowych (filmowych). W obecnych czasach zwykle dysponujemy obfitymi danymi tego typu. Rozwój techniki komputerowej umożliwia realizację całości procedury metodą cyfrową, o ile tylko dysponujemy trójwymiarowym skaningiem czaszki. W sytuacji gdy nie dysponujemy materiałem zdjęciowym poszukiwanych osób, zastosować można w zasadzie jedynie metodę rekonstrukcji wyglądu przyżyciowego. Jej zastosowanie nie ogranicza się wyłącznie do kryminalistyki, ponieważ zawsze odtwarzanie wyglądu przyżyciowego na podstawie zachowanych szczątków kostnych było naturalnym postulatem badaczy przeszłości. Wczesne rekonstrukcje, wykonywane jeszcze w XIX w., charakteryzowały się przerysowaniem cech charakterystycznych, zwłaszcza wtedy, gdy dotyczyły one wcześniejszych form ludzkich. Dopiero opracowanie w okresie międzywojennym XX w. przez Michaiła Gierasimowa (1907–1970) metody opierającej się o badania porównawcze i dogłębną znajomość antropologii pozwoliło na uzyskiwanie zadowalających efektów. Gierasimow nie stosował co prawda typologii indywidualnej, jednakże podejście antropologii rosyjskiej do problematyki rasowej nie odbiega istotnie od założeń Polskiej Szkoły Antropologicznej, w ramach której udoskonalono typologię indywidualną. Metoda Gierasimowa była następnie wielokrotnie udoskonalana i weryfikowana, co zwiększyło jej dokładność. Jej podstawowe założenia dotyczą istnienia korelacji pomiędzy cechami szkieletu czaszkowego i części miękkich głowy. Na podstawie specjalnie opra- �Zastosowania antropologii fizycznej 73 cowanych tablic grubości tkanki miękkiej i znajomości anatomii człowieka, a zwłaszcza relacji pomiędzy kształtami ważnych dla rysopisu regionów czaszki a wyglądem części miękkich, dokonuje się plastycznej rekonstrukcji wyglądu, która może być wykonana rysunkowo w dwóch wymiarach bądź trójwymiarowo jako rzeźba. Gierasimow i jego współpracownicy oklejali rekonstruowaną czaszkę paskami plasteliny bądź modeliny, a następnie modelowali i retuszowali wygląd. Uzyskiwane wyglądy miały realistyczny charakter. Współcześni następcy Gierasimowa niejednokrotnie wykorzystują odlewy lub trójwymiarowe kopie prawdziwych czaszek, uzyskiwane przy użyciu specjalnych kopiarek z zastosowaniem skanera przestrzennego. Metoda ta jednakże nie różni się niczym od wykorzystania oryginalnej czaszki jako podłoża, charakteryzuje się jednak elegancją i nieniszczącym charakterem. Istotą metody Gierasimowa jest, poza uwzględnieniem korelacji szkieletu z częściami miękkimi, zastosowanie podejścia rasowego. Bez uwzględnienia bowiem cech istotnych pod względem odmianowym i rasowym mamy jedynie do czynienia z nieudolnym i pozbawionym zrozumienia istoty rzeczy naśladownictwem, efektem którego są nieudane rekonstrukcje. Właściwa rekonstrukcja możliwa jest dopiero po przeprowadzeniu gruntownych badań antropologicznych, obejmujących oprócz diagnozy płci, wieku, oceny przebytych chorób, wykrycia urazów i występujących anomalii budowy, wykonanie pomiarów kraniometrycznych (tj. pomierzenie czaszki przy użyciu cyrkli kraniometrycznych i ewentualnie innych przyrządów) oraz kranioskopowych, polegających na pomiarze (w rozumieniu pomiaru jakościowego) wykształcenia poszczególnych regionów anatomicznych czaszki i ich fragmentów. Dopiero takie kompleksowe badania pozwalają na stworzenie antropologicznego rysopisu. Cechy metryczne (odległości pomiędzy ważnymi anatomicznie punktami na czaszce i ich odpowiednie proporcje, których procentowe wartości nazywamy wskaźnikami czaszkowymi) oraz cechy kranioskopowe23 (kształty i proporcje 23 Upowszechnione w ostatnim półwieczu badanie tzw. cech epigenetycznych czy ogólniej „cech niemetrycznych” (używa się też z upodobaniem określenia „cechy dyskretne”) okazało się ślepą uliczką, w której pogubiły się dziesiątki antropologów zajmujących się morfologią szkieletu, zwłaszcza czaszkowego. Ten kierunek badań stał się częścią ogólniejszej koncepcji traktowania człowieka jako zbioru słabo powiązanych ze sobą wielu cech. Poszerzanie katalogu tych cech przysłaniało skutecznie istnienie podstawowych związków pomiędzy głównymi cechami a przede wszystkim istnienie w obrębie naszego gatunku silnego wewnątrzgatunkowego zróżnicowania mającego określoną strukturę, a nie będącego tylko przypadkowo dobranym zestawem cech. Tendencje te wynikały z poprawnościowego politycznie negowania istnienia ras ludzkich. Nadto stosowanie matematyzującej terminologii w rodzaju: „non-metric traits”, „discrets traits” czy pseudogenetycznej („epigenetic traits”) nadawało tym działaniom posmak „nowoczesności”. �Karol Piasecki 74 całych partii kostnych) są ze sobą powiązane biologicznymi zależnościami i zależności te znajdują odbicie w tkankach miękkich i przyżyciowym wyglądzie głowy. Współcześnie rekonstrukcja wyglądu wspomagana jest komputerowo. Na świecie powstały i są stosowane liczne programy ułatwiające realizację procedury rekonstrukcyjnej. W większości stosują one podstawowe zasady metody Gierasimowa uzupełnionej i nowsze ustalenia. W Polsce opracowany został i wdrożony program „PolSit”, który od wielu lat stosowany jest w praktyce kryminalistycznej. Wykorzystując ten program, wykonano dziesiątki rekonstrukcji do celów kryminalistycznych i archeologicznych. Zdecydowana większość rekonstrukcji kryminalistycznych znalazła pozytywne zastosowanie podczas przeprowadzanych procedur identyfikacyjnych, co dowodzi sprawności tego programu i celowości stosowania do ustalenia rysopisu badań antropologicznych. Przeprowadzono także wiele udanych rekonstrukcji do celów archeologicznych. Spektakularnym osiągnięciem była rekonstrukcja wyglądu Mikołaja Kopernika wykonana przez Dariusza Zajdla na podstawie rysopisu i badań antropologicznych, przeprowadzonych przez autora w roku 2005 (porównaj: Piasecki K. i Zajdel D., w: Gąssowski 2010a, s. 67–74 i s. 75–91). Uzyskany wygląd jest zgodny z zachowanymi licznymi portretami wielkiego astronoma. Prawdziwość identyfikacji szczątków jako należących do Mikołaja Kopernika została potwierdzona przez szwedzkich genetyków (Allen s. 215–224), którzy porównali materiał genetyczny włosów odnalezionych w książce będącej własnością Kopernika z materiałem pochodzącym z zęba wyjętego z czaszki użytej do rekonstrukcji. Praktyka rekonstrukcji do celów archeologicznych jest szeroko stosowana od lat trzydziestych ubiegłego stulecia (rekonstrukcje postaci historycznych Michaiła Gierasimowa), a potem i w innych krajach. Stanowi ona obecnie często stosowaną metodę wykorzystywaną do celów popularyzacji archeologii, historii w celach wystawienniczych. Dermatoglifika i biometryka Początkowo linie papilarne (i inne specyficzne twory skóry, takie jak zgięcia etc.) były jedynie przedmiotem badań zoologów i antropologów24. Stwierdzenie ich osobniczej niepowtarzalności spowodowało ich szerokie wykorzystanie w praktyce kryminalistycznej. Możliwości dermatoglifiki, zwłaszcza przy obec24  Nie licząc oczywiście wróżek wróżących z ręki! �Zastosowania antropologii fizycznej 75 nym poziomie technik komputerowych, wydają się być wręcz nieograniczone. Już dawno znalazły zastosowanie w praktyce administracyjnej25, a obecnie wdrażane są jako zabezpieczenie dostępu do danych, komputerów, zamiast klucza, karty wejściowej etc. Linie papilarne uzupełniane są obecnie w celach identyfikacji osób o inne parametry dotyczące morfologii żyjących ludzi, takie jak wzór pigmentacji tęczówki, szczegóły morfologiczne twarzy, wzrost etc. Biometryka staje się w wielu dziedzinach podstawą identyfikacji żyjących osób i należy sądzić, iż w przyszłości stanie się rutynową techniką26. Antropometria i ergonometria Rozwój masowej wytwórczości przemysłowej, standaryzacja i unifikacja doprowadziły do pojawienia się problemu związanego z dopasowaniem produkcji odzieży i obuwia do popytu. Analogiczne, jak poprzednio, postulaty pojawiły się w związku z masową produkcją urządzeń użytkowanych przez człowieka, jak też z szeroko rozumianą dziedziną ochrony pracy. Rozwój naukowego podejścia do organizacji pracy doprowadził do poszukiwań antropologicznych danych ułatwiających projektowanie i produkcję mebli oraz maszyn i urządzeń obsługiwanych przez ludzi. Przed pojawieniem się masowej produkcji meblarstwo (stolarstwo) opierało się o indywidualne zamówienia dostosowane do wymagań poszczególnych odbiorców, którzy decydowali np. o rozmiarach czy rozwiązaniach stosowanych przez wytwórców. Często też zamówienia miały charakter prestiżowy i wtedy meble takie jak krzesła, stoły czy szafy nie musiały być wygodne, bo ich przeznaczeniem była głównie dekoracja. Producenci wyrobów masowych w rozwijającym się kapitalizmie bardzo szybko odkryli konieczność dopasowania wymiarów asortymentu do potrzeb masowego odbiorcy. Pojawiła się w związku z tym potrzeba przeprowadzenia pomiarów anatomicznych umożliwiających efektywne projektowanie. Spowodowało to powstanie całej dziedziny stojącej na pograniczu antropologii i techniki, którą nazywamy ergonomią. Oprócz badań dotyczących geometrii ciała pracującego człowieka zajmuje się ona jego fizjologią, wydajnością, zmęczeniem. Związana jest też silnie z bezpieczeństwem pracy, zarówno urazowym (wypadkowość), jak 25  Od dawna w wielu krajach odciski palców stosowane są wymiennie (bądź łącznie) z podpisem w celu potwierdzenia tożsamości. 26  Niestety, tak jak i inne zastosowania antropologii fizycznej w kryminalistyce, może okazać się znakomitym sposobem na kontrolę „wszystkich i wszystkiego”. �76 Karol Piasecki i czynnikami o długotrwałym działaniu (higiena pracy). Ergonomia i medycyna pracy ściśle współpracują z antropologią. Masowa produkcja odzieży wymogła na antropologii stosowanej ustalenie zapotrzebowania na określone rozmiary. Normalizacja i ustalenie tzw. rozmiarów odzieży wymagało znajomości rozkładów odpowiednich wymiarów w obrębie populacji, które miały być odbiorcami odpowiednich produktów. W oczywisty sposób mająca wielką inercję machina przemysłu socjalistycznego radziła sobie z tym znacznie gorzej, niż rynkowa gospodarka kapitalistyczna, jednakże i tu i tam współpraca z antropologami istotnie ułatwiała planowanie działań mających ułatwić dopasowanie asortymentów produkcji do potencjalnego zapotrzebowania. W szczególności badania dotyczące rozmiarów stóp są tu istotne przy planowaniu produkcji. Najważniejszym rodzajem produkcji odzieżowej (i obuwniczej), w którym antropologia, a zwłaszcza antropometria, znajduje największe zastosowanie, jest produkcja odzieży specjalistycznej (głównie mundurowej). Specyfika obligatoryjnego noszenia określonego wzoru odzieży ogranicza istotnie działanie wolnego rynku, stąd dla instytucji zamawiających współpraca z antropologami jest niezmiernie ważna, eliminuje bowiem niepotrzebną produkcję i tym samym zmniejsza straty. Konieczność współpracy z antropologami, głównie zajmującymi się fizjologią człowieka, jest szczególnie istotna podczas projektowania i testowania odzieży (i aparatury) specjalistycznej. Ponieważ odzież specjalistyczna wymaga dostosowania do konkretnych potrzeb (wysoka lub niska temperatura, różnice ciśnień, zagrożenie ogniem, chemikaliami, promieniowaniem różnego typu itd.) i możliwości ludzkiego organizmu, bez specjalistycznych badań powstanie takiej odzieży i sprzętu jest niemożliwe. Pracujący w tej dziedzinie antropolodzy reprezentują różne specjalności i różne wykształcenie. Większość z nich zajmuje się dziedziną antropologii, którą określa się jako antropologia medyczna (porównaj wcześniejsze uwagi na temat atomizacji nauki). Najbardziej wymagającym dla antropologów wyzwaniem jest współpraca w projektowaniu i użytkowaniu sprzętu kosmicznego przeznaczonego dla astronautów. Sport i rekreacja Większość antropologów fizycznych (biologicznych) pracujących na całym świecie zatrudniona jest w różnorakich instytucjach związanych ze sportem. Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ ta dziedzina życia, której istnienie ideologicznie uzasadniane jest dbałością o kondycję fizyczną oby- �Zastosowania antropologii fizycznej 77 wateli i zdrowie, stanowi niezmiernie ważną dziedzinę biznesu wykorzystującą fakt, iż rozrywka w życiu człowieka jest niezmiernie ważna27. We współczesnym sporcie bez antropologów przygotowujących sportowców do wyczynu (walki) i medyków, niwelujących uboczne skutki sportu, uzyskiwanie znaczących pozycji (rekordów) byłoby niemożliwe. Antropologia nie tylko jest najważniejszym z przedmiotów na uczelniach sportowych, ale także umożliwia planowanie „postępu” w sporcie. Ponieważ sport może być źródłem niezmiernie wysokich dochodów (w większości nielegalnych), a jednocześnie wykorzystywany jako ideologiczne narzędzie do kreowania tożsamości lokalnej i globalnej (bądź zaspokajając populistyczne żądania i tendencje), możliwości manipulowania i działań nielegalnych (bądź nieetycznych) we wszystkim, co ze sportem jest związane, są niezmiernie wysokie. W związku z tym część specjalistów, zwłaszcza fizjologów człowieka, uczestniczy w nielegalnym procederze dopingowym. Należy podkreślić, iż antropolodzy powinni dążyć do ograniczenia wyczynu sportowego jako skrajnie sprzecznego z kondycją ludzką wynikającą z biokulturowego charakteru człowieka. Nadmierne obciążenie biologiczne i psychiczne człowieka związane z rywalizacją i dążeniem do wyników za wszelką cenę prowadzi do przedmiotowego traktowania człowieka i jego ciała i jest ze wszech miar szkodliwe28. Ponieważ programowo niejako łączy się sport z rekreacją i turystyką, część antropologów fizycznych związana jest z tymi dziedzinami, zwłaszcza zaś z bujnie rozwijającą się obecnie turystyką specjalizowaną, zwłaszcza wyczynową. Medycyna i paramedycyna Antropologia została także wraz z medycyną wprzęgnięta w praktyczne badania dotyczące żywności i żywienia. Znajomość fizjologii człowieka stoi u podstaw problematyki odżywiania i tu współpraca specjalistów zajmujących się człowiekiem, a nominalnie zaliczanych do różnych dziedzin: zoologii, fizjologii, medycyny, etnografii kultury, okazała się niezbędna. Próby sterowania odżywianiem, produkcją żywności, gastronomią, a nawet kulturą jedzenia, pojawiły się w ustrojach totalitarnych i im pochodnych. 27 Jak to znakomicie wykazał Johan Huizinga (1872–1945), człowiek z powodzeniem może być traktowany jako homo ludens. 28  Ideolodzy sportu manipulują społeczeństwami, celowo mieszając rekreację i kulturę fizyczną z wyczynem, który związany jest z reguły z wysokodochodowym i najczęściej nielegalnym biznesem. �78 Karol Piasecki Powstały związane z tym odpowiednie instytucje naukowe, zajmujące się żywnością i żywieniem, istnienie których było ideologicznie uzasadniane dbałością o społeczeństwo, a w rzeczywistości miało ułatwiać funkcjonowanie gospodarki niedoboru, zwłaszcza niedoboru żywności. Wiele z nich przetrwało zresztą upadek ustroju socjalistycznego. Początkowo podobnie ideologicznie obciążone były placówki uniwersyteckie, zajmujące się inżynierską technologią produkcji i obróbki żywności. Jednakże najrozleglejszym pograniczem antropologii, a więc tym, co nazwać moglibyśmy antropologią stosowaną, jest medycyna. Zwykło się traktować medycynę jako odrębną gałąź wiedzy, oddzielając ją od antropologii i zoologii, wraz ze wszystkimi szczegółowymi ich działami, które w odniesieniu do człowieka realizowane są przez medycynę. Związane jest to właśnie z jej praktycznym działaniem29. Burzliwy rozwój medycyny, rozwijanej zwłaszcza pod kątem technik i technologii medycznych, spowodował, że obecnie medycyna w zasadzie wykorzystuje antropologię. Można by powiedzieć, że antropologia stała się dla medycyny nauką pomocniczą. Zastosowanie antropologii w medycynie ma miejsce tam, gdzie konieczna jest znajomość wewnątrzgatunkowego zróżnicowania człowieka, budowy innej niż typowa, odmiennych od standardowych warunków życia (środowiska), a także w medycynie tropikalnej etc. Konieczność współpracy z antropologami fizycznymi pojawia się też przy opracowywaniu nowych technik i technologii. Wtedy to właśnie dochodzi do wykorzystania metod i osiągnięć antropologii fizycznej i wdrożenia ich do praktyki medycznej. Owo wdrażanie jest niczym innym, jak właśnie przejawem funkcjonowania antropologii stosowanej. Nowe metody po ich wdrożeniu do praktyki stają się częścią medycyny i stąd też udział antropologii staje się jedynie historią ich tworzenia. Specyfiką nauk medycznych, tak jak większości nauk stosowanych, jest konieczność hiperspecjalizacji. Efektem specjalizowanego wykształcenia i działania jest często utrata postrzegania człowieka jako całości, co jest podstawowym postulatem antropologii jako nauki całościowo (holistycznie) zajmującej się człowiekiem. Konsekwencją postępującej komercjalizacji medycyny jest coraz częstsze jej wykorzystanie dla potrzeb stomatologii i kosmetyki estetycznej. Powoduje to coraz częstszy styk szczegółowej anatomii i fizjologii człowieka z praktykami 29 Medycyna próbuje oczywiście w ramach pełnej autonomii tworzyć własną „antropologię”, nie zdając sobie sprawy, iż większość dziedzin tzw. medycyny teoretycznej to właściwie czysta antropologia. I choć rozdział medycyny od antropologii jest użyteczny ze względów pragmatycznych, nie zmienia to faktu, iż rozdział medycyny teoretycznej od antropologii jest sztuczny. �Zastosowania antropologii fizycznej 79 o charakterze estetycznym. Kosmetyka i paramedycyna operują olbrzymim zestawem substancji chemicznych (często pochodnych biologicznych), których właściwe stosowanie bez dogłębnej znajomości fizjologii, a przede wszystkim fizjologii rozwojowej człowieka, jest niemożliwe. Tu, podobnie jak w medycynie, zastosowanie znajdują różne osiągnięcia antropologii biologicznej. Coraz większe są związki paramedycyny z reklamą, łącznie z wykorzystaniem stymulacji zapachowej w handlu. Działania tego typu wykorzystują wspomnianą już percepcję podprogową, której badania są oczywiście przedmiotem antropologii biologicznej. Zastosowań antropologii fizycznej (biologicznej) można doszukać się bez trudu także w psychologii, choć psychologowie zwykle dalecy są od patrzenia na funkcjonowanie psychiki ludzkiej jako przejawu etologii człowieka. Pojawienie się psychologii i psychiatrii jako dziedzin funkcjonujących odrębnie od antropologii fizycznej, żeby nie powiedzieć stroniących od niej, związane było z niezrozumieniem biokulturowej natury człowieka. Współczesna psychologia w swych próbach wykorzystania neurobiologii i medycyny, a ostatnio także antropologii ogólnej, ma szanse zbliżyć się na tyle do antropologii, aby móc właściwie wykorzystać jej osiągnięcia. Należy więc sądzić, iż antropologia fizyczna, tak jak i antropologia ogólna, staną się naukami pomocniczymi psychologii, przynajmniej w takim zakresie, w jakim psychologia jest częścią szeroko pojmowanej antropologii. Genetyka Choć współczesna genetyka traktowana jest jako samodzielna nauka, to dopiero w połączeniu z innymi działami biologii i antropologią fizyczną może być w pełni genetyką człowieka. Wspominaliśmy wcześniej o zastosowaniach genetyki człowieka w kryminalistyce. Ze względu na szybki rozwój technologii badań genetycznych omówienie tego zagadnienia, wyraźnie mającego charakter użytkowy, wymagałoby odrębnej, bardzo specjalistycznej publikacji. Możliwości powstania nowych technologii medycznych, związanych z osiągnięciami genetyki, wydają się nieograniczone i zależne tylko od postępu badań i nakładów finansowych. Odrębnym zagadnieniem jest komercjalizacja współczesnych osiągnięć genetyki człowieka umożliwiająca praktycznie każdemu przebadanie swojego genotypu (cena zależna jest tu od zakresu badań). Wysyłając własną próbkę zawierającą nasze DNA, możemy nie tylko dowiedzieć się o naszych genetycznych koneksjach, ale także śledząc zmieniający się bank danych na ten temat w Internecie badać własną genealogię. Oczywiście wyniki te znajdują �Karol Piasecki 80 także zastosowanie w planowaniu pewnych przedsięwzięć farmaceutycznych, handlowych i medialnych. Największą nadzieję budzi jednak zastosowanie (w dużym stopniu także skomercjalizowane) genetyki człowieka w praktycznym prognozowaniu i wykrywaniu schorzeń determinowanych genetycznie. Niebezpieczeństwo manipulacji osobistymi danymi dotyczącymi genotypu jest niezmiernie ogromne. Dotyczy ono przede wszystkim działalności ubezpieczycieli30 oraz ingerencji tajnych służb w tego typu dane. Ponieważ w obu przypadkach możliwości nielegalnych działań są znaczne ze względu na spodziewane efekty, zagrożeń tego typu nie powinniśmy lekceważyć. Konkluzje Dziś wszystkich przyszłych zastosowań antropologii fizycznej nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić. Bez wątpienia jej możliwości nadal rosną i są ściśle związane z rozwojem nauk medycznych, biochemią i genetyką. Nie do przecenienia jest także rozwój technik instrumentalnych. Największe nadzieje należy pokładać z jednej strony w dalszym rozwoju nauk szczegółowych, z drugiej zaś w umacnianiu się holistycznego podejścia do człowieka. Podejście takie zostanie w przyszłości wymuszone koniecznością stworzenia jednej, ogólnej wizji naszego gatunku. Wtedy to bez wątpienia nastąpi powrót do klasycznego traktowania człowieka jako całości odpowiednio ze sobą skorelowanych cech. Pozwoli to także na badanie zróżnicowania wewnątrzgatunkowego naszego gatunku, bez obaw i uprzedzeń rasowych. Znajomość tego zróżnicowania oznacza pełniejsze wykorzystanie możliwości analizy naszej adaptacji do zróżnicowanych warunków środowiska zewnętrznego, rozumianego jako środowisko biokulturowe. Znajomość ta jest także podstawą należytego wykorzystania medycyny. Niestety, dalej istnieje zagrożenie, że antropologia będzie służyła manipulacji ludźmi i społeczeństwami, a nie jak można byłoby się spodziewać tylko szczęściu człowieka. Miejmy jednak nadzieję, że przynajmniej bilans jej praktycznych zastosowań będzie dodatni. Ponadto zastosowanie antropologii fizycznej jako nauki pomocniczej w wielu najróżnorodniejszych dziedzinach, jak należy sądzić, będzie rosło. Dotyczy to zwłaszcza rekonstrukcji i modelowania przeszłości (antropogeneza, archeologia, historia), jak też praktyki kryminalistycznej i medycznej, a także rozwoju ergonomii. Znajomość genotypu ubezpieczonego pozwala na szacunek przewidywanej długości życia, spodziewanych chorób, a te dane pozwalają ubezpieczycielom obniżyć koszty (ryzyko). 30 �Zastosowania antropologii fizycznej 81 Literatura Allen M. 2010 – DNA analysis of shed hairs from Nicolau’s Copernicus’s calendar, w: J. Gąssowski (red.), Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk. Darwin K. 2008 – Podróż na okręcie „Beagle”, Kraków, s. 234. Drozd-Piasecka M. i Posern-Zieliński A. (red.) 2010 – Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa. Piasecki K. 2010a – Antropologiczna identyfikacja szczątków Mikołaja Kopernika, w: J. Gąssowski (red.) Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk, s. 67–76. 2010b – Problem ras w antropologii, w: Drozd-Piasecka i Posern-Zieliński (red.) Antropologia polityki i polityka antropologii, Warszawa. Piontek J. 1996 – Definition of Biocultural System, w: A. Wiercińska (red.) Peculiarity of Man as a Biocultural Species, Poznań, s. 49–60. Sturtevant William C. 1980 [1982] – Patagonian Giants and Baroness Hyde de Neuville’s Iroquois drawings, Ethnohistory 27/4, s. 331–348. Wierciński A. 1980 – Antropogeneza – ewolucja cywilizacji, Warszawa. 1989 – Ewolucja magii i religii, Warszawa. Zajdel D. 2010 – Rekonstrukcja wyglądu osobnika z grobu nr 13, w: J. Gąssowski (red.) Grób Mikołaja Kopernika. Odkrycia i identyfikacja, Pułtusk. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26542ae6fd9f4855257fbfbd2719ef4f.pdf 325215f475dc784339c2f3d840e978fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5761 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5359 Title A name given to the resource Zastosowanie miary łokciowej, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.289 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 8 . Przekonanie, że czarownica może występować w postaci żaby lub ropuchy Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o żabie, ropusze? K t o się pod jej postacią ukrywa? Czy można j ą zabić? Objaśnienia znaków: Czarownica przyjmuje postać: 1 — żaby; 2 — ropuchy; 3 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94ab4d7baaa3323f92094622c5fc8ab6.pdf 4298a6d7984f09c18f801d3f2e7d51f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5762 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5360 Title A name given to the resource Zastosowanie miary łokciowej, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.290 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 50. Zastosowanie miary łokciowej, II Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mierzyli i co na łokcie? Objaśnienia znaków: Miarę łokciową wykorzystywano w: 1 — budownictwie; 2 — do pomiaru ziemi; 3 — do mierzenia wełny; 4 — do mierzenia kiełbasy; 5 — brak konkretnego przeznaczenia; 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1590477406c52db006622931c9aaa698.pdf 4f803691e1af060afeeb36ca36d4aa11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5763 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne miary - aspekt etnograficzny wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5361 Title A name given to the resource Zastosowanie miary siągowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.294 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 51. Zastosowanie miary siągowej Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mierzyli i co na siągi? Objaśnienia znaków: Miarę siągową wykorzystywano do pomiaru: 1 — drewna; 2 — kamieni; 3 — zboża; 4 — ziemi (ew. t o r f u ) ; 5 — budynków; 6 — kijów; 7 — słomy; 8 — materiału (np. płótna); 9 — brak tra­ dycji; 10 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/903486d401170e76c0a41ee6860a942b.pdf b50a88409d68fe74c72ab06771cea816 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5782 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5379 Title A name given to the resource Zawiadamianie o śmierci za pomocą elementów trumny oraz roślin/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.60 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 16. Zawiadamianie o śmierci za pomocą elementów trumny oraz roślin. Objaśnienie znaków: 1 — wystawianie wieka trumny przed dom, 2 — wyrzucanie wiórów trumny przed dom, 3 — wystawianie przed dom ściętego świerka, 4 — rozrzucanie przed domem gałązek świerka. �