88 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9df140d7f5dac790426fac5865e59f27.pdf cd5c906914addfa6064d697f90491ef0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2242 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.222-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES Zbigniew B e n e d y k t o w i c z EDITORIAL - THE ANTHROPOLO­ GY OF FILM AND PHOTOGRAPHY T h i s successive issue of "Polish F o l k A r t . Contexts" is devoted to film and photography and primarily deals with the anthropology of contemporary culture. T h e collected texts discuss the problem of film and photography as a record and document of contemporary culture as well as the participation of the creative element in scientific ethnographic undertakings. Alongside theoretical essays by Barthes, Calvino's reflections about the myth in contemporary culture a>d literature and an excellent study by J . Clifford about the creative aspect of the ethnographic works by B r o n i s ł a w Malinowski, the reader will find analyses of particular symbolic and mythical structures in present-day mass culture. T h e issue contains an examination of registered culture encountered in the contemporary cinema moulded in an atmosphere of a postmodernistic play with cultural texts. T h e source materials - reminiscen­ ces, fragments of biographical diaries and photodiaries, series of artistic photography and an autobiography of a provincial photographer - oscillate around the participation of the subjective, creative and symbolic element in documentary records which, either in the form of a film or a photograph could become the object of analyses, conducted from the viewpoint of the anthropology o f culture. A l e k s a n d e r J a c k i e w i c z MY LIFE IN THE CINEMA Profesor Aleksander Jackiewicz (died in 1988) describes his life and first interests in literature, the cinema and theatre. H e indicates the merging of particular interests and their transformation. I n his work, professor Jac­ kiewicz tried to combine literary and film critique and in this manner arrived at the anthropology of film, which he subsequently pursued. T e r e s a R u t k o w s k a T H EW A N D E R I N G S O F F E L L I N I W e are dealing here with an attempt at viewing Fellini's works through a prism of a Baroque tradition, particularly dear to that artist. T h e author argues that the narrative structure of his films, ways of construing time and space, symbolics as well as the visual imagery and specific philosophy have their source in the culture of the Baroque. This complex of references favours the discovery of an astonishing coherence of those works, beginning with / Vitelloni, up to the most recent films. W e encounter a special realization of the Baroque comprehension of life and deeds as a form of wandering both on the level of contents and formal operations. M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a THE MASS-PRODUCED POSTCARD AND THE PHOTOGRAPHY O F EMOTIONS T h e mass-scale phenomenon of the postcard during the period of its greatest expansion (up to the 1920s) is incomparable. A t the beginning of the century billions of illustrated postcards circulated all around Europe, creating their own universe of popular imagery, a world of ready-made feelings as well as photographic reports, a sui generis newsreel. T h e mass-producend „ p u b l i c " postcard became, in the course of time, changed by its buyer, so that from a duplicated object it turned into a unique one. Its mass nature and designs at times provoked a production of private postcards, issued in one or several copies. T h e universe of the postcard has collapsed, and despite their enormous production, the number of cards will not substitute for the symbolic meaning which they had at the beginning of the century. Apparently, only private postcards salvage the very concept of the postcard from its best period. D a r i u s z C z a j a SYMBOL AND FILM. METHODOLOGICAL COM­ MENTS Increasingly often the film is the object of analyses and interpretations within the framework of a current known as „ t h e anthropology of contem­ poraneity" which has been developing in Polish ethnology for the past few years. Scholars dealing with culture have stressed such features of the cinema as: an inclination towards neomythologization (J. L o t m a n ) or the camouflage of mythical structures and the employment of symbols ( M . Eliade), and suggest that the conceptual apparatus used by ethnologists in their studies on mythical thought and symbolic imagery could be exploited for an interp­ retation of the film „text". T h e symbol as a metacategory of interpretation appears to be particularly useful. T h e author examines the opinions expoun­ ded by D o n Fredericksen (a lecturer at Cornell University) which are unique in filmological reflection and which deal with the possibility of applying the category of the symbol in investigations into the cinema. H e stresses primarily the importance and purposefulness of the division of methodological orien­ tations, proposed by the American scholar, into „ s e m i o t i c " and „ s y m b o l i c " . Finally, he also indicates the resemblance and complimentary nature of the interpretation of the symbol as seen by Jung (to which Fredercksen refers) vis a vis the achievements of the hermeneutics of culture (Eliade, Ricoeur, Avierintsev). W o j c i e c h M i c h e r a THE ALCHEMICAL IMAGERY OF WERNER HERZOG. A SYMBOLIC EXEGESIS O F „HEART O F GLASS" The author of this article employs the hermetic tradition of alchemy as a key to his proposed interpretation of Werner Herzog's Heart of Glass (Herz aus G l a s ) . H e presents the fundamental concepts and the very idea of the alchemical process, and distinguishes two aspects: practical — operatio, and intellectual — tractatus. Contrary to commonly held opinions, alchemy was not merely concerned with the produciotn of gold. Its process of transfor­ mation was a symbolic materialization of the spiritual change of the apprentice while alchemical gold (aurum nostrum) and the philosophical stone (lapis philosophorum) were symbols of the goal and crowning of the goal and crowning of that transformation. The author discerns the „ a l c h e m i c a l nature" of the film both in its practical 222 dimension — operatio (e.g. the cast performs under hypnosis) and symbolic dimension. T h e ruby glass, which is the aim of the quest in the plot, closely resembles the philosophical stone and its mystical meaning. Alchemical beliefs as well as certain motifs of ancient mythology and the legend about the G r a a l enable us to better comprehend the symbolic sense of the activity pursued by the heroes. Heart of Glass is a depiction of a never ending transformation summarized in the visions of Hias, the shepherd-prophet (in particular the first vision of a descending and ascending world, and the last one of four persons sailing in a „ b o a t which is much too small" to the end of the world). T h e article ends with comments which try to determine the possibility of applying the accepted line of interpretation in a discussion on Herzog's other films. D a r i u s z C z a j a VENICE AND DEATH. SYMBOLIC CONTEXTS Venice holds a special place in the mythical geography of E u r o p e . T h i s is a distinct region, typical for its characteristic „ s u p r a v a l u e " . Only Venice, among the many myth-producing European towns, has generated such a universal resonnance in literature. Interest in Paris, St. Petersburg, D u b l i n or Vienna remained within the range of local, national tradition, but the image of Venice has found its expression in almost the whole of E u r o p e a n literature. T h e Venitian myth develops around several tangible motifs, one of the most frequent and most spectacularly present in numerous testimonies being the motif of death. Starting with T . Mann's Death in Venice, the author pursues the connection between Venice and death in other texts (poetry, the belles lettres, travel books). H e draws attention to the recurrence of a number of motifs associated with the symbolics of Thanatos. H e also demonstrates the process of the imtroduction of semiotics into urban space (water, streets, palaces, and gondolas which bring to mind death and its attributes). By capturing elements of the symbols of death (darkness, blackness, subterraneity, silence and oblivion), the author proves the affiliation between the image of Venice and the archaic and folklore vision of the other world. Finally, he accents the connection between the analysed stereotype images and cliches on the one hand, and archetypical contents on the other hand. M o n i k a S z n a j d e r m a n „OLD GRINGO": T H EMOTIF O F D O N QUIXOTE IN FILM AND LITERATURE T h e author analyses the pesence of the mythological motif of D o n Quixote in other literary works, and in partiular in C a r l o s Fuentes' book Old Gringo and the film by L u i s Puenzo under the same title. Don Quixote by Cervantes is described here as a „travel book", accompanying many literary and meta­ phorical journeys, and its hero is a patron of „ o t h e r " , „ s t r a n g e " heroes who, m a d in the eyes of the world, wander in search of truth and death. One o f them was Ambrose Bierce, an authentic American author and journalist, whose hypothetical, mythologized history has been reconstructed by Fuentes and Puenzo. I n Bierce's life story (both its literary and film version), one can detect meanings which connect him with his distant past, the foolish knight fram L a M a n c h a . T h e strongest bond between the two is the attitude and philosophy of a jester, together with the whole symbolic burden of that concept. W i e s ł a w J u s z c z a k T H EW O R K O F A R T A N D T H E „LIMIT O F SENSE" This is an analysie of Babette 's Feast by Gabriel Axel, based on a novel by K a r e n Blixen. T h e simple but unusual tale is made real i.a. by its precise historical setting. T h e author interprets the film as a story about a work of art and the revelation of grace. H e concentrates his attention on the mystery of sacrifice, selected from among the numerous references preceivable in the film, and describes the feast which crowns it as a „ p o t l a t c h " since the nature of the french dinner given by Babette is that of a religious cult. I n its course the work of art and the sacrifice merge together. ,,The supreme message of Babette's Feast is probably contained in the discovery and growing awareness of the fact that a work of art, both as a concentration and emancipation of a certain force and energy which it would be most suitable to describe as the force of truth, takes hold of us, envelopes us and compels us to participate in it". W h e n General Loewenhielm mentions grace (the grace of comprehending events from one's life during the feast) and Babette confesses that if she was able to offer the whole of herself then she was capable of providing others with perfect happiness, they are both speaking about the same: the experience of infinite and limitless fulfillment. A true work of art is a sacrifice and a communion — an act of merging. D a r i u s z C z a j a T H E E T E R N A L M O M E N T . O N „BABETTE'S FEAST" T h e author concentrates his attention predominantly on an interpretation of the symbolic dimension of the feast mentioned in the title of the film. H e notices an underlying image of the L a s t Supper. Subsequently, he performs a closer analysis of two motifs: the idea of the sacrifice and the dialectics of the moment and eternity. H e also compares certain scenes from the film with fragments of two books by Virginia W o o l f ("Mrs. Dalloway" and " T o the Lighthouse"). Finally, the author demonstrates the way in which the vision of the feast merges with the archetype of Paradise. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z " M A R Y A N D M A R T H A " (ON "BA­ BETTE'S FEAST) The author concentrates his analysis on the motif which refers to the Evangelical parable about M a r t h a and M a r y and which, in his opinion, is the most significant both for the construction of K a r e n Blixen's novel and for the film. H e examines the mode in which this tale is transformed and repeated, confronting two life patterns: vita activa and vita passiva (Protestantism versus Catholicism), a puritanically ascetic life and the lay life and condition of the artist. �M a r t a L e ś n i a k o w s k a ON THE SIN O F GLUTTONY AND CUL­ T U R A L C O N F L I C T . R E M A R K S P R O V O K E D B Y „BABETTE'S F E ­ AST" F r o m first century A . D . culinary art was contained in the clasical definition of art as ars/techne. It also became the fundamental element of Western civilization (life style) and a symbol of a definite existential thesis. T h e story presented in Babette 's Feast situates it in the realm of the socio-ethnological orbis interior-orbis exterior thesis and a cultural confrontation initiated by the „ a l i e n " . T h i s fact makes it possible to view the film as an illustration of a polemic between a dual concept of European civilization and the two ethical attitudes within the framework of European Christianity (Protoestantism and Catholicism), as well as a K a n t i a n controversy between middle class and court culture (the enclased culture of Protestant burghers contra the open Catholic culture). T h e narrative leads from conflict to acceptance, a process with a distinct ecumenical overtone. T h e heroes of Babette's Feast retain their own traditional spheres of „ a lesser homeland", and in this context the film can be regarded as a contribution to the political discussion concerning the unifica­ tion of Europe. J a n u s z G a z d a A N ARTIST WHO CONTRIVES ONLY THE TRUTH A great artist is a person who knows a lot by the very nature of things and not a person who uses knowledge gained from others. A great artist never imitates anyone but seeks his own paths and remains original not because he pursues originality but because he remains himself. Serge Parajanov, the author of The Shadows of Our Forgotten Ancestors and The Colour of Pomegranates, one of the greatest personalities of world cinema, was such an artist. H e was born an Armenian in Georgia (Tbilisi) and his fate was determined by living in a country known as the Soviet U n i o n although he never made any Soviet films but became part of the culture of either the Ukraine or the Caucasus (Armenia, Georigia, Azerbaijan). T h e author of this study analyses the motifs of Parajanov's work a n d poetics, reflecting on the essence of the greatness of an artist whose every film is a journey into the infinite domain of strange and little-known cultures. T h e intention of such journeys was to enter into the complicated world of symbols, rituals, beliefs and myths, and to discover that what is most important for understanding basic universal truths. B y displaying the beauty of man-made objects, the artist wished to „ s h o w man his scale, his spiritual maximum". Dostoevsky claimed that „ b e a u t y will save the world". Parajanov decided above all, to salvage beauty in a state which had intentionally condemned it to annihilation. S ł a w o m i r S i k o r a PHOTOGRAPHY — M E M O R Y — IMAGINA­ TION The connection between memory and photography appears to be obvious and has been even expressed in the phrase: „mirror with a memory". I f one could describe photography as external memory, then it would contain a similar dilemma as Plato's concept of writing. I n discourse, Ricoeur maintains, we deal with the dialectics of an event and meaning. Writing retains meaning at the price of the event. By way of contrast, photography retains the event and leaves meaning uncertain, to say the least. T h e essence of photography, according to Barthes, is hidden in the simple and banal expression: „ t h a t has been" associated with the extreme metonymical and ametaphorical nature of photographs. T h e author of the article refers to the categories of studium and punctum, distinguished by Barthes, and claims that the punctum element possesses a double reference (similar in this respect to the language of poetry). I n this element the essence of photography ( „ t h a t has been") can be transcended, opening up strictly metonymical photography toward metaphorical and symbolic meanings. T h e element of the imagination is indispensable for such a transcendence. A n important example which indicates the possibility of transcendence is the experience described by Barthes (Camera Lucida) who discovered the truth about his dead mother in her photograph. R y s z a r d C i a r k a FILM AND THE T R U E IMAGE O F THINGS The intention of the author is to answer an apparently simple but cleverly posed question concerning the role of the image in film as a carrier of the sense or idea of the work. This prime element of cinematic art functions, after all, in a context of objective reality (everyday life) and created reality, in this manner transcending beyond the sphere of that what it means in itself. This „ s u r p l u s " of reality and meanings contained in the image, which endow the given work with its sense, cannot be reduced to a single scene nor to the logic of montage and, the author contends, could be deciphered in accordance with the poetic formula of „ r e r u m simulacra". Just as a suitably selected word which due to the very act of selection ceases to be only a word, and can produce a true image of things, so the film image, involved in two realities and its own technical nature, creates a new reality which we can no longer reduce and which we must learn to decipher and comprehend. A n n a S o b o l e w s k a THE CONSTRUCTION O F EXISTENCE In his video films (based on H i g h Definition technique) Zbigniew R y b c z y ń ­ ski constantly experiments with the film material, the categories of time and space. T h e axis of his works is often a symbolic or allegorical depiction of the "path of life", leading from childhood up to old age and death. T h e author of the article emphasizes the symbolic and "artificial" nature of the created time and space in which all definitions pertain exclusively to the sphere of culture (Orchestra). R y b c z y ń s k i makes free use of the symbols of our culture, which become elements of a game whose purpose is cinematic „ e p i s t e m o l o g y " : the disclosure of the universal rules of our existence. T h e director cherishes the Renaissance model of the artist-artisan, a master of the imagination and technology ( L . da Vnci). H i s own favourite strategy is the technology of disillusion, parody and irony. T h e author proposes a semiotic analysis of Rybczynski's films since the intention of the artist is a search for significant oppositions governing both our time and space, as well as the unconscious activity of the human mind. Rybczynski's works are composed of an incessant translation from one symbolic system into another. Orchestra is not merely the visualization of music. T h e director proposes only symbolic action in several sign systems simultaneously. T h e theory and praxis of the translation, concealed in the film, are compared by the author of the article with the C a b b a l a . T h e key to Rybczynski's vision of culture could be the concept of a game. A . Sobolewska connects it with the idea of the divine game contained in H i n d u philosophy, and with the vision of thedivine paradoxical synthesis of calmness and motion. Violetta Kutlubasis-Krajewska, Piotr Krajewski MIXED TAPES, OR VIDEO-ART A T T H E WROCŁAW FESTIVAL T h e text introduces the Polish reader to basic information concerning the origin and development of video-art. It also comprises a presentation of the largest Polish festival devoted to this form of art - the Sound Basis Visual A r t Festival ( W R O ) which takes place in Wroclaw. L u d w i k S t o m m a T H E A N T H R O P O L O G Y O F C U L T U R E , HIS­ T O R Y A N D WINNIE THE POOH T h e article discusses the possibility of applying the anthropology of culture in research into contemporary culture. T h e main theme is the appearance of the category of childhood in E u r o p e a n culture and the transformation of the minature adult who becomes a child, together with all the attributes: his own toys, clothes, habits, speech and literature. (The fairytales by the Brothers G r i m m and even those by Andersen are permeated with truth; Disney was the first to create a children's world as such). One of the prominent postulates of the text is the necessity of taking into account, in ethnological investigations, the category of history (even in such synchronical methods as structuralism) since, the author maintains, too often the fact that culture is to a considerable extent decreed, is simply forgotten. W i e s ł a w S z p i l k a TO S E E T H E WORLD: E T H N O G R A P H Y VIS A VIS F I L M A N D MASS C U L T U R E T h e article aims at presenting the specificity of an ethnographic description of mass culture whose distinctness is achieved by a confrontation with other ways of presenting the phenomenon in question. F r o m the viewpoint of ethnography, such descriptions fall victim to three illusions listed by P. Ricoeur: the creator, the recipient and the source. Three popular and still oft-encountered opinions in the literature on the subject appear to be the outcome of those illusions. T h e conception proposed by M . M c L u h a n , for instance, is an example of the illusion of the source: civilizational changes are supposed to explain mass culture. Illusions of the recipient correspond to J . Ortega у Gasset's visions of mass man, mass culture being the realization of the latter's desires. Finally, one could regard J . H . Schiller's Helmsmen of the Consciousness as an illusion of the creator. F o r this author, as well as for all those who wrote about the socialist variant of mass culture, the belief that the creator imposes meaning upon the recipients constitutes a basic premise for the theory of manipulation. Mass culture is perceived as the tool of domination and the subjugation of certain groups by others. A t the basis of all these illusions there lies a causal-effective way of thinking which, instead of speaking about the phenomenon itself, is consented with that which procedes it or which is its aftermath. T h e point of departure for ethnographic description is the phenomenon on which it concentrates itself and in which it seeks meanings. It, therefore, presumes that the phenomenon has an objective existence. T h e ethnographer treats phenomena of mass culture as texts: starting from their external common denominators — the mass recipient — he makes his way to internal textual unity. A n example of W . Szpilka's opinions on the subject of mass culture could be his publication entitled B A T M A N — A T A L E O F C R E A T I O N . I n it, he proposes a structural analysis of. T . Burton's film and concentrates his attention on the mythical dimension of the story and its two prime heroes — Batman and Joker. H e dissects the film into three parts, making it possible to view it as a classic example of rites des passages and a story about a new creation of the world. T h e permanence of the proposed models enables the author to formulate a conclusion about the sacral nature of mass culture in which, similarly to traditional cultures, a greater emphasis is placed on the recurrence and permanence of patterns than on innovation. The text is followed by fragments of a discussion which was held at a seminar organized in the Institute of A r t . Special attention should be drawn to the opinion voiced b y T . R u t k o w s k a who suggested a totally different interpretation and, by referring to the theory of U . E c o , indicated that Batman could be considered a classical postmodernistic work, together with its concept of a double code. M o n i k a S z n a j d e r m a n WHAT DOES THAT MASK CONCEAL? IN CONNECTION WITH T H E MOTIF O F T H E JOKER: A F E W R E ­ MARKS CONCERNING „BATMAN" T h e author analyses Joker — the antagonist of Batman — by discussing consecutive strata of the myth concealed under his mask. She begins with the motif of the murderous jester and the evil clown, well enrooted in literature and the cinema, and goes on to reflect on the image of the carnival producend by Joker, which becomes a symbolic regression of the world into a state of chaos, followed by a new creation. T h e last motif is the Promethean myth whose distant traces can be detected in Joker's fate. T e r e s a R u t k o w s k a POSTMODERNISM AND FILM The article situates film in the context of reflections on postmodernism. Baudrillard, Jameson and above all E c o devote much attention to mass culture, including the cinema, ascribing to it an essential role in shaping the postmodernistic landscape. Such features of postmodernistic art as the abolishing of the borderline between high and low art, a fascination with kitsch, commercials, and exploited literary and film cliches, and the devalua­ tion of creative individuality, have their source indubitably in mass culture; morever, the distinction between a product of mass culture and a postmoder­ nistic work often generates controversies. Jameson and E c o are inclined to perceive the difference in an intertextuality typical for postmodernistic texts. 223 �Jameson draws attention to the pastiche as the dominating creative strategy of the current, while for E c o the greatest importance belongs to the double code, that is, the coexistence within the same text of two levels — one addressed to the spohisticated audience and one which is attractive for the less educated viewer. F i l m s by D a v i d L y n c h , Peter Greenaway a n d Woody Allen are regarded as typically postmodernistic. I n Poland, where postmodernism is distinctly imitative, mention can be made of Swansong by Robert Gliński and Deja vu Juliusz Machulski. E w a K l e k o t "MATADOR", O R A SPANISH POSTMODERNISTIC TALE Beginning from a formal trick which consists of showing many possible types of reality, up to a reply which the plot gives to questions posed by itself, Matador by Pedro Almodovar appears to be the product of relativism, typical for postmodernism. A t the same time, it is an attempted declaration concerning the fundamental (and thus nonrelative?) experiences of existence, such as love and death. I n order to conciliate those two premises, the film seeks refuge in the poetics of myth, the epos and the fairytale, displayed in Spanish decorations. T h e idea of the film is not based on a drama of attitudes, conflict of manners and morals or a psychological analysis of the dramatis personae, although all these elements do occur in it. Its heroes participate in cosmic (figuratively but also literally) phenomena and thanks to the director they change into the heroes of a myth, who exist beyond good and evil. C z e s ł a w R o b o t y c k i VAMPIRES. F R O M F O L K BELIEFS T O FILM PHANTOMS T h e article begins with a description of events which took place in Cracow and Katowice in the years 1985, 1972 and 1964 when circulating rumours mentioned a vampire who killed women. T h e author poses a question concerning the reason for the topicality of an apparently distant cultural matrix in popular culture and image of the world. I n order to understand the phenomenon and to discover an answer to the above formulated query, he proposes to examine the various cultural contexts which in the past contained the category of the vampire. H e thus discusses West European medieval beliefs, Slav and R o m a n i a n folk beliefs, Polish Romantic literature, the European Gothic novel, the vampire novel, beginning with B r a m Stoker, and, finally, film adaptations of the vampire motif and Dracula. I n conclusion, the author maintains that in Polish culture the permanence of the vampire matrix should be connected with Romantic literature and folk beliefs, considering the slight acquaintanceship with foreign literature, limited reception of foreign films and the small frequency of the theme in the Polish cinema. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i TO EXPERIENCE FICTION The author discusses a certain specific, intermediate and fictitious space, which, nonetheless, affects reality. It could be described as „serious fiction" since although we frequently know that we are dealing with fiction, in inspires „ s e r i o u s " emotions. T h e author recalls his visits to film locations and the earnest, moving and humourous confrontations between film and reality. T h e reminiscences end with a story about the decorations which were supposed to resemble the market place of the small Jewish town of Drohobycz, and which were made for W . Has's The Hourglass Sanatorium, based on the prose of Bruno Schulz. A n n a B e a t a В o h d z ie w iс z PHOTODIARY, OR A SONG ABOUT THE END OF THE WORLD The author is a qualified ethnologist and photographer. T h e idea of a Pholodiary appeared as an illumination in 1981, the year of the great Polish holiday of Solidarity. T h e author, however, embarked upon her work a year later, already during the martial law period. T h e photodiary is coposed of over 3 000 photographs and concerns political, social and private lives. T h e works, always with a title, are accompanied by a commentary, a joke or a counter­ point, which introduce an element of play between the image and words. T h e published text could be regarded as the author's credo. Bohdziewicz believes in an expressive image and strong word. A photograph which is connected with the past or the future, but never with the present, always contains a feature which, citing M . K u n d e r a , she calls „ C l e m e n t i s ' cap" (a detail which takes on special importance). Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z " F L E E T I N G PICTURES" - A N IN­ TERVIEW WITH PIOTR S K R Z Y N E C K I T h i s is a conversation with Piotr Skrzynecki, the leader of the famous Cracow "Piwnica pod Baranami" cabaret who is at the moment preparing his second film. I n it he presents the story of a small square situated close to the Wawel Hill (the residence of Polish monarchs) which has become a special, unique center of unofficial artistic life for more than twenty years, at a time when Polish culutre was subjected to a state monopoly, censorship etc. and when the "Piwnica pod Baranami" was part of the avantgarde of the Polish underground. T h e film about the N a G r o b l a c h Square is a record of picturesque, colorful and surrealistic events in the history of the square; in the filmmaker's memory they have merged with his lifestory and the history of the unusual cabaret whose co-author he remains up to this very day. Skrzynecki's film is conceived as a story of the twenty years in his life whose message is addressed to his eccentric Jewish grandmother, a resident of Paris, who died in the Mauthausen death camp. T h e interview is supplemented by a sketch which explains the scenario and the texts of two songs composed for the film, which open a n d close the narrative. Małgorzata Niezabitowska FREE MAN The article deals with an exceptional phenomenon in the Silesian village of Bojszowa. This is the site of a film studio belonging to J ó z e f K ł y k , director, producer, designer and author. K ł y k hoped to graduate from a film school but his parents chose another profession. He, therefore, devotes all his leisure time 224 to his passion with which he has also infected the residents o f the village (who act in the films). T h e first films were made with the cheapest possible amateur camera, later replaced by slightly better equipment. K l y k ' s favourite genre are westerns. By combining Silesia and America, he has created the figure of Józef Z ł o t k o , an emigrant from the middle of the nineteenth century. T h e first films were no longer than twenty minutes but the most recent ones are full length productions with a complicated plot. K ł y k consciously refers to various models which he then creatively transforms. His works contain only commen­ tary (the author claims that westerns cannot have Polish dialogues). T h e number of films producend in the course of 25 years totals 68, including 7 full length pictures. J ó z e f S z y m ń c z y k l A M A P H O T O G R A P H E R ( A n Interview Noted by A n n a E n g e l k i n g ) „I am a photographer" is a registered conversation held with J ó z e f S z y m a ń c z y k , in which he presents his lifestory. S z y m a ń c z y k comes from K o s o w o Poleskie which is now part of Byelorussia. Prior to the first world war, when he ran a photographic studio, K o s o w o was situated in a terrain of great national and cultural differentiation and the coexistence of Byelorussian, Jewish and Polish communities. J ó z e f S z y m a ń c z y k , who comes from a poor family, is a self-taught photographer, enthusiastic and full of curiosity, who became an observer and registrator of the reality of Polesie. W e owe to him a unique collection of about 70 photographs which he made in the 1930s in several willages of the region, and which would not have come into being, had he been only an artisan. „I am a photographer. T h i s is both good and bad", he declared. Polesie, after all, witnessed changing authorities, political systems, states and frontiers. It became obvious that the task of the photographer which is to register everything which he sees, could be very dangerous. T h e story of J ó z e f S z y m a ń c z y k tells how the fate of a humble photographer from a small studio in a county town became intertwined with History. This would not have been the case had the hero of our tale not been a photographer by vocation; someone who not only observes and makes images permanent but also creates. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i CREATION AND DOCUMENT. FILMS BY A N D R Z E J RÓŻYCKI Andrzej R ó ż y c k i , director and photographer, from the very outset connec­ ted with the Ł ó d ź avantgarde ("Zero-61") claims that "photography has already transcended the scale of human eyesight a long time ago". H e uses the camera for the realization of philosophical and poetic undertakings. I n his film works R ó ż y c k i deals with ethnographic issues. H e is of the opinion, however, that one cannot restrict oneself to a pure document which is incapable of transmitting the truth. E v e n while registering man-made works, he tries to show a wider context: religious, spiritual, social and psychological, and cepture the meaning of depicted reality. T h e author of the article discusses Rozycki's more important ethnographic films. A n n a B e a t a B o h d z i e w i c z WARSAW SHRINES O l d Warsaw courtyards have preserved shrines which, although quite old, are still well taken care of— renovated, painted and redecorated. Several types of huts, figures of Christ and the Holy Virgin can be distinguished. It is interesting to note that the standard figures often display different, in­ dividualised facial features. F R O M T H E F O L I O O F M A R I U S Z A. W I E C Z O R K O W S K I T h e author is an ethnologist by profession and a photographer whose art seeks in the sphere of metaphysics the symbol and new cognitive possibilities of man. H i s texts deal, predominantly, with the ontology of photography. I n the G A L L E Y O F U N I N T E N T I O N A L P H O T O G R A P H S ( A n Attempted Eidetic Capturing of the Essence of Photography) he tries to prove upon the basis of an analysis of involuntarily made photographs (which he distinguishes from mechanical registration) that photography is always intentional and deter­ mined by subjectivity. T h e B L A C K B E L T discusses the connection between photographic image and photographed reality. Here the pretext is an attempt at rediscovering photographs-self portraits made wearing a sweater which one day was turned into a floor rag. A similar problem is examined in W H I T E S I G N . R E S P O N S E draws attention to the symbolic dimensions of photog­ raphy. R y s z a r d C i a r k a T O SEE, F E E L A N D THINK — A N INTERVIEW WITH J A C E K OLĘDZKI Jacek Olędzki is one of the very few Polish ethnologists who for years have devoted themselves to photography and ethnological films. H i s works (over 20) deal, above all, with rituals (Poland, Africa, Mongolia). Both films and photographs are always accompanied by analytical articles. Olędzki was able to reach the very essence of phenomena in an extremely synthetic fashion, sometimes attempting a rather bold comparison, for example, between the humanism of sheep sacrifice in Mongolia and the sacrifice of Christ in a sequence showing a Catholic priest performing the mea culpa gesture (Agnus Dei 1984). One of Oledzki's mottoes is to teach to see, and moderation in excess — a striving towards the capturing of form and mood from visual reality. K r z y s z t o f K u b i a k COLETTE'S „R E G A R D S " — COMMENTS B Y A PARTICIPANT FROM T H E EAST Tire article contains reflections by a participant of the „ R e g a r d s sue les societes europeennes" film seminar held for many years now (1983—1992) by Colette Piault in various countries. T h e unique nature of these seminars consists of the possibility to see a large number of films with a simultaneous opportunity to discuss with the authors their cinematic and anthropological strategies. This is also an occasion for presenting 'works-in-progress' — films which are still incomplete. T h a n k s to constructive criticism attendants of the seminar perfected their workshop. T h e last part of the article is composed of the author's cmments about several anthropological films as yet not screened in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0834a1e039680593d84c4ae9c4039ea9.pdf 79c342816a1aeea737c1249cb92e24e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:323 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:285 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.356-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L ORGAN ORGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895' PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU T()M LI ZA ROK 196'7 CZ. II WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCLAW POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 196" �LUD TOM LI cZĘŚĆ II �L u D ORC;AN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD OZN AWCZEGO ()RGi\NI~ DE LA SOCIf:TI~ POLONAISE ZAł,OŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG()LNEGO ZBIOHU TOM LI ZA ROK 1967 Cz. II p o J. S K I E T O W A R Z Y S T W O W R O C ł, A W ], U D O Z N A W C Z E 1968 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, J. BURSZTA, M. J. GAJEK, W. ANTONIEWICZ A. L. GODLEWSKI ZNAMIEROWSKA-PRVFFEROWA I / ,~. t ~ I REDAKTOR JÓZEF GAJEK POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, LUDOZNAWCZE WROCŁAW, - WROCŁAW NANKERA 1968 4 Nakład 1200 egz. Ark. wyd. 21,75, druk. 22. Papier ilustr. kI. III. 70 g, 70;<100. Oddano do składania 19 XII W66 r. Druk ukończono w kwietniu 1968 r. Cena zł 40. z.am. 1010/67 D - 12 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA, WROCł,AW, UL. LELEWELA 2a �SPIS TREŚCI CZ. II. ---==- I. Rozprawy Sh'. Ksawery P i w o c k i, Sztuka ludowa w nauce o sztuce Juliusz W i s ł o c k i, Problematyka badań nad współczesnym prawem zwyczajowym polskich środowisk wiejskich i ze wsi ~ pochodnych . Roderyk L a n g e, Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce . Tadeusz W rób l e w s k i, Zarys historii badań nad duchową kuliurą ludową w Polsce Wacław O l s z e w i c z, Życie i prace Zygmunta Glogera , Antoni K u c z y ń s k i, Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą Jerzy S t a r n a IV s k i, Pięćdziesiąt trzy listy Jana Karłowicza do Hieronima Łopacińskiego 1888-1903 Józef B u r s z t a, Region i regionalne monografie etnograficzne . II. R e c e n z j e StęśLicka) Kur Neopublikovannyje statji, i dniewniki. Irkuck in njegov evropski (JuLian Krzyżanowski) okvir. Ljubljana (Rade ryk 599 615 1963 619 i życie spoleczne . wsi. 6')1 Warszawa 1964 Jasiewicz) 624 Maria C a b a l s k a, Zagadnienie obrządku ciałopalnego. Wiadomości Archeologiczne 1964 (Zygmunt Klodnicki) . Z. N o ż y ń s k a, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połuwy XVI w,). Poznań 1963 (Roderyk Lange) . A. G u m i e n i uk, Narodne choreograficzne mistectvo Ukrainy. 1963 Izwestija 585 1956 MakuLski) bajki jugosłowiańskiej G o ł C; b i o w s k i, Kultura (Zbigniew 503 618 stehvanje \'T krainie B. pisma KuczyiLski) e t, Ziljske (Krzysztof 453· 485 616 I. D. Ć e r s kij, (!lntoni 391 415 sprawozdania Pierre Teilhard de C II a r d i n, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grupy zoologicznej ludzkiej. Pax 1962 (Wanda StęśLicka) Man. A Monthly Record of Anthropological Science,. Umdon Hl63 (Wanda Nike 359 Lange) na Etncgrafskija 626 628 . 630 Institut i Muzej. Sofij a 1963 (KoLe Si.miczijew) 632 �358 Str. Łatyszskije narodnyje aniekdoty. Riga 1963 (Kazimierz Pietkiewicz). P. W. L i n t u r, Narodnyje ballady Zakarpatija i ich zapadnoslavjanskije svjazi. Kijev 1963 (Hemyka Romańska) . V. W. S o k o l o v <l, O pewnych prawidłowościach w rozwoju pieśni historycznych w folklorze ludów słowiańskich. Sofia 1963 (Hemyka Romańska) (Konrad Crete. London 1962 (Zofia Gansiniec) Methods of Fire-Making. Upsala 638 1954 Wypych) 646 Dietrich T r e i d e, Die Organisierung des indianischen Lachsfangs im westlichen Nordamerika. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Basil D a v i d s o n, Stara Afryka na nowo odkryta. Warszawa 1961 (Krystyna 635 637 R. W. H u t c h i n s o n, Prehistoric Sture L a g e r c r a n t z, African Ein 634 Swierczyńska) Jahrzehnt volkskundliche 647 649 Forschung in Mecklenburg (Siegfried Neu- mann) 649 III. Muzea Edward P a s s e n d o r f e r, O Muzeum lubińskiego IV. Tatrzańskim im. dra Tytusa Cha659 . K r'O n i k a Ze wspomnień o Tadeuszu Lehr-Spławińskim (StanisŁaw Bqk) . Międzynarodow,a Unia Nauk Antr-opologicznych i Etnol;ogic.znych Z. K. 665 673 V. Va r i a Indeks t. LI, cz. I i II CO. G.) Spis rycin Contens of part II . 675 686 687 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3db26ecf29cd7152577f14ddf4c2eb.pdf 9438d92fb492e2f96dffa3afcbf967cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:503 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.363-408 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C KULTURA W MIROWUJU tariewskiej, Spośród między E N INDIEJCEW, WKŁAD licznych wschodnią prac i refleksji naukowych z Nowym w Nauk ZSRR badawczych, zachodnią Moskwa globu stosunków dobie p o k o l u m b i j s k i e j E NASIELIENIJA pod r e d . A . W- J e f i m o w a AMIERIKI i I. A . Z o ł o - 1963, s. 327. traktujących póiKulą n a temat J KORIENNOGO K U L T U R U , praca zbiorowa wyd. Akademii Z o powiązaniach ziemskiego, kulturowych osadniczych zwłaszcza łączących n a osobną u w a g ę zasługują w kręgu Stary te, które Świat próbują skonstruować r a c h u n e k ustalający wkład r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego. Niezależnie b o w i e m od s p r a w w a g i z a s a d n i c z e j — wykorzystywania d l a najsłuszniejszych l e n i a się spod tego rachunku dążeń i nadziei u c i s k u całkowitego l u b częściowego reżimu k o l o n i a l n e g o wyzwo­ i budowa­ n i a w r a m a c h współczesnych przeobrażeń p o l i t y c z n y c h zrębów n o w o c z e s n y c h t u r n a r o d o w y c h , t a k a t e g o r i a p r a c poprzez o d p o w i e d n i e z e s t a w i e n i e faktów kul­ próbuje naświetlić amerykański proces h i s t o r y c z n y pełniej, kładąc n a c i s k n a d z i e d z i n y z n a ­ ne d o t y c h c z a s r a c z e j fragmentarycznie. b a r d z o różnorodnym zestawem kładu nych T a kategoria sięga do n a j s z e r s z y c h uogólnień myślowych dyscyplinach kulturowym, naukowych osiągniętym p r a c posługuje źródeł, l e c z także n i e m a l interesujących n a różnych etapach się wypracowanych człowiekiem rozwoju działania. Zależnie j e d n a k od tego, j a k i m e l e m e n t o m i w ny tylko i w jego różnych etapie wy­ poszczegól­ dorobkiem dziedzinach r a c h u n k u poświęca się g ł ó w ­ n i e uwagę, l u b od tego, j a k i c h a r a k t e r p o s i a d a s a m a p r a c a (np. r a c h u n e k t e n może być b a r d z i e j się n i e t y l k o n a każdym popularnonaukowy), r y g o r y s t y c z n y i ścisły, może też być przedstawio­ orientacyjnie. Spośród l i c z n y c h wartości wykształconych w kręgu r d z e n n y c h k u l t u r półkuli z a c h o d n i e j , które weszły w skład d o r o b k u ogólnoludzkiego dopiero po o d k r y c i u i s k o l o n i z o w a n i u A m e r y k i p r z e z Europejczyków, szczególne z a i n t e r e s o w a n i e w n a u ­ ce budziły od d a w n a umiejętności I n d i a n u p r a w i a n i a niektórych roślin j a d a l n y c h i przemysłowych n i e z n a n y c h w E u r o p i e , j a k również s t w o r z o n e p r z e z n i c h o d p o ­ w i e d n i e s y s t e m y gospodarki rolnej. Całkiem s a m o d z i e l n e wyhodowanie przez r d z e n n y c h mieszkańców A m e r y k i w i e l u o d m i a n k u k u r y d z y , ziemniaków, p o m i d o ­ rów, p i e p r z u , d y n i , kabaczków, fasoli, k a k a o , m a n i o k u , orzechów a r a c h i d o w y c h , bawełny, słoneczników i i n n y c h gatunków roślin j a d a l n y c h i przemysłowych d o ­ starczyły już w drugiej połowie ubiegłego s t u l e c i a p r z e d s t a w i c i e l o m myśli e w o l u c j o n i s t y c z n e j w c a l e m o c n y c h argumentów do p a r a l e l i z o w a n i a z j a w i s k rozwojo­ w y c h w k u l t u r z e l u d z k i e j . Z a s a d n i c z a znajomość u p r a w y roślin pożytecznych d l a e g z y s t e n c j i l u d z k i e j i w y n i k i gospodarcze osiągnięte w tej d z i e d z i n i e inspirowały również l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i późniejszego k i e r u n k u (tzw. historycznego) w n a u ­ k a c h e t n o l o g i c z n y c h do s w o i s t e j r e k o n s t r u k c j i dziejów k u l t u r y A m e r y k i p r z e d k o - �RECENZJE 364 l u m b i j s k i e j i do wyodrębnienia wyższych k u l t u r , które się t u rozwinęły, j a k o ośrodków d y s p o z y c j i i oddziaływania n a cały układ stosunków c y w i l i z a c y j n y c h półkuli.zachodniej. C o więcej, drogi r o z w o j o w e k o p i e n i a c k i c h k u l t u r I n d i a n z z a s o ­ bem o d p o w i e d n i c h składników k u l t u r o w y c h i i c h r o z m i e s z c z e n i e m p r z e s t r z e n n y m posłużyły także n a j w y b i t n i e j s z y m a m e r y k a n i s t o m n i e t y l k o do w y p r a c o w a n i a o k r e ­ ślonego postępowania b a d a w c z e g o w o d n i e s i e n i u do p r z e m i a n , którym podlegały r d z e n n e k u l t u r y A m e r y k i w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , l e c z również i d l a s f o r m u ­ łowania r e p r e z e n t a t y w n y c h d l a n a u k i amerykańskiej uogólnień t e o r e t y c z n y c h . T e o ­ r i a areałów k u l t u r o w y c h F . B o a s a głosząca, iż poszczególne k u l t u r y składają się ze s w o i s t y c h ośrodków i przenikających siebie n a w z a j e m p e r y f e r i i zyskała s z c z e ­ gólnie mocną podbudowę w w y w o ł a n y c h źródłach e t n o g r a f i c z n y c h i r e k o n s t r u k c j i układów p r z e s t r z e n n y c h różnych typów i sposobów u p r a w i a n i a i w y k o r z y s t y w a n i a roślin w gospodarce ludów i narodów A m e r y k i przedkolumbijskiej. Również C. W i s s l e r i A . L . K r o e b e r w s t u d i a c h p r o w a d z o n y c h n a d p r o c e s a m i f o r m u ł o w a ­ n i a się k o n k r e t n y c h k u l t u r i g r u p e t n i c z n y c h w A m e r y c e , zarówno w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , j a k i w c z a s a c h późniejszych, chętnie o r i e n t o w a l i się z j e d n e j s t r o n y n a r d z e n n i e amerykańskie w y s o k o rozwinięte k u l t u r y p r o d u k c y j n e z u d o ­ kumentowaną znajomością i r y g a c j i pól i nawożeniem oraz z dużym a s o r t y m e n t e m u p r a w roślin j a d a l n y c h i przemysłowych (np. u K e c z u a i C z i p c z a ) , z drugiej zaś n a s y s t e m y m i e s z a n e k o p i e n i a c k o - z b i e r a c k i e (np. u k a l i f o r n i j s k i c h K a c z i m i ) l u b zgoła n a g r u p y o gospodarce w y b i t n i e z b i e r a c k i e j . N i e m n i e j n a j b a r d z i e j ścisłe i k o n k r e t n e d a n e d l a o c e n y korzyści, które spłynęły n a ludzkość w związku z p r z e ­ jęciem od I n d i a n i c h umiejętności i doświadczenia w z a k r e s i e h o d o w l i w i e l u roś­ l i n j a d a l n y c h i przemysłowych, c z e r p i e m y p r z e d e w s z y s t k i m z badań i p r a c b o ­ taników, geobotaników i etnobotaników. Zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu w sposób wiążący oświetlone zostały k w e s t i e początków i kierunków r o z w o j o w y c h w i e l u u p r a w , które dziś już rządzą gospodarką światową *. W kręgu zainteresowań r d z e n n y m i k u l t u r a m i A m e r y k i osobne m i e j s c e zajmują s t u d i a n a d bogatą indiańską toponimiką, sztuką i architekturą . W ogólnym b i l a n ­ sie dostarczają one w c a l e pokaźnego materiału n i e t y l k o do opracowań m o n o g r a ­ f i c z n y c h tego c z y innego z a k r e s u t e m a t y c z n e g o , l e c z również obok w y n i k ó w b a d a w ­ c z y c h w d z i e d z i n i e b o t a n i k i i e t n o b o t a n i k i z p o w o d z e n i e m są w y k o r z y s t y w a n e d a 2 Wiele 1 bardzo cennych kańskiego, ogłosił zmarły w prac, poświęconych 1951 r. P r e z e s sprawom Akademii łow. Spośród n i c h n a szczególne uwzględnienie zasługują tralnaja Amierika Nowogo Swieta, Wielikije wzaimootnoszienija pt. Akadiemik как oraz ostioumoj ziemliedielczeskije wydanie N. I. Wawiłow, n y c h wiadomości z p o g r a n i c z a g o, Kulturnyje rastienija Wozdieływajemyje sowa, g r a d 1930. G o s p o d a r c z e całym świecie kartofiela, omawia Moskwa cientr „Izbrannyje etnobotaniki zawiera Mieksiki, praca Gwatiemaly S . M. В u k a s o w a 2 Arte N. rozprawę, in Africa, I. Wawiłowa 1960. Dużo c e n ­ M. Żukowskie- i Kolumbii, i N. de México y de la America Istorija E. S z a r i n o j , poświęconą historii r o l i tej u p r a w y manioku w Afry­ S t a n f o r d 1959. Szczegółową bibliografię p r a c o s z t u c e M a j ó w p o d a j e S . T o s c a n o w precolombino Lenin­ ziemniaka w Ameryce i na ze szczególnym uwzględnieniem społecznej i gospodarczej ce opublikował W. J o n e s , Manioc Amieriki i ich pamięci p r a c a Р. Cíen- rastienij 1960, o r a z p r a c a S. M . В u к a - i kulturalne znaczenie uprawy 1938. Interesującą Wawii kulturnych T r u d y " , t. 2, M o s k w a i ich s o r o d i c z i , M o s k w a rastienija Mieksika dokołumbowoj poświęcone amery­ Z S R R , N. I . prace proischożdienija kultury specjalne pochodzenia Nauk Central, M e k s y k 1944. książce: �RECENZJE bardziej 365 s z e r o k i c h ujęć uogólniających. W j a k n a j b a r d z i e j zachęcający sposób w y ­ korzystał j e W. Z. F o s t e r w p r a c y n a d polityczną historią A m e r y k i , a zwłaszcza 3 H. Apteker przy w studiach obliczeniach 4 nad okresem korzyści i strat kolonizacji Nowego zapisanych h i s t o r i i narodów e u r o p e j s k i c h , j a k i w w Świata rozdziale dziejach rdzennej przez ludzkość, białych, na kartach ludności k o n t y n e n t u . •Refleksje n a u k o w e n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego spojrzenia poznawczego stanowią niewątpliwie poważne uzupełnienie n a amerykański proces h i s t o r y c z n y . C o więcej, p r z e z roz­ s z e r z e n i e i c h n a s t o s u n e k zależności j e d n y c h k u l t u r od i n n y c h i wyciągnięcie o d ­ powiednich wniosków uogólniających ruje bowiem drogę do o d e g r a n i a Toteż z dużym w poszerzonej go p r z e z zadowoleniem oprawie różne należy myślowej ogniwa zapewnia i m również z n a c z e n i e szersze, to­ większej r o l i w b u d o w a n i u przyjąć przedstawia kontaktów obszernych opracowane artykułów nowej pracy, która dorobek k u l t u r o w y I n d i a n i wiąże h i s t o r y c z n y c h z osiągnięciami ogólnoludzkimi. W w y d a n i u książkowym p r a c a nosi tytuł Kultura zestaw ogólnej t e o r i i k u l t u r y . opublikowanie omawiających indiejcew i pomyślana j e s t j a k o dość różnorodną są osiągnięcia w z a k r e s i e h o d o w l i tematykę . Osobno 5 roślin, z d o b y c z e a r c h i t e k t u r y , s z t u k i i m e d y c y n y , j a k i w p ł y w y k u l t u r y l u d ó w indiańskich n a współczesne języki Ame­ r y k i . W p o s t a c i o s o b n y c h artykułów ujęte są również rozważania n a temat m i e j s c a I n d i a n w społecznym i k u l t u r a l n y m życiu Stanów Z j e d n o c z o n y c h nej oraz udziału Eskimosów w o p a n o w a n i u A m e r y k i Północ­ A r k t y k i . N a dobrą sprawę każdy z t y c h artykułów p o w i n i e n być omówiony osobno. Z a t a k i m s t a n o w i s k i e m p r z e m a w i a ro argumentów w c a l e ważkich. K a ż d y b o w i e m n i e pomyślaną rozprawę, powstałą n a podkładzie s z e r o k o r o z b u d o w a n y c h specjalistycznych odpowiednich artykule, i a wykorzystujących dyscyplin naukowych. raczej pracy architekturze Majów (rozprawa przede w s z y s t k i m doświadczenie R . W. Kinżałow liczy bowiem z tzw. okresu spo­ z n i c h t r z e b a rozumieć j a k o s p e c j a l ­ studiów warsztatowe n a przykład w obszernym 125 stron), poświęconej klasycznego ( I I I — I X w.n.e.), sztuce wykorzystuje p r z e d e w s z y s t k i m b a r d z o s u m i e n n i e zestawioną literaturę p r z e d m i o t u . Toteż w jego wykładzie strona erudycyjna k u l t u r y I n d i a n do d o r o b k u wyraźnie góruje cywilizacyjnego nad refleksją na temat wktadu ludzkości. D o tej r e f l e k s j i R . W. Kin­ żałow nawiązuje właściwie dopiero w s a m y m końcu p r a c y . I n a c z e j n a t o m i a s t w y ­ padnie spojrzeć na rozprawy, interpretacji, korygowaniu, które powstały a nawet w s z y s t k i m artykuły A . I. D r o b i n s k i e g o , kiego. Myśl przewodnią tytuł: Indiejskije 4 W. H. artykułu A. J . D r o b i n s k i e g o elemienty w jazykách Oczerk Z. F o s t e r , Istorija Apteker, wyniku j a k również d w i e pracy n a źródłach, i c h rozprawy chyba i toponimikie W t y m s a m y m k i e r u n k u zorientowany 3 w w y w o ł y w a n i u n o w y c h . D o n i c h należą najlepiej Nowogo politiczeskoj istorii Amieriki, naroda. Zubric- oddaje s a m Swieta. jest również artykuł J . A . amierikanskogo przede J . A. Zubryckiego Moskwa Kolonialnaja 1953. era, Moskwa 1961. 5 L . A. F a j n b e r g , R. W. K i n ż a ł o w , ery); A. wogo Swieta; jazyka stran naroda jenije Wkład Isskustwo amierikanskich mujia, J . D r o b i n s k i j , Indiejskije J . A. Z u b r i c k i j , Andskogo Kieczua; Arktiki; L . A. nagorja; elemienty Wlijanije tenże, Fajnberg, „Apu Wkład — w mirowoje pierioda w jazyka L . A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , i k u l t u r n o j żizni S. Sz. A. indiejcew klassiczeskogo jazykách kieczua Oliantaj" amierikanskich Miesto indiejcew ziemledielije, (III—IX w. naszijej i toponimikie na leksiku — pamiatnik eskimosow w No­ ispanskogo kultury w oswo- obszczestwiennoj �RECENZJE 366 Wlijanije jazyka Keczua na lieksiku ispanskogo jazyka stran andskogo nagorija Podstawę materiałową p r a c A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u b r i c k i e g o stanowią s ł o w ­ n i c t w o indiańskie i o d p o w i e d n i e pożyczki w językach przybyszów e u r o p e j s k i c h . W A m e r y c e Północnej n a przykład do języków a n g i e l s k i e g o i f r a n c u s k i e g o n a j ­ większa ilość słów została zapożyczona od A l g o n k i n g (około 150). W i e l e słów z a p o ­ życzyli A n g l i c y i F r a n c u z i od Irokezów, którzy z a m i e s z k i w a l i w r e j o n i e W i e l k i c h J e z i o r i r z e k i Św. W a w r z y ń c a . W c a l e niemała ilość słów trafiła do języka a n g i e l ­ skiego i f r a n c u s k i e g o od p l e m i o n S i u , które zamieszkiwały stepy wewnętrzne, j a k również i od A t a b a s k ó w r o z p r o s z o n y c h n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i północnego z a ­ c h o d u do g r a n i c M e k s y k u . W A m e r y c e Łacińskiej n a t o m i a s t języki hiszpański i p o r t u g a l s k i zostały n i e m a l nasiąknięte słownictwem indiańskim. D o d a j m y , że do t y c h zespołów weszło także sporo afrykanizmów, co się zwłaszcza u j a w n i a w m o ­ w i e B r a z y l i jeżyków. 6 t W rozważaniach n a d z a k r e s e m i k i e r u n k a m i pożyczek językowych od I n d i a n A; J . D r o b i n s k i j i J . A . Z u b r i c k i j ujawniają w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h zaczerpnię­ t y c h z różnych d z i e d z i n stosunków społecznych i k u l t u r o w y c h , powstałych i n a r o ­ słych w w y n i k u przekształcenia d a w n e g o o b l i c z a A m e r y k i p r z e z białych k o l o n i z a ­ torów. Między i n n y m i w świetle p r z y t o c z o n y c h materiałów r a z j e s z c z e p o t w i e r d z a się s w o i s t a r o l a t z w . „języków h a n d l o w y c h " w nawiązywaniu kontaktów międzyśrodowiskowych i i c h głębsze z n a c z e n i e w utrwalającej się więzi kulturowej. D a l e k o sięgają również u w a g i J . A . Z u b r i c k i e g o , w y p o w i e d z i a n e n a k a n w i e o d c z y ­ t y w a n i a z m i a n w obszarze językowym K e c z u a . D y n a m i k a r o z w o j o w a tego zespołu językowego p o z w a l a a u t o r o w i widzieć przyszłość l i t e r a c k i e g o języka hiszpańskiegow k r a j a c h a n d y j s k i c h , w ściślejszym powiązaniu z K e c z u a . C o więcej, jego z d a n i e m n a t y m podkładzie wyraźniej rysują się p e r s p e k t y w y dalszego zbliżenia pomiędzy językami niektórych k r e o l s k o - m e t y s k i c h narodowości, p r z e d e w s z y s t k i m E k w a d o r u , Peru i Boliwii. N a osobne podkreślenie zasługuje także sposób w y k o r z y s t y w a n i a p r z e z a u t o ­ r ó w l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . P o s z e r z a on z n a c z n i e k l a s y c z n y m o d e l p o p r a w n e g o w a r s z t a t u p r a c y n a u k o w e j w k i e r u n k u gotowości wypełnienia zadań s p e c j a l n y c h . Piśmiennictwo b o w i e m w y k o r z y s t a n e w artykułach A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u ­ b r i c k i e g o służy równie dobrze ścisłym s t u d i o m językoznawczym w z a k r e s i e l e k s y k i indiańskiej j a k i r e f l e k s j i n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólnoludzkiego d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o . Również z a m i e s z c z o n e w książce artykuły L . A . F a j n b e r g a i J . A . Z o ł o t a r i e w skoj wymagają j e s z c z e innego s p o j r z e n i a . Artykuł L . A . F a j n b e r g a Wkład amierikanskich indiejcew w mirowoje ziemliedielije, w krótki i treściwy sposób b i l a n s u j korzyści, j a k i e osiągnęła g o s p o d a r k a światowa n a s k u t e k szerokiego u p o w s z e c h n i e ­ n i a w i e l u ziemiopłodów w y h o d o w a n y c h n a g r u n c i e amerykańskim w c z a s a c h p r z e d k o l u m b i j s k i c h . Z a r ó w n o obszerne wyciągi z l i t e r a t u r y , j a k i l i c z n e d a n e z a c z e r p ­ nięte ze studiów geografii roślin i h i s t o r i i gospodarczej świata dobrze przygotowują c z y t e l n i k a do zajęcia odpowiedniej postawy w o b e c całokształtu s p r a w , które próbują rozwiązać współczesne r u c h y społeczno-polityczne w A m e r y c e . I n n y zespół zagadnień p o r u s z a L . A . F a j n b e r g w d r u g i m a r t y k u l e pt. Wřcíaď amierikanskićh eskimosow w oswojenije Arktiki. A u t o r słusznie z w r a c a u w a g ę n a dysproporcję, j a k a z a c h o d z i pomiędzy s t a n e m l i c z e b n y m Eskimosów a napięciem u w a g i b a d a w c z e j i m poświęconej. I s t o t n i e , n i e w i e l k a s t o s u n k o w o g r u p a , licząca 6 P o d pojęciem krajów P e r u , Boliwię, E k w a d o r , „Andskogo n a g o r j a " północny o b s z a r autor rozumie przede C h i l e i Argentynę. wszystkimi �RECENZJE zaledwie około 50 000 l u d z i żyjących w 36? r o z p r o s z e n i u n a A l a s c e , w północnej K a ­ n a d z i e , G r e n l a n d i i i częściowo (przeszło 1 000 l u d z i ) n a w s c h o d z i e kockiego i na wyspach W r a n g l a , wzbudzała od d a w n a i budzi Półwyspu C z u - nadal niesłabnące z a i n t e r e s o w a n i e wśród l i c z n y c h b a d a c z y , reprezentujących w s z y s t k i e odłamy n a u k i 0 człowieku Eskimosi i jego działalności. zamieszkują największego zbliżenia podejmowanych Jest po o b y d w u lądów prób to całkiem stronach azjatyckiego formułowania zrozumiałe, Cieśniny jeśli Beringa, się zważy, a więc poglądów na proces Ameryki, czy też wokół obracająca się wokół p r o b l e m u k w e s t i i ułożenia ogniwo w r e ­ Toteż z a l u d n i e n i a kontynentów się stosunków k o w y c h i e t n i c z n y c h n a o b s z a r z e półkuli z a c h o d n i e j od zaludnienia dróg i kierunków m i g r a c j i l u d z k i c h z k o n t y n e n t u a z j a t y c k i e g o . każda k o n c e p c j a n a u k o w a że- miejscu i amerykańskiego, i że niezależnie nowych A m e r y k i , Cieśnina B e r i n g a stanowiła i s t a n o w i n a d a l n a j m o c n i e j s z e konstrukcji w antropologicznych, języ­ musi niejako z natury rzeczy nawiązywać do Eskimosów, widząc poprzez p r y z m a t i c h „miejsca n a z i e m i " u t r w a ­ lony kształt w c z e s n e j powszechnego wać h i s t o r i i k o n t y n e n t u . Zupełnie zainteresowania się do najcięższych jednak specjalnym E s k i m o s a m i j e s t to, że p o t r a f i l i warunków życia w powodem aktywnie Arktyce. Jeden z dostoso­ najwybitniejszych znawców A r k t y k i i j e j mieszkańców, F r i d t j o f N a n s e n , pisząc o E s k i m o s a c h z całą mocą podkreśla, że objęli oni w p o s i a d a n i e te obszary, którymi w s z y s c y w z g a r d z i l i . W jego ocenie E s k i m o s i powoli, ale stale doskonaląc się w ustawicznej walce ostatecznie z d o b y l i doświadczenie, j a k i e g o poza n i m i n i k t i n n y n i e osiągnął. M o d e l kultury Eskimosów uformowany niejednokrotnie analizowany zastanawiano 1 nad się zespołem Ostatnio nad cechami środków, również Kaj w ciężkich warunkach życia w Arktyce był w piśmiennictwie e t n o g r a f i c z n y m . N i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i działalności które dopomogły Birket-Smith do osiągnięcia systematyzując 7 Eskimosów, wysokich sposoby też jak wyników. przystosowywania się do w a r u n k ó w p r z y r o d n i c z y c h i poddając ocenie w y n i k i osiągnięć w tej k a t e ­ gorii działania ludzkiego wydziela Eskimosów w osobną grupę, podkreślając i c h wysoką zdolność do twórczej działalności w w a r u n k a c h s p e c j a l n y c h i b a r d z o t r u d ­ n y c h dla egzystencji. Również i L . A . F a j n b e r g b u d u j e swój artykuł n a przeświadczeniu, że k u l t u r a Eskimosów p r z e d s t a w i a występujących w r z a d k i przykład d o s t o s o w a n i a Arktyce. Na przykładach z E s k i m o s a m i powstałych w procesie o p a n o w y w a n i a korzyści, j a k i e w y n i e s i o n o obecnie. nia z nich w się człowieka do w a r u n k ó w zaczerpniętych z historii A r k t y k i autor przeszłości i co w kontaktów charakteryzuje t y m z a k r e s i e osiąga C h a r a k t e r artykułu, j a k zresztą całej książki ( p o p u l a r n o n a u k o w y ) , rzecz prosta autora od d r o b i a z g o w e j analizy materiałowej, j a k również z w a l a n a o p e r o w a n i e dużymi skrótami myślowymi. N i e osłabia to j e d n a k ności głównego rdzennej jącego dorobek spośród celu, obiektywnej ludów artykułów z wyższej amerykańskich zamieszczonych w płaszczyzny refleksji b o w i e m t y l k o do omówienia sunków kulturowych wyszedł spod stwiennoj oceny wyników ludności A m e r y k i , j a k i potrzeby w z k u sprawom różnych Kultura zespala­ ogólnoludzkimi. indiejcew o węższym Ostatni schodzi niejako- zakresie. Ogranicza Zjednoczonych Ameryki i nosi tytuł Miesto Sojedinionnych Sztatow Północnej. indiejcew Amieriki. Na omówienia złożonej s t r u k t u r y c y w i l i z a c y j n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h 7 odłamów powiązań i w p ł y w ó w k u l t u r y I n d i a n n a układ Stanach żizni osiągnięciami K a j B i r k e t - S m i t h, Primitive Man and His Ways, się sto­ Artykuł w tle po­ widzial­ u s t a l e n i a właściwego łącznika książce pióra I . A . Zołotariewskoj i kulturnoj działalności się zwal­ obszczekrótkiego Ameryki L o n d o n 1960. Pół- �368 RECENZJE nocnej autorka wego relacjonuje rejestrując „Jeżeli w przede przebieg procesu wszystkim przeszłości — stan wzajemnego rzeczy, pisze autorka — w oddziaływania który kulturo­ występuje współcześnie. okresie kolonizowania Ameryki, jak również w początkach i s t n i e n i a Stanów Z j e d n o c z o n y c h , w p ł y w y indiańskie kształ­ towały się w wszystkim płaszczyźnie w zakresie kontaktów wytwarzania bezpośrednich dóbr stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h utorowały sobie kultury pod amerykańskiej różną postacią za pośrednictwem imprez stości układ w z a j e m n y c h cjalny. Z jednej działywują na swej ocenie odnalezienie kich literatury, próbuje osiągane „własnej grup cech również rzeczywi­ charakter bardzo różnych różnego r o d z a j u obecnie kultury w spe­ g r u p indiańskich w Stanach państwowy Indian, I. A. n a której zmierzające napo­ i społeczny w Sta­ kierunki rozwoju rodzi­ Zołotariewskaja poddaje jedno­ wyniki. na Co spotkałyby w od- Zjedno­ przeszkody". oddziaływać t y m zakresie drogi", indiańskich rodzimych jak wytworzonej posiada kultury środki, z a których pomocą a p a r a t tradycyjnych form cześnie ku rozwojowej Zjednoczonych mych, sztuki, aktualnie kulturowych rodzimej przede narastania zaś źródło t y c h w p ł y w ó w — r o d z i m a k u l t u r a I n d i a n — drodze Analizując nach W n a d a l n a kulturę zgrupowań narodów panujących c z o n y c h , z drugiej tyka wpływy się miarę zgoła inną drogę. -Przenikają one do nauki, rozrywkowych. stosunków strony i uzewnętrzniały m a t e r i a l n y c h , to w kierunku więcej, autorka postuluje się wysiłki i dążenia wyraźniejszego wszyst­ wyodrębnienia kulturowych. Pozornie może się wydać, że a u t o r k a schodząc z wyższej płaszczyzny sprawom wyłącznie dotyczących o b s z a r u Stanów Zjednoczonych refleksji i koncentru­ jąc z a i n t e r e s o w a n i a n i e m a l całkowicie n a p r z e m i a n a c h współczesnych zyskała n i e ­ jako lepszą widzialność V/ postępowaniu się prosto. Dążąc tradycyjnej w do W zjawisk i rzeczywistości wielostronnego tym samym jednak oświetlenia większą sprawa powiązań nie I . A . Zołotariewskaja którym rzecz prosta wykorzystała przeważają obszerne amerykańskie łączących radzieckich. Zmierzają one konsekwetnie do Stanach i nauko­ wydawnicze. także p r a c e wydobycia elementy w piśmiennictwo pozycje m n i e j , w piśmiennictwie t y m osobne m i e j s c e zajmują łatwość przedstawia k u l t u r y I n d i a n z współczesnym n u r t e m życia k u l t u r a l n e g o Zjednoczonych we, zachodzących poznawczym. ustalenia czynników s p r a w c z y c h , które przerwały ciągłość rozwojową k u l t u r y I n d i a n , zniweczyły z bardziej odległą przeszłością i które n a d a l ciążą n a k i e r u n k a c h r o z w o j u kulturowych przetrwałych w zasadniczego k i e r u n k u spojrzenia W rozprawie różnych u g r u p o w a n i a c h I . A . Zołotariewskaja łalność artystyczną, uprawianą ugrupowania doborem działania t y k i społecznej p r o w a d z o n e j pytaniami indiańskich. N i e autorka obejmuje badawczymi materiał z e b r a n y jako zmieniając n i m nowe objęła głównie cele. dzia­ p r z e z autorkę każe myśleć n a d instrumentu na nowych przez Stany Zjednoczone w zasadach opartej na ten temat poli­ s t o s u n k u do I n d i a n , j a k poszukiwań „własnej d r o g i " , będącej wykładnią p r o g r a m u go s a m y c h I n d i a n . R e f l e k s j a więzy resztek zarówno p r z e z poszczególne j e d n o s t k i , j a k i różne indiańskie. B o g a t y środków i w wypadku poznawczego Nie­ amerykanislów społeczne­ r o d z i z k o l e i inną. Każe b o w i e m się zastanowić również n a d t y m , c z y działalność a r t y s t y c z n a tego r o d z a j u , j a k t k a c t w o , garncarstwo, dostatecznie rzeźba w wysoką uważać u p r a w i a n i e i całkowity w y r a z wane różnych t w o r z y w a c h , rangę w świadomości tej c z y i n n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j i c h dążeń n a r o d o w y c h , są przetrwałe f o r m y również rzeczą w ł a ś c i w ą polichromia, malarstwo wynaradawianych nawet itp., p o s i a d a Indian, lub amatorskiej jeżeli do tego c e l u żeby móc za pełny wykorzysty­ twórczości r o d z i m e j . C z y w związku z t y m nie byłoby zwrócić uwagę na pewne, określone podobieństwa z j a - �RECENZJE 369 w i s k i zagadnień społecznych, które występowały j e s z c z e kilkadziesiąt l a t t e m u w niektórych k r a j a c h e u r o p e j s k i c h , n p . w P o l s c e , i które n i e dadzą się r o z p a ­ trywać i n a c z e j , j a k t y l k o w płaszczyźnie układających się stosunków między wsią a m i a s t e m . Między i n n y m i n i e p o k o i także myśl, c z y „własna d r o g a " , która p o w i n n a doprowadzić do wyraźnego p o s t a w i e n i a s p r a w y odrębności k u l t u r o w e j I n d i a n , w s k u t e k tego, że zespoli w z j e d n o c z o n y m działaniu w s z y s t k i c h p r z e d s t a ­ w i c i e l i ludów indiańskich, w r e z u l t a c i e n i e s p o w o d u j e z a t a r c i a t a k b a r d z o c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a d a w n y c h k u l t u r amerykańskich różnic środowiskowych. Otóż a k t u a l n a rzeczywistość e t n o g r a f i c z n a w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h d o s t a r c z a w i e l e b a r d z o różnorodnego materiału do studiów i dociekań n a u k o w y c h , co z k o l e i nastręcza dostateczną ilość p o w o d ó w do s t a w i a n i a pytań b a d a w c z y c h sięgających różnych d z i e d z i n życia społecznego. Toteż n i e małym s u k c e s e m a u t o r k i j e s t w y ­ dobycie ze współczesnych s k o m p l i k o w a n y c h przebiegów r o z w o j o w y c h o d p o w i e d n i e ­ go zespołu faktów i p r z e d s t a w i e n i e i c h w określonej o p r a w i e myślowej, n a w i ą ­ zującej do głównego t e m a t u książki. T r z e b a rozumieć, że zakończenie rozważań 0 u d z i a l e I n d i a n w ogólnoludzkim d o r o b k u c y w i l i z a c y j n y m o d p o w i e d n i m a k c e n ­ t e m , zaczerpniętym ze współczesnego układu stosunków k u l t u r o w y c h w S t a n a c h Zjednoczonych A m e r y k i Północnej, nie j e s t dziełem p r z y p a d k u . K o n s t r u k c j a b o w i e m książki każe sądzić, że w y r a s t a ona z z a s a d n i c z e g o k i e r u n k u z a i n t e r e s o ­ w a ń e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j dziś już p r o g r a m o w o uwzględniającego b a d a n i a a k t u a l ­ nej rzeczywistości e t n o g r a f i c z n e j j a k o o g n i w a p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . C o więcej, t r z e b a też podkreślić konsekwentność postępowania metodologicznego. O ile większość artykułów w książce Kultura indiejcew s t a r a się wykazać r o z m i a r y udziału k u l t u r y I n d i a n w f o r m o w a n i u się k u l t u r y światowej w dobie p o k o l u m b i j s k i e j , a więc p o p r z e z u w y p u k l e n i e elementów w z a j e m n e g o oddziaływania n a w i ą ­ z u j e także do myśli: co m i a n o w i c i e zaczęło łączyć kulturę ludzką od c h w i l i , k i e d y znikły białe p l a m y n a m a p a c h świata — artykuł I . A . Zołotariewskoj p r z y p o m i n a , co p o m i m o dokonujących się współcześnie p r z e m i a n wciąż n a d a l d z i e l i kulturę ludzką. Witold SOWIETSKAJA Omawianie E T N O G R A F 1 J A , 1961—1962. tych dwóch dotyczących p o d s t a w o w y c h roczników szy z n i c h 1 etnografii omawia „SE" zagadnień e t n o g r a f i i 1 metod. Wymienić tu t r z e b a p r z e d e zagadnienia Dynowski radzieckiej wypada rozpocząć od artykułów r a d z i e c k i e j , j e j a k t u a l n y c h zadań w s z y s t k i m d w a artykuły omawiające w związku z XXII Zjazdem tut RSFSR, n a U k r a i n i e , Białorusi, w Etnografii AN Pierw­ głównie osiągnięcia e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j po X X i X X I z j a z ­ d a c h P a r t i i , podkreślając szczególnie rozwój badań n a d współczesnością w bieżące KPZH. ZSRR Uzbekistanie, współpracował w Turkmenii, Gruzji przygotowywaniu planów radziecką itd. I n s t y ­ gospodar­ c z y c h , m. i n . p l a n u w y k o r z y s t a n i a r e z e r w r o b o c z y c h n a niektórych t e r e n a c h Z S R R i współpracował z różnymi i n s t y t u c j a m i państwowymi. K o l e j n y artykuł o m a w i a .Zjazdu KPZR . 2 Sowietskaja s. 3 — 8 . 1 2 KPSS, 24 - Autorzy z a d a n i a r a d z i e c k i e j etnografii w świetle uchwał tego artykułu etnografija nakanunie Osnownyje zadaczi sowietskoj „SE", 1961, n r 6, s. 3 — 8 . E t n o g r a f i a P o ' s k a , t. V I I I podkreślają, XXII etnografii Sjezda w że etnografia KPSS, swietie jest z „SE", rieszenij XXII jednej 1961, n r 4, XXII Sjezda �RECENZJE 370 strony ,,Nie nauką historyczną, ale równocześnie posiada duże m a żadnej t a k i e j d z i e d z i n y życia e k o n o m i c z n e g o , nego, w której p r a w i d ł o w o z o r g a n i z o w a n e w y k o r z y s t a n e w codziennej nien wykrywać badania walory dla praktyki, społecznego czy ideologicz­ etnograficzne n i e mogłyby p r a k t y c e b u d o w y k o m u n i z m u " (s. 4). „Etnograf dotychczasowe osiąg­ nięcia b u d o w y k o m u n i z m u i t y m s a m y m przyczyniać się do jego s z y b k i e g o rozwo­ ju" i narastające (s. 5). E t n o g r a f badać norm komunizmu, radziecki powinien kształtowanie jest b a d a n i e elementy się n o r m uogólnić być powi­ wykrywać komunistycznego przeżytki ustrojów minionych współżycia. W a ż n y m zadaniem z a c i e r a n i a się różnic n a r o d o w y c h n a bazie kształtowania się j e d n a k i c h i wzorów współżycia i rozpowszechniania się języka s p e c y f i c z n y c h w a r u n k ó w , w j a k i c h żyją poszczególne g r u p y nieść ważną pomoc w daniem jest w y k a z y w a n i e , etnografów zaspokajaniu potrzeb rosyjskiego. narodowe, Badanie może p r z y ­ t y c h narodów. D a l s z y m ważnym z a ­ iż t y l k o n i e k a p i t a l i s t y c z n a droga rozwoju może być k o r z y s t n a d l a młodych państw A z j i i A f r y k i . Wiąże się z t y m k o n i e c z ­ ność w a l k i z różnego r o d z a j u jącymi do n a u k i Bardzo mocno aktywnego ideologiami kolonialnymi i rasistowskimi, przenika­ zachodniej. podkreślona zaangażowania się została w wszystkich omawianym radzieckich artykule ośrodków konieczność etnograficznych do badań n a d współczesnością. K o n i e c z n e jest w związku z t y m s z y b k i e n a w i ą z a ­ nie współpracy z innymi dyscyplinami p o g r a n i c z n y c h , j a k etnogeografii, społecznymi Wśród tych d y s c y p l i n pogranicznych z w r a c a pogranicznej między Folklorystyka, etnografią a etnolingwistyka i uwagę brak ekonomią i j a k n p . paleoetnografia. i ekonomii do d r o b n y c h mienionej pliny miałoby się ludów w zamieszkujących nauce zachodniej, niach w bardzo interesującym n a d życiem i kulturą przegląd czesności. dotychczasowych Podkreśla, Związek R a d z i e c k i . Pominięcie że k o n c e p c j a badań i niżej narodów publikacji wy­ dyscy­ programowo w bu­ artykule. wyżej artykułach znajdu­ o etnograficznych ZSRR . 3 Autor bada­ daje bogaty poświęconych radzieckiej współ­ z władzami radzieckimi zaczęła etnografów się tuż po zwycięstwie r e w o l u c j i , l e c z w i e l e takiej M . H e r s k o v i t s a , 1955). P o ś r e d ­ a r t y k u l e Ł. P. P o t a p o w a że współpraca dla ogóle go n i e mają, społe­ cytowanych socjalistyczną socjologią. odnie­ n i e zaangażowanej w a znaczenie dla budowy omawianym myśli p r z e d s t a w i o n y c h itd. dyscypliny Ważne to jest szczególnie w Anthropology n i o z w r a c a n a to u w a g ę P o t a p o w w jemy dyscyplin badań n a p o g r a n i c z u znaczenie razi t y m bardziej, n o w e g o życia (por. Economic Rozwinięcie znikome albo też w kapitalne i komunistycznego. dyscypliny pogranicznej pojawiła dowaniu etnografią mają W y d a j e się, że zwłaszcza r o z w i j a n i e opisowej czeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o sieniu rozwijanie odpowiedniej między paleoetnografia ważnych d l a p r a k t y k i badań n a d współczesnością etnografii oraz f o l k l o r y s t y k i , e t n o l i n g w i s t y k i , paleoetnografii najistotniejszych zjawisk gi r a d z i e c k i c h etnografów, j a k n a przykład proces kolektywizacji w uszło uwa­ latach t r z y ­ d z i e s t y c h . N a s i l e n i e badań n a d współczesnością d a t u j e się od k i l k u l a t , p r z y c z y m niektóre j e j p r o b l e m y klasy robotniczej. narodami Związku są n a d a l n i e d o s t a t e c z n i e b a d a n e , Obfite są b a d a n i a Radzieckiego, ale badania treść, „są n i e s t e t y często o p r a c o w a n e podkreśla, cjalna ekspedycja 1959 r. działa w tylko w ramach j a k m. i n . życie i k u l t u r a wsią te, choć c e n n e radziecką i małymi ze względu n a swą aspekcie opisowym" Instytutu Etnografii do badań n a d współczesnością, Ł. P. P o t a p o w , Etnograficzeskoje izuczenije narodów SSSR, „SE", 1962, n r 2, s. 3—19. 3 ta że od n a d współczesną złożona (s. 15). A u t o r AN z 18 s e k c j i , socjalisticzeskoj ZSRR spe­ z których kultury i by- �RECENZJE 3 bada współczesne życie narodu szczególny n a c i s k n a w y k r y w a n i e przeszkadzających w 371 rosyjskiego. zwyczajów, budowaniu W badaniach tych kładzie komunistycznego społeczeństwa. Omawiając s t u l a t y p r a k t y c z n e autor podkreśla z n a c z e n i e e k o n o m i i j a k o d y s c y p l i n y ważnej Z sesji d l a współpracy w b a d a n i a c h wymienioną naukowej, święconej muzeów wyżej która aktualnym się w zadaniom łączy się także Rydze w dniach radzieckiej ze 7—16 c z e r w c a etnografii, a w specjalnej 1962 г., p o ­ szczególności zadaniom 4 Główne problemy etnograficznych Omawiana 5 sprawozdanie etnograficznych . doświadczonych b a d a c z y : wa . W. publikacja badań n a d n a r o d a m i J . Krupianskaja, stanowi referat rozprawy. ZSRR Ł. P. P o t a p o w wygłoszony n y m w Paryżu w l e c i e 1960 г., a więc n a p i s a n y omawia badanych n a kongresie etnologicz- wcześniej niż w y m i e n i o n e rozwój społeczeństw l u b społeczności, ponieważ t y l k o w t e n sposób R a d z i e c k i m idą grup wyżej całościowego można dać pełny obraz i c h życia. B a d a n i a n a d współczesnymi p r o c e s a m i Związku zespół i Ł. N. T i e r i e n t i e - C h a r a k t e r y s t y c z n e jest, że a u t o r z y podkreślają konieczność ujmowania w po­ szczególnie n a d współczesnością. tematyką odbyła się sposobów myślenia i postępowania etnicznych, w 2) dwóch kierunkach: przeobrażenia 1) kształtowanie ekonomiki, kultury i przemian się i życia dalszy narodów ZSRR. W Związku nowe narody Radzieckim n y c h . Szczególnie c i e k a w e się różnorodnych niczych. skupiskami n a zajętych się aktualnie albo p r z e z procesy g r u p ludności Takimi zakładane tworzą albo s a m o d z i e l n i e , do większych pod uprawę są ziemiach przemysłowych Kazachstanu. i narodów Z w i ą z k u „jest s a m człowiek", kulturowe, jego umysłowość, n a w y k i dróg jego życia, n o w e g o t y p u r o d z i n y , t w o r z e n i e gorii zawodowych itd. Dotyczy to w klasy robotniczej. Prowadzone przez rakter konsekwentnie ujmowane od s w y c h równej mierze etnografów h i s t o r y c z n y c h przeglądów, początków poprzez rozwój plemien­ lub m. in. sowchozy p r o b l e m e m badań n a d przeobrażeniami p l e m i o n wych plemiennych grup związku z p r z e s i e d l a n i e m ośrodków narodowości grup się różnych e t n i c z n e toczą się w różnych ostatnio z dawnych stapianie i Centralnym Radzieckiego kształtowanie się n o ­ się różnych n o w y c h chłopstwa czym kate­ kołchozowego, co radzieckich badania przy rol­ miasta mają badane cha­ zjawiska i współoddziaływanie z są innymi zjawiskami. W omówionym artykule dań n a d współczesnością, w gdy zwraca uwagę t y m c z a s e m wygłoszony n a t y m s a m y m d a n i a c h etnografii mal zupełnie silne zaakcentowanie i życiem k l a s y zjeździe r e f e r a t S . P. Tołstowa problematykę zainteresowanie klasy o za­ robotniczej . 6 współczesnością znajduje wyraz w publikacjach z a m i e s z c z a n y c h w „SE". I t a k w 1961 r. n a 15 artykułów z a m i e s z c z o n y c h w „Materiały ba­ robotniczej, r a d z i e c k i e j stawiał tę problematykę n a d a l s z y m m i e j s c u , a n i e ­ pomijał Narastające szczególnie t y m badań n a d kulturą i s t u d i a z etnografii współczesnych, t j . o k r e s u i antropologii budowy socjalizmu ZSRR" aż 12 dotyczyło i komunizmu w ZSRR. dziale zagadnień Najwięcej, bo 9 artykułów, dotyczyło p r z y t y m -małych narodów Z S R R , zaś 3 artykuły chłop4 G. S. Masłowa, sowriemiennym nr T. W. Staniukowicz, etnografii i Sessija etnograf iczeskich poswiaszczennaja muziejew, „SE", 1962, 5, s. 139—143. 5 W. Osnoumyje nr zadaczam J. K r u p i a n s k a j a , problemy Ł. etnograficzeskogo P. Potapow, izuczenija 3, s. 3—18. 6 P o r . „Etnografia Polska", Ł. N. narodów t. 6: 1962, s. 415—416. T i e r i e n t i e w a, SSSR, „SE", 1961, �RECENZJE 372 s t w a r o s y j s k i e g o l u b białoruskiego. W 1962 r. jest t y c h artykułów trochę m n i e j , bo 10 n a łączną ilość 17. D w a z n i c h są poświęcone r o s y j s k i e m u chłopstwu kołcho­ zowemu, innych 6 małym n a r o d o m , artykułów W dotyczy obu r o c z n i k a c h metodologicznym, a 2 k u l t u r z e robotników także pośrednio „SE" znajdujemy (Litwa i Kazachstan). Parę współczesności. kilka prac poświęconych p r z y c z y m szczególne z a i n t e r e s o w a n i e zagadnieniom budzą t r z y z n i c h . Chro­ nologicznie p i e r w s z y jest r e f e r a t M . G . L e w i n a o d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h i a n t r o ­ pologicznych jako źródłach h i s t o r y c z n y c h . Źródła pisane 7 przez dane archeologiczne, etnograficzne, mogą być s t a w i e t y c h d a n y c h następstwa wydarzeń jest t r u d n e i m u s i być bardzo krytycznie. etnograficznymi Szczególnie zastępowane l i n g w i s t y c z n e i t d . , ale śledzenie n a p o d ­ skomplikowane jest przeprowadzane posługiwanie związanymi z kulturą materialną i duchową. A u t o r się danymi podkreśla, że e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y w y p r a c o w a l i teorię (concept — w g a n g i e l s k i e g o s t r e s z c z e n i a ) typów ekonomiczno-kulturowych, obejmujących specyficzne to jest stającym n a j e d n a k i m poziomie r o z w o j u dobnych warunkach etnograficzne dają uwarunkowanych i k u l t u r y , właściwych z tych typów mogą w i e k u , t a k względnego pleksowe ujęcia. wysuwane Propozycje istotne rozprawie problemy o książce Marcela metodologicznych niedostatki tej z ostatniej w zaś adresem M. i metod" Griaule'a, iż de etnografii . uogólnień określa choćby poruszyła J . P. A w i e r k i j e w a , amerykańskich chyba poprzednio etnologów on jako teorii i strony jako miejscami zbyt wości j a k o w prostej daleko, skoro autorka konglomerat etnografii, ocenie 9 całą linii wynik wpływów freudyzmu wyjść Podobną osobowości . traktuje prowadzi wywodzących musi Lewina. koncepcją uwagę na co do c z y s t y c h opisów, „cały o kulturze artykuł swej się są z a r z u t y a u t o r k i pod która poddała b a r d z o ostrej z zwraca nieuzasadnionych, etnografię w i szerszych metodologii, że d y s k u s y j n e nauka omówiony związane kom­ propozycje I. S z a r e w s k a j a poza r a m y t r a d y c y j n y c h d y s c y p l i n i t r a d y c y j n i e r o z u m i a n e j świadczy podobne Autorka 8 ogólnej się j e d n a k , (s. 48—49). E t n o g r a f i a wszystkim takie l'Ethnographie się u c z o n y c h - z j e d n e j do w y p r o w a d z a n i a poważnymi j e s t łączenie różnych bardzo p o r u s z a В. Methode francuskiej zakresie głównie z p s y c h o l o g i i . W y d a j e stosunkowo (1938) p r z e z K . D o b r o w o l s k i e g o . Griaule'a s k u t k a c h do o g r a n i c z a n i a drugiej przypominają metodologiczne problemach w w y n i k mogą dać p r z e d e w n a s z e j n a u c e wcześniej Bardzo być o b r a z t y l k o przybliżony, zagrożony Lewina pozo­ j a k i bezwzględnego. niedokładnościami, dlatego w b a d a n i a c h przeszłości potrzebne dyscyplin granicznych. Pozytywny modeli ludom społeczno-gospodarczego i żyjącym w p o ­ n a t u r a l n y c h . Niektóre dokładnie określane co do s w o j e g o Ponieważ d a n e historycznie postaci gospodarki i nauk wychodzi jak o tym problematykę niektóre Krytyka problematykę i reakcyjnej teorie ta idzie osobo­ postawy nie­ których u c z o n y c h . Wreszcie czych 7 wymienić studiach nad trzeba folklorem interesujący 1 0 M . G . L e w i n, Etnograficzeskije czeskij istocznik (k artykuł R . R . G e l g a r d t robotniczym . mietodołogii Autorka i antropołogiczeskije izuczenija istorii o rozpatruje porównaw­ porównawczo matieriały как i s t o r i - biespismiennych narodów), „SE", 1961, n r 1, s. 20—27. 8 В. I. S z a r e w s k a j a , mietodołogii 9 10 „Etnograficzeskij raietod" francuzskoj etnografii, J . P. A w i e г к i j e w a, Etnofrejdizm w SSzA, R. R. w sowriemionnoj Gelgardt, 1962. n r 5. s. 5—14. O srawnitielnom izuczenii Marsela Griola i woprosy „SE", 1962, n r 6, s. 43—54. „SE", 1962, n r 4, s. 3 — 1 5 . raboczego folkłora, „SE", �RECENZJE 373 t e m a t y różnych opowiadań i pieśni górniczych biorąc pod u w a g ę głównie m a t e ­ riały c z e s k i e , n i e m i e c k i e i r o s y j s k i e , á także a n g i e l s k i e i i n n e . Trochę n i e m i l e u d e r z a zupełne pominięcie materiałów p o l s k i c h , choćby w y d a n y c h w 1958 r. p r z e z J . Ligęzę. N a t y m m i e j s c u zasługuje j e s z c z e n a wzmiankę interesujący artykuł amerykańskiego a r c h e o l o g a J . A . F o r d a o n o w y c h m e t o d a c h ilościowych z w i ą z a ­ n y c h z ustalaniem chronologii b a d a n y c h zjawisk archeologicznych, wypracowa­ n y c h w n a u c e amerykańskiej . u W d z i a l e studiów dotyczących e t n o g r a f i i Z S R R k i l k a artykułów zasługuje n a szczególne wyróżnienie. Należy t u artykuł Ł. N. T i e r i e n t i e w e j o kształtowaniu się n o w y c h zwyczajów i obrzędów wśród chłopów kołchozowych Ł o t w y . N i e ­ z m i e r n i e c i e k a w i e p r z e d s t a w i a się t w o r z e n i e i r o z p o w s z e c h n i a n i e n o w y c h z w y c z a ­ j ó w zastępujących d a w n e obrzędy o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m , j a k c h r z e s t , b i e r z m o ­ w a n i e . T e n o w e z w y c z a j e znajdują aprobatę ze s t r o n y władz t e r e n o w y c h i p a r t y j ­ n y c h i są podnoszone do r a n g i u z n a n y c h i n s t y t u c j i społecznych. Interesujące j e s t s t w i e r d z e n i e a u t o r k i , że w s t o s u n k o w o największym s t o p n i u zachowały się d a w n e , zróżnicowane r e g i o n a l n i e z w y c z a j e i obrzędy p o g r z e b o w e . I t u j e d n a k tworzą się i rozpowszechniają f o r m y n o w e , p o p i e r a n e , a n a w e t i n s p i r o w a n e p r z e z l o k a l n e władze. O b c h o d z i się n a przykład w zupełnie świecki sposób dzień umarłych w m i e j s c e d a w n y c h kościelnych z a d u s z e k . A u t o r k a n i e w n i k a n i e s t e t y głębiej w m e c h a n i z m p o w s t a w a n i a t y c h n o w y c h zwyczajów, w z a c h o w a n i a się l u d z i , a p o p r z e s t a j e n a w y l i c z e n i u i o p i s a n i u n o w y c h form. 1 2 N i e s p o t y k a n y r a c z e j w d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j a c h r a d z i e c k i c h etnografów c h a r a k t e r m a p r a c a dwóch autorów: Ł. A . A n o c h i n a i M . N. S z m i e l e w a o niektó­ r y c h c e c h a c h n o w e g o o b l i c z a d u c h o w e g o współczesnego r a d z i e c k i e g o kołchoźni­ k a . C h o d z i t u o z m i a n y umysłowości, a w g r u n c i e r z e c z y osobowości r a d z i e c k i c h kołchoźników. G d y b y artykuł t e n miał b a r d z i e j s y n t e t y c z n y i t e o r e t y c z n y c h a ­ r a k t e r , należałby niewątpliwie do n a j c i e k a w s z y c h , j a k i e ukazały się w „SE". P o ­ dobnie j e d n a k , j a k s z e r e g i n n y c h artykułów, m a on c h a r a k t e r r a c z e j sprawozdawczo-opisowy. 13 P r o b l e m z a n i k u f o r m życia religijnego w Z S R R p o r u s z a w s y n t e t y c z n i e n a p i ­ s a n e j r o z p r a w i e I. A . K r y w i e l e w A u t o r wykorzystał w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h 2 0 - l e t n i c h badań p r o w a d z o n y c h w ś r ó d ludności r o s y j s k i e j , k r a j ó w nadbałtyckich, K a u k a z u , A z j i Środkowej, l u d ó w północnej i w s c h o d n i e j S y b e r i i i i n . W ś r ó d p r a c dotyczących obszarów położonych poza g r a n i c a m i Z S R R niektóre poruszają z a g a d n i e n i a mogące służyć za ważny materiał i n f o r m a c y j n y l u b p o ­ równawczy. Wymienić t u można s t u d i u m J . W. I w a n o w e j o p r a w i e z w y c z a j o w y m szczepów północnej A l b a n i i j a k o o źródle e t n o g r a f i c z n y m , a r a c z e j e t n o g r a f i c z n o -historycznym . 15 Czytelnika 1 1 J. A. chronologii, Ł. 1 2 w bytu 1 3 N. Koliczestwiennyj mietod Formirowanije Tierientiewa, oblika zainteresować obszerna polemika ustanowlenija między archieołogiczeskoj 1962, n r 1, s. 32—43. kołchoźników Łatwiji, nowych obyczajew i obriadou 1 „SE", 1961, n r 2, s. 24—36. M . N. S z m i e l e w a , sowriemiennogo I. A . K r y w i e l e w , rodów SSSR, 15 Ford, „SE", może Ł. A . A n o c h i n a , chowogo 1 4 polskiego kołchoźnika, Prieodolenije „Niekotoryje czerty nowogo du- „SE", 1962, n r 4, s. 23—33. religiozno-bytowych pierieżitkow u na­ „SE", 1961, n r 4, s. 3 0 ^ 1 4 . J . W. I w a n o w a , Obycznoje istocznik, „SE", 1961, n r 3, s. 53—63. prawo Siewiernoj Albanii как etnograficzeskij �RECENZJE 374 prof. J . C z e k a n o w s k i m wie tzw. dyskusja, czym jaka sama szkoły" została wypowiedź przeciętny w antropologii . omawiane ze zjazdów, wszystkich sesji zamieszczona na łamach J . Czekanowskiego roczniki „SE" ważniejszych naukowych pracom radzieckich itd. Po socjologów 17 . liczy to bodaj omawianego 14 s t r o n w spra­ najobszerniejsza czasopisma, druku, przy a więc t y l e , co placówkami przynoszą, prac zwykle, raz pierwszy aktualne ekspedycji przy sprawo­ naukowych, t y m poświęcono uwagę Instytutu Etnografii A N Z S R R z zagranicznymi naukowymi . 1 8 W d z i a l e „Krytyka i b i b l i o g r a f i a " z w r a c a omawiający AN jak badawczych, W a ż n y i interesujący j e s t też artykuł J . I . Ż u - r a w l e w a o kontaktach naukowych grafii Jest 16 artykuł. Obydwa zdania a czwórką r a d z i e c k i c h antropologów i etnografów „lwowskiej u w a g ę artykuł I . A . wypowiedzi zagranicznych uczonych o wydawnictwie ZSRR „Narody M i r a " . 1 9 Autorka Zołotariewskiej Instytutu Etno­ zestawiła b a r d z o s u m i e n n i e wszystkie c h y b a p u b l i k o w a n e do 1960 r. w y p o w i e d z i różnych u c z o n y c h r a d z i e c k i c h i o b c y c h (w t y m 4 Anglosasów, 1 S z w e d a , tycznego wykracza marginesie istniałych stawie oceny w rozprawka prac nauce różnorodnie M. 1 Węgra). Poza z a k r e s zwykłego artykułu S. Artanowskiego J . Herskovitsa amerykańskiej dobieranych o wartościowaniu omawia tendencji kryteriów. autor szersze do wartościowania Zagadnień polskich 2 0 Na zagadnienie za­ kultur na dotyka recenzja r o z p r a w y o o d b i c i u ukraińskiej twórczości l u d o w e j w f o l k l o r y s t y c e Na zakończenie wypada j e s z c z e podkreślić, że układ streszczenie w redakcyjnego czasopisma. 2 1 była n a d a l nym na pokrewne zmiennie artykule artykułów z tą samą, co d a w n i e j , pożyteczna t e n d e n c j a tematy. zamieszczone ukazywało J . W. 16 Czekanowski, wa, analiza К ocenkie w," Niekotoryje w rabotach jed­ nie­ punktualnością. „Iwowskoj Pietraszek szkoły" profiessorom tamże, s. 119—122; W. P. A l e k s i e j e w , T . A , N. N. C z e b o k s a r o rasowogo się „SE", 1962, n r 4, s. 106—119; G . F . D e b e c, P o powodu J. W. Czekanowskogo, jest głównej do s k u p i a n i a w Czasopismo Edward G. F. Debecem, i na­ pozostawał języku a n g i e l s k i m , częstokroć n a z b y t krótkie d l a p o z n a n i a treści artykułu. W i d o c z n a numerze P o każdym pod­ polskiej . działów, objętość kład „ S E " n i e uległy żadnym i s t o t n y m z m i a n o m ; t a k s a m o bez z m i a n skład k o m i t e t u kry­ kultur . zamieczanija J. W. Czekanowskogo po i jego otwieta Trofimo- powodu szkoły, mietodow tamże, s. 1 2 2 — —137. W. 17 Aktualnyje K. G a r d a n ó w , issledowanij, problemy sowietskich socjołogiczeskich „SE", 1961, n r 4, s. 180—186. W a r t o zaznaczyć, że j e d e n z w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografów i członek k o m i t e t u r e d a k c y j n e g o , „SE", Ł. N. T i e r i e n t i e w a , znajduje Socjologicznego. bieżnymi sierii Towarzystwa swiazi Instituta „Narody rielatiwizma", Mira", AN SSSR s zaru- Sowietskije i zarubieżnyje folkłorystyci, uczonyje ob etnogra- „SE", 1961, n r 4, s. 190—198. P r o b l e m a s r a u m i t i e l n o j cennosti kultur i tieorija „kul- „SE", 1961, n r 3, s. 110—116. В. К i r d а n, W. A . J u z w i e n к o, Ukraińska u polśkij Etnografii „SE", 1961, n r 4, s. 187—191. S. A r t a n o w s k i j , turnogo 2 1 stranami, I. A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , ficzeskoj 20 Radzieckiego J . I . Z u r a w 1 e w, Naucznyje 18 1 9 się w k i e r o w n i c t w i e „SE", 1962, n r 6, s. 171—173. narodna poetyczna tioorczist* �RECENZJE Č E S K O S L O V E N S K A E T N O G R A F I E , „Československá E t n o g r a f i e " czętą w i wychodzić odegrał w rozwoju dagowany przez „CE" jako Nauk 9—ю-. od C . Zíbrta 1 nazwą . „Český 2 czeskiej olbrzymie z oddziałem w zostaje rozpo­ z „Českým L i d " , jak wiadomo, znaczenie, a pierwszy i L . N i e d e r l e g o ukazał się w Instytutu Etnografii Pradze i'96i—1962 . 1963 r. połączona będzie pod tą właśnie etnografii organ w R. z dziesiątym r o c z n i k i e m kończy swą 1953 r. działalność. Począwszy Lidem" demii wraz 375 Pradze w numer re­ 1891 r. i F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Brnie oraz Z a k ł a d u Etnografii Aka­ Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie powstała w w y n i k u r e o r g a n i z a c j i n a u k i i o t w a r c i a Czechosłowackiej Akademii Nauk Akademii (założonej Nauk. w Dziesiąta rocznica istnienia 1952 г.), a także w s p o m i a n e g o Czechosłowackiej c z a s o p i s m a , stała się okazją do k r y t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a dotychczasową działalność i k i e r u n e k b a d a w ­ czy współczesnej doc. O . Nahodil, etnografii. w artykule Podjął się tego naczelny Rozmyślania nad redaktor osiągnięciami , czasopisma , 3 ujmując 4 zadania czechosłowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i w sześciu p u n k t a c h : 1. wyjaśnianie retycznych podstaw etnografii n i n i z m u ; 2. o p r a c o w a n i e teo­ i folklorystyki w oparciu o zasady marksizmu i l e - syntetycznego obrazu k u l t u r y ludowej Czechów i S ł o w a ­ k ó w ; 3. przezwyciężanie k a p i t a l i s t y c z n y c h przeżytków w świadomości l u d u ; 4. b a ­ danie mniejszości narodowych zamieszkujących 5. występowanie p r z e c i w k o t e n d e n c j o m klorystyce; i 6. r o z s z e r z e n i e wystąpienie przeciwko „ C E " spełniając badań nad rasizmowi i terytorium odwetowym kulturą w zachodniej ludów gospodarczo i fol­ zacofanych kolonializmowi. rolę czołowego c z a s o p i s m a etnografii n a siebie obowiązki p r z e d s t a w i e n i a Czechosłowacji; etnografii aktualnego czechosłowackiej s t a n u tej n a u k i , j e j dróg wzięła rozwoju, m e t o d b a d a w c z y c h i głównych problemów współcześnie ją nurtujących. Tę rozpię­ tość tematyczną jednak ilustrują reprezentowane poniższe z e s t a w i e n i e w 1 w Artykuły wstępne aktualne wydzielone dziesięciu r o c z n i k a c h nierównomiernie R. 9: 1961 R . 10: 1962 wprowadzające osobny Zagadnienia teoretyczne (Teoretické problémy) 3 Etnografia (nie dział) 27 2 1 11 1 — 38 3 Czechosłowacji (Etnografie zobrazować artykułów w e w s z y s t k i c h „CE": Ilość ogólna 2 1 czasopisma, ilość d r u k o w a n y c h zagadnienia w do r o c z n i k a c h . S t a n t e n może Tematyka w R. wprowadzone uwzględniające działach występujących Lp. działy poszczególnych Československa) P o r . recenzję Z. S z r o m b a, Československá Etnografie R. 1—7: 5 1953—1959, 8: 1960, „Etnografia P o l s k a " t. 4: 1961, s. 360—366; t. 6: 1962, s. 418—422. 2 P o r . C E " , R . 10: 1962 n r 4, s. 428. „CE" k i e r o w a n a była p r z e z O t a k a r a N a h o d i l a p r z y współudziale R a d y R e ­ d a k c y j n e j w składzie:' E m a n u e l Baláš, L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, J a r o s l a v K r a ­ mařík, A n d r e j Melicherčik, O t a k a r P e r t o l d , Ján Podolák, Vilém Pražák, D r a h o ­ míra Stránská. 3 4 O. N a h o d i l , Zamyšlení nad výsledky, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 325—329. �RECENZJE 376 Ilość ogólna Tematyka Lp. 4 Czeski 5 (Český a slovenský folklor) E t n o g r a f i a słowiańska (Slovanská etnografie) i słowacki 6 Etnografia 7 O b c a etnografia . (Cizokrajná etnografie) 8 O b c y folklor (Cizokrajný 9 Historia a folklor vědy) Dyskusje 12 Materiały (Materiály) Terminologia (Terminologie) (Diskuse) Zagadnienia metodyczne (Otázky m e t o d i k y ) Przegląd e t n o g r a f i c z n y c h granicznych R e c e n z j e ( K r i t i k a a bibliografie) Wiadomości ( Z p r á v y ) 3 1 1 9 — 1 16 1 3 4 4 2 8 3 — — 5 — — 7 — — przedstawione 4 14 9 36 powyżej p r z e z O . N a h o d i l a 54 z a d a n i a współcze­ czechosłowackiej p o s t a r a m się pod t y m właśnie kątem spojrzeć n a ostatnich przeciwstawianie roczników się t e n d e n c j o m O. Skalníková „ČE". Jednym odwetowym ukazując w wśród przesiedleńców p r z e k o n a n i a cji . P r z e c i w k o 5 rasizmowi w z wymienionych zachodniej groźbę s z k o d l i w e j c h o d n i o n i e m i e c k i c h instytutów, t z w . O s t f o r s c h u n g , na brak • (Kronika) Mając n a u w a d z e uwagę 3 5 17 temu 36 prace Kronika dwóch — za­ 16 treść — 1 19 36 prac (Přehledy národopisné v zahraničí) snej etnografii — 2 folklor) 11 18 2 nauki (Dějiny 15 1 13 SSSR) Badania terenowe (Terénní výzkumy) 14 R . 10: 1962 ZSRR 10 13 9: 1961 folklor i folklor (Etnografie R. do o ich krzywdzie i tymczasowej 6 było Poświęciła działalności l i c z n y c h z a - zmierzających n a u c e wystąpił J . W o l f . punktów etnografii. ugruntowania obecnej sytua­ T r z e b a też zwrócić uwagę opracowań t e o r e t y c z n y c h , gdyż t e n p o d s t a w o w y dział n a u k i reprezentuje t y l k o j e d e n artykuł K . H o r á l k a . 7 Dążąc w przyszłości do s t w o r z e n i a s y n t e t y c z n e g o o b r a z u więcej u w a g i choć b a r d z o 5 O. „ Č E " poświęcono etnografii k u l t u r y ludowej naj­ własnego k r a j u , p r z y c z y m t e m a t y k a różnorodna jednakże w większości dotyczyła k u l t u r y m a t e r i a l n e j . D o Skalníková, etnografie, 6 w Nebezpečí pronikání revanšismu do západoněmecké „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 217—221. J. Wolf, Československá etnografie proti r a s i s m u , ,,ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 109—112. 7 K . H o r a l e к, К dnešnímu stavu a B a t a " , „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 1—15. bádání' o staroegyptské pohádce „Anup �RECENZJE bardzo 377 c i e k a w y c h należy c y k l artykułów znanego badacza V . Pražáka, rozpoczęty w n u m e r z e 4 z 1960 г., a ciągnący się p r z e z cały r o c z n i k dziewiąty . P r a c a t a d o ­ 8 tycząca technologii Czesko-Morawskiej wyrobów jednym tylko ośrodku n a Wyżynie należy do n o w a t o r s k i c h w d z i e d z i n i e czechosłowackiego r z e m i o ­ sła l u d o w e g o . A u t o r nizacją garncarskich w zajął się w n i e j n i e t y l k o techniką w y r o b u , pracy, wynagrodzeniem (przytaczając ale również cennik n a wyroby orga­ z l a t 1800—1895) ' i z b y t e m towarów. N a podkreślenie'zasługuje również s t r o n a i l u s t r a c y j n a artykułu, jak mapa, rysunki, przekroje Budownictwo W omawianych było barwne). tematem się n i m J . K š i r , n a łamach S. Švecová , 9 i zajmujący się od w i e l u l a t t y m p r o b l e m e m „CE''. J . Vařska 10 a w d z i a l e „Dyskusji" polemizują n a t e m a t w i e l o b o c z n y c h 1 2 13 (niejednokrotnie często p o r u s z a n y m rocznikach zajmuje i C. Votrubec , L . Štěpánek i fotografie stosunkowo 1 1 stodół E . Baláš . Szczególnie 14 c i e k a w y jest artykuł J . Kśira poświęcony wyłącznie stodołom, i c h k o n s t r u k c j i , m a ­ teriałowi b u d o w l a n e m u Czechosłowaccy i typologii. etnografowie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h na i zbiorach c o r a z wyraźniej widzą potrzebę konfrontowania ze źródłami h i s t o r y c z n y m i . J . K r a m a ř í k archiwalnych podał szczegółową z początku X I X w. n a t e r e n i e państwa narzędziom jego p o d d a n y c h 15 . W analizę rolnictwa t y n i e c k i e g o , poświęcając innych numerach opierając z końca wiele się XVIII miejsca „ C E " a u t o r przytoczył dalszy materiał z tego samego t e r e n u , dotyczący c e n m u r a r s k i c h i c i e s i e l s k i c h p r z y s t a w i a ­ niu budynków 1 6 oraz inwentarzy narzędzi spisanych po śmierci gospodarzy . 17 Materiał a r c h i w a l n y z z a k r e s u pożywienia przytoczył również V . B u r i a n w a r t y k u l e Ludowe pożywienie muzealnych na Słowacji . I9 8 na Vyškovsku został o p a r t y w połowie artykuł F . Šacha XIX w. Technologie hrnčířské výroby v podstawie rozwoju Po,za wyżej w y m i e n i o n y m i , s t o s u n k o w o V. P r a ž á k , Na 18 dotyczący zbiorów narzędzi o r a c k i c h l i c z n y m i artykułami Kunštátě, opar- „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 16—58; n r 2, s. 113—134; n r 4, s. 325—357. 9 J . K š í r , Lidové stavitelství na Hané, „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 135—176; n r 3, s. 222—256. 10 S. Š v e c o v á , L'udové stavitelstvo v obci Kostice, „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 59—75. 11 J . V a ř e k a, Větrné mlýny a jejich ochrana, 1 2 C . V o t r u b e c, Ke studiu zanikajících „CE", R . 10: 1962 n r 3, s. 3 0 7 — 312. slovenska, 1 3 nouzových kolonií na území Česko­ „CE", R. 10: 1962 n r 2, s. 109—126. L. Š t ě p á n e k , К problematice polygonálních stodol, „CE", R . 9 : 1961 n r 3, s. 297—300. 1 4 E. B a l á š , Vznik a vývoj polygonálních stodol, „CE", R. 9: 1961 n r 3, s. 301—309. J. K r a m a ř í k , Hospodářské nářadí poddaných na koncem osmnáctého století a počátkem století devatenáctého, n r 1, s. 27—44. 15 panství týneckám „CE", R . 10: 1932 J . K r a m a ř í k , Z e zednických a tesařských odhadů staveb na panství týneckém z dvacátých let minulého století, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 388—389. 16 J . К r a m a ř í k, Z inventářů pozůstalostí Klatovsku, „CE", R . 9: 1961 n r 4, s. 413—414. 17 V . В u r i a n, Lidová strava „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 192—195. 18 na Vyškovsku poddaných v polovině F . Š a c h , K ' vývoji slovenského orebního nářadí z muzejních sbírek, „CE", R. 10: 1962 n r 3, s. 217—239. 19 týneckého panství devatenáctého na základě na století, materiálu �378 RECENZJE t y m i n a m a t e r i a l e h i s t o r y c z n y m wymienić można j e s z c z e d w a : V . F r o l c a n a t e m a t .stroju 2 0 i J . V . Schey.bala n a t e m a t l u d o w e g o d z i e n n i k a r s t w a . 2 1 K u l t u r a duchowa i społeczna, d o t y c h c z a s n a ogół n i e r e p r e z e n t o w a n a t y m razeni poruszona nowicie K. Fojtik omówił organizacją a J . Š ť a s t n ý — przesądy i z a b i e g i n i e uwzględniając w ,,CE", została w dwóch artykułach z t e r e n u Wołoszczyzny, a m i a ­ pasterstwo rodziny magiczne owiec 23 w drugiej połowie XVII w. , 2 2 związane z hodowlą bydła, szczegól­ . N a d r u g i m m i e j s c u pod względem zainteresowań w „ Č E " stała etnografia dotycząca w przede wszystkim ostatnich latach badania te afrykańskich, do których w O . Skalníková łamach „ Č E " . 2 i (Gwinea). O. Nahodil się istniejącego n a t e r e n i e Z j e d n o c z o n e j na teren drugiej (Egipt gospodarczo. nowo i Sudan), sprawozdania z nich państw czechosło­ F . K . Růžičky (Ghana) znajdujemy o organizowanej Republiki Arabskiej obca, Zwłaszcza powstałych z t y c h badań również egiptologicznej n a t e r e n N u b i i . Czteromiesięczny popyt celu opracowanie zacofanych rozszerzono Obszerne Dowiadujemy t u t u Egiptologicznego) ludów 1960 i 1961 r. w y j e c h a l i l i c z n i etnografowie w a c c y , j a k L . Holý (Sudan), i kultury (w na ramach Czechosłowackiego I n s t y ­ e k s p e d y c j i u c z o n y c h czechosłowackich O. Nahodila w E g i p c i e i S u d a n i e miał n a p l a n u e t n o g r a f i c z n y c h badań w r a m a c h p r z y g o t o w y w a n e j ekspe­ dycji. W „ Č E " z a m i e s z c z o n o też k i l k a artykułów n a t e m a t p l e m i o n indiańskich w P o ­ łudniowej Ameryce . 2 5 L . Pawłowicz Potapow pisał o badaniach prowadzonych w Z S R R n a d monografią Tuwińców, w których k u l t u r z e znaleźć można w i e l e mentów t u r k o - t a t a r s k i c h i Z 2 6 zakresu sztuki ludowej P i e r w s z y z nich zapoznaje i folkloru w w mitologii 27 . rumuńskiej umieszczono dwa wyroby podjął się p r z e d s t a w i e n i a oděv oparte artykuły. v Nově Lhotě związku na tradycyjnych R . V u l c a n e s c u w a r t y k u l e Elementy Natomiast V . F r o 1 e c, Lidový 2 0 Rumunii z działalnością t z w . U C E C O M , t j . c e n t r a l n e g o spółdzielni rzemieślniczych, wytwarzających rach sztuki ludowej ele­ mongolskich . trudnego problemu, na Horňácku wzo­ słowiańskie a mianowi- od 18. století, „ČE", R. 10: 1962 n r 4, s. 330—363. 21 ' S с h e y b a 1, Typy J . V. lidových zpravodajských tisků v devatenáctera století, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, s. 265—280. K . F o j t í k, Společnost 22 XVII, století, 23 ' J . Š ť a s t n ý, Pověrečné na Valašsku, 2 4 a rodina na moravském představy a praktiky L. H o l ý , Etnografický výzkum v vodou Súdánské — důležitý 25 zílie, oblasti po Egyptě, poznámky 2 6 spojené s chovem dobytka republice, „ČE", R . 10: 1962 činitel, ekonomického rozwoje, postřehy „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 393—412; O. S k a l n í k o v á , Etnogra­ z Guineje, Některé „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 81—98. Č. L o u к o t к a, Indiánský kmen v pohoří Dourados ve státě Páraná, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 4 5 — 5 6 ; B . R o e 1 d, Indiánská povstání Jižní Ameriky, ské oblasti, polovině etnografické „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 166—177; O. N a h o d i l , z cest v druhé „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 195—208. n r 3, §. 255—264; t e n ż e , Zásobováni fické Valašsku „ČE", R . 10: lfli62 n r 1, s. 1—26. Bra­ v andské „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 57—65; V . Š o l c , Keramika and­ „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 257—279. L. P a v l o v i c Potapov, Historickoetnografické výzkumy v Tuvě, „ČE", R. 9: 1961 n r 3, s. 280—296. 2 7 J. Orel, •s. 249—254. Etnografické marginálie z Rumunska, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, �RECENZJE cie w etnogenezy tworzeniu Rumunów się n a r o d u dyny artykuł z z a k r e s u praca czechosłowackich •czasopisma w z uwzględnieniem rumuńskiego nej pracy 31 W wych, w znaczenia i jego l i t e r a t u r y folkloru, umieszczony etnografów stałych działach Ethnographia w Zakarpackiej Ruthenorum elementu ludowej słowiańskiego . N i e był to j e ­ znalazła folklor" Ukrainy 2 9 odbicie i na „Obcy na podstawie współ­ łamach folklor" . 3 0 XIX-wiecz- znalazł się w czasopiśmie w dziale „Historia . „Kronice" d r u k o w a n o s p r a w o z d a n i a z a k t u a l n y c h wydarzeń międzynarodo­ j a k np. k o n g r e s Paryżu , amerykanistów Wiedniu uczonych lub 3 3 antropologów orientalistów czechosłowackich , w i etnografów Moskwie , w dalej 3 4 3 2 uroczystości 3 6 „ Č E " umieściła też obok o b s z e r n y c h r e c e n z j i i krótkich notek chodnich ostatnio w Czechosłowacji p u b l i k a c j i , Karpatach w XV—XVIII wieku Des elements R. V u l c a n e s c u , bibliograficznych, powstałe w 3 7 dawanych jubileuszowe nekrologi . 35 m. i n . dotyczących p r a c p o l s k i c h , artykuły d y s k u s y j n e 28 28 „ČE", zwłaszcza że ścisła z folklorystami „Czeski i słowacki Materiał z h i s t o r i i etnografii nauki" 379 wyniku wy­ j a k np. J . Macůrka, Wořosi w za­ . 3B slaves dans la mythologie roumaine, „CE", R . 10: 1962 n r 2, s. 178—197. 29 tanec v Nové Lhotě Kozinovská J. K r a m a ř í k , 31 a legenda dějin polky, Z „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 127—165; o -Jidášovi, „CE", pohádky a pověsti a jejich „CE", R . 10: 1962 n r 4, R . 9: 1961 n r 4, s. 358—373. O b o k w s p o m n i a n e g o artykułu R . V u l c a n e s c u r e к, Laponské „CE", na Horňácku, tradice s. 364—368; V . V y c p á l e k , 3 0 Ostatkový W dziale t y m ukazały się następujące artykuły: Z . J e l í n k o v á , „konopice" ukazał się t u d r u g i : V . M a - zhodnocení pro všeobecnou folkloristiku, R . 9: 1961 n r 2, s. 177—191. ' J. Markov, К dějinám národopisu Zakarpatskej Ukrajiny, „ČE", R. 10: 1962 n r i , s. 66—80. 3 2 (Paříž, 33 O. S k a l n í k o v á , 30. VII.—6. VIII. VI. mezinárodní antropologický a etnografický kongres 1960), „ČE", R . 9 : 1961 n r 1, s. 84—88. Č. L o u k o t k a , XXXIV, mezinárodní kongres amerikanistů na Vídni, „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 88—89. 3 4 skvě, 35 L. J . К r u š i n a-Č e m „ČE", ý, XXV, mezinárodni kongres oríentálistů v Mo­ R. 9: 1961 n r 1, s. 90—91. E. B a l á š , Cestimír s. 316—317; J . K r a m a ř í k , Loukotka Šedesát pětašedesátiletý, let dr. Jána „ČE", Mjartana, R. 9: 1961 n r 3, „ČE", R . 10: 1962 n r 4, s. 394—395. V . F r o l e c , Profesor Cvetan Todorov zemřel, „CE", R , 10: 1962 n r 3, s. 313—315; J . H o r á k , Zdeněk Nejedlý, „CE", R. 10: 1962 n r 4, s. 390—394. м D. K r a n d ž a l o v , Słownik starożytności słowiańskich, „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 209—211; J . Š t i k a , Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 416—419; J . K r a m a ř í k , S . Nowakowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 107—Í08; V . S c h e u f l e r , Irena Czarnecka, Polska sztuka ludowa, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 428; B . S z y d ł o w s k a - C e g l o w a , C o nowego wnosi słownik połabski do wiedzy o kulturze materialnej Drzewian polabskich, „ČE", R. 9: 1961 n r 1, s. 94—97. 3 7 D. K r a n d ž a l o v , J. Macúrek, Valaši v západních Karpatech v 15.—18. sto­ letí (K dějinám osídlení a hospodářsko-společenského vývoje jižního Těšínská, jiho­ západního Polska, severozápadního Slovenska a východní Moravy), „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 398—404. 3 8 �RECENZJE 380 Każdy n u m e r c z a s o p i s m a zamykały krótkie wiadomości dotyczące p r o w a d z o ­ n y c h badań e t n o g r a f i c z n y c h (10), k o n f e r e n c j i (5), w y s t a w i muzeów (6), p u b l i k a ­ c j i (52), z życia i działalności u c z o n y c h czechosłowackich (6) i i n n y c h (11). Z działu tego d o w i a d u j e m y się m. i n . o n o w e j e k s p o z y c j i m u z e u m w B r n i e , a p r z e d e w s z y s t k i m o e t n o g r a f i c z n y c h nowościach w y d a w n i c z y c h , j a k n p . o o p u b l i k o w a n y m p r z e z L . K u n z a j a k o s u p l e m e n t do I I r o c z n i k a „Zprávy Společnosti čs. n á r o d o pisců", wartościowym s p i s i e p r a c 32 roczników „Českiego L i d u " . 3 9 4 0 O s t a t n i n u m e r c z a s o p i s m a „Československá E t n o g r a f i e " R e d a k c j a zamknęła z a w i a d o m i e n i e m o z m i a n i e powstałej n a p o l u e t n o g r a f i c z n y c h w y d a w n i c t w — w s p o m n i a n e j już n a początku n i n i e j s z e j r e c e n z j i — dziękując w s z y s t k i m s w y m współpracownikom z a pomoc w r e d a g o w a n i u c z a s o p i s m a i życząc R e d a k c j i n o w e g o „Českiego L i d u " pomyślności w d a l s z e j p r a c y w y d a w n i c z e j . Zofia STUDIA Muzeum I w MATERIAŁY Lublinie, Studia i LUBELSKIE: Etnografia, t. 1, L u b l i n do Materiały dyskusji L u b e l s k i e ^ są niewątpliwie o regionalizmie, która wydawnictwem zatacza pracach wydawnictwa dotyczących należy przyjąć nazwisk którzy nawią­ Jednakże z a z n a c z a się szczegól­ się wyraźnie, j a k w y k a z a n o jako w do­ jednolity związku z t y m j a k o główną i istotną rację stworzenie możliwości druku dla prac bytu naukowych Lubelskiego. pt. Etnografowie P i e r w s z y rocznik otwiera zestawienie H . Zwolakiewicza gionaliści kręgi. ( J . C z e k a n o w s k i , A . F i s c h e r , R. R e i n f u s s ) region c z y o b s z a r k u l t u r o w y . W stanowiącym tej r e c e n z j i tak szerokie podkreślić należy, że r e g i o n a l n y c h a r a k t e r tego w y d a w n i c t w a n i e s i l n i e , ponieważ L u b e l s k i e n i e z a r y s o w u j e tychczasowych 1962, w y d . ss. 41 tabl. pewną formę n a u k o w e g o r e g i o n a l i z m u . N i e j e s t p r z e d m i o t e m zywać Szromba w badaniach i danych bądź ludowej kultury biograficznych urodzeniem, Oczywiście wprowadzenie gionaliści" musiało bądź Lubelszczyzny i bibliograficznych działalnością tak powszechnie pociągnąć za sobą byli (s. 7—75), etnografów l u b są płynność re­ 85 i związani niesprecyzowanego i obejmujące regionalistów, z Lubelskiem^ pojęcia kryteriów objęcia jak „re­ niektórych osób t y m z e s t a w i e n i e m . T y m n i e m n i e j jest ono interesujące i pożyteczne chociaż­ by j a k o „ocalenie od z a p o m n i e n i a " w i e l u przeszłych, a może i d z i s i e j s z y c h zasług. Ponadto praca A. Zwolakiewicza t y c h s p i s e m osób, spełnia Niewielka (s. zestawienie wynikło nie obejmuje zapewne dorobku bibliografii J . Optołowicza, pt. Budownictwo praca 77—105), z pewnością horyzontów przez rolę p e w n e g o r o d z a j u wiejskie całokształtu z tego, że b a d a n i a drukowanego w pow. problemów. objęły obję­ regionalnej. tylko To lubelskim ograniczenie niewielki obszar, że b a z a źródłowa była n i e w i e l k a i że n i e w y k o r z y s t a n o materiałów porównawczych np. w s k a l i województwa. który w większości dyskusyjne wydaje D l a t e g o za szczęśliwą należy uznać koncepcję wypadków się z b y t n i e poprzestaje rozbudowanie, na opisie. W t y m zakresie jak na rozmiary pracy, s y s t e m a t y c z n e g o , który p e w n e e l e m e n t y o p i s u n i e p o t r z e b n i e a t o m i z u j e . W z t y m t r u d n o było a u t o r o w i teriału w przyjętym zachować pełną konsekwencję schemacie a bliższy i c h opis z n a j d u j e m y oświetlenie). 3 9 4 0 To zbytnie (np. f u n k c j e podane R . 10: 1962 n r 4, s. 424—425. systematyczne jednak schematu związku w pomieszczeniu m a ­ są bardzo właściwie w p u n k c i e : R o z p l a n o w a n i e rozczłonkowanie R . 9: 1961 n r 3, s. 323. izby autora, opisu skrótowo, i z b y , sprzęty, spowodowało te¿ �381 RECENZJE niewątpliwie z a g u b i e n i e niektórych szczegółów, a zwłaszcza i c h współzależności (np. r o z p l a n o w a n i e w s i a u s y t u o w a n i e budynków). Podporządkowanie o p i s u z b y t rozbudowanemu s c h e m a t o w i skłoniło z k o l e i a u t o r a do w y p o w i a d a n i a niejako w f o r m i e d y s p o z y c j i n i e z a w s z e n a w e t rozwiniętych w pełne z d a n i a , co s p o w o ­ dowało, że s t y l n i e j e s t najłatwiejszy. C i e k a w i e n a t o m i a s t r y s u j e się w t y m a r t y k u l e z e s t a w i e n i e t a b e l a r y c z n e leżności wielkości d o m u m i e s z k a l n e g o od ilości p o s i a d a n e j z i e m i o r n e j . za­ W i e l e cennego i dobrze u d o k u m e n t o w a n e g o materiału p r z y n o s i p r a c a R.- R e i n fussa, pt. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia (s. 107^—147), stanowiąca r e z u l t a t p r a c t e r e n o w y c h k i e r o w a n y c h p r z e z a u t o r a S e k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p r z e p r o w a d z o n y c h w l a t a c h 1952—1954. P r a c a obejmuje rozdziały: Stosunki gospodarcze, Formy osadnicze, Architektura, Urządzenie wnę­ trza, Tkactwo, Drukowanie płócien, Stroje, Garncarstwo, Zdobnictwo żelaza, Zdobnictwo w drzewie, Zdobnictwo przedmiotów obrzędowych. Już z p r z y t o c z o ­ nego s p i s u treści widać, że p r z e d m i o t p r a c y p r z e d s t a w i o n y t a m został n a s z e r o k i m tle, dostarczając p r z e z to c i e k a w y c h materiałów także i z z a k r e s u n i e objętego tytułem pracy¿ są to dane stanowiące s z e r o k o pojętą charakterystykę środowiska k u l t u r o w e g o i gospodarczego. P r a c a R. R e i n f u s s a dostarczyła do d o t y c h c z a s o w e g o s t a n u badań d a l s z y c h d a n y c h świadczących o s i l n y c h nawiązaniach północnego L u b e l s k i e g o do P o d l a s i a , a t y m s a m y m potwierdzających zróżnicowanie k u l t u r o ­ we Lubelskiego. Część artykułową zamykają d w a k o m u n i k a t y : J . P e t e r a , Twórczość Musiatowicz, oraz K . M a r c z a k , Kleszcze — nieznane narzędzie rybackie. T o m uzupełnia bogaty i s t a r a n n i e d o b r a n y 41 t a b l i c r y s u n k o w y c h i f o t o g r a f i c z n y c h . materiał i l u s t r a c y j n y , Zofia DZIEJE Dzieje ZIEMI S Ł U P E C K I E J , praca zbiorowa, z i e m i słupeckiej zlecenie Powiatowej nonaukowym, ukazująca która zbiorowym objawem regionem. przez zespół pięciu chwili obecnej. wysiłkiem zainteresowania Inicjatywa Wydanie ta szeroko i tej naukowców powiązań podjęta przez Zespół znawczego autorów podjęte powiatu słupeckiego powiatu słupeckiego Rzeczpospolitej przez na popular­ i pozycji władz miejscowych inne książkowej, powiatowych, władze ludzi z powiatowe jest własnym mogłaby naukowego i popula­ opracowanie Zarysu wiedzy. pradziejów wiatu autorów pow. słupeckiego od czasów ciekawej dać w w y n i k u szereg p r a c p r z y d a t n y c h z p u n k t u w i d z e n i a ryzacji Staszczak Słupca — Poznań 1960, s. 289. głównie historię o s a d n i c t w a do cennym zostały obejmujący R a d y N a r o d o w e j w Słupcy j a k o p r a c a o c h a r a k t e r z e najdawniejszych powstała opracowane Janiny zamierzenia słupeckiego (Andrzej Ludowej wyniki (Jerzy badań (Andrzej Wędzki) d w u autorów, Z b i g n i e w a przedstawiają (Tadeusz oraz zrealizował przez Malinowski), Wędzki), Zarysu artykułu Młokosiewicz). turystyczno-krajo- Opisu Powiat Etnografia dziejów Słupcy słupecki w reprezentowana J a s i e w i c z a i Teresę Stasińską-Maccariello, n a d rzemiosłem i i budownictwem po­ Polskiej jest którzy ludowym К Z. J a s i e w i c z , Z etnograficznych badań nad rzemiosłem ludowym, Iw:] Dzieje ziemi słupeckiej, s. 147—183; T . Stasińską-Maccariello, Z etnograficzrych badań nad budownictwem ludowym, [w:] Dzieje ziemi słupec­ kiej, s. 185—229. 1 �RECENZJE 382 Wymienione która p o z w a l a wyżej słupeckiej. N i e s t e t y sprawom w odtworzeniu mało tworzą m i e j s c a poświęca się usprawiedliwia zwartą Słupcy Materiałów też i pozostałych do badań uwaga jego skupia w omawianej ten b r a k się długotrwałych przede wszystkim n a d wsią ogólnie dostarcza orientuje w przez nam w pewnym stopniu s y t u a c j i współczesnej Ten brak pracy łąkach autora wynika, że n a ziemi być z powodzeniem artykuły z zakresu unikanie problematyki etnografii z zakresu przedstawienie wyników pow. słupeckiego sposób zwalając n a z o r i e n t o w a n i e ściowe p o t r a k t o w a n i e lezienie bardziej większej peckiej ilości n a 53 329 h a w s i historyków-współautorów uzupełniony n i e tworzą kawe w zesta­ słupeckiej i pastwiskach. zainteresowania sprawami mógłby na artykuł wsi. Z w 1959 r. istniało 9178 g o s p o d a r s t w i n d y w i d u a l n y c h gospodarujących uprawnej, pracy trudnościami osad m i e j s k i c h . s t a t y s t y c z n e g o załączonego ziemi całość,, osadnictwa na ziemi złożonej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j , która w y m a g a ł a b y Młokosiewicza, który wienia etnograficznymi, ciągłości i p r z e b i e g u historycznej a r c h i w a l n y c h . Stąd dziejach J. części poza się w stosunkowo wsi. Autor kwerend artykuły, 'na z o r i e n t o w a n i e przez zwartej całości s t r u k t u r y gospodarczej badań n a d rzemiosłem luźny łączy się problematyki wszechstronnego wiejskiej omawianej Niestety z resztą etnograficznych wsi. C i e ­ ludowym artykułami, j a k i e j pozostaje pozwoliłoby przy przez i społecznej nie czytelnikowi na opracowaniu dziejów n a to, iż dałyby po­ wieś. C a ł o ­ s p o j r z e n i a n a rzemiosło i b u d o w n i c t w o . należy żałować również i ze względu dwa pracy, i budownictwem z pozostałymi się w ogólnej s y t u a c j i , w artykułów etnografów. odna­ Braku ziemi ciekawy słu­ przyczy­ n e k do z a g a d n i e n i a w p ł y w u stosunków p o l i t y c z n y c h n a kształtowanie się k u l t u r y ludowej. bowiem Dzisiejszy pomiędzy zabór pruski pow. i rosyjski słupecki i w przez około obu t y c h 100 l a t p o d z i e l o n y częściach różnie był układało się życie w s i . Spośród kilku prac umieszczonych w tomie uwagę c j a l n i e d w a artykuły. J e d n y m z n i c h j e s t w s p o m n i a n y graficznych miosł badań nad rzemiosłem spośród ludowym, w s z y s t k i c h istniejących w a l s t w o , kołodziejstwo, b e d n a r s t w o , jaką d l a etnografa wykorzystanie krotnie go tworzą archiwaliów, skupiają którym autor o m a w i a na badanym spe­ etno­ terenie. Należą kilka rze­ do n i c h ko­ t r e p i a r s t w o oraz kuśnierstwo. B a z a źródłowa, przekazy które w etnografa już Z. J a s i e w i c z a Z tradycji wzbogacają ustnej, poszerzona materiał jest t a m przez etnograficzny i wielo­ weryfikują. N a p o d s t a w i e w s p o m n i a n y c h źródeł autor p r z e d s t a w i a historię r o z w o j u t y c h rzemiosł w p o w . słupeckim n i e ograniczając się t y l k o do omówienia z m i a n z a ­ chodzących w technologii. U s t a l a on również rolę, jaką o d g r y w a rzemiosło w ży­ c i u w s i , i to zarówno w i e j s k i e , j a k i małomiasteczkowe. S t w i e r d z a , iż p r o d u k c j a i c h n a s t a w i o n a j e s t głównie n a z a s p o k a j a n i e p o t r z e b ludności r o l n i c z e j oraz, że m u s i dostosować się do a k t u a l n e g o s t a n u k u l t u r y regionu. Z a s t a n a w i a się r ó w ­ nież n a d p r z y c z y n a m i , które powodują, iż w i e l e warsztatów w i e j s k i c h i m a ł o ­ m i a s t e c z k o w y c h j e s t w dużym s t o p n i u w a r s z t a t a m i z a c h o w a w c z y m i . Rozwiązania p o s z u k u j e p o p r z e z analizę e k o n o m i c z n y c h i p o z a e k o n o m i c z n y c h (przywiązanie do. t r a d y c j i ) czynników, które hamowały rozwój. Nie pomija również rzemiosła w i e j s k i e g o , mimo tówki, i stałego które powolnego z a n i k a n i a istnieje niekiedy z braku zagadnienia, interesuje n a ogół każdego badacza a m i a n o w i c i e i s t n i e n i a n a w s i wytwórczości d o m o w e j , oddalenia od niektórych w y r o b ó w warsztatu j e s z c z e wciąż rzemieślniczego, fabrycznych. na a skutek wg braku autora która go­ również, �RECENZJE O z n a c z e n i u rzemiosła czyć może ogół w fakt, iż małomiasteczkowego warsztaty kołodziejskie, m i a s t e c z k a c h , obsługując wiejskim zostało jest n a t o m i a s t wyparte Jak przez wynika z nie, ale z b y w a n o wiele kowalstwo, d l a w s i pow. słupeckiego kuśnierskie, okolicznych które m i m o wg w przez i wiejskich autora narzędzi, do wsi. Typowym tak zmian urządzeń na rzemiosłem nigdy autora n i e były materiału, wytwory produkowane lie: rzemieślników wyłącznie na zamówie­ j e n a j a r m a r k a c h i t a r g a c h , p r z y c z y m współczesne słupeckim, świad­ pracują walki konkurencyjnej z b y t u kurczą się n a s k u t e k k o n k u r e n c j i f a b r y k . nych trepiarskie miejskie. zebranego małomiasteczkowych 38X zresztą w jak warsztacie i technik i w T a ekspansja wyrobów innych regionach rzemieślniczym oraz wywołuje możliwości w poprzez skutkach fabrycz­ Polski, zanik prowadzi tradycyjnych zaginięcie niektórych rzemiosł. Artykuł rzemiosła wsi. Z. Zwraca przez tym samym badaczy Drugim dań Jasiewicza dostarcza małomiasteczkowego uwagę interesujących ciekawych producentem n a zagadnienie się rzemiosłem spostrzeżeń stosunkowo budynków zastanego T . Stasińską-Maccariello na mieszkalnych, gospodarczych w s i . Analizując rozplanowanie i i c h rozmieszczenie w mało szczegółowo wnętrza, obrębie dalej zagrody, początkowo do o p i s u zlikwidowane części należącej z m i a n y n a całym Skrupulatnie matyki związanej problemów, Dzieje które ziemi czenie w a r t o pracy: tradycyjne do R o s j i . budownictwa zabudowań konstrukcję zabudowań nie zapomina zestawiony należałoby słupeckiej m a przede Autorka omówić w w natomiast jakim współ­ przetrwało kierunku który wszystkim wyjaśnia powinno monografii BIERNACKA, Potakówka Warszawa całej popularyzacji być wydawniczą. cel, jaki wiedzy także stać się p u n k t e m wyjścia i wyczerpującej współdziałaniem, nie wyczerpuje związku 'z o p r a c o w y w a n y m szły opracowanie proble­ cały szereg tematem. Na przyświecał zakoń­ autorom o przeszłości Słupcy do d a l s z y c h szczegółowych w przyszłości pełnej kry­ Słupcy". Anna M. faktach gospodarczej zakończeniu w y s u w a są cenną i ciekawą pozycją fragment, studiów, których w y n i k i e m nad które n a ustalenie, w materiał e t n o g r a f i c z n y z budownictwem. i jej regionu. P o w i n n a tycznej o pewne zjawiska obszarze. zacytować „służyć budownictwo, To pozwala z ba­ material konstrukcję czesne. Otóż w zaborze p r u s k i m n a s k u t e k istniejącej niezłej s y t u a c j i w użytek jest sprawozdanie zestawia zaistniałych w h i s t o r i i pow. słupeckiego, które wyjaśniają zostało na rozpracowane wiejskim. ze źródeł h i s t o r y c z n y c h , a następnie p r z e c h o d z i współcześnie dotyczących wytwarzającym z k o l e i artykułem o t e m a t y c e e t n o g r a f i c z n e j nad budownictwem. uzyskany sporo będącego wieś powiatu 1962, L u d o w a Zambrzycka-Kunachowicz jasielskiego Spółdzielnia 1890—1960. Z Wydawnicza, badań, s. 230.. Potakówka jest pracą z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii nawiązującą pod względem m e t o d o l o g i c z n y m do z n a n y c h p r a c K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j (która n i n i e j s z y t o m opatrzyła przedmową) i k i e r o w a n e g o p r z e z nią ośrodka. R e c e n z o ­ w a n a p r a c a p r z e d s t a w i a analizę f o r m współdziałania j e d n e j k o n k r e t n e j w s i w u j ę ­ ciu ściśle c h r o n o l o g i c z n y m . A u t o r k a wyróżnia następujące o k r e s y : k o n i e c X I X w.„ przeobrażenia w l a t a c h 1900—1918, w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a (1918—1939), l a t a . �RECENZJE .384 okupacji wianej w niemieckiej pracy rodzinnej (1939—1945) o r a z stanowiły wyniki w s i , materiały Uniwersytetu w Łodzi, gospodarczych Polski Ludowej. własnych Podstawę badań autorki pochodzące z zespołowych ponadto P r a c a t a uwzględnia w przemian z wykorzystano dane rozwijających się badań K a t e d r y archiwalne zasadzie d w a elementy: i źródłową oma­ przeprowadzonych i Etnografii literaturę. 1) dokładną historię w s i , j e j oraz zanikających form organiza­ c y j n y c h , 2) i n a t y m tle szczegółową analizę t y c h dziejów ze względu n a kształ­ towanie nych. się i przeobrażenie n a t r a d y c y j n y m podłożu różnych f o r m Autorka kładzie bowiem wybranej za główny w s i procesu cel pracy postawiła współdziałania więzi prześledzenie gromadzkiego społecz­ na na rzecz przy­ wspólnego dobra. Problem Ze ten analizuje względu tradycyjnych form w końcu Na pomocy związku zespołowej chodzenie nikło wsi w okresie p u n k t wyjściowy z tych t r a d y c y j n y c h form z mechanizacją rolnictwa wzajemnej zaś t r a d y c y j n e znaczenie ze względu formy zwyczajowe wowej przy formy obsłudze pomocy występowały zabawowo-obrzędowe na pomiędzy inne mające możliwości niegdyś j e s z c z e do tradycyjnymi przejawami dokładnej i dochodzi dobra kosiarek sąsiedzkiej, niektórych rozrywkowe znaczenie form pomocy gromadzkiej ryzujących mienie stara Istniały zajmuje do współdziałania się r a c z e j ma­ j a k np. „tłuka", całkowicie. Za­ zespołowej, Podobnie w giną formie zaba­ zalicza występują­ form wspólnego dobra. współdziałania gromadzkiej Po autorka n a r z e c z wspólnego wsi tradycyjnych wsie z żywymi przede form tradycjami n i e było przykładów autorka współpra­ do czynników wszystkim fawo­ uświado­ wsi. rejestracją najważniejsze jakichś zachodzącej rzecz niedawna wszechstronną przedstawić zależności współcześnie (s. 228). N a t o m i a s t badanej formułowania formy młocarń pracy które istnieniu we których j e d n a k społecznych" mieszkańców jedynie unika bowiem w a na konkretnych się t y l k o sąsiedzkiej, w tę formę się słusznie sąsiedzkiej gromadzkiego analizie doszukiwać d l a celów społeczne Praca i współdziałania sąsiedzkiej. codziennej cy pomocy do p r z e k o n a n i a , że „źródeł współpracy pomocy i młodzieży. magiczne, do dziś. są n o w e niedawna. formami wszechstronnej n i e należy 70 l a t . omówienie przetrwało wprowadzane A u t o r k a starała się również zwrócić u w a g ę n a p r o b l e m cymi ostatnich stanowi „po w i l k u " , „szczepionkach" i „szczodrakach", zanikły także głównie badanej sąsiedzkiej, t y p o w y c h i p o w s z e c h n y c h d l a w s i p o l s k i e j i pomocy s z y n o w y c h . Niektóre w układ p r a c y ubiegłego w i e k u . W i e l e przykład w pracy autorka n a chronologiczny ich ogólnych zaobserwowanych uwarunkowania, prawidłowości, ze faktów natomiast względu ścisłe powiązanie z e b r a n e g o materiału z k o n k r e t n y m , n i e w i e l k i m o b s z a r e m na jednej wsi. W pracy najnowszej, tej znajdziemy j a k i socjologii wartościowych i p o t r z e b n y c h pewien towi niedosyt. A u t o r k a etnografa, pracę t r u d n o zapewne interesujące oraz w etnografii zakwalifikować n i e zostały Praca zarówno z zakresu tego t y p u należy poddane jak powiedziano etnograficzną bądź warszta­ n a wstępie, socjologiczną. Można niektóre o p i s a n e e l e m e n t y t r a d y c y j n e j szerszej bardzo p o l s k i e j , a l e właśnie dlatego b u d z i ona natomiast — jako historii do opierała się n a źródłach zarówno właściwych j a k i socjologa, żałować, że p r z y n a j m n i e j społecznej materiały etnografii. porównawczej a n a l i z i e , że opisanej społeczności wiejskiej w badanym autorka zakresie. Z więc kultury starała się sformułować k i l k u choćby b a r d z o s k r o m n y c h wniosków o c e c h a c h cyficznych samą nie spe­ drugiej �385 RECENZJE j e d n a k s t r o n y można się cieszyć, że a u t o r k a n i e z a l i c z a się do etnografów c y c h w pełni w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a k u l t u r y społecznej socjologii. cedują­ N a k o n i e c w y p a d a podkreślić dobrą stronę ilustracyjną tej wartościowej Zofia KAJ Acre, B I R K E T - S M I T H , Primitive London Dawno już Man and His Ways, pracy. Staszczak Odhams Press L t d Long 1960. minęły czasy, w których ludzie wyobrażali j a k o schematyczną krzywą, wznoszącą się s t o p n i o w o w okazało się b a r d z i e j skomplikowane od u p r o s z c z o n y c h sobie rozwój kultur górę. Życie i t y m r a z e m spekulacji uczonych. Roz­ wój społeczeństw to n i e z l i c z o n a ilość wzlotów i upadków, zahamowań i regresów. Ilość zaś czynników w p ł y w a j ą c y c h n a k i e r u n e k tego r o z w o j u n a d kulturą ludzką są n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e . zrozumienia przemian poszczególnych kultur s p r a w i a , że T y m niemniej starają się poznać ich mechanizm i w y k r y ć p r a w a , j a k i e n i m rządzą. T e n ogólny c e l przyświeca z a s a d n i c z o kim badaczom kultury, choć naturalnie reprezentują oni szereg badania u c z e n i dążąc do. wszyst­ różniących się między sobą kierunków b a d a w c z y c h . Duński etnolog K a j B i r k e t - S m i t h , światowej sławy b a d a c z społeczeństw p i e r ­ w o t n y c h , jest p r z e d s t a w i c i e l e m — j a k s a m s t w i e r d z a — k i e r u n k u h i s t o r y c z n e g o . Ogólnie r z e c z biorąc s t a r a się on znaleźć k l u c z do z r o z u m i e n i a rzeczywistości w k u l t u r z e p r y m i t y w n e j p o p r z e z — o ile możności — gruntowną analizę j e j r o z ­ w o j u h i s t o r y c z n e g o . W b a d a n i a c h s w o i c h s t o s u n k o w o duży n a c i s k kładzie t e n k i e ­ r u n e k n a ewolucję w y t w o r ó w k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Dodać w y p a d n i e , że K a j B i r k e t - S m i t h j e s t w K o p e n h a s k i m M u z e u m N a r o ­ d o w y m g ł ó w n y m k u s t o s z e m działu etnograficznego, posiadającego bogate z b i o r y z regionów arktycznych, a także obszarów Pacyfiku. M. in. właśnie K a j B i r k e t - S m i t h napisał k l a s y c z n e dzieło o p i e r w o t n e j k u l t u r z e Eskimosów. P r a c a K a j B i r k e t - S m i t h a Fjoerne Folk, znana bardziej n a zachodzie pod s w y m a n g i e l s k i m tytułem Primitive Man and His Ways, jest studium etnolog i c z n y m poświęconym p r z e d e w s z y s t k i m w p ł y w o w i środowiska geograficznego n a kształtowanie się k u l t u r p i e r w o t n y c h . U c z o n y duński c z y n i rozróżnienie między c y w i l i z a c j a m i (które przełamały d y k t a t p r z y r o d y stwarzając l u d o m f o r m y b y t o ­ w a n i a mimo lub niekiedy i w b r e w przyrodzie) a kulturami pierwotnymi. T e powstały drogą p r z y s t o s o w a n i a się l u d ó w p r y m i t y w n y c h do a k t u a l n y c h w a r u n ­ k ó w środowiska p r z y r o d n i c z e g o . K a j B i r k e t - S m i t h i n t e r e s u j e się właśnie o w y m i s p o s o b a m i p r z y s t o s o w a n i a się oraz d o b r y m i i złymi s k u t k a m i a d a p t a c j i . O b s z e r n y m tłem t y c h rozważań jest omówienie sześciu przykładów t r a d y c y j n y c h k u l t u r prymitywnych. Będą t a m więc n a początku a u s t r a l i j s c y z b i e r a c z e i p i e r w o t n i łowcy, których p a l e o l i t y c z n a k u l t u r a n a s k u t e k i z o l a c j i odległego k o n t y n e n t u osiągnęła niezwykłą jednolitość i w y s o k i stopień s p e c j a l i z a c j i . Opierając się n a n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h K a j B i r k e t - S m i t h w y k a z u j e , że w z a s a d z i e t u b y l c y a u s t r a l i j s c y p o t r a f i l i zdobyć środki do życia n i e t y l k o w ś r ó d żyznych łąk południowego w s c h o d u , l e c z również i n a jałowych p u s t y n i a c h w e wnętrzu k o n t y n e n t u a u s t r a l i j s k i e g o . T a j e d n a k specjalizacja i znakomita adaptacja k u l t u r y paleolitycznych łowców i zbieraczy A u s t r a l i i doprowadziła do j e j s k o s t n i e n i a . O n a to spowodowała, że między A u s t r a ­ lią a sąsiednią N o w ą G w i n e ą z j e j neolityczną u p r a w ą roślin i hodowlą istniała do o s t a t k a różnica epok. 25 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �RECENZJE 386 Innego przykładu wych dostarczają cisku od w s c h o d u przystosowania Indianie się do aktualnych północnoamerykańskiej warunków środowisko­ p r e r i i . O t o pod w p ł y w e m białych osadników l i c z n e p l e m i o n a na­ indiańskie, prowadzące do­ t y c h c z a s żywot osiadłych p i e r w o t n y c h k o p i e n i a c z y , uchodzą n a zachód, n a rozległe, t r a w i a s t e p r e r i e , k r a j bizonów. U p r a w a tam niemożliwa, l e c z s p r o w a d z o n e roślin b e z s k o m p l i k o w a n y c h p r z e z Hiszpanów tubylcom innych form bytowania. z Europy i r y g a c j i jest. konie Z l u d ó w osiadłych, uprawiających dostarczają rośliny, stają się c i I n d i a n i e n a przeciąg 200 l a t k o c z o w n i c z y m i łowcami bizonów. Z m i e n i a radykalnie ich kultura materialna, społeczna i duchowa. Z punktu się widzenia t r a d y c y j n e j , przyjętej w e t n o g r a f i i h i e r a r c h i i pojęć „koczownicze łowiectwo — k o ­ czownicze pasterstwo wyraźnego cofnięcia Natomiast do bardzo ilustrację pierwotnego, Geneza jej t k w i w mosów, lecz w tundrze renów, renów osiadła i uprawa Indianie stopniowego przechodzenia wędrownego środowisku pasterstwa podobnym odwrócili północnych się puszczach. polowali, prerii są przykładem To od s u b a r k t y c z n e g o stanowi kultura do tego, j a k i e od i obserwacja ten l u d k u pierwotnemu zaczynało roślin", kultury. Lapończycy n a które pchnęła — się oceanu, zrodziło kulturę szukając właśnie ustawiczny hodowli zwierząt pasterstwu, jednak myślistwa Lapończyków. środków pościg za życia stadami u osiadłych dopiero w t e d y , Eski­ do sąsiadów gdy d z i k i c h braknąć. P o d o b n i e j a k n a północy Lapończycy, t a k w głębi S a h a r y T u a r e d z y r e p r e ­ zentują kulturę k o c z o w n i c z y c h p a s t e r z y . L e c z t a m m a m y p r a w d o p o d o b n i e do c z y ­ n i e n i a z cofnięciem się k u l t u r y niegdyś osiadłego i uprawiającego rośliny l u d u . Dowodziłyby tego ostatnie w y n i k i b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , a także a n a l i z a k u l t u r y T u a r e g ó w i j e j gospodarczej współzależności od osiadłych mieszkańców oa~. Z m i a n y k l i m a t u i r o z p o w s z e c h n i e n i e się w i e l b ł ą d a odegrały t a m zdaje się n i e ­ małą rolę. B a r d z i e j „normalną" ewolucję od puszczańskiego myślistwa do osiadłej roślin p r z e b y l i dawni Indianie Powhatan z Wirginii, o b s z a r y z lesistej północy. Kulturę i c h K a j B i r k e t - S m i t h r e k o n s t r u u j e wie dawnych przez białych przekazów, ponieważ osadników stosunkowo l u b całkowicie wcześnie zmieniona. uprawy którzy przywędrowali n a te została T e n odłam na podsta­ ona z n i s z c z o n a szczepów algon- kińskich w c z a s a c h swego r o z k w i t u upodobnił się b a r d z o wyraźnie do otaczających go ludów południowo-wschodnich krańców dzisiejszych Stanów Zjednoczonych, trudniących się u p r a w ą roślin. N i e w i e l e zachował on ze s w y c h t r a d y c j i i o b y c z a ­ j ó w myśliwych północnych p u s z c z . Jako ostatnich wreszcie przedstawia Z e l a n d i i , których k u l t u r a s t a n o w i później i rozwijający dzimy warunków regresu kultury z a r z u c i l i uprawę s t w a i późniejszy powrót do tej u p r a w y , osadnictwa uczony Maoryjczyków polinezyjskiego K a ż d y z rozdziałów na Nowej uzupełniony Polinezyjczyków, roślin na zwłaszcza rzecz którzy Całość napisano a estetyczne opracowanie u przybyszów stylem Kaj wpływem i rybołów­ końcowych f a l zdjęciami precyzyjnym, pozwala lecz oraz obszerną wartość p r a c y d l a przystępnym i przypuszczać, że intencją i a u t o r a było d o t a r c i e do s z e r s z y c h kręgów czytelników interesujących nieniami ewolucji Nowej Zelandii. został doskonałymi wydawnicze pod łowiectwa bibliografią p r z e d m i o t u , co n a t u r a l n i e zwiększa j e s z c z e b a r d z i e j czytelnika. z izolowany się p r z e z całe w i e k i s a m o i s t n i e , pośród p u s t k o w i o c e a n u . W i ­ tam i przejawy wyspiarskich duński s t a r s z y odłam k u l t u r p o l i n e z y j s k i c h , ciekawym, wydawcy się zagad­ kultury. B i r k e t - S m i t h nie omawia współczesnej sytuacji kultur pierwotnych i ich �RECENZJE 387 gwałtownych p r z e m i a n W zetknięciu się z nowoczesną cywilizacją. W u w a g a c h k o ń ­ cowych podsumowuje opisane przykłady różnorodnych f o r m kazując jego pułapki i n i e s p o d z i a n k i . Z w r a c a blematycznym probierzem „postępu" zdaniem naprawdę decyduje jest o rozwoju rozwoju kultury, w y ­ uwagę n a to, j a k s t o s u n k o w o osiadłość w kulturze k u l t u r umiejętność p r o d u k o w a n i a żek żywności i t y m s a m y m zdolność u w o l n i e n i a wszyst­ LLOYD CABOT BRIGGS, Tribes the of Sahara, Harvard Dzięgiel University Press. 38, Massachusetts-. O s t a t n i e d w a dziesięciolecia charakteryzują sowania kultur osiadłych c y w i l i z a c j i . Leszek Cambridge Jego nadwy­ człowieka od k i e r o w a n i a k i c h w y s i ł k ó w n a z d o b y c i e pożywienia. T o d e c y d u j e o r e w o l u c j i w r o z w o j u i powstawaniu pro­ pierwotnej. się o g r o m n y m wzrostem terenami dotychczas jeszcze niedostatecznie zbadanymi, n y m i i n i e włączonymi w t r y b y światowej gospodarki szarów, które zwłaszcza w o k r e s i e po I I w o j n i e nie surowcowej. zaintere­ eksploatowa­ Jednym z ob­ światowej przyciągają powszechną uwagę, zarówno ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h , j a k i p o l i t y c z n y c h , jest bez w ą t p i e ­ n i a S a h a r a . T a największa b u d o w y geologicznej, p u s t y n i a świata, o b a r d z o ludów, intrygowała od d a w n a wielkie europejskie, mocarstwa z b y t u , z drugiej Literatura i obserwacji urozmaiconym charakterze k r a j o b r a z u , zasobów m i n e r a l n y c h j a k i zamieszkałych n a niej kraje n i e t y l k o z nią sąsiadujące, l e c z szczególnie dążące z jednej do z n a l e z i e n i a n o w y c h , przedmiotu sięga obfitych czasów dostarczyły l a t a w p ł y w ó w strony do r o z s z e r z e n i a źródeł surowców. grecko-rzymskich. rynków Dalszych danych i inwazji arabskich. Europejskie piśmien­ n i c t w o dotyczące S a h a r y z a c z y n a się w z a s a d z i e w X I X w . Są to r a p o r t y ników, agentów h a n d l o w y c h , j a k też p i e r w s z e nak bardziej i dokładne b a d a n i a prowadzone wpływów są głównie biorą początek dopiero przez pomiędzy W i e l k ą Francuzów, Brytanią terytoria pustyni. F r a n c u s k i e badania podróż­ próby opracowań n a u k o w y c h . wynikiem a Francją Jed­ od p i e r w s z y c h l a t X X w . bowiem tej ostatniej podziału dostały strefy się z n a c z n e miały c h a r a k t e r p r a k t y c z n y . Dążyły bądź do lepszego p o z n a n i a ludności c e l e m pełniejszego j e j podporządkowania władzom m e ­ tropolii, bądź, i to p r z e d e wszystkim w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h , do o d k r y c i a złóż m i n e r a l n y c h , które — j a k wykazały d o t y c h c z a s o w e p r a c e — występują obfi­ cie i już obecnie stają się przyczyną c o r a z s z y b s z y c h i głębszych z m i a n społecznog o s p o d a r c z y c h w związku z r o z w o j e m przemysłu górniczego i przetwórczego n a t e ­ renach nieliczne plemiona zamieszkałych Wspominam Saharą, p o m i m o i opowieści, przez koczownicze. o t y c h z n a n y c h skądinąd f a k t a c h , p o m i m o b o w i e m zainteresowania istniejącej l i t e r a t u r y , nagromadziło się w i e l e p r z e d z i w n y c h które nowe opracowania pologicznych, dawniej zacierają naukowe prawdziwy obraz Sahary i jej ludności. legend Istniejące dotyczą z z a s a d y j e d y n i e w y b r a n y c h zagadnień a n t r o ­ historycznych, geologicznych itp. O p r a c o w a ń bardziej ogólnych jest n i e w i e l e i każde z n i c h , jeśli oparte n a r z e t e l n y c h b a d a n i a c h , s t a n o w i c e n n y p r z y ­ czynek do p o z n a n i a Wydana tego o l b r z y m i e g o obszaru. w 1960 r. książka L . C . B r i g g s a Plemiona Sahary stanowi bez wątpie­ n i a o p r a c o w a n i e o dość s z e r o k i m c h a r a k t e r z e . B r i g g s jest doświadczonym b a d a c z e m , a u t o r e m i n n y c h p r a c dotyczących tego r e j o n u . O s t a t n i e jego dzieło jest w y n i k i e m kilkuletnich literatury badań terenowych francuskiej, zamieszkujących oraz kompilacji a n g i e l s k i e j , włoskiej faktów itd. Autor na podstawie daje szeroki istniejącej obraz cały t e r e n p u s t y n i b e z względu n a współczesne g r a n i c e ludów państwo- �RECENZJE 388 we. O p i s y poszczególnych p l e m i o n p o d b u d o w u j e obszerną charakterystykę w a r u n ­ k ó w n a t u r a l n y c h wliczając w to ukształtowanie t e r e n u , zasoby w o d n e , s u r o w c o w e , różnice k l i m a t y c z n e i t d . Żyjące p l e m i o n a t r a k t u j e w a s p e k c i e h i s t o r y c z n y m , s t a r a ­ jąc się przedstawić i c h oceny c h a r a k t e r y s t y c z n e j a k o w y n i k długotrwałych p r o ­ cesów d z i e j o w y c h . W rozważaniach s w y c h częściowo w y k o r z y s t u j e dostępny m a ­ teriał a r c h e o l o g i c z n y , p r z e p r o w a d z a krytyczną analizę źródeł p i s a n y c h , przekazów u s t n y c h i t d . B r i g g s o m a w i a w s w e j książce w s z y s t k i e g r u p y ludnościowe t e r e n u S a h a r y jeśli n i e całkiem d z i s i e j s z e j , to w każdym r a z i e s p r z e d k i l k u l a t , a więc l u d y osiadłe grupujące się w r o l n i c z y c h ośrodkach południa i w a r o w n y c h m i a s t a c h h a n d l o w y c h t y p u G h a r d a i a . Szczególnie w i e l e m i e j s c a poświęca p l e m i o n o m e k o ­ n o m i c z n i e ważniejszym l u b c i e k a w s z y m ze względu n a swą odrębność, np. p l e m i o ­ n o m H a r a t i n , D a u a d a , B e r b e r ó w Z e n a t a , Mozabitów i i n n y c h . Odrębny dział p r a c y s t a n o w i omówienie p l e m i o n myśliwsko-zbierackich i k o c z o w n i c z y c h . T y m o s t a t ­ n i m a u t o r poświęca w i e l e s t r o n s w e j książki, l u d y t e b o w i e m są najważniejszymi g r u p a m i p l e m i e n n y m i S a h a r y i one głównie kojarzą się z pojęciem t y p o w e j l u d ­ ności obszarów p u s t y n i . P l e m i o n a Tuaregów, T e d a , C h a a m b a , M a u r ó w o m a w i a n a p o d s t a w i e s t a r a n n i e w y b r a n y c h przykładów: T u a r e g ó w z H o g g a z u , T e d a z T i b e s t i itp. Z a k r y t e r i u m w y b o r u p r z y j m u j e f a k t większej i z o l a c j i od w p ł y w ó w o b c y c h t y c h właśnie g r u p ludności p l e m i o n . Książka daje możliwie pełny o b r a z zwyczajów, wierzeń, o r g a n i z a c j i p o l i t y c z ­ nych, religijnych, s t r u k t u r y socjalnej i ekonomicznej plemion Sahary. Obraz ten w z b o g a c a dość szczegółową charakterystykę c e c h f i z y c z n y c h poszczególnych p l e ­ m i o n . O p i s y strojów, próba u s t a l e n i a i c h p o c h o d z e n i a , opisy szałasów, namiotów, c h a t i m i a s t s a h a r y j s k i c h , opisy pokarmów, sposobów odżywiania, c h a r a k t e r y s t y k a n a j b a r d z i e j t y p o w y c h zwierząt d o m o w y c h , a n a l i z a n a j b a r d z i e j rozpowszechnio­ n y c h chorób uzupełniają dość szczegółowy w i z e r u n e k poszczególnych l u d ó w p u s t y n i i pozwalają prześledzić n a j r o z m a i t s z e a s p e k t y i c h życia. W w i e l u j e d n a k m i e j s c a c h n i e udało się a u t o r o w i uniknąć dość p o w i e r z c h o w n y c h i p o c h o p n y c h wniosków wyciągniętych n a p o d s t a w i e n i e z b y t przekonywających faktów. O d n o s i się to do s p r a w y p o c h o d z e n i a p l e m i o n , m n i e j zwłaszcza ważnych i n i e l i c z n y c h , wewnętrznej organizacji politycznej i s p e k u l a c j i n a temat p e r s p e k t y w rozwojowych. T a ostatnia s p r a w a , j e j p o t r a k t o w a n i e , w z b u d z a szczególnie w i e l e zastrzeżeń w o b e c f a k t u , iż książka p i s a n a była w o k r e s i e t r w a n i a w o j n y a l g i e r s k i e j i t y m s a m y m g e n e r a l i z u ­ jące t w i e r d z e n i a , że p l e m i o n a muzułmańskie zamieszkujące Saharę (w t y m o c z y ­ wiście algierską) n i e mają zupełnie p o c z u c i a przynależności n a r o d o w e j , l e c z t y l k o wyznaniową i klanową, w świetle w a l k z F r a n c u z a m i — j a k o z a b o r c a m i , n i e zaś i n n o w i e r c a m i — n i e b a r d z o się p o t w i e r d z a . P r a c a B r i g g s a m a j e d n a k nieocenioną wartość j a k o d o k u m e n t bezpowrotnie ginącego świata, który p o d n a p o r e m n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i , dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h w pełni wkraczającej n a t e r e n y S a h a r y , r o z p a d a się w g r u z y , burząc całą w i e l o w i e k o w ą tradycję i s t a r e układy społeczne. Wiktor K L A U S F E R D I N A N D , The Horizontal v o l . 5, K o b e n h a v n Windmills Andrzej Daszewski of W e s t e r n A f g h a n i s t o n , F o l k , 1963, s. 71—89, i l u s t r . 11, b i b l i o g r a f i a . P r a c a К. F e r d i n a n d a , duńskiego etnografa, j e s t w y n i k i e m jego g r u n t o w n y c h studiów n a d kulturą A f g a n i s t a n u i badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z a n y c h w t y m k r a j u podczas d w u w y p r a w n a u k o w o - b a d a w c z y c h , p i e r w s z e j w l a t a c h 1953—1955 �389 RECENZJE i powtórnej w r o k u 1960 (kwiecień—październik) f i n a n s o w a n y c h p r z e z władze d u ń ­ skie. A u t o r przeprowadzał b a d a n i a t e r e n o w e na granicy Persji i Afganistanu kując d a w n e g o t y p u wiatraków, m ł y n ó w o j e d n e j poszu­ osi napędowej i pracującej. T y p t e n o p i o n o w e j osi jest z n a n y z t a m t e j s z y c h terenów z czasów późnosassanidzkich, a potwierdzony we wczesnych źródłach pisarzy muzułmańskich. Perski geograf z X w., a l - T a b a r i (t 923), n o t u j e opowieść o tego t y p u młynach z I r a n u z a czasów k a l i f a O r n a r a (t 644). I n n i k r o n i k a r z e a r a b s c y z X w . wspominają w i a t r a k i o p i o ­ n o w e j osi j a k o j e d n o z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h z j a w i s k występujących w S i s t a n i e w e wschodnim I r a n i e . N i e s t e t y , z tego c z a s u n i e m a dokładnego opisu k o n s t r u k c j i t a ­ kiego wiatraka. typu al-Dimashqi, Stary Ghorian, połowie Qal'a. (Badacz geograf przetrwał K. Ferdinand w miejscowości leżące w syryjski z przełomu konstrukcji młynów-wiatraków ten typ wiatraków i Afganistanu. w Dopiero dał opis drogi w i XIV w.n.e., do n a s z y c h czasów n a p o g r a n i c z u swych badaniach okolicach pomiędzy XIII z Sistanu. Heratu; Heratem terenowych Ghorian j e s t to małe a nadgraniczną Persji znalazł t a k i e młyny miasteczko miejscowością Islam spotykał też t a k i e w i a t r a k i w o k o l i c y F a r a h ) . W i a d o m o z l i t e r a t u r y o występowaniu t a k i c h młynów w o k o l i c y G h a z n i i K a b u l u w Afganistanie. W i a t r a k i te z b u d o w a n e są z cegły surówki i w y p a l a n e j , w postaci wieży tej od s t r o n y północnej z szerokim północnych z odchyleniami) dla wylotu powietrza. Otwory pionowym i wąskim otworem pionowym (dla c h w y t a n i a otworem po stronie otwar­ wiatrów przeciwnej te są wysokości skrzydeł w i a t r a c z n y c h . Często m ł y ­ n y w i a t r a k i stoją s z e r e g i e m , p r z y b u d o w a n e j e d e n do drugiego, i tworzą cały zespół przemysłowy. W e w n ę t r z n a k o n s t r u k c j a w i a t r a k a składa się z p i o n o w e j osi j a k o głównej czę­ ści składowej całego m e c h a n i z m u . Z osią tą u dołu połączony j e s t górny kamień młyński. W p a p r z y c y , a r a c z e j p o d nią, u m i e s z c z o n a j e s t p a n e w k a , w którą dzi górny k o n i e c w r z e c i o n a . Wrzeciono „takht-i-asia" (trzon, p o d s t a w a nosić d l a r e g u l o w a n i a się n a grubej wcho­ podstawie, zwanej młyna), którą za pomocą klinów można l e k k o p o d ­ grubości przemiału. Oś młyna p o s i a d a w górnej s w e j nych w wspiera ośmiu p i o n a c h , Długość poszczególnych p a r t i i po sześć r a m i o n p o z i o m y c h n a których p r z y m o c o w a n e ramion dochodzi są skrzydła-łopatki umieszczo­ z trzciny. do 2,5 m, wysokość skrzydeł-łopatek do 5,5 m. W zależności od siły w i a t r u są one s z e r s z e l u b węższe. Oś u t r z y m u j e w pio­ nie jest rodzaj kuny przymocowanej do p o p r z e c z n e j belki, w którą wpuszczony górny wierzchołek osi. N a łopatki i skrzydła siła w i a t r u n a p i e r a poziomo, a n i e — j a k w większości e u r o p e j s k i c h Poniżej części o t w a r t e j oś młyna, z n a j d u j e zmagazynowane rynienką się właściwe jest zsypuje w i a t r a k ó w — p i o n o w o (z dla wiatru, obok, w odchyleniami). pod sklepieniem, pomieszczenie glinianym przez które młynarskie. Zboże zbiorniku, się n a paprzycę. Górny kamień z którego do wąską przechodzi przemiału drewnianą młyński j e s t r u c h o m y . Wokoło górnego k a m i e n i a b i e g n i e g l i n i a n a o c h r o n a , a b y mąka n i e rozsypywała się wokoło. Z na jednego b o k u mąkę. Z w ochronie Przesiewanie afgańskimi jest p r z e r w a , mąki wiatrakami „młynki m o d l i t e w n e " wykonywane o pionowej wzmiankowane w poniżej której z n a j d u j e jest się zagłębienie ręcznie. osi wiążą się ściśle źródłach w centralnoazjatyckie I V w . n.e. Podoibne wiatraki używane są n a północnych wybrzeżach C h i n i w C h i n a c h południowych do szania pomp irygacyjnych. w Persji i Afganistanie. w końcu XIII Pierwowzorów Przypuszcza w., z a czasów tych wiatraków w się, że zapożyczono j e z terenów panowania mongolskiej poru­ Chinach szuka dynastii. się irańskich �RECENZJE 390 A u t o r n i e w y p o w i a d a się, c z y młyny-wiatraki e u r o p e j s k i e wiążą się z irański­ m i . S t w i e r d z a t y l k o , że e u r o p e j s k i e w i a t r a k i o poziomej życzenia ze W s c h o d u , odnośnie z okresu wojen do p i o n o w y c h , o s i są uważane z a z a p o ­ krzyżowych. N i e w y p o w i a d a p r y m i t y w n y c h wiatraków z Bornholmu swego z d a n i a i Słowenii, l e c z jest skłonny sądzić, że są one pozostałością europejską wcześniejszej fazy rozwo­ jowej. Krzysztof FERNAND Noire, 1960, s. 466 + 6 n l b . i Narastający w тара. ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci proces t w o r z e n i a się młodych n a ­ rodów afrykańskich z n a j d u j e Langenhove śledząc swój w y r a z w bogatej l i t e r a t u r z e naukowej. jeden narodów z aspektów A f r y k i , rozwój i c h świadomości n a r o d o w e j , zakresie zainteresowania les—Weissenbruch tworzenia się Czarnej k o n t y n u u j e s w o j e wcześniejsze w t y m (F. v a n Langenhove, L a nationalité albanaise, Bruxel­ 1914). iPraca Consciences obszernych Afrique V A N L A N G E N H O V E , C o n s c i e n c e s t r i b a l e s et n a t i o n a l e s e n Bruxelles Van Wolski studiów tribales et' nationales naukowej literatury źródłową stanowią k o l o n i a l n e r a p o r t y k a n i s t y c z n y c h , artykuły p r a s o w e . żań a u t o r a , o b e j m u j e kraje en Afrique Noire powistała w a f r y k a n i s t y c z n e j , obok rządowe, s p r a w o z d a n i a której wyniku jej z konferencji Z a k r e s t e r y t o r i a l n y , będący p r z e d m i o t e m środkowej rozwa­ p a r t i i k o n t y n e n t u afrykańskiego: G w i n e a , M a l i , Wybrzeże Kości Słoniowej, G h a n a , Togo, D a h o m e y , bazę afry- Senegal, Nigeria, Kame­ run, Gabon, K o n g o (dawne francuskie i belgijskie), R u a n d a - U r u n d i , K e n i a , Tan­ g a n i k a , N i a s a . Stopień o p r a c o w a n i a materiału dotyczącego poszczególnych n i e j e s t j e d n a k j e d n o l i t y . Najwięcej przykładów p r z y t a c z a a u t o r z terenów G h a n y , Nigerii, Konga i Kenii. Wynika to zarówno z bogatszych procesów i krajów konfliktów społecznych, j a k i e te k r a j e przeżywały, j a k i ściśle z powyższym związanej b o g a t ­ szej l i t e r a t u r y naukowej. T w o r z e n i e się świadomości n a r o d o w e j w A f r y c e ogólnoświatowego, który od końca X V I I XX j e s t d a l s z y m ciągiem p r o c e s u w. z A m e r y k i , poprzez Europę, w 2 poł. w. dosięgną! A z j i i A f r y k i . Rozważania podstawowych Wśród nad świadomością narodową rozpoczyna autor od definiowania pojęć: świadomość n a r o d o w a i świadomość p l e m i e n n a . czynników charakterystycznych wg językowa, r e l i g i j n a , ogólnokulturowa, dominują własnego t e r y t o r i u m i o p o z y c j a przeciwko autora dla narodu, j a k Wspólnota szczególnie d w a : przywiązanie wszelkiej obcej do dominacji politycznej. T e n o s t a t n i e l e m e n t odróżnia, z d a n i e m a u t o r a , świadomość narodową od w s z e l k i c h typów świadomości społecznej związanych z t e r y t o r i u m . Świadomość przynależ­ ności do określonego n a r o d u w y n i k a z rozróżnienia, j a k i e jego członkowie w a j ą między sobą a o b c y m i , co m a n i f e s t u j e się szczególnie w w y p a d k u odczu­ konfliktu. N a c z e l n y m e l e m e n t e m tworzącym świadomość narodową i będącym jego integralną częścią j e s t wspólny opór p r z e c i w k o obcej w całej Europie i Ameryce dominacji. Autor udowadnia, ruch narodowy kształtował że p r a w i e się pod z n a k i e m oporu. Specyfiką afrykańską j e s t to, że narastał on w s y t u a c j i k o l o n i a l n e j i był s k i e r o w a ­ n y p r z e c i w k o g r u p i e obcej Rzuca dokonano się w oczy fakt n i e t y l k o e t n i c z n i e , ale r a s o w o i k u l t u r o w o . omówienia pojęcia „świadomość b e z bliższego z a t r z y m y w a n i a się n a pojęciu narodowa", „naród" w ogóle którego oraz n a �RECENZJE 391 c z y n n i k a c h , które go kształtują. W przeciwieństwie do powyższego pojęcie „ ś w i a ­ domość p l e m i e n n a " zostało omówione łącznie z bliższą charakterystyką p l e m i e n i a i różnymi s p o s o b a m i jego d e f i n i o w a n i a p r z e z poszczególnych autorów. G e n e r a l n i e biorąc w z a k r e s g r u p p l e m i e n n y c h k w a l i f i k u j e autor w s z y s t k i e l u d y o m a w i a n e g o t e r y t o r i u m z o k r e s u s p r z e d n a s i l e n i a k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , podkreślając zresztą n i e j e d n o l i t y stopień i c h r o z w o j u — począwszy od społeczeństw, o t r a d y c j a c h o r g a ­ n i z a c j i państwowej (np. B u g a n d a , R u a n d a - U r u n d i , D a h o m e y ) . F a k t y c z n i e b o w i e m biorąc rozkład wspólnoty p l e m i e n n e j w w i e l u z t y c h g r u p był już d a l e k o p o s u ­ nięty. C z y n n i k i e m , który z d a n i e m a u t o r a j e s t wspólny zarówno d l a g r u p o r o z ­ winiętej o r g a n i z a c j i społecznej, j a k i b a r d z i e j p r y m i t y w n y c h , a który s t a n o w i o i c h świadomości p l e m i e n n e j , jest ważność s y s t e m u pokrewieństwa. O d niego b o w i e m uzależniony j e s t cały układ społeczny, e k o n o m i c z n y , p o l i t y c z n y c z y r e l i g i j n y p l e ­ mienia. • W a ż n ą rolę w u m a c n i a n i u świadomości p l e m i e n n e j stanowią również w o j n y . W p ł y w a j ą one n a to, że p l e m i o n a podlegają nagłej f l u k t a c j i ; f l u k t a c j i podlega r ó w ­ nież świadomość przynależności do danego p l e m i e n i a . J e s t ona najczęściej a f i r m o w a n a odróżnieniem „ m y " od „oni": obcy, źli. Z k o l e i s z k i c u j e a u t o r z a r y s w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmańskiej, j e j r o l i k u l ­ t u r o - i państwowotwórczej w C z a r n e j A f r y c e . P o w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmań­ s k i e j następują p i e r w s z e k o n t a k t y h a n d l o w e z E u r o p e j c z y k a m i ( P o r t u g a l i a , H o l a n ­ dia, A n g l i a ) . Jednocześnie z n a r a s t a n i e m k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j n a w s c h o d n i m wybrzeżu ( M o z a m b i k , T a n g a n i k a ) d o m i n u j e h a n d e l muzułmański. Wczesne etapy kolonizacji i handel niewolnikami odegrały ogromną rolę w kształtowaniu się p r o f i l u e k o n o m i c z n e g o A f r y k i , miały p e w i e n w p ł y w n a rozkład struktury plemiennej ludności t u b y l c z e j , szczególnie g r u p bezpośrednio tych w system handlu. W nowych organizmów przed etapem znajdujemy nocnej wypadkach państwowych. reżymu k o l o n i a l n e g o stały się bodźcem Generalny wyglądał obraz układu następująco: — emiraty Haussa i Fulah, a w Afryce wschodniej spotykamy wciągnię­ do t w o r z e n i a politycznego n a d Zatoką silną konfederację p l e m i o n A s z a h t i , państwa D a h o m e y Nigerii naty. W wielu się Afryki Gwinejską i Y o r u b a , w pół­ c e n t r a l n y m S u d a n i e l i c z n e sułta­ dobrze z o r g a n i z o w a n e królestwa Ugandy: A n k o l e , T o r o , B o n y o r o i B u g a n d a , królestwa R u a n d a i U r u n d i . W K e n i i i T a n g a n i ­ ce b r a k bardziej z w a r t y c h o r g a n i z a c j i p o l i t y c z n y c h ; podobnie z l e p e k n i e w a n y c h ze sobą p l e m i o n stanowiło System kolonialny, który w sfedero- Kongo. końcu X I X w. objął całą t z w . Czarną Afrykę, w p r o w a d z i ł ludność tubylczą w s t a n zależności, w orbitę n o w e g o s y s t e m u a d m i n i ­ stracyjnego i ekonomicznego. K o n t a k t nowej tej ostatniej i odróżniał zawsze k u l t u r y z tubylczą podkreślił niższość d w a pojęcia: człowieka czarnego i białego. S y s t e m y rządów k o l o n i a l n y c h zarówno a s y m i l a c y j n y s t o s o w a n y przez F r a n c u ­ zów, j a k i „rządów pośrednich" przyjęty p r z e z A n g l i k ó w — doprowadziły do cał­ kowitego norm przewrotu dotychczasowego układu plemiennego: i s y s t e m u wartości, w r e s z c i e uniezależniania wego. P r o c e s t e n n a z y w a n y czynnikiem wzmagającym jest powszechnie detrybalizację upadku tradycyjnych się j e d n o s t k i od zespołu „detrybalizacją". O g r o m n i e było kształtowanie się rodo­ ważnym ośrodków miej­ s k i c h . A u t o r p o d a j e krótką charakterystykę t a k i c h m i a s t , j a k B r a z z a v i l l e , L e o p o l d ville i Elizabethville. Czynniki ekonomiczne powodują liczne sezonowe migracje do miast, gdzie tworzą się n o w e t y p y stosunków społecznych. O b o k kontaktów z ludźmi pochodzą­ c y m i z t y c h s a m y c h okręgów i trwałych kontaktów ze w s i a m i r o d z i n n y m i tworzą się n o w e g r u p y społeczne t y p u z a w o d o w e g o . Anomalią m i a s t afrykańskich jest to. �RECENZJE 392 że większość i c h t u b y l c z y c h mieszkańców z a m i e s z k u j e t u s e z o n o w o i n i e zakłada rodzin. Niemniej tworzy i przemysłowców W i miastach białymi się g r u p a nazywanych też ujawniają zarówno w ludzi przez mających duże autora głównymi czynnikami kontrasty między życia, j a k i s y s t e m i e i poniżenia conych aspiracje. najsilniejsza Narasta drobnych handlowców „evolués". się n a j s i l n i e j standardzie Świadomość nierówności wykształconych, autora niechęć determinującymi ludźmi czarnymi dyskryminacji. jest wśród i opozycja, tworzenie się ludzi które wykształ­ są zdaniem świadomości naro­ dowej. Pierwszą j a w n ą reakcją n a s y s t e m nierówności i d y s k r y m i n a c j i stały się już od końca X I X w. r u c h y r e l i g i j n e o aspekcie mesjanistycznym, takie j a k k i m b a n - gizm Mpadi i Kościół Czarnych-Simona w Kongo, religia Kitwala rozpowszech­ niająca się z R o d e z j i i N i a s y do K o n g a i b. F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j i i n n e . Ruchy te s k i e r o w a n e rzucała pewne częściowo p r z e c i w k o zakazy dotyczące dogmatyce niektórych chrześcijańskiej, dawnych instytucji która n a ­ plemiennych i obrzędów, odegrały jednocześnie rolę unifikującą w i e l e p l e m i o n i stanowiły wyj­ ście poza ideologię własnego k l a n u l u b p l e m i e n i a . Wraz z rozwojem miast, rozwojem s y s t e m u oświaty w z r a s t a też r o l a i n t e l e k t u a ­ listów murzyńskich. Spodziewają się oni dzięki wykształceniu osiągnąć możliwości, którymi B i a l i zdobywają b o g a c t w o i władzę. W barierę d y s k r y m i n a c j i . W i e l u a dzięki s t u d i o m zacji w Europie europejskiej, prawa człowieka, równość i doszukiwać Europa żyła j e s z c z e w Wskazuje Peoples na Party kraju, Union postępowe hasła narodowa, oni interesować cywili­ demokracja, historią własnej języka jednocześnie do literackiego. wszystkim licznych Dążą Oddziaływanie po I I w o j n i e partii kiedy rozwoju elity światowej. narodowych, np. Convention 1949 r. p r z e z N k r u m a h a , Kenya założonej p r z e z Kenyattę i i n . Popularność n o w y c h z n a c z n i e zachwiała Uczestnictwo się jednak afrykańskiego, świetności, szczególnie z o k r e s u , n a Złotym Wybrzeżu w autorytet d y n i e w okręgach w i o s k o w y c h czenie. się grunt niezależność i zacofaniu. własnego się p r z e d e tworzenie założonej African National wódców to dawnej prymitywizmie obserwuje n a własny patriotyzm, niej t y m z a k r e s i e napotykają się przywódcami r u c h u i i n . Zaczynają się w własnego intelektualnej przenoszą j a k wolność, kultury kulturalnego z nich staje wodzów oddalonych przywódców t r a d y c y j n y c h , których przy­ władza je­ od dużych m i a s t zachowała d a w n e z n a ­ plemiennych obserwuje się szczególnie w ru­ c h a c h s e p a r a t y s t y c z n y c h . S e p a r a t y z m p l e m i e n n y t r a k t o w a n y był j a k o sposób u t r z y ­ mania dawnej Kolonialny miennymi władzy. podział a d m i n i s t r a c y j n y , miał duże z n a c z e n i e niezgodny unifikujące. z właściwymi t e r y t o r i a m i Różne, często u p r z e d n i o wrogie ple­ ple­ m i o n a , znalazły się w o b e c tego s a m e g o s y s t e m u władzy, d y s k r y m i n a c j i i w y z y s k u . Pojawia się p o c z u c i e świadomości n a r o d o w e j n y c h p r z e z władze k o l o n i a l n e . Najważniejszą lity system ekonomiczny spajający się różnych g r u p często w r o g i c h , w granicach politycznych wytyczo­ rolę w t y m z a k r e s i e o d g r y w a różne r e g i o n y i zmuszający j a k zdarzało się to w w y p a d k u do jedno­ unifikowania państwa Ruan­ da-Urundi. Unifikujące nie znaczenie mieszkańców kolonii miała świadomą uzasadnioną ekonomicznie n y c h krajów, n p . U n i a Afryki Afryki Centralnej: asymilacyjna obywatelami Rodezja, akcję Wschodniej: Niasa. polityka francuskimi. Wielka unifikującą Francji i Brytania przez tworzenie Uganda, Kenia, Tanganika, uczynie­ prowadziła unii oraz róż­ Unia �393' RECENZJE Zlepkiem różnych p l e m i o n jest N i g e r i a złożona z p i e r w o t n e j Nigerii i dwóch protektoratów. Polityka unifikacyjna wywołała gerii, w s z e r e g o p o z y c j i p l e m i o n , np. w Ugandzie, Ni­ Niasie. Najważniejsze znaczenie kolonializmowi. Wśród ruch w Mau-Mau unifikujące wystąpień Kenii, który miała szczególną objął jednak wspólna gwałtownością przede walka wszystkim plemiona z a d a n i e m było wytępić w s z y s t k i c h Europejczyków przeciwko charakteryzował Kikuyu. się Jego i zabrać zagarniętą p r z e z nich ziemię. Wystąpienia w U g a n d z i e konstytucjonalny charakter i Niasie miała miały swój a s p e k t w a l k i o ziemię. walka o niepodległość w Ghanie. m i e j s c e wspólnej w a l k i o niepodległość s z y b k o zajęły d a w n e s p o r y Bardziej W Nigerii międzyplemien- ne. Sprzeczność między w a l k ą o uniezależnienie się od władzy k o l o n i a l n e j a s i l n y ­ m i tendencjami s e p a r a t y z m u regionalnego najbardziej k r w a w o wystąpiła w b. K o n ­ go B e l g i j s k i m . Rozpadła się również U n i a państw wchodzących w skład b. F r a n c u s k i e j ki Zachodniej i F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j . Spośród państw do n i e j cych najbardziej państwa w dojrzała p o l i t y c z n i e okazała się G w i n e a . P o z a Federacją M a l i i n n e postanowiły jednak polityce ekonomicznej Wnioski mości autora narodowej Afryce jest wspólnotę sytuacja kolonializmem narzucającej łecznego. Opór zachować handlową oraz koordynację i społecznej. są pokrótce następujące: specyfiką w ściśle u w a r u n k o w a n e rasowo, Afry­ należą­ model i oporem się j e j dominacji kultury i organizacji spo­ Zdaniem podlega fluktuacji i osiąga, podobnie j a k inne typy zależnie od okoliczności, już życia r n e s j a n i s t y c z n y c h , s w o j e n a s i l e n i e osiąga w w a l k a c h niepodległościowych. narodowa, zorganizowane było obcej ruchach świadomość bardziej grupy w autora formy Tworzenie przeciwko zupełnie o d m i e n n e j t e n , przybierający kształtowania się świado­ kolonialna. świadomości różne społecznej, stopnie nasilenia. W Czarnej Afryce r o z w ó j tej świadomości osiągnął swój p u n k t k u l m i n a c y j n y n a etapie różnych g r u p e t n i c z n y c h w wa konsolidacji konkretnej # realizacji żądań walce o niepodległość. niepodległościowych rozbiła Perspekty­ względną spoistość p l e m i o n zamieszkujących daną kolonię. Z a o b s e r w o w a ć można nawrót do separatyzmów międzyplemiennych zaostrzających dominowania państwie. W w n o w o powstałym związku z założeniami i w n i o s k a m i autora P r z e d e w s z y s t k i m r z u c a się w oczy o d s e p a r o w a n i e dawnych się w miarę r y w a l i z a c j i w nasuwają się p e w n e chęci refleksje. pojęcia „świadomość narodowa" od pojęcia „naród". W y d a j e się, j a k b y były to d w a odrębne z j a w i s k a , które moż­ na rozpatrywać tycznej, która niezależnie zdaniem od siebie. O p o z y c j a autora m a przede przeciwko wszystkim obcej narodową, konsolidowała w g r a n i c a c h a d m i n i s t r a c y j n y c h j e d n e j r a z bardzo zróżnicowane bardzo szybkie byłoby szczęśliwiej świadomością odradzanie bardziej się antagonizmów świadomość antykolonialną? m i e r z e przyczyniła kiem e t n i c z n i e . Że k o n s o l i d a c j a wspólnego Wydaje przekonywającym własnej autonomii, co określane Proces kształtowania się jest świadomości świadomości i dojrzewać będzie zależnie od r o z w o j u C z y więc o niepodległość w narodowej, przez autora narodowej w kulturalnego jako czego grup nie nazwać ogromnej wykładni­ e t n i c z n y c h do separatyzm Afryce nie­ świadczy u c i s k u i chęci jego z r z u c e n i a dążenie poszczególnych jest kolonii grupy międzyplemiennych. poli­ świadomość t a n i e była trwała, się, że w a l k a się do r o z b u d z e n i a dominacji determinować dopiero plemienny. rozwija się- i gospodarczego danego p a ń ­ s t w a afrykańskiego, od p r o c e s u t w o r z e n i a się ' w n i m n a r o d u l u b narodów. �RECENZJE 394 O b r a z t w o r z e n i a się świadomości a n t y k o l o n i a l n e j i n a r o d o w e j r y s u j e się w b o g a t y m w Czarnej Afryce materiale przytoczonym przez autora bardzo n i e . P e w n ą rezerwę o d c z u w a jasno i logicz­ się j e d y n i e do n i e z b y t wyraźnie s p r e c y z o w a n e j n i c j i pojęcia „świadomość n a r o d o w a " defi­ i wiązania j e j ze z j a w i s k a m i o s z e r s z y m z a ­ k r e s i e , niż w z a s a d z i e s t a n o w i świadomość n a r o d o w a . łeczne zachodzące n a t y m t e r y t o r i u m o m a w i a n e S z k o d a też, że p r o c e s y są w o d e r w a n i u od z j a w i s k spo­ gospo­ darczych. Nasuwa się chęć porównania ze sobą dwóch p r a c traktujących n i u się narodów w A f r y c e : I . I . P o t i e c h i n a Formirowanije jvżno-afrykanskich Bantu oraz wyżej r e c e n z o w a n e j . R z u c a się w oczy s k r a j n i e o d m i e n n e i w grupę etniczną oparciu obszcznosti („Trudy Instituía E t n o g r a f i i i m . M . M a k ł a j a " , t. 29: 1955) teoretycznych i odmienny bierze o kształtowa­ nacjonalnoj ustawienie sposób i c h r e a l i z a c j i . P o t i e c h i n z a podstawę zamieszkującą o stalinowską definicję pod względem narodu terytorialnym rozpatruje wszelkie założeń rozważań różne kolonie czynniki będące z a l u b p r z e c i w u t w o r z e n i u się n a r o d u bantuańskiego. G r o s jego rozważań dotyczy sytuacji potrak­ towane i przemian ekonomicznych, natomiast zostały m a r g i n e s o w o . V a n Langenhove zagadnienia świadomości natomiast koncentruje n i e n a z a g a d n i e n i a c h świadomości, a j e j rozwój wiąże p r z e d e stkami administracyjnymi Marginesowo danych potraktowane kolonii zostały a z kolei późniejszych zagadnienia wszystkim z niepodległych LUCY MAIR, Great Nowoczesna Badania Primitive Government, Penguin jedno­ państw. ekonomiczne. Joanna Middlesex, się w y ł ą c z ­ Books Maciejewska. 1962, Harmondsworth, Britain. etnografia terenowe nie uznaje współczesnych hipotezami o domniemanym pojęcia „pierwotnej anarchii ustrojowej". społeczeństw p r y m i t y w n y c h zachwiały dawnymi b r a k u w s z e l k i e j w ł a d z y i rządności, mającym cechować ustroje w i e l u p i e r w o t n y c h l u d ó w n a Z i e m i . T y m n i e m n i e j t r z e b a znać, że f o r m y rządów i sposoby sprawowania władzy oraz w y m i a r u jakoby przy­ sprawiedli­ wości wśród p r y m i t y w ó w n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z n i e odbiegały od szablonów, z któ­ r y c h wzrastał e u r o p e j s k i podróżnik, k o l o n i z a t o r i b a d a c z . Również i w X I X - w i e c z nej Afryce biali zaawansowane zdobywcy kolonialni ze z d z i w i e n i e m spotykali znacznie nawet k u l t u r a l n i e społeczeństwa, które n i e posiadały a n i w ł a d c ó w i s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h ośrodków władzy, a n i sądów, p o l i c j i , s y s t e m u p o d a t k o w e g o — słowem t y c h urządzeń, które w pojęciu E u r o p e j c z y k a składały się n a tradycyjną instytucję władzy. R z e c z zrozumiała iż pierwszą reakcją cudzoziemców było d o p a t r y w a n i e w istniejącym dania naukowe s t a n i e r z e c z y c h a o s u ustrojowego. wykazały, że n a w e t Późniejsze stosunkowo dokładne się ba­ pierwotnych ludów C z a r n e j A f r y k i istniały wyraźne k o n c e p c j e p r a w i rządów, które stopniowo rozwi­ jały się i zmieniały. M i m o b o w i e m wśród b a r d z o jednak podboju kolonialnego różne f o r m y tych pier­ w o t n y c h ustrojów istniały w d a l s z y m ciągu p r z e z całe dziesiątki l a t , a w i e l e z n i c h dotrwało w częściowo tylko zmienionej formie do n a s z y c h j e i badając tradycję u c z e n i m o g l i prześledzić stopniowo początkowo służącej r o d z i n o m i n i e w i e l k i m g r u p o m i narodom, a wreszcie wielonarodowym T y m właśnie różnym f o r m o m łi c z a r n y c h mieszkańców Afryki czasów. Obserwując kształtowanie się władzy, l o k a l n y m , następnie szczepom królestwom. sprawowania Wschodniej władzy i w y m i a r u poświęciła sprawiedliwości swą pracę P r i m i t i v e G o - �RECENZJE vernement a n g i e l s k a u c z o n a , L u c y M a i r . Autorkę zaliczyć można do kręgu uczniów Bronisława kultura Malinowskiego. społeczeństw obserwacje rozwój i 395 O d lat zajmuje murzyńskich życia wieśniaków i kształtowanie Ghanie. się Zainteresowania w w się b a d a n i e m dobie współczesnej. Ugandzie i Niasie, a w przemian, j a k i m Lucy ustrojów i i n s t y t u c j i społecznych naukowe L . Mair najlepiej zresztą Policies in Twentieth Anthropology i An a p r z e d e w s z y s t k i m Survey obserwacji rodzaju sposoby kontrowersje People of African d o w c z y n i t z w . antropologii stania African Marriage stosowanej etnograficznych in the i s p r z e c i w y . N i e analizując stosowanej Zasadniczo nych — o stronnicze Primitive jednak ustrojów Studies Century (1934), (1953). J a k o w y k ł a ­ wykorzy­ polityki kolonialnej. ich t u obszernie warto Tego stwierdzić, że to Government pomawiać autorkę — przedstawienie Government murzyńskich tytuły przedstawia szcze­ owej k o n c e p c j i u s z e r e g u ludów A f r y k i J e s t to t y m c i e k a w s z e , że n i e p o d o b n a pologii ilustrują k o l o n i a l n y c h budziły i budzą l i c z n e właśnie L u c y M a i r w końcowych p a r t i a c h Primitive rze i otwarcie niepowodzenia Nigerii a u t o r k a zajmowała się p r o b l e m e m wprzęgania n a u k i do potrzeb badała w in Africa, and Change do celów b r y t y j s k i e j ulega prowadziła ostatnich latach nowych i n n y c h p r a c ogłoszonych p r z e z nią d r u k i e m j a k : Native Applied Mair obrazu jest pracą i z zagadnieniami w ciemnych analizującą antropologii Wschodniej. zwolenniczkę antro­ barwach. formy tradycyj­ stosowanej niewiele m a wspólnego. We wstępie wanych przez Lucy siebie Mair omawia pokrótce ludów. Chodzi t u więc rozmieszczenie o szczepy geograficzne Nilotów, opisy­ Nilo-Chamitów i B a n t u , zamieszkujące S u d a n , Ugandę, Kenię i północną Tanganikę. Wstępny t e n opis uzupełnia m a p k a . A u t o r k a i przedstawia Pierwsza pierwotne środowisko część formy s z k i c u j e też t y p y k u l t u r y poszczególnych geograficzne, książki w zatytułowana u s t r o j u szczepowego, jakim Rząd szczepów żyją. bez państwa omawia najbardziej właściwe głównie zamieszkującym na tych o b s z a r a c h N i l o t o m i N i l o - H a m i t o m , trudniącym się po większej części p a s t e r s t w e m . W s z y s t k i e te s z c z e p y i l u d y są l i c z n i e j s z e od d r o b n y c h c z y i łowców, n i e mogących bardziej hord p i e r w o t n y c h z p r z y c z y n czysto gospodarczych związać zbiera­ się jakąś skomplikowaną formą ustrojową. C o więcej te p a s t e r s k o - r o l n i c z e l u d y n i e są n i e r a z w c a l e m n i e j l i c z n e od s w y c h sąsiadów, którzy od setek l a t żyli w s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h królestwach rządzonych n a wzór średniowiecznej Azji. A jednak do o s t a t n i c h n i e m a l nych w całym tego słowa z n a c z e n i u . W y m i a r Szyluk, Dinka, Nuer rodowej". u Szyluków, p r z e d m i o t rytualne, u czy T u r k a n a W o : z o w i e mieli bardzo wielu niż czci E u r o p y c z y Małej one władz sprawiedliwości determinowało N i e posiadały zgromadzenia n i e wytworzyły „krwawej całego p l e m i e n i a , pełnił r a c z e j tej władzy rozjemczo-doradcze, pierwotnej „rozproszonej władzy sprężystej także która w można już i wodzostwa. początek W wystarczającym Druga się w ł a d c ó w oraz g r o m a d z o n e niezwykłe znajdzie zaobserwować kiełkujące zaczątki daje wiara w dziedziczność w j e d n y m ręku bogactwa. umiejętności zjednywania sobie sił I tu j e d ­ scentralizowanej l i c z n y c h przykładach p r z y t a c z a n y c h p r z e z L . M a i r tworzenia religijnego dający było rodowej. mechanizm s t o p n i u zapewniała ład społeczny w ówczesnym środowisku s z c z e p o w y m . nak funkcje istniejące złożone ze s t a r s z y z n y rządowej", zemsty N a w e t „boski k r ó l " R e t h Przedstawiając t e n s t a n r z e c z y a u t o r k a jednocześnie s t a r a się wyjaśnić działania central­ u t a k i c h szczepów ciągle p r a w o mizerne prerogatywy. ostentacyjnej rozkazywał. ludów czasów władzy widzimy, jak znajomości rytuału Bogacz, w dodatku posia­ nadprzyrodzonych, łatwo popleczników. część książki analizuje pierwotne królestwa Afryki Wschodniej, jak �396 RECENZJE Ganda, Ruanda omawianej sprawa i i n . N i e sposób t u przedstawić obcych władców ściowe, p r o b l e m tyczny autorkę Primitive przez i podział więzi władcy namiestników a n i części bogatej Government. społeczeństwa ze służącymi terenowych czarnego problematyki Każde z zagadnień, t a k i c h j a k n a k l a s y , społeczno-narodowo- m u „klientami", c h a r a k t e r króla, hierarchia biurokra­ urzędnicza, pozycja w o l n y c h wieśniaków i niewolników, władza sądownicza króla, jego r o l a j a k o wyższego kapłana i konflikty z prastarym systemem rodowym a u t o r k a a n a l i z u j e p o p r z e z p r y z m a t l i c z n y c h przykładów. łatwo popełniano omyłki, z b y t p o c h o p n i e tradycyjne — i powierzchownie oceniając afrykańskie,, J a k a j e d n a k r o l a przypadła w u d z i a l e p i e r w o t n y m u s t r o j o m p o l i t y c z n y m w dobie współczesnej? T e z a g a d n i e n i a części Primitive Government. Stwierdza porusza L . Mair w o n a wyraźnie, że b r y t y j s k i m torom, ogólnie r z e c z biorąc, zależało n a u t r z y m a n i u istniejących j o w y c h w t y c h k r a j a c h , n a t u r a l n i e po z a p e w n i e n i u w ł a d c ó w i wodzów, oraz z a p e w n i e n i u P o prostu dążono p r z e z ników szczepowych w stawał się pośrednikiem sobie dziesiątki „komisarzem władców Lojalny i naczel­ k a c y k c z y król d y s t r y k t u " a tubylczą tradycyjne i malownicze atrybuty dawnej bez j e j istotnej treści n a ogół. C o więcej, był on p r z e z urzędy k o l o n i a l n e dały ustro­ poszczególnych kontroli nad ich poczyna­ l a t do wciągnięcia system administracji kolonialnej. między białym koloniza­ systemów sobie lojalności całkowitej Afry­ ostatniej łecznością. W ł a d c y p o z o s t a w i a n o rany. to P r z y okazji widzimy, j a k i n s t y t u c j e społeczne. ki Wschodniej niami. naj­ wszystko spo­ władzy, popie­ Niemało j e d n a k kłopotów sprawiały l u d y , które — j a k w i e m y — n i e p o s i a ­ jakiejś tworzono scentralizowanej, pierwotnej s z t u c z n y c h „przedstawicieli" władzy. Tu szczepowych. mozolnie Stopniowo niejednokrotnie jednak, w ciągu dziesiątków l a t powstała sieć t u b y l c z y c h urzędników wywodzących się z d a w n y c h , tradycyjnych władców i wodzów. koncepcji polityki kolonialnej townie I oto n i e o c z e k i w a n i e okazało się, że ci d a w n i dosyć d l a twórców gwał­ zaczynają tracić a u t o r y t e t i popularność wśród l i c z n y c h u g r u p o w a ń społe­ czeństwa afrykańskiego. N a czoło ruchów społeczno-politycznych się przedstawiciele szybko awansującej, nowoczesnej zaczęli inteligencji wysuwać murzyńskiej, dający n i e d w u z n a c z n i e do z r o z u m i e n i a , że to oni pragną zająć k i e r o w n i c z e wiska tej władcy i w o d z o w i e po dawnych, tradycyjnych wodzach plemiennych. T y m ostatnim stano­ chętnie- z a r z u c a n o , n i e bez słuszności zresztą, ugodową postawę w o b e c białych. Częstokroć obok w a l k i o niepodległość i u w o l n i e n i e zawzięta w a l k a ruchów ujmie sobie się spod w ł a d z y Europejczyków toczy się t r a d y c y j n y c h w ł a d c ó w p l e m i e n n y c h z przywódcami murzyńskich. s t e r rządów. o to, k t o w Administracja szczepowych młodzieży. T r u d n o Chodzi przywódców, niepodległym brytyjska, wypracowując n i e dostrzegła nowoczesnych państwie w przyszłości koncepcję wzrastającej siły zjednania kształcącej się dziś odrobić tę omyłkę. C z y j e d n a k t r a d y c y j n i w o d z o w i e i „ w ł a d c y " u t r a c i l i swą popularność w społe­ czeństwie całkowicie? O t y m , że t a k n i e jest, p r z e k o n a n o powstałych państw afrykańskich, w cyjnych wodzów wywołało gwałtowne Świadczy to o s i l n y m przywiązaniu dwoma L. Mair ugrupowaniami — młodym, Książkę L . M a i r będą których u s u w a n i e się niepodległym protesty do d a w n y c h jeszcze się w nowo trady­ dawały mieszkańców. K o n f l i k t y między t y m i we znaki — zdaniem l i t e r a t u r y dotyczącej szczepów afrykańskim. wykaz n i l o c k i c h , n i l o - c h a m i c k i c h i B a n t u , a traktującej szeregu cień l u b i a n y c h i niezadowolenie tradycji. długo państwom uzupełnia i n d e k s o r a z i w o pokrewnych tematach. Leszek Dzięgiel �RECENZJE GUY •chine, MORÉCHAND, Principaux traits 397 du chamanisme Méo Blanc en Indo- B u l l e t i n de l'École F r a n c a i s e d'Extréme O r i e n t , t. 47, F a s e . 2, P a r i s — S a i g o n 1955, ss. 509—546. W e wstępie do artykułu j a k o p u n k t wyjścia s w o i c h rozważań a u t o r p o d a j e szczegółową definicję s z a m a n i z m u sensu stricto. Następnie, idąc z a poglądem M i r c e a E l i a d e ( L e chamanisme et les techniques archaiques de l'extase, P a r i s 1951), uważa go za z j a w i s k o związane p a r excellence z k u l t u r a m i S y b e r i i i A z j i Środko­ w e j , gdzie a c z k o l w i e k występuje w k i l k u w a r i a n t a c h , wszędzie w y k a z u j e tę samą w z a s a d z i e strukturę. N i e m n i e j j e d n a k z w r a c a on również u w a g ę , iż poszczególne e l e m e n t y s z a m a n i z m u s p o t y k a się w b a r d z o dużym zasięgu, obejmującym także Azję Południowo-Wschodnią, A m e r y k ę Północną i Południową, Oceanię i Afrykę, gdy t y m c z a s e m jego ślady o d k r y w a się w C h i n a c h i u l u d ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . F a k t t e n p r z e m a w i a w e d ł u g a u t o r a z a dawnością s z a m a n i z m u i nie w y k l u c z a n a w e t , iż z jego pierwotną postacią związane już były d w a p o d s t a w o w e w i e r z e n i a , t j . o wielości d u s z człowieka, których u c i e c z k a p o w o d o w a ć m a chorobę i śmierć, o r a z o d u c h a c h , które w z a s a d z i e t y l k o d l a s z a m a n a mają być w i d z i a l n e . W r e s z c i e podkreśla on ważność w y k a z a n i a związków pomiędzy o m a w i a n y m t u k o m p l e k s e m k u l t u r o w y m a niektórymi, j a k n p . Meo, słabo z n a n y m i l u d a m i . najważniejsze elementy s z a m a n i z m u a z j a t y c k i e g o , t j . w i a r ę w i s t n i e n i e t r z e c h dusz u człowieka, W pierwszej przeobra­ żenie ciała części artykułu szamana przy Moréchand jego i n i c j a c j i , przedstawia jego zdolność podróżowania w światy (nieba i piekła) niedostępne d l a zwykłych l u d z i , w pogoni z a duszą chorego czło­ w i e k a , niebezpieczeństwa, j a k i e s p o t y k a p r z y t y m n a s w o j e j drodze, d u c h y , które m u pomagają w jego przedsięwzięciach, i magię muzyczną stosowaną d l a i c h p r z y ­ w o ł y w a n i a . Podkreśla on j e d n a k , iż w żadnej k u l t u r z e n i e d a się wykazać w s p ó ł występowania r a z e m w s z y s t k i c h t y c h Przechodząc do właściwości, elementów. jakie musi posiadać szaman, w t r a n s , z w r a c a on u w a g ę , iż n a w e t w najuboższych f o r m a c h u Białych Meo, m u s i on co n a j m n i e j część artykułu kończy s t w i e r d z e n i e , nizm w wykazywać iż a k t y w n y zdolność do „trzęsienia się". Tę sposób z a s a d n i c z y od t z w . opętania, a jego aspekt rozpatruje szamanizm Białych M e o wpadać c h a r a k t e r przeżycia różni g i c z n y o r a z r o l a w społeczeństwie od r e l i g i i sensu chand a b y móc szamanizmu, j a k np. stricto. W fizyczny i d r u g i e j części M o r é ­ n a tle porównawczym. M. in. opiera­ jąc się n a b o g a t y m m a t e r i a l e u z y s k a n y m z 37 seansów szamańskich, p r z y był obecny, w y k a z u j e , iż z t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o szama­ psycholo­ których dla w i e l u ludów S y b e r i i lotu s z a m a n a k u n i e b u l u b zstępowania do piekła w s e a n s i e Meo (którego szczegółowy opis podaje) pozostały j e d y n i e krótkie f a z y zdające się czynić do tego a l u z j e . dróż" s z a m a n a k o j a r z o n a „Po­ jest u n i c h t y l k o z jazdą konną bez bliższego określenia j e j k i e r u n k u . Z d r u g i e j s t r o n y znając pojęcie „nieba", n i e mają o n i żadnego o d p o ­ wiednika „piekła". Reasumując Moréchand s u g e r u j e , dotyczące n i e b a on, iż funkcję iż s t a r e w i e r z e n i a szamańskie i piekła uległy u Białych M e o p o m i e s z a n i u . Następnie udowadnia axis mundi, którą w szamanizmie ludów Syberii posiada b r z o z a , u Białych M e o spełniają t r z y t y k i b a m b u s o w e . P o n a d t o w s k a z u j e raźnie występującą tylko szaman element u Białych Meo koncepcję m o r a l n y , występujący znajduje s z a m a n i z m u (fizycznego u Białych M e o z a l e d w i e związane u Białych M e o jakie przekształ­ szczegółowo z szamanizmem. ów szamanizmie n i e j a s n e i pośrednie wyszukując a n a l o g i e u różnych l u d ó w S y b e r i i opisuje s o r i a i sposoby wróżenia przejścia", z a p r a w d o p o d o b n e , iż m. i n . także u Ałtajców, może być w obcego p o c h o d z e n i a . D l a t y p o w e g o zaś m o t y w u c e n i a ciała s z a m a n a ) Wreszcie „niebezpiecznego „czystego s e r c a " może pokonać, i uważa często na w y ­ aluzje. akce­ �RECENZJE 398 W t r z e c i e j części Moréchand p r z e d s t a w i a szamanizmie spełniają pomocnicze duchy n a początku rolę, jaką w szamana, których one s a m e zaś mogą ulegać d e p e r s o n a l i z a c j i w jego f o r m a c h ilość azjatyckim może wzrastać, osłabionych bądź a k u l - t u r o w a n y c h . W e d ł u g Białych M e o duchów t y c h m a być t y l e samo, co szamanów, co jego z d a n i e m u w y d a t n i a monadologiczny c h a r a k t e r s a m y c h transów, a k o n t a k t y z d u c h a m i mogą nawiązywać l u d z i e o p e w n e j t y l k o r a n d z e społecznej o r a z m i e umysłowym i m o r a l n y m . P o n a d t o chociaż każda p r a w i e pozio­ — j a k pisze a u t o r — r o d z i n a Białych Meo p o s i a d a własnego s z a m a n a , istnieją poza n i m i w i e l c y s z a m a n i , szczególnie poważani ze względu n a s w o j e osobiste sposobów, j a k i e s z a m a n i Białych M e o stosują pomocników oraz d l a w p r o w a d z a n i a zuje n a dosyć b l i s k i e analogie swoich ludów opis duchów- się w t r a n s , p r z y c z y m i t u Moréchand u wielu Przechodząc do demonologii kreśla a u t o r zalety. Z k o l e i następuje d l a przywoływania wska­ Syberii. Białych M e o i j e j s t o s u n k u do s z a m a n i z m u szczególną rolę, jaką grają u n i c h (podobnie j a k w pod­ Chinach) duchy d o m o w e , których s i e d e m k a t e g o r i i o różnej l o k a l i z a c j i i f u n k c j i opiekować się m a rodziną i j e j d o b y t k i e m , oraz opisuje związane z n i m i przesądy i ceremonie. dalej zaś •— p i s z e on — od d o m u , t y m większe w e d ł u g n i c h niebezpieczeństwa czychać ze s t r o n y złych duchów, z których najgroźniejsze i jaskiń, powodujące różne choroby i wypadki Im moją są d u c h y lasów, źródeł śmiertelne. N a k o n i e c z a z n a c z a , iż B i a l i M e o czuwają też, a b y w czasie t r a n s u s z a m a n a n i e pojawiło się między n i m a ołtarzem żadne zwierzę, gdyż mogłoby się ono stać s i e d l i s k i e m złego d u c h a żącego do p r z e r w a n i a Na i początku c z w a r t e j większością uprawnym, łych Meo (pli) — zwierząt części Moréchand z w r a c a jedynie kukurydzy i m. i n . uwagę, iż poza ryżowi, swoim głównym posiada d l a drugiej jest n a j m n i e j pierwszych choruje, trzy (nu) dusze, — których grób,'a przejrzysta — przeznaczeniem dla trzeciej piekło; p r z y dla jednej (także z w a n e j nu), której c z y m ciało p o z b a w i o n e interwencji opisów tego r o d z a j u ducha, c z y p r z e s t r a c h e m , może w e d ł u g n i c h doko­ konieczny ceremonii dwu której u m i e r a . O i l e przywołania nać każdy, k t o z n a o d p o w i e d n i rytuał, o t y l e do przywołania nu, której się przypisują Bia­ są: pli, a z odejściem t r z e c i e j ucieczkę wiążą z nagłym w y p a d k i e m kilka ludźmi roślinom B i a l i M e o przypisują w sposób w y r a ź n y dusze. P r z y t y m według człowiek niebo, koncepcja dą­ więzi łączącej go z ciałem. wraz jest szaman. Moréchand z t e k s t a m i związanych oddalenie podaje z nimi też pieśni. W e d ł u g Białych M e o t y l k o p l i podlega t r a n s m i g r a c j i , która o d b y w a się z a l t e r n a cją płci i p r z e b i e g a zgodnie z w y r o k a m i c z t e r e c h duchów n i e b a , przechodząc z człowieka n a zwierzę, o i l e t e n p i e r w s z y ważania te kończy autor pisują z a c h o w y w a n i u wzmianką nawet szkodził z a życia społeczeństwu. o „ludzkich" r y s a c h , j a k i e Roz­ B i a l i Meo przy­ się pli i nu po śmierci człowieka, o r a z o p i s e m c e r e m o n i i m a ­ jących n a c e l u uniemożliwienie nu p o w r o t u n a ziemię. W nad piątej części Moréchand pogłębia n a t l e p o r ó w n a w c z y m psychologicznymi aspektami szamanizmu s u n k i e m do r e l i g i i , oraz w s k a z u j e , Białych swoje rozważania Meo, jego ewolucją iż społeczeństwo i c h daje i sto­ d o b r y przykład sza­ m a n i z m u ciążącego n a d całym życiem r e l i g i j n y m i redukującego w s z y s t k i e te jego przejawy, które n i e dotyczą i c h wierzeń o d u s z a c h . A u t o r B i a l i Meo są n a j d a l e j n a południe mieszkającymi podkreśla reprezentantami również, że azjatyckiego s z a ­ m a n i z m u oraz że n i e t a k d a w n o m u s i e l i się stykać z jego formą uprawianą w Środkowej, zważywszy iż z a l e d w i e w s w o i c h o b e c n y c h siedzib w W i e t n a m i e racji, jakiej t a m ulegli, I poł. X I X w . Białych M e o podlega Azji z Chin i L a o s i e , zachowując, m i m o p e w n e j jego p o d s t a w o w e w i e r z e n i a . również uwagę, iż s z a m a n i z m przywędrowali do akultu­ Niemniej jednak procesowi stopniowego zwraca on słab- �399 RECENZJE nięcia, który w t o k u i c h p r z e c h o d z e n i a z k o c z o w n i c z e g o t y l k o ulec Do n a osiadły t r y b życia może przyśpieszeniu. artykułu dołączona jest orientacyjna mapa Azji z zaznaczeniem rejonów występowania i n a z w l u d ó w uprawiających s z a m a n i z m oraz zasięgów jego różnych form zredukowanych; stawiającymi ponadto k i l k a związaną mańskie, p r z e d m i o t y rzami i ofiarami tablic z szamanizmem ze s c h e m a t y c z n y m i r y s u n k a m i przed­ biżuterię Białych Meo, i c h a k c e s o r i a służące do wróżenia oraz wnętrze d o m u sza­ z ołta­ s c e n y z rytuału szamań­ P r a c a Moréchanda w n o s i niewątpliwie o g r o m n i e c e n n y materiał, ważny zarówno skiego d l a duchów i w r e s z c i e j e d n a fotografia (i, jego plan) dokonywanego nad dzieckiem. d l a pogłębienia n a s z e j znajomości k u l t u r y Białych Meo, j a k i dlą badań n a w c z y c h , oraz szereg o r y g i n a l n y c h ewolucji largo i n t e r p r e t a c j i i diagnoz, zwłaszcza porów­ dotyczących s z a m a n i z m u , jego s t o s u n k u do i n n y c h p r z e j a w ó w życia religijnego oraz psychologii szamana. Rozpatrywanie poszczególnych sensu elemen­ tów s z a m a n i z m u Białych M e o n a a z j a t y c k i m tle porównawczym spełnia też w a ż ­ n y postulat metodologiczny. materiał porównawczy Południowo-Wschodniej W y d a j e się p r z y t y m , iż d a l s z a a n a l i z a z zakresu demonologii i Chin Południowych i obrzędowości mogłaby się uwzględniająca i n n y c h ludów okazać bardzo Azji inte­ resująca. Tomasz M. MEAD, Cultural Change and Technical Marszewski Development. P o w s z e c h n e w e współczesnym świecie, a zwłaszcza w k r a j a c h opóźnionych w r o z w o j u g o s p o d a r c z y m , dążenie do s z y b k i e j i n d u s t r a l i z a c j i p o w o d u j e z j a w i s k a określane często m i a n e m „przemysłowego n i e p o k o j u " . W p r o w a d z e n i e innowacji t e c h n o l o g i c z n e j , r o z b u d o w a przemysłu ciężkiego i m e c h a n i z a c j a r o l n i c t w a , będące g ł ó w n y m i k i e r u n k a m i i n d u s t r i a l i z a c j i , stanowią poważną groźbę d l a stabilności t r a d y c y j n e j o r g a n i z a c j i społecznej t y c h krajów. N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę n a n i e k o r z y s t n e s k u t k i uprzemysłowienia terenów r o l n i c z y c h . W s k a z u j e się w ó w ­ czas n a t a k i e z j a w i s k a , j a k d e z i n t e g r a c j a r o d z i n y , z a h a m o w a n i e p r o d u k c j i r o l n e j , gwałtowne zwiększenie ruchliwości społecznej (z c z y m wiąże się u c i e c z k a ludności ze w s i ) o r a z w z r o s t r o l i p r y w a t n e j własności j a k o k r y t e r i u m p o z y c j i społecznej, w r e s z c i e rosnąca ilość konfliktów z p r a w e m . J a k o k o n i e c z n y r e z u l t a t z a c h w i a n i a t r a d y c y j n e j s t r u k t u r y społeczeństw p i e r w o t n y c h w y m i e n i a się polaryzację ośrod­ ków dyspozycyjnych — rozszczepienie władzy politycznej, ekonomicznej, k u l t u r a l ­ n e j , r e l i g i j n e j i p r z e n i e s i e n i e j e j ze s z c z e b l a g r u p y n a s z c z e b e l ogólnonarodowy. W tej s y t u a c j i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k społecznych w y s u w a j ą postulat ostroż­ nego k i e r o w a n i a p r o c e s e m z m i a n i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h , a b y n i e powodowały one n i e p o t r z e b n y c h zaburzeń. Jednocześnie różne ośrodki p o l i t y c z n e akcentują s i l n i e konieczność f o r s o w n e g o uprzemysławiania mającego stanowić m. i n . g r u n t d l a r o z ­ wiązania t r u d n y c h problemów społecznych. N i e p o r o z u m i e n i e c z y świadoma rozbież­ ność programów? R a c z e j n i e p o r o z u m i e n i e wynikłe p r z e d e w s z y s t k i m z różnego rozłożenia akcentów u s p r a w i e d l i w i o n e g o po części p r o f e s j o n a l n y m ograniczeniem s p o j r z e n i a . E t n o g r a f o w i e i socjologowie godząc się z koniecznością m o d e r n i z a c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h w y s u w a j ą jednakże różne obiekcje, od k w e s t i o n o w a n i a celowości p o d e j m o w a n y c h z m i a n począwszy, n a p r o p o z y c j a c h u s p r a w n i e n i a s k o ń ­ czywszy. �RECENZJE 400 Duża i c h część, zwłaszcza bezpośrednio zaangażowanych w życie społeczeństw p o d d a n y c h p r o c e s o w i p r z e m i a n , d e k l a r u j e swoją pomoc p o l i t y k o m . C i jednakże n i e z a w s z e są gotowi ją przyjąć. W k r a j a c h rozwijających zaabsorbowane strybucja są zagadnieniami środków f i n a n s o w y c h też f a k t , że często u władzy bezpośrednio czy lokowanie znajdują się się ośrodki w ł a d z y gospodarczymi, bardziej j a k właściwą dy­ priorytetów. N i e b e z z n a c z e n i a j e s t ludzie wyobcowani ze s w e g o środo­ w i s k a , wykształcerii z a granicą, a więc myślący k a t e g o r i a m i e u r o p e j s k i m i (szybkość, efektywność, wydajność), n i e rozumiejący niejednokrotnie problemów społecznych a k t u a l n y c h d l a t y c h , którymi rządzą. W tej s y t u a c j i oferta p o m o c y ze s t r o n y n a u k społecznych, żeby mogła być poważnie wzięta p o d uwagę, musiała znaleźć mece­ n a s a . J e d n y m z n i c h okazało się U N E S C O , które p r z e z swój międzynarodowy ośro­ dek badania tyczne społecznych wykorzystanie rezultatów pracy industrializacji stara naukowców. Pod się wpłynąć auspicjami UNESCO na prak­ ukazała m. i n . p r a c a M a r g a r e t M e a d stanowiąca z w i e l u w z g l ę d ó w interesującą się publikację. Osiągnęła już ona k i l k a w y d a ń \ Zagadnienie rozwoju a k t y w i z a c j i społeczeństw znajdujących się n a niższych s z c z e b l a c h technologicznego, włączenia i c h do p r o c e s u p r z e b u d o w y gospodarczej ujmo­ w a n e było w b a r d z o różny sposób z p u n k t u w i d z e n i a t e o r i i r o z w o j u . J e d n a z o p i n i i , obecnie nad niemal całkowicie wyeliminowana, związkiem p r o t e s t a n t y z m u w a ł a , że postęp j e s t związany z p e w n y m logii, odmawiając jącym o d m i e n n y w idąc z rozwojem śladem ekonomiki weberowskich rozważań kapitalistycznej, u t r z y m y ­ szczególnym t y p e m s t r u k t u r y c z y i d e o ­ t e n sposób p e r s p e k t y w rozwoju społeczeństwom reprezentu­ t y p k u l t u r y . Część amerykańskich p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecz­ n y c h , l i c z n y c h zwłaszcza w o k r e s i e p r z e d I I wojną światową, przyjmowała ahisto- r y c z n e s t a n o w i s k o zakładając podobieństwo z a s a d n i c z y c h c e c h o r g a n i z a c j i społecz­ nej miałyby w świecie c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j reprezentować rozwojem najprostszą instytucji, formę podatną tej zatem i ludów pierwotnych. organizacji, na T e ostatnie nieskomplikowaną zaadoptowanie form nadmiernym amerykańskich, miałoby stanowić drogę r o z w o j u . Zbliżony do powyższej k o n c e p c j i był w sensie kierunek ujęcia jest p r z e k o n a n i e , że z m i a n y w przystosowawcze i postępowe wodują badań nad czenie tutaj leży j e d n a k koordynacji akulturacją. Innym w symplicystycznegp s t r u k t u r z e gospodarczej zmiany w n i e w założeniu, a w obu procesów. O b e c n i e przykładem organizacji co pewnym automatycznie społecznej. niedopracowaniu Stanach Zjednoczonych po­ Uprosz­ metod koniecznej (a także częściowo p o z a n i m i ) z d o b y w a g r u n t t z w . t e o r i a m o d e r n i z a c j i również obciążona t r a d y c y j n y m dla środowisk amerykańskich balastem realizację p r z e z k r a j e zacofane lach reprezentowanych wypadku nizacji. nie głównie przez aktualne Próba t a jednakże, zwłaszcza j e s z c z e zadowalających mocarstwa. o n a rozwój różnych ujęć jeśli ekonomicznego, grupowej teoretycznych w y n i k a co o z n a c z a , że rozwój dezintegracji być j e d n a k połączonej spełniony j e d e n chodzi o sferę jako tzw. państwach-modeInteresująca struktury w tym moder­ społecznej, wyników. społeczeństwa, które b y ł y b y z o r g a n i z o w a n e tu Widzi w jest próba z n a l e z i e n i a mierników postępu z w a n y c h wskaźnikami dała Z ahistoryczności. wzorów w y p r a c o w a n y c h praktyczne wskazanie, że n i e istnieją w sposób s p r z e c z n y z z a d a n i e m t e n n i e m u s i pociągać z a sobą z utratą warunek — rozwoju kompletnej zasadniczych cech k u l t u r o w y c h . mianowicie oparcie rozwoju Musi na w y ­ b r a n y m e l e m e n c i e (lub k i l k u ) k u l t u r y , który spełniałby rolę bodźca z m i a n , a j e d ­ nocześnie służyłby utrzymaniu i wzmocnieniu M . M e a d , Cultural Patterns trwałości społeczeństwa. W swojej and T e c h n i c a l C h a n g e , N o w y J o r k 1961, s. 352. �RECENZJE 401 książce M e a d zgodnie z założeniami r e p r e z e n t o w a n e g o p r z e z nią k i e r u n k u p o s z u ­ k u j e owego decydującego e l e m e n t u wśród c e c h o s o b o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i danej kultury. P r a c a m a n a c e l u p r z e p r o w a d z e n i e d o w o d u t w i e r d z e n i a , że k o n i e c z n e j e s t „ o d ­ n o s z e n i e każdego f r a g m e n t u p l a n o w a n e j z m i a n y do c e n t r a l n y c h wartości d a n e j k u l t u r y " . N i e z a s t o s o w a n i e się do tej n o r m y i s p o w o d o w a n i e w t e n sposób s y t u a c j i napięcia może prowadzić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z n e g o członków k u l t u r y . Problematyką z d r o w i a p s y c h i c z n e g o w amerykańskiej antropologii kulturalnej interesują się właściwie t y l k o p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k u p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o wego, z w a n e g o i n a c z e j e t n o p s y c h o l o g i c z n y m ( p e r s o n a l i t y a n d c u l t u r e a p p r o a c h ) . D o w o d z i tego zbiór p r a c o tej t e m a t y c e o p u b l i k o w a n y p r z e z M . K . O p i e r a . S a m a M e a d w l a t a c h 1956»—1957 piastowała s t a n o w i s k o p r e z y d e n t a Światowej F e d e r a c j i Z d r o w i a P s y c h i c z n e g o . Powyższy związek w y n i k a stąd, że spośród etnografów w y ­ łącznie p r z e d s t a w i c i e l e owego k i e r u n k u w c e n t r u m s w e g o z a i n t e r e s o w a n i a s t a ­ w i a j ą r e a k c j e p s y c h i c z n e członka społeczeństwa, a n i e s a m o społeczeństwo. Z a j ­ mują się o n i b a d a n i e m „podstawowej s t r u k t u r y osobowości" l u d ó w p i e r w o t n y c h ukształtowanej p r z e z w y c h o w a n i e w e d ł u g w z o r ó w obowiązujących w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h k u l t u r o w y c h . W tejże „podstawowej s t r u k t u r z e osobowości" mają być u k r y t e , w s p o m n i a n e wyżej, „centralne wartości k u l t u r y " . B a d a n i e osobowości s t a ­ n o w i d l a n i c h także metodę •analizy k u l t u r y . S p r o w a d z a się to do b a d a n i a s t o s u n ­ k u j e d n o s t k i do innego człowieka o r a z do g r u p y . D l a M e a d i j e j otoczenia s z c z e ­ gólnie c h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t położenie a k c e n t u n a m e t o d y w y c h o w a n i a d z i e c i o d niemowlęctwa począwszy, które mają decydować o z a s a d n i c z y c h c e c h a c h osobo­ wości. D l a t e g o też w części w n i o s k o w e j , sugerującej obok środków z a p o b i e g a w ­ c z y c h także p o z y t y w n e k r o k i mające n i e dopuścić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z ­ nego, w y m i e n i a się p o s t u l a t k a r m i e n i a piersią i używania kołyski. W k o n s e k w e n c j i b o w i e m m a to zapewniać u m o c n i e n i e s t o s u n k u m a t k a - d z i e c k o i pośrednio w i ę z ó w r o d z i n n y c h , a także w y t w o r z y ć p o c z u c i e bezpieczeństwa. 2 Pod w p ł y w e m k o n c e p c j i p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c h pozostają wyraźnie a u t o r z y c h a r a k t e r y s t y k k u l t u r y pięciu ludów, które z a m i e s z c z o n e są w p i e r w s z e j części książki j a k o e g z e m p l i f i k a c j a t e z p r e z e n t o w a n y c h p r z e z M e a d . K a ż d e t a k i e s t u d i u m j e s t z o r i e n t o w a n e n a członka społeczności, jego o d c z u c i a , rolę i działanie. O r g a n i z a c j a g r u p y społecznej i n t e r e s u j e autorów w t y c h f r a g m e n t a c h , które kształ­ tują p o s t a w y j e d n o s t e k . Szukając porównań można b y powiedzieć, że stanowią one odwrotność opisów k u l t u r y jakiegoś l u d u za pośrednictwem a b s t r a k c y j n e j b i o g r a f i i jego przeciętnego p r z e d s t a w i c i e l a . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u b i o g r a f o w a n y j e s t , u c z e s t n i k i e m życia społecznego w jego f o r m a l n y m i f u n k c j o n a l n y m a s p e k c i e . K i e ­ r u n e k p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c z y n i z i n d y w i d u u m p o d m i o t r e l a c j i o społecz­ n y m u w a r u n k o w a n i u jego c e c h o s o b o w y c h , t a k i c h j a k stopień p o c z u c i a b e z p i e ­ czeństwa, u l e g a n i e n a s t r o j o m n i e p o k o j u i f r u s t r a c j i , rozwój ego, p r e f e r e n c j e w s p ó ł ­ zawodniczące l u b współdziałające, p o s t a w a i n d y w i d u a l i s t y c z n a c z y k o n f o r m i s t y c z n a . W tej s y t u a c j i p o z a zasięgiem z a i n t e r e s o w a n i a z n a j d u j e się n i e t y l k o k u l t u r a m a t e r i a l n a , a l e n a w e t sposób z a p e w n i e n i a u t r z y m a n i a . W t y c h ustępach, w których j e s t m o w a o p r a c y , autorów i n t e r e s u j e j e d y n i e s t o s u n e k j e d n o s t k i do n i e j . W o p r a ­ c o w a n i u poświęconym B i r m i e p i s z e się: „ U p r a w a z i e m i stanowiła t e n f r a g m e n t życia, który przynosił z a d o w o l e n i e . Birmańczycy lubią być n a świeżym p o w i e t r z u , M . К. O p 1 e r (red.), N o w y J o r k 1959, s. 533. 2 26 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I Culture and Mental Health. Cross-Culture Studies, �RECENZJE 402 a praca na roli nie zabiera niepokoju" . wiele c z a s u oraz n i e p o w o d u j e s y t u a c j i napięcia c z y 3 Z d r o w i e m p s y c h i c z n y m , w o d n i e s i e n i u do p r o b l e m a t y k i p r z e m i a n społecznych spowodowanych rewolucją gospodarczą n a t e r e n a c h z a c o f a n y c h , n a z y w a M e a d sytuację j e d n o s t e k , które w w y n i k u t y c h p r z e m i a n n i e czują się z d e z o r i e n t o w a n e i posiadają konkretną, zaakceptowaną rolę społeczną w g r u p i e u z n a n e j z a własną. S t a n t a k i naruszyć może w i e l e z j a w i s k , j a k n p . o p a r t a n a w z o r a c h e u r o p e j s k i c h o r g a n i z a c j a p r a c y w zakładach przemysłowych zatrudniających p r z e d s t a w i c i e l i m i e j s c o w e g o społeczeństwa, ozy s z k o l n i c t w o wydające absolwentów n i e znajdują­ c y c h k o n k r e t n e g o z a p o t r z e b o w a n i a społecznego opartego o obowiązującą w d a n y m społeczeństwie skalę prestiżu. O i l e n i e d o p a s o w a n i e wynikłe z w a d l i w e j o r g a n i z a c j i p r a c y można s t o s u n k o w o łatwo zlikwidować chociażby p r z e z p o r z u c e n i a zajęcia, to d r u g i w y p a d e k często p r o w a d z i do kłopotliwego i dłużej trwającego napięcia. Z n a n e są p a r a d o k s a l n e s y t u a c j e r z e k o m e j n a d p r o d u k c j i i n t e l i g e n c j i w k r a j a c h r o z ­ wijających się. P o c h o d z i to stąd, że n p . a b s o l w e n c i szkół z a w o d o w y c h n i e p o d e j ­ mują w s k a z y w a n e j i m p r a c y w t r u d n y m t e r e n i e , a pozostają w mieście aspirując do p o s a d y urzędnika, która j e s z c z e z czasów k o l o n i a l n y c h p o s i a d a w o p i n i i s p o ­ łecznej wysoką pozycję społeczną. Dzięki t e m u w środowisku m i e j s k i m tworzą się g r u p y bezrobotnej inteligencji (terminem t y m obejmujemy w s y t u a c j i państw rozwijających się także absolwentów szkół niższego stopnia). J e s t rzeczą c h a r a k ­ terystyczną, że s y t u a c j a t a k a występuje p r z e d e w s z y s t k i m w k r a j a c h , które dały p r i o r y t e t r o z w o j o w i oświaty p r z e d przemysłem. W a r t o t u wspomnieć, że niektóre ośrodki n a z a c h o d z i e (zwłaszcza w e F r a n c j i ) lansują tezę o potrzebie t a k i e g o w ł a ­ śnie u s t a w i e n i a kolejności zadań k r a j ó w „trzeciego świata". P r z y c z y n y owego s t a n o w i s k a , p o l i t y c z n e w s w o i m c h a r a k t e r z e , znajdują się poza z a k r e s e m n i n i e j ­ s z y c h rozważań. Z g o d n i e ze s w y m i założeniami t e o r e t y c z n y m i M e a d w i d z i z a b e z p i e c z e n i e z d r o ­ w i a p s y c h i c z n e g o n a t e r e n a c h objętych p r z e m i a n i a m i t e c h n i c z n y m i w p s y c h i c z n y m „wzmocnieniu jednostek, które muszą funkcjonować w z m i e n i o n e j s y t u a c j i oraz w rozwinięciu m e t o d w y c h o w a n i a t a k i c h dzieci, którym p r z e m i a n y społeczne n i e przynoszą d e z o r i e n t a c j i " . 4 P o m i m o ograniczoności b e h a w i o r y s t y c z n e j k o n c e p c j i k u l t u r y p e r s o n a l i s t y c z n o k u l t u r o w e podejście do zagadnień związanych ze z m i a n a m i m o d e r n i z a c y j n y m i m a s w o j e o g r a n i c z o n e u s p r a w i e d l i w i e n i e . Eksponując jednostkę i j e j r e a k c j e p s y c h i c z ­ ne z w r a c a się u w a g ę n a f a k t , że w w i e l u w y p a d k a c h właśnie j e d n o s t k i przenoszą owe z m i a n y n a g r u n t r o d z i m e g o społeczeństwa. Łatwość p o r z u c e n i a k o n f o r m i c z n e j p o s t a w y w s t o s u n k u do przyjętego u p r z e d n i o s y s t e m u wartości d e c y d u j e o t y m , k t o p i e r w s z y p r z y s t o s u j e się do n o w y c h w a r u n k ó w i będzie i c h p r o p a g a t o r e m . I o d ­ w r o t n i e , k t o kierując się k o n s e r w a t y z m e m z a t r a c i się w obronie tradycyjnego układu stosunków u l e g n i e s z e r o k o r o z u m i a n y m „zaburzeniom p s y c h i c z n y m " . O c z y ­ wiście o d a l s z y c h l o s a c h o w y c h p r z e m i a n z a d e c y d u j e obok i m p e t u , z j a k i m i są d o ­ k o n y w a n e , także s t o s u n e k większości członków g r u p y i możliwość pogodzenia n o ­ w y c h elementów z z a s a d a m i d o t y c h c z a s o w e j o r g a n i z a c j i społecznej. W t y m w y ­ p a d k u d e c y z j a j e d n o s t e k — niezależnie od i c h p r o p o r c j i ilościowej w s t o s u n k u do całości g r u p y — n i e o d g r y w a większej r o l i . J e d n o s t k i b o w i e m n i e kształtują o b r a z u k u l t u r y ; t y l k o o d w r o t n a s y t u a c j a jest p r a w d z i w a . Zresztą powyższe r o z u m o w a n i e n i e m a c h a r a k t e r u o b r o n y założeń k i e r u n k u , m. i n . dlatego, że „jednostka" (w p o - 3 Mead, op. cit., s. 51. 4 Mead, op. cit., s. 15. �RECENZJE 403 jęciu jego p r z e d s t a w i c i e l i ) j e s t abstrakcyjną personifikacją c e c h p s y c h i c z n y c h u z n a ­ n y c h za właściwe większości l u b w s z y s t k i m członkom g r u p y . N i e z o s t a w i a więc to m i e j s c a n a zróżnicowanie p o s t a w i n d y w i d u a l n y c h z wyjątkiem wątpliwej tezy, że osobniki niedopasowane do społeczeństwa, a więc reprezentujące d e w i a c j e p s y ­ c h i c z n e i znajdujące się dzięki t e m u n a m a r g i n e s i e g r u p o w y m , łatwiej akceptują zmiany. Należy podkreślić — n i e z a w s z e rający im prawo przeciwstawiania d l a etnografów oczywisty — się w p r o w a d z a n i u postulat odbie­ d r a s t y c z n y c h często zmian w społeczeństwie p i e r w o t n y m , o ile są one k o n i e c z n e d l a r o z w o j u zgodnego z k r y ­ t e r i a m i postępu. E t n o g r a f m a jednakże obowiązek proponować modyfikację i środków wprowadzania podjętych wśród małżeństwa T i v (Nigeria) drogą A dministracja ich w wymiany angielska życie. W kroków kobiet książce zmierzających przez motywowała relacjonuje te do się s z e r o k o zastąpienia instytucję małżeństwa posunięcia normami decyzji skutki instytucji drogą kupna. humanitaryzmu i sprawiedliwości r o z u m i a n e j w k a t e g o r i a c h e u r o p e j s k i c h , jednakże okazały się one radykalną i konieczną próbą o b a l e n i a i przygotowania w życiu go do d a l s z e j grupowym, podaży siły roboczej pomnienie ponieważ Spowodowały one początkowo dezintegrowały rodzinę i zaburzenia likwidując równowagę minimalizowały ekonomiczną funkcję tej dużej r o d z i n y . P r z y ­ powyższych ubolewających zamkniętego c h a r a k t e r u społeczeństwa T i v ewolucji. wydarzeń niejednokrotnie n a łamach książki odbija opinie etnografów nad niehumanitarnymi konsekwencjami podobnych kroków. W ogólności z m i a n y , o j a k i c h m o w a , mogą zachodzić s p o n t a n i c z n i e o r a z drogą rozporządzeń a d m i n i s t r a c y j n y c h . W obu w y p a d k a c h mogą one dotyczyć z a s a d o r g a n i z a c j i społeczeństwa (te jednakże — w sposób bezpośredni — występują głównie dzięki i n t e r w e n c j i władzy w y k o n a w c z e j w państwie) l u b s y s t e m u wartości. R z a d k o j e d n a k i n n o w a c j e o r g a n i z a c y j n e i przesunięcia w s k a l i wartości występują niezależnie od siebie. Z a przykład może t u służyć s y t u a c j a w społeczeństwie, w którym s z e r s z a g r u p a (np. w i e l k a rodzina) j e s t k o l e k t y w n y m właścicielem z i e ­ m i . E k s p a n s j a r y n k u zewnętrznego t w o r z y nową wartość — pieniądz i jego i n d y ­ w i d u a l n e p o s i a d a n i e . W miarę tego, j a k s t a j e się on m i e r n i k i e m prestiżu i w ł a ­ dzy, u p a d a k o l e k t y w n a własność i a t o m i z u j e w i e l k a r o d z i n a . A d m i n i s t r a c y j n i e w y m u s z o n e n a r z u c a n i e n o w y c h wartości z a c h o d z i j e d n a k r z a d z i e j i jest c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m z m i a n s t r u k t u r a l n y c h . Z j a w i s k o to m a c h a r a k t e r w y ­ m u s z o n y p r z e d e w s z y s t k i m w t e d y , gdy połączone jest z usunięciem i n n e j u z n a n e j wartości. Wracając do przykładu z ziemią należy pamiętać, że społeczeństwa p i e r w o t n e (i n i e t y l k o one) często b a r d z i e j niż e k o n o m i c z n y cenią j e j w a l o r e m o ­ c j o n a l n y , związany z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i . Przesunięcie kolejności akcentów s p r a w i a poważne trudności i s t a n o w i przeszkodę n a drodze do włączenia tego t y p u r o l n i c t w a w gospodarkę ogólnonarodową. W t y m kontekście umieścić można s p o ­ strzeżenie M e a d , że łatwiej j e s t spowodować r o z s z e r z e n i e t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i rolnej p o n a d p o t r z e b y własne niż stymulować w z b o g a c e n i e a s o r t y m e n t u u p r a w o rośliny przemysłowe przedstawiające wartość wyłącznie d l a r y n k u zewnętrznego. Kontynuując uwagi n a temat form uznać z a p r a w d z i w ą tezę, iż w w y p a d k u zależnych częściej w y b i e r a z zakazem. Chodzi modernizacyjnych rozwijających wydaje się drogę z a k a z u niż n a k a z u l u b n a k a z u o to, że a d m i n i s t r a c y j n e decyzje zmierzające jakichś c e c h uważa się z a m n i e j s z k o d l i w e społecznie i b a r d z i e j stawiając rozwiązań wprowadzenie się, że nowych wemu systemowi) lub zaakceptowania można się państw p o l i t y c z n i e n i e ­ organizacyjnych połączonego do usunięcia efektywne, (obcych pozo­ dotychczaso­ n o w y c h wartości s a m o r z u t n e m u , chociaż r e - �RECENZJE 404 gulowanemu działaniu następujące i istniejących przykłady. Podjęte wzbronienie produkcji tego już w a r u n k ó w w 1963 r. w rodzaju społecznych. Tezę tę Indiach ograniczenia wyrobów ilustrują obrotu j u b i l e r s k i c h , który złotem powszechnie w k r a j u był przyjęty z a s y m b o l s t a t u s u różnych s z c z e b l i , s t a n o w i w y m u s z o n e nięcie składowej z tradycyjnego produktywizacja układu wartości. C e l e m środków f i n a n s o w y c h tezauryzowanych tej d e c y z j i była dotychczas w usu­ m. in. t e n sposób n a w e t p r z e z ubogie w a r s t w y ludności. M i e j s c e biżuterii j a k o s y m b o l u s t a t u s u zająć może z c z a s e m n p . p o z y c j a z a w o d o w a w uprzemysławiającym się państwie. Z k o l e i z a przykład n a administracyjną likwidację o g n i w a organizacji nej służyć może z tego samego t e r e n u d e c y z j a o n i e u z n a w a n i u podziału społecz­ kastowego. Oczywiście, j a k w każdym i n n y m w y p a d k u , pełna j e j r e a l i z a c j a j e s t kwestią c z a s u wskutek oporu czynników konserwatywnych. I l u s t r a c j i f a k t u , że k o r z y s t n i e j s z e r e z u l t a t y niż n a r z u c a n i e o b c y c h rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h d a j e w y k o r z y s t a n i e sił tkwiących w społeczeństwie, d o s t a r c z a p r z y ­ kładowe porównanie sposobów w p r o w a d z e n i a i d e i spółdzielczości do r o l n i c t w a G r e c j i o r a z I n d i i . W p i e r w s z y m k r a j u (zgodnie z relacją M e a d ) p o m i m o i s t n i e n i a t r a d y c y j n y c h f o r m spółdzielczych rozpoczęto adoptować p o d p r z y m u s e m wzory zapożyczone z z a g r a n i c y , co w y w o ł a ł o opór chłopów i dyskredytację a k c j i . I n d i a wykorzystując p o m o c o b c y c h ekspertów, s t a r a się apelować do m i e j s c o w y c h k o n ­ c e p c j i współdziałania. N o w o c z e s n a o r g a n i z a c j a spółdzielczości m u s i się różnić od t r a d y c y j n e g o współdziałania definiowanego j a k o dążenie do osiągnięcia tego samego c e l u (a więc nierównoważnego ze współpracą i b a r d z i e j zbliżonego do pojęcia p o ­ m o c y ) . T y m się tłumaczy konieczność z a c h o w a n i a ostrożności p r z y r e a l i z a c j i p r o ­ gramu. C u l t u r a l P a t t e r n s and Technical Whole nowi Cultures oraz Cross-Cultural Change w pierwszej Studies of Aspects praktycznie wybór patologicznych politycznych w części (Studies swojej of Technical skutków niewłaściwych o d n i e s i e n i u do społeczeństw podległych decyzji i c h władzy. to w s p o m n i a n y m i przykładami T i v i G r e c j i c z y też nierozważnym angielskiego typu szkolnictwa w rach wychowawczych B i r m i e , całkowicie odmiennego od s y s t e m u oświaty m i e j s c o w e j . W 0 łatwiejszym p r z e b i e g u Change) występuje zdziwienia. np. w warunków jeśli w rachubę wypadku Zresztą sama Nauru). autorka stworzonych w swoich wchodzi Taki wysoki stopień mowa związ­ łatwiej interwencję charakter pracy zastrzega wzo­ książce j e s t także przez się wprowadzeniem procesu modernizacji P a l a u na Melanezji (warto w się do n o w y c h wnętrznego, n a w e t ośrodków Ilustruje k u z t y m stwierdzić interesujący f a k t , że l u d y O c e a n i i s t o s u n k o w o stosowują of sta­ przy­ świata ze­ i n d u s t r i a l i z a c j i , co Mead n i e może się n a wstępie, że książka budzić nie jest 1 n i e może być podręcznikiem postępowania d l a administratorów i ekspertów t e c h ­ n i c z n y c h . Biorąc p o d u w a g ę wzajemną zależność elementów k u l t u r y , żaden k a t a ­ log r e c e p t n i e jest do pomyślenia d l a w s z y s t k i c h s y t u a c j i społecznych. Stąd matystycznie ukierunkowani p r a k t y c y , n i e posiadający etnograficznego prag- przygoto­ w a n i a , n i e będą najczęściej w s t a n i e powodować się troską o b e z k o n f l i k t o w e pasowanie przez wprowadzanych siebie zmian do tradycyjnej struktury r e s o w a n e g o społeczeństwa. N i e z n a c z y to oczywiście, że s a m p r o c e s modernizacji społeczeństwa m u s i przebiegać żywiołowo, j a k k a p i t a l i z a c j a g o s p o d a r k i v/ X I X w . c z y w p r o w a d z a n i e do­ zainte­ europejskiej e k o n o m i k i towarowo-pieniężnej w większości krajów k o l o n i a l n y c h . W y d a j e się, że j e s z c z e p r z e z długi czas l i k w i d a c j a tej żywiołowości będzie musiała polegać głównie n a z a r a d c z y c h środkach wtórnych do pomniejszenia to przede zmierzających n i e b e z p i e c z n y c h skutków z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h " . O d b y w a wszystkim z a pośrednictwem inicjowanych przez państwo się świadczeń �RECENZJE i służby społecznej. W ł a ś c i w y graficzne i socjologiczne wybór badania 405 odpowiednich środków mogą ułatwić procesu industrializacji i urbanizacji. etno­ Natomiast i n i c j a t o r o m t y c h procesów p r z e d przystąpieniem do r e a l i z a c j i p l a n ó w z m i a n g o s p o ­ darczo-społecznych n a u k i społeczne mogą dostarczyć obecnie j e d y n i e przestróg i z a ­ leceń w r o d z a j u t y c h , które z a w i e r a w swojej ret Mead. przez Nie trzeba autorkę dodawać, zalecenia końcowej że niezależnie te przedstawiają części p u b l i k a c j a od drogi dużą Marga­ metodologicznej wartość. Zwracają obranej one bowiem u w a g ę praktyków n a konieczność s z a n o w a n i a k u l t u r m i e j s c o w y c h i nakazują towanie najdrobniejszych silnie zakorzenione skliwie jej przejawów nie jako nonsensowne z j a w i s k a , których l i k w i d a c j a w y m a g a opracowanego programu. zastrzeżenia — dowodzi, że Praca Mead — etnografia może być obyczaje, oprócz t a k t u także pomijając nauką wszelkie wobec stosowaną, trak­ ale jako w tro­ niej dobrym z n a c z e n i u tego t e r m i n u . Sławoj REINHARD Ostsee, Badania miec Na PEESCH, [w:] Deutsches Kulturströmungen Jahrbuch z dziedziny in den jür Volkskunde, geografii kulturowej czoło p r o b l e m a t y k i Küstenzonen we wschodniej którzy w XII—XIII südlichen w. części d o l n y c h idące z z a c h o d u badań z tej d z i e d z i n y w y s u w a n o osadników, der B . 8: 1962 T e i l I . wskazywały dotychczas n a kontakty kulturowe niemieckich Szynkiewicz zagadnienie przybywali Nie­ n a wschód. pochodzenia na tereny położone n a wschód od Ł a b y . Największy w k ł a d b a d a c z y do tej p r o b l e m a t y k i t r a f i l i oni j e d n a k szczególnych wnieśli językoznawcy; n i e p o ­ dokładnie określić geograficznego p o c h o d z e n i a osadników w p o ­ regionach. Bardziej dokładne b a d a n i a według a u t o r a przeprowadzić Dotychczasowe badania z zakresu problematyki geografii kulturowej mogą etnografowie. językoznawców i etnografów zajmujących się tą pro­ blematyką ograniczały się wyłącznie do zagadnień k u l t u r y r o l n i c z e j i r o l n i c z o - r z e mieślniczej. Wyniki rolniczych W tych strefie morskich badań terenów n i e mogą być uogólniane, odnoszą się b o w i e m ściśle do śródlądowych. samego wybrzeża, zwłaszcza w kontakty kulturowe były innego miastach portowych rodzaju i innego i wsiach pochodzenia. czą o t y m choćby materiały f o l k l o r y s t y c z n e : p o d a n i a , przysłowia i u t a r t e występujące w M e k l e m b u r g i i , in a z e b r a n e p r z e z R y s z a r d a Wossidło (Reise, nad­ Świad­ zwroty, Quartier, Gottesnaam). Żywy tylko folklor przy decyduje Danii, Na runki miejscowościach wpływów Wybrzeża kulturowych, on o t y m , iż s t r e f a Wybrzeża p o s i a d a Dotychczas autora w w określaniu zasługuje na uwagę badaczy, nie l e c z także własną a n i s t r u k t u r a , a n i h i s t o r i a tej k u l t u r y ze względu n i e były wyjaśnione. strefie Wybrzeża należy liczyć się z możliwością w p ł y w ó w południowej Skandynawii przykładzie sprzętu prądów nie i czasowo kulturowych punkty południowo-zachodnich strefy śledziowych południowej była sprawcą się do r o z p o w s z e c h n i a n i a tych autor Bałtyku, centralne, z których w p ł y w y docznić grupę ludzką, która i przyczyniła oraz do p o ł o w ó w ludową. Według kulturowych wybrzeży Bałtyku. s t a r a się śledzić zlokalizować te rozchodziły procesów, która całego s z e r e g u n a to, że odrębną kulturę wytworów się, o r a z je kie­ przestrzen­ uwi­ wywoływała kulturowych. �406 RECENZJE W y b ó r rybołówstwa śledziowego według R . P e e s c h a n i e jest przypadkowy, połowy śledzi b o w i e m zajmują p i e r w s z e m i e j s c e pomiędzy w s z y s t k i m i r o d z a j a m i bałtyckich p o ł o w ó w przybrzeżnych od w c z e s n e g o średniowiecza aż po dzień d z i ­ s i e j s z y (s. 6). Podobnie j a k marynarzom, a dawniej j e s t możliwość w y m i a n y kupcom zamorskim, tak i rybakom dana doświadczeń z mieszkańcami i n n y c h wybrzeży. Odległości pomiędzy wybrzeżami D a n i i , S k a n i i , P o m o r z a są t a k n i e w i e l k i e , że k o n t a k t y m o ­ żliwe są n a w e t p r z y użyciu n a j p r o s t s z y c h środków l o k o m o c j i . C z y s t o geograficzny p u n k t widzenia przy badaniu w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h nie powinien, według autora, przesłaniać ważności kontaktów h a n d l o w y c h , p o l i t y c z n o - t e r y t o r i a l n y c h c z y kościel­ nych. Handel rejonie w prowadzony głównie p r z e z W i k i n g ó w , występował Bałtyku od czasów w c z e s n o h i s t o r y c z n y c h , a w okresie Hanzy. Nie bez w p ł y w u n a kulturę strefy tycznej Rugii, Pomorza czątków W reformacji) oraz (Vorpomern) fakt dolnych duńskiego w przynależności i Wismaru południowym przybrzeżnej miec pozostawał f a k t przynależności R u g i i do b i s k u p s t w a (od 1169 r. aż do czasów w pełni r o z k w i t u znalazł do S z w e c j i się Nie­ Roeskilde terytorialno-poli- (od 1640 r. do p o ­ X I X w.). strefie południowego Bałtyku śledziowych: pływaki Simm-Flottreep przymocowane tego t y p u występują i występują obecnie Hanken-Flottreep. bezpośrednio do górnej 2 t y p y s i e c i do p o ł o w ó w Pierwszy linki typ sieci obramowującej posiada sieć. zarówno n a wybrzeżach m o r s k i c h , j a k i n a w o d a c h Sieci śródlą­ d o w y c h północnej E u r o p y . D r u g i t y p s i e c i ( H a n k e n - F l o t t r e e p ) , z p ł y w a k a m i u m i e s z ­ czonymi w określonej wyłącznie na odległości obszarach od górnej środkowej linki części obramowującej południowego sieć, Bałtyku. występuje Z załączonej p r z e z a u t o r a m a p k i w y n i k a , że zasięg s i e c i t y p u p i e r w s z e g o ( S i m m - F l o t t r e e p ) j a k g d y b y p r z e r w a n y t e r e n e m występowania s i e c i t y p u drugiego Pierwszy t y p sieci występuje nocnego wybrzeża b o w i e m wzdłuż z a c h o d n i c h wybrzeży Szlezwig-Holsztynu i Meklenburgii, a Szwecji, następnie i w Szwecji. Drugi t y p sieci posiada, w przeciwieństwie t e r e n występowania. Sieć H a n k e n - F l o t t r e e p tem w Oresund, Gotlandia, Zatoką öland, Bornholm, Teren mi w występowania wybrzeżu Darss, Rugii, na Pomorzu, drugiego typu sieci pierwszego typu, nad Wielkim Beł- Szwecji Półwyspie (Hanken-Flottreep) c e n t r a średniowiecznego rybołówstwa na wyspach: Helskim, nad obejmuje śledziowego i h a n d l u występuje o istnieniu w y m i a n y drugi i Pomorzem ków w y m i a n y typ sieci; a więc kulturowej pomiędzy pomiędzy południową terenami, dwa śledzia­ o k r e s i e H a n z y : południową Skanię i Rugię. P r z y t o c z o n a p r z e z a u t o r a świadczyć nazw i środkowym na Finlandii Pucką. najważniejsze ma n a południowym do spotykamy pół­ dopiero M i e r z e i Świeżej, Wybrzeżu S a m b i i , Łotwy, E s t o n i i i Z a t o k i B o t n i c k i e j : w zwarty jest (Hanken-Flottreep). na mapa których Skandynawią, Rugią ( V o r p o m m e r n ) . A b y znaleźć odpowiedź n a p y t a n i e dotyczące k i e r u n ­ kulturowej zachodzącej n a t y m t e r e n i e , a u t o r p r z e p r o w a d z a analizę używanych n a określenie d r u g i e g o t y p u sieci. Sieć t a p o s i a d a cały szereg n a z w dających się j e d n a k w y p r o w a d z i ć z c z t e r e c h zasadniczych: nazwa garn, mans, netten, sköte. m a n z e n , m a n s c h e n ) występują przytoczonych z języków: s k a n d y n a w s k i e g o , stwierdzeniem, słowiańskich. (manser, rozpatruje niemieckiego że n a z w a mans nazw mansor, równocześnie w południowej brzeżu n i e m i e c k i m i p o l s k i m . A u t o r kluduje Z m a n s e n i jej w s z y s t k i e modyfikacje jedynie mansjor, jedna mansen, Skandynawii, na w y ­ możliwość p o c h o d z e n i a tej nazwy i słowiańskiego. Rozważania s w e k o n ­ (kaszubska manca) pochodzi z języków �RECENZJE W d a l s z y c h częściach s w e j scami postojowymi dochodzi w dla lodzi obrębie pracy autor zajmuje określonego terytorium dziny, w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u analizy i terenowe nazw autor używanych się kotwicą kamienną i m i e j ­ rybackich. Wychodzi r o w y c h , to z reguły p r z e j m o w a n y historyczne 407 bowiem z założenia, że o i l e geograficznego do kontaktów j e s t cały zespół pojęć i z j a w i s k z d z i e d z i n y rybołówstwa. W kultu­ z danej dzie­ o p a r c i u o materiały u s t a l a typologię k o t w i c , a następnie p r z e c h o d z i dla określania tych kotwic. Stwierdza następnie, do że w d i a l e k t a c h duńskich, n a z a c h o d n i c h wybrzeżach s z w e d z k i c h i w S k a n i i k o t w i c a k a m i e n n a ogólnie n a z y w a n a morskie (krab morski) Niemczech jest k r a b b e . żyjące w itd. Autor uważa, Nazywana strefie że jest j e s t więc t a k , j a k zwierzątko przybrzeżnej mało Bałtyku: w prawdopodobne, Danii, aby we Szwecji, wszystkich t y c h k r a j a c h r y b a c y niezależnie od siebie z a s t o s o w a l i taką samą nazwę d l a k o t w i ­ c y przypominającej określany zewnętrznie k r a b a przeniesione zostały morskiego. z jednego świadectwa (Belege) są najliczniejsze w że k o t w i c a i nazwa ją określająca przykład wpływu Dalsze płytkich niowej. kas rozważania wybrzeżach Ścieżki wtedy, kulturowego gdy autora te ułatwiają dotyczące w dotyczą kamiennych rybakom kierunku wyrazu do autor przyjmuje, Jest występujących łodzi i Szwecji to Noszą na połud­ i wysiadanie brzegu. kous autor Istniejące na teren Rugii. ścieżek, do U z n a m , kaus, nią dalsze. dlatego Szlezwigu samego podsumowuje to południowym. Uznam, wsiadanie dojechać na wyspie tego coraz z Północy idącego łodziami n a R u g i i , kaaschen żania na Skandynawii, przybyły morskich Rugii, wyspy n i e mogą N a z w a ta, j a k i przedmiot terenu z nich one nazwy: n a terenie S k a n i i . Rozwa­ stwierdzeniem, że w y r a z kas pochodzi z D a n i i , skąd został p r z e n i e s i o n y n a t e r e n S z l e z w i g u i dalej do południo­ wej S z w e c j i , n a Rugię Omówione według wyżej autora południowego omawianym w okresie o Bałtyku. von charakterze poznać się Na Dragor, mechanizm Skanii: wybrzeżu Sundu były (Malmö), Skare, Trelleborg, i z n a c z e n i e posiadały gdzie łowiono uprawianym do część uprawiających Byli tego to przeważnie dotychczas problemu. rolnicy małych Sundu. i parobcy majstrzy og fisker, i Falster i i gdzie po­ Born- z Sundu: koncentrował rzemieślnicy, o rybakach stosunkowo w w Skanör śledziowych (Leipzig i swej jesienią bardzo pracy, Zelandii, uprawiali Skanii brali którzy rybołów­ niewiele. ciekawych że S k a n i i pochodziła z południowej rybołówstwie połowów dostarcza w g autora wykazuje śledziowe c i s a m i , którzy w Hven wybrzeżu źródłowe: Hanserecess 1876), n a t o m i a s t Stoklund Oprócz rolników miasteczek, intensywnych wiedzieliśmy rybołówstwo z innych mniejszych wysp, brzeży terenach S t o k l u n d a , Bonde materiałów na położone u wyjścia śledzi Hansen, śledziowych związku z t y m miejscowości na (Halle Erik handlowe. o l i c z n e materiały osób na śledzi Landskrona, Falsterbo; ilości handlu Dopiero praca В j a m a i miejscowości największe oparciu Vrkundenbuch Paul połowów to miejscowości Skanör sposoby 1370), Hansisches i Tomfohrde, odtworzyć w tam kulturowej połowów Abbekas, Ystad, Kaseberge, i F a l s t e r b o wyrosły n a w i e l k i e osiedle stwie świadczą przybrzeżnego wymiany terenami najintensywniejszych się głównie h a n z e a t y c k i h a n d e l śledziami. W Zasięg kulturowych rybołówstwa szczegółowo Lundfoerg, tereny Ellenbogen i Falsterbo, możemy zapożyczeń dawnego bliżej zajmuje Blumcke, dokładnie h o l m . Największe Skanör Aby autor Hanzy: średniowieczu. łudniowej Hiddensee. wzajemnych Hanzy. zlokalizowali w jednolitym terenie, Badacze Barseback, i wyspę przykłady Lalland, połowy udział okresowo znaczna z Danii. Falster u wy­ mieszkańcy porzucali swą �408 R E C E N Z J E pracę i podążali n a t e r e n S k a n i i , a b y uczestniczyć w i n t r a t n y c h połowach śledziowych. P o w s t a w a ł y t u n a w e t małe wspólnoty p o ł o w o w e (Fanggemein­ schaften) zakładane p r z e z duńskich rolników, którzy p r z y w o z i l i ze sobą sprzęt p o ł o w o w y i łodzie. Oprócz Duńczyków n a t e r e n a c h S k a n i i s p o t y k a m y również r y b a k ó w n i e m i e c k i c h . D o w z a j e m n y c h kontaktów pomiędzy r y b a k a m i dochodziło w obrębie o b o z o w i s k ( L a g e r ) znajdujących się w pobliżu b r z e g u morskiego w M o e n i A l i u s (dane z r o k u 1491). B l i s k i e c o d z i e n n e k o n t a k t y pomiędzy r y b a ­ k a m i duńskimi, s z w e d z k i m i i n i e m i e c k i m i umożliwiały w z a j e m n e podpatrywanie t e c h n i k połowu o r a z wymianę doświadczeń p r z y w y k o n y w a n i u sprzętu. R . P e e s c h t w i e r d z i , że Duńczycy i S z w e d z i b y l i stroną dającą w t y c h k o n t a k t a c h , ponieważ m i e l i z a sobą 150-letnie doświadczenie. Początek rybołówstwa n a obszarze S k a n i i w y p a d a w przybliżeniu n a r o k 1200, n a t o m i a s t r y b a c y n i e m i e c c y p r z y b y l i n a t e t e r e n y dopiero w połowie X I V s t u l e c i a . N i e m c y n i e b y l i n o w i c j u s z a m i w d z i e ­ d z i n i e rybołówstwa śledziowego, ponieważ u p r a w i a l i j e n a północnym wybrzeżu R u g i i , rybołówstwo r u g i j s k i e miało j e d n a k krótszą tradycję aniżeli r y b o ł ó w s t w o w S k a n i i . Współudział N i e m c ó w w połowach S k a n i i był zadziwiająco krótki, pod k o n i e c b o w i e m X I V w . N i e m c y wycofują się z S u n d u zostawiając połowy Duńczykom. Znaczną rolę w w y m i a n i e k u l t u r o w e j strefy południowego Bałtyku odegrały także małe sezonowe o s i e d l a r y b a c k i e Fitten, zakładane p r z e z m i a s t a h a n z e a t y c k i e . W y r a z Fitte występujący często w d o k u m e n t a c h h a n z e a t y c k i c h j e s t p o c h o ­ dzenia nordyjskiego i oznacza sezonowe osiedle o charakterze handlowym. O d 1290 r. w y r a z t e n występuje także w d o k u m e n t a c h z terenów R u g i i . W p r z y ­ w i l e j a c h n a d a w a n y c h m i a s t o m h a n z e a t y c k i m p r z e z Książąt P o m o r s k i c h , F i t t e o z n a c z a również osiedle h a n d l o w e . O s i e d l a tego t y p u występowały n a R u g i i w m i e j s c u d z i s i e j s z e j w s i Wittów, w miejscowości Göhren, n a półwyspie M n i ­ chów, n a w y s p i e H i d d e n s e e o r a z w pobliżu A h r e n s k o o p . P o d o b n i e j a k n a t e r e n i e S k a n i i , t a k i w r u g i j s k i c h Fitten rybołówstwo śledziowe miało c h a r a k t e r s e z o ­ n o w y . U p r a w i a j ą c y połowy r e k r u t o w a l i się głównie z ludności r o l n i c z e j z p o ­ b l i s k i c h w s i , a być może z l u d z i przybywających z m i a s t w własnych łodziach i z w ł a s n y m sprzętem. O d połowy X I V w . do początków w i e k u X V n i e m i e c c y r y b a c y odwiedzają łowiska S k a n i i (Skanör, F a l s t e r b o ) , gdzie uczą się t e c h n i k połowu od Duńczyków i S z w e d ó w . Z d o b y t e umiejętności z z a k r e s u rybołówstwa w p r o w a d z a j ą następnie w o s i e d l a c h t y p u Fitten n a własnych t e r e n a c h : R u g i i , H i d d e n s e e i D a r s s . Omówione wyżej o s i e d l a h a n d l o w e , zarówno duże j a k i drobne, r o z r z u c o n e w s t r e f i e południowego Bałtyku określają o b s z a r , n a którym, w e d ł u g autora, wykształciła się s p e c y f i c z n a i j e d n o l i t a w ogólnych z a r y s a c h t e c h n i k a p o ł o w ó w śledziowych. U p a d e k z n a c z e n i a gospodarczego osad h a n d l o w y c h Fitten z po­ czątkiem X V I w . p r z e r y w a wielostronną wymianę kulturową pomiędzy S k a n ­ dynawią a t e r e n e m d o l n y c h N i e m i e c . P o d a n e wyżej o b s z e r n e omówienie p r a c y R . P e e s c h a i l u s t r u j e metodę p r a c y a u t o r a p r z y rozwiązywaniu zagadnień w p ł y w ó w kulturowych w określonym regionie g e o g r a f i c z n y m . P r a c a jest t y l k o d r o b n y m p r z y c z y n k i e m do z r o z u m i e ­ n i a s k o m p l i k o w a n e g o ' p r o c e s u kontaktów k u l t u r o w y c h , który w r e j o n i e Bałtyku w y m a g a d a l s z y c h i n t e n s y w n y c h badań ze s t r o n y etnografów różnych k r a j ó w bałtyckich. Jadwiga Kucharska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0936061e8626a34488ac3f5f94aa96f4.pdf 5909f7e0ebd42e1487c568ef445e7236 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:502 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.342-362 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O TRZECIA N KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEGO KRAJÓW Konferencja ficznego w K KOMITETU CZASOPISMA Redakcyjnego demokracji A REDAKCYJNEGO ETNOGRAFICZNEGO DEMOKRACJI LUDOWYCH Komitetu krajów I „DEMOS" międzynarodowego ludowych „Demos" czasopisma odbyła 1 się d n i a c h 10—12 c z e r w c a 1963 r. j a k o t r z e c i a z k o l e i . Z 7 państw k ó w tego w y d a w n i c t w a ciela w w osobie reprezentowanych dyrektora Muzeum imieniu Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Ludoznawczego z ramienia reprezentowali: Instytutu Badania A. w PAN współuczestni­ B. Gunda i Polskiego i J . Gajek, Akademii Etnografii i L. N. działów Terentiewa, W. etnograficznych Republik K. uchwały a podjętej uzupełnianej na pierwszym n a następnych ficzno-informacyjnym ruch naukowy nieniom w w zebraniu Instytutach w Niemieckiej stawicieli tejże Berlinie w objął s w y m z a k r e s e m w s z y s t k i e w y d a w n i c t w a jak w szczególności Republiki Demokratycznej, etnografii odpowiadał „Demos". W R e d a k c j i Międzynarodowej k u problematyce wyszła dawcą stał się I n s t y t u t N i e m i e c k i e j inicjatywa myśl 1957 г., w Brnie bibliogra- etnograficzne zarówno k u s z e r s z y m i t e r e n u K a u k a z u . N i e objął początkowo j e d y n i e w y d a w n i c t w nych Historycznych „Demos" j a k o c z a s o p i s m o o c h a r a k t e r z e skierowany Propp, Gruzji. czasopismo konstytuującym posiedzeniach krajach socjalizmu teoretycznym, W. przedstawiciele oraz dobór z a p r o s z o n y c h gości informacji, jakie zawiera w 1961 r. i obecnie w M o s k w i e , i gospodarzy Instytutu Etnografii Sokołowa, R a d z i e c k i c h , j a k również T e n skład K o m i t e t u R e d a k c y j n e g o zakresowi geograficznemu Mu­ Nauk, J . Mjartan, W. M . S z y r m u n s k i i i n n i . J a k o goście wzięli udział w p o s i e d z e n i u europejskich Rumunię dyrektor i J . Istvanovic. Z e strony j a k również i n n i r a d z i e c c y członkowie R e d a k c j i i p r a c o w n i c y Instytutów Polskę Towarzystwa zarówno d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o g r a f i i S . P. Tołstow, w Moskwie i Leningradzie: wszystkich przedstawi­ B . Bożikowa, M . P o p , Czechosłowację z e u m w B r n i e , L . K u n z , i p r z e d s t a w i c i e l Słowackiej wzięli udział w K o n f e r e n c j i Sofii Kutrzeba-Pojnarowa Folkloru — Węgierski I n s t y t u t E t n o g r a f i i — Moskwie było 6. Bułgaria przysłała Etnograficznego etnogra­ w etnografii i prac zagad­ Europy etnograficz­ jakkolwiek właśnie utworzenia c z a s o p i s m a , a jego Kultury Ludowej Niemieckiej z grona Akademii przed­ wy­ Nauk w B e r l i n i e . N a o b e c n y m p o s i e d z e n i u n i e m i e c c y u c z e s t n i c y R e d a k c j i Międzynarodo­ wej (w holda osobach dyrektora i przedstawiciela cobeita) mieckiej zapewnili I n s t y t u t u W. Steinitza, redaktora nowo utworzonej o c z y n n y m od tej p o r y Redakcji Narodowej, „Demosu" R. Wein- n i e m i e c k i e j R e d a k c j i N a r o d o w e j W. J a włączeniu się w a więc o objęciu informacją prace również i n i e ­ nie tylko działalności „Demos. V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n R. 1: 1960 z. 1—2; R . 2: 1961 z. 1—2; R . 3: 1962 z. 1—2; R . 4: 1963 z. 1—2. 1 �KRONIKA podstawowych i n s t y t u c j i (w t y m p r z e d e w s z y s t k i m berlińskiego I n s t y t u t u ) i w a ż ­ n i e j s z y c h wydarzeń w r u c h u n a u k o w y m , do regularnej informacji etnograficznych. wydawanych 343 l e c z i przystąpieniu, t a k j a k inne o w s z y s t k i c h , ukazujących Pominięcie we wcześniejszych się w zeszytach NRD „Demosu" n a t e r e n i e N R D w y w o ł a n e było u k a z y w a n i e m linie i w y d a w a n i e m go w języku n i e m i e c k i m ( j a k k o l w i e k s t a t u t u również i i n n e języki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e ) , wydawnictw się „Demosu" w dopuszczone w podstawowym czasopiśmie Ber­ są w e d ł u g a więc w t y m s a m y m s c u i w tymże języku, w którym ukazują się przeglądy w y d a w n i c t w umieszczane kraje, wydawnictwach Instytutu, w „Deutsche miej­ niemieckich, Jahrbuch V o l k s k u n d e " . Stwarzało to jednakże p e w n ą dysproporcję pomiędzy z a k r e s e m macji różnych k r a j ó w Nie wszystkie i w für infor­ związku z t y m n i e było słuszne. reprezentowane w składzie redakcyjnym w t y m s a m y m c z a s i e włączyły się c z y n n i e w p r z y g o t o w a n i e instytucje i kraje materiałów do p u b l i ­ k a c j i w czasopiśmie. N i e równy także j e s t t e n w k ł a d jeśli c h o d z i o ilość tematów i i c h dobór. N i e j e d n o k r o t n i e np. zagadnienia nieniami kultury materialnej munię) b r a k cjalistycznej dostatecznej folklorystyczne dominują n a d ilości materiałów w s i , a zagadnienia dotyczących teorii k u l t u r y prac o współczesnej i zagadnienia kultury uwzględnione zostały w materiałach niektórych t y l k o k r a j ó w Charakterystyce zagad­ (np. w materiałach d o s t a r c z a n y c h p r z e z Z S R R i R u ­ materiałów dostarczonych redakcji so­ robotniczej (w t y m np. P o l s k i ) . roboczej „Demos" do 6 już w y d a n y c h i 1 znajdującego się w tej c h w i l i w d r u k u zeszytów c z a s o p i s m a p o ś w i ę ­ cone zostało zarówno wstępne przemówienie W. referat sprawozdawczy wił w formie liczbowo wkład zarówno r e c e n z j i , j a k n o t a t e k Czechosłowacja (której drugim obok R . W e i n h o l d a , z y j n y c h i 29 i n f o r m a c j i Bułgaria. P o l s k a 90 n o t a t e k ZSRR skromnym przedsta­ do wydaw­ urzędującym, recen- 8 artykulików jednak książkowe o charakterze o konferencjach szereg wspomnień itp. W podstawowych instytucji etnograficznych t y c h i n s t y t u c j i ) , następnie 7 notatek Dla przypomnienia zresztą Węgry dostarczył dorobkiem wydawnictwa) jest z liczbą 312 notatek dała redaktorem L. Kunz o c h a r a k t e r z e k r o n i k a r s k i m , po niej idą R u m u n i a , działalność najważniejszych wydawnictwa k r o n i k a r s k i c h wniosła przedstawiciel recenzyjnych i wzmianek (który wszystkim t a b l i c s t a t y s t y c z n y c h . W w y n i k u obliczeń okazało się, że największy nictwa i Steinitza, j a k przede R . W e i n h o l d a , który w y n i k i p r a c d o t y c h c z a s o w y c h biograficznych, d a l s z y m ciągu opracowań r o s y j s k i c h oraz NRD i w podstawowe końcu Albania decyzją Komitetu Rady w a r t o t u zaznaczyć, że p o l s k i K o m i t e t N a r o d o w y z ramienia sekretarzem wszystkim Redakcji, i Naukowej dr wydaw­ apelowała dorobek p r a c y i apeluje w s z y s t k i c h instytucji etnograficznych szych przeglądów etnografa. W Jej recenzyjnych nadal o współpracę było możliwie recenzje przede Narodowej. Dążeniem wszystkich ośrodków uzyskanie wszelkich szeregu więk­ dziedzin pracy poświęcone w s z y s t k i m s k i m b i b l i o g r a f i o m (A. Z a m b r z y c k a , D . D o b r o w o l s k a ) , przegląd ważniejszych kułów poświęconych pamięci zmarłych etnografów b r o w o l s k a ) oraz w s p o m n i e n i a napisane specjalnie tegoż Dobrowolski, zawdzięczamy Redakcji w ' Polsce, zbiorowe dr K a z i m i e r z staraniom polskiej dotyczących t e n sposób powstały to PAN 1957 r. przewodniczącym I n s t y t u t u został prof, Dobrowolska. dotychczasowy która tego I n s t y t u t u już w Dyrekcji Danuta ze recenzyjnych. n i c t w a ukonstytuował się w o p a r c i u o I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j i idzie omawiających polskich (J. Damrosz, pol­ arty­ D. D o ­ d l a „Demosu" ( J . K l i m a s z e w s k a o K . Moszyńskim, M . Gładysz o L . Węgrzynowiczu, J . D e k o w s k i o J . K r a j e w s k i e j ) , przegląd artykułów dotyczących h i s t o r i i etnografii gląd p r a c p o w o j e n n y c h poświęconych b u d o w n i c t w u polskiej (W. Bieńkowski), p r z e ­ wiejskiemu (B. Matuszewska), �KRONIKA 344 jak również dziedzin (D. ceramice sztuki ( E . Fryś), ponadto ludowej Dobrowolska), (O. teorii k u l t u r y obok sprawozdań z k o n f e r e n c j i szek) i t p . N i e t r z e b a szereg Mulkiewicz, (W. M. recenzji prac Przeździecka), Kwaśniewicz, z zakresu różnych kultury robotniczej E . Pietraszek, A. Dyoniziak) ( J . B u r s z t a , L . Hajówna, Z . J a s i e w i c z , E . P i e t r a ­ podkreślać, że w y k a z w i e l u d z i e d z i n , a wiadomości o r o z w o j u tematów n i e o b e j m u j e jeszcze naszej dyscypliny w l a t a c h bardzo powojennych są w s k u t e k tego m o c n o n i e k o m p l e t n e . Wypełnienie t y c h b r a k ó w j e s t możliwe p r z y czynniejszym W włączeniu się w pracę większej, j a k dotąd, l i c z b y p r a k t y c e właściwie n i e c h o d z i n a w e t recenzentów. o recenzje. Przeciwstawiono się i n a tej k o n f e r e n c j i , podobnie j a k n p . w B r n i e , j a k i e j k o l w i e k z m i a n i e c h a r a k t e r u p i s m a , które pozostaje, j a k głosi jego tytuł, wyłącznie „informacją" o p r o w a d z o n y c h c a c h . O c e n a p r a c t y c h w y r a ż a się j e d y n i e i c h w y b o r e m dawnictwie. istotne Omówienia problemy. macyjnego mają Znaczenie krajów naszego mówieniu d y r e k t o r być jak najbardziej tego r o d z a j u obozu zwięzłe, jedynego politycznego ujmujące wspólnego omówił w w swoim Kongresu Nauk Antropologicznych szczona została i n f o r m a c j a w na Kongresie sekcjach i sympozjach wydanych w Moskwie czących w redakcji. Radzieckich stanowiono (Litwa, Moskwie Dodatkowo pod roboczych. dorobek infor­ do d r u k u z e s z y t a c h „ D e - p o z y t y w n i e . Należy również dążyć do zakresu informacji Łotwa, Przygoto­ i o organizowanych dotąd i p r z y g o t o w a n y c h m o s u " należy ocenić j a k n a j b a r d z i e j żenia i u j e d n o l i c e n i a w się obecnie w d r u k u z. 1 n a 1963 r. z a m i e ­ J a k z g o d z i l i się w s z y s c y u c z e s t n i c y k o n f e r e n c j i , d o t y c h c z a s o w y zawarty prze­ zarazem do V I I M i ę ­ Etnologicznych o t e m a t a c h , j a k i e w myśl uchwały K o m i t e t u w a w c z e g o będą d y s k u t o w a n e t y m kątem w i d z e n i a i infor­ wstępnym I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Z S R R , S . P . Tołstow, zwracając 1964 r. Już zresztą w znajdującym macyjny jednakże czasopisma u w a g ę n a rolę, jaką c z a s o p i s m o to odegrać może w p r z y g o t o w a n i a c h dzynarodowego pra­ dla przedstawienia w w y ­ wzmo­ dotyczących w s z y s t k i c h krajów u c z e s t n i ­ zgłosili również E s t o n i a , Białoruś, akces przedstawiciele Ukraina, Gruzja, Republik Mołdawia). Po­ dążyć do zwiększenia l i s t y prenumeratorów c z a s o p i s m a p r z e z s t a r a n i a o u m i e s z c z e n i e go w rzędzie c z a s o p i s m krajów demokracji, które mogą być z a ­ m a w i a n e b e z d e w i z o w o za pośrednictwem urzędów p o c z t o w y c h , j s k np. w Związku Radzieckim. Anna SPRAWOZDANIE Z BADAN W INDIACH Kutrzeba-Pojnarowa PÓŁNOCNO-WSCHODNICH W 1960 R O K U D O T Y C Z Ą C Y C H P R O B L E M U D A W N O S C I U P R A W Y W Zadaniem, jakie postawiłem sobie KUKURYDZY AZJI w niniejszych badaniach, było uzyskanie d a l s z y c h materiałów do toczącej się od w i e l u l a t p o l e m i k i co do dawności kukurydzy w Azji. W łudniowo-Wschodniej daje uprawy do A z j i kierowałem się t y m , iż rozstrzygnięcie o w e g o p r o b l e m u te mają potrójny a s p e k t . T a k więc z j e d n e j problematyce swoją związanej z historią ważność niezależnie m u . Z drugiej skusji zaś t e r e n u i o g r a n i c z e n i u z a g a d n i e n i a Po­ wy.- się być p r a w d o p o d o b n e w t y m właśnie rejonie. Należy p r z y t y m zaznaczyć, iż b a d a n i a wują wyborze kultur Azji s t r o n y służą one l o k a l n e j Południowo-Wschodniej od możliwości rozwiązania zasadniczego strony i c h dalszym celem jest dostarczenie n o w y c h na temat e w e n t u a l n y c h t r a n s p a c y f i c z n y c h kontaktów i zacho­ proble­ d a n y c h do d y ­ kulturowych między �KRONIKA Azją a Ameryką miejsce fuzji w zajmują, 345- dobie p r z e d k o l u m b i j s k i e j . W j a k wiadomo, poszukiwania różnych roślin uprawnych t ó w . W y p a d a też podkreślić, iż szczególnie 1 badań; j e j z n a n e bowiem i chwastów dotychczas formy d y s k u s j i tej zaś b a r d z o ośrodków d l a obu t y c h kukurydza nadaje uprawne tego r o d z a j u w w skrócie nawet wywołała XIX w. do gdyż kompleksowe, poważne problemu. wykrycia różnice pod opowiedział 1953) stanęli uwagę ników się w pochodzenia poglądach. I t a k jest się A n d e r s o n . w ze znacznie zdecydowała się szukać inni między w sobą poglądach, choszi 1 poł. (Crawfurd (Bonafous 1836). Południowo- (np. S a u e r 1952 pod t y m względem jednak ośrodka gdy już w z Azji badacze biorąc iż kukurydzy autorzy amerykańskiej owego wysunięte podkreślić, Południowej kukurydzy wyczekującym, badań z e ­ pory udomowienia Azji Niektórzy 2 i tej jednak niektórzy rodzima niezależnie od tej formy na stanowisku do wpierw zarówno Azję, j a k i Amerykę. Większość i geografów tylko których współdziałają zostały Należy ośrodka iż k u k u r y d z a nawet jakie o s t a t n i c h c z a s a c h z a możliwością p o c h o d z e n i a Carter w w y n i k ó w wyżej w s p o m n i a n y c h hipotezy, omawianego sugerowali, -Wschodniej i typu rozprzestrze­ pew­ najważniejsze sprawa 1820), e w e n t u a l n i e W się b a r d z o odległe od siebie d y s c y p l i n y h u m a n i s t y c z n e i p r z y r o d n i c z e . odniesieniu sama się do tego n i e mogą a s p e k t metodologiczny, P r z e d przejściem do p r z e d s t a w i e n i a stawię dy­ kontynen­ stanowią dobry przykład, j a k do rozwiązywania n y c h problemów k o n i e c z n e są b a d a n i a sobą n a w e t ważne i dróg wspólnych niać bez współdziałania człowieka. W r e s z c i e pozostaje poszukiwania udomowienia archeologów, w Ameryce, o bliższe bota­ różniąc określenie r e j o n u , w którym się on miał n a j p r a w d o p o d o b n i e j znajdować. T a k też s u g e r o w a n e b y ł y : niższe s t r e f y 1939, S a u e r 1943, H i b b e n wiłow Andów we Wschodnim 1950, Żukowskij 1953); w y ż y n a w e W s c h o d n i m 1931, M o r l e y wyraźnie Peru 1950); s a w a n n a 1946). przemawiać w (Mangelsdorf Kolumbii M e k s y k u i Zachodniej J a k dotychczas n a korzyść i Boliwii Północnej znaleziska Ameryki gdzie w ksyku n a pyłki kukurydzy d a t o w a n e n a V I I I t y s . p.n.e. , 3 ostatnich 4 w pokładach dobnie stadiał J o w a n glacjału W i s c o n s i n ) , go prawodopoćobieństwa dotyczące do Starego les contacts 1 pierwszego j e j formę Świata), to można Patrz: G d y chodzi uprawy les peuples Remarques de l'Asie Meksyku, lodowej (prawdopo­ wszelkie­ o najważniejsze kukurydzy j e uszeregować w T. M a r s z e w s k i , entre epoki do Azjii następujący hipotezy (lub w ogóle sposób : 5 sur l'état des recherches et de l'Amérique się latach stolicy M e ­ a więc reprezentujące według dziką. wprowadzenia z ostatniej a w samej (Wa- zdają n a t r a f i o n o , m . i n . w C a v e r n a s de C o x c a t l a n pod T e h u a c a n w Północnym n a szczątki k o l b k u k u r y d z y Reeves Guatemali paleobotaniczne Środkowej, i (Birket-Smith concernant précolombienne, „Folia O r i e n t a l i a " , t. 2: 1961, s. 177—204. 2 nica", 3 E. A n d e r s o n , 4 Valley is Zea Mays? R. S . M а с N e i s h, First -Botanical demy, What A Report of Progress, „Chronica Bota- t. 9: 1945, s. 88—90. Project, Robert's Annual Peabody Report of the Tehuacan Foundation for Archaeology, ArchaeologicalPhilips Aca­ M a s s a c h u s e t t s , 1961. E . S . В a r g h o o r n, M . K . W o l f e , of Mexico, ,,Botanical Museum К. H . С 1 i s b y, Fossil Leaflets"' (Harvard Maize University), from the t. 16:1954,. n r 9, s. 239. 5 Of P a t r z : Т. M a r s z e w s k i , Hypotheses and New The Age Ethnographical, O r i e n t a l i a " , t. 4: 1963, s. 243—295. of Maize Linguistic Cultivation in Asia and Historical (A Data), Revieu) „Folia �KRONIKA 346 Czas wprowa­ Przez dzenia Przed Którędy kogo Pacyfik Polinezyjczyków Kolum­ Autor Dokąd Azja Stonor-Ander- SE s o n 1949 bem Wietów Heine-Geldern 1958 Atlantyk Arabów i Morze A z j a W. i Filipiny J e f f r e y s 1955 Indie Laufer Śród­ Po Portugalczyków Kolumbie ziemne l u b Hiszpanów i (oraz Arabów por. Ocean 1907 Mangels­ dorf-Oliver Indyjski) 1951 Portugalczyków Humlům Indie 1942 i Azja S E M e r r i l l 1954 Atlantyk i Weatherwax Ocean 1954 Indyjski S t a n o w i s k o ostrożne — n i e precyzując a n i c z a s u i m i e j s c a w p r o w a d z e n i a k u ­ k u r y d z y , a n i też jaką drogą i p r z e z kogo to zostało d o k o n a n e — zajęli niektórzy i n n i badacze, j a k np. H u t t o n (1950) i H a t t (1951). Należy podkreślić, iż spośród w y m i e n i o n y c h wyżej autorów dwóch t y l k o — Laufer i Stonor —= prowadziło w związku z o m a w i a n y m t u p r o b l e m e m badania źródeł h i s t o r y c z n y c h l u b t e r e n o w e b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e w s a m e j A z j i . P o z a n i m i jeszcze dwóch botaników, C o l l i n s i Kuleszów , dostarczyło cennych danych fitogeograficznych i t a k s o n o m i c z n y c h , także opierając się n a b a d a n i a c h tereno­ w y c h w tej części świata.' P o z o s t a l i z wyżej w s p o m n i a n y c h b a d a c z y — i to z a ­ równo e t n o g r a f o w i e i a r c h e o l o g o w i e , j a k b o t a n i c y i g e o g r a f o w i e — wypowiadali się w s p r a w i e dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i t y l k o n a p o d s t a w i e swojej e r u d y c j i i studiów porównawczych, a c z k o l w i e k część z n i c h prowadziła t a m i b a ­ d a n i a t e r e n o w e t y l k o z innego z a k r e s u . 6 7 8 9 B a d a n i a S t o n o r a , które stanowiły p u n k t wyjścia m o i c h poszukiwań, o b e j m o ­ w a ł y głównie góry N a g a w e W s c h o d n i m A s s a m i e i niektóre r e j o n y Północnego 6 B. L a u f e r , nationale des The of Maize Introduction into Américanistes, X V e s e s s i o n tenue Eastern ä Quebec Asia, en Congres Inter­ 1906, t. 1, Quebec 1907, s. 223—257. 7 C. R. S t o n o r , „Annais 8 G . N. C o l l i n s , Departament s Botanical A New Type „Bureau Waxy from Maize N. N. К u 1 e s z o w , Niekotoryje kładnoj botanikie, gienietikie i Maize Garden", of A g r i c u l t u r e , 1—30; t e n ż e , 9 E. A n d e r s o n , of t h e M i s s o u r i among of Indian Corn of t h e P l a n t Upper Burma, osobiennosti sielekcii", the Hill Peoples of Assam, t. 34: 1949, s. 355—404. from China, United States I n d u s t r y " , B u l l e t i n 161: 1909, Science kukuruzy 1952, s. 4 8 — 5 1 . Azii, „Trudy po p r i - t. 19: 1928 z. 2, s. 325—374. �KRONIKA A s s a m u , następnie zaś góry kowym Assamie, Nepalu i Zachodniej z literatury podczas bądź Garo gdy Birmy też z w Zachodnim dla innych badacz relacji 347 Assamie rejonów t e n zebrał osób i góry K h a s i a w Assamu dane oraz dla porównawcze pochodzących z t y c h też j a k o główny r e j o n m o i c h badań obrałem góry L u s z a i w Środ­ Bhutanu, zaczerpnięto terenów. Dlatego Południowo-Wschod­ n i m A s s a m i e i sąsiadujący z n i m i od północy r e j o n K a c z a r — d l a których S t o n o r nie posiadał żadnych d a n y c h l u b uzyskał j e z d r u g i e j ręki — ca, l i p c a i s i e r p n i a 1960 r. zdobyłem najważniejsze dalsze dane uzupełniające badania Stonora gdzie w ciągu c z e r w ­ materiały zebrałem w terenowe. czasie Ponadto krótkotrwających w y p a d ó w w niektóre o k o l i c e gór G a r o oraz gór K h a s i a i Dżaintia — w i maju; do T r i p u r y — w Należy lipcu, i rejonu Dardżiling w t u zaznaczyć, iż w e w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h b a d a n i a c h c i s k n i e t y l k o n a z b i e r a n i e d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h sensu zykowych. W badań w niżej przedstawionym poszczególnych Assamu podaję informatorów, i c h przynależność rozpoznanych szczepową (wyłączając i kładłem n a ­ l e c z także i j ę ­ wyników najważniejsze tj. miejscowości, w których p r o w a d z o n e były w y w i a d y kukurydzy stricto, b a r d z o s u m a r y c z n y m ujęciu rejonach kwietniu l i s t o p a d z i e 1960 r. moich tylko dane, etnograficzne, ogólną ilość miejsce pochodzenia, ilość te, które zostały w p r o w a d z o n e w form nowszych c z a s a c h p r z e z administrację angielską i indyjską oraz p r z e z osadników n e p a l s k i c h ) w r a z z i c h n a z w a m i , opinie k r a j o w c ó w i wreszcie znaczenie k u k u r y d z y w od Badania w Ajdżalu) i prowadziłem górach L u s z a i ograniczyłem M e l t h u m , Ajdżal, L u n g d a i pur na pograniczu formatorów je (idąc płci do i c h części z południa n a północ) północnej w (na klas wieku północ miejscowościach: miejscowości miejscowościach t y c h uzyskałem dane i różnych uprawy obrzędach. i Kolasib; a na nizinie K a c z a r w Manipuru. W obojga co do i c h p o c h o d z e n i a i dawności gospodarce i w i pochodzących Lakhi- od 36 i n ­ z różnych części gór L u s z a i : południowej (okolice L u n g l e h ) , z a c h o d n i e j (grzbiet Dżampui), c e n t r a l n e j (okolice w Ajdżalu), w s c h o d n i e j B i r m i e , północnej (okolice (pogranicze Czamphai) Kaczaru) oraz i sąsiadujących z nią gór z Południowo-Zachodniego Czin Mani­ p u r u . Należy t u dodać, iż i n f o r m a t o r z y ci r e p r e z e n t o w a l i k i l k a bliżej l u b dalej spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą szczepów (z t z w . g r u p y K u k i - C z i n ludów tybeto-birmańskich), a więc objętych wspólną nazwą L u s z a i : L u s z e i , R a l t e , R o j t e , K h i a n g t e , i P u n t e ; następnie H m a r , F a n a i i P o i . Ponieważ j e d n a k w z a j e m n a gór L u s z a i , d a l e k o posunięta, p e w n e różnice w Czongthu integracja tych opiniach i danych uzyskiwanych o d poszczególnych informatorów t y l k o częściowo mogą wynikać z i c h różnej p r z y ­ należności szczepowej. Biorąc pod u w a g ę w s z y s t k i e najważniejsze otrzymałem w nora 10 sumie informacje formy k u k u r y d z y d l a gór L u s z a i o 15 (w t y m 6 w z m i a n k o w a n y c h już p r z e z Część z n i c h (lub t y l k o i c h n a z w y ) , j a k n p . mimpui i puakzo, z n a n a j e s t n a całym n i e m a l obszarze t y c h gór; inne związane są r a c z e j z p e w n y m i r e j o n a m i , np. diak Sto­ ) , różniących się między sobą m. i n . wielkością z i a r n a i k o l b o r a z i c h b a r w ą . z okolicą L u n g l e h , buali z grzbietem Dżampui, a halka i darmani liam- z okolicą C z a m p h a i . Należy p r z y t y m dodać, iż n i e k i e d y te s a m e n a z w y wiązane są z różny­ mi formami k u k u r y d z y , prawdopodobnie w zależności od o k o l i c y . W e d ł u g roz­ p o w s z e c h n i o n e j w górach L u s z a i o p i n i i większość z w y m i e n i o n y c h o d m i a n , a więc: drobnioziarniste darmani i poi-waimim, 10 puakzo, czingzo, gruboziarniste mimpui, Stonor, halka, kanpuah ralte-waimim, (buali), wprowadzonych op. cit., s. 364. -lenliam; pośrednie paczuao-waimim, zostało od miraban, czhangphut-waimim, strony gór Czin. Przy �KRONIKA 348 czym i ralte-waimim mimpui wspomniane uważane są zgodnie za o d m i a n y uprawiane przez s z c z e p y j e s z c z e p r z e d i c h migracją z B i r m y do A s s a m u ; puakzo ważnie z a w p r o w a d z o n ą — phut-waimim prze­ później, po i c h o s i e d l e n i u się w t y m r e j o n i e , a całkiem niedawno. Kilka gatunków pochodzić czhang- ma z innych o k o l i c ; a więc z g r u b o z i a r n i s t y c h — l a k h e r - t u a i m i m z południa, t h a n k o l - t m i m i m z północy, а z f o r m pośrednich — miria-waimim wego zachodu; przy czym nazwy zostały one zapożyczone. N a t o m i a s t daje •— różne f o r m y , i tlanglau-waimim i c h wskazują nazwa zapewne z południo­ n a s z c z e p y , od których obejmuje wai-waimim przeważnie średniej wielkości, przejęte —• j a k się w y ­ z niższych rejonów, j a k T r i p u r y i K a c z a r u . Z k o l e i w L a k h i p u r — osadzie zamieszkałej głównie p r z e z Hmar — poinformowany zostałem o 7 odmianach: ( w języku L u s z a i — p u a k z o ) , mimtei, (także u p r a w i a n e j waimim-tlor również uważana Według nych przez Paite); i gruboziarnistej j e s t z a najstarszą najbardziej drobnoziarnistych jai-waimim r która i t u mimpui, odmianę. rozpowszechnionej t u szczepów k u k u r y d z a była mimpořc pośrednich mimeng, mimhnak; wersji tradycji u n i c h wcześniej historycznej uprawiana omawia­ niż ryż —• i n i e m a t y l k o zgodności co do tego, c z y została wzięta p o d u p r a w ę w c z a s i e i c h w ę ­ drówki p r z e z góry Czin (rejon S u a i ) , c z y też była i m już z n a n a w i c h d a w n i e j ­ s z y c h s i e d z i b a c h , a więc e w e n t u a l n i e w Północno-Wschodniej najintensywniejsza uprawa łudniowo-wschodnich występuje (Fanai) w niektórych i północno-wschodnich B i r m i e . Obecnie j e j południowych (Paite) (Lakher), po­ rejonach gór L u s z a i oraz w górach C z i n (Poi). Jeśli c h o d z i o j e j rolę w życiu r e l i g i j n y m , to zarówno w górach L u s z a i , j a k i w L a k h i p u r i n f o r m o w a n y (lub jak u Hmar roślin uprawnych, składane u Luszai, Pathienbie u Luszai, thlai-siem w dwóch Badania w byłem, iż ofiary z kukurydzy ze sporządzanego z n i e j c h l e b a ) , podobnie j a k z ryżu i i n n y c h są po zakończeniu u Hmar), u Hmar Tripura sąsiadujących natomiast — duszom przeprowadziłem w żniw czasie jedynemu specjalnych bóstwu (Pathian świąt (mimkut zmarłych. w centralnej i Mainoma, części tej prowincji, o ludności mieszanej do różnych g r u p ludów tybeto-birmańskich), a więc C z a k m a pochodzą­ c y c h z o k o l i c C z i t t a g o n g , M o k z gór A r a k a n o r a z T r i p u r i — o d d a w n a osiadłych (należącej ze sobą w s i a c h : M a n u w T r i p u r a . O d 7 p r z e d s t a w i c i e l i t y c h szczepów, zamieszkałych w e w s p o m n i a n y c h wsiach, uzyskałem rydzy: jednej nali-makja, i т bhoza-mokja makka-fu; wszyscy У), m. i n . informacje o uprawianych przez nich formach kuku­ d r o b n o z i a r n i s t e j i dwóch g r u b o z i a r n i s t y c h , z w a n y c h u C z a k m a u Tripuri informatorzy i u bini-mokja; mokám uasa, mokam Mok langi labang makka-fu, i okhani daga mokam. sutamakka-ju Poza p o t w i e r d z i l i , iż k u k u r y d z a (lub przyrządzone z niej tym pokar- podobnie j a k ryż i i n n e rośliny u p r a w n e , składane są w ofierze d u s z o m z m a r ­ łych, p o n a d t o zaś u C z a k m a i M o k — B u d d z i e , a u T r i p u r i — d u c h o m . W r e s z c i e od p r z y g o d n i e s p o t k a n y c h p r z e d s t a w i c i e l i t r z e c h szczepów p o d g r u p y K u k i uzyskałem również k i l k a i n f o r m a c j i albo t y l k o n a z w u p r a w i a n y c h p r z e z n i c h o d m i a n k u k u r y d z y , m . i n . więc n a z w y ogólne: d l a K u k i — minsai, dla H a ­ l á m — m o k a d a u , d l a D a r l a n g — minkir, o r a z d l a tego ostatniego s z c z e p u n a z w y g a t u n k ó w : endtat, seim-hmenkier, puakzoi i poiboi. B a d a n i a w górach K h a s i a przeprowadziłem n a i c h południowych p e r y f e r i a c h (na p o g r a n i c z u P a k i s t a n u W s c h o d n i e g o ) , w miejscowości Czerrrapundżi oraz w dwóch o k o l i c z n y c h w s i a c h , t z w . L o w e r C h e r r a i N o n g t h y m m a i p o d M a w s n i a i . R e j o n t e n , zamieszkały p r z e z należący do l u d u K h a s i a s z c z e p W a r , w y b r a ł e m s p e c j a l n i e d l a z e b r a n i a d a n y c h porównawczych i k o n t r o l n y c h , j a k i e też u z y s k a ­ łem t a m od 7 informatorów. W e d ł u g w y p o w i e d z i niektórych z n i c h p r z e z okolicę- �KRONIKA tę przebiega która z położonych "Nie granica dalej zanotowałem szechnioną w 'rieu; południowego zresztą h o d o w a n a hadem. zasięgu u p r a w y n a północ i głębiej w żadnej innej t a m również Charakterystyczna w a ł a , iż mogło to być dokonane była górach okolic nazwy kukurydzy przez lż wcześniejsza od n i e j była u p r a w a u War żadnej niepewność roli w w górach K h a s i a , skalę i o t r z y m y w a n a Mylliem i n a kukurydzę całych górach K h a s i a i poświadczoną uprawy odgrywa kukurydzy t a m jest n a b a r d z o małą do c z a s u w p r o w a d z e n i a nie 349 przez opinii wielu moich poża większość rozpow­ autorów nazwą informatorów do r e j o n u W a r ; część z n i c h Anglików; głównie Laitlyngkot. zgadzała co utrzymy­ się n a to, ryżu; w s z y s c y zaś bez wyjątku, iż k u k u r y d z a i c h obrzędach religijnych i pogrzebowych. Z k o l e i w górach Dżaintia, w miejscowości Dżowai dokonałem uzupełniają­ c y c h w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h z 3 p r z e d s t a w i c i e l a m i , również należącego do K h a s i a , s z c z e p u P n a r ( S z y n t e n g ) . W e d ł u g i c h i n f o r m a c j i z a jedyną rodzimą k u k u ­ rydzę w t y m r e j o n i e u c h o d z i j e j d r o b n o z i a r n i s t y g a t u n e k z w a n y saru, gdy t y m c z a ­ s e m i n n e — z a zapożyczone z gór K h a s i a . N a j b a r d z i e j zaś i n t e n s y w n a uprawa k u k u r y d z y występować m a w o k o l i c y U m u m l o n g , M o d u m m a i , N a r t i a n g i Nongdżngi n a północ oraz S z a n g p u n g i R a l i a n g n a wschód od Dżowai. P o n a d t o w e d ł u g r e ­ l a c j i wyżej w s p o m n i a n y c h informatorów k u k u r y d z a w r a z z ryżem i o w o c a m i ofiarowywana j e s t w niektórych o k o l i c a c h bogini r o l n i c t w a z w a n e j P y r t h a t , w e ­ d ł u g i n f o r m a c j i zaś u z y s k a n e j pośrednio (przez prof. M . C . G o s w a m i z G a u h a t i U n i v e r s i t y ) także (np. w N a r t i a n g ) d u s z o m zmarłych (rytuał siang). B a d a n i a w górach G a r o przeprowadziłem w i c h części z a c h o d n i e j , w m i e j s c o ­ wości T u r a , gdzie i n f o r m a c j i udzieliło m i 5 G a r o , zamieszkałych bądź w tej o s a ­ dzie, bądź też w dwóch w s i a c h : D a r i c z i k g i r i położonej k i l k a kilometrów n a pół­ n o c o r a z D o p g i r i — n a zachód. Otrzymałem od n i c h m. i n . szereg d a n y c h o u p r a ­ w i a n y c h w t y m r e j o n i e 8 o d m i a n a c h k u k u r y d z y : d r o b n o z i a r n i s t y c h mikop sarang. mikop b a b r e t , m i k o p r i k c z r i ; pośrednich m i k o p m i m i t i m , m i k o p dżaha i g r u b o ­ z i a r n i s t y c h m i k o p badol, m i k o p b o l m a , m i k o p wasok. W e d ł u g i c h r e l a c j i odmianą najdawniej znaną p r z e z G a r o jest mikop sarangi W związku z t y m można t u dodać, iż od osiadłego w M a n u ( T r i p u r a ) G a r o , którego p r z o d k o w i e w y w ę d r o w a l i z r e j o n u T u r a , otrzymałem tę samą nazwę, obok n a z w y m i k o p mimadan — obu odnoszących się j e d n a k do o d m i a n g r u b o z i a r n i s t y c h . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ojca •G. C o s t a z S z i l o n g u , z n a w c y k u l t u r y G a r o , ogólne n a z w y n a kukurydzę u p o s z c z e ­ gólnych szczepów są: u A b e n g (głównie n a północ i zachód od T u r a ) — m i k o p , Ti M a t a b e n g (grzbiet A r b e l a ) — m i b o l , u C z i s a k (na południe od K r i s z n a i i D u d n a i ) — merakhu. W e d ł u g t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j G a r o ( z d a n i e m prof. M . C . G o s w a m i — i c h s z c z e p u M a t c z i ) u p r a w ę roślin, a m. i n . k u k u r y d z y , zawdzięczają s w o j e m u l e g e n ­ d a r n e m u władcy A b o n g Noga. ( Z d a n i e m C o s t a m u s i e l i j e d n a k przejąć tę roślinę z gór K h a s i a , bądź też wcześniej j e s z c z e w czasie s w o j e j w ę d r ó w k i dó gór G a r o ) . Jeśli c h o d z i o z n a c z e n i e k u k u r y d z y w obrzędach G a r o , to uzyskałem j e d y n i e i n ­ f o r m a c j e o składaniu j e j z i a r n a i przyrządzanego z niej t r u n k u w ofierze i c h g ł ó w n e m u bóstwu, Rabuga-Ranaga. D l a Północnego A s s a m u udało m i się uzyskać (w m a r c u 1960 r.) t y l k o parę drobnych i n f o r m a c j i od k i l k u agronomów N E F A A d m i n i s t r a t i o n w Szilongu, d o b r z e znających t e n t e r e n . T a k więc S h r o n S i n g h powiadomił m n i e , iż w g t r a ­ d y c j i M o n p a i A k a z K a m e n g oraz D a f l a z S u b a n s i r i m i e l i o n i otrzymać k u k u r y ­ d z ę z T y b e t u ; n a t o m i a s t R . K . M u k e r j wyraził p r z y p u s z c z e n i e , iż s z c z e p y Singfo, K h a m p t i , T a n g s a i N o k t e zamieszkujące T i r a p w p r o w a d z i ł y ją w ciągu s w o j e j anigracji z B i r m y . �KRONIKA 350 Badania w rejonie części n i e d a l e k o W Dardżiling przeprowadziłem miejscowości P a i j u n g wieś pod A l g o r a h , zamieszkujących tę o 5 uprawianych przez nich odmianach z y k u N e p a l i — murali) reri, w jego północno-wschodniej granic S i k k i m u i Bhutanu. oraz n a północ od K a l i m p o n g , sąsiednią wieś Sakiung, od 3 B h u t a n i otrzymałem informacje dasum k u k u r y d z y : drobnoziarnistej (w i g r u b o z i a r n i s t y c h Zeb Zeb (w języku N e p a l i — szepti), kabu, sebu — w s z y s t k i c h w p r o w a d z o n y c h ję­ ghą- w g n i c h z B h u t a n u , p r z y c z y m Zeb leb i d a s u m najwcześniej, k a b u później, а s e b u całkiem n i e d a w n o . W każdym r a z i e wg i c h r e l a c j i k u k u r y d z a , która j e s t i n t e n s y w n i e h o d o w a n a w B r u t a n i e (gdzie j e j b r z m i gedza), ogólna n a z w a Do dzisiaj też kaczany była też podstawową rośliną u p r a w n ą kukurydzy możność zobaczyć w P a j u n g ) na zachód od K a l i m p o n g , uprawianych dzącej za palliob — Dane przez oraz duszom kukurydzy: najdawniejszą, pośredniej abZam wprowadzoną rolnika Wschodnim. najpóźniej, Nepali, którego — Z — nie znana w kolei pośrednictwem skałem 19 n a z w również w Ilamie — polam-sukjo, kum-djom, kun-czung mamdit, i rejonów pochodziła gruboziarnistej wyżej z sundur, położonych. Ilamu w przez Nepalu jest od d a w n a od innych dwóch tego szczepu Ne­ (w języku uprawiana thjak-nop, w rejonie rolników Lepcza Tamsanga) uzy­ kun-czung numdit, sanar-ajit, j a - k o r, kun-czung przez przez L e p c z a kup, kun-czung pa-ajor, hjir, gol-pja, kun-czung kun-czung Himalajach. wspomnianych pja-tso, mik-tak, 1 2 kun-czung kun-czung poszczególnych f a z wyżej dum, kun-czung rozwojowych przez Laufera. rolników ra-kang. P o n a d t o wg, wszystkie m i e l i o n i otrzymać z k r a i n y N j e - m a j e l - l j a n g , W każdym razie . kun-czung j e j części, również w z m i a n k o w a n y c h legendy ' o p o w i e d z i a n e j 11 na-ajom^ kun-czung Z tego s a m e g o źródła otrzymałem też 16 n a z w oraz o 3 ucho­ — daZZej) i paZZiob (w języku kun-czung koZup-fja, kun-czung nok, kun-czung gdzieś w późniejszą, z przedstawiciela ogólna) purwjat, (nazwa kun-czung uprawiane informacje udzielonymi mi w Kalimpong rodzina Kalimpong, wykształconego kun-czung kukurydzy uzyskałem miałem Nassejgaoii, różnych o d m i a n k u k u r y d z y , o których w z m i a n k o w a ł już L a u f e r Są to: kun-czung kun-czung za (co miejscowości musiały zostać w p r o w a d z o n e z N e p a l u , t y m c z a s e m namdit — murali) Kalimpong. i c h przodków, Buddzie drobnoziarnistej rzekomo W g niego abZam (w języku N e p a l i p a l i — szepti) ofierze od p e w n e g o r o l n i k a L e p c z a odmianach za kun-czung w zmarłych. W te skonfrontowałem też z i n f o r m a c j a m i Nepali są niego tamtejszego (za składane według zgodnej opinii rośliny położonej wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h informatorów L e p c z a , również w przeszłości k u k u r y d z a była u n i c h ważną rośliną uprawną, do d z i s i a j zaś j e j z i a r n o w r a z z i a r n e m i n n y c h roślin r o w y w a n e j e s t i c h głównemu bóstwu S a k j a r u m Na k o n i e c od p e w n e g o r o l n i k a z A m d o w e W s c h o d n i m w Algorah, małem o r a z od p e w n e g o l a m y informacje, (której ogólna n a z w a wej oraz duszom części K h a m p a kukurydzy iż w Południowo-Wschodniego b r z m i t a m mamö-Zoto) u p r a w i a n a (Tszona i Tsakaloga). pewną legendę o małpach, które o t r z y m a w s z y od B u d d y wschód w rejonie Cetan na południowy 12 otrzy­ kukurydza południo­ uprawa zasięg; przytoczył on ziarno k u k u r y d z y od L h a s s y , gdzie miały obecnie j e j zanikła. Drugą dziedziną m o i c h badań było p o s z u k i w a n i e 1 1 Tybetu l a m y w y n i k a , że w t e j części T y b e t u musiała mieć ongiś większy hodować zamieszkałego jest głównie w Z wypowiedzi ją uprawa Tybecie, z L h a s s y , zamieszkałego w K a l i m p o n g , obrębie ofia­ zmarłych. Laufer, Nazwy op. cit., s. 242. te podaję w The Age of Maize. s t a r y c h źródeł p i s a n y c h , k t ó - �KRONIKA reby mogły rzucić jakieś światło n a dawność u p r a w y tu terenach Azji. Jedna zawarta walis, W toku jest w lutym w ahomskiej Fakial wersji nepalskiej około 1800 r. w kukurydzy na natrafiłem na omawianych. dwie wzmianki języku P a r b a t i j a przy czym potwierdzenie 1960 r. od dwóch znawców k r o n i c e h i s t o r y c z n e j Lik i przetłumaczonej i nie opublikowanej jest własnością znawcy (której literatury. Druga Kho Tai Phwa napisanej rękopis będący kopią Chaikhong wzmiankę, iż z a p a n o w a n i a króla (w l a t a c h 1617—1633) z i a r n o k u k u r y d z y w r a z przypadkowo Dżaga Dżijotir z pewnym w zaginionego Gohain), Nepalu znajduje oryginału z Bhatgaon fasoli nowej podany został lub ściśle, należałoby przypuszczać, iż nastąpiło to Natomiast w i Lik kronice (bogini Kho mądrości Khun-lai, Khon ludu uprawiać Tai Tai) fasolę, Phwa mowa poleciła sezam, ich jest gorczycę p r a w d o p o d o b n i e n a d jedną z g r u p l u d u T a i w w V I , w. n.e. , i książętom kukurydzę. Birmy. Trzeba z Nieba") wpisane t u zwrócić w później oryginale nawet interpolowane, mogło ludu („ryż zostało w p i e r w sporządzaniu j e j k o p i i , również występować już pomyłkowo opuszczone. Ale n i e o z n a c z a to j e s z c z e , iż w p i e r w o t n y m jeszcze przed j e j s p i s a n i e m , musiała być w źródłach mowa tekście t r a d y c j i o kukurydzy. Nie­ pisanych. Reasumując, p r z e d s t a w i o n e się z w y n i k a m i 1. k u k u r y d z a uchodzi w g dawniej 3. u u wielu przez szczepów Stonora Assamu i c h t r a d y c j i za roślinę z d a w i e n niż ryż (Luszai, jest ważną całego Lepcza, Garo, i wyżej w y n i k i badań uzupełniają i w z a s a d z i e osiągniętymi 2. u niektórych z t y c h Bhutani) nych phwa j e d n a k ustęp t e n zasługuje n a u w a g ę i może stanowić zachętę do d a l s z y c h poszukiwań dzają aczkolwiek i tylko przy kopiowaniu i w tym wypadku mniej khau j e s t w tekście między l i n i a m i , a więc i s t n i e j e duże p r a w d o p o ­ n a niej historycznej, w ę d r ó w k a tego u w a g ę , iż określenie k u k u r y d z y dobieństwo, iż zostało ono dodane do t e k s t u k r o n i k i p r z y albo Należy Ahomów, Junanie, tzw. Mao Szan, t j . w o k r e s i e , w którym zaczęła się w i e l k a 15 do strony o t y m , j a k to władcom, dodać, iż książęta c i , od których w e d ł u g t r a d y c j i pochodzić m i e l i władcy panowali przynie­ od Ilamu. Dżasingpha Hkun-lung prze­ rośliny może w y w o ł a ć głód, odesłane t a m skąd pochodziło. O ile założyć, że k i e r u n e k , z którego z i a r n o miało być Sikkimu zostało p r z y n i e s i o n e do d o l i n y K a t h m a n d u ze w s c h o d u , a następnie w sądnej o b a w i e , iż w p r o w a d z e n i e sione, została Wamśawalis Maila gatunkiem się języku a która m i udostępniona w G a u h a t i w k w i e t n i u 1960 r. T a k więc w k r o n i c e znajdujemy na ję­ j e j wiarygodności uzyskałem w literatury ahomskiej . omawianego tamtejszej Khon l 3 Wamśa- kroniki historycznej — i do tej p o r y n i e została w y k o r z y s t a n a w b a d a n i u 1 4 tu zagadnienia; w poszukiwań buddyjskiej skompilowanej zyk angielski tych Hmar, szeregu Czakma) wschodniej dawna (Lakher, główną szczepów odgrywa pozwalają stwierdzić, części zga­ iż: Himalajów p r z e z n i e uprawianą, często Bhutani); szczepów lub nawet i oraz rośliną (Luszai, Fanai, Poi, Paite, A k a , Monpa, uprawną; Fanai, Hmar, mniejszą l u b większą kukurydzy nie tylko Szynteng, rolę w Bhutani, obrzędach religij­ pogrzebowych; 4. d r o b n o z i a r n i s t e odmiany spotyka się na pograniczu Tłumaczenie wyżej w y m i e n i o n y c h w z m i a n e k n a język a n g i e l s k i w r a z z m e ­ rytoryczną analizą t e k s t u zamieściłem w The Age of Maize. 1 3 Tłumaczenie a n g i e l s k i e , w y d a n e p r z e z D. W r i g h ť a , C a m b r i d g e 1877. P. G o g o i , The Political Expansion of the Mao Shans, „The J o u r n a l t h e S i a m S o c i e t y " , t. 44: 1956 z. 2, s. 129. 14 15 of �KRONIKA -•352 A s s a m u i B i r m y , j a k sądził S t o n o r , l e c z również w e w s c h o d n i e j Himalajów, w S i k k i m i e i B h u t a n i e ; 1 6 części N i s k i c h 5. n a t e r e n i e A s s a m u n a południe od B r a h m a p u t r y w d y f u z j i poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y przeważały północny i z a c h o d n i k i e r u n e k , a n a północ od B r a h m a p u t r y — również z a c h o d n i i e w e n t u a l n i e południowy k i e r u n e k ; 6. t r a d y c j e co Ъус w p r o w a d z o n a , f e r i a c h ) i Dżaintia niowo-Wschodnim do dawności u p r a w y k u k u r y d z y o r a z k i e r u n k u , z którego miała w górach G a r o , K h a s i a (zwłaszcza n a i c h południowych p e r y ­ są b a r d z i e j n i e j a s n e i częściej s p r z e c z n e ze sobą niż w P o ł u d ­ Assamie. P o z e s t a w i e n i u z e b r a n y c h p r z e z siebie d a n y c h z d a n y m i u z y s k a n y m i p r z e z TStonora i A n d e r s o n a , uzupełniając j e j e s z c z e wiadomościami r o z p r o s z o n y m i w r e ­ l a c j a c h podróżniczych z A s s a m u , B h u t a n u , S i k k i m u , N e p a l u i T y b e t u o r a z w m o n o ­ g r a f i a c h poszczególnych szczepów zamieszkujących te t e r e n y i w słownikach i c h języków, przystąpiłem do d a l s z y c h badań porównawczych (częściowo jeszczñ w I n d i i w 1960 г., częściowo zaś w P o l s c e w l a t a c h 1961—1963). P r z e d e w s z y s t k i m więc, wykorzystując zarówno literaturę naukową, j a k i podróżniczą, uwzględniłem t e r e n y B i r m y , S y j a m u , L a o s u , W i e t n a m u i Południowych C h i n , w m n i e j s z y m zaś z a k r e s i e Azję Środkową i K a s z m i r o r a z Indonezję i F i l i p i n y . G d y j e d n a k dokonałem k o n f r o n t a c j i w s z y s t k i c h wyżej w y m i e n i o n y c h źródeł stało się d l a m n i e j a s n e , iż do rozwikłania p r o b l e m u dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i z a w a r t e "w n i c h dane są j e s z c z e niewystarczające. Uderzający j e s t zwłaszcza — podkreśla­ n y zresztą w i e l o k r o t n i e — b r a k d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h . Następnie dane źródeł h i s t o r y c z n y c h dotyczą n i e w i e l u t y l k o z r o z p a t r y w a n y c h rejonów A z j i i są często n i e j a s n e l u b f r a g m e n t a r y c z n e . N a t o m i a s t d a n e e t n o g r a ­ ficzne, językowe i b o t a n i c z n e w a h a j ą się od i n f o r m a c j i szczegółowych do całkiem l a k o n i c z n y c h , p r z y c z y m występuje wyraźnie z n a c z n a d y s p r o p o r c j a pomiędzy ilością d a n y c h poszczególnych k a t e g o r i i bądź n a w e t i c h b r a k d l a p e w n y c h t e r e ­ nów. N i e m n i e j j e d n a k w s z y s t k i e te d a n e upoważniają, j a k się w y d a j e , do w y ­ ciągnięcia całego s z e r e g u wniosków, c z y n a w e t rozwiązania niektórych szczegó­ łowych problemów. P r z y r o z p a t r y w a n i u r o z p r z e s t r z e n i a n i a się p r y m i t y w n e j u p r a ­ w y k u k u r y d z y w A z j i Południowej i W s c h o d n i e j widać wyraźnie, co już p o d k r e ślał A n d e r s o n , iż w m n i e j l u b b a r d z i e j z w a r t y m bądź r o z e r w a n y m zasięgu o b e j m u j e ona przeważnie r e j o n y górskie — i to od H i m a l a j ó w po H a i n a n i F i l i ­ p i n y . Największe zaś z n a c z e n i e p o s i a d a w niektórych o k o l i c a c h : w s c h o d n i e j części N i s k i c h Himalajów, p o g r a n i c z a A s s a m u i B i r m y o r a z B i r m y i S y j a m u , a także Północnego L a o s u , Północnego W i e t n a m u i Południowych C h i n . Należy j e d n a k podkreślić, iż n a w e t przybliżone określenie dawności tej u p r a w y w większości wyżej w y m i e n i o n y c h rejonów j e s t m o i m z d a n i e m n a r a z i e nieosiągalne . T a k więc n i e j e s t to n p . możliwe w o p a r c i u o s a m e t y l k o d a n e etnograficzne. N i e ­ m n i e j j e d n a k a n a l i z a i k o n f r o n t a c j a t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h , mitów i l e g e n d p o ­ szczególnych ludów, a dotyczących u p r a w y roślin, s u g e r u j e n i e k i e d y , iż n a p e w n y c h t e r e n a c h k u k u r y d z a była wcześniej u p r a w i a n a niż ryż (np. Z a c h o d n i a B i r m a , B h u t a n ) o r a z że gdzieniegdzie n a w e t zanikła (niektóre o k o l i c e P o ł u d n i o ­ wo-Wschodniego Tybetu). Pierwszy pewny chronologiczny punkt zaczepienia i terminus ante quem w p r o w a d z e n i a u p r a w y k u k u r y d z y do Południowych C h i n d a j e d a t a 1577 (lub 1575), d l a której r e l a c j a M e n d o z y , a n a l i z o w a n a już p r z e z L a u 1 7 18 1 6 Stonor, Anderson, op. cit., s. 375. 1 7 Stonor, Anderson, op. cit., s. 390—395. 18 Szczegółowe rozważania na ten temat zamieściłem w The Age of Maize. » �KRONIKA 353 f e r a , poświadcza tę u p r a w ę d l a p r o w i n c j i F u k i e n . Z a terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do N e p a l u C e n t r a l n e g o można — j a k się w y d a j e — uważać p a n o w a n i e Dżaga Dżijotir M a l l a , a więc l a t a ok. 1617—1633. N a t o m i a s t z a p r z y ­ bliżony terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do Południowo-Wschodniego A s s a m u może być b r a n y pod u w a g ę , w o p a r c i u o rozwinięte t r a d y c j e L u s z a i i H m a r , przełom X V I I / X V I I I w . — o k r e s w ę d r ó w k i t y c h ludów z B i r m y do A s s a m u . W r e s z c i e p e w n e sugestie można wyciągnąć z d a n y c h językowych, a więc p r z e d e w s z y s t k i m z n a z w poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y , p r z y z a s t o s o w a n i u z o d p o w i e d n i m k r y t y c y z m e m , m e t o d y e t y m o l o g i c z n e j i geograficznej. M. i n . więc dają się uchwycić uderzające podobieństwa c z y n a w e t identyczności w n a z w a c h u różnych t a k odległych od siebie ludów, j a k np. K i r a n t i (Wschodni Nepal) i W i e t n a m c z y c y (Północny W i e t n a m ) c z y też K i r a n t i , Tybetańczycy i T s a K h m u (Północny L a o s ) , co uwzględniając historię m i g r a c j i w t e j części A z j i i ich kie­ r u n k i p r z e m a w i a r a c z e j z a dawnością o w y c h n a z w . W r e s z c i e biorąc p o d u w a g ę k i e r u n k i d y f u z j i u p r a w y k u k u r y d z y l u b j e j poszczególnych o d m i a n , a więc do gór A s s a m u i H i m a l a j ó w głównie ze w s c h o d u , a do C h i n n a j p r a w d o p o d o b n i e j z z a ­ c h o d u , w y d a j e się, iż n a j s t a r s z e g o c e n t r u m j e j u p r a w y w P o ł u d n i o w o - W s c h o d ­ niej A z j i należy szukać pomiędzy Zachodnią Birmą, Południowo-Wschodnim T y b e ­ t e m , J u n a n e m i W i e t n a m e m . P r z y c z y m w świetle w s z y s t k i c h wyżej w s p o m n i a ­ n y c h faktów, zwłaszcza zaś w o b e c s t w i e r d z e n i a s t o s u n k o w o w c z e s n e j uprawy k u k u r y d z y w e W s c h o d n i c h H i m a l a j a c h , w p r o w a d z e n i e j e j p r z e z Portugalczyków, Hiszpanów c z y A r a b ó w w y d a j e się być m n i e j p r a w d o p o d o b n e . N i e m n i e j j e d n a k t r u d n o j e s z c z e wskazać t y c h , którzy mogą być za to o d p o w i e d z i a l n i , i czas, w któ­ r y m to zostało d o k o n a n e , a c z k o l w i e k wyżej w y m i e n i o n a h i p o t e z a H e i n e - G e l d e r n ' a (lub j e j e w e n t u a l n e w a r i a n t y ) nabierają c e c h prawdopodobieństwa. Dopóki też n i e u z y s k a się d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h c z y też p e w n i e z i d e n t y f i k o w a n y c h źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h , n i e można spodziewać się ostatecznego rozstrzygnięcia tego p r o b l e m u . N a r a z i e więc w o b e c i c h b r a k u , chcąc zbliżyć się do jego wyjaśnienia, pozostaje prowadzić n a większą skalę p o s z u k i w a n i a w d a w n y c h l i t e r a t u r a c h l u d ó w A z j i Południowej, W s c h o d n i e j i Środkowej o r a z gromadzić d a l s z e dane etnograficzne, językowe i b o t a n i c z n e (i to zarówno fitogeograficzne, j a k i t a k s o ­ nomiczne i cytogenetyczne) . 1 9 20 2 1 22 23 Tomasz 19 ч Laufer, Należy 2 0 op. cit, t u się Marszewski s. 230 i n. również liczyć z możliwością zwykłej konwergencji D l a A s s a m u p a t r z m. i n . Т. M a r s z e w s k i , Niektóre przeszłe fone­ tycznej. 2 1 sne przemiany misji w stosunkach Oddziału P A N w językowych K r a k o w i e " , styczeń—czerwiec 1961, K r a k ó w 1962. Laufer, 2 3 W t y m m i e j s c u składam podziękowanie D r P i o t r o w i c z z Z a k ł a d u dwóch form współcze­ op. cit., s. 330 i n. 22 Roślin U . J . w Krakowie za p r z e p r o w a d z e n i e drobnoziarnistej kukurydzy — (dystr. Dardżiling), d r u g i e j — o k a z y przywiozłem z t y c h miejscowości. 23 - i A s s a m u , „Sprawozdania z Posiedzeń K o ­ E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I w Cytologii wstępnych badań c y t o g e n e t y c z n y c h jednej L a k h i p u r (dystr. uprawianej Kaczar) w Nassejgaon (ob. wyż.), a których �KRONIKA 354 SEMINARIA NAUKOWE POŚWIĘCONE K R A J O M SŁABO GOSPODARCZO ROZWINIĘTYM W związku z rozszerzającymi się k o n t a k t a m i g o s p o d a r c z y m i i k u l t u r a l n y m i P o l s k i z k r a j a m i wyzwalającymi się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u zwiększyło się z n a c z n i e z a i n t e r e s o w a n i e społeczeństwa polskiego t y m i k r a j a m i . W ś r ó d l u d z i p o ­ święcających w i e l e c z a s u i p r a c y b a d a n i o m n a d t y m i z a g a d n i e n i a m i n i e b r a k i młodych naukowców. W c e l u p o p u l a r y z a c j i t y c h zagadnień wśród młodzieży studenckiej i absolwentów szkół wyższych, s t a r a n i e m W a r s z a w s k i e g o Klubu Młodych P r a c o w n i k ó w N a u k i działającego p r z y K o m i t e c i e W a r s z a w s k i m Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j oraz Stowarzyszenia Kół N a u k o w y c h Uniwersytetu W a r s z a w s k i e g o , z o r g a n i z o w a n o d w a ogólnopolskie s e m i n a r i a n a u k o w e poświęcone t y m zagadnieniom. O b a o d b y l y się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m — jedno w g r u d n i u 1961 r o k u , d r u g i e w m a j u r o k u 1963. I c h z o r g a n i z o w a n i e było możliwe dzięki d a l e k o idącemu p o p a r c i u ze s t r o n y władz U n i w e r s y t e t u , a zwłaszcza dzięki p r z y c h y l n e j opiece R e k t o r a , prof, d r Stanisława T u r s k i e g o . N i e m a ł y też w k ł a d wniósł K o m i t e t C e n t r a l n y Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j i R a d a Naczelna Z r z e s z e n i a Studentów P o l s k i c h . P i e r w s z e s e m i n a r i u m skupiło około 150 osób, w t y m 81 spoza W a r s z a w y . N a j l i c z n i e j r e p r e z e n t o w a n a była młodzież s t u d e n c k a , której p r z e d s t a w i c i e l e p r z y ­ b y l i z n i e m a l w s z y s t k i c h ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h . Z a n i m j e d n a k przejdziemy do o m a w i a n i a wygłoszonych n a t y m s e m i n a r i u m referatów i w y k ł a d ó w , w a r t o słów k i l k a powiedzieć o ogólnych założeniach, które miały z a z a d a n i e skierować z a i n t e r e s o w a n i a uczestników n a określoną problematykę. O r g a n i z a t o r z y semina­ r i u m , wśród których n i e b r a k było ekonomistów, p r a w n i k ó w , etnografów, c z y socjologów, z d a w a l i sobie sprawę z tego, że s k o m p l i k o w a n a p r o b l e m a t y k a w s p ó ł ­ c z e s n y c h k r a j ó w z a c o f a n y c h może być naświetlona p r a w i d ł o w o j e d y n i e pod w a ­ r u n k i e m k o m p l e k s o w e g o ujęcia całości zagadnień związanych z p r z y c z y n a m i tego z a c o f a n i a . N i e o z n a c z a to, b y cały wysiłek s e k r e t a r i a t u n a u k o w e g o , w którego skład w c h o d z i l i : m g r R . P l u t a , m g r K . M a k u l s k i , M . K a y d y , S . T r y b u r s k i i w i e l u i n n y c h , ograniczał się j e d y n i e do p r z y g o t o w a n i a programu ujmującego b a r d z o ogólnie z a g a d n i e n i a k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych. Wręcz odwrotnie, w c e l u z a b e z p i e c z e n i a w y s o k i e g o p o z i o m u n a u k o w e g o , który mógł być osiągnięty p r z e d e w s z y s t k i m drogą z d o b y c i a k o m p e t e n t n y c h wykładowców, referentów i d y ­ skutantów, z a s a d n i c z e s t a r a n i a K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o skupiały się n a p o z y ­ s k a n i u udziału w s e m i n a r i u m w y b i t n y c h u c z o n y c h i działaczy stykających się w s w e j p r a c y z z a g a d n i e n i a m i będącymi o b i e k t e m zainteresowań uczestników s e m i n a r i u m . Dzięki p r z y c h y l n e m u s t a n o w i s k u , j a k i e zajęły w tej s p r a w i e M i n i ­ sterstwa: Spraw Zagranicznych, Handlu Zagranicznego, Szkolnictwa Wyższego o r a z K o m i t e t Współpracy G o s p o d a r c z e j i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, w s e m i n a r i u m wzięli udział p r z e d s t a w i c i e l e t y c h resortów wzbogacając p r o g r a m przedsięwzięcia w y k ł a d a m i uzupełniającymi wiedzę uczestników o n o w e a s p e k t y , które u m o w n i e można b y nazwać a s p e k t a m i p r a k t y c z n e j działalności d o p r o w a ­ dzającej w efekcie do zacieśnienia w i ę z ó w współpracy z k r a j a m i g o s p o d a r c z o słabo rozwiniętymi. S e m i n a r i u m zostało o t w a r t e wyczerpującym w y k ł a d e m Zastępcy Przewodni­ czącego R a d y Państwa, e k o n o m i s t y o światowej sławie, prof, d r O s k a r a L a n g e . W o d c z y c i e s w y m mówca największą u w a g ę zwrócił n a z m i a n y w układzie sił e k o ­ n o m i c z n y c h współczesnego świata, j a k i e w y n i k ł y z p o j a w i e n i a się n o w y c h państw do n i e d a w n a stanowiących części w i e l k i c h imperiów k o l o n i a l n y c h . Zagadnieniom e k o n o m i c z n y m poświęcone były również w y k ł a d y prof. M . K a l e c k i e g o , doc. R . P a - �KRONIKA j e s t k i i i n . Odbyło się także szereg wicielami i central handlu Naukowo-Technicznej 355 spotkań uczestników s e m i n a r i u m z p r z e d s t a ­ zagranicznego z Zagranicą, i Komitetu Współpracy które naświetliły Ekonomicznej zagadnienia pomocy, jaką P o l s k a u d z i e l a k r a j o m -słabo rozwiniętym. A l e n i e t y l k o w y k ł a d y i s p o t k a n i a w y ­ pełniły program Główny omawianego nacisk seminarium. organizatorów położony n a z a i n t e r e s o w a n i e tej niniejszą imprezy popularyzacyjno-naukowej problematyką szej przyszłości z e t k n i e się z t y m i z a g a d n i e n i a m i został młodzieży, która w najbliż­ n a o d c i n k a c h własnej p r a c y . Z a najlepszą drogę u z n a n o ogłoszenie k o n k u r s u n a p r a c e s e m i n a r y j n e , który w cie przyniósłby n i e t y l k o p r a c e wzięcia, l e c z również m o c n i e j Ponieważ i materiały wypełniające całokształt tego związałby młodzież n a u k o w ą z t y m i chodziło o u z y s k a n i e j a k najrozleglejszego obejmującego program problematyki krajów, o wachlarza których efek­ przedsię­ zagadnieniami. prac mowa, i tematów, organizatorzy k o n k u r s u n i e u s t a l a l i jakichś ścisłych r a m , l e c z p o d a l i j e d y n i e sugestie co do z a ­ gadnień mogących omawiane być tematem zgłoszonych opracowań. Ze względu s e m i n a r i u m było p i e r w s z e z całej s e r i i , j a k i e p o s t a n o w i o n o co d w a l a t a , więc też w a r t o n a to, że organizować t u podać z a k r e s t e m a t y c z n y , który n a d a l a k t u a l n y i p r z y następnych s e m i n a r i a c h . P o d z i e l o n o pozostaje go n a 16 g e n e r a l n y c h zagad­ nień: 1. Z a s o b y naturalne jako pcteacjai rozwoju kra.iów słabo rozwiniętych. 2. R o z m i e s z c z e n i e sił wytwórczych. 3. M o i e l e ekonomiczne i programy rozwoju krajów słabo rozwiniętych: a) znajdujących się w w a r u n k a c h g o s p o d a r k i k a p i t a l i s t y c z n e j ; b) dokonujących przyśpieszenia swego r o z w o j u w r a m a c h g o s p o d a r k i s o c j a l i s t y c z n e j ; c) z n a c z e n i e s o c j a l i s t y c z n y c h stosunków p r o d u k c j i d l a przezwyciężenia z a c o f a n i a społecznoe k o n o m i c z n e g o k r a j ó w słabo rozwiniętych. 4. Źródła a k u m u l a c j i w k r a j a c h słabo rozwiniętych. 5. P o d s t a w o w e siły społeczne i i c h w p ł y w n a rozwój społeczno-ekonomiczny. 6. K o e g z y s t e n c j a i współzawodnictwo między k a p i t a l i s t y c z n y m s y s t e m e m i s o ­ cjalistycznym jako czynnik rozwoju 7. D e m o k r a c j a narodowa jako tych krajów. specyficzna forma państwa. 8. Suwerenność k r a j ó w wyzwalających się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u w świetle prawa międzynarodowego. 9. N e o k o l o n i a l i z m jako nowa forma 10. H i s t o r y c z n e u w a r u n k o w a n i e geneza ruchu p o l i t y k i państw k a p i t a l i s t y c z n y c h . aktualnej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej 11. Współczesne z m i a n y w k u l t u r z e krajów słabo rozwiniętych ( z m i a n y w turze m a t e r i a l n e j 12. R o l a znaczenia i i c h oddziaływanie rozwoju oświaty w i antagonizmy na kwestie kształtowaniu dla realizacji programów 13. R a s i z m rozwoju —• niepodległościowego. kul­ społeczne). się świadomości narodowej i jej rozwojowych. plemienne jako czynnik dezintegracji i hamulec k r a j ó w słabo rozwiniętych. 14. W p ł y w układu w w a r u n k a c h krajów 15. P r z e m i a n y stadium rozwoju psychicznego na kształtowanie się postaw społecznych słabo rozwiniętych- społeczne, partie k r a j ó w gospodarczo 16. P r ó b a d e f i n i c j i pojęcia kraju polityczne i wybitne jednostki w obecnym słabo rozwiniętych. słabo rozwiniętego w świetle współczesnego s t a n u n a u k społecznych. J a k w y n i k a z wyżej p r z e d s t a w i o n y c h punktów, z a g a d n i e n i e krajów słabo rozwiniętych potraktowano dość w s z e c h s t r o n n i e . N a gospodarczo podkreślenie zasługuje �KRONIKA 356 również f a k t , że nadesłane n a t e n k o n k u r s p r a c e poruszyły w i e l e z p r o p o n o w a n y c h tematów, dzięki c z e m u można było stwierdzić, że ową problematyką interesują się p r z e d s t a w i c i e l e w i e l u d y s c y p l i n i kierunków b a d a w c z y c h . Spośród 30 nadesła­ n y c h p r a c j u r y k o n k u r s u , n a którego czele stał wiceprzewodniczący R a d y E k o n o ­ m i c z n e j p r z y R a d z i e Ministrów, prof, d r Czesław B o b r o w s k i , wyróżniło 14. N i e od r z e c z y będzie wymienić tu n a g r o d z o n e p r a c e : Organizacja Narodów Zjednoczonych a likwidacja systemu kolonialnego ( J u s t y n S k r z y p e k ) , Kwestie prawne posiadania ziemi przez tubylców Afryki Północnej w świetle zmian pod wpływem kolonizacji francuskiej na tle zagadnień ekonomicznych i administracyjnych (Krzysztof M a k u l ­ s k i ) , Geneza ruchu niepodległościowego w Indii (Marek Malinowski), Wyzyskanie rezerw siły roboczej z rolnictwa w celu osiągnięcia rozwoju w krajach gospodar­ czo słabo rozwiniętych ( J e r z y R y n k o w s k i ) , Plan Colombo a problemy rozwojowe krajów południowo-wschodniej Azji (Bronisław S u l i m i e r s k i ) , Republika Somalijska. El Dżamulija es Somalija (Robert B i e l e c k i ) , Niepodległość Sudanu w świetle prawa międzynarodowego (Stefan Bilanów), Suwerenność krajów wyzwalających się z jarzma kolonialnego w świetle prawa międzynarodowego (Andrzej Kowalski), Miejsce sektora państwowego w procesie rozwoju gospodarki Indii (Andrzej K u pich), Demokracja narodowa na przykładzie Kuby ( A n d r z e j L i t w a k ) , Polityka za­ graniczna państw afrykańskich ( T a d e u s z Łętocha), Prasa Afryki ( R o m u a l d Śmiech), Wpływ środowiska geograficznego na rozwój kopalnictwa w Algerii (Małgorzata Wcisła), Możliwości eksportowo-importowe gospodarki afrykańskiej (Mieczysław Jachna). Większość t y c h p r a c została w skrócie z r e f e r o w a n a n a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m i stała się o b i e k t e m interesującej d y s k u s j i . W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u omówimy pokrótce t y l k o te p r a c e , których t e m a t y k a najbliższa jest z a i n t e r e s o w a n i e m e t n o ­ grafa. D o t a k i c h tematów należy zaliczyć pracę K . M a k u l s k i e g o dotyczącą k w e s t i i p o s i a d a n i a z i e m i p r z e z tubylców A f r y k i Północnej. P o r u s z o n o w niej p r z e d e w s z y s t ­ k i m z a g a d n i e n i a społeczno-gospodarczo-prawne, l e c z mogły być one o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i o n e j e d y n i e pod w a r u n k i e m prawidłowego naświetlenia stosunków go­ s p o d a r c z y c h panujących n a t y c h t e r e n a c h w k o l e j n y c h o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . T a k więc o m a w i a n a p r a c a musiała mieć c h a r a k t e r p r a c y h i s t o r y c z n e j , która wyjaśniała istniejący w t y m z a k r e s i e s t a n r z e c z y poprzez prześledzenie z m i a n n a t u r y p o l i t y c z ­ n e j , gospodarczej i społecznej, j a k i e zaszły w czasie p a n o w a n i a a r a b s k i e g o , a p o ­ t e m f r a n c u s k i e g o . W zakończeniu p r a c y autor zwrócił uwagę n a f a k t , że p r o b l e m ten w w y n i k u s z y b k i e j e m a n c y p a c j i państw M a g h r e b u pozostaje ciągle n i e r o z ­ wiązany, co u t r u d n i a s z y b k i rozwój r o l n i c t w a w t y c h państwach. Aspekty społeczne s i l n i e przebijały neza ruchu niepodległościowego stie zmian politycznych w Indii, n i e pozwoliły również w pracy Ge­ M. Malinowskiego lecz szczególne zwrócenie u w a g i n a k w e ­ autorowi na wyeksponowanie zagadnień p r z e m i a n w społeczeństwie h i n d u s k i m . R . Ś p i e c h omawiając m i e j s c e p r a c y w cało­ kształcie współczesnej k u l t u r y afrykańskiej poruszył w i e l e zagadnień wiążących się z p r z e m i a n a m i , które w tej k u l t u r z e zachodzą. Głównie c h o d z i t u o pewnych szans poglądów i stereotypów, na tak szybkie które rozpowszechnianie w dawniejszych stosunkach umasowienie nie B a r d z o c i e k a w y okazał się krótki referat Małgorzaty Wcisła, pt. Wpływ wiska geograficznego problemu na rozwój kopalnictwa nie posiadały, m u s i w kującej. w Algerii. tego n i e d a się uchwycić wyłącznie w e k o n o m i c z n y c h . F a k t e m jest, że rozwój Zjawisko z n a c z n y m stopniu miary się. N i e ulega kategoriach środo­ wątpliwości, ze geograficznych czy przemysłu n a t e r e n a c h , które d a w n i e j po zmienić strukturę ludności t a m z a m i e s z ­ to m a s w o j e k o n k r e t n e w y m i a r y również i n a S a h a r z e . Inwe- �KRONIKA 357 s t y c j e , j a k i e t a m zostały p o c z y n i o n e , przyniosły w wanie n a siłę roboczą, n a którą w efekcie zwiększone dużym p r o c e n c i e składa zapotrzebo­ się również t u b y l c z a , dotąd k o c z o w n i c z a l u b półkoczownicza. Możność s z y b k i e g o ludność zdobycia dość pokaźnych s u m pieniężnych umożliwiła t y m t u b y l c o m osiedlenie się i rozwój. T a k więc, g r u p y znajdujące się do tego c z a s u n a m a r g i n e s i e życia gospodarczego k r a j u stały się integralną częścią n o w e g o s y s t e m u gospodarczego w p ł y w a j ą c e g o w zasad­ n i c z y sposób n a z m i a n y w i c h k u l t u r z e . S a m referat, ze względu n a swój szczupły zakres, n i e mógł w sposób bardzo dokładnie naświetlić tej problematyki, lecz zasygnalizował zręczny dając i m p u l s do c i e k a w e j d y s k u s j i , a zdaje czynił się również do podjęcia ją się, że p r z y ­ dalszych prac nad t y m zagadnieniem. Z a i n t e r e s o w a n i a p r z e m i a n a m i społecznymi i k u l t u r a l n y m i b y n a j m n i e j n i e s t a ­ nowiły m a r g i n e s u s e m i n a r i u m , l e c z w sposób c i e k a w y i k o n s t r u k t y w n y dopełnia­ ły o b r a z u p r o b l e m a t y k i k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych wzbogacając go o naświetlenie z j a w i s k społecznych zachodzących w łonie n o w o powstałych o r g a ­ nizmów państwowych. Przykładem tego, że k w e s t i e społeczne i k u l t u r a l n e stały się p r z e d m i o t e m studiów młodych p r a c o w n i k ó w n a u k i , jest również drugie s e m i ­ n a r i u m , które odbyło się w m a j u 1963 r. Tym razem miejsce. Już problematyka pierwszy, fa Chałasińskiego, a w krajach Czarnej Afryki społeczno-kulturalna inauguracyjny poświęcony wykład problemom zasygnalizował, zajęła szczególnie wygłoszony inteligencji przez poczesne prof, dr i szkolnictwa że p r z e d m i o t e m dyskusji Józe­ wyższego seminarium staną się współczesne z a g a d n i e n i a r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i społecznego krajów słabo rozwiniętych. S a m r e f e r e n t zwrócił szczególną u w a g ę n a to, że o k i e r u n k a c h tego rozwoju wszystkim nowa zadecyduje już n a własnych przede uniwersytetach j e d n a k , by zdobyć odpowiednią i w inteligencja tych krajów m u r a c h własnych kadrę naukowców, należy u p r z e d n i o dzież o d o b r y m wykształceniu średnim. Właśnie p r o b l e m o m spodarczo słabo rozwiniętych został poświęcony referat wychowana wyższych u c z e l n i . P o to zyskać mło­ oświaty w k r a j a c h g o ­ mgr T . Dowiata, który podkreślił, że j e j rozwój zależy od w i e l u czynników, a p r z e d e w s z y s t k i m od n a u ­ c z y c i e l i , n a których b r a k k r a j e te szczególnie narzekają. Z pomocą w t y m z a k r e s i e przychodzi UNESCO, zapotrzebowaniom. ale wysiłki te należałoby wydatnie wzmocnić, by sprostać Należy t u jednocześnie wspomnieć, że i P o l s k a m a swój skrom­ n y udział w tej ogólnoświatowej a k c j i , ponieważ w i e l u p o l s k i c h n a u c z y c i e l i i p r o ­ fesorów p r a c u j e na kontynencie Zagadnieniem społeczne bardziej afrykańskim. szczegółowym d z i e n n i k a „Ghanaian zajął się R . B i e l e c k i referując Times". Studium to, po p e w n y c h funkcje skrótach, znaj­ dzie się n a łamaph przyszłego t o m u „Etnografii P o l s k i e j " . P r a w d o p o d o b n i e w n a ­ stępnym tomie ukaże się również j e s z c z e j e d n a p r a c a p r z e d s t a w i o n a narium, a mianowicie p r a c a s t u d e n t a I I r. etnografii skim, Andrzeja Woźniaka, pt. Element meksykańskiej. Autor naszkicował w tubylczy na tym semi­ na Uniwersytecie a kształtowanie chronologicznym ujęciu Warszaw­ się narodowości proces zwiększania się udziału tubylców meksykańskich w rządzeniu k r a j e m i w f o r m o w a n i u ginalnej której k u l t u r y . W i e l e tez tego r e f e r a t u burzliwość i wszechstronność jego o r y - . zostało r o z s z e r z o n y c h w c z a s i e d y s k u s j i , pozwala mieć nadzieję, że p r o b l e m a t y k a ta nie z o s t a n i e s z y b k o z a p o m n i a n a p r z e z n a s z y c h młodych pracowników n a u k i . Do mgr w rzęau wystąpień J . Milewskiego natury n a temat: których podał on krótką naukowej n a temat informacyjnej Historyk należy przed charakterystykę opublikowanej h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u . Dzięki o n w i e l e punktów w i d z e n i a r e p r e z e n t o w a n y c h zaliczyć problemami ciekawe przeszłości dotychczas wnikliwej analizie uwagi Afryki, literatury wyróżnił p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i różnych szkół �358 KRONIKA h i s t o r y c z n y c h . Ścieranie się poglądów, d y s k u s j a i coraz m o c n i e j s z a p o z y c j a h i s t o r y ­ ków A f r y k i u r o d z o n y c h n a t y m k o n t y n e n c i e d o p r o w a d z i wkrótce do wyjaśnienia w i e l u s p o r n y c h j e s z c z e k w e s t i i i do p r a w i d ł o w e g o z r e k o n s t r u o w a n i a h i s t o r i i tej części świata. Rzeczą znamienną jest, że w d y s k u s j i tej c o r a z więcej mają do p o ­ w i e d z e n i a u c z e n i polscy. Ż e p r o c e s t e n m a p r z e d sobą wielką przyszłość, świadczy r e f e r a t p r z y g o t o w a n y p r z e z d w u młodych studentów wydziału h i s t o r y c z n e g o U n i ­ w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , R . Karpińskiego i M . T y m o w s k i e g o , n a t e m a t h a n d l u Z a c h o d n i e g o S u d a n u w X V I w. P r a c a t a otrzymała pierwszą nagrodę w k o n k u r s i e na prace seminaryjne. N a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m w i e l e m i e j s c a poświęcono również z a g a d n i e n i o m e k o n o m i c z n y m , l e c z ze względu n a to, że interesują one p r z e d e w s z y s t k i m e k o n o ­ mistów, i c h przegląd z n a j d z i e n a p e w n o m i e j s c e w o d p o w i e d n i c h publikacjach e k o n o m i c z n y c h . N a zakończenie naszego etnograficznego przeglądu t e m a t y k i s e m i ­ n a r y j n e j należy wspomnieć o d w u o d c z y t a c h dotyczących zagadnień interesujących j a k n a j b a r d z i e j etnografów. P r z e d e w s z y s t k i m należy wymienić w y k ł a d doc. d r A n ­ d r z e j a Zajączkowskiego n a t e m a t systemów f i l o z o f i c z n y c h A f r y k i . P r e l e g e n t p o d ­ kreślił w t y m r e f e r a c i e , że s y s t e m y te w z a s a d n i c z y sposób różnią się od s y s t e ­ m ó w e u r o p e j s k i c h , dlatego, b y zrozumieć p e w n e założenia filozoficzne A f r y k a n ó w należy porzucić własne p r z e k o n a n i a i bez uprzedzeń śledzić drogę r o z u m o w a n i a afrykańskiego myśliciela. Ż e t e m a t t e n jest b a r d z o d y s k u s y j n y p r z e k o n a l i się u c z e s t n i c y s e m i n a r i u m słuchając w i e l u wystąpień, które bądź starały się rozwinąć tezy p r z e d s t a w i o n e p r z e z p r e l e g e n t a , bądź też polemizować z n i m i . M n i e j d y s k u s y j n y okazał się t e m a t p o r u s z o n y w o d c z y c i e m g r K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o . Zastanawiając się n a d m i e j s c e m t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h w świecie współczesnym prelegent starał się wykazać, że obecnie b r a k jest w a r u n k ó w , a b y l i c z n i e j s z e i z w a r t e społeczeństwa mogły trwać dalej n a n i s k i m s z c z e b l u r o z w o j u . Jeżeli t a k i e g r u p y j e s z c z e istnieją, to p r z e d n i m i r y s u j e się a l t e r n a t y w a — włączyć się w ogólny k i e r u n e k r o z w o j u i t y m s a m y m zatracić e l e m e n t y t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y bądź pod w p ł y w e m n a c i s k u czynników zewnętrznych u l e c rozczłonkowaniu i w y ­ n i s z c z e n i u . Cytując w i e l e przykładów r e f e r e n t wykazał, że obecnie w tej k a t e g o r i i ludów, które do n i e d a w n a w n a u c e określano różną ostrością pojęcia „niecywili­ z o w a n y c h " , j e d e n odłam modernizując się z d o b y w a własne m i e j s c e w e współcze­ s n y m układzie e t n i c z n y m i g o s p o d a r c z y m d r u g i zaś e g z y s t u j e bez p e r s p e k t y w r o z ­ woju. Reasumując powyższe u w a g i n a t e m a t obu seminariów t r z e b a podkreślić, że są one świetnym przykładem tego, że d y s k u s j e n a t e m a t k r a j ó w gospodarczo z a c o ­ f a n y c h i i c h k u l t u r y cieszą się wśród młodzieży s t u d e n c k i e j i absolwentów dużą popularnością i że a k c j a ta p o w i n n a być w przyszłości k o n t y n u o w a n a . Krzysztof NOWE CZASOPISMO Makulski „AFRYKA" W miesiącu c z e r w c u 1963 r. ukazał się p i e r w s z y n u m e r n o w e g o miesięcznika polskiego „ A f r y k a " . J e s t to w y n i k przekształcenia d o t y c h c z a s o w e g o miesięcznego b i u l e t y n u T o w a r z y s t w a Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej w c z a s o p i s m o o s p e c j a l n y c h z a m i e r z e n i a c h . Już n a tytułowej stronie, obok w i e l k i e j m a p y p o l i t y c z n e j w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i , widnieją z a s a d n i c z e sformułowania dotyczące z a k r e s u z a i n t e r e s o ­ w a ń c z a s o p i s m a . T a k więc oprócz problemów p o l i t y c z n y c h r e d a k t o r z y „ A f r y k i " zamierzają przedstawić s w y m c z y t e l n i k o m materiały z z a k r e s u gospodarki k r a j ó w �KRONIKA afrykańskich, j a k również o p r a c o w a n i a dotyczące zagadnień społecznych r a l n y c h . Zrozumiały c h y b a jest więc fakt, że c z a s o p i s m o to w z b u d z a teresowanie również i wśród 359 etnografów, i kultu­ szerokie z a i n ­ którym n i e są obce b a d a n i a afrykani- styczne. P i e r w s z y r z u t o k a n a z a m i e s z c z o n e w i n a u g u r a c y j n y m n u m e r z e artykuły i o p r a ­ c o w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e p r z e k o n u j e c z y t e l n i k a , że s z e r o k i e z a k r o j e n i e r a m z a i n t e r e ­ sowań c z a s o p i s m a n i e jest b y n a j m n i e j j e d y n i e zapowiedzią, l e c z z n a j d u j e w y r a z w k o n k r e t n i e u r z e c z y w i s t n i a n y c h z a m i a r a c h . N a t u r a l n i e ze względu n a n i e z b y t wielką objętość n u m e r u n i e mogły t a m wejść większe artykuły c z y s t u d i a , w o b e c czego r e d a k c j a postanowiła publikować eseje krótkie, l e c z pełne treści, oraz c e n ­ n i e j s z e spostrzeżenia i materiały. Pójście po tej l i n i i z a b e z p i e c z a c z a s o p i s m u s z e ­ r o k i krąg czytelników, którzy z łatwością będą m o g l i korzystać z o p u b l i k o w a n y c h wiadomości, j a k również z a w s z e znajdą coś, co i c h osobiście z a i n t e r e s u j e . J e d ­ nakże spełnienie tego p o s t u l a t u postawiło p r z e d o r g a n i z a t o r a m i o m a w i a n e g o c z a s o ­ p i s m a p y t a n i e , c z y w t e n sposób n i e p o w s t a n i e s y t u a c j a , w której t r z e b a będzie zrezygnować z możliwości p u b l i k o w a n i a studiów sięgających głębiej w p r o b l e m a ­ tykę k o n t y n e n t u afrykańskiego. D y l e m a t t e n rozwiązano drogą p e w n e g o k o m p r o ­ m i s u polegającego n a t y m , że w p a r t i i anonsów i omówień k r y t y c z n y c h l i t e r a t u r y i p r z e d sięwiętych p r a c b a d a w c z y c h n a t e r e n i e A f r y k i , r e d a k t o r z y p i s m a z a p o w i e ­ d z i e l i , że b a r d z i e j k o m p e t e n t n e o p r a c o w a n i a poszczególnych zagadnień znaleźć można w s z y b k o zwiększającej się p r o d u k c j i n a u k o w e j p o l s k i c h afrykanistów l u b w dostępnych w n a s z y m k r a j u p r a c a c h afrykanistów z a g r a n i c z n y c h . Dzięki t a k i e m u układowi r z e c z y „ A f r y k a " m a w i e l k i e s z a n s e n a to, b y stać się c e n n y m i n f o r m a ­ t o r e m o współczesnej A f r y c e oraz o b a d a n i a c h n a d różnymi d z i e d z i n a m i j e j życia prowadzonymi przez przedstawicieli w i e l u dyscyplin. P i e r w s z y n u m e r o t w i e r a w y w i a d z p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Przyjaźni P o l s k o Afrykańskiej, w i c e p r e m i e r e m E u g e n i u s z e m S z y r e m , zatytułowany Umacniajmy i pogłębiajmy więzi z Afryką. Z n a j d u j e m y t a m informację o działalności i c e l a c h tego T o w a r z y s t w a , j a k również u w a g i n a t e m a t p e r s p e k t y w r o z w o j u współpracy z k r a j a m i afrykańskimi. Z e względu n a c h a r a k t e r n a s z y c h d o t y c h c z a s o w y c h s t o ­ sunków z A f r y k ą większa część w y w i a d u w i c e p r e m i e r a S z y r a została poświęcona p r o b l e m o m e k o n o m i c z n y m i t e c h n i c z n y m . N i e o z n a c z a to b y n a j m n i e j , b y k i e r o w ­ n i c t w o T P P A n i e interesowało się r o z w o j e m stosunków k u l t u r a l n y c h c z y n a u k o ­ w y c h . Właśnie w tej d z i e d z i n i e w przyszłości p o l s c y etnografowie-afrykaniści będą m i e l i w i e l k i e z a d a n i e do spełnienia. N i e można b o w i e m d z i s i a j mówić o p o z n a n i u s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich bez u p r z e d n i c h studiów w z a k r e s i e etnografii tego kontynentu. T r o s k a o wszechstronność i n f o r m a c j i o różnych d z i e d z i n a c h życia g o s p o d a r ­ czego, społecznego i k u l t u r a l n e g o A f r y k i zrodziła pomysł powołania do życia ośrod­ k a i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e . Z a d a n i e m tego ośrodka byłoby: 1) o r g a ­ n i z o w a n i e i p r o w a d z e n i e i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e , 2) obsługa w s z y s t ­ k i c h z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką afrykańską, resortów państwowych, i n s t y t u ­ c j i , zjednoczeń itp., i 3) pełnienie f u n k c j i p u b l i c z n e g o i usługowego ośrodka, m a j ą ­ cego obowiązek g r o m a d z e n i a i r o z p o w s z e c h n i a n i a materiałów o A f r y c e oraz u d z i e ­ l a n i a w t y m z a k r e s i e i n f o r m a c j i . Powołanie takiego ośrodka byłoby w a ż n y m k r o ­ k i e m n a drodze zbliżenia z Afryką. Należy oczekiwać j a k n a j r y c h l e j s z e g o spełnie­ n i a tego z a m i a r u . P o o m a w i a n y m w y w i a d z i e następuje dział i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h . Z n a j d u j e ­ m y t a m zwięzłe wiadomości o ostatniej K o n f e r e n c j i Solidarności N a r o d ó w A z j i i A f r y k i , która w l u t y m br. obradowała w T a n g a n i c e , oraz c i e k a w y artykuł o k u - �KRONIKA 360 lisach rozgrywek dawno politycznych w Katandze. Autor opublikowanych S t a n y Zjednoczone pamiętnikach dowódcy tego artykułu oparł się n a n i e ­ wojsk ONZ, С. C . O'Briena. A f r y k i ? — oto tytuł następnego artykułu opartego n a w y ­ p o w i e d z i a c h p r e z y d e n t a T a n g a n i k i J . N y e r e r e , który sądzi, że n a t u r a l n y bieg r z e c z y doprowadzi w przyszłości do połączenia państw afrykańskich w e wspólnotę tyczną i gospodarczą, ponieważ jest to jego z d a n i e m najlepsza poli­ droga a w a n s u te­ go k o n t y n e n t u . N a zakończenie działu i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h podano c h a r a k t e r y ­ stykę s y t u a c j i w A n g o l i , gdzie n a d a l trwają w a l k i o w y z w o l e n i e panowania portugalskich. W kolonialistów dziale gospodarczym, s c a , omówiono między tego k r a j u któremu r e d a k t o r z y c z a s o p i s m a poświęcili sporo i n n y m i trudności e k s p o r t o w e spod miej­ i konieczność i n d u s t r i a l i z a c j i A f r y k i , które były t e m a t e m o b r a d V K o n f e r e n c j i E Č A , j a k również p r o b l e m w o j u i n w e s t y c j i mających n a c e l u w y k o r z y s t a n i e zasobów „białego w ę g l a " w roz­ Afry­ ce. D o c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a również notatkę o s p e k u l a c j i i p r z e m y c i e n a tyrr. k o n t y n e n c i e . O b a te z j a w i s k a , t a k d l a młodych państw afrykańskich są schedą po o k r e s i e k o l o n i a l n y m , z którą walkę. oraz Całości działu o Kanale Na dopełniają rządy t y c h wiadomości o nigeryjskim planie zaciętą sześcioletnim zasługuje.dział poświęcony z a g a d n i e n i o m łecznym. W a r t o p r z y o k a z j i podkreślić, że z n a j d u j e m y cje własne m. i n . z G h a n y . J e j a u t o r e m sprawy niepożądane, prowadzą S u e s k i m po n a c j o n a l i z a c j i . szczególną u w a g ę e t n o g r a f a zmiany w państw t y m k r a j u . J a k wiadomo, w dwojaki omawia w sposób. W e d ł u g p r a w a Ghanie zwyczajo­ w e g o każdy mógł posiadać t y l e żon, n a i l e go było stać, z k o l e i w e d ł u g dawstwa w p r o w a d z o n e g o p r z e z A n g l i k ó w obowiązywała m o n o g a m i a . rozwoju n o w e g o państwa forma więc zmienić sytuację p r a w a wielożeństwa zwyczajowego, W ustawo­ warunkach jest n i e do u t r z y m a n i a . Pozostało które uniemożliwiało k o b i e c i e przysługującego j e j m i e j s c a w r o d z i n i e . Dziś k o b i e t a w spo­ koresponden­ jest W ł a d y s ł a w S z c z e r b i e , który z a k r e s i e i n s t y t u c j i małżeństwa w małżeństwa były r e g u l o w a n e w t y m dziale zajęcie G h a n i e dąży do c a ł k o w i ­ tej niezależności w tej d z i e d z i n i e i w i e l o k r o t n i e z y s k u j e sobie wielką rangę w łeczeństwie. P o z a t y m p r z e c i w wielożeństwu p r z e m a w i a spo­ również i s t a t y s t y k a w y ­ kazującą równą m n i e j więcej liczbę mężczyzn i kobiet w G h a n i e . W c e l u c a ł k o w i ­ tego u r e g u l o w a n i a tych spraw opracowano projekt nowego p r a w a małżeńskiego, według którego: „Każdy mężczyzna' m a p r a w o o f i c j a l n i e zarejestrować w stanu cywilnego jedną t y l k o małżonkę, p r z y czym — z punktu urzędzie widzenia nowej u s t a w y — j e s t rzeczą obojętną, c z y i i l e p o s i a d a on poza t y m żon zaślubionych n a podstawie leży t r a d y c y j n y c h reguł i ceremioniałów". Jednakże p r a w o d z i e d z i c z e n i a n a ­ jedynie i wyłącznie kompromisowemu do oficjalnej, rozwiązaniu zarejestrowanej k w e s t i i , które forytuje małżonki, u n o r m o w a n i e stosunków p r a w n y c h kiem życie społeczne; l e c z z m i a n y będą dezorganizującym w małżonki. jednak Dzięki pozycję t y m z a k r e s i e n i e będzie mogły być temu oficjalnej czynni­ przeprowa­ dzone p o k o j o w o i r a c j o n a l n i e . Do mu w c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a krótką notatkę R a j m u n d a Afryce wschodniej Wschodniej. Mimo tytułu części k o n t y n e n t u z n a j d u j e m y mat historii I s l a m u w zawężającego Ohly dotyczącą problematykę jedynie czytelnikowi całej A f r y c e . Próbując afrykanistycznych. orientację w niekiedy Właśnie tego r o d z a j u do t a m szereg c i e k a w y c h informacji n a t e ­ scharakteryzować rodzaj tego t y p u opracowań należałoby j e określić j a k o r o z s z e r z o n e hasła e n c y k l o p e d y c z n e jące Isla­ bardzo skomplikowanych ułatwia­ zagadnieniach s z k i c e są szczególnie p o t r z e b n e polskie­ mu czytelnikowi. W osobnym d z i a l e zostały z g r u p o w a n e artykuły omawiające problemy kultu- �KRONIKA raine kontynentu afrykańskiego. W 361 pierwszym numerze omawianego czasopisma najwięcej m i e j s c a poświęcono l i t e r a t u r z e afrykańskiej, która choć s t o s u n k o w o jesz­ cze dość młoda m a już z a sobą n i e l a d a osiągnięcia. O w o c i e k a w e o p r a c o w a n i e szło spod pióra Bronisława kańska z n a j d u j e Kamińskiego-Durochera. się, jego z d a n i e m , w p r z e d e d n i u z ogólnym r o z w o j e m Współczesna afry­ s w e g o r o z k w i t u , który wiąże się t y c h społeczeństw. M a o n a równocześnie w i e l k i e z a d a n i e spełnienia, z a d a n i e u t r w a l e n i a własnych t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h znanych i jedynie literatów wy­ literatura z przekazów afrykańskich ustnych. Niestety posługuje większość się językiem do dotąd dziś piszących poetów kolonizatorów, ponieważ wyższe s t u d i a ukończyli w m e t r o p o l i a c h . N i e o z n a c z a to j e d n a k , b y treść p r z e z n i c h prze­ kazywana ostatnio coraz t r a d y c y j n y c h , z których wiele była również częściej można zdradza tendencje obca. zauważyć do Zresztą nawet powracanie rozszerzania w wypadku do języków swego zasięgu i języka swych wpływów. Ostatnia, b a r d z o słuszna u w a g a Kamińskiego, d o t y c z y szczególnej wartości słowa wypowia­ danego w t y c h językach. D l a p r z e d s t a w i c i e l a e u r o p e j s k i e j d z e n i a c z y hasła mają p o s m a k sloganu stanowią wzruszenia przyczynę n i a . Pamiętajmy głębokiego w c h w i l i , g d y d l a afrykańskiego l u b początek b o w i e m , że wartość w i e l u skompromitowanych w Afryce nadal k u l t u r y niektóre s t w i e r ­ słów w entuzjastycznego Europie korzysta z olbrzymiego umyślnie koznawcę u k r y t e g o niejszych analizy kilku ( s u a h i l i , h a u s a , e w e i in.) a u t o r że mają one s z a n s e n a d a l s z y zastąpić języki rozkwit zachodnioeuropejskie szczególnych części k o n t y n e n t u omawia­ najpopular­ dochodzi i że z p o w o d z e n i e m stanowiące w odchodzi, p i s a n y p r z e z języ­ pod inicjałami R . O . N a p o d s t a w i e języków A f r y k i działa­ niekiedy kredytu. P o p a r c i e m tez dotyczących języków afrykańskich p r z e d s t a w i o n y c h nej notatce jest następny artykuł pt. B i u a n a Mkubwa odbiorcy dotychczas mogą do w n i o s k u , w „lingua przyszłości franca" po­ afrykańskiego. W k o l e j n y m d z i a l e c z a s o p i s m a , n a który składają się k o r e s p o n d e n c j e , z n a j d u ­ j e m y m. i n . opis uroczystości związanych z u z y s k a n i e m niepodległości p r z e z T a n ganinkę. C e r e m o n i e p r z e k a z a n i a władzy p r e z y d e n t o w i r e p u b l i k i są a m a l g a m a t e m zwyczajów t r a d y c y j n y c h i elementów p r z y n i e s i o n y c h p r z e z kolonizatorów. J e d ­ nakże przyszłość krzepnącego państwa w y r ó w n a tego r o d z a j u różnice tworząc n o ­ w ą , o r y g i n a l n i e afrykańską całość. Może w ł a ś c i w e będzie wspomnieć t u , że tego r o d z a j u k o r e s p o n d e n c j e są n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d l a etnograf ó w - a f r y kanistów, którzy opierając swą wiedzę n a obcej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j znajdą w n i c h s z e r e g przykładów do w y p r a c o w a n i a własnych poglądów n a t e m a t k u l t u r a f r y k a ń ­ skich. Następna k o r e s p o n d e n c j a , tru współczesnego pióra Z b i g n i e w a J a s k u l s k i e g o , o m a w i a n a Wybrzeżu Kości Słoniowej. Wyrasta problem on z j a k tea­ najbardziej t r a d y c y j n y c h źródeł, a l e swą treścią i wartościami społecznymi należy do d n i a d z i ­ siejszego spełniając ważną rolę w formowaniu nego d a w n y c h przesądów o b y w a t e l a korespondencji nowego, niezależnego i p o z b a w i o ­ Wybrzeża Kości Słoniowej. N a m a r g i n e s i e tej w a r t o zwrócić uwagę, że w naszej wiedzy o współczesnej Afryce najbardziej rzucającą się w oczy lukę stanowią b a d a n i a n a d kulturą masową. M o ż ­ na mieć nadzieję, że n o w o powstała jednak pracownia problemów kulturalnych A f r y k i k i e r o w a n a p r z e z prof, d r Józefa Chałasińskiego p o t r a f i w y r ó w n a ć te b r a k i . Sądzę również, że t e m u c e l o w i p o w i n n i część swojej p r a c y i c z a s u poświęcić rów­ nież i etnografowie. O b o k wyżej w y m i e n i o n y c h działów, które mają c y j n y , lecz również podają działy podające jedynie interpretację faktów, w przegląd charakter nie tylko informa­ „Afryce" znajdujemy również wydarzeń. Właśnie taką rolę pełni m. i n . dział �362 KRONIKA zatytułowany „ P o l s k a — A f r y k a " . U m i e s z c z o n o w n i m krótkie n o t a t k i o p o l s k i c h s p e c j a l i s t a c h w A f r y c e , d a n e o marokańskim p l a n i e g o s p o d a r c z y m i t d . B a r d z o pożyteczny jest również przegląd p r a s y afrykańskiej, z której w y b i e ­ r a n e są artykuły o szczególnie ważnej t e m a t y c e , np. z d z i e d z i n y e k o n o m i k i , p o l i ­ t y k i i k u l t u r y . T e n s a m c h a r a k t e r m a dział b i b l i o g r a f i i , w którym omówione są n a j c i e k a w s z e p o z y c j e dotyczące A f r y k i o p u b l i k o w a n e ostatnio n a s a m y m k o n t y ­ n e n c i e , j a k i p o z a n i m . P i e r w s z y przegląd poświęcony został książkom dającym podstawową wiedzę o najróżniejszych p r o b l e m a c h A f r y k i . Jego autor, którego n a ­ z w i s k a n i e z n a m y , największą u w a g ę zwrócił n a książki n a p i s a n e w języku a n g i e l ­ s k i m i r o s y j s k i m omijając n a r a z i e p o z y c j e f r a n c u s k i e c z y n i e m i e c k i e ( t y c h o s t a t ­ n i c h jest coraz więcej). M a m y nadzieję j e d n a k , że w przyszłych n u m e r a c h tego c z a s o p i s m a b r a k t e n z o s t a n i e w y r ó w n a n y . C e n n y m e l e m e n t e m dopełniającym p r z e ­ glądu jest b i b l i o g r a f i a p o l s k i c h p r a c o A r f y c e w y d a n y c h w 1962 i 1963 r. Z całą satysfakcją należy zasygnalizować, że n i e b r a k t a m i p o z y c j i e t n o g r a f i c z n y c h , do których należy zaliczyć p r z e d e w s z y s t k i m artykuł Z . S o k o l e w i c z w „Kulturze i Społeczeństwie" o r a z c i e k a w e źródło i k o n o g r a f i c z n e , a l b u m zdjęć K . N o w a k a i E . G l i s z e w s k i e j z l a t 1931—1937 zatytułowany P r z e z Czarny Ląd. Całość n u m e r u dopełnia calendarium najważniejszych wydarzeń afrykańskich oraz k r o n i k a T P P A , dzięki której można zorientować się w p r z e b i e g u w s z e l k i c h a k c j i mających n a c e l u popularyzację p r o b l e m a t y k i afrykańskiej wśród społeczeń­ s t w a polskiego. S a m o zresztą c z a s o p i s m o „ A f r y k a " jest j e d n y m z n a j l e p s z y c h środ­ k ó w do z r e a l i z o w a n i a tego c e l u . Biorąc pod u w a g ę z n a c z e n i e podjętego dzieła należałoby przeanalizować całość p i e r w s z e g o n u m e r u p o d kątem jego w k ł a d u w proces powiększania zasobów w i e czy o A f r y c e w n a j s z e r s z y c h kręgach czytelników p o l s k i c h . N i e u l e g a wątpliwości, że z a k r e s i n f o r m a c j i p o d a w a n y c h p r z e z „ A f r y k ę " c i e s z y swą wszechstronnością i aktualnością. Z 32 s t r o n p i e r w s z e g o n u m e r u d o w i a d u j e m y się w i e l e c i e k a w y c h r z e c z y , które umknęłyby a m a t o r o m - a f r y k a n i s t o m , n i e z a w s z e mającym łatwy d o ­ stęp do l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j . N i e s t e t y w tego t y p u w y d a w n i c t w a c h t r u d n o u s t r z e c się od d r o b n y c h pomyłek c z y nieścisłości. O t o n a przykład w d w u a r t y ­ kułach dotyczących podobnej p r o b l e m a t y k i z n a j d u j e m y różną pisownię n a z w y tego s a m e g o języka n i e mówiąc o dość dużej różnicy w p o d a w a n y c h l i c z b a c h A f r y ­ kańczyków n i m posługujących się ( k w e s t i a jęz. s u a h i l i ) . W przyszłości t r z e b a b ę ­ dzie dołożyć w i e l e starań, b y ominąć podobne s y t u a c j e , ponieważ c z a s o p i s m o , które m a w s z e l k i e s z a n s e n a s t a n i e się vademécum a f r y k a n i s t y - a m a t o r a , n i e p o w i n n o być przyczyną jego niepokojów. Krzysztof Makulski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff0efbfd29d34d9e6380d179afe1c69d.pdf e08664f6a9d289f56e1cedbe91cd4ca0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:501 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.331-341 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część N E K R O PROFESOR W rektora 1963 r. zmarł M a k s i m do s p r a w Instytutu Etnografii „Sowietskaja radziecka badacza M. G . d n i u 18 k w i e t n i a działu antropologii gicznej III nauki i redaktor jednego i etnograficznej, Grigoriewicz Akademii G L e w i n zastępca d y ­ Nauk ZSRR, Redakcyjnego „Kratkieh S o o b s z c z e n i i " . W z najwybitniejszych teoretyka O LEWIN w t y m I n s t y t u c i e , członek K o l e g i u m Etnografija" straciła L przedstawicieli i organizatora t e r e n o w e g o S y b e r i i i Północno-Wschodniej życia kierownik czasopisma zmarłym myśli naukowego, nauka antropolo­ zasłużonego Azji. M : G . L e w i n urodził się 29 g r u d n i a 1904 r. w Słonimiu n a Białorusi. D z i e ­ ciństwo Jego kształtowało się w a t m o s f e r z e życia r o d z i n y l e k a r s k i e j . P o u z y ­ s k a n i u d y p l o m u w z a k r e s i e antropologii n a W y d z i a l e Matematyczno-Przyrodnic z y m U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o M . G . L e w i n kontynuował s t u d i a a n t r o p o l o ­ giczne i e t n o g r a f i c z n e j a k o a s p i r a n t I n s t y t u t u A n t r o p o l o g i i w M o s k w i e , pracując p r z y t y m od 1927 r. w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . W t y m c z a s i e M. G . L e w i n w c h o d z i również mocno do p r a c y t e r e n o w e j angażując się w p a r o l e t n i e b a d a n i a n a t e r e n i e S y b e r i i , łącząc w n i c h z a i n t e r e s o w a n i a a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne. W 1930 r. i l a t a c h następnych M . G . L e w i n pracował z k o l e i w N o w o g a j e w s k i e j kult-bazie w rejonie Morza Ochockiego jako pracownik n a u k o w y delegowany przez Muzeum Etnograficzne i Komitet Siewiera przy Prezydium W C I K . P r a c a ta była misją b a r d z o odpowiedzialną i zaszczytną, wiązała się b o w i e m z p r z e ­ p r o w a d z a n i e m zadań p r a k t y c z n y c h p r z y r e a l i z a c j i z a s a d n i c z y c h celów p a ń s t w o ­ w y c h zmierzających do r e j o n i z a c j i n a r o d o w e j Z S R R i w y t y c z e n i a określonych g r a ­ n i c związkowych i a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k , a u t o n o m i c z n y c h o b w o d ó w i okręgów n a r o d o w y c h . Toteż d l a p o s z e r z e n i a b a z y ' d o k u m e n t a l n e j d l a h i s t o r i i określonych g r u p narodowościowych M . G . L e w i n w t y m c z a s i e eksplorował także s t a n o w i s k a archeologiczne. W 1939 r. M . G . L e w i n podjął pracę w I n s t y t u c i e A n t r o p o l o g i i U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o . D o w y b u c h u I I w o j n y światowej działalność n a u k o w a M . G . L e ­ w i n a zostaje uwieńczona osiągnięciem tytułu i s t a n o w i s k a d o c e n t a p r z y K a t e d r z e A n t r o p o l o g i i n a W y d z i a l e B i o l o g i c z n y m oraz p o w i e r z e n i e m M u f u n k c j i S e k r e t a r z a Naukowego I n s t y t u t u Antropologii U . M. D o w y b u c h u w o j n y M. G . L e w i n z a ­ kończył także z a o c z n e s t u d i a w I I I n s t y t u c i e L e k a r s k i m . Działalność naukową w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k Z S R R M . G . L e ­ win rozpoczął w 1943 r. W roku następnym powierzono Mu w tej najwyższej �NEKROLOGI 332 i s z e r o k o r o z b u d o w a n e j placówce b a d a w c z e j zastępcy d y r e k t o r a do s p r a w n a u k i . Niezależnie bezpośrednio dział w Jego i od ogólnych w działalności redakcją aktywnym spraw tej placówce wychodziły naukowych także pracownią naukowej członkiem dziejów M. G. Lewina „Kratkije Kolektywu kultury ludzkiej stanowisk*, Instytutu M. G . L e w i n Działu Antropologii. stanowiły Soobszczenija", Redakcyjnego prace był On czasopisma kierował Osobny roz­ wydawnicze. Pod także wieloletnim „Sowietskaja Etno- grafija". Szczególnie m o c n o ugruntowaną pozycję w n a u c e r a d z i e c k i e j , a także ś w i a ­ towej, zyskał M . G . L e w i n j e d n a k j a k o n i e z m o r d o w a n y b a d a c z t e r e n o w y głębokorozumiejący problematykę procesów o s a d n i c z y c h n a S y b e r i i i w P ó ł n o c n o - W s c h o d niej Azji. Kierunek i zakres zainteresowań naukowych skrystalizował się u M . G . L e w i n a s t o s u n k o w o dość wcześnie. J a k k o l w i e k właściwa p r o b l e m a t y k a a n t r o p o l o g i c z n a stanowiła w z a s a d z i e główny t r z o n J e g o zainteresowań n a u k o ­ w y c h , n i e m n i e j z a w s z e rozumiał ją n i e i n a c z e j , j a k w s z e r o k i m i pełnym połącze­ n i u z p r z e j a w a m i działalności człowieka u d o k u m e n t o w a n y m i zarówno w m a t e ­ riałach a r c h e o l o g i c z n y c h , j a k i e t n o g r a f i c z n y c h . K o j a r z e n i e w y n i k ó w b a d a w c z y c h z p o k r e w n y c h sfer myśli n a u k o w e j pozwoliło M . G . L e w i n o w i z dużym p o w o ­ d z e n i e m n a w y s u w a n i e n o w y c h , śmiałych wniosków zarówno d l a k o n k r e t n y c h zakresów t e m a t y c z n y c h , j a k i d l a metodologii postępowania b a d a w c z e g o . Toteż, w Jego d o r o b k u naukowym n a szczególne wyróżnienie zasługują gruntowne, oparte n a różnorodnej b a z i e materiałowej s t u d i a n a d początkami i rozwojem h o d o w l i r e n a i p s a zaprzęgowego. Duży ciężar g a t u n k o w y posiadają również p r ó b y podjęte p r z e z M . G . L e w i n a łącznie z N . N . C z e b o k s a r o w y m ' n a d k o m p l e k s o w y m w y k o r z y s t a n i e m w metodologii badań e t n o g e n e t y c z n y c h materiałów a n t r o p o l o g i c z ­ n y c h łącznie z materiałami udostępnionymi p r z e z i n n e d y s c y p l i n y n a u k o w e . D o n i c h należą p r z e d e w s z y s t k i m próby w y p r a c o w a n i a z a s a d k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j k l a s y f i k a c j i ludów i u j a w n i e n i a prawidłowości z j a w i s k a p r z e w a g i p o k r y w a n i a się zasięgów typów a n t r o p o l o g i c z n y c h z zasięgami obszarów h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h aniżeli z zasięgami m o d e l i k u l t u r o w o - g o s p o d a r c z y c h c z y też z r o z p r z e s t r z e ­ n i e n i e m się g r u p językowych. Słuszność naukową t a k i e g o postępowania b a d a w c z e g o M . G . L e w i n w szczegól­ n i e k o r z y s t n y sposób czeskaja wyższa praca premią i m . N. Dla przedstawił antropológica po ukazaniu N. w i prooliemy się obronie pracy etnogeneza drukiem doktorskiej narodów (1958 r.) została w przestrzeni akumulacji trwałych eksploracje terenowe cząwszy kilkudziesięcioletniej wiedzy i odkryć n a terenie Efekty od Czukockim) prowadzone pracy 1957 do 1962 r. rozumiane grafii A k a d e m i i działalności o ludach Syberii i w wieloletniej logów, etnografów Wostoka. 1960 r. Po­ odznaczona Mikłucho-Makłaja. M. G. L e w i n a w w y c h źródeł stały się podstawową dziedziną p r a c y n a u k o w e j Na Etni- na temat: Dalniego M. G. Lewina (który „sibirowiedow" N a u k Z S R R przemawiają no­ badawczych. dążył On jak i do prze­ Azji. w prowadził s z e r z e j , łącznie z e f e k t a m i stale uwarstwionych, Północno-Wschodniej systematycznie i archeologów naukowej i kulturach celu wydobycia i zadań pracy kolejnym badania nawrocie na całego zespołu zrzeszonych w po­ Półwyspie antropo­ Instytucie E t n o ­ n a zewnątrz s z c z y t o w y m i osiągnięciami etnografii r a d z i e c k i e j . C o więcej, w i d z i a n e od tej s t r o n y stanowią one kontynuacjęnajlepszych tradycji naukowych -Wschodniej również Azji z W. i nawiązania dawniejszych badaczy G. Bogoraz-Tanem do f u n d a m e n t a l n e j ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - i L . J . Szternbergiem schedy n a czele, j a k po M . K r a s z e n i n n i k o w i e i in- �NEKROLOGI 333 B y c h . N i e m n i e j obraz tej działalności n i e byłby k o m p l e t n y , gdybyśmy n i e u w z g l ę d ­ n i l i m o m e n t u h i s t o r y c z n e g o , w którym zarówno M . G . L e w i n o w i , j a k i i n n y m pracownikom naukowym Jego generacji w y p a d ł o realizować cele badawcze. W przeciwieństwie b o w i e m do b a d a c z y d a w n i e j s z y c h M . G . L e w i n i Jego g e n e ­ r a c j a n a u k o w a włączyli się w p r o c e s b a d a w c z y ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i e j A z j i w o k r e s i e , k i e d y l u d y te wchodziły w z a s a d n i c z y przełom w d o t y c h c z a ­ s o w y m s y s t e m i e b y t o w a n i a . B e z o b a w y popełnienia p r z e s a d y można powiedzieć, że pod n a p o r e m n o w e j rzeczywistości w y t w o r z o n e j w w y n i k u r e a l i z a c j i z d o b y c z y R e w o l u c j i Październikowej n i e m a l n a o c z a c h b a d a c z y załamywała się gwałtownie d a w n i e j s z a s t r u k t u r a c y w i l i z a c y j n a t y c h ludów, która p o m i m o p e w n y c h z m i a n b y ­ ła wciąż j e s z c z e b a r d z o poważnie przesiąknięta a r c h a i z m a m i . W polu b e z p o ­ średniej o b s e r w a c j i tego zespołu b a d a c z y dokonywał się d i a l e k t y c z n y proces ostrej w a l k i między t r a d y c y j n y m i f o r m a m i życia a n o w y m i e l e m e n t a m i k u l t u r y , t w o ­ rzącymi się w n o w y c h w a r u n k a c h b y t u . J a s n e j e s t , że w t y c h okolicznościach p r o c e s kształtowania się nowego człowieka i n o w e j k u l t u r y s o c j a l i s t y c z n e j wśród l u d ó w r a d z i e c k i e j Północy musiał być ujęty j a k o osobny z a k r e s t e m a t y c z n y i pod tą postacią wszedł do programów b a d a w c z y c h , równorzędnie do d a w n i e j s z y c h kierunków zainteresowań. Pisząc te słowa poświęcone pamięci M a k s i m a G r i g o r i e w i c z a L e w i n a w y p a d n i e dodać, że w r a z z Jego p r z e d w c z e s n y m zgonem odszedł z szeregów u c z o n y c h r a ­ d z i e c k i c h n i e t y l k o p r z e d s t a w i c i e l w i e l k i e j w i e d z y o przeszłości h i s t o r y c z n e j ludów i k u l t u r S y b e r i i i Pólnocno-Wschodniej A z j i , lecz także j e d e n ze ś w i a d k ó w -wielkiego przełomu i jego n a u k o w y dokumentalista. Najważniejsze Kraniołogiczeskij К woprosu dienija, t i p ulczej, o driewnosti ewolucii prace M . G. „Antropołogiczeskij i proischożdienii i porodoobrazowanija Lewina Ż u r n a ł " , n r 1: 1937. oleniewodstwa, domasznich [w:] Problemy żiwotnych, — L e n i n g r a d 1938 (wspólnie z А. I. Zołotariewym). Etnograficzeskije paralleli к nieoliticzeskim figurám ryb, t. 2: 1939. proischoż- t. 1, „Sow. Moskwa— Etnografija", A. P. B o g d a n o i u t ruśskaja autropoiogtja, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 1. . P r o b l e m a pigmiejew w antropologii i etnografii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 2. O proischożdienii i tipach uprjażnogo sobakowodstwa, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 4. T . N. Granowskij i russkaja antropołogija, „Kr. Soobszcz. Instituía E t n o g r a f i i " , t. 1: 1946. O dieformacii gołowy u turkmien (k woprosu „Sow. E t n o g r a f i a " , t. 6 — 7 : 1947. Dmitrij Nikołajewicz Anuczin (1843—1923), Trudy o turkmienskoj Instituía Etnografii Trudy Instituía dolikokiefalii), AN SSSR, t. 1: 1947. Antropołogiczeskije tipy Ochotskogo A N S S S R , now. sier., t. 2: 1948. Sowietskaja antropołogija za 30 let, pobierieżja, „Sow. Etnografija", 1947, n r Etnografii 4 (wspólnie z J . J . Rieginskim). К problemie istoriczeskogo wiernoj Azii, Antropołogiczeskij Kraniołogiczeskije sootnoszenija choziajstwienno-kulturnych tipow Sie- „Kr. Soobszcz. Instituía Eínografii", í. 2: 1947. tip jakutow, „Kr. Soobszcz. Instiíuía Eínografii", t. 3: 1947. tipy czukczej i eskimosow {W swjazi s woprosami etnologii �NEKROLOGI 334 Siewiero-Wostocznoj AN N. G. Czerny Problema szewski] oleniewodstwa woprosu o Sibiři i Azii), i Etnografii zasielenii Czełowieka rassielenije ibidem antropologii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , Dalníego czełowieka Instituía E t n o g r a f i i , Driewnieje „Sow. E t n o g r a f i j a " , w sowietskoj 1949, n r 4. „Kr. Soobszcz. 1950, n r 1 ( w s p ó l ­ Sibiři, w i „Sow. Siewiernoj probliemie etnogienieza Etnografija", Azii Driewnieje czełowieczestwa (k (К 1950, n r 2. po 1950, n r dannym Rassielenije 3. antropologii Czełowieczestwa", n o w . sier., t. 16: 1951. (wspólnie z N. N. Czernyszewskij Wostoka „Sow. E t n o g r a f i j a " , driewniejszem pieriesielenija „Proischożdienije G. Antropologii t. 9: 1950. tipy Siewiernoj Trudy problemie, sapiens i ich proischożdienije, narodów N. Muzieja Wasilewicz). Antropołogiczeskije Driewnije i rasowoj Homo Etnografii", nie z G . M. К „Sborník o rasach proischożdienija Instituía Tipy Azii), S S S R " , t. 10: 1949. w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azii, Czeboksarowem). 125-letiju so dnia rożdienija), „Sow. Etnografija", 1953, n r 4. AntropoJogiczeskije raboty К antropologii Jużnoj К antropołogii Jużnoj Sibiři, Chozjajstwienno-kulturnyje grafija", Osnowy tipy antropołogii, Moskwa tipy Sibiři na V Mieżdunarodnom istokow i russkoj ska ja szewskogo, Sborník", jazyki, matierijał narody, [w:] obíasti, it. 20: 1954. „Sow. Eíno- Czeboksarowem). z J . J . Roginskim). [w:] Dokłady Antropologów „Oczerki Sibiři, iz po souňetsřcoj i Etnografów, Isíorii Etnoigrafii, í. dielegacii M o s k w a 1955. Eínografii, Folkłoristiki 30: 1956. tiematika w po istorii Etnograficzeskije í. w rabotach N. G. Czerny- mogilnika, „Anfropołogiczeskij 33: 1956. etnografii, Amierika, Australija, Czeboksarowem). etnogienieza narodów Dalniego Wostoka, 36: 1958. enciklopiedija, Velenie, obszczej „Sow. etnografii, í. 49. Etnografija", Aziatskaja 1960, n r 1. czasť SSSR, Moskwa O. Dołgich). antropołogii mietodoiogii í. obszczej sowietskaja Oczerki i N. i problemy mogilnik z В. Eínografii, z N. Eínografii, [w:] Wiercholenskogo Oczerki [w:] Bolszaja 1960 (wspólnie (K t. 20: 1954. Eeínografii", 1955 (wspólnie Insíiíuía antropołogija Insíiíuía Driewnieeskimosskij Oczerki Instituía i ich gieniezis, Insíiíuía 1957 (wspólnie Etniczeskaja Narody z N. N. antropołogiczeskaja 1, T r u d y Moskwa Etnografija, 1954, n r 1. Etnografii", ibidem. Antropołogiczeskij Trudy Etnografija", Instituía i istoriko-etnograficzeskije Kongriessie Trudy i „Sow. Soobszcz. antropołogii, Antropołogii", Etnograficze Rasy, „Kr. 1955, n r 4 (wspólnie Antropołogiczeskije U Bera, K . M. Sibiři, , , K r . Soobszcz, w Rossii, antropołogiczeskije izuczenija M o s k w a 1960. matierijały biespismiennych как istoriczeskij narodów), „Sow. istocznik Etnografija".. 1961, n r 1. O priedmietie i z a d a c z a c h etnogieografii, z S. I. B r u k i e m i W. „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1963, n r 1 (wspólnie I. Kozłowem). Witold Dynowski �NEKROLOGI PROFESOR M. 335 J. HERSKOVITS W miesiącu m a j u dobiegła n a s s m u t n a wiadomość o śmierci jednego z n a j ­ w y b i t n i e j s z y c h etnografów amerykańskich M e l v i l l e ' a J . H e r s k o v i t s a . Twórczość tego uczonego wypełnia chlubną kartę h i s t o r i i e t n o g r a f i i amerykańskiej, a także i światowej. Charakterystyczną cechą jego działalności było p o c z u c i e społecznej wartości w y s i ł k ó w etnografa w d z i e d z i n i e p o z n a n i a z a s a d o r g a n i z a c j i życia s p o ­ łecznego o r a z n i e u s t a n n a dążność do p o z n a n i a l u d ó w i i c h k u l t u r w c e l u w z a ­ j e m n e g o zbliżenia. N a j l e p s z y m tego przykładem jest jego działalność n a p o l u badań n a d przeszłością ludności murzyńskiej zamieszkującej S t a n y Z j e d n o c z o n e . P r a c y tej oddał n a j l e p s z e s w o j e l a t a i w i e l e sił publikując l i c z n e r o z p r a w y i o r g a ­ nizując w i e l e i n s t y t u c j i mających n a c e l u p r o p a g o w a n i e i r o z w i j a n i e t y c h badań. Wspomniane założenia skłoniły, go również do badań n a d l u d a m i p i e r w o t n y m i zamieszkującymi różne k o n t y n e n t y , a to w celu z n a l e z i e n i a dróg ułatwiających i m s z y b k i a w a n s społeczny i k u l t u r a l n y . N i c więc d z i w n e g o , że był on t y m , który p r z y współpracy z i n n y m i n a u k o w c a m i dał p o d w a l i n y do nowego r o z u m i e n i a k w e s t i i p r z e n i k a n i a się k u l t u r i c y w i l i z a c j i , określonej odtąd m i a n e m a k u l t u r a c j i . Ogłoszone p r z e z H e r s k o v i t s a , L i n t o n a i R a d f i e l d a m e m o r a n d u m o a k u l t u r a c j i otworzyło w e t n o g r a f i i amerykańskiej i światowej n o w y okres, który przyniósł w i e l e c e n n y c h p r a c i studiów oraz z n a c z n i e przyczynił się do z m i a n y s t o s u n k u do t a k z w a n y c h ludów z a c o f a n y c h w r o z w o j u . R a z rzuconą myśl podjęły d z i e ­ siątki etnografów, którzy r o z s z e r z y l i p i e r w o t n e tezy H e r s k o v i t s a , tworząc z t y c h założeń p o d s t a w y do s p e c j a l n e j d z i e d z i n y antropologii społecznej, z w a n e j s t u d i a m i akulturacyjnymi. 1 B a r d z o podobną pozycję z a j m u j e H e r s k o v i t s również i w d z i e d z i n i e badań porównawczych n a d k u l t u r a m i reprezentującymi różny stopień zaawansowania w r o z w o j u . S t w o r z o n y p r z e z niego zespół pojęć n a z w a n y c h potocznie „relaty­ w i z m e m k u l t u r o w y m " w y p ł y w a z t y c h s a m y c h źródeł, co i pojęcie „akulturacji". Dążność d o ogarnięcia i s t o t y k u l t u r i n n y c h niż t a , jaką r e p r e z e n t u j e b a d a c z , d o ­ prowadziła tego uczonego do s t w i e r d z e n i a , że n i c n i e upoważnia n a s do w y r o k o ­ w a n i a , że d a n a k u l t u r a jest gorsza od i n n y c h l u b że j e s t d o w o d e m niższości l u d u ją reprezentującego. K u l t u r a jest przecież formą z a s p o k a j a n i a w s z e l k i e g o r o d z a j u potrzeb powstałą w konkretnych warunkach geograficznych, środowiskowych i h i s t o r y c z n y c h , w y p r a c o w a n ą p r z e z d a n y l u d n a p r z e s t r z e n i długich okresów, co uczyniło daną kulturę s p e c y f i c z n y m t w o r e m społecznym n i e odpowiadającym swą strukturą i n n y m społeczeństwom, które rozwinęły się n a o d m i e n n y m podłożu g e o g r a f i c z n y m i h i s t o r y c z n y m . Stąd właśnie w y p ł y w a względność w s z e l k i c h ocen k u l t u r y , które przyjęły swą klasyczną postać w pojęciach r e l a t y w i z m u k u l t u r o w e g o . T o h u m a n i t a r n e s t a n o w i s k o zajęte p r z e z amerykańskiego etnografa n i e p o z o ­ stało bez e c h a w e t n o g r a f i i światowej. T e s a m e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a odnaleźć możemy w t e z a c h l a n s o w a n y c h p r z e z C l a u d e Lévi-Straussa, że t y l k o w y m i e n i m y n a t y m m i e j s c u jego ostatnią n i e z w y k l e interesującą i kontrowersyjną książkę L a pensée sauvage . N i e b r a k było również i głosów k r y t y c z n y c h , n p . ze s t r o n y u c z o n y c h r a d z i e c k i c h , którzy dążąc do m a k s y m a l n e g o o b i e k t y w i z o w a n i a oceny p r o ­ cesów h i s t o r y c z n y c h widzą w t e z a c h H e r s k o v i t s a n i e b e z p i e c z n e t e n d e n c j e do z a c i e 2 1 Study R. R e d f i e l d , of Acculturation, Paris Polskiej". 2 R. L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Memorandum on „American A n t r o p o l o g i s t s " , v o l . 38, 1936, s. 149—152. 1962. P o r . recenzję z tej książki zamieszczoną w tomie the 7 „Etnografii �NEKROLOGI 336 ranią różnic w z a k r e s i e postępu społecznego, co może w s w o j e j prowadzić do całkowitej negacji postępu j a k o takiego. konsekwencji do­ Nie ulega wątpliwości, że przyjmując niemożność p o r ó w n y w a n i a i o c e n i a n i a k u l t u r s k a z u j e m y się n a błądze­ n i e w ś r ó d różnorodności z j a w i s k k u l t u r o w y c h bez n a d z i e i n a u z y s k a n i e s y n t e t y c z ­ nego o b r a z u k u l t u r y ogólnoludzkiej, co w e d ł u g większości współczesnych fów j e s t j e d n y m z głównych zadań antropologii n i u . M i m o t y c h zastrzeżeń, których w i z m u kulturowego tach etnogra­ w s z e r o k i m tego słowa rozumie­ słuszności n i e sposób podważyć, tezy relaty­ n a p e w n o odegrały w a ż n ą rolę w międzynarodowych etnograficznych i znalazły swój oddźwięk w wielu pracach kontak­ etnograficznych p o p r z e z dążność d ° głębszego wniknięcia w istotę k u l t u r p o w s z e c h n i e nazywanych , .prymitywnymi". Odrębną życia dziedziną naukowego też p o p r z e z bądź działalności to p r z e z Melville'a montowanie współuczestniczenie Herskovitsa szeregu było wypraw i współprzewodniczenie wielu organizowanie badawczych, kongresom bądź nauko­ w y m i z j a z d o m . N i e u l e g a wątpliwości, że najwięcej c z a s u i m i e j s c a w s w e j poświęcił on k o n t y n e n t o w i , n a którym się urodził, wśród amerykanistów. N i c więc dziwnego, cji najreprezentatywniejszego Anthropologist". organu zajmując poczesne że p r z e z długie l a t a stał n a czele r e d a k ­ antropologów amerykańskich „American Niemałą też rolę odegrał w p a r y s k i m „Societě des A m e r i c a n i s t e s " . Jednakże żywe z a i n t e r e s o w a n i e elementem murzyńskim w S t a n a c h Zjednoczonych skierowało jego u w a g ę i n a i n n e k o n t y n e n t y , a szczególnie n a k o n t y n e n t r z y s t y , n a Afrykę. N i c więc dziwnego, wyprawie że już w macie­ o k r e s i e międzywojennym, dzięki do A f r y k i i długim s t u d i o m w z a k r e s i e l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j , w y ­ chodzą spod jego pióra c e n n e p r a c e na temat epoki niewolniczej' w również n a t e m a t s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich. T a k więc w choć krótka p r a c a pt. Culture się jego p o d s t a w o w a , w pracy miejsce czasopiśmie , , A f r i c a " , w której podaje własną Areas Afryce, roku of Africa koncepcję zamieszczona podziału tego n e n t u n a s t r e f y k u l t u r o w e , oparte n a s p e c y f i c e e k o n o m i c z n e j jak 1933 u k a z u j e konty­ i tradycjach etnohi- s t o r y c z n y c h . O b o k tego. r o d z a j u s y n t e t y c z n y c h ujęć z n a j d u j e m y w jego p r a c a c h n a « temat Afryki wiele TJahomeju. W studiów dotyczących h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u , niedługim więc s t o s u n k o w o amerykańskiej a szczególnie c z a s i e stał się on n a g r u n c i e etnografii j e d n y m z czołowych p r z e d s t a w i c i e l i a f r y k a n i s t y k i . Krzewieniu wiedzy o tej części świata i o r g a n i z o w a n i u badań n a d p r z e m i a n a ­ m i społecznymi zachodzącymi w A f r y c e poświęcił w i e l e c z a s u j a k o profesor North­ w e s t e r n U n i v e r s i t y i członek w i e l u k o m i s j i n a u k o w y c h . P o z a t y m był on k i e r o w ­ nikiem wypraw badawczych do Gujany Holenderskiej (1928—1929), H a i t i (1934), T r y n i d a d u (1939) w r e s z c i e B r a z y l i i (1941—1942). W y n i k i e m t y c h w y p r a w j e s t s z e r e g studiów i większych p r a c traktujących mieszkańców b a d a n y c h krajów. Na o specyfice pierwsze antropologicznej miejsce w tych i kulturowej studiach się p r a c e o e k o n o m i c e l u d ó w p r y m i t y w n y c h i f o r m a c h i c h o r g a n i z a c j i wysuwają społecznej. N i e b r a k również wśród t y c h p r a c szkiców h i s t o r y c z n y c h , a k u l t u r a c y j n y c h , f o l k l o ­ rystycznych, a nawet jedynie — j a k ludu możemy muzykologicznych. dobrze wyrazić rozumiał swoją a s p e k t y i zgłębimy p r o b l e m y Rozpiętość Herskovits opinię dopiero — że wtedy, tych o zainteresowań kulturze gdy poznamy jej historyczno-gospodarczego głęboka o r a z dzięki znajomości l i t e r a t u r y , umożliwiła m u s z e r s z e s p o j r z e n i e n a kultury ogólnoludzkiej Herskovitsa, i na napisanie śniejszych i n a j l e p s z y c h podręczników antropologii, tom zatytułowany Man and His Work's. zdobyta dzięki jej Jed­ badaniom rozwoju wiedza wszystkie uwarunkowania. nocześnie zagadnienie i wszechstronna dowodzi jakiegokolwiek jednego z własnym najwcze­ który ukazał się j a k o pokaźny �NEKROLOGI 337 N i e możemy się więc dziwić, że u c z o n e m u tej m i a r y nieobce były również z a ­ g a d n i e n i a m e t o d y i zadań n a u k i , jaką reprezentował. W i e l o k r o t n i e p u b l i k u j e on i wygłasza s w o j e z d a n i a n a t e m a t r o l i antropologa w e współczesnym społeczeństwie i l a n s u j e p r o g r a m y badań n a d a k t u a l n y m i p r z e m i a n a m i społecznymi w różnych środowiskach k u l t u r o w y c h . T e metodologiczne doświadczenia i przemyślenia s t a ­ wiają go w rzędzie n a j w y b i t n i e j s z y c h organizatorów życia n a u k o w e g o już n i e t y l k o , w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h , a l e w ogóle n a świecie. N a j l e p s z y m tego d o w o ­ d e m jest r o l a , jaką odegrał w p r z y g o t o w y w a n i u i k i e r o w a n i u k o l e j n y c h K o n g r e ­ sów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o g r a f i c z n y c h w F i l a d e l f i i (1956) i Paryżu (1960). Śmierć zaskoczyła go w c z a s i e ożywionych p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h do V I I K o n ­ g r e s u w M o s k w i e , gdzie miał również ważne z a d a n i a do spełnienia. T o właśnie działalności H e r s k o v i t s a zawdzięczamy między i n n y m i s t w o r z e n i e okoliczności ułatwiających p i e r w s z e s p o t k a n i e etnografów r a d z i e c k i c h z a n t r o p o l o g a m i ame­ rykańskimi i p r z e d s t a w i c i e l a m i etnologii z a c h o d n i e j . Ż e to p i e r w s z e s p o t k a n i e w F i l a d e l f i i było owocne, dowiódł już k o n g r e s p a r y s k i , w którym uczestniczyła l i c z n a e k i p a r a d z i e c k a o r a z p r z e d s t a w i c i e l e etnografii k r a j ó w d e m o k r a c j i l u d o ­ w e j . W y m i a n a zdań, j a k a t a m nastąpiła, t a k z a s a d n i c z o zmieniła sytuację ś w i a ­ tową, że u c z e s t n i c y k o n g r e s u n i e z a w a h a l i się oddać p r y m a t u organizacyjnego u c z o n y m r a d z i e c k i m decydując o t y m , że następny k o n g r e s odbędzie się w M o s k w i e . Podsumowując t y c h k i l k a krótkich u w a g o spuściźnie n a u k o w e j Melville'a J . H e r s k o v i t s a należy z całym u z n a n i e m ustosunkować się do dążeń, j a k i e oży­ w i a ł y jego działalność. Życie s w e poświęcił s z u k a n i u p r a w d y o w i e l u p r o b l e m a c h wiążących się z r o z w o j e m społeczeństw o różnym poziomie k u l t u r o w y m i t a k r o ­ z u m i a n e z a d a n i e antropologa wypełniał w miarę s w y c h sił r z e t e l n i e i z e n t u z j a z ­ m e m wzbogacając antropologię o s z e r e g ważnych spostrzeżeń i tez. Skłania n a s to do z a s t a n o w i e n i a się n a d w i e l o m a k w e s t i a m i i do p o n o w n e g o przemyślenia p e w ­ n y c h s p r a w . Pomocą w t y m posłużyć n a m może w przyszłości dokładniejsze s t u ­ d i u m n a t e m a t jego p o g l ą d ó w i założeń t e o r e t y c z n y c h , które czekają o p r a c o w a n i a również i w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j . Ważniejsze prace i artykuły M . J . Herskovitsa 1924 A Preliminary pologist", On Consideration of v o l . 26, s. 50—63. the Culture Areas of Africa, „American Anthro­ the Negro-White Population of New York City: The Use of the Variability of Family Strains as an Index of Heterogeneity or Homogeneity, [w:] Procee­ dings XXI International Congres of Americanicsts,, H a g u e , s. 5—12. 1925 The Negro's Americanism, s. 353—360. [w:] A l a i n Locke, The New Negro, New York, 1926 The Cattle Complex in East Africa, 361—380, 494—528, 633—654. 22 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I „American A t h r o p o l o g i s t " , v o l . 28, s. 230—272 �NEKROLOGI 338 1927 Acculturation and the American Negro, „Southw. P o l . a n d S o c . S e i . Q u a r t . " , v o l . 8, s. 211—225. 1928 The American Negro. A Study in R a c i a l C r o s s i n g , N e w York. 1929 Adjiboto. An African Game of the Bush-Negros of Dutch Guiana, „ M a n " , v o l . 20, s. 122—127. Social Selection and the Formation of Human Types, „Human Biology", v o l . 1, s. 250—262. 1930 Anthropometry The of the American Culture The Negro Areas of Africa, in the New logist", Negro (b.m.w.). „Africa", v o l . 3, s. 59—77. World: The Statement of a Problem, „American Athropo- v o l . 32, s. 145—156. 1931 Tales i n Pidgin E n g l i s h f r o m N i g e r i a , „Journal of A m e r i c a n F o l k - L o r e " , v o l . 44, s. 448—466. Physical Form of Mississippi Negroes, „American J o u r n a l of P h y s i c a l l o g y " , v o l . 16, s. 193—201. ( w r a z z V . К. C a m e r o n i H. Anthropo­ Smith). 1932 Some Aspeckts Wari in the New of Dahomean World, Ethnology, „Journal of „Africa", v o l . 5, s. 266—296. Royal Anthropological Institute", vol. 62 r s. 23—37. 1933 On the Provenience of New W o r l d N e g r o e s , „Social F o r c e s " , v o l . 12, s. 247—262. A Tootnote to the History of Negro Slaving, „Opportunity" v o l . 11, s. 178—181 ( w r a z z F . S . H e r s к o v i t s). Outline of Dahomean Religious Belief (b.m.w.) ( w r a z z F . S . Herskovits). 1934 Freudian Mechanisms in Primitive Negro C . G. Seligman, L o n d o n , s. 75—84. Rebel Destiny, among the Bush Negroes z F . S. H e r s к o v i t s). Psychology, of Dutch [w:] Essays Guiana, New presented York to (wraz �NEKROLOGI 339 1935 The Social History chology, What of the Worcester Has Africa Negro, [w:] Given America?, H a n d b o o k oí Social C. M u r c h i s o n , (Massachusetts), Psy­ s. 207—267. „The N e w R e p u b l i c " , v o l . 84, s. 92—94. 1936 Applied Anthropology and the American Anthropologists, „Science", v o l . 83, s. 215—222. The Significance of West Africa for Negro Research, „Journal of N e g r o History", v o l . 21, s. 15—30. Suriname Folklore b.m.w. ( w r a z z F . S. Herskovits). 1937 African Gods and Catolics Saints in New pologists", v o l . 39, s. 635—643. A World Note on „Woman Marriage" in Dahomey, a Haitian Valley, New York. The Significance of Anthropologist", Tales Negro „American Anthro­ , , A f r i c a " , vol. 10, s. 335—341. Life the Study of Acculturation v o l . 39, s. 259—264. in Pidgin English from s. 52—101 ( w r a z z F . S. Belief, for Anthropology, Ashanti, „Journal of A m e r i c a n Herskovits). in „American F o l k - L o r e " , v o l . 50, 1938 Acculturation. Dahomey, The The Study an Ancient Ancestry of the of West Culture African American Contact, Kingdom, Negro, New York. 2 vols., N e w York. ,,The A m e r i c a n S c h o l a r " , vol. 8, s. 84—94. 1940 The Economic Life of Primitive Peoples, New York. 1941 The Myth of the Negro Past, New York. 1942 Education and s. 737—749. Cultural Dynamics, „American J o u r n a l of S o c i o l o g y " , v o l . 48, „American S o c i o l o g i c a l Review", 1943 The Negro in Bahia, Brazil: v o l . 7, s. 394—402. The Southermost Outposts v o l . 45, s. 495—510. a Problem of New in Method, World Africanisms, „American Anthropologist", �NEKROLOGI 340 T h e Negroes of Brazil, „Yale R e v i e w " , v o l . 32, s. 263—279 ( w r a z z F . S . Hersko­ vits). 1944 Drums and D r u m m e r s in A f r o - B r a z i l i a n Cult Life, „Musical Q u a r t e r l y " , v o l . 30, s. 477—492. 1945 Backgrounds of African T h e Processes [R. L i n t o n Problem, Method s. 5—24. Trinidad vol. Art, Denver. of Cultural Change, ed.], C o l u m b i a — N e w and Theory Proverbs („Old 58, s. 195—207. [w:] The Science of Man Y o r k , s. 143—170. in Afroamerican Time Saying So"), Studies, „Journal in the World Crisis „Afroamérica", v o l . 1, of A m e r i c a n Folk-Lore", 1946 African Literature (Negro Folklore), Encyclopedy [w:] of Literature, v o l . 1, N e w Y o r k , s. 3 — 1 5 . Folklore after a Hundred Years: A Problem in Redefinition, „Journal of American F o l k l o r e " , v o l . 59, s. 89—100. 1947 Trinidad Village, New York (wraz z F . S. Herskovits). 1948 Man The and His Works Contribution pologists", The Science of A m e r i c a n of Cultural Anthropology, New York. S t u d i e s to A f r i c a n i s t R e s e a r c h , „American Anthro­ v o l . 50, s. 1—10. 1949 Música de Culto Afrobahiana, „Revista ( w r a z z R. A . W a t e r m a n ) . de E s t u d i o s M u s i c a l e s " , v o l . 1, s. 65—127 1951 The Present Status and Needs of Afroamerican Research, „Journal of N e g r o H i ­ s t o r y " , v o l . 36, s. 123—147. 1955 The Social Organisation tional de Americanistas, of t h e C o n d o m b l e , [w:] Annais Säo P a o l o , s. 505—532. XXXI Congress Interna­ �NEKROLOGI 341 1956 On Some Modes of Volkenkunde", Ethnographic vol. 112, s. Comparison, „Bijdragen tot de T a a l - , L a n d - , e n 129—148. 1958 Dahomean Narrative, Evanston ( w r a z z F . S. H e r s к o v i t s). Krzysztof Makidski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de720d7921f07577766b9e0438c36fab.pdf 6ebb7402fe991af9d8d76d9e7dbbffac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:505 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.5-18 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I K U L T U R Y M A T E R I A L N E J POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA ix WROCŁAW — WARSZAWA — ZAKŁAD NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA P O L S K I E J 1965 KRAKOW OSSOLIŃSKICH AKADEMII N A U K �K O M I T E T Kazimierz R E D A K C Y J N Y Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , M i e c z y s ł a w Jadwiga Klimaszewska, Krzysztof Makulski kowska Anna (redaktor), redaktora). Anna Kutrzeba-Pojnarowa, (sekretarz redakcji), Danuta (sekretarz Waligórski, Dynowski G ł a d y s z (zastępca redakcji), Adolf Zadrożyńska Kazimiera Nasz, (sekretarz Mar­ Andrzej redakcji). Zawistowicz-Adamska Okładkę projektował ZBIGNIEW Redaktor Redaktor KLIMCZYK Zyta Kwiecińska techniczny Marian Łukaniec Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo. W r o c ł a w 1965. W y d a n i e I . Nakład 500 + 150 egz. Objętość a r k . w y d . 55,35, a r k . d r u k . 42,12 + 1 w k l e j k a , a r k . f o r m . A - l 56,19. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16), z f a b r y k i w e Włocławku. O d d a n o do składania 15 X I I 1964. P o d p i s a n o do d r u k u 20 V I I 1965. D r u k ukończono w s i e r p n i u 1965. Z a k ł a d y G r a f i c z n e R S W „ P r a s a " W r o c ł a w , u l . P . S k a r g i 3/5. Z a m . n r 3156/64 . 0 - 1 2 . C e n a zł 120.— �SPIS Od TREŚCI Redakcji 2 Część I 1 , ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a etnograficznych: Streszczenie Józef B u r s z t a nych w w j . francuskim — Etnografia związku Streszczenie w — c z a s i przestrzeń z w — w . Z w na Ziemiach refleksji metodologicz­ Zachodnich 41 I badań MATERIAŁY nad zwyczajami dorocznymi w spo­ — badań . . Brogi . . jako element etnograficznych w zagrody 101 chłopskiej 1955 r o k u ) . . . . 103 — 120 Współczesne badania O l s z o w y , Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z literaturze . j . niemieckim N i z i ń s к a, B a r b a r a domowej, "25 62 Danuta M a r k o w s k a czości . 60 j . niemieckim (na podstawie Streszczenie Irena prac . 40 badaniami K w a ś n i e w s k i Polsce polskich ludowej wiejskiej Streszczenie Krzysztof metodyki kultury j . niemieckim K w a ś n i e w i c z łeczności zagadnień badaniach a współczesność. N i e c o STUDIA Krystyna Z w rzemiosła n a d rodziną wiejską Zofia — S z r o m b a Zagadnienia i przemysłu Karpat w Polsce - R y s ó w a, wiejskiej Polskich w 122 Anna wytwór­ etnograficznej powojennej 154 Część I I ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Antropologicznych Witold D y n o w s k : Piotra Tadeusz Wielkiego L e w i c k i — VII i Etnologicznych w — w — 250-lecie Międzynarodowy Moskwie Muzeum Kongres 3—10 V I I I Antropologii i Nauk 1964 . . Etnografii 185 im. Leningradzie Źródła arabskie 199 do dziejów Afryki na południe od Sahary 221 Streszczenie Sławoj w j . francuskim S z y n k i e w i c z zycja społeczna Streszczenie w — Rozpad 290 rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ kobiety 294 j . angielskim 321 �SPIS 6 Bohdan K o h u t n i c k i — dów północnych Streszczenie Podobieństwo obszarów w Ameryki M а к u 1s к i historii ogólnej Przemysław w konfrontacji u lu­ hipotez) . I — tej Z w etnograficznych Sahary na tle pustyni 347 problematyki łuku . . .' . . . południowego Sindu (Pakistan Zachodni) 422 j . angielskim Relacje 433 Wkład Aleksandra 386 418 Garncarstwo — 322 MATERIAŁY badań j . niemieckim — P a r a d o w s k a grafii. k u l t u niedźwiedzia (próba 345 Historia penetracji W o l s k i Streszczenie Maria — B u r c h a r d Streszczenie Krzysztof elementów i Azji j . angielskim STUDIA Krzysztof TREŚCI polskich podróżników Jabłonowskiego o Bliskim do historii Wschodzie etno­ . . . 435 « K R O N I K A Międzynarodowa patach Konferencja Mieczysław — Jubileusz Muzeum Wystawa jubileuszowa Władysław Ш nauki Muzem Jeż-Jarecki w Warszawie Kultury kultury ludowej w Kar­ i — Sztuki Władysław Ludowej w Jeż-Jarecki — 461 Etnograficzne pomocniczych pracowników Dobrowolska demograficzna 457 Warszawie . Seminarium Teresa — badaniom 440' Etnograficznego Międzyośrodkowe Konferencja poświęcona Gładysz w . Olsztynie — Adam Etnografia . . 463 Wyderko 466 pozapolska Z S R R Etnografia w Gruzińskiej SSR — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz . 467 C z e c h o s ł o w a c j a Etnografia w CSRS — Walerian Sobisiak 472 W ę g r y Kongres Węgierskich Etnografów w Budapeszcie ( 1 6 — 2 0 X 1 9 6 3 r.) — Irena Nizińska 477 N R D Etnobotanika w Lipsku w publikacjach — Jadwiga Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa Kucharska 482 F r a n c j a Etnograficzna cji — monografia wystawa Populaires w muzealna „Pastenze Paryżu — pasterstwa Francji" Maria w Frankowska d Musée hodowli des owiec Arts et we Fran­ Traditions 486 �SPIS TREŚCI '7 E g i p t Ośrodek Badań Folklorystycznych w Kairze — Czerniak Barbara . . . 497 Ne к r o 1 o g i Dr Tadeusz Delimat (28 VIII 1920 — 9 I 1964) — Ksawery Anna Piwocki, Kutrzeba-Pojnarowa Maksym Iwan 501 Faddiejewicz Izosiiimowioz Rylski 505 Potiechin • 506 R E C E N Z J E Teoria Marcel Griaule, Méthode de i metodologia l'ethinQgraphie, Paris Krzysztof 1957 — Kwaś­ niewski Claude 507 Lévi-Strauss, Annu Structures élémentaiires on the chester ritual 1962 — Abramowicz, Warszawa social nad relations, P a r i s 1949 — pod i Materiały linie red. M. Lubelskie, Teresa — és Hagyomány gariae et Centralis Irena Man­ polskiej kultury artystycznej. Łódź — 521 ciągłe 1963 ( Z e s z y t y Gładysza Naukowe Anna — z . 1. E t n o g r a f i a , Uniwersytetu J a ­ Kutrzeba-Pojnarowa Lublin . 1962, M u z e u m w . 529 (Kultura ас Uniwersytetu i Orientalis Tradycja), Europae. L. Kossutha w Studia Roczniki Debreozyinie, Etimológica Instytutu Hun- Etnogra­ t. 1—4; I960—1962 — 533 sakhartwełos niew Jasiewicz, L i d , R. ethnographiisathwis, Maiko Narcdna Tworczisť Museum, t . 1 6 : 1 9 6 3 nr 12—13. Tbilisi Zbig­ 1963 — ta Etnohrafija, Jan 3 — 545 Szromba-Rysowa Wielkopolski 543 Danuta 1963 — Tylkowa 553 Bujak 557 Etnografia Anna t. Kwaliaszwili Zofia 50 : 1 9 6 3 — Ludowa Polski i p o d . r e d . Józefa Europy Burszty, t. 2, P o z n a ń 1964 — Kutrzeba-Pojnarowa Biblioteka Słupska, 560 t. 2 : 1 9 5 8 ; t. 5:1960; t. 11:1963 Magdalena — Roztwo- rowska M. 564 Znamierowska-Prufferowa, sąsiednich, Toruń ruti-Polonia M. Pokropek, Z. Staszczak, skiej 1957, S t u d i a Jadwiga — Rybackie narzędzia Societatis Puszczy Zielonej, Warszawa Budownictwo Prace kolnę w Scientiarum Polsce i krajach Torunensis, To- Kucharska 567 Materiały do historii b u d o w n i c t w a i X X wieku, rian 527 Lub­ Nizińska Masalebi Kultura Gluckman, Karwicka Müveltség ficznego M. Olędzki z . 1. K r a k ó w poá red. 514 genezą Jacek 1962 — giellońskiego) Český párente Sokolewicz Zofia Studia Etnograficzne Studia la 510 and Wydawnictwa Prace de Kutrzeba-Pojnarowa Essays A. bes chłopskie i Materiały 1962 — w ludowego z terenu Wanda Paprocka województwie Etnograficzne, . lubelskim t. 24, W r o c ł a w Kurpiow­ . • w X I X 1963.— • Ma­ Pokropek Franziska lischen Beck, 570 572 Vom Quellen Volksleben von auf 1594—1814, der Danziger Nehrung „Wissenschaftliche nach Beitrage archivazur Ge- �SPIS 8 schichte und Walerian Wolfgang ginn Landeskunde TREŚCI Ost-Mitteleuropas, nr 61, M a r b u r g 1962 — Sobisiak 572 Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleurapa d e s 20. J a h i r h u n d e r t s , A l k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1961 — bis z u m B e Anna Kutrze- Ъа-Pojnarowa Karl 576 Baumgarten, Zimmermannwerk demie-Verlag, Berlin, Zofia stru, „Český Fél, na Slovensku. Slovenskej L i d " , R. Hofer, Wanda — atlas lare Romíne, Akademie Paris Placide K. t. ¡serie Krzysztof studii. 12, Práce Národo­ Bratislava 1963 — Anna Paris kultury, t . 1. A c a d e m i a Populare Romine, 1963 — Bronisława . Diope, red. Nicolae Filíala Cluj, Du- Studii de . en Basse — . .Sudan w Anastazja Albiez — le Vieux L'Institut d'Eth- Kojdecka u n village 600 francais Kojdecka 600 pozaeuropejskich w., X V — X I X materiałów Akra, Oczerki Jan 1960 — Wybór po istorii i istoriá Tyszkiewicz z 601 Pierwszego grudzień Międzynarodo­ 1962, p o d r e d . S . S t r e l c y n a , Dzięgiel Matka, 607 Warszawa L'Unité culturelle Krzysztof 1963 — de l'Afrique Makulski Noire, Paris . . 1959 — kwa Andrew Kraj Złotego Tronu, Warszawa Krzysz­ 1963 — 616 Narody Nigerii — etniczeskij chairaktieristika, A k a d e m i a Andrzej 1963 — Drogi Nauk sostaw SSSR, i kratkaja etnogra- Institut Afrdki, Mos­ Woźniak 620 Sharp, Ancient Voyagers lewski, synów in the Pacific, L o n d o n słońca, Wrocław 1957, o r a z A . L . Barbara 1963 — God­ Matuszewska- -Kohutnicka B. Rinczen, ardyn Olędzki Indeksy 610 615 Aszanti — Makulski Isrnagiłowa, ficzeskaja 592 Bretagne, Makulski Zajączkowski, 585 Popu­ Kopczyńska-Jaworska de danse ludów Leszek Czarna Republieii pod de la montagne, 1962 — Afrykanistów, 1963 — Anta . Budapest 594 Anastazja Afrykanistyki, Krzysztof art, 590 Hunedoara) (Colin) 1953 — wego Kongresu tof nouá, Blaiicard, Nouville Zaipadnyj Davidson, Gładyszowa peasant (Regiunea Moskwa—Leningrad Warszawa Cheikh Hungarian kata­ Zdrożyńska Paris René Olderogge, stabilního Maria 1, s . 3 3 — 4 3 — E c o n o m i i e et sociologie Maurienne, Bernot, skicách Kwaśniewski Jiiului Republieii 1963 — Problemy indikačních Csilléry, Etnografia R.N. Sborník Vied, Guilcher, L a tradition populaire nologde), A. zu t. 2 6 - — 586 romin, t. 2 , B u c u r e ^ t i Raimbaud, Lucien v 51 : 1 9 6 4 , z . 1956 — Academia Jean-Michel stodoly Klára din Valea Etnografie, Basil Volkskunde, Paprocka linguistic Populara náre, D. Wissenschaften deutsche 582 Mnohoboké Tomás 1958 en der Aka- 580 a bývanie Ústavu Baláš, Arta für Scheune. Staszczak Emanuel Micul Akademie d e s Instituís Die Kwaśniewski stavitel'stvo pisného Edit Mecklenburg. 1961, D e u t s c h e Veróffentlichungen Krzysztof L'udové Berlin im 622 Mongoł goeł ardyn cziingijn gar chee urłał, ugałz, bez bez miejsca miejsca i i roiku roku wydania; wydainia Mongoł — Jacek 624 630 �СОДЕРЖАНИЕ От редакции 21 Часть I СТАТЬИ Анна К у т ш е б а-П о й н а р о в а — По графических народной работ: ф а к т о р ы методики и пространства Б у р ш ' 2 5 т а — Этнография и 40 современность. на немецком НАУЧНЫЕ К в а с ь н е в и ч деревенской Краткое семьи в немецком МАТЕРИАЛЫ над ежегодными обычаями языке на 101 крестьянской исследований в немецком — Современные усадьбы в Польше 1 9 5 5 г.) 103 языке 120 исследования по вопросу сель­ 122 Барбара З а м б ж и ц к изводство, ремесло и 60 Польше Н и з и н ь с к а , Анна И . 62 содержание М а р к о в с к а пат РАБОТЫ К в а с ь н е в с к и — Навесы Краткое языке — Исследования на (итоги э т н о г р а ф и ч е с к и х в а, на т е р р и т о р и и З а п а д н ы х среды содержание Кшиштоф ской методоло­ 41 содержание Крыстына Ирена Несколько Польши Краткое Данута этно­ исследовании на французском языке гических указаний в связи с исследованиями Земель польских в культуры Краткое содержание Юзеф вопросам времени и послевоенной О л ь ш о в ы , а-К у н а х о в и ч промышленность этнографической Зофия Ш р о м б а-Р ы с о- — Сельское на территории домашнее про­ Польских Кар­ литературе 154 Часть I I СТАТЬИ Анна К у т ш е б а-П о й н а р о в а — К грессе VIII Витольд Антропологических вопросу о V I I Международном Этнологических Наук в Москве Кон­ 3—10 1964 U5 Д ы н о в с к и — 250-летие им. П е т р а В е л и к о г о Тадеуш и Л е в и ц к и Сахары Краткое Музея Антропологии и Этнографии в Ленинграде — Арабские источники 19Э к истории Африки . содержание н а юг от 221 на ф р а н ц у з с к о м я з ы к е '. 290 �SPIS 10 Славой Ш и н к е в и ч — Распад TREŚCI матриархальной семьи на Суматре и со­ циальное положение женщины Краткое Богдан дов содержание на 291 английском К о х у т н и ц к и — Сходство северных территорий языке элементов Америки и 321 культа Азии медведя (опыт у наро­ сопоставления гипотез) 322 Краткре содержание на английском НАУЧНЫЕ Кшиштоф М а к у л ь с к и Сахары к Ншемыслав общему И 345 МАТЕРИАЛЫ — Сопоставление этнографических — К Краткое содержание Кшиштоф В о л ь с к и РАБОТЫ и з у ч е н и ю этой Б у р х а р д языке на исследований пустыни вопросам 347 лука 388 немецком языке 418 — Гончарное дело в южном Синде (Западный Па­ кистан) 422 Краткое Мария содержание П а р а д о в с к а этнографии. Отчет на английском — Вклад языке польских Александра 433 путешественников Яблоновского в историю о Б л и ж н е м Востоке . 435 ХРОНИКА " Международная культуры Конференция посвященная К а р п а т а х — Мечислав в Юбилей Этнографического Музея Юбилейная народной 440 — Владыслав в Варшаве выставка М у з е я Народной Культуры и Еж-Ярецки Искусства в . Этнографихеский 457 Варша­ Еж-Ярецки ве — В л а д ы с л а в III исследованиям Гладыш 461 Семинар младших научных Тереса работников — Добровольска 463 Демографическая конференция в Этнография О л ь ш т ы н е — Адам зарубежных Выдерко . . . 466 стран С С С Р Этнография в Грузинской ССР — Турам Гаситашвили, Збигнев Ясевич 467 Ч е X о с л о в а к ия Этнография в Чехословацкой C P — Валериан Собмсяк 472 В е н г р и я Конгресс Венгерских Этнографов в Будапеште (16—20 X 1 9 6 3 г.) — Ирена Низипьска 477 Г е р м а н с к а я Этноботаника кса в в изданиях Д е м о к р а т и ч е с к а я Р е с п у б л и к а Института Ю . Липса при Университете Л е й п ц и г е — Ядвига Кухарска К. М а р ­ 482 �SPIS \l TREŚCI Франция Этнографическая водства в и музейная монография в о Франции овцеводства Mussée des Arts et касающаяся — Выставка Traditions пастбищного Populaires в ското­ Франции" „Пастыри Мария Париже — Франковска 486 Е г и п е т Центр фольклористических Исследований в Каире Черняк — Барбара . 497 Н е к р о л о г и Др Тадеуш Делимат (28 VIII 1920-9 1 9 6 4 ) — Ксаверы I Пивоцки, Анна Кутшеба-Пойнарова Иван 501 Фаддеевич Максим Рыльский Изосимович 505 Потехин 506 РЕЦЕНЗИИ Теория Marcel Griaule. графии), Claude Méthode легодология l'etnographie 1957 — К ш и ш т о ф Париж Lévi-Strauss, ви-Страусс, de и L e s structures Основные (Марсель Гриоль, Метод этно­ Ккасьневски élémentaires структуры родства), 507 de la párente (Клод Ле- 1 9 4 9 — Анна, Кут­ Париж шеба-Пойнарова Essays on ственных A. 510 the ritual a n d social Studia n a d genezą Исследования (Очерки polskiej над генезисом туры). Л о д з ь — В а р ш а в а 1 9 6 2 — Яцек Etnograficzne z. kultury д ы ш а — Анна i Соколевич обще­ . artystycznej . (А. куль­ 521 издательства 1 (Этнографические Lubelskie, и материалы éo Hagyornány в. Труды в. I) под Краков 1963 редакцией М . (На­ Гла­ 527 z. 1. Etnografia I, этнография) (Люблинские Музей в Люблине научные Тереса — Карвицка Müveltség riaé at 529 C e n t r a l i s ас (культура Orientalis и традиция). Studia Europal, Ежегодники Etnológica Masalebi т. Lid Narcjna 12—13, TwoTczisť 533 ethnographiisathwis (Материалы Тбилиси (Чешский — Данута 1 9 6 3 — Збигнев M a t o c o Квалиашвили 5 0 : 1 9 6 3 — Зофця Народ), Ежегодник ta E t n o b r a f i j a Ясевич, по Э т н о г р а ф и и Г р у ­ 545 Шролба-Рысова 548 ( Н а р о д н о е Т в о р ч е с т в о — Е т н о г р а ф и я ) 1963 Тылькова Museum (Музей), Kultura ludowa 553 т. 1 6 : 1 9 6 3 № 3— Этнография Wielkopolski редакцией Ю з е ф а Буршты, нарова 1—4: 1960—1962 Низиньска sakhartwełos зии), Český Hunga- Этнографического И н с т и т у т а п р и у н и в е р с и т е т е Л . К о с с у т а в Д е б р е ц е н е , т. — Ирена 514 Абра­ Кутшеба-Пойнарова Materiały труды и Олендзки учные Выпуски Ягеллонского Университета) Studia обрядных польской художественной Периодические Prace об 1 9 6 2 — Зофия, отношениях), Манчестер Abramowicz, мович, relations Ян Буяк Польши (Народная т. 557 и Европы культура Великой 2, П о з н а н ь 1 9 6 4 — Анна Польши) под Кутшеба-Пой­ 560 �SPIS 12. Biblioteka Słupska (Слупская TREŚCI Библиотека), т. 2:1958; т. 5:1960: т. 11:1963 j krajach — Магдалена Розтеороеска М. sąsiednich ги в (M. Pokropek, skiej го и в Puszczy Staszczak, Zielonej Вроцлав Стащак, X I X и на Гданском von „Wissenschaftliche лин Karl по Jacobeit, des Baumgarten, Deutsche des . ludowego z terenu к . . истории народно­ Пу­ der lubelskim строительство i Materiały Danziger в w X I X Люблинском Etnograficzne, und Nehrung Бек, nach т. 2 4 , archivali- Крестьянская источникам zur Geschichte от 1594-по жизнь 1814 год), und Landeskunde Ost-Mittel- Собмсяк Schafer in 572 Zentraleuropa bis zum ( В о л ь ф г а н г Якобейт, Овцеводство и о в ч а - до начала X X в.), Akademie Verlag, Бер­ Кутшеба-Помнарова Zimmermannwerk Плотничество für 570 1962 — В а л е р и а н Европе der deutsche im 576 Mecklenburg. в Мекленбургии. Wissemschaften zu Die Scheune (Карл Гумно), Akademie Berlin, Volíkskunde, Б е р л и н Verlag, Veroffentlichungein 1 9 6 1 , т. Кшиштоф 26 — Квасьневски L'udové 580 stavitel'stvo a bývanie обыденная жизнь Ústavu на Slovenskej na Slovensku Словакии), Akademie (Народное Sbornik Vied, т. строительство и štúdii. P r á c e Národopisného 12, Б р а т и с л а в а 1963—Зофия Стащак Emanuel 582 Baláš, Mnohoboké stodoly v indjkačnich skicách stabilního (Эмануель Б а л а ш , Многогранные гумносогласно с чертежами „Český Edit L i d " ,Е ж е г о д н и к Fél, T o m á s Hofer, Klára Томас Х о ф е р , ство), Micul Клара Будапешт atlas атлас, девятая серия), в de Jean-Michel т. Guilcher, (Жан-Мишель нии), К. Csilléry, H u n g a r i a n Тшиллери, Париж peasant Венгерское крестьянское т. I, искус­ 586 ( М а л ы й румынский языковедческий Academia Republicii Populare Romine, 590 Regiunea — область Republicii Hunedoara Хунедоара) Populare под 1963 — Б р о н и с л а в а L a populaire tradition Гильше, Народная de традиция Задрожиньска (Народное Filíala Nicolae Cluj, Studií Копчинска-Яаорска danse танца искусство редакцией Romine, 2, Б у х а р е с т 1 9 6 3 — Анна 585 Фель, a r t (Едит Папроцка Jiului. Жуилюи Academia Etnografie, катастра), Квасьневски din Valea долине .katastru 5 1 : 1 9 6 4 , в. I , с т р . 3 3 — 4 3 — М а р и я Г л а д ы ш о в а linguistic romin, serie n o u a Populara Dunáre, К. — Ванда 1956 — Кшиштоф Arta 567 Kurpiow­ Курпёвской Зелёной województwie (Франциска Schafhaltung Akademie Instituís Cocietatis Кухарска 572 архивальным Beitrage 1961 — А н н а Prace auf 20, J a h r h u n d e r t s Баумгартен, орудия-остро- Покропек 61, М а р б у р г в Центральной ри веке), 1594—1814 мысе w Крестьянское X X V o m Volksleben Quellen № Polsce 1957, S t u d i a — Ядвига территории chłopskie 1963 — М а р м а н europas", на w Рыбацкие Торунь Покропек, Материалы собранные (3. в Beck, Beginn (M. koine 1962 — В а н д а П а п р о ^ к а i X X wieku Wolfgang странах), Toruń-Polonia Budownictwo воеводстве schen narzędzia Materiały do historii b u d o w n i c t w a строительства Franziska соседних Torunensis, щи), В а р ш а в а Z. Rybackie Зналеровска-Прюсрсрерова, Польше Scientiarum M. 564 Znamierowska-Priifferowa, en 592 Basse-Bretagne в Нижней Брета594 �SPIS Placide en Rambaud, Économie Maurienne (Пласид просы нагория стазия Койдецка Lucien Bernot, et sociologie Альбье ле Вье Blancard, Problemy териалы и Albiez — le Vieux социологические Париж (Colin) во­ Ана- 1962 — village Западный деревня}, Первого (Люсьен L'Institut Вер­ d'Ethno600 внеевропейских Судан в по С. в. Очерки 1 9 6 0 — Ян изучению Международного редакцией народов X V — X I X культуры, Москва — Ленинград 1962, под francais Койдецка A f r y k a n i s t y k i (Вопросы декабрь un — французская 1 9 5 3 — Анастазия Ольдерогтежь, и истории в Муриен), Nouville Этнография Д. de l a mjntagne. 600 René Париж 13 Рамбо, Экономические но, Р е н э Б л а н к а р , Н у в и л ь logie, TREŚCI Африки), Конгресса по истории Тышкевич . Избранные Африканистов, Стрельцына, Варшава . Акра, Лешек 1963 — Дзенгель Basil 607 Davidson, Czarna Matka 1 9 6 3 — Кшиштоф ва Cheik Anta пе, Diope, Давидсон, Черная Мать), Варша­ Макулъски L'Unité Культурное (Базиль 810 culturelle единство de Г черной Afrique Африки), Noire Париж (Чеик Анта ДиоКшиштоф 1959 — Макулъски A. 615 Zajączkowski, Aszanti ти — К р а й З о л о т о г о Р. Н. — Kraj Трона), Варшава графическая характеристика, ки, М о с к в а Sharp, 1963 — Ancient мореплаватели Drogi synów Rinczen, по słońca 1963 — Б а р б а р а B. Złotego tronu художественное без in the Макулъски краткая . ardyn gar ремесло), urłał СССР, Институт Афри­ (Эндрю Шерп, Древние Пути 1957, и сынов A. L. Godlewski, солнца), Вроцлав без 622 (Б. места (Народный и з д а н и я — Яцек 61S этно­ 620 Pacific Океане), Лондон (А. Л. Годлевски, chee ugałz места и года Индексы Академия Наук и Возъияк Voyagers Тихом состав Ашан- Матушевска-Кохутницка Mongoł goeł czingijn Анджей (А.Заиончковски, 1963 — Кшиштоф Исмагилова, Н а р о д ы Нигерии, этнический Andrew 601 ма­ Ринчен, и года Монгольское народное издания — Mongoł декоративный ardyn орнамент Монголии), Олендзки 624 . . . 630 �CONTENTS Editorial Note 21 Part I A R T I C L E S Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a studies: time Summary Józef and in in — — Ethnography ethnographical 25 and modern times. Some Western methodological Territories . . . . 41 60 K w a ś n i e w i c z in — on AND Annual M A T E R I A L S customs in a rural community . . German — ethnographical in Haystacks studies, as an element on the Polish farm 1955) 103 German M a r k o w s k a — 120 Contemporary research on the peasant family in Poland Irena 122 N i z i ń s k a , Barbara O l s z o w y , Z a m b r z у с к а^К u п а с h о w i с z ture 62 101 K w a ś n i e w s k i Summary Danuta Polish culture in G e r m a n Summary (based in human 40 REPORTS Krzysztof on concerning research on Poland's Summary Krystyna Method research French B u r s z t a reflections space on rural home Zofia — S z r o m b a - R y s o w a, Post-war industries, erafts, and ethnographical industry in the Anna litera­ Polish Carpat hians 154 Part II A R T I C L E S Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Congress August, Witold of — and Comments Ethnological on the V I I "International Sciences in Moscow, 3—10 1964 185 Anthropology L e w i c k i — and — 250th Anniversary Ethnography Arab of the Peter the Great Museum in Leningrad sources cn the 199 history of Africa south the S a h a r a Summary Sławoj Anthropological D y no ws k i Tadeusz of of in 221 French S z y n k i e w i c z Sumatra Summary and in — The disintegration of the matriarchal family t h e s o c i a l p o s i t i o n of w o m e n English 290 on 294 • 321 �SPIS Bohdan of K o n u t n i c k i — the northern different parts Similarity of A m e r i c a in bear cult Asia elements (an attempt in the peoples to c o n f r o n t two 322 English 345 REPORTS M a k u l s k i against of and Jf hypotheses) Summary Krzysztof TREŚCI — A the background Przemysław Summary Krzysztof in M A T E R I A L S h i s t o r y of e t h n o g r a p h i c a l of B u r c h a r d AND — the general research in the S a h a r a penetration of that desert . . . T h e bow 333 German W o l s k i 418 — Pottery making in southern Sindu (Western Pakistan) , 4 2 2 Summary Maria 347 in English P a r a d o w s k a ethnographic. 433 — Contribution Tleiksander of P o l i s h Jabloocwski's explorers accounts of to t h e h i s t o r y the Near East of . . 435 CHRONICLE International sław Jubilee Conference on the folk culture of of Ethnographical Museum in Warsaw Władysław — Jeż- • Exhibitation Władysław Ш Mieczy­ — 440 the Jarecki Jubilee the • Carpathians Cładysz Jeż- of the ethnographical Culture and attended by 457 Art Museum in Warsaw — Jarecki Joint Ethnographical Demographic Folk 461 Seminar Teresa institutions — Conference of various Dobrowolska Adam in Olsztyn — the assistant staff 463 Wyderko Ethnography 466 abroad U S S R Ethnography in Jasiewicz . the Georgian S S R Curam — Gasitashvili, Zbigniew • , 467 C z e c h o s l o v a k i a Ethnography in Czechoslovakia Walerian — Sobisiak 472 H u n g a r y Congress Irena of Hungarian Ethnographers in Budapest (16—20 October, 1963) — Nizińska 477 G e r m a n Ethnobotany University D e m o c r a t i c i n the publications in Leipzig — of the J . L i p s Jadwiga R e p u b l i c Institute at the K a r l Marx Kucharska 482 F r a n c e Monographic ethnographic France „Shepherds — Traditions Populaires exhibition of France" in Paris — on shepherds exhibition Maria at Frankowska and the sheep Musée rearing des Arts in et 486 �SPIS 16 TREŚCI E g y p t Folklore Research Centre Barbara in Cairo — Czerniak 497 O b i t u a r y Dr Tadeusz Delimat (28 VIII 1920 — 9 I Ksawery 1964) — Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa Maksym Iwan 501 Faddiejewicz Izosimowicz Rylski 505 Potiechin 506 REVIEWS Theory Marcel Griaule, Méthode de and method l'ethnographie, Paris 1957 Krzysztof — Kwaśniewski Claude Anna de l a párente, P a r i s 1949 — Kutrzeba-Pojnarowa Essays on the ritual Zofia 1962 — A. 507 Lévi-Strauss, L e s s t r u c t u r e s élémentaires • and social Sokolewicz . Abramowicz, Studia nad of t h e O r i g i n of P o l i s h relations, . . ed. by M. Gluckman, . genezą 510 Manchester 514 polskiej Artistic Culture), kultury Łódź — artystycznej Warszawa (A Study 1962 — Jacek Olędzki , 5 2 1 Journals Prace Etnograficzne (Zeszyty Anna Kutrzeba-Pojnarowa Studia i Uniwersytetu Lubelskie Lublin 1962, L u b l i n grafia, és H a g y o m á n y et Publications) Centralis ас (Studies on Museum (Culture Orientalis Teresa — Europae. Jasiewicz, Tworczisť Museum, Maiko 1963 Gladysz — No. 1, Etno­ Karwicka Yearbook 529 Etimológica of the Hunga- Ethnographical V o l . 1—4: 1960—1962 — ta Kultura ludowa Vol. 12—13, Etnohrafija, 545 548 Danuta 1963 — Jan 3 — Tylkowa Magdalena of (The Folk 557 Poland Culture and of t h e W i e l k o p o l s k a Region), Kutrzeba-Pojnarowa . . Roztworowska Rybackie (Fishermen's countries). Toruń 1957, S t u d i a Polonia Jadwiga Kucharska — Pokropek, Materiały pulley narzędzia k o i n e w equipment Societatis in Poland Scientiarum Polsce and Region (Source of i krajach neighbouring Torunensi, Toruń — 567 do historii budownictwa ludowego z terenu Puszczy Zielonej the Kurpie 560 564 — sąsiednich Paprocka Europe ( S ł u p s k L i b r a r y ) , V o l . 2 : 1958; V o l . 5: 1960; V o l . 1 1 : 1963 — Znamiercwska-Priifferowa skiej 553 Bujak ethnography Wielkopolski Słupska Zbi­ 1963 — Szromba-Rysowa e d . b y J ó z e f B u r s z t a , V o l . 2, P o z n a ń 1964 — Anna Biblioteka Tiflis Kwaliaszwili Zofia V o l . 16: 1963, N o . The in Region), Studia in Debrecen, ethnographiisathwis, L i d , V o l . 50: 1963 — Narodna M. Cracow M. 533 sakhartwełos gniew M. by Nizińska Masalebi Český 1, ed. the L u b l i n and Tradition), I n s t i t u t e of t h e L . K o s s u t h U n i v e r s i t y Irena No. Jagiellońskiego), 527 Materiały Müveltség riae (Ethnographical Naukowe Kurpiow­ m a t e r i a l for the history of peasant the Puszcza Zielona), Warsaw 1962 — building Wanda 570 �SPIS Z. Staszczak, Budownictwo i X X wieku 20th (Peasant centuries), Prace Marian chłopskie building TREŚCI w 17 województwie in the Lublin i Materiały lubelskim Voivodship Etnograficzne, w X I X i n the 19th a n d V o l . 24, W r o c ł a w 1963 — Prokopek Franziska Beck, schen und 572 Vom Volksleben Quellen von auf der Danziger Nehrung 1594—1814, „Wissenschaftliche Landeskunde Ost-Mitteleuropas", No. nach Beitráge 61, M a r b u r g archivali- zur Geschichte Walerian 1962 — Sobisiak Wolfgan 572 Jacobeit, Schafhaltung des 20. J a h r h u n d e r t s , und Schafer in Zentraleuropa Akademie-Verlag, Berlin bis z u m Beginn Anna 1961 — Kutrzeba- -Pojnarowa Karl 576 Baumgarten, mie-Verlag, Zimmermannwerk Berlin 1961, D e u t s c h e Veróffentlichungen Krzysztof L'udové stavitel'stvo Emanuel Ústavu Fél, Slovenskej Hofer, Republieii Jean-Michel L a Paris Olderogge, kultury, Problemy Paris skicách 33—43 stabilního Maria — Hungarian 1963 — katastru, Gładyszowa peasant art, . . Republici Populare Filíala ed. by Nicolae Cluj, Studia de Kopczyńska-Jaworska populaire de danse Etnografie, . en Dunáre, . . de l a montagne. Anastazja 1962 — Nouville Anastazja Sudan 1963 — Matka le V i e u x 594 en 600 village francais (L'Institut w. Jan 1960 — materiałów studies, Leszek 600 non-Europan peoples Ocherki po istorii i istorii Tyszkiewicz Pierwszego Selection of Africanists), Davidson, Albiez Kojdecka un X V — X D X (African Strelcyn, Warsaw 592 Kojdecka of w Wybór Congress . Basse-Bretagne, * et sociologie Leningrad Afrykanistów Czarna of 601 Międzynarodowego readings Accra, December from the 1962, e d . b y Dzięgiel (The Black 607 Mother), Warsaw Krzysz­ 1963 — Makulski Anta 610 Diop, L'Unité curturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Makulski Throne), ficheskaya 615 Aszanti — Ismagilova, Moscow 585 Budapest 590 Hunedoara), Romaine, ethnography — International Golden ž - Národo­ 12, B r a t i s l a v a nouá, V o l . I, A c a d e m i e (Regiunea 1963 — Zapadnyi Zajączkowski, N. 1, p p . Blancard, Afrykaniistyki. Krzysztof R. indikačních Bronisława (Colin) René Moscow Kongresu A. Vol. štúdii. P r á c e Zdrożyńska The tof Vied, Csilléry, tradition Economie Bernot, d'Ethnologie) Cheikh Sbornik Kwaśniewski Jiului Populare Anna 1963 — Maurienne, S. — 586 1963 — Guilcher, Rambaud, Lucien v K. Krzysztof 2, B u c h a r e s t Paris stodoly Klára din Valea Academia Basil zu Berlin, V o l . 26 Paprocka 1956 — Populara First Akademie linguistic romín, serie Romine, V. Volkskunde, 532 Wanda atlas Piacide der Wissenschaíten deutsche na Slovensku. L i d " , V o l . 51 : 1964, N o Tomás 1958 — Vol. für Akade­ 580 a bývanie Baláš, Mnohoboké „Český Arta Akademie Instituís -Die S c h e u n e , Staszczak Zofia Micul des Mecklenburg Kwaśniewski pisného Edit im Warsaw Narody Kraj Andrzej E t n o g r a f i a Г -olska, t. I X Krzysztof 1963 — Nigerii kharacteristika, 1963 — Złotego T r o n u — — Country of t h e Makulski etnicheskyi Akademia Woźniak (Ashanti Nauk sostav SSR, 616 i kratkaya African etnograInstitute, 820 �SPIS 18 Andrew Sharp, Ancient Voyagers lewski, Drogi Barbara B. Rinchen, ardyn Olędzki synów słońca TREŚCI i n t h e P a c i f i c , L o n d o n 1957, a n d A . L . (Paths God­ of t h e S u n C h i l d r e n ) , W r o c l a w 1963 — publisher Mongol Matuszewska-Kohutnicka Moingol goeł ardynagar czingijn chee urlał, ugałz, publisher and and date date not givee; not given — Jacek �JAN STANISŁAW BYSTROÑ 18 listopada 1964 r. zmarł profesor J a n Stanisław Bystroń. W latach 1919—1926 k i e r o w n i k K a t e d r y E t n o g r a f i i i E t n o l o g i i na U n i w e r s y t e c i e w Poznaniu, od 1926 do 1934 r . k i e r o w n i k K a ­ t e d r y Socjologii i E t n o g r a f i i na U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim w K r a k o w i e , w latach 1934—1939 i 1945—1948 k i e r o w n i k K a t e ­ d r y Socjologii na U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . W zmarłym n a u ­ ka i k u l t u r a polska straciły jednego z najgodniejszych przedsta­ w i c i e l i , wielkiego uczonego, h i s t o r y k a i teoretyka zagadnień życia społecznego i k u l t u r y , a zarazem niestrudzonego popularyzatora t y c h zagadnień. Artykuł omawiający życie i pracę Zmarłego za-mieszczony zostanie w następnym tomie „Etnografii P o l s k i e j " . JULIUSZ ZBOROWSKI D n i a 15 czerwca 1959 r o k u zmarł w Zakopanem w w i e k u lat 77 d y r e k t o r M u z e u m Tatrzańskiego i m . dr T. Chałubińskiego prof, dr J u l i u s z Z b o r o w s k i . Etnografia polska straciła w zmarłym jednego z najlepszych znawców k u l t u r y Podhala, badacza g w a r y l u d o w e j , autora szeregu prac n a u k o w y c h poświęconych Podhalu i sąsiednim r e g i o n o m górskim, o d 1923 r. związanego w charakte­ rze kustosza a następnie d y r e k t o r a z M u z e u m Tatrzańskim. W na­ stępnym X I tomie „Etnografii P o l s k i e j " zostanie omówiona w spe­ c j a l n y m a r t y k u l e działalność naukowa i popularyzatorska zmarłe­ go, którego nazwisko związało się t r w a l e z regionem T a t r i Pod­ hala. �OD REDAKCJI Na lata 1964 i 1965 przypadły w naszej dyscyplinie dwa ważne jubi­ leusze: dwudziestolecie powojennej etnografii oraz dziesięciolecie pracy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Dwudziestolecie Polski Ludowej stało się dla wielu dyscyplin okazją do generalnego obrachun­ ku czy podejmowania prób uogólnienia dorobku. Patrząc dziś z perspektywy na dwudziestolecie etnografii powojen­ nej nietrudno jest ustalić przebyte etapy. W etnografii, podobnie jak w innych dziedzinach życia naukowego, trzeba było rozpocząć działal­ ność od podstaw. Organizowanie się w zmienionych warunkach życia powojennego i przełamywanie piętrzących się trudności znalazło swe oświetlenie w wielu publikacjach poświęconych zarówno odbudowie katedr i muzeów etnograficznych, jak i we wznowieniu działalności towarzystw naukowych. W zabiegach tych szczególne miejsce zajęła troska o programy nauczania i ich realizację oraz o zapewnienie moc­ niejszych podstaw dla prowadzenia prac badawczych i możliwości ich publikowania. Osobny, silnie zarysowany etap i jednocześnie podstawa układu działającego dzisiaj, ukształtowały się w etnografii jednocześnie z powołaniem do życia Instytutu Historii Kultury Materialnej, w które­ go skład obok działów archeologicznych i historii wszedł również dział etnografii. Można podjąć dyskusję, w jaki sposób scalenie organizacyjne przyczyniło się do zacieśnienia współpracy poznawczej w obrębie po­ krewnych sobie dyscyplin naukowych. Można również postawić pyta­ nie, czy etnografia w całej pełni wykorzystała nowe, w pierwszej fazie bardzo korzystnie układające się warunki dla działalności naukowobadawczej. Kwestiom tym również poświęcono sporo miejsca w perio­ dykach naukowych, związanych przede wszystkim z działalnością Insty­ tutu Historii Kultury Materialnej. Co więcej, także i efekty dziesię­ cioletniej działalności etnografii w ramach Instytutu są w miarę znane, gdyż zostały one w tej czy innej postaci utrwalone (publikacje, udział w sympozjach, kongresach krajowych i międzynarodowych itp.) i ślady oddziaływania z tych pozycji zostały wcale mocno zaznaczone w całym ruchu etnograficznym w Polsce. Toteż z okazji jubileuszy na pewno �22 OD REDAKCJI można byłoby podjąć próby uogólnienia dorobku. Obrachunek z etapa­ mi minionymi na pewno postawiłby cały szereg kwestii w świetle ostrzejszym. W pokaźnej liczbie przypadków sprawy te dotyczyłyby jed­ nak przeszłości i właściwie już teraz nie miałyby większego sensu praktycznego. Z okazji jubileuszy wypada jednak zwrócić uwagę na te procesy, które zaszły w naszej dyscyplinie i które z narastającą siłą rzutują na układ stosunków w przyszłości. Należy więc przede wszyst­ kim wskazać na przewartościowanie tradycyjnego spojrzenia na przed­ miot i zakres zainteresowań etnograficznych. Współczesne zaintereso­ wania etnograficzne coraz bardziej odchodzą od wielkich zagadnień etnogenetycznych czy też prób wykreślenia regionów kulturowych, od­ twarzanych w oparciu o relikty kultury ludowej. W naukach etnologicznych jest to zjawisko powszechne i na pewno wiąże się w dużym stopniu z poszukiwaniem środków powiązania etnografii z praktyką życia współczesnego. W kręgu etnografii polskiej stoimy mocno na gruncie najściślejszych powiązań etnografii z historią. Mówiąc inaczej uważamy etnografię za naukę historyczną. W tym rozumieniu jej wła­ ściwym przedmiotem jest ściśle określony wycinek procesu kulturo­ wego, który uformował się zwłaszcza na przełomie XIX i XX w. i kształtuje się nadal aż po współczesność. Jest to okres, w którym pro­ ces zmian da się jeszcze prześledzić czy zrekonstruować na podstawie empirycznych badań terenowych. Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad v:spółczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego, etap, który jesteśmy w stanie obserwować w czasie jego „stawania się". Taki sposób widzenia implikuje zarówno spojrzenie wstecz w kie­ runku sił i czynników, które stan współczesny ukształtowały, jak i pełną analizę współczesności ze wskazaniem zarysowujących się już w niej tendencji rozwojowych na przyszłość. W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi n a u k a m i społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą cza­ sów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki itp. Nie znaczy to tylko, aby nauka nasza korzystała z doświadczeń poznaw­ czych tych dyscyplin i im z kolei służyła własnymi ustaleniami, ale oznacza także, iż coraz częściej w studiach nad współczesnością podej­ mowana jest problematyka na pograniczu różnych dyscyplin. Każde pogranicze rodzi szereg nowych problemów, przede wszystkim natury metodologicznej i warsztatowej. Podczas gdy w dwudziestoleciu powo­ jennym powstało już sporo prac empirycznych opartych na systema­ tycznych badaniach terenowych, to dopiero ostatnio na szerszą skalę rodzą się potrzeby uogólnień metodologicznych czy ustaleń warszta- �OD REDAKCJI 23 towych, wynikłych zarówno z poszerzenia zakresu przedmiotu na­ szej dyscypliny, jak i ze współpracy z innymi pokrewnymi dyscy­ plinami. Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju po­ wojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zaintereso­ wań krajami pozaeuropejskimi — w szczególności społecznościami przechodzącymi ewolucją od tzw. ludów pierwotnych w kierunku no­ woczesnych systemów państwowych. Podjęcie tej problematyki rodzi zarówno konieczność przyswojenia sobie dotychczasowego dorobku in­ nych krajów w tym zakresie, jak i znalezienia punktów stycznych z teorią i metodologią stosowaną we współczesnych badaniach tereno­ wych polskich. Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kul­ tury. Oba te aspekty działalności naszej dyscypliny budzić muszą i bu­ dzą wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. Stan zaawanso­ wania szczegółowych studiów terenowych nad różnymi dziedzinami kultury domaga się już wypracowania zrębów wspólnego nurtu teore­ tycznego i jasnego zdania sobie sprawy ze stosowanych metod badaw­ czych i ich przydatności. Rezultaty działalności etnograficznej prowadzonej w ramach Insty­ tutu Historii Kultury Materialnej PAN znajdowały początkowo wyraz przede wszystkim w publikacjach „Kwartalnika Historii Kultury Ma­ terialnej", a następnie w specjalnym roczniku, „Etnografia Polska", oraz w wydawnictwach Biblioteki Etnografii Polskiej. Rzut oka wstecz na kolejne numery „Etnografii Polskiej" ukazuje przejrzyście proces krystalizowania się przedmiotu współczesnych studiów etnograficznych nad kulturą chłopską i mas pracujących w Polsce. Ujawnia też zwolna, lecz systematycznie narastające zainteresowania etnografią powszechną. Czytelnik znaleźć tu może wyniki badań terenowych nad różnymi dzie­ dzinami kultury i z różnych regionów kraju, a w publikacjach Biblio­ teki Etnografii Polskiej monografie wybranych wsi czy regionów. W dziedzinie etnografii powszechnej czyni się od kilku lat próby wy­ równania deficytu poprzez publikowanie wyników badań polskich etno­ grafów, poprzez odpowiedni dobór recenzji oraz inspirowanie przekła­ dów z literatury zagranicznej. Wydaje się, iż na podstawie dotychczasowej działalności będzie moż­ na już w najbliższej przyszłości szersze studia teoretyczne i me­ todologiczne. Tym zagadnieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca zarówno w następnych tomach „Etnografii Polskiej", jak i w innych wydawnictwach etnograficznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06a5531e4187bd554e5214ef28ab9ac5.pdf c0b719beea124b78740d72b6f9877436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:504 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.409-427 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N D E K S Y Wykonała Liczby podane kursywą Aurelia wskazują, lub w że Abbasydzi, 'Abd dynastia Allah ibn ar-Rahmän al-Aflah ibn Aibd a r - R a h m ä n Rostem ibn 295, 300 Rostem Midrär 301 ar-Rahman Abong Noga — zob. as-Sa'idi Abu'l-Abbäs Zakaria zob. A b u hyä i b n A b i B a k r Abu'l-'Abbäs djini Ahmad aš-Sammahi Anderson ach-Chammakhi Anochina Zakariyä' Y a - al-Wardjläni ibn Sa'id ad-Dar- 305, 306, 306, 309 Hamid W. al-Ma'äfiri 295 al-Andalusi ibn Abi al-Wahhäb P. 296, Bakr 302, 303, 374 an-Nafüsi 297, 298 dynastia Ł. A. N. 333 Andrzej Alvares Mansa К. d'Almada G . 238 Antonio de Apteker H . 365, 365 Arwä 327, 328 329 Noli Artanowskij al-Gharnätl 373, 373 D. Ani 307, 311 E . 345, 346, 346, 352, 352 Anuczin Anton a c h - C h a m m a k h i 297—299, Abu'l-Kattäb Kaidäd 306 297 Abu'l-'Abbäs przypisie 304, 305, 308, 308 ibn Y a k h l a f Almorawidzi, Ahmad ibn Yahyä' ibn A b d Aleksiejew 300 349 'Abbäs w 303 'Ali Abou'1 Abu Makhlad abWardjläni a l - W a h h ä b 295 się 307, 308 A b u Zakariyä' Abd 298, 307, 310 Abd Abou znajduje ryciną OSOBOWY al-Hawwäri 311 'Abd al-Hamid Abd pod Abu Yazid 294, 295 Khattäb wzmianka podpisie INDEKS Podgórska S. 328 374, 374 301 305 Abu Mansür Abu Mahommed hammed A b u Müsä Elisa Awierkijewa 301, 302 'Abd Allah ibn Bach a l - L a w ä t i 309 a l - W i s y ä n i 305 A b u N ü h i b n Y a k h l a f al-Mazäti Obaida Abd al-Hamid al-Maal-Dje- n ä w u n i 309 Abu A . 13 306, 307, 307, 308, 308, 310, 310 Balas E . 375, 377, 377, 379 Banü Midrär, Baran dynastia ibn 'Abd a s - S a ­ Baranowski B . 260 Baranowski I . T . 175 Barbier de Maynard Bardes L . 227 al-Wisyäni 305, 309, 309, 310, 310 al-Yädjrani 308 berberska L . 375 302, 303, 303, 305, ' r - R a b i ' Sulaimän lám 'Albu Sälih 372, 372 a l - B a k r i ' 297, 298, 301, 301, 302, 3 0 5 , düni 308 Abu J . P. Mo­ Barghoorn E. S . 345 C . 300 295 �INDEKSY 410 de B a r t h H . 302, 307 B a r t o k В. 226 Bati G. Mansa Baumann Ber К. 330 Chainkhong L. 267, 267, 272 E . A. 327, 327 R. Bielski 216, 216, 217, 217, 219 Marcin J . 19, 43, 44 Bilanów W. Blanchard Bloch M. Boas 345, 367, 367, 385 267, 267, 269, 272 265, 265 Blumcke P. 407 Clisby H . 345 К. Collins G. 346, 346 N. A. 272 R. 300 G . 349 Courteilles Pavet de zob. Pavet Courteilles P. 282 Crasto de J . 329 345 I . 379 Bobrowska A. Bobrowski C . 356 Czeboksarow N. Bobrowski H. 175 Czekanowski J . 374, 374, 380 Bogdanów A. P. Bogoraz-Tan Bojko W. Czernyszewski 333 G. Damrosz 49 Böhme Brepohl Brigges Broda 226, 227, 234, 235 W. L. 71 C. 387, 388 A. S . 172 Brodowski J . i261 Bruk Debec B . 342 F . M. AH ibn G. J . 343 Delafosse M . 300 ad-Dargini Diego zob. M. J . 274, 275, 315 Długosz 326, 326, 327, 327, 3 2 8 — 329, 330 J a n 175, 216 350 Dobrowolska D. Bujak F . 172, 172, 202 Dobrowolska M. S . M . 364 Burian Burszta H . 212, 212 V . 377, 377 J . 344 Bystroń J . S . 28, 34, 84, 85, 150, 216, 218, 218, 251, 251 ad-Dardjini 389 Gomes —330, Brunhes-Delamarre С. 306 Dekowski Budda B u r c h a r d [ówna] ad-Dardjíní F . 374 Defrémery ad-Dimashqi S . I . 334 Bukasowa zob. 297, 298, 298, 303, 303, 310, 310 J . 302 Bozikowa G . 334 N. J . 343 ad-Dardji ad-Dardjini H . 302 Boubou 332, 334, 374 N. 332 B o v i l l E . W. 292, 300, 302, 306, 308, 310 Boulnois de , Coutin Czarnecka 175 L a u v e 267 J . M . 224 Crawfurd F . 364 H. de Chomiński Costa K. L. 244 P. 272 Cornevin 343 S . 356 Birket-Smith Abu'l-Abbäs I . 266, 267, 273 Comte M . 383 Bieńkowski 351 zob. C h l e b o w s k i В. Chombart 356, 357 Bieniarzówna Biernacka Chiva Clement 329 Bielecki Gohain J . 357, 361 ach-Chammäkhi • Z. 144 Biały P. 327 ach-Chammäkhi Bettencourt Besegichi de Chałasiński 334 М. Bernot de P. 301 Cenival 291, 300 327, 327 345 73 H. A. V . K . 338 Casanova R . 234 Beitl da Mosto Carter Bartyś J . 258, 258 B a s t i d e R . 269, 279 Bateson Ca Cameron Dobrowolski К. 343, 344 147, 148, 150 11—74, 14, 29, 36, 44, 67, 75, 80, 85, 107, 143, 144, 144, 157, 163, 172, 173, 343, 372 Dobrzyński I. 225 Dołgich В. О. Dowiat Т. 357 334 �INDEKSY Drabinskij J . 365, 365, 366 A. Duarte Pacheco Dubiel L. Duby H. Pereira Gawrak 327, 327 28 Duval E . 272 W. Dyoniziak A. W. Gloger 344 Gładysz Dyoniziak-Olszewska B . 107—162 M. 351, 353 Dżasingpha, Mądrości bogini (Hima­ Gomes Eanes Gomes Diogo zob. Diogo Goswami O. 236 Engels A. 236, 237 F . 74 O. 234 Erich L . 234, 234 Erk ibn Fatymidzi, 305, Grandin 283 Granowskij T . N. 333 Griaule 372, 372 Grimm Ishäq 304 Hajówna dynastia berberska 296, 304. 292, 300, 303 К. 388, 389 Brandäo J . A. 327, 327 313, 315. 315, 324 Field H. Firth R . 73 A . 380 J . 72 Fojtík Ford 39, 44 S. К. 375, 378, 378 J . A. Foster 373, 373 W. Fraisse Z. Frankowska Friedman Frolec Fryś 365, 365 P . 270 M. 272 E . 313, 313, 315, 324 Frankowski V. G . 267 378, 378, 379 Gajek J . 342 80 G a r d a n ó w W. К. 374 Garyga В. A. G . 274, 315 Haupt L . 243 Heine 346, 353 Henryk, ks. portugalski, Żeglarz Henslowa Herodot M. 207, 207, 212, 213 F. M. Hibben Hkun-lung 338—341 370, 374 351 W. 315 L. Horálek S. J . 333—341, 345 Hofman Houdas Henryk 294 Herskovits Horák tzw. 327, 327, 328, 329 Herskowits Holý 313 378, 378 J . 379 К. 376, 376 O. 300 H u m l u m 346 H u t t o n 346 E . 344 Gałęski В. R. 346 Haudricourt M . 227 Ferdinand Flizak L . 344 P. E . 407 Hatt L . 270 Fischer Hansen Harasymczuk Federowski Flis J . 235 B . 342 D. 274 al-Fazari Ferreira M. 327, 327 Gomes C . 349 P. 270 307, 307 Faucher Febvre M. Zurara 365, 366, 367 L . A. Falhun de Gourrou Gunda Fajnberg 218, 218, 226 Ł. B . 103 Gołębski 351 Elschekova 252, 343 Gołębiowski Dżaga Dżijotir M a i l a EUchek E . 362 313, 315 Z. P. 351 Gogoi Dzięgiel L . 387, 396 37:2, 372 260 Gliszewska 331—334, 363—369 40 R. R . Gerson G . 326 W. 28, 28 349, 353 Gelgardt Dynowski laje) S. Geldern 126 Dürkheim 252 Gądzikiewicz Gąsina 265, 265 Dupreel 411 253 Ibn Batuta Ibn Hammäd Ibn Hawqal 308 306, 306 307, 307 (Ibn Haukal) 301, 301, 307, �412 INDEKSY Ibn Khaldoun (Ibn Khaldün) 301, 302, 307 299, 300, 300, 302, 302 219, 225, 226, 226, 227, 228, 238, 244, К. 252 264 G . " 98 Isbary Ismä'il ibn Istvanowic 'Ali an-Nafzäwi J . W. А . 175 Jabłonowski W. J . 82 W. K o s abo w a P. 226 Kozłów W. J a n de C r a s t o 329 Kramařík Kramers J . 343 J . 375, 377, 377, 379 J . H . 301 D. 379 Krandžalow Z. 361 Jeffreys Kraszennikow 346 Jefimowa A . W . 363 Kroeber Jelínková Z. 379 Krupianskaja Jest Jewsiewicki B. 251—263, 253, 254, 256, 257, 259, 261, 262 W. Juilliard zob. L. 342, 343, 380 A . 356 Kutrzeba-Pojnarowa ka] [też: Kutrzebian- A . 43, 264—281, 342 Kwaśniewicz Kšir Kubi- J . 408 R. 226 R . 358 Nędza W. 144, 344 J . 377, 377 M . 354 Keesing K e m al La F . M . 73 Pasza Ronciére Labuda 72 K e n y a t t a 392 Laforgue Landau KhunHlai Kinga Kinżałow Kirdan R. W. Klatecki M . 211 Klimaszewska Klineberg Klonowski J . 343 O. 269 T . 225, 225, 226, 226 K . 253 Z. 226 P. 306 O. 354 L a n g e n h o v e v a n F . 390, 394 Laskarz Laufer I . 220, 244 Klichowska Kodály 365, 365 B . 374 C . 328 Z. 172 Lange 351 księżna 175 de G . 251, 251, 252, 252, 255, 255 Kerényi G . 226 Kluk S. S. Kupich J . 35 Kaydy 172 Kuleszów N. N. 346, 346 Kamiński-Durocher B . 361 Karpiński W. Kucharska M . 354 Kantor J . 379 373, 373 W. A . 374 Kunz Kalecki L. Nędza niec E . 274 Kacarowa W. J . 371, 371 I. A. Krzysztofik 364 Juzwienko M . 332 L . 364 Krywielew Kubiniec J o l l i v e t M . 274 Jones A. Kruštna-Cerný C . 269, 282—290 207—214 I , 334 Krajewska 344, 381, 381, 382, 383 A. A . 356 Jasiewicz Jaskulski 211 F . 27 Kowalski S . 226, 226 Z. 76, 78, 81, 82 Koperowa Kowalska-Lewicka W . 342 Jachowicz K . 346 Konopka Kotula 172, 175 M . 356 Jacobeit Kolumb Konopkowie 373, 373 Jabłonowski Jachna 304, 305 J . 342 Iwanowa 199 O. 82, 217, 217, 218, 218, 219, Kolberg a l - W a r r ä q 306 Idzik A . 266 Kokosiński Ibn as-Saghir Ibn K o j decka Lenin Andrzej bp 216 B . 346, 346, 350, 350, 352, 353 W. I . 175, 176 A . 267, 268 , 268, 269 , 270, Leroi-Gourhan 276, Le&sel Leuiliot 277, 279 F . 225 P. 270 Lévi-Strauss 271—273, С. 265—267, 267, 270—273, 335 �INDEKSY L e w i c k i Т. 291—311, 297, 298, 300, 302— 306, 308, 309—311 413 Melicherčik A . 375 M e n d o z a 352 Lewin M . G . 331—334, 372, 372 Mendras Ligęza J . 373 M e r r i l 346 H . 273, 273, 274, 274 L i n d e S . B . 217 Merton Linton Michałowski R . 335, 335, 340 J . J . 219, 219 Lipiński Lissa Mikš A . 356 Locke A. Lorek Mircea F . 203 J . 357 E . 397 Mjartan C. 378, 379 216 M . 233 Milewski 337 Loukotka J . 172 Miechowita Z. 224 Litwak R . 74 J . 342, 379 Młokosiewicz L u n d i b e r g 407 , L u t e r M a r c i n 234 J . 381, 382 ibn 'Arfa Mohammed i b n R o s t e m 305 Moldenhawer Łapińska K . 101 Moniuszko Łętocha M o n od Łoś T . 356 Т. Morley Mac G u c k i n de Mac Siane 301 N e i s h R . S . 345 Maciejewska Macůrek Godinho V. 327, 327 M a g e t M . 266, 267, 273, 275, 275 Mair L . 394—396 Major K. 277, 335—^341, 354, 356, 358, 362 Malinowski B . 73, 74, 395 Malinowski M . 356 Malinowski T . 381 Mangelsdorf Marczak J . B. Markov Marks Murchison C . 339 Musiatowicz J . 381 О. Nansen 375, 375, 378, 378 F . 367 H . 13 Naumann Z. 379 Kubiniec Mansa Norblin Nowak 98, 160 329, 330 392 J . P . 251 K . 362 Nowakowski 75—106, S . 37 L . 375 Nkrumah J . 379 D. О. 344 A . 71 P. Niumi 172, 372 260, 283, 343 R . К. 349 Niederle K . 381 Markowska С. 300 Nędza 345, 346 Marchlewski К. Nejedlý L . 41 Malicki 397 Moszyński Nahodil R . 327, 327 Makulski G. Motyliński Munch V . 379 Magalhäes 326, 327 Mulkiewicz Macůrek J . 379, 379 211 345 Mukerj J . 394 К. S. 225 Moréchand W. 263 S. 379 Nyerere J . 360 O'Brien K . 74 С. С. 360 Marquart J . 292, 300, 302, 303, 308 Ochmański W. 253 Marzanna 216, 217, 220 Ohiy Marszewski T. 344—353, 345, 353, 399 M a s ł a w a G . S . 371 Masqueray E . 304, 305 a l - M a s ' u d i 300 Matuszewska Mauny Mauss Mead 302, 302, 303 Mohammed R. R. 360 346 O l s z e w s k a - D y o n i z i a k В. Omajadzi, B ; 343 292, 300, 302, 326, 327 M . 267 M. Oliver 73, 399—405 Omar, Opler dynastia k a l i f 389 M. K . 401 Optołowicz Orel J . 378 J . 380 294 107—142 �414 INDEKSY 'Oqba ibn N a f i ' a l - F i h r i O s s o w s k i S . 126 O w i d z k i J . 261 310 Razcwietnikow Redfield Reeves 345 Reimann Pacheco Pereira (zob. Duarte Pacheco F . 235 R . 24, 44, 380, 381 Reinfuss P e r e i r a ) 327, 327 Pająk J . 260 P a j e s t k a R . 354 Pański 172 - P a r r a i n C . 290 Reparas P a t h i a n bóstwo w B i r m i e 348 P a t h i e b e bóstwo w B i r m i e 348 P a v e t d e C o u r t e i l l e s 300 P a w i ń s k i A . 175, 175 P a w l i k S . 260 P e e s c h R . 405—408 P e r e i r a G . 327, 327 Roeld B . 378 Roger J . 217 Rieginskij P. J . J . 333 M . 313 Ringelmann R i v i e r e M . G . H . 226, 226, 275, 275, 282 zob. Rostemidzi, dynastia Rynkowski Duarte J . 356 S a k j a r u m , bóstwo n e p a l s k i e 350 S a m b a g e n i 330 S a n g u i n e t t i В. R . 306 S a u e r 345 S c h a c h t J . E . 297, 297, 298, 298 370, 370, 371, 371, 378, Schefer C h . 327 Scheufler V . 379 Scheybal J . V. Schmaler J . E . zob. S m o l e r j Schmeller Sébiillot P. Sée 378, 378 J . A. J. E. 326, 326 264, 265 H . 265, 265 Shron S i n g h 349 C . G . 338 Seligman E . 231 Senczyszyn Seweryn Т. 28, 251, 251, 252, 252, 256 Sierakowski Silveira 218, 218 W. L . 328 Simon Mpadi 392 S i n c e r u s 253 Skalníková Przeździecka M . 145, 153, 344 Smogorzewski Przyszychowski Smolerj Ptolemeusz K. Skrzypek Siane Smith 263 zob. bóstwo 273, 273 (Indie) 349 Mac J . S . 73 H. Guckin nazwiska) Sobieski J . 215—250 Sobieski M. Sokolewicz Siane Z . 297 J . E . (Schmaler Sobolewska de . 338, 345 brzmienie S . 312 P. О. 376, 376, 378, 378, 379 J . 356 de Slotkin 329 Rabuga-Ranaga, Rambaud 295, Růžičky F . K . 378 P o t i e c h i n I . I. 394 P o t o c c y 155, 158 P o t o c z e k N. 200 Pražák V . 375, 376, 376 P r o p p W. 342 Radwański berberska 29Ö—302, 304, 309 P i e t r a s z e k E . 143—162, 144, 146, 147, 172, 344, 369—374 P i o t r o w i c z 353 P i t t - R i v e r s G . 72, 73 P l a t e r S . 244 P l u t a R. 354 Podolák J . 375 Podwińska Z . 251 P o l a c z e k S . 145, 154—158 Potoczek F . 226 P o p M . 342 P o p i e l a W . 172—206 PoTUbanová Z. 237 Ł. d e G . A . 274 R . 328 Ricard Pereira Pacheco Duarte Pacheco Pereira P e r t o l d O. 375 Pęcakowski J . 145 P e t e r a J . 381 P i e r o n H . 270 Potapow 378 A. 226 R. 335 228, 229 M . 228 Z . 352 — zniemczone 243, 243 �INDEKSY S o r o k i n P. 142 S t a d n i c k i h r . 174, 196 S t a n i u k o w i c z T . W . 371 S t a r k a w s k i J . 220 Stasińską-Maccariello T . S. 381, 381, 383 S t a s z c z a k Z. 381, 385 S t e i n i t z W. 342, 343 Stępczak J . 220, 220, 222 S t o c h e l S . 145, 154, 156—158 S t o j a k A . 156, 191, 163—171 Stojałowski, k s . 199 S t o k l u n d B . 407 S t o l a r i k I . 239 415 F . 251 Tepa Terentiewa Ł. Thomas W. Ł. S. P. Toscano S . 364 Treter M. 251, 251 Trofimowa T . A . 374 Wasylikowa Štika J . 379 Švecová S . 377, 377 Waterman S. 354 Turowski К. J . 216 S. 354 Tymowski M . 358 U d z i e l a S . 217 U l i M a n s a 329 U n r u h К. 244 Václavik А. Valentim Fernandes Van 238, 238 Gennep Varagnac A . 265 J . 377, 377 Vařeka Vasconcelos de 328 Vonderheyden Votrubec M . 307 C . 377, 377 Vulcanescu R. 378, 379 Vycpálek V . 379 Walewski W. 244 Wawiłow G . M . 334 К. 21il R. A . 340 N. I. 345, 364 Ważyk A. Wcisla M . 356 69 Weatherwax 346 W e i n h o l d R . 342, 343 389 Wędzki A. D. W. 313 Węgrzynowicz Tacina J . 232, 232 Wielogórscy al-Wisyäni 308 350 Wierzbicki Winkler A . 327 292, 300, 302 381 Tabor da M o t a 326, 326, 327, 327 A . 264, 265, 265 Westermann Teixeira 342—344, 371 T o w l e M . A . 207, 207, 208, 210, 213 Stefanek L . 377, 377 Tamsanga 342, 371, 371, 373„ T o m f o h r d e 407 Wasilewicz Tamli N. T o d o r o v C . 379 Tołstow Turski al-Tabari Tierientiewa 373, 374 Stránská D. 375 S t r z e l e c k i 172 Styś W. 205 S u d l i t z A . 98 Sulejman-Damana 330 S u l i m i e r s k i B . 356 S u l i m i e r s k i F . 244 Sušil F . 242 Sygański J . 175 S z a r e w s k a j a В. I . 372, 372 S z a r i n o j N. E . 364 S z c z e r b i e W . 360 S z m i e l e w a M . N. 373, 373 S z r o m b a Z. 375 S z t e r n b e r g L . J . 332 Szydłowska-Ceglowa 379 S z y n k i e w i c z S . 405 S z y r E . 359 S z y r m u n s k i W . M . 342 Šach F . 377, 377 Štastný J . 378, 378 A . 211 zob. I . 73 Tierientiewa Tryburski Środoń N. R . 73, 291, 300 Thurnwald Stonor C . R . 316, 346, 347, 347, 351, 352, 352 Śmiech R . 356 L. N. Ł. 343 H . i J . 312 Z. T . 120 H . A . 315, 3J5, 324 W i n n i c k i 199 �INDEKSY 416 "Wiesler С. 364 al-Wisyani ibn Zambrzycka zob. 'Abd Abu'r-Rabi' as-Salam W. 200 Wolf J . 376, 376 M. Wolski al-Wisyaní Wossidlo R . 405 A . 357 Wójcicki К. W. Wright D . 351 Xydrás N . 272 Zibrt W. 142 Z n a n i e c k i F . 73 Zołotariewskaja •Zubryckij 217, 218, 218, 244 J . A. Zwolakiewicz 303 INDEKS NAZW (Indie) G . 231 góry, c z y l i A d r a r mau­ Amdo, m. Ameryka k r . ( P n . A f r y k a ) 300 Adrar, kr. (Mauretania) n-Ifoghas, kr. (Fed. Mali) 304, (Południowa) — Środkowa 314, Э18, 345 n. hist, Andaine, 388—390 57, 72, 291—311, 326—330, 3 3 6 — 339, 356, 358—362, 370, 390, 394, 397 A f r y k a n i e 358 pow. Anglia 57, 66, 71, 72, 391 Ahaggar, (Algieria) A n g l o s a s i 374 293 Angola l u d (Indie) 351 wyspa Ani, bałt. 408 Ankole, Aka, 349, 351 Arabia 367 Arabowie 343, 373, 373 Algor ah, Alius, m. s z c z e p 366 m . (Indie) 350 m. ( S z w e c j a ) Alwernia, Alzacja, (Francja) 273, 273 pow. 408 Chrzanów k r . (Francja) 275 151 Arbela, 329 afr. 391 315, 315, 326 307, 310, 346, 353 Arakan, 57, 295, 296, 308, 356, 388 Algonking, pl. (USA) Albania góry (Indie) łańcuch Argentyna 348 górski 366, 367, 385 Arquin, wyspa zob. 349 (Mauretania) 329 Isil A s s a m , p r o w . <Indie) 353 (Indie) 366 Arktyka Asii 34 360 (Indie) kr. Algieria Saha­ 73, 349, 360, 366, 391 am. ( G a m b i a ) Ajdżal, m . (Indie) 347 Alaska, Wadowice góry 208, 345, 366, 378 Anglicy Albie'z-le-Vieux Zach. Andy, (emirat) 295 szczep krainy w k r . ( F r a n c j a ) 283 Andrychów, Aghlabidowie Ahrenskoop, 57, 71, 195, rze 291 318, 320 kr. 350 203, 207, 208, 334, 366, 378, 378, 401 329 Anbija, Afganistan (Indie) 209, 335—341, 345, 345, 3 6 3 — — Łacińska 307 Ahomowie, ETNICZNYCH 368 , 373, 390, 397 m . ( F r a n c j a ) 287 Afryka I Ałtaj c z y c y 397 349 Adjam, Afganie 144, 158 M. GEOGRAFICZNYCH retański 329 Adrar 365, 365, 366 H . 380 A m a z o n k a , r z . 37, 207 (Bafur), Acloy, 363, 365, 3 6 6 — J . I . 374, 374 Żywirska A b i s y n i a 72 Abofur A. Żukowskij P. M . 345, 364 (al-Jaqubi) szczep L. 368, 374, 374 Zurawlew Abeng, K . 383 C . 375 Żechowska al-Ya'qubi Zambrzycka-Ku- 343, 383 M . 71 Zimmerman 312—330, 390 Woźniak (też A.) Zawistowicz-Adamska K . 345 К. A. nachowicz Zender Witos Wolfe Sulaiman 346—348, 351—353, �INDEKSY A s z a n t i , ;pl. ( G w i n e a ) Atabaskowie, pl. 339, 391 indiańskie Ateny, m. (Grecja) Biali 366 Austria 32 dep. ( F r a n c j a ) Awras 282, 290 (Aoudaghost, Tag- (Aures), góry w Algierii 296 Dunajec, Biecz, pow. 370, 373, 390, 397, 399 Azja Mniejsza Azory, wyspy zob. Bagdad, 395 327, 328 321, Birma (Burma) m. Bałkan (Półwysep Bałtyk 405—408 Bamako Banu (¡Pakistán) 314, 318, Bałkański) 37, 40 kraje Biskra, m. (Algieria) m. (Gwinea Basra, m. (Szwecja) 407 Boliwia m. ( H i s z p a n i a ) wyspa Botnicka, Zatoka Brenne, Berbería 366 pow. Wschowa Bronowice, 342, 344, 375 pow. Kraków 82, 159 m. pow. 42 Brzeszcze, pow. Bełt d. franc.) 301 220, 222, 244, k r . ( F r a n c j a ) 275 m. ( C S S R ) Brzezinka Oświęcim 145 dopływ (zob. też I f r i g i y a ) 309 p l . 291, 291, 292, 293—296 Dunajca Brzeźna, p o w . N o w y Budapeszt 173, 181, Budy Budziszyn, Cieśnina B e r l i n , m. 367 (Niemcy) Śląski Bug, ' 342, 343 Beskid Zachodni 1 7 - - 1 9 , 23, 25, 26, 43, 44 m. (Pakistan) 321, 323, 325 k r . (protektorat 350, 352 B h u t a n i , l u d 350, 351 27 - Etnografía P o l s k a , t. V I I I — m. I n d i e ) 347, ( N R D ) 243 r z . 218 391 Bukowina zob. B e s k i d Śląski 35, 172—206 Głogowskie, p o w . G ł o g ó w 65 Buganda 23, 39 , 41, 62 Sącz m . ¡(Wegry) 202 388 Bhutan, 238, 375 269, 336, 339, 340, 378 30.0, 301, 304, 306, 307, 307, 310, 311, Beskidy r z . 352 m. (ÖSSR) 190, 199 Berberowie, Bhiria, 390, 406, 407 246 308 Beskid (Dania) 406 B r a h i a , k r . ( B r a z y l i a ) 339 Brno, 32 k r . ( N i g e r i a ) 292, 300, 302, 303, Beringa, 33 345, 366, 366 Bornholm, Brzesko, zob. W i e l k i 244, 246 Łowicz p l . 391 Bretania, 324, 325 Bełt Bonyoro, 32 Beludżystan, k r . ( P a k i s t a n ) 312, 318, 322, Benin, 326 292, 293 B r a z z a v i l l e , m. ( K o n g o — 306 oaza 300 Bayonna, 296 293 port.) m. pow. Brazylijczycy toerberskie Barsebackshamm, Baskowie Tunezji) państwo pow. Brazylia Hiläl, p l . 296 pl. m., Bratysława, p l . 394—396 Barqadjana, 43 w 346, 347—349, 351—353, Bissau, Brahmaputra, 373 m. (Senegal) 301 Bantu, pow. (oazy 401, 404 Bolimów, 322, 325 — 'bałtyckie m. al-Djaríd Bolesławiec, m . w P u s z c z y Niepołomickiej 43 Bahawalpur, 43 B o c h n i a , m. p o w . 42, 46 n i . 245 m . ( I r a k ) 292 Bagno, Targ Birmańczycy 401 Góra 43 Babia Nowy 24 Kraków Biläd Bizancjum, Babimost, pow. Gorlice Bielsko-Biała, 57, 326, 333, 334, 344—353, 356, Azja 66, 261 Biały Bielany dzis. 299, 304, 306, 306, 307 daoust) 227, 331, 344, 369 Białostockie 114, 191, 194 Awdaghast (powiat) 218 Białoruś 334, 385 Aveyron, Meo, p l . 397—399 Bialsk A t l a n t y k 346 Australia 417 Tatrzańska, pow. Zakopane 36, 47 Bułgaria Cabo Verde Calvados, Cap 226, 342, 343 (Capo d i V e r d e ) dep. B o j ador (Francja) 329 327, 328 290, 290 �418 I N D E K S Y C a p de M o n t e 327 C a u s s e s , m. ( F r a n c j a ) 290 C a v e r n a s de C o x c a t h a n , 343 Cetan, okolica (Tybet) Ceuta, m. i(Afr. Dardżiling, m. (Meksyk) m. ( F r a n c j a ) 266 p l . 395 Djabal Nafusa m. ( F r a n c j a ) 283 Chełmek, p o w . Chrzanów 145, 148, 151, 154 ' k r . (Jugosławia) 260 145, 146, 148, 149, m. pow. 151, 160 Cieszyn, 42, 145, 150, 152 (Těšínsko), Ciężkowice, pow. Cordoue zob. k r . ( C S S R ) 379 Chrzanów wyspa Czad, 313 j e z . 291, 299, 310 Czagaj, prow. Czechy, lud kr. (hist. 242, (Indie) 348 W y ż y n a 377 Czipcza, (Birma) szczep Czisak, szczep Ozittagong, Czongthu, m. indiański 349 (Indie) 348 s z c z e p (Indie) Dąbrowa Górnicza, Dąbrowa Tarnowska, zob. Dżabal Nafusa (Dżudżu, K u k u , Gogo) zob. G a o pow. Limanowa okręg Dopgiri, m. Dourados, m. Dudnaj, m. 36 ( F r a n c j a ) 283 (Indie) pogórze Dragor, 349 ( B r a z y l i a ) 378 (Skandynawia) (Indie) 407 349 zob. L u s z a i 332, 367 m. pow. m. Słowianie Nafusa Dżaintia, góry 146 p o w . 36 Nafusa, (Libia) (Indie) szczyt Dżeriba, połabscy (Djabal góry Dżampui, Epir, D a f l a , l u d (Indie) 349 332, 334 D a m a s z e k , m . ( S y r i a ) 292 66, 405, 406—408 379 Djebel 296, 309—311 349, 352 (Indie) 347 m. 296 m. (Indie) 349 313, 313, 378, 378 366, 366 zob. kr. Eskimosi Malmö m. (Kongo) (Grecja) 274, 274 37, 333, 365—367, 385, 386 Estonia ( E S R R ) 344, 406 Etiopia 294, 310 Etruskowie 313 Eure, (Francja) dep. Europa 391 287, 290, 290 49, 77, 207, 215, 227, 266, 275, 283, 342, 363, 386, 390, 392, 395, 406—408 Europejczycy 363, 391, 393, 394, 396 336, 339, 339, 341, 390, 391 Wschód w Doibra, Elisabethville, D a d u , okręg ( P a k i s t a n ) 318 Dahomej prow, Djudju Ellenbogen 364 (Indie) Półwysep ( L i b i a ) 310 m. ( T u n e z j a ) 296 Ekwador 347, 348 C z u k c z e 333 Czukocki, Nefusa Djerba, Egipt Częstocice, m. ( R a d o m s k i e ) 228 góry Djebel Dżowai, 243, 375 Czesko-Morawska, m. (Dżerid), 304,- 305, 307, 308, 311 Nefusa), 220, 238, 244, 245, 248, 342, 343, 375 m. Carama), el-Djérid Drzewianie, 347 (Czechosłowacja) Czerrapundżi, zob. e l - D j a r i d , wyżyna 304, 305 Dżabal 348, 351 (Indie) Djado) D u n a j e c , r z . 190 ( P a k i s t a n ) 318 C z a k m a , l u d (Indie) Czamphai, 157 Kordoba Cypr, Dania Djarma (też D j a d u , Nafusa Donfront, m . p o w . 40, 232, 239 Cieszyńskie Daleki Dżabal Tunezji 71, 346, 352, 353, 389, 397—399 — (powiat) Czin, D i n i s 327 al-Djaríd, Chrzanów, 406, 408 Dinka, Moche, Chorwacja, (Szwecja) p l . s a h a r y j s k i e 388 Dias 273 C h a l i m , pow. W s c h o w a 244 Chiny Kuki-Czin wyspa Dauada, 347, 350, 353 349 Dijon, p l . s a h a r . 388 Czesi zob. (Indie) (Indie) H i s z p . ) 327 Chaarriba, 366 m. (Francja) góry Chile Darlang Darss, 350 Cevennes, Chapelle okręg Dariczikgiri, Fakial, Falster, lud (Nepal) wyspa Falsterbo, m. 351 (Dania) (Szwecja) 407 407, 408 �INDEKSY m. F a n a i , l u d (Indie) zob. L u s z a i F a r a h , k r . ( A f g a n i s t a n ) 389 F e d e r a c j a M a l i zob. M a l i Fenicjanie 292, 313 Fezzan, kr. (Libia) Afryka Senegalu (Fed. Mali) 305, 314, 320, 321, 325 ' G h o t k i , m. ( P a k i s t a n ) Ghorian, m. pow. Gotlandia, 149 392, pow. Göhren, m. 393 217 Sącz Wschowa Canaria, 194 (Szwecja) (NRD) ryjskie) 406 220, 246 408 wyspa (Wyspy Kana­ 329 Gratz, m. Grecja 315, 404 Grecy b. F r a n c u s k a A f r y k a Z a c h o d n i a F r a n c u z i 366, 387, 388, 391 F u k i e n , p r o w . (Indie) 353 F u l a h , p l . 391 389 Nowy wyspa Górsko, Gran Równikowa (Iran) та. p o w . Głogówek, Gostwica, 57, 66, 71, 72, 167, 198, 201, 204, 264—290, 392, 402 b. F r a n c u s k a 392 w 305 293, 294, 295, 299, 309, 310 F i l a d e l f i a , m . ( U S A ) 337 F i l i p i n y 346, 352 Filipowice, pow. B r z e s k o F i n l a n d i a 406 Francja 203, 419 (NRF) 234 292, 313 Grenlandia, Gruzja wyspa (GSRR) Gryżliny, pow. 37, 367 342, 344, 369 O l s z t y n 229 Gujana 338 Fustät, m. ( P n . A f r y k a ) 292 F u t a Dżallon, k r . (Senegal) 330 Gujana Holenderska Gwinea 328, 328, 329, 378, 390, 393 Gabon Gwinea Portugalska 327, 390 Gadames (Ghadaraes, zob. Gambia Gogo Gadanis), m. ( L i ­ Galicja Ganda Haiti Wschodnia), kr. 205, 261 Djudju, Kawkaw) 293, 302, 302, 303, 307, 308 Garama, m., n. hist. Garamantowie, lud góry (Indie) Garo, ludy 349, 351 m. wyspa Hajdarabad, (Libia) 310 294, 310 347, 349, 352 al-Hamma p l . s a h a r y j s k i e 388 Haussa (Haoussa) Hautes-iPyrénées, 349, 351 Helski, pow. Gdańsk Hiddensee, Ghana, rep. (dawn. Złote Wybrzeże) 390, 393,' 395 311, 57, 292, 293, 298—308, 328 , 360 hist, bi 202 (dziś Saleh) Ghardaya, Ghazni, Ghiyäruh (Tunezja) zob. K u m - (Algieria) (Afganistan) 297 389 Ghiyäro, Ghayäru, dziś 291, 391 (Francja) 406 wyspa 389 (NRD) Himalaje, góry Himalaje, Niskie, Hiszpania 313, 315, 324 Hiszpanie 346, 353, 380 Hmar, lud 379 Gadiaro), Hrčava (Indie) góry 353 zob. L u s z a i 388 71, 391 Hórnaćko, Ghiyäru, 407, 408 350, 351, 352 k r . (Algieria) Holandia 290 l u d 295 k r . (Afganistan) Hoggar, (Ghiyära, Ghayäro, — 3Ó6 okręg m. ruiny lud dep. Półwysep Gdynia, — m. m. Haratin, Herat, k r . hist. 268, 268, 269, 278, (el-Hamma) Hawwära, (Indie) 314, 318 (Pakistan) Kuki-Czin 283, 283 m. p o w . 42, 79, 151 378, ( C h R L ) 352 m. zob. Gdańsk, Ghana, 391 305, 308 (Libia) Garo, Gauhati, Zatoka Haleine, m. (Francja) Kuku, m. s t o l i c a Songhajów 303, 326, 326, 336, 339 Halám k r . 396 (Gogo, (kolonia) 327, 329 Hainan, Gao (Małopolska 172, 336 Gadames 328—330 zob. (kolonia) 345, 364 Gwinejska 293, 308, 310 bia) Gadanis Gao Gwatemala kr. w (Hracava), Słowacji ( C S S R ) 378, m. ( C S S R ) 239, 239 �420 INDEKSY 313, 313 Huculi Hven Kandiaro, Barseback, m. zob. Barseback- hamm Ibadyci, odłam muzułmańskiej Kharidjitów 298—300, 294, 304—308, Iberyjski, ' Półwysep Ifni, m. Zachod­ 378, 378, 386 386 57, 71, 344, 346, 352, 356, 404 Ocean IndO'chiny Isil też Istebna, Djabal Nafusä) 309 m . ( A f g a n i s t a n ) 380 pow. Cieszyn Kaukaz 239 , 239 333 Jankowice, Japonia pow. Oświęcim 218 kr. (Indie) Katanga, kr. pow. m. 145—151, Jaworzynka, pow. Jeleń, Chrzanów pow. Jeleśnia, pow. Jordania 315 Cieszyn Żywiec 153—157 232 kr. Szan) (Indie) 351, 371, 372 indiański 364, 366 390—393, 395 m., okręg (Pakistan) 322, 318, 324 Khampa. okręg Khampti, w szczep Kharidjici. Tybecie (Indie) sekta góry szczep 218, 218, 219 (Indie) (ZSRR) zob. Luszai 263 Kikuyu, pl. (Kenia) Kiranti, s z c z e p , (Nepal) region 393 353 (ČSSR) 377 314, 317 (Pakistan) rn. 294 347, 348, 352 Kieleckie m. 350 349 muzułmańska (Indie) Khiangte, Kohat, 26 360 (Rep. N i g e r ) 293, 310, 311 szczep Klatovsko, 152 321, 352 m. ( M a u r e t a n i a ) 294 Kolásib, J u n a n , k r . (też M a o 353 292, (Kongo-Leopoldville) oazy Kijowskie 71 Jaworzno, m. ( T u n e z j a ) 342, 373 Khasia, Jakuci 244 14, 379, 379 Kaszmir, 314, Qal'a, 314, 318, 319 18, 20 (Karthago) Khairpur. 315, 315, 389 366 (Asil, Islam Kartagina Kenia (Persja) Kawar 14, 53 Keczua, 208 Irokezi oaz Sulechów Pogórze Kazachstan, I r a k 315 Iran 293, 299, 310 mieszk. (Pakistan) pow. Karpaty Kayes, 71, 352 Inkowie m. Czad) 291, 291 Niger) Karaczi, Kawar, 346 397 Indonezja (Rep. 293 350, 351 73, 363—369, — Powhatan Indyjski, kr. (Kanouri), (Rep. 321 360 Kanuri Karpackie, Afryka (Pakistan) Kanem, Kargowa, 295, 306, 310 (Nepal) Indianie m. Sueski — Zachodnie (Berbería) m. Indie 297, 309 Ifrigiya Ilam, 297, 311 313, 315 (Hiszpańska nia) 295, sekty Kanał (Indie) Kolbuszowa, m. Kolbuszowa Górna, 347 pow. 229, 231 pow. Kolbuszowa 229, 231 Kabul, m. (Afganistan) Kaczar, rejon Kaczimi, 300, m. 347, indiański (Tunezja) 364 półwysep 364 Kalimpong, m. (Indie) 350 m. p o v . 216 pow. W a d o w i c e 64 Kameng, m. Kamerun 390 Kanada 349 Kongo, 345, 364 (Cordoua), Rep. Belgijskie Korsyka, wyspa Kościan, Koufa, 328, 329 oaza 292 393 (Francja) 273 (Pn. A f r y k a ) 300 Saleh Kumbi Krakowskie 159, (Hiszpania) m. p o w . 219 (ruiny m. Ghana) zob. Saleh (ziemia krakowska) 22, 47, 218, 219, 232, 246 — Zagłębie Wyspy m. 390—392 b. K o n g o 218, 367 Kanaryjskie, Kordoba Koumbi Kalwaria, (Indie) 348, 353 292, 293, 295, 308 Kalifornia Kalisz, (Indie) szczep Kairouan, Kolumbia 389 145—149, 146—148, 159, 160—162 155, 158. �INDEKSY Kraków, m. pow. 19, 20, 24, 27, 28, 34, 421 Lhassa, 42, 47, 67, 67, 75, 76, 76, 79, 84, Libia 88, 91, Libiąż, 96, 97, 99, 100, 102, 108, 109, 111, 119, 120, 122, 141, 146, 149, 154, 154, ,211, 258, 353 151, — B i e l a n y 28 — Nowa Huta 99, 100 69, 97, (Indie) skie, Kongresowe też Kongresówka) Pol­ 17, 49, 79, 81 płaskowyż m. Limanowa, pow. Krzeszowice, Nowy pow. Sącz 260 Chrzanów 151 Kuba m. (zob. mańskich — Darlang — Halam G a o ) 330 ludów tybeto-bir- 348 Kumibi Saleh hist. Kaukau) (Koumbi m. G h a n a zob. Gao Saleh), ruiny 301, 306 Cherra, Lubelskie pow. Kwetta m. (Pakistan) 314, 317 Lahore, m. (Pakistan) 314 Staszów 218 okolica ludy Lakhipur, m. Lalland, Lubowla, Lanckorona, Langarote, Laos (Indie) 347, 348, 353 (Dania) Lawäta 306 Lemtouna, m. góry Luszai, ludy Leopoldville, m. lud Leszno, m. pow. Lgota, pow. pow. 62 347 (Indie) 347, 348 347, 348, 351, 353 347, 348, 351 347, 348, 351, 353 — Poi 347, 348, 350 347 312, 306 342 ( K o n g o ) 391 350, 351 219, 220, 220, 221 Wschowa Chrzanów 221, 246 161 szczepowa Łódź, należąca do zob. L u s z a i rz., dopływ Warty 220 r z . 405 pow. Łęczyckie, l u d ( P n . A f r y k a ) 295, (Indie) grupa Opatów 218 260 Łemkowszczyzna, 329 (Pakistan) 347 — L u s z e i 347 region 260 r e g i o n 260 344, 373, 373, 406 Łotwa (ZSRR) Lepcza, (Indie) — Fanai Łemkowie W a d o w i c e 64 okręg m. Limanowa — Hmar Łaba, 407 pl. berberskie Leningrad, pow. Luszai, Łagów, 318, 324 (Luwata), 218, m. (Indie) 347 Lutynia, 379, 386 m., 348 region — R o j t e 347 352, 353, 39,8 314, 327 (Indie) — R a l t e 347 345 348, 351 pow. Larkhana, Lgiń, (Indie) m. (Pn. A f r y k a ) Lapończycy m. m. ( U S S R ) 260 Luszai (Indie) wyspa 27 219, 246, 380, 381 Luszei, Laitlyngkot, Bochnia ( C S S R ) 237 (Lubelszczyzna), — Punte Kurozwęki, Lakher, m. m. ( P o r t u g a l i a ) Lower — Khiangte (Kawkaw, 40 pow. — C z o n g t h u 347 347 348 348 — iKuki Kuku Kuku, grupa 287 282 261, 344, 372 Lungleh, Kuki-Czin, pow. Kokava, Lungdai, 356 Kukia, m. Lubomierz, 79, 151, 148, 149, 156, (Francja) (Francja) Murowana, 218, Krynica, Chrzanów Limagne, Lizbona, (Królestwo 350 Lieuvain, Litwa 349 Krościenko, pow. N o w y T a r g 190 Królestwo pow. Liptowska 64 m. (Tybet) 163—170 Lipnica e — Pieszo w Krisznai, 42, 53, 64—66, m. 294 m. pow. 384 Łużyce, ¡kr. — Górne (NRD) 243, 243 220, 243 Łużyczanie (Serbowie Łużyccy, też W e n d o w i e ) 243, 243, 244—247 Macedonia Magasa 12, 15, 99, 192, 192, 210 100, 115, 123, 123, 124, 125, 176, 176 Mallia 18, 18, 27, 35, 36, 53, 69, 73, 78, 116, 116, 119, 180, 185, 186, 190 133, 134, 135, 173, �I N D E K S Y 422 Malthi (też Malthi-Dorion) 11, 12, 18, 18, 35, 52, 61, 68, 78, 99, 100, 108, 109, 110, 111, 192, 196, 200 200, 201, 204, 204 Melos M e k k a , ta. Meo, 216, Miastki, 178, 230 Mierzeja 100, 101, 124, 192, 195, 200, 203 Mezopotamia Maghmadas, m. Majowie Malajski, Mali, Półwysep kr. 328, 297, lud (Zach. Malmö, m. Sudan) (Szwecja) wyspa 298, 300, 291, 301 lud 151 m. (CSSR) 165, k r . ( C S S R ) 242, 242, 245, 248, Moskwa, m. Murzyni Manu, (Indie) (Indie) lud (Nowa pow. okolica Limanowa 36 337—340 329, 330, (Indie) 349 Myślachowice, p o w . Chrzanów 354, 73, 386 331, 337, 342, 379 391 Dolna, Mylliem, 348, 349 (Maoryjczycy), (ZSSR) M o z a b i c i , p l . s a h a r y j s k i e 388 l u d (zob. też Malinkę) 330 345, 154, 156, 161 Myślenice, m. p o w . 40 294, 301, 327, 328, 329 ( S e i n e - M a r i t i m e ) , dep. ( F r a n ­ 296, 297, 297 Mzab, oaza (Libia) Naga, góry ( P a k i s t a n ) 346 290; 290 Centralny, kr. (Francja) 290, 290 Nafüsa Maszkienice, ,pow. Mata szczep ibeng, szczep Mauretania Maurienne, B r z e s k o 172 {Indie) (Indie) 349 349 301, 328 m. Maurowie 388 Mawsmai, m. Mazäta Kraków 203 Mandingo, Matczi, 351 Ostrawa, Mszana Masyw (Indie) Morawska 347 cja) 349 348 pow. ,m. Maroko (Indie) k r . ( Z S R R ) 344 Mozambik 263 Maritime 75, 79, 82, 85, ( D a n i a ) 408 Morawica, Mampuru, Zelandia) 277 379 44, 46, 48, 49, 63, 70, 144, 148, 172, m. m. (Indie) Morawy, 407 33 Małopolska 17, 20, 23, 25, 38—40, 42—44, Maorowie (Francja) wyspa Monpa, 71 Mali) Bałtyku) 90, 102, 160 Mołdawia, 330, 390, 393 Malinkę, Malta, (Fed. 219 (wybrzeże pow. Kraków Modummai, 329 pow. k r . ( U S A ) 338 m. M o k , . m. (Gambia) m. p l . b e r b e r s k i e 294 Modlnica, Moen, (Indie) 348 364, 365 m. Miknäsa, 89, 310, 310 m. ( L i b i a ) 294, 296, 301, 303, 354 Mainoma, Maka, 327, 328 151 220, 246 406 Mabecq, (Portugalia) Wschowa Świeża Mississippi, 15 wyspa Maghreb 135, 170, 191, 192, Meo Chrzanów (powiat) 51 Międzyrzecz, 11, 1,2, 14, 18, 24, 35, 99, 99, 404 Biali pow. 12, 28, 91, 150, 152, 171, 171, Messenia Madera, zob. pow. Miechów 12 172, wyspy 347 pl. Mętków, 217, 218, 219, 220 S a u d y j s k a ) 318 k r . ( N R D ) 405 345, 366 Melthum 81 12, 18, 32, 35, 54, 56, 101, 108, Menidi (Arabia Meklemburgia, 110, 149, 155, 191, 214, 215, 215, 216, Messara k r . 218, 219, 246, 263 k r . 228, 228, 232 Melanezja, S p e l i o 86, 158, 158 Mavrokolybo Mazury, Meksyk 12, 99, 125, 142, 143 Maraton Mavro 115, 150, ISO, 191, Mazowsze, (Nefüsa), (Libia) 295, 300, Nafta, kr. Nafzäwa (Tunezja) (Nefzaoua), 297 oazy (Libia) 304 — p l . 306 (Francja) 273 Narew, r z . 218 Nartiang, (Indie) lud 304—^06 348 (Mezáta), l u d (Pn. A f r y k a ) 295 Nasa, 294 m. góry (Indie) 349 (Nasamons) (Afryka Pn.) �INDEKSY Nassejgaon, Nauru, 350, 353 Ochockie, Morze 331, 333 404 Ochotnica, pow. Nowy m. ( P a k i s t a n ) 312, 318, 321, Ochotnica Dolna, pow. m. pl. (Indie) (Melanezja) Nawabszah, Odra, 323—325 Nawoja, Nepal pow. Nowy Sącz Olsztyn, l u d 350 Niani, m. Niasa 329 390, 392, 393, 395 Orne, pow. Niemcy, lud 233, 245, 247 Niemcy, kr. 202, 220, 235, Brzesko 146 Niger, Demokratyczna P u s z c z a 43 307 pow. Chrzanów pow. 161 Bochnia 27, Oświęcim, m. pow. oaza 145 (Algieria) 293, 290, 304, 305, 305, 309, .311 Oland, wyspa (Szwecja) m. (Dania) 406 406 328, 338, 360, 390, 391, 393, 395, Pacyfik Niloci, szczep 395, 396 Nilo-Chamici, Nokte, szczep szczep Normandia, 271, Paite, 349 Palau, m. (Indie) 348 kr. (Francja) 268—270, 287, 290, 290 Nouville, m. (Francja) Lhota, Novis, m. (Francja) N o w a Góra, pow. Nowa Gwinea, Nowa Huta 273, 273 Chrzanów wyspa zob. 183, Kraków pow. m. 35, 173—175, 181, Nowy York, m. m. (USA) k r . (Egipt) Nuerowie, pl. Nukkarydzi, 40 p o w . 219 pl. Sudan) berberskie 321, 322 320 318, 320 kr. zob. (Pakistan) 321 Iran 207, 207, 208, 209, 210, 345, 366, 366 Peszawar, m. Pikardia, kr. Pireneje, góry 314, 316 (Pakistan) (Francja) 271 290 Półwysep zob. Iberyjski Półwysep 378 (Rep. 351 m. ( P a k i s t a n ) 379 Pirenejski, 337 (Nepal) (Pakistan) Pendżab, Peru 73, 386 pow. Tomyśl, Nubia, m. 337, Pasztu Persja 190, 193, 199, 200, 204 Nowy Targ, Nowy 145, 151 378 lud 164, 268, 269, 275, 276, 283, 287, Patanie 385 Nowa Zelandia, wyspy N o w y Sącz, 378, 379 404 (Brazylia) kr. 350 314, 348 (Melanezja) Gangaro, Paryż 267-^271 m. ' ( C S S R ) (Indie) 348, 351 312—325, Partbatija, Paru m. (Indie) pl. Parana, 268 , 283, 283, 277, 278, (Pajung), lud Pakistan (Indie) 349 Nongithymmai, 210, 346, 385 Paijung 395, 396 (Indie) Nongdżngi, m . 395 (Tunezja) 296 Nun, 268 , 269, 283 , 290, Szlachecki, Oresund, 403 Nova Ostrów 304, r z . 291, 293, 294, 299, 300, 300, Nigeria 217 Głogówek dep. ( F r a n c j a ) Ouargla, 302—304, 44 46 342 Niepołomicka, Limanowa k r . 35, 43 Ostrężnica, 226, 226, 234, Republika 47 290 235, 243, 405—408 Niemiecka 42 p o w . 229 pow. Orawa, Niedzieliska, pow. m. Oracze, (Gambia) Targ Nowy. T a r g r z . 246 Olszówka, 347, 350—353 Nepale, 423 Piesków zob. Pleszew, m. Pnar Kraków pow. (Szynteng), 220 szczep (Indie) 349, Sącz 173, 351 przylądek Zachodnia) Nuszki, m. (Hiszpańska 239 (Pakistan) 314, 318 Afryka Podegrodzie, 177, 202 pow. Podhale, 23, kr. Nowy 35, 36, 44, 47, 154, 218, 246 Oborniki, Oceania m . p o w . 219 397, 404 Podlasie, Podtatrze, kr. 218, 219, 246, 381 region 39, 40 �INDEKSY 424 Poi, lud (Indie) zob. Rumunia Luszai Rusini 73 Polinezja Polinezyjczycy 346, 386 Polska 212—263, 269, 271, 283, 5—206, 313, 315, 326, 342, 343, 354—362, 379 Pomorze, k r . 70, 406 342, 343, 378, 378 218 R y g a , m. (Łotwa) 371 Rzeszowskie, region 231, 232 Rzeszów, m. p o w . 65 R z y m , m., państwo staroż. 292, 293 P o r o n i n , p o w . N o w y T a r g 35 362, 329, 330, 330, 346 Portugalczycy Portugalia 72, 315, 324, 328, 391 Potakówka, pow. Potrzebowo, pow. W s c h o w a Poznań, m. Jasło pow. 383—385 211, S a b a u d i a , k r . ( F r a n c j a ) 273 S a d r a t a , l u d b e r b e r s k i ( T u n e z j a ) 304 Sahara, pustynia 291, 291, 292, 293, 220, 246 294, 297, 300, 301, 309, 328, 329, 356, 216, 219, 220, 225 386—388 Sakiung, Poznańskie, 219, 219, 226, 238, region 244 zob. Praga, (CSSR) m. Przemsza, rz. pow. Pucka, Zatoka Punte, lud Qanträr, Quioqnum 146, 155 (Tunezja) Radomyśl, Sedrata, zob. G a o Targ Seine, 28, 33—35, Raliang, Ralte, region rn. lud m. zob. Righ, de (na Oro, Afryka Risle, rz. Rodezja kr., (Francja) (Hiszpańska 329 m. (Dania) Rojte, l u d (Indie) Rosja 334 Rosyjska Federacyjna Republika Rożnów, pow. Rourgue, m. Ruanda Nowy (Francja) (RFSRR) Sącz 190 290 Rudawa, pow. wyspa kr. 390—392 Chrzanów (NRD) 151 406—408 (Maroko) kr. (Rumunia) 37, 40 216 pow. 145, 146, 146, Chrzanów kr. (Indie) 350, 351 312, 312, 317—320, 323, 324, 325 szczep (Indie) 349 S i s t a n , k r . ( I r a n ) 389 369 Sintra, kr. (Afr. Skandynawia Pn.-Zach.) Skania, kr. m. ( S z w e c j a ) Skawa, m. Skomielna 34 (Szwecja) (Szwecja) pow. 328 405, 406 Skanör, Skare, 392, 396 Ruanda-Urundi, Singfo, Socjalistyczna Radziecka m. 293, 294, 301, 303, 304, 305 kr. (Pakistan) 322, 406 312, 314, 317 (Sidjilmäsa), 157, 161 Sind, zob. L u s z a i Łużyczanie 147, 147, 148, 149, 152, 153, 154, 156, Sikkim, 287 392 Roeskilde, Rugia, zatoka Zachodnia) Siersza, 309 Dżallon zob. (Pakistan) Sieradzkie Saharze) Futa l u d 329 Siedmiogród, ( F r a n c j a ) 266 m. oaza m. 292, r z . 272, 272 Rennes, zob. Łużyccy Sidżilmasa 314 304 290, 290 Geley Sibi, Luszai (Pakistan) (Tunezja) (Francja) r z . 291, 293, 299, 300, 300, 329 Senegal, Sererowie, 220, 246 349 (Indie) Rawalpindi, m. dep. Serbowie 228, 232 Wschowa (Indie) Zielonego 328, 328 — k r . 327, 328, 329 Sera pow. 20, 26 (Archipelag Sądeczyzna 200 r z . 44 Radomskie, 292, 293, 307 Puszcza wyspa Przylądka) 305 Nowy (Senegal) r z . 17, 18, 43 Sandomierska, Luszai 350 ( R F S R R ) 406 kr. Santiago, 45 Raba, Rio San, zob. (Kukia) kr. Sanhadja, 406 (Indie) pow. 36, 375 Chrzanów m. Sambia, 151, 152 Psary, Rabka, Indianie (Indie) 322, 324 321, Powhatan Ren, m. S a k k a r , m . ( P a k i s t a n ) 312, 314, 317—319, 406—408 407, 408 407 Myślenice 28 Biała, pow. Myślenice 33, �425 INDEKSY S z y l u k o w i e , p l . (Rep. S u d a n ) 395 S z y n t e n g , szczep zob. P n a r S k o t n i k i , pow. K r a k ó w 27 Sławków, pow. Słonim, m. Słowacja, Olkusz (BSRR) 150 331 kr. (CSSR) 202, 226, 226, 235, 236, 236, 238, 245, 248, 342, 379 Słowenia, kr. (Jugosławia) Słowianie 233, 238, 243—245, 248, 260, m. Sokna (dziś 381—383 (Bułgaria) Środa, 342 W a d d a n ) , m., oaza (Libia) S o m a l i 356 Sudanie 293, 302, 302, 330 lud Soninke, 291, 2 9 i , 300 Sorko, lud 291, 2 9 i , 302 (ruiny Zach. Tadmekki), Sudanie k r . 20, 35 Stany Zjednoczone (USA) 57, n. h i s t . m. 304, 307 Ameryki Północnej 267, 335—337, m. (Indie) Sucha, m. R e p . 395 pow. — Wschodni 365—369, 40 291—311, 329 (Dania) kr. (ZSRR) 407, 408 331—334, 373, 397, 398 352 Symgalezi, pl. (Cejlon) 313 Wielka pow. m. Szangpung, m. pow. Szikarpur, Szilomg, m., k r . ( M a u r e t a n i a ) 306 (Tahert), m. ( A l g i e r i a ) 293, 295, T a i , l u d (Indie) 351 Takrur, m., państwo S u d a n ) 293 (Zach. m. ( T u n e z j a ) Tanganika 305 359—361, 390—392, 395 Tanger, m . 294 Tangsa, szczep (Indie) 349 m. pow. 231 T a t a r z y 175 Tatry, góry Tatta, m. Tschad 17—20, 44, 63 312, 314, 323, 325 (Pakistan) zob. C z a d j e z . Teby, m. ( G r e c j a ) 313 Teda, l u d 294, 388 152, Tekarir Nowy pow. Targ m. 35 219 (Indie) 349 (Indie) 349 (NRF) Szlezwik-Holsztyn, 312, 314, 324 407 k r . 406 406—408 Tibesti k r . (Rep. N i g e r ) Tider, wyspa Tikopia, wyspa Timbuktu, Timris, Tirap, 318 m. ( A l g i e r i a ) 295 m. 293, 310, 388 i(Mauretania) 328, 329 ( P o l i n e z j a ) 73 m. ( Z a c h . przylądek Sudan) 328, 329 (Mauretania) (Indie) 349 Togo 390 Kraków Toucouleurs m. ( P a k ' s t a n ) T i v o w i e , p l . (Nigeria) 403, 404 374 pow. 153, 155, 158 zob. Thar Parkar, Tiaret, Opatów 228 m. ( P a k i s t a n ) m. Szlezwik, Syrta 389 Szamotuły, Szewna, Tädemekket), T e n c z y n e k , pow. Chrzanów 145—147, 151, zob. Szaflary, (Tädemekka, T e h u a c a n , m . ( M e k s y k ) 345 315 Syryjczycy Szyce, 218 T a g d a o u s t , n. h i s t . ( A u d a g h a s t ) 306 Tarnów, 358 cieśnina Syberia, Sącz 174 349 i Środkowy — Zachodni Szwecja region 19 366 293, 299, 303, 307, 307, 308, 308, Tamäwat, Sudan, Szwedzi Kraków Rzeka 299, 300, 300, 301, 302—304, 309, 310 Sącz, pow. N o w y Subansiri, m. Taherta 386, 400 Syrta 32, 313, 314, 346 pow. Wawrzyńca, Tadmekka Tagant, Spisz, Syjam Morze Górne, 309 l u d 302 es-Souk Syria Świątniki Świętokrzyskie, chodnim Sund, 18 (iSonghay), państwo hist, w Z a ­ Sonhgajowie, Stary , Wyżyna m. pow. 219 Świętego Songhai 70, 217 Śródziemne, 310 w — Opolski Śrem, m. pow. 219 269 pow. m. 17, 27, 28, 217, 231, 232 17, 27, 43, 146, 152, 159, 217 Sląsko-Małopolska, Słowiańszczyzna Sofia, 151, 217, 219, 238, 244—246, 243 — Cieszyński — Górny 390 283, 406 Słupca, Śląsk 42, 79, 94 Toro, p l . 391 329 �INDEKSY 426 Toucouleurs, Tripura, l u d (zob. też okręg Trelleborg, (Indie) wyspa Trypolis, m. 407 Warmia, 336, 340 (Libia) Trypolitania, kr. 294, 295, 308—310 (Libia) 295, 296, 299, 148, 149, 151, 154, 156 pow. N o w y m. (Tybet) Sącz 185 Tubu Tunis, m. w zob. ni. Wielka B r y t a n i a 387 Wielka Syrta, Wielki z a t o k a 294 Bełt, cieśnina Jeziora, 222, 245, 247 W i e l k o p o l s k a , k r . 172, 215, 216, 217, 219, 219, l u d 294 220, 223—226, Wietnam Tunis, W i e t n a m c z y c y 353 295, 297—299, 302, Wietowie 304—306, 308 T u r k a n a , p l . 395 Tuwa, ( Z S R R ) 369 ( Z S R R ) . 378 Wikingowie 406 p o w . P l e s z e w 220 m. (Tunezja) 293, 304, 307, 308 Wirginia, Wisła, stan Wisła-Głębca, Wisłok, pow. Kraków 27 (ZSRR) 263, 344, 369 Ukraina Zakarpacka zöb. Zakarpacka rejon Unia Afryki C e n t r a l n e j 392 Afryki Wschodniej zob. Uzbekistan, Uznam, Vienne, Virgin, (Italia) Wolsztyn, Wołosi kr. (ZSRR) (NRD) ,m. ( F r a n c j a ) m. ( U S A ) region 57 m. p o w . 219, 221, 245 379, 379 Morawska, pow. Wrocławskie, Września, 392 Ruanda -Urundi wyspa Vyškovsko, ( N R D ) 406 Włochy Wrocław, (Indie) 349 Unia Urundi m. m. ( N R D ) 408 kr. (ČSSR) 378 378 m. ( G a m b i a ) 329 Umumlong, C i e s z y n 45 Wittów, Wołoszczyzna Ukraina Uli, pow. r z . 17 Wismar, 391—393, 395 Ukraina ( U S A ) 386 rz. 17, 18, 22, 134, 151 Tybetańczycy 353 Uganda 220 , 222, 244, Wilkowyja, T y b e t , k r . 350, 352, 353 Tyniec, Wschowa W i n i a r y , p o w . Głogówek 217 (Tozeur), 305, pow. 246 Tuwińcy 378 Tuzer 352, 353 346 Wijewo, 333 okręg 232, 235, 352, 353, 398 — Północny Turkmenia 226, 244—249 T u n e z j i 292, 296 kr. (Tunezja) duńska 406 k r . 366 T u r a , <m., o k o l i c a (Indie) 349 Turkmeni 151, 354 Łużyczanie 202, 226, 226, 342, 343 Węgrzy T a r n ó w 231 pow. pow. Wendowie Wielkopolanie 291, 386, 388 (Toubou), Tuchów, A m a z o n k i 37 348, 349 k r . 228, 232 Wielkie 350 T s z o n a , m. ( T y b e t ) 350 Tuaregowie znad Wiedeń, m. ( A u s t r i a ) 379 T r z e b i n i a , p o w . Chrzanów Tsakaloga, lud szczep (Indie) Warszawa, 300, 309, 310 Trzetrzewina, Wajkowie, War, im. ( S z w e c j a ) Trinidad, Täkrur) 291 347—349 369 407 m. Wybrzeże Kości Ystad, 273, 273 Zab, ( C S S R ) 377 244 m. p o w . 220 Wschowa, Yoruba, 272, 272 m.- 217 region pow. 219—223, 244, 246 Słoniowej 361, 390 p l . 391 m. (Szwecja) 407 k r . ( A l g e r i a ) 308 Zaborówek, pow. 220, 220, Wschowa 222—224, 246 Waddan (Sokna), oaza (Libia) W a d o w i c e , m. p o w . 40 Wahbici, lud toerberski 296 310 Zagłębie Dąbrowskie 91, 159 Zagłębie Krakowskie zob. Zagłębie Krakowskie �INDEKSY Zagórzanie 39, 159 Zakarpacka Ukraina Zalipie, pow. Zanała, pl. Zaryte, Zator, Zawiła Zawoja, Złote Tarnowska 36 306, 307 Oświęcim 218 pow. pl. m. (Libia) Sucha 43 berberskie pl. berberskie Zgorzelec, Zielona Dąbrowa berberskie (Zouila), Zenaga, Zenata, Zjednoczona 379, 379 w o j . k r a k . 45 pow. Zielonego 309—311 307 Przylądka, Górna, zob. Arabska 328 378 Ghana pow. Nowy Targ 43 Zuchów, p o w . R a d o m 228 Związek Socjalistycznych Republik R a ­ (ZSRR) 12, 56, 166, 343, 344, 378 pow. Limanowa Żydzi 188 219, 222 Wyspy Zubrzyca Żmiąca, 202 388 ,m. p o w . Republika Wybrzeże dzieckich m. p o w . 244, 246 Góra, 427 Żywiec, m . p o w . 40, 233 Żywieckie, region 232 120, 120, 172, �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66155102ba48a3b5c6fdf76daf828dee.pdf fce22bd512f9aa803f959820d5c26db7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2001 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1856 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXV ZA ROt<. 2001 �Zespół Redakcyjny serdecznie dziękuje Pani mgr Monice Leonowicz. pełniącej przez wiele lat funkcję Sekretarza Redakcji ••Ludu H. za współpracę i udział w przygotowaniu kilkunastu, od tomu LXXIII za lata 1989-1990 do tomu LXXXIV z roku 2000. roczników czasopisma. ,,LUD" is regulary indexed in: • IBSS - International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, • • • IBZ - CD-ROM, Intemationale Volkskundliche Bibliographie, "DEMOS - Intemationale Ethnographische und Folkloristische Infonnation" �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGAN E DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXV ZA ROK 2001 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2001 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Wojciech Burszta, Wanda Paprocka, Danuta Penkala-Gawęcka, Sławoj Szynkiewicz, Ryszard Tomicki, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Projekt okładki EwaWą,c;owska ISSN 0076~1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2001 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78, TEL. (0-61) 8294817, FAX (0-61) 82947 10 e-mail: jasezb@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU �Lud, t. 85, 200\ SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Agnieszka J a n k o w s k a - M a n n, Ludowość w twórczości malarzy Młodopolskich. Na przykładzie tematyki huculskiej. Urszula L e h r, Pamięć pokoleń. Z badań nad problematyką starości we wsiach karpackich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. ArIeta N a w r o c k a - Wy s o c k a, Śpiewy protestanckie na Mazurach. Geneza i proces przemian . Alfonsas M o t u z a s, Muzyka Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (Samogitia) i Kalwarii Zebrzydowskiej: Zbieżności i różnice. . . . . Agnieszka P o kro p e k, Elementy wyobrażenia monasteru jako "świętego miejsca". Na przykładzie macedońskich legend lokalnych. Rafał Beszterda, Działalność Braci Morawskich w północnych Indiach . Jacek D ę b i e c, Opętanie. Społeczne znaczenia i funkcje fenomenu w perspektywie transkulturowej - zarys problematyki . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem. Na przykładzie ujgurskiej szamanki z Kazachstanu. .... Paweł J e s s a, Współczesny szaman kazachski. Baksy Ajtkurman. . . . ks. Jacek Jan P a w l i k, Klonowanie człowieka w świetle afrykańskiej symboliki bliżniąt . Lucjan B u c h a l i k, Narodziny u Kurumbów. . . . . . . . . . . Zygmunt K ł o d n i c k i, Polski Atlas Etnograficzny - Historia, stan obecny i perspektywy Aleksander M. R i e s z e t o w, Zbigniew J a s i e w i c z, Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego z Dymilrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu . 13 45 59 83 107 119 143 153 193 209 223 239 277 II. POGLĄDY I OPINIE Waldemar K u I i g o w s k i, Wokół codzienności . Katarzyna H o Ic, Adam. P o m i e c i ń s k i, Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem . Tarzycjusz B u I i ń s k i, Mariusz K a i r s k i, Między gnozą a niedouczeniem. O Psychologii mitu Andrzeja PankaIIi . Agnieszka O I e ś k o w i c z - P o p i e I, Uwagi o etnologii azjatyckiej z perspektywy Tajwanu i innych krajów Azji Południowo-Wschodniej. III. ROZMOWY 289 297 305 313 I WSPOMNIENIA Witold A r m o n, "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza. . . . . . . . . . . . . . 323 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikrrrdeskryptywne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997 (Hubert Czechowski) . Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000 (Adam Pomieciński) . Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000 (Iwona Kabzińska) . . . . .. ...........: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I. Bukowska-Floreńska, giczne i Antropologiczne t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu 335 339 341 Studia EtnoloŚląskiego, Katowice 2000 (Barbara Olszewska-Dyoniziak) . Śląsk, Schlesien, Slesko. Przenikanie kultur, red. Z. Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000 (Anna Szyfer) . Jerzy C z aj k o w s k i, Studia /lad Łemkowszczyzną, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999 (Zygmunt Kłodnicki) Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000 (Adam Kola) . Riepriessirowanyje etnografY, red. D. D. Tumarkin, Wostocznaja Litieratura, RAN, Moskwa 1999 (Veronika Be/iaeva) . The Sma/llndigenous Nations ofNorthern Russia. A Guide/or Researchers, ed. by 347 351 353 356 358 D. A. Funk, L. Sillanpaa, Abo Akademi University, Social Science Unit, Publication no. 29, Vaasa 1999; Korie/lnyje małoczisliennyje narody Siewiera i Sibirii. Rukowodstwo dla issliedowatielej, red. D. A. Funk, L. Sillanpaa, Uniwersitet Akademii Abo, Sekcija Socjołogiczeskich Issliedowanij, wyp. 29, Waasa 1999 (To- masz Biela) . Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulture/len Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Ku/lzig-Instituts flir ostdeutsche Volkskunde vom 7/8 November 1996, hrsg. H.-W. Retterath, Freiburg 1998 (Edward Pietraszek) Alice G a b o r j li n, Cifraszurok, Budapest 2000 (Barbara Bazielich) . Jozefas P e r k o v s k i s, ZemaiCiu,liaudies meno ornamentas:forma ir simbolika, red. nauk. A. Ćepaitiene, Vilniaus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999 (Katarzyna Marciniak) . Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religioznawczej, red. H. Zimoń SVD, Studia Religiologiczne I, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000 (Grzegorz Pełczyński) . Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) . Monika S z n a j d e r m a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998 (Marcin Andrzej Kajar) . Dominika Jaź w i e c k a - B u j a I s k a, Między magią a religią,czyli zabobony iprzesądy wśród duchowieństwa katolickiego we współczesnejPolsce, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000 (Inga Kuźma). . . Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parajialne na Górnym Śląsku, Prace i Materiały Etnograficzne t. 32, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) PRL z pamięci, red. Cz. Robotycki, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z. 36, Kraków 200 I (Dorota Skotarczak) . 361 365 374 376 377 379 380 381 382 383 �7 Ludwik S t o m m a, Słownik polskich wyzwisk. inwektyw i określeń pejoratywnych, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000 (Robert Kornacki) . Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Katarzyna Chojnacka). Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000 (Piotr Polewski) . Marek B u d z i a rek, Łodzianie, seria: Lodziana, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000 (Robert Kornacki) . Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukrailiskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000 (Justyna Tomaszewska) . "Orbis Interior", Pismo Muzealno-Humanistyczne nr 2, Muzeum Miejskie w Zabrzu, Zabrze 2000 (Inga Kuźma) . 384 384 385 386 387 387 V. KRONIKA 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Ciechanów, 24 września 1999 (Anna Brzozowska-Krajka. Małgorzata Galicka-Jabłońska). Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie wrzesień 1999 - wrzesień 2000 (Jerzy Adamczewski) . 76. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Toruń, 22 września 2000 (Małgorzata Wilbik) . Prof. dr Jadwiga Klimaszewska honorowym członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Danuta Tylkowa) Z prac Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (Danuta Tylkowa. Krystyna Hermanowicz-Nowak) . Zebranie Komisji do Badania Wschodu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Przemysław Hinca). "Wielkomiejskie kultury etniczne: przetrwanie i interakcje" - Interkongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Pekin, 24-28 lipca 2000 (Alicja Pasek) . 7. Konferencja Międzynarodowego Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru (SIEF) "Times, Places, Passages", Budapeszt, 23-28 kwietnia 2001 (Zbigniew Jasiewicz) . X Międzynarodowa konferencja naukowa "Tradycje śląskiej kultury muzycznej" w ramach obchodów 100. rocznicy śmierci Rafała Ludwika Maszkowskiego, Wrocław, 16-17 marca 200 I(Tomasz Michalewski) . "Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" - konferencja naukowa i wystawa w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi (Anna Styczyńska) . Wystawa etnograficzna "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć" w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi (Ewa Nowina-Sroczyńska) . 5th International Astra Film Festival w Sibiu, 25-29 października 2000 (Michał Bucho;'ski). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 392 396 400 401 402 403 405 408 409 414 418 VI. IN MEMORIAM Ryszard Kukier 1924-2000 (TeresaDunin-Karwicka). 421 �Lud, t. 85, 2001 CONTENS I. STUDIES AND MATERIALS Agnieszka J a n k ow s k a-M a n n, Elements offolk culture in the works ofYoung Poland artists. As exemplified by East Carpathian highlanders. . Urszula L e h r, Remembrance of generations. Research into problems of age in Carpathian vil1ages. . Arieta N a w r o c k a - W Y s o c k a, Protestant songs in Mazury. Genesis and process of change. . . . . . . . . . . . . . . . . Alfonsas M o t u z a s, The music of the Samogitian Calvary and Zebrzydowska Calvary. Similarities and differences. . Agnieszka P o kro p e k, A monastery as a "holy place" in Macedonian legends. Rafał B e s z t e r d a, The activity ofMoravian Brethren in Northern India. . Jacek D ę b i e c, Demonical possession. Its social significance and functions from the transcultural perspective. An outline ofproblems. . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Chosen by spirits or how to become a shaman. The example of an Uighur shaman woman from Kazakhstan. . Paweł J e s s a, Baksy Ajtkurman: a modem Kazakh shaman. . Jacek Jan P a w l i k, Cloning ofhumans in light ofthe African symbolism oftwins . Lucjan B u c h a l i k, The birth of a Kurumba Zygmunt K ł o d n i c k i, Polish Etnographic Atlas - history, present status and prospects. . Aleksander M. R i e s z e t o w, Zbigniew J a s i e w i c z, Correspondence between Kazimierz Moszyński and Dmitri K. Zelenin. From the archives of the Russian Academy of Sciences in Sankt Petersburg. . 13 45 59 83 107 119 143 153 193 209 223 239 277 II. VIEWS AND OPINIONS Waldemar K u l i g o w s k i, On everyday life. . Katarzyna H o l c, Adam Pomieciński, Advertising. Between hyperreality and a document. . Tarzycjusz B u l i ń s k i, Mariusz K a i r s k i, Between gnosis and under education. About Andrzej Pankal1a 's The Psychology of Myth. . Agnieszka O l e ś k o w i c z - P o p i e l, Remarks on Asiatic ethnology from the perspective ofTaiwan and other South-East Asian countries. . III. CONVERSATIONS 289 297 305 313 AND RECOLLECTIONS Witold A r m o n, "Independent and critical reading of old texts". An answer to questions posed by Zbigniew Jasiewicz. . 323 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikro-deskryptywne (Polish peasants in the 20th century. A micro-descriptive approach), WydawnictwQ. Naukowe Semper, Warszawa 1997 (Hubert Czechowski) . Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (To understand the poor. About the old and present poverty in Poland), ed. by E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000 (Adam Pomieciński). Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych (A place isolated from the world. Tenement houses in Łódż), "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 38, Łódż 2000 (Iwona Kabzińska). Przestrzeń kulturowego współistnienia (The space of cultural coexistence), ed. by I. Bukowska-Floreńska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne vol. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000 (Barbara Olszewska-Dyoniziak).. Śląsk, Schlesien. Slesko. Przenikanie kultur (Śląsk, Schlesien, Slesko. Penetration of cultures), ed. by Z. Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000 (Anna Szyfer) . Jerzy C z aj k o w s k i, Studia nad Łemkowszczyzną (Studies of the Rusnak culture), Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999 (Zygmunt Kłodnicki). Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie (Hope and the philosophy ofhistory. Romantic Slavophilism in Poland), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000 (Adam Kola) . Riepriessirowanyje etnografY, red. D. D. Tumarkin, Wostocznaja Litieratura, RAN, Moskwa 1999 (Veronika Beliaeva) . The SmallIndigenous Nations of Northern Russia. A Guide for Researchers, ed. by D. A. Funk, L. SiJlanpiiii, Abo Akademi University, Social Science Unit, Publication no. 29,Vaasa 1999; Koriennyje małoczis/iennyje narody Siewiera i Sibirii. Rukowodstwo dla iss/iedowatielej. red. D. A. Funk, L. SiJlanpaa, Uniwersitet Akademij Abo, Sekcija Socjołogiczeskich Issliedowanij, wyp. 29, Waasa 1999 (To- masz Biela). Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulturellen Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Kiinzig-Instituts jUr ostdeutsche Volkskunde vom 718November 1996, hrsg. H.-W. Retterath, Freiburg 1998 (Edward Pietraszek) . Alice G a b o r j ci n, Cifrasziirok, Budapest 2000 (Barbara Bazielich) . Jozefas P e r k o v s k i s, temaiCitl liaudies meno ornamentas:forma ir simbolika, ed. by A. Ćepaitiene, Vilniaus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999 (Katarzyna Marciniak) . Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religioznawczej (Religions in the modem world. An outline of the study of religions), ed. by H. Zimoń SVD, Studia Religiologiczne I, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000 (Grzegorz Pełczyńskl) . Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną (The diversity fair. A look at modem culture), Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa2001 (Anna Torobińska). Monika S z n a j d e r ID a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej (Modem pauperum Bible. Remarks on video and popular culture), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998 (Marcin Andrzej Kafar) . 335 339 341 347 351 353 356 358 361 365 374 376 377 379 380 �11 Dominika Jaź w i e c k a - B uj a l s k a, Między magią a religią, czyli zabobony iprzesądy wśród duchowieństwa katolickiego we współczesnej Polsce (Between magic and religion. Superstitions ofCatholic clergy in modern Poland), Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Uniwersitas, Kraków 2000 (Inga Kuźma). . . Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku (A holiday and play. Church fairs in Upper SiJesia), Prace i Materiały Etnograficzne vol. 32, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) . PRL z pamięci (Polish People's Republic as she is remembered), ed. by Cz. Robotycki, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 36, Kraków200l (DorotaSkotarczak). . Ludwik S t o m m a, Słownik polskich »yzwisk, inwektyw i określeń pejoratywnych (A dictionary of Polish invectives, curses and pejorative expressions), Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000 (Robert Kornacki) . Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety (Motherhood as the turning point in the woman 's life), Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Katarzyna Chojnacka) . Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce (Sexuality in medieval Poland), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000 (piotr PolewskI) . Marek B u d z i a rek, Łodzianie (The inhabitants ofŁódź), series: Lodziana, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000 (Robert Kornacki) . Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej (Education and assimilation processes among Ukrainian minority), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000 (Justyna Tomaszewska) . "Orbis Interior". Pismo Muzealno-Humanistyczne No 2, Muzeum Miejskie w Zabrzu, Zabrze 2000 (Inga Kuźma) . 381 382 383 384 384 385 386 387 387 V. CHRONICLE 75th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnographic Society, Ciechanów, 24 September 1999 (A/lnaBrzozowska-Krajka, Małgorzata Golicka-Jabłońska) . Report on the activity of the Main Board of the Polish Ethnographic Society from September 1999 to September 2000 (Jerzy Adamczewski) . 76th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnographic Society, Toruń, 22 September 2000 (Małgorzata Wilbik) . Prof. dr Jadwiga Klimaszewska - an honorary member ofthe Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences (Danuta Tylkowa) . The works of the Research Committee on Folk Culture in the Carpathians (Danuta TYlkowa,Krystyna Herma/lowicz-Nowak) . A meeting ofthe Research Committee on the Orient; Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences (Przemysław Hinca) . "Metropolitan Ethnic Cultures: Maintenance and Interaction" - Inter-Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, Peking, 24-28 July 2000 (Alicja Pasek) . 71h Conference International Society for Ethnology and Folklore (SIEF) - "Times, Places, Passages", Budapest, 23-28 April200 l (Zbigniew Jasiewicz) . 10th International conference "Traditions of Silesian musical culture" as part of the celebrations ofthe centennial anniversary ofRafał Ludwik Maszkowski's death, Wrocław, 16-17 March 200 l (Tomasz Michalewski) . 389 392 396 400 40 l 402 403 405 408 �12 "Surrounded by deserts, bush, forests and gardens. Meetings with aboriginal and Papuan culture" - a conference and exhibition at the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź (Anna Styczyńska). . Ethnographic exhibition "Grey as soil, colourful as memory" at the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź (Ewa Nowina-Sroczyńska). . 5th International Astra Film Festival, Sibiu, 25-29 October 2000 (Michał Buchowski) 409 414 418 VI. IN MEMORIAM Ryszard Kukier 1924-2000 (Teresa Dunin-Karwicka) 421 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa6825ff4fe2c155b70b195431777b.pdf c7c59546d3205009b0e38b2ab70c0133 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4115 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3841 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.1; s.60-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „PRZEMYSŁ LUDOWY I ARTYSTYCZNY" w y d . C e n t r a l n y Z w . Spółdzielczości P r a c y , ( K w a r t a l n i k , n r 1—3) G d y w r o k u u b i e g ł y m ukazał się długo p r z y g o t o ­ w y w a n y n u m e r „Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego", zdania na jego t e m a t były podzielone. J e d n i przyjęli nowe czasopismo z zadowoleniem, wielu j e d n a k spośród l u d z i interesujących się sztuką z a ­ stanawiało się n a d słusznością w y d a w a n i a k w a r t a l ­ n i k a zawieszonego j a k b y w połowie d r o g i między w y c h o d z ą c ą o d s z e r e g u l a t „ P o l s k ą Sztuką L u d o w ą " a r ó w n i e ż ś w i e ż o n a r o d z o n y m „ P r o j e k t e m " . P o co dublować? — p y t a l i . Oprócz w ą t p l i w o ś c i nurtowała i c h t r o s k a o p o z i o m , szatę ilustracyjną n o w e g o p i s m a ; m a r t w i l i się z góry, czy z n a j d z i e o n o w ł a ś c i w y d l a siebie krąg o d b i o r c ó w . Próba czasu częściowo r o z ­ w i a ł a t e w ą t p l i w o ś c i . Publiczność z a r e a g o w a ł a b a r d z o ż y w o — „ P r z e m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " znikał po k i l k u d n i a c h z k i o s k ó w i księgarń. P r o f i l zaś czasopisma — zarysowany już dosyć w y r a ź n i e w p i e r w s z y m n u m e r z e — coraz wyraźniej krystalizował się w d w u następnych. k r e t n y c h przykładów (nr I I ) narasta t e n d e n c j a do o d b y c i a d y s k u s j i g e n e r a l n e j , która już w I I I n u m e r z e doprowadza do polemicznego spięcia. Szybkość, z jaką p o t o c z y ł y się s p r a w y , wskazuje n a j l e p i e j , że z a g a d n i e n i a o m a w i a n e n a łamach „ P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " są ż y w o t n e i w a ż ­ ne, a n a w e t często t a k palące, że a u t o r z y n i e są w s t a n i e utrzymać s w y c h w y p o w i e d z i w atmosferze nie podbarwionego emocjonalnie „akademickiego" o b i e k t y w i z m u . N i c d z i w n e g o . Dotyczą o n e przecież p o d n i e s i e n i a e s t e t y c z n e j wartości chałupniczej i spół­ dzielczej p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , u t r z y m a n i a p r z y ży­ ciu zamierającej l u b wypaczonej sztuki ludowej, s p r a w b y t o w y c h s z e r o k i c h rzesz d r o b n y c h w y t w ó r ­ c ó w z r z e s z o n y c h i i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r y c h los p o ­ średnio l u b bezpośrednio z w i ą z a n y j e s t z działalnością C e p e l i i , będącej najpoważniejszą i w zasadzie m o n o ­ polistyczną instytucją zajmującą się o d s t r o n y g o s p o ­ d a r c z e j drobną w y t w ó r c z o ś c i ą artystyczną. A r t y k u ł y S. Stroińskiego ( P r z e m y s ł l u d o w y i a r t y ­ styczny w u b i e g ł y m dziesięcioleciu), T . Seweryna (Niebezpieczeństwo ps*udoludowości w adaptacji s z t u k i l u d o w e j ) , E. W o l s k i e j ( K i e r o w n i c t w o a r t y s t y c z ­ ne w p r z e m y ś l e l u d o w y m i a r t y s t y c z n y m ) , u m i e s z c z o ­ ne w p i e r w s z y m n u m e r z e — s y g n a l i z o w a ł y już k i e ­ r u n e k c z a s o p i s m a ; miało być o n o p o ś w i ę c o n e n i e z a ­ g a d n i e n i o m s z t u k i h i s t o r y c z n e j czy rozważaniom na t e m a t s z t u k i współczesnej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m b i e ­ ż ą c y m p o t r z e b o m ż y c i a ; p o t r z e b o m , k t ó r e r o d z i ł y się w k r ę g u t r u d n e j i o d p o w i e d z i a l n e j działalności p r o ­ wadzonej na o d c i n k u przemysłu l u d o w e g o i arty­ s t y c z n e g o , g ł ó w n i e p r z e z Z w i ą z e k Spółdzielni „ C e ­ p e l i a " . O t y m , że z działalnością tą w i ą ż e się długi szereg zagadnień w y m a g a j ą c y c h s z c z e g ó ł o w e g o i p u ­ blicznego omówienia, świadczy d r u g i z k o l e i n u m e r c z a s o p i s m a , w k t ó r y m — o b o k ogólniejszego artykułu J . O r y n ż y n y o g o s p o d a r c z e j s t r o n i e o p i e k i n a d sztuką l u d o w ą — z n a j d u j e m y aż t r z y a r t y k u ł y poświęcone działalności poszczególnych komórek cepeliowskiej m a c h i n y . M a m n a myśli a r t y k u ł y ; J . L o e f f l e r a ( B o ­ lesławiecka k a m i o n k a a r t y s t y c z n a ) , J . A . Zaremby ( K r y z y s c e r a m i k i regionalnej) oraz B. K a w a l c a , k t S r y pokazał b l a s k i i nędze ispółdzielni p r z e m y s ł u l u d o w e g o „Opocznianka". W t r z e c i m — i o s t a t n i m zarazem — numerze „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " znaj­ d u j e m y n i e z w y k l e interesujący a r t y k u ł d y s k u s y j n y n a p i s a n y p r z e z Z. L o e f f l e r a i M . N o w a k a ( A k t u a l n e p r o b l e m y wytwórczości artystycznej), w którym a u t o ­ r z y o m a w i a j ą k r y t y c z n i e działalność C e p e l i i i usiłują wskazać d r o g i wiodące k u p o p r a w i e . W t y m s a m y m n u m e r z e w y d r u k o w a n o również pierwszą wypowiedź w zapoczątkowanej d y s k u s j i — w obronie Cepelii głos z a b r a l i M . S i m b i e r o w i c z i J . W r e d e . C z y C e p e l i a s w o j e niesłychanie t r u d n e i o d p o w i e ­ d z i a l n e z a d a n i a spełnia w sposób należyty? W i e m y , że z d a n i a n a t e n t e m a t są b a r d z o p o d z i e ­ l o n e . Często z r ó ż n y c h s t r o n słyszy się słowa o s t r e j k r y t y k i . C e p e l i a ulegała l i c z n y m r e o r g a n i z a c j o m — o s t a t n i a odbyła się bodajże w m a j u 1955 r . C z y r e ­ organizacje te przyczyniły się do zasadniczego u s p r a w n i e n i a działalności C e p e l i i ? Wiemy, że n i e . Przeprowadzone b o w i e m zostały w sposób b i u r o k r a ­ t y c z n y , odgórny, bez w z g l ę d u n a i n t e r e s y r o z r z u c o ­ n y c h w t e r e n i e spółdzielni. P o r o b i o n o p r z y t e j o k a z j i s p o r o różnego r o d z a j u nonsensów. D l a c z e g o t a k się stało? D l a c z e g o p r z e z t y l e l a t C e p e l i a n i e umiała w y ­ krystalizować swego „profilu", r a c j o n a l n i e z o r g a n i ­ zować p r o d u k c j i i d y s t r y b u c j i ? Dzisiaj niesłusznie zasiania się Cepelia dyktatorskimi poczynaniami P K P G i i n n y c h p o d o b n y c h i n s t y t u c j i . N i e każd;' błąd, k t ó r y został p r z e z Cepelię w ciągu t y c h k i l k u l a t popełniony, b y ł w y n i k i e m zarządzenia P K P G . Czyż P K P G w p ł y w a ł a n a Cepelię, a ż e b y p r o d u k c j ę w i e l k i c h wytwórni c e r a m i c z n y c h (np. „Kamionki") prowadziła w takim k i e r u n k u , który konkurował i wypierał z r y n k u w y r o b y z r z e s z o n y c h w c e p e l i o w s k i c h spół­ dzielniach garncarzy l u d o w y c h ? Czy P K P G nakazy­ wała C e p e l i i produkować t r u m n y (w Ż y w c u ) , w y ­ syłać w t e r e n n i e d o u c z o n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy mącili w g ł o w i e t w ó r c o m l u d o w y m p o d s u w a j ą c i m obce w z o r y d o p r o d u k c j i ( B i e l a n y ) , l u b urządzać k u r s y , n a które s p r o w a d z a ł o się t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h s t r o n P o l s k i i szczepiło obce t e c h n i k i ze szkodą d l a r e g i o n a l n y c h odrębności i t r a d y c j i ? P r z e ­ cież za te i t y m p o d o b n e r z e c z y , k t ó r y c h litanię można b y d o w o l n i e przedłużać, n i e j e s t odpowie­ dzialna P K P G . Obok w s p o m n i a n y c h wyżej artykułów w t r z e c h n u ­ m e r a c h „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " u k a ­ zało się w i e l e i n n y c h o m a w i a j ą c y c h czy t o t w ó r ­ czość p o s z c z e g ó l n y c h p l a s t y k ó w ( W ł a d y s ł a w a Wołk o w s k i e g o , W a n d y K o s s e c k i e j , J . J . Z a r e m s k i c h ) , czy spółdzielni ( O r n o ) , r e c e n z j i z w y s t a w i książek. N i e b ę d z i e m y się n i m i j e d n a k n a t y m m i e j s c u z a j m o w a l i , gdyż nie one decydowały o s p e c y f i c z n y m c h a r a k t e r z e „ P r z e m y s ł u " — n a p i s a n e zostały w t e n sposób, że m o g ł y b y r ó w n i e d o b r z e znaleźć się n a łamach k a ż ­ dego p i s m a p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m p l a s t y c z n y m . N a czoło w y b i j a ł y się n i e w ą t p l i w i e a r t y k u ł y o m a ­ w i a j ą c e a k t u a l n e z a g a d n i e n i a i bolączki w d z i e d z i n i e p r o d u k c j i w y r o b ó w przemysłu artystycznego. W i d z i m y t u , j a k o d zagadnień ogólnych — p o r u s z a ­ n y c h r a c z e j w sposób dość ostrożny i beznamiętny ( n r I ) — p o p r z e z sumienną i krytyczną analizę k o n ­ A j e ż e l i t e g o r o d z a j u w y p a d k i zdarzały się i dziś jeszcze zdarzają — t o jedną z w a ż n y c h i c h p r z y c z y n był b r a k odpowiedniej p l a t f o r m y d y s k u s y j n e j . Plat­ f o r m y , która n i e b y ł a b y w y k o r z y s t y w a n a d l a j a ł o w e g o k r y t y k a n c t w a , a l e dawała f a c h o w c o m z różnych d z i e ­ dzin, p r a c o w n i k o m Cepelii i odbiorcom możność szczerego w y p o w i a d a n i a s ą d ó w o działalności C e p e l i i i i n n y c h mniejszych i n s t y t u c j i o p o d o b n y m zakresie działania, która wreszcie umożliwiałaby odważne i t w ó r c z e o m a w i a n i e popełnionych b ł ę d ó w i n i e d o ­ ciągnięć i s z u k a n i e sposobów i c h n a p r a w y . W t y m właśnie k i e r u n k u k r y s t a l i z o w a ł s w ó j p r o f i l „Prze­ m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " , p i s m o znajdujące się w wyjątkowo k o r z y s t n e j s y t u a c j i , gdyż — w y d a w a n e p r z e z C e n t r a l n y Z w i ą z e k Spółdzielczości P r a c y — b y ł o zależne o d c z y n n i k ó w bezpośrednio kierujących Cepelią. M o g ł o w i ę c o n o stanowić n a p r a w d ę w o l n ą 60 I Warszawa, �trybunę d l a o m a w i a n i a a k t u a l n y c h s p r a w cepeliow­ s k i c h , bez o b a w y zepchnięcia c z a s o p i s m a n a ślepe t o r y mdłego l a k i e r n i c t w a д w y g o d n e j p o l i t y k i polega­ jącej na c h o w a n i u głowy w piasek. Gdyby „Przemysł L u d o w y i Artystyczny" miał możność k o n t y n u o w a n i a s w o j e j działalności p r z e z czas dłuższy, o d e g r a ł b y n i e w ą t p l i w i e ogromną r o l ę w p r o ­ cesie p r z e s t a w i e n i a C e p e l i i n a n o w e t o r y o r a z w r a ­ cjonalnej j e j reorganizacji, zmobilizowałby do a k t y w ­ n i e j s z e g o działania z b i u r o k r a t y z o w a n y a p a r a t a d m i ­ n i s t r a c y j n y . Słowem — odegrałby rolę owego s z c z u ­ p a k a , k t ó r e g o p o d o b n o d o b r z e j e s t wpuścić d o s t a w u z karpiami. N i e w i e m , d l a c z e g o p o t r z e c i m n u m e r z e zapaćUa decyzja zawieszająca d a l s z e w y c h o d z e n i e „Przemy­ słu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " . M o ż e w c h o d z i ł y t u w g r ę m o m e n t y f i n a n s o w e ( p i s m o było kosztowne JÓZEF MARKOV: SLOVENSKY LUDOWY s t r o n 77 -{- 18 i 183 i l u s t r . ( V y d a v a t e l s t w o L i t e r a t u r y — B r a t i s l a v a 1955) ODEV W i przynosiło d e f i c y t ) , może zadecydowały o t y m inne c z y n n i k i (każdy p r z e c i e w o l a ł b y spać s p o k o j n i e ! ) . J e d ­ n o j e s t p e w n e , że a k t u a l n e j p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z produkcją w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u l u d o w e g o i a r t y ­ stycznego, a stanowiącej zasadniczy trzon i sens istnienia zlikwidowanego czasopisma nie podejmie z równym rozmachem żadne z istniejących pism a r t y s t y c z n y c h , a n a i n n e w ogóle w t e j s p r a w i e n i e m a co liczyć. Dookoła p e w n e j g r u p y zagadnień w a ż n y c h z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r a l n e g o i ekonomicznego zalegnie głu­ cha cisza. O p ó ź n i o n a , a m o ż e i w ogóle u n i e m o ż l i w i wyjście Cepelii z obecnego i m p a s u , a szkody, j a k i e z t e g o p o w o d u w y n i k n ą , choćby t y l k o m a t e r i a l n e — będą większe niż zyski spowodowane likwidacją pisma. Rss MINIULOSTI Krasnej P r z e d p a r u l a t y recenzując w „ P o l s k i e j S z t u c e L u ­ d o w e j " j e d n o z w y d a w n i c t w czeskich poświęconych twórczości J o s e f a M a n e s a z w r ó c i ł e m u w a g ę n a k o ­ nieczność z g r o m a d z e n i a i w y d a n i a materiałów i k o ­ n o g r a f i c z n y c h dotyczących s t r o j u ludowego, jakich dostarczają n a m p r a c e d a w n y c h s z t y c h a r z y i m a l a r z y . Hasła t e g o o c z y w i ś c i e n i e podjęto, a że b y ł o o n o słuszne, ś w i a d c z y n a j l e p i e j interesujące w y d a w n i c t w o , które ukazało się n i e d a w n o p o d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t w o p r a c o w a n i u Josefa M a r k o v a . N a t e r e n i e Słowacji p r o w a d z o n e są z i n i c j a t y w y i p o d opieką S ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k w B r a t y s ł a ­ w i e i n t e n s y w n e badania nad s t r o j e m l u d o w y m , któ­ r y c h r e z u l t a t e m będzie s e r i a m o n o g r a f i c z n y c h o p r a ­ c o w a ń s t r o j ó w r e g i o n a l n y c h zbliżona w s w y m o g ó l ­ n y m c h a r a k t e r z e d o w y d a w a n e g o u nas p r z e z P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e „ A t l a s u p o l s k i c h strojów ludowych". W s t ę p e m d o z a m i e r z o n e j s e r i i (której d w a p i e r w s z e t o m y ukazały się r ó w n o c z e ś n i e n a r y n k u księgarskim) j e s t dzieło J . M a r k o v a , z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y ź r ó d ł o ­ w e i i k o n o g r a f i c z n e d o h i s t o r i i u b i o r ó w l u d u sło­ w a c k i e g o . W p r a c y t e j a u t o r zgromadził i omówił w sposób b a r d z o s k r u p u l a t n y w s z e l k i e w y d a w n i c t w a o d X V I d o poł. X I X w i e k u , w k t ó r y c h z a w a r t e są t e k s t o w e l u b i l u s t r a c y j n e materiały do d a w n y c h u b i o ­ rów ludowych. Wykorzystał on zarówno opisy i w y d a w n i c t w a i l u ­ s t r o w a n e poświęcone specjalnie z a g a d n i e n i o m s t r o ­ j ó w , n a t e r e n i e E u r o p y Z a c h o d n i e j w y s t ę p u j ą c y m już w czasach r e n e s a n s u , j a k i literaturę historyczną, geograficzną c z y podróżniczą, a w końcu t w ó r c z o ś ć plastyczną w i e l u k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h a r t y s t ó w , którzy zetknęli się z l u d e m s ł o w a c k i m i u t r w a l i l i j e g o ubiory w swoich pracach. Jak w y n i k a z badań a u t o r a , w najdawniejszych p u b l i k a c j a c h poświęconych z a g a d n i e n i o m s t r o j u z a j ­ m o w a n o się g ł ó w n i e u b i o r a m i w y ż s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa, a w i ę c s z l a c h t y i mieszczaństwa, p o m i ­ j a n o n a t o m i a s t c a ł k o w i c i e u b i o r y włościan. D o p i e r o w w i e k u X V I I I z a c z y n a się w z m a g a ć z a i n t e r e s o w a n i e ż y c i e m l u d u i j e g o odzieżą, co z n a j d u j e r ó w n i e ż w y ­ r a z w l i t e r a t u r z e dotyczącej u b i o r ó w o r a z w p r a c a c h p l a s t y k ó w , którzy Coraz częściej szukają n a w s i t e ­ m a t y k i do s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h . Znacznie wcześniej opisy ubiorów l u d o w y c h , a t a k ­ że i c h w y o b r a ż e n i a p o j a w i a j ą się w o p r a c o w a n i a c h t y p u h i s t o r y c z n e g o , g e o g r a f i c z n e g o i podróżniczego, g d z i e już w X V I w . zdarzają się w z m i a n k i i n f o r m u ­ jące o w y g l ą d z i e l u d o w y c h u b i o r ó w n a t e r e n i e S ł o ­ w a c j i . M a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h z t e g o czasu d o ­ starczają r ó ż n e g o r o d z a j u i l u s t r a c j e k s i ą ż k o w e z i n i ­ cjałami w ł ą c z n i e , s c e n y r o d z a j o w e p r z e d s t a w i a n e n a r y s u n k a c h zamków i m i a s t czy w y k o r z y s t y w a n e d l a * przyozdobienia w y d a w n i c t w o charakterze kartogra­ ficznym. J a k k o l w i e k w założeniu s w y m o m ó w i e n i e b i b l i o ­ g r a f i i m a t e r i a ł ó w d o s t r o j u m i a ł o sięgać d o p o l o w y w. X I X , wybiega o n o p o z a tę g r a n i c ę , obejmując r ó w n i e ż p r a c e i m a t e r i a ł y późniejsze, j a k n p . o b s z e r n e o p r a c o w a n i e F. H o t t e n r o t h a , M . T i l k e g o , H a b e r l a n d a , m a t e r i a ł y f o t o g r a f i c z n e P. S o c h e n a czy K . P l i c k i . Z e ­ s t a w i a też a u t o r nowszą literaturę p o r ó w n a w c z ą d o t y ­ czącą s t r o j ó w l u d o w y c h c z e s k i c h , p o l s k i c h (niektóre z e s z y t y „ A t l a s u p o l s k i c h strojów l u d o w y c h " ) , j u g o ­ słowiańskich, węgierskich, rosyjskich, rumuńskich o r a z odnośne b i b l i o g r a f i e . Rozdział poświęcony omówieniu l i t e r a t u r y i i k o n o ­ g r a f i i s t r o j ó w l u d o w y c h uzupełniają o b s z e r n e przy­ p i s y , z a w i e r a j ą c e bliższe szczegóły dotyczące p o s z c z e ­ gólnych p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , i n f o r m a c j e o w y ­ m i e n i a n y c h w tekście a r t y s t a c h , o r a z szczegółowa bibliografia prac odnoszących się d o s ł o w a c k i e g o stroju ludowego. R o z d z i a ł d r u g i z a w i e r a w y p i s y ź r ó d ł o w e odnoszące się d o u b i o r ó w słowackich o d r o k u 1542 d o 1844. Uzupełnia go, p o d o b n i e j a k rozdział p i e r w s z y , szereg p r z y p i s ó w o r a z u ł a t w i a j ą c y l e k t u r ę tekstów s ł o w n i ­ c z e k t e r m i n ó w d o t y c z ą c y c h strojów. Obszerna (licząca 183 p o z y c j e ) część i l u s t r a c y j n a z a w i e r a m a t e r i a ł y d o i k o n o g r a f i i strojów l u d o w y c h poczynając o d w i e k u X V . W g r u p i e i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiających s t r o j e n a j s t a r s z e z w r a c a j ą u w a g ę t r z y doskonałe i n i e w ą t p l i w i e d o k u m e n t a r n i e ścisłe r y ­ c i n y z r o k u 1600 zaczerpnięte z W . DMuicha ( U n g a rische C h r o n i c a ) , a przedstawiające dwie postacie męskie i jedną kobiecą. N i e dorównują i m już c z y ­ telnością s z c z e g ó ł ó w późniejsze o d n i c h o l a t p r z e ­ szło 80 s c e n k i r o d z a j o w e w y p e ł n i a j ą c e p r z e d p o l a r y ­ c i n ilustrujących m i a s t a i z a m k i z dzieła B u r k h a r d a v o n P u r k e n s t e i n , a n i dość u m o w n i e t r a k t o w a n e p o ­ stacie z inicjałów zdobiących r ę k o p i ś m i e n n y k a n c j o ­ nał A . S t r e z e n i c k e h o z r o k u 1692. Wśród materiałów z połowy X V I I w . z n a j d u j e m y również z n a n y c y k l obrazów przedstawiających dzie­ sięcioro p r z y k a z a ń z kościoła w O r a w c e ( p o w . N o w y T a r g ) . W e d ł u g przypuszczeń H . P i e ń k o w s k i e j cykl ten p o c h o d z i raczej z przełomu X V I I i X V I I I w . P o c z ą w s z y o d końca w i e k u X V I I I m a t e r i a ł i k o n o ­ g r a f i c z n y s t a j e się c o r a z óbfitszy i b o g a t s z y w szcze­ góły. D a j e o n n i e t y l k o ogólny o b r a z p r z e d s t a w i a n e g o s t r o j u , a l e r ó w n i e ż i j e g o dekorację. Składają się nań m. i n . reprodukcje a k w a r e l i litografii kolorowa­ n y c h T . V a l e r i a , F r . K o i l a r a , P. B o h u n a , k o l o r o w a n e r y s u n k i piórkiem J . Manesa. W o p i s i e u m i e s z c z o n y m n a końcu z n a j d u j e m y m e t r y k i oraz i n f o r m a c j e odnoszące się d o każdej i l u s t r a c j i . wydawnictwa bibliograficzne 61 �D o p r a c y J . M a r k o v a , która — j a k w i d a ć z p o ­ wyższego — jest c e n n y m z b i o r e m materiałów t e k s t o ­ w y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h , d o d a n y został w formie o d d z i e l n e j 1 8 - s t r o n i c o w e j w k ł a d k i d o d a t e k p t . ..Roz­ w ó j s ł o w a c k i e g o l u d o w e g o u b i o r u " pióra S o n i K o v a cevicovej, a u t o r k i niedawno wydanej pracy o l u d o ­ w y c h ubiorach w górnym L i p t o w i e . W d o d a t k u t y m , u j ę t y m w sposób p o p u l a r n y , a u t o r k a s t a r a się p r z e d ­ stawić r o z w ó j słowackich ubiorów l u d o w y c h p o ­ cząwszy o d czasów państwa w i e l k o m o r a w s k i e g o . U b i o r y noszone na Słowacczyźnie — początkowo w y k o n y w a n e głównie z materiałów samodziałowych— różnicują się w sposób w y r a ź n i e j s z y w początkach f e u d a l i z m u , k i e d y w a r s t w y w y ż s z e zaczęły ulegać obcej modzie promieniującej z B i z a n c j u m . Różnice te p o g ł ę b i ł y się z n a c z n i e w w i e k u X I I I , g d y p o n a ­ p a d a c h t a t a r s k i c h n a t e r e n S ł o w a c j i n a p ł y w a ć zaczęli zagraniczni k u p c y z cudzoziemskimi t o w a r a m i i gdy r o z w i n ę ł o się rzemiosło, pracujące g ł ó w n i e n a p o ­ trzeby w a r s t w uprzywilejowanych. W w i e k u X V I z o k o l i c z n y c h k r a j ó w i m p o r t o w a n e są różne t e k s t y l i a i części s k ł a d o w e u b i o r ó w . Z P o l s k i n p . p r z y w o z i się skóry i kożuchy, k o s z u l e , p a s y , w s t ę g i , r ę k a w i c e , pończochy, k o b i e r c e , o b r u s y i t p . I m p o r t o w a n e t o w a r y ze w z g l ę d u n a s w ą w y s o k ą cenę u ż y t k o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z w a r s t w y zamożniejsze, p o d c z a s g d y uciskany i ubogi l u d w i e j s k i nadal poprzestaje prze­ w a ż n i e n a samodziałach. W X V I i X V I I w i e k u w u b i o r a c h w a r s t w wyższych r o z w i j a się b o g a t e z d o b n i c t w o , g ł ó w n i e h a f c i a r s k i e . N o w o ś c i p o j a w i a j ą c e się w s t r o j u s z l a c h t y i b o g a t y c h m i e s z c z a n z t r u d e m przedostają się d o u b i o r u l u d o ­ w e g o . N a p r z e s z k o d z i e s t o i ubóstwo c h ł o p ó w i z a k a ­ z y zabraniające chłopom naśladować w u b i o r z e w a r ­ s t w y wyższe. D o p i e r o w X V I I I w i e k u wieś wyłamuje się z z a k a z ó w , w p r o w a d z a j ą c n p . d o s t r o j u k o b i e ­ cego r ó ż n e n o w e części s k ł a d o w e ( j a k n p . ż y w o t k i ) i k u p o w a n e n a t a r g a c h m a t e r i a ł y , które zmieniają wygląd kobiecego u b i o r u świątecznego. B a r d z o w a ż ­ n y m m o m e n t e m w r o z w o j u s t r o j u ludowego na Sło­ w a c j i b y ł o z n i e s i e n i e p a ń s z c z y z n y i uwłaszczenie c h ł o ­ p ó w . W s t r o j u l u d o w y m zaczęły w ó w c z a s p o j a w i a ć się k o s z t o w n i e j s z e t k a n i n y f a b r y c z n e , d r u k o w a n e płótna, które d o c i e r a ł y n a w i e ś za p o ś r e d n i c t w e m t a r g ó w i h a n d l u d o m o k r ą ż n e g o . W t y m s a m y m czasie z a c z y ­ nają r o z w i j a ć się różne rzemiosła pracujące dila l u ­ KAZIMIERZ SAYSSE-TOBICZYK: (Wyd. Księgarnia, Nasza Warszawa POD W I E R C H A M I I TATR 1956) P o d h a l e i j e g o b o g a t a k u l t u r a z n a n e są w P o l s c e s z e r o k o , a l e dość j e d n o s t r o n n i e . D l a t z w . „ s z a r e g o obywatela" symbolem tradycyjnej kultury Podhala j e s t niosący d r e s z c z y k e m o c j i t a n i e c zbójnicki, w k t ó ­ r y m krąg g i b k i c h „Janosików" w y k o n u j e a k r o b a t y c z ­ ne p o d s k o k i dokoła stojącej pośrodku dziewczyny, potrząsając ciupagą, i t z w . s z t u k a l u d o w a , którą r e p r e z e n t u j e najczęściej szkatułka z r z e ź b i o n y m n a w i e k u o s t e m l u b o r l i m p r o f i l e m górala n a t l e r y ­ z o w a n e j s y l w e t k i T a t r . O t y m , że i s t n i e j e jeszcze j a ­ kaś i n n a , d a l e k o c i e k a w s z a i w a r t o ś c i o w s z a k u l t u r a P o d h a l a , m a ł o k t o w i e p r ó c z specjalistów. T r u d n o się t e m u zresztą dziwić, s k o r o dzieła M a t l a k o w s k i e g o i B a r a b a s z a d a w n o już znikły z półek księgarskich, a j e d y n y m dostępnym źródłem d o poznania „skarbów P o d h a l a " była n i e w i e l k a „ b r o s z u r k a " w y d a n a p o d t a k i m właśnie t y t u ł e m , p r z e d s t a w i a j ą c a piękno s z t u k i góralskiej w sposób p o w i e r z c h o w n y , a n a w e t f a ł ­ s z y w y . O b e c n i e s y t u a c j a n i e w ą t p l i w i e z m i e n i się n a korzyść i s z e r o k i e rzesze społeczeństwa będą m o g ł y poznać bogatą kulturę j e d n e g o z n a j c i e k a w s z y c h z a ­ kątków Polski. Przyczyni się d o t e g o książka K . Saysse-Tobiczyka p t . „Pod w i e r c h a m i T a t r " — bardzo s t a r a n n i e o p r a c o w a n a , z przystępnie, a jednocześnie dobrze n a p i s a n y m t e k s t e m , bogato i l u s t r o w a n a , sto­ 62 d o w e g o s t r o j u ; j e d n y m z n i c h był n p . szeroko na Słowacji rozwinięty w X I X w i e k u w y r ó b o z d o b n y c h c z e p k ó w . Z m i e n i o n e w a r u n k i b y t u p o w o d u j ą , że d a w ­ n y strój l u d o w y u l e g a z a n i k o w i , w y p i e r a n y p r z e z f o r m y nowsze i praktyczniejsze. D a w n e stroje t r a d y ­ c y j n e stają się j e d n a k ź r ó d ł e m i n s p i r a c j i d l a a r t y ­ stów p r o j e k t u j ą c y c h u b i o r y współczesne. Poza t y m tradycje dawnych strojów ludowych podtrzymują l i c z n e z a w o d o w e i a m a t o r s k i e zespoły pieśni i tańca. D o d a t e k K o v a c e v i c o v e j dzięki s w e m u p o p u l a r n e m u ujęciu spełnia b a r d z o pożyteczną rolę. P r z y c z y n i a się o n d o t e g o , że książka M a r k o v a , która b y ł a b y d z i e ł e m przeznaczonym przede w s z y s t k i m dla nielicznej g r u ­ p y specjalistów, s t a j e się dostępna i interesująca d l a szerokiego kręgu odbiorców. Z p u n k t u w i d z e n i a n a u k o w e g o p r a c a M a r k o v a jest n i e z w y k l e w a r t o ś c i o w a . S t a n o w i o n a bezcenną p o m o c d l a słowackich e t n o g r a f ó w p r z y g o t o w u j ą c y c h m o n o ­ g r a f i c z n e o p r a c o w a n i e poszczególnych s t r o j ó w r e g i o ­ nalnych. Problem ustawienia stroju ludowego w per­ s p e k t y w i e h i s t o r y c z n e j , k t ó r y u nas w y m a g a długich i m o z o l n y c h studiów p o d e j m o w a n y c h i n d y w i d u a l n i e p r z e z poszczególnych a u t o r ó w „ A t l a s u " , w S ł o w a c j i dzięki p r a c y M a r k o v a s t a j e się w z n a c z n y m s t o p n i u ułatwiony. A ż e b y zapoznać się ogólnie z przeszłością l u d o ­ w e g o u b i o r u , w y s t a r c z y t a m n i e m a l uważnie o b e j ­ rzeć z a w a r t e w n i e j i l u s t r a c j e . N i e k t ó r e szczegóły s t r o j u , j a k n p . częstą n a Z a k a r p a c i u i W ę g r a c h białą sukmanę z p r o s t o k ą t n y m s p a d a j ą c y m n a p l e c y k o ł ­ n i e r z e m , śledzić m o ż e m y w j e j r o z w o j u o d w i e ­ ku X V I . Znaczenie pracy Markova nie ogranicza się d o t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h n a południe o d K a r p a t . Z r ó w n ą korzyścią p r z e s t u d i u j e ją k a ż d y b a d a c z p o l s k i c h s t r o ­ j ó w l u d o w y c h , zwłaszcza zaś t e n , k t ó r y i n t e r e s u j e się K a r p a t a m i i P o d k a r p a c i e m . Z n a j d z i e o n n i e t y l k o ciekawe materiały i k o n o g r a f i c z n e dotyczące obsza­ r ó w Spiszą i O r a w y c z y rzucające s p o r o światła n a u b i o r y P o d h a l a n , a l e także i m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e d o b a d a n i a s t r o j ó w n i e k t ó r y c h g r u p podgórskich, j a k n p . P o g ó r z a n z o k o l i c G o r l i c , Jasła i K r o s n a , w k t ó ­ r y c h u b i o r z e występują pewne elementy (biała „ c u w a " ) o f o r m a c h b a r d z o zbliżonych d o t y c h , j a k i e spotykamy po drugiej stronie K a r p a t . Rss jąca n a w y s o k i m nym. poziomie artystycznym i technicz­ „ P o d w i e r c h a m i T a t r " n i e jest dziełem o charaKterze e t n o g r a f i c z n y m . C e l e m j e g o jest d a n i e c z y t e l n i ­ k o w i w l e k k i e j i czytelnej f o r m i e pewnej trafnie wyważonej s u m y wiadomości o T a t r a c h — i to za­ równo od strony przyrodniczej, historycznej, etnogra­ f i c z n e j , j a k i n a j b a r d z i e j współczesnych i a k t u a l n y c h zagadnień g o s p o d a r c z y c h . м S p e c y f i k a t e r e n u , a z a p e w n e i osobiste zaintereso­ w a n i e a u t o r a , k t ó r y należy d o g r o n a gorących m i ł o ś ­ n i k ó w P o d h a l a , z ł o ż y ł y się n a t o , że w książce na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wspaniała p r z y r o d a t a ­ trzańska i t r a d y c y j n a góralska k u l t u r a . W ł a ś c i w i e k o ­ lejność w y m i e n i o n y c h t u zagadnień należałoby o d ­ w r ó c i ć , w całości dzieła b o w i e m d o m i n u j e przede w s z y s t k i m góral — jego życie i s z t u k a . Widać to chociażby z p r o s t e g o z e s t a w i e n i a s t a t y s t y c z n e g o ; n a b l i s k o 350 i l u s t r a c j i 67°/o stanowią zdjęcia i r y s u n k i o treści e t n o g r a f i c z n e j , 17°/o zdjęcia krajobrazowe, a w pozostałych 1 6 % mieści się r e s z t a , na którą składają się i l u s t r a c j e o t e m a t y c e s p o r t o w e j , h i s t o ­ rycznej (dawny p r z e m y s ł podhalański), pokazujące s z k o l n i c t w o a r t y s t y c z n e , działalność C e p e l i i , p o r t r e t y osób z w i ą z a n y c h z przeszłością P o d h a l a i t p . �K s i ą ż k a p o d z i e l o n a j e s t n a 8 r o z d z i a ł ó w , z których p i e r w s z y ( „ K u w y ż y n o m " ) poświęcony jest p r z y r o d z i e tatrzańskiej, d r u g i ( „ P o d w i e r c h a m i T a t r " ) — h i ­ s t o r i i , t r z e c i ( „ W s k a l e i śniegu") — t u r y s t y c e , c z w a r ­ t y ( „ N a tatrzańskiej h a l i " ) — p a s t e r s t w u , piąty ( „ P o d s t a r y m isosrębem") — a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j i j e j p r z e n i k a n i u d o współczesnej z a b u d o w y Zakopanego, szósty ( „ L u d -Skalnego P o d h a l a " ) •— codziennemu życiu górali i i c h t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , siódmy zaś („Na ozwodną nutę") — f o l k l o r o w i góralskiemu, a w i ę c m u z y c e , tańcom i z w y c z a j o m . Całość z a m y k a rozdział ósmy ( „ D o l i n a m i r z e k " ) , w k t ó r y m a u t o r d a j e krótki o p i s p r z y r o d y i k u l t u r y l u d o w e j k r a i n p r z y ­ legających do P o d h a l a o d w s c h o d u , z a c h o d u i północy. P o s z c z e g ó l n e rozdziały ujęte są w perspektywie h i s t o r y c z n e j i choć o p a r t e n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , n i e przytłaczają c z y t e l n i k a n a d m i a r e m z b ę d n e g o w t y m w y p a d k u m a t e r i a ł u e r u d y c y j n e g o . Ciężar g a . t u n k o w y p r a c y S a y s s e - T o b i c z y k a n i e leży j e d n a k w s u ­ m i e n n i e o p r a c o w a n y m i p o p u l a r n i e p o d a n y m tekście, lecz w i l u s t r a c j a c h . „ P o d w i e r c h a m i T a t r " — to p r z e d e w s z y s t k i m a l b u m , n a k t ó r y składają się doskonałe zdjęcia, w s z e c h s t r o n n i e ilustrujące rozległą proble­ matykę T a t r i przyległego Podtatrza. E t n o g r a f z n a j ­ dzie t u cały szereg interesujących zdjęć p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h p a s t e r z y n a h a l i , pracę n a r o l i , o b r ó b k ę l n u , góralską architekturę d r e w n i a n ą . Słabiej n i e c o w y ­ padła p l a s t y k a l u d o w a . Dość j e d n o s t r o n n i e p o k a z a n e zostało m a l a r s t w o n a s z k l e ( j e d e n o b r a z o t e m a t y c e ARCHITEKTURA POLSKA DO POŁOWY W y d . I I W a r s z a w a 1956 r . T e k s t J a n a s t r . 5—30, i l u s t r a c j i 499, 1 m a p a . XIX zbójnickiej i d w a o b r a z y współczesne H . R o j K o z ł o w ­ skiej z s e r i i poświęconej K o s t c e N a p i e r s k i e m u ) i f i ­ g u r a l n a rzeźba w d r z e w i e (mało d o b r y c h s t a r y c h ś w i ą t k ó w ) ; s k r o m n i e też r e p r e z e n t o w a n a jest p o d ­ halańska s n y c e r k a . D o b r z e n a t o m i a s t wyeksponowane zostało z d o b n i c t w o w m e t a l u ( s p i n k i , f a j k i ) , a przecie w s z y s t k i m w żelazie — p o r a z p i e r w s z y b o d a j p o k a ­ z a n e zostało w sposób p r z e k o n y w a j ą c y piękno w y ­ robów k o w a l s k i c h na P o d h a l u i terenach o k o l i c z n y c h . C z y h a j ą c e n a l u d z k i e potknięcia c h o c h l i k i — d r u ­ k a r s k i i r e d a k c y j n y — p r z y c z y n i ł y się do tego, że n a w e t w t a k s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n y m d z i e l e znalazły się p e w n e u s t e r k i . N a r a c h u n e k p i e r w s z e g o zapisać można o d w r ó c e n i e „ d o g ó r y n o g a m i " i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiającej przęślicę ( s t r . 118), n a r z e c z d r u g i e g o p o d ­ p i s d o i l u s t r a c j i n a s t r . 141, g d z i e g l i n i a n e d z b a n k i s ł o w a c k i e i współczesna c e r a m i k a a r t y s t y c z n a ( K e ­ n a r a ) określone zostały m i a n e m „ a r t y s t y c z n y c h w y ­ robów c e r a m i k i podhalańskiej". D r o b n e t e potknięcia n i e w ą t p l i w i e zostaną usunięte w przyszłych w y d a n i a c h . Można b y p r z y tej sposob­ ności w y m i e n i ć m a ł o c z y t e l n e zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e olejarnię w Zębie ( s t r . 119). O c z y w i ś c i e w s k a z a n e t u z r e c e n z e n o k i e g o o b o w i ą z k u u s t e r k i n i e umniejszają wartości dzieła, które n i e w ą t p l i w i e należy d o n a j b a r ­ dziej u d a n y c h opracowań w naszej współczesnej l i t e ­ raturze krajoznawczej. Rss WIEKU. Zachwatowicza, M i n ę ł o już c z t e r y l a t a o d c h w i l i , g d y n a półkach księgarskich p o j a w i ł o się i r ó w n i e s z y b k o zniknęło pierwsze wydanie „Architektury". Obecnie ukazało się w y d a n i e I I , stanowiące w w i e l u w y p a d k a c h p o ­ w a ż n y k r o k naprzód, jeśli c h o d z i o sposób w y e k s p o ­ n o w a n i a skarbów architektury murowanej. Sporo obiektów, k t ó r e w p i e r w s z y m w y d a n i u i l u s t r o w a n e b y ł y słabszymi zdjęciami, p o k a z a n o o b e c n i e w n o w y m ciekawszym ujęciu fotograficznym, wprowadzono wiele pominiętych poprzednio zabytków, przybyło m n ó s t w o zdjęć d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h i p o m n o ż y ł a się w y d a t n i e ilość zdjęć ilustrujących w n ę t r z a p o ­ szczególnych z a b y t k ó w . P o z i o m szaty i l u s t r a c y j n e j j a k n a nasze m o ż l i w o ś c i t e c h n i c z n e j e s t b a r d z o d o ­ b r y , można w i ę c bez p r z e s a d y p o w i e d z i e ć , iż poznan"s k i e Z a k ł a d y G r a f i c z n e i m i e n i a M . K a s p r z a k a zdały w t y m w y p a d k u e g z a m i n n a piątkę. N i e poszczęściło się t y l k o w o m a w i a n y m wydaw­ n i c t w i e a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j . Pisząc p r z e d t r z e m a l a t y recenzję p i e r w s z e g o w y d a n i a ( P o l . Szt. L u d , r . 1953, s t r . 189) w y r a z i ł e m n a i w n e p r z e k o n a n i e , że w związku z p r z e w i d y w a n y m wkrótce I I w y d a n i e m „ ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć p e w n e k o r e k t y w d o b o ­ rze zdjęć, usunąć u s t e r k i , t a k b y część wstępna, p o ­ święcona a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j , stanęła n a r ó w n i e wysokim poziomie j a k dalsze p a r t i e omawianego dzieła". T r u d n o było o c z y w i ś c i e w ó w c z a s p r z e w i d z i e ć , że „ p e w n e k o r e k t y " pójdą w t y m k i e r u n k u , iż l u d o w a a r c h i t e k t u r a z o s t a n i e w następnym w y d a n i u c a ł k o ­ w i c i e i s r o m o t n i e w y r z u c o n a . C z e m u t a k się stało, t r u d n o wyjaśnić, n i e m n i e j j e d n a k k o r e k t y w y m a g a ł b y o b e c n i e tytuł r e c e n z o w a n e g o dzieła: „Architektura p o l s k a d o p o ł o w y X I X w . " . Jeśli p i s z e się o a r c h i ­ t e k t u r z e „ p o l s k i e j " , m a się c h y b a n a m y ś l i r ó w n o ­ cześnie „ l u d o w ą " , t r u d n o b o w i e m d o r o b e k w d z i e d z i ­ n i e a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , stanowiącej własność i osiągnięcie s z e r o k i c h w a r s t w l u d o w y c h t w o r z ą c y c h 80"/o całego n a r o d u u w a ż a ć za... n i e p o l s k i , a w i ę c nie wchodzący do h i s t o r i i p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y . J e s t rzeczą w i a d o m ą , że w społeczeństwach k l a s o w o zróżnicowanych j e d y n i e k u l t u r a k l a s e l i t a r n y c h m a p r a w o i z a s z c z y t r e p r e z e n t o w a ć kulturę całego n a r o ­ d u . O d t e g o j e d n a k odeszliśmy, z d a j e się, dosyć d a ­ l e k o . Dziś w i e m y już, że n a kulturę n a r o d u p o l s k i e g o j a k o całości składa się z a r ó w n o t o , c o zostało w P o l ­ sce w y k o n a n e za pieniądze m o ż n y c h , j a k i t o , co s t w o r z y ł s a m l u d d l a s i e b i e , w ł a s n y m i ciężkim w y ­ siłkiem. Słuszne t o s t a n o w i s k o z n a l a z i o s w ó j w y r a z w w i e ­ l u p r a c a c h n a u k o w y c h , które się u nas w o k r e s i e o s t a t n i e g o dziesięciolecia ukazały. D o r o b e k a r t y s t y c z ­ n y l u d u p o l s k i e g o u w z g l ę d n i o n y został z a r ó w n o w skryptowych opracowaniach historii sztuki, j a k i w specjalnych rozprawach z zakresu architektury, j . np. „Historia a r c h i t e k t u r y " T. B r o n i e w s k i e g o czy p o p u ­ l a r n i e o p r a c o w a n e j książce F . Piaścika. Na t y m s a m y m słusznym s t a n o w i s k u stała p o ­ przednio redakcja recenzowanej t u „Architektury p o l ­ s k i e j " dając w I w y d a n i u z w i ę z ł e o m ó w i e n i e a r c h i ­ t e k t u r y l u d o w e j oraz przegląd występujących w n i e j form architektonicznych. Jeżeli j e d n a k z p o w o d u jakichś trudności n i e można było t e g o działu w d r u g i m w y d a n i u u w z g l ę d n i ć , n a ­ leżało d l a uniknięcia nieporozumień podkreślić t o p r z e z odpowiednią zmianę tytułu. N i e można b o w i e m cofać się z r a z zajętych p o s t ę p o w y c h p o z y c j i i m ó w i ć 0 „ p o l s k i e j " a r c h i t e k t u r z e t a k , j a k b y istniała o n a wyłącznie w postaci a r c h i t e k t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h . W s w e j szacie o b e c n e j I I w y d a n i e „ A r c h i t e k t u r y " jest bardzo c h a r a k t r y s t y c z n y m d o k u m e n t e m w s k a z u ­ jącym na b r a k j a s n y c h kryteriów, którymi k i e r o w a n o się w p r a c a c h r e d a k c y j n y c h . W p i e r w s z e j c h w i l i m o ż n a b y sądzić, że usuwając architekturę l u d o w ą , g ł ó w n i e — j a k w i e m y — d r e w ­ nianą, o g r a n i c z a Redakcja celowo zakres wydaw­ n i c t w a do „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j " . O k a ­ z u j e się j e d n a k , że t a k n i e j e s t , g d y ż p r z e z w ą s k i e „ u c h o i g i e l n e " przedostało się n a k a r t y książki k i l ­ kanaście zdjęć architektury d r e w n i a n e j , głównie kościółków, j e d n a bożnica, parę d w o r s k i c h s p i c h r z ó w 1 d w a mieszczańskie d o m k i . J a k i e b y ł y k r y t e r i a w y ­ b o r u t y c h o b i e k t ó w , t r u d n o odgadnąć. B y ć m o ż e R e ­ d a k c j i chodziło n i e o usunięcie a r c h i t e k t u r y „ d r e w - 63 �n i a n e j " a l e „ l u d o w e j " . W i e m y p r z e c i e , że n i e w s z y s t ­ k o , co zostało z b u d o w a n e z d r e w n a , m u s i b y ć k o ­ n i e c z n i e l u d o w e . K o ś c i o ł y czy s y n a g o g i drewniane u w a ż a n e b y w a j ą n i e k i e d y za z a b y t k i n i e w c h o d z ą c e w z a k r e s l u d o w e j a r c h i t e k t u r y . Jeśli t a k i e było z a ­ łożenie R e d a k c j i , t o r e a l i z a c j a j e g o n i e w y p a d ł a n a j szczęśliwiej, gdyż o b o k i l u s t r a c j i kościołów i s y n a ­ gog t r z e b a b y ł o b y też dać p r z y k ł a d y d r e w n i a n y c h ratuszów, d w o r ó w czy z a j a z d ó w , a n i e należało umieszczać d o m ó w małomiejskich, w t y m s a m y m s t o p n i u „ l u d o w y c h " co i w i e j s k i e , czy d r e w n i a n y c h s p i c h l e r z y , c h y b a że już s a m f a k t przynależności d o k o m p l e k s u zabudowań d w o r s k i c h k a n o n i z u j e je n i e ­ jako i podnosi w h i e r a r c h i i zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h d o k a t e g o r i i „sztuki w y ż s z e j " . B y ć m o ż e j e d n a k , że c e l w p r o w a d z e n i a w s p o m n i a n y c h w y ż e j z a b y t k ó w d r e w n i a n y c h d o a l b u m u b y ł zgoła i n n y . B y ć m o ż e chodziło o p o k a z a n i e , w j a k i sposób w z o r y a r c h i t e k ­ t u r y m u r o w a n e j znajdują o d b i c i e w b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m ? Jeśli t e n d e n c j a została odgadnięta t r a f ­ n i e , t o c i e k a w y ó w z a m i a r r ó w n i e ż n i e został n a l e ­ życie p r z e p r o w a d z o n y , b o w ó w c z a s kościoły drew­ n i a n e o s y l w e t c e g o t y c k i e j należałoby zestawić z i c h murowanymi pierwowzorami, obok renesansowego p o r t a l u k a m i e n n e g o p o k a z a ć podhalańskie odrzwia z zastrzałami, o b o k r e n e s a n s o w y c h s z c z y t ó w k a m i e n i c mieszczańskich p o d o b n y w kształcie s z c z y t kościoła w Szymbarku, obok budynków klasycystycznyćh z wnękami ozdobionymi k o l u m n a m i — podobnie z b u ­ dowaną chałupę podlaską i t d . , i t d . M o ż l i w e j e d n a k , że decyzję usunięcia większości zabytków a r c h i t e k t u r y spowodowały m o t y w y este­ t y c z n e . M o ż e p r y m i t y w n e chałupy w i e j s k i e n i e w y ­ t r z y m a ł y p o p r o s t u z e s t a w i e n i a z n a j w y ż s z y m i osiąg­ nięciami naszej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j ? A l e w t a ­ k i m r a z i e czemuż w I I w y d a n i u „ A r c h i t e k t u r y " z n a ­ lazła się n p . m u r o w a n a h a l a f a b r y c z n a z S i e l p i W i e l ­ k i e j , której e s t e t y c z n e w a l o r y b y ł o b y b a r d z o t r u d n o w y k a z a ć , czy d w o r s k i b u d y n e k g o s p o d a r c z y z W r z ą c y nie wytrzymujący z k o l e i zestawienia z jakąkolwiek 64 I chałupą cienie? wiejską zaopatrzoną w narożnikowe pod­ T a k w i ę c o w y c h kilkanaście i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h z a b y t k i b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o znalazło się w ś r ó d a r c y d z i e ł p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j bez j a k i e g o k o l w i e k u z a s a d n i e n i a i n i e w i a d o m o p o co. F a k t , że zostały o n e w t ł o c z o n e w r a m a c h o g ó l n e g o układu c h r o n o l o g i c z n e g o p o m i ę d z y z a b y t k i m u r o w a n e n i e k i e d y z p o m i n i ę c i e m jakiegoś s e n s u w e w n ę t r z n e g o ( d r e w n i a n e kościółki z Dębna, G r y w a ł d u , S ę k o w e j i L a s z e w a znalazły się m i ę d z y s p i c h l e r z e m toruńskim i gdańskim ż u r a w i e m z j e d n e j s t r o n y a kościołem w P a c z k o w i e i c e r k w i ą - w a r o w n i ą w Supraślu — z d r u g i e j ) , t y m b a r d z i e j podkreśla, j a k b a r d z o są one tam przypadkowe i niepotrzebne. Mimo ogromnej szczupłości z a k r e s u , w j a k i m a r c h i t e k t u r a d r e w n i a n a reprezentowana jest w recenzowanym w y d a w n i c t w i e , poszczególne zdjęcia n i e stoją na n a l e ż y t y m p o z i o m i e a i wybór obiektów b u d z i czasem wątpliwości. P o ­ w t ó r z o n o nip. za p i e r w s z y m w y d a n i e m zdjęcie k o ś ­ cioła w S ę k o w e j , mało m ó w i ą c e o i s t o t n y m p i ę k n i e t e g o c e n n e g o z a b y t k u , w y m i e n i o n o n a g o r s z e zdjęcie c e r k w i z P o w r o ź n i k a dając n a m i e j s c e s t a r s z e g o , g d y w s z y s t k i e d a c h y b y ł y jeszcze k r y t e g o n t e m , zdjęcie nowe. z b l a s z a n y m d a c h e m n a d p r e z b i t e r i u m . Na m a r g i n e s i e należałoby dodać, że c e r k i e w w P o w r o ź n i k u ze w z g l ę d u na częściową zmianę b r y ł y d a c h u w ogóle n i e p o w i n n a b y ć użyta j a k o przykład r e p r e ­ z e n t a t y w n y . O w i e l e czystsza p o d w z g l ę d e m s t y l o ­ w y m i bardziej t y p o w a jest np. c e r k i e w w K w i a t o ­ niu, pow. Gorlice. W y d a j e m i się, że w p r z y s z ł y m I I I w y d a n i u „ A r c h i ­ t e k t u r y " s p r a w ę tytułu i treści należałoby jeszcze r a z b a r d z o g r u n t o w n i e p r z e m y ś l e ć i pójść bądź k o n ­ s e k w e n t n i e po l i n i i „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a ­ n e j " , bądź „ a r c h i t e k t u r y p o l s k i e j " , a l e o c z y w i ś c i e ze s t a r a n n i e o p r a c o w a n y m działem l u d o w e j a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j . Osobiście w y p o w i e d z i a ł b y m się za t y m drugim. Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8db2085edab6433cbd1e1c06aa62d2f9.pdf 16d6f8b3af33453b64ceaa1fac9dcf89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1997 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1853 Title A name given to the resource Indeksy i errata / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.471-494 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 471 Indeks A Allerhand M. 5 Ankermann B. 129 Aulard 157 Antoniewicz W. 20 21 180 341—42 Apuchtin A . 56 В Bachmann A. 74 7S 78 408 Bachofea J. J . 355 Badecki K. 66 75 Badeni 5. 5 Bagley 187 Bal S. 51 53 Baranowski A . 35, 38 Baraniecki A . 34 Bartys j . 299 Bateson G . 367 Baudouin de Courteoay J. 35 40 46 Baumann O. 357 Baomyarten A. 139 Bastian А. Ш 218 354 Bebel A . 355 Beiza W. 66 Benedict R. 128 Bernheim E . 135—6 156 Berwiński R. W. 8, 12 Bieg-eleiseo H . 35 Bielenstein A . 200 Błachnia J . 394 Boas F . 113 nazwisk Boczarówna B. 84 Bodin J . 185 Bogusławski Б. 102 Bogusławski W. 102 Borkowski B. 396 Barnemann 129 Borowy W. 22 Borucki K. 394 Both 149 Boogie С. 146 Le Bras G . 154—5 157 Broca P. 71 Brodziński K. 89 Brożek L,, 396 Braun RadclHfe A . R 111, 117 Brucbnalski W. 11 40 53 60 62 66—7 69 73—5 Bujak F . 7478 223 2 2 5 - 6 228 242 246 250 378 Bulanda E (T.J.) 32 107 368 Bularda J. 394 Van Bulek G . 112 120 Bystroń J. S. 52 72 82 88 175 342 408 С De Carpini J. 351 Champion E . 135 Chmanyński G . 395 Chodakowski Z. D . 8 12 89 9 2 - 9 4 96—106 Cholewa M. 225 250 256 Chwistek L . 173—4 Chybiński A. 7 4 - 5 78 402 �472 CiehaUki W. 396 Cierniak J . 5 Cisiewiki S. 12 5 8 - 6 0 Colviti 187 Comte A . 140 183 354 Crot du Charmer 199 Ciacki T . 101 Czarnocki A . 89 Czarnocki J . 89—90 Czarnecki K. 90 104 Czartoryski A . 93 Czekanowski 'J. 9 20 33 66 68 75 78 82 367 382 Czerwiński L . 9 12 D Darwin K. 186 354 Dąbkowski P. 78 Dekowski J. P. 393, 401 Delimat T . 84 381 Dilthey W, 359 Długosz J. 213 Dlużewski J . 392 Dobrowolski K. 82 Dobrowolski T . 164—7 172 Drews P. 152 Duglai H . 204 Durklieim E . 153 Dutkiewicz J. 394 Dybowski B. 40 76 Dyboski R. 88 Dzieduszycki W. 34 50 Dziekoński T 377 E Edwards W. F. 185—6 354 Eisler R. 149 Engels Г. 355 F Falkowski J . 4 7 9 78 409 Fischer A. 6---18 37 41 56—61 63—6 68—70 73_5 77—8 83-5 89 381 402 408 Flemiojr K. 95 Focilion 180 Forrer R, 181 Forster J. R. 352—3 358 Forster J. 352 Foy W. 129 Franko 1. 35 38 40 Frankowski E . 75 180 Frankowska M. 316 Frazer J. G . 8 148-50 Friderici 355 Friedlander M. 336 Frobenius L. 355 Fryderyk I 63 Fustel de Coulange G Gaertner H. 74 Gajek J. 13 80 - 2 84 373 404 412 Gargas Z. 42 53 Gawroński A. 74—5 Gawroński-Rawita F. 40 GilHe.on J. 84, 408 Gloger Z. 9 12 23 Gładysz M. 166-8 170 288 396 405 Gławnap gen. 91 Głąbiński S. 5 Gnatowski J . ks. 40 Gobinoau J. A . 353, 354 Gogol M. 101 Gołębiowski Ł. 8 93 Gorzyeki K. 53 Gottfried К. 393 Gottltmd E . A . 314 Gratiati 146 Graebner F. 13 112 117 118-120 129 218 348 3 5 5 - 6 366 Grey O. 208 Gródecki R. 88 Groźkonow I. 62 Gubrynowici Br. 66 �473 Guntherowa.Mayerow* A. 369 Gustawicz В. 34 4 5 - 7 226 242 H Haberlandt W. 181 Habura F. 43 Halban L. 79 81—2 135 Haltsonen S. 313 Hankiewicz 35 Heieriie J. 26 Helvetius E. A. 144 Hensel W. 374 377 Herder J. 89 352—3 358 Hirsćhler M. 43 Hławiczka K. 402 Hnatiuk W. 12 Hobbes T. 185 Hoffding H . 146 Hubert H 158 I Ickstatt v. 145 Inglot B. 378 Innocenty Ш 146 J Jacbimecki Z. 88 Jacobini E . 396 Jagiełło W. 4 7 78 Jakóbiec J . 223 226, 242 244 246 Jakubowski Z. 78 Janik M. 5 3 - 4 Janota E . 226 242 Janów J. 78 Jaroń B. 302 306 377 К Kaale Krohn 315 Kabat W. 392 Kacarova D. 407 Kadłubek W. 213 Kalina A . 10 33—42 4 4 ¬ 46 48—9 51—5 58 60 66—7 69 71 410 Kallenbach J. 11 37 52—5 57 66—7 88 Kalwin J . 148 Karłowicz J . 35—6 38 44 51 — 2 64 Katula F, 393 Kenarowa H. 395 Kielisiński K. W. 3 7 1 - 2 Klich E . 211 Klimaszewska J.241 408-9 Klimek S. 5 367 Kliraecki Z. 396 Kluk K.. 210 Kłosowski J. N. 82 KDOII M . 395 Kocka W. 3 7 4 - 5 377 Koczy L. 375 Kolberg O. 8 9 12 402 Kolbuszowski E . 35 Koller J. 66 Kołłątaj H . 9 12 101 Kolessa A. 40 Konieczny F . ks. 5 78 Kopernicki I. 34 52 Koperski F. 88 Kosiński Z. 394 Kosiński W. 224 Koskowski B. 40 Kostrzewski B, 377 Kostrzewski J . 280 2 9 3 - 8 301 374 376 377 382 Kościuszko T . 89 Kowalcryk J . 84 �474 Koiłowski L . 5 74—5 78 291 294 297 382 Krajewska J . 393 399 Kraszewski J . {. 9 12 Krezek F. 35 38 Kropiński gen, 93. Królikowska H. 394 Kryński А.П 37 55 57—9 62 67 Kulczyński I. 94 Kulczyńska J . 94 Kuraszkiewicz W. 386 388 Kurylowici J . 74 78 Kutrzebianka A. 239 378 Ł Lafiteau J. F. 352 355 Landefeld H . 369 Lasocki 76 Lecie je wski J . 51 Van der Leeuw 140 Lehmann A . 158 Lelewel J. 101 Lepavcova E . 407 Leszczycki S. 239 Leśniak R. 393 Letki M. 82 Leunan T. 185 Lieberraan F . 396 Ligęza J. 405 Lindblum A. 325 Lubecka Z 22 Lowie R 113 Lubomirski A 5 Luter M 148 Lynd R S 154 Lynd H M 154 Ł Łęczyńska A. 395 Łopaciński H . 402 Lowmiański H . 381 Łoziński W. 40 * Łukasiewicz K. 376 łlychowska S. 395 M Maciejowski W. A. 102 Majewski J. 392 Majewski W. 102 Maksymowicz M. 97 100-1 Malewski F. 94 Malicki A. 82 Malicki L . 395 ' Malina J. 244, Malinowski B. 20 110 117 125 Manninen I. 374 Manngiewicz p. Żotna 82 Martin R. 26 Matlakowski W. 239 Malusiak S. 11 45 53 66 Maarizio A. 66 68 Mauss M. 158 Mazzini J. 148 Mazur J . 43 Mehofer J . 222 Meiners 3 5 2 - 3 356 Meisen K . 153 Mickiewicz A . 97 Michalski S. 69 72 Mirabeau H. 141 Młynek J. 49 Młynek S. 43—4 47 223 242—4 246 248 Montesquieu С. L . 141 Morwitz Z. 4 Morgan L . H . 185 355 Mornet 157 Moskau A. 355 Moszyński K. 19 82 84 150 151 153 158 285 288 303—6318 382 408—9 Muhlmann W. 111—2 117-8 120127348—59 362-3 365-8 Mora wiew M. 63 Mydlarski J. 82 �475 N Napoleon В. 91 Naumenko 101 Netolitzky F. 300 Nestor 96 Niederle L. 102 382 Niemiłowicz Wl. 35 38 Niesiołowski J. 91 Niezabitowski L . E . 377 Nietxsche F . 146 Nitach K. 55 62 6 4 - 7 0 82 378 409 Norwid C . 31 Nosek S. 289 377 Nowicki F. 5 O Obrebski J. 82 Oderic i Pordenone 351 Ołpiński K . 371—2 Orońska J. 395 Osowiecki S. 22 P Papini G . 357 Parfanowic* 48 Paulaharju S. 314 Pawlikowski J. G. 7 4 - 5 Pawłów 1. 188 190 Pawłowski S. 66 Perls H . 5 7 Pessler W. 64 Petersen E . 295 Pfaler K. A . 314 Pbget J . 165 Piekarski A, 20 Pietkiewicz C . 23 Pietkiewicz K. 397 Pinard de la Boulaye H 138, 148, 153 Piwarski A . 371—2 Piwoeki K. 164—5 167 172—5 179-80 Plisehke H . 351 Pogodin M. 99 100 Pokornowa W. 395 Pokorny R. 384 Pol W. 2 2 3 - 6 250 Polaczek S. 47 Polewoj M. 97 9? Polewoj Ks. 97 Polewoj K. 105 Poniatowski S. 5 1 9 - 2 3 29 32 35 10' 108 115 Poniatowski J . 92 Popiel L-. 7 409 Poratyński J. 5 66 75 Porębowicz E . 8 56 Posejdonios 350—1 Potkański K. 40—1 45—6 53 Prażak W. 369 Prek K. 3 7 1 - 2 Von Pufendorf S. 185 Puszkin A. 101 Pypin A. 100 Q Quetelet L . A. J . 354 R Radzikowski E . 223 Radziszewski B. 76 Rajewski W. 395 Rajewski Z. A . 376 Rakowiecki I. 102 Ramułt S. 35 Ratzel F. 111 218 355—6 Rehraan A. 40 Reinfuss R. 82 222 370 Reinhold M. 315 Richthofen B. 351 Robespierre M. 141 Rolny W. 66 75 �476 Rokicki J . 395 Romer Б. 40 69 Rosiński В. 78 Ross E . А. 147 Rostafiński J . 34 382 RorjsseauJ.J 89 141 185 352 Rozwadowski J. M. 382 Róhrer J . 8 RudnUki M. 382 Ruisbrock 351 Rybowski M. 35 38 51 Rzączyński 211 Stołyhwo R. 26—7 30 32 Strzygo wski J. 180 Stadynśkyj K. 40 Suboczowa M. 405 Sulimirski T. 291 Surowiecki W. 8 102 Szkaradek R. 394 Swchmatow A. 382 Szafarzyk J. ? . 101—2 Szafer W. 76 Szyszków B. 95 Ś S Schleiermacher F.E.D. 156 Schmidt W. 112—3 118 129 217356363 366—7 Sejgnobos C . 156 Semkowicz W. 88 Setal5 E . N. 315 Seweryn T . 170 172 238 370 393 402 Shirokogoroff 365 Siedlecki M. 83 Siemiradzki J . 40 Sienkiewicz K, 93 Sikorski M. 43 Skorupski H . 394 Sochaniewicz K. 68 Soderblom 149 Sołtys M. 40 Sorel G. 147 Soureka K. 368 Spamer A. 181 Spann O. 150 Spencer H . 140 Spławiński-Lehr T. 74 378 381—2 Sta szyc S. 8 89 Stand lin 156 Stefański S. 393 Stelmachowska B. 82 163 403 Stoli O. 26 Świątkowska J. 22 32 Świeży J. 32 370 Świnek J. 45 47 49 Świstka J. 322 Sztech V. V . 369 T Thurnwald R. 127 Tiele К. P. 149 Todorowa R. 407 Treter M, 11 Troeltsch E . 153 Tylor E . B. 185 354—5 Twarecki T. 7 U Udziela S. 12 34 40—1 4 4 - 7 53 223—6 242 248 250 402 V Vaclavik A. 369 Vaihinyer H . 359 Vakarelski С. 406—7 Vasraer M. 381 Veleva М. 407 Venedykova V . 407 Vico С . 185 352 W Wach J. 153 Walczyński S. 43 �1 Walde A. 384 Wałecki A. 198 Wabjga L . 40 Wasilewski Z. 35 Wasylewski S. 37 54 Watson 188 190 Wawr żeniec ki M. 5 Webb С. J. 148 Weber M. 145 Wells С. 210 Węgrzynowicz L . 82 327 Wieciofowaki T.376 Wierciyriski S. 66 7i Wijrgere J. 156 Wiktor J. 347 Witkiewicz K. 394 Wolska M. 40 Wójcik A. 370 372 —3 Wójcicki K. 210 Wójcikowski К W 97 Wrzosek A 73 477 Wundt W. 198 190 Wysłouch B. 75 Z Zakrzewski A. 64 Zakrzewski S. 66 Żarska H. 394 Zawiliriski R, 46 Zawistowicz K. 22 82 Zborowski J. 82 399 403 Zdziarski S. 53 403 Ziółkowski W. 82 392 Znamicrowska-PriiHerewa M. 373 Ż Żejrota P. 39 Żołna-Mamigiewicz J. 82 Żarek J. 377 �t 478 Indeks nazw etno-geograiicznych A Aarhus 333 Ala-Vetela 314 Alpera 197 Ameryka 23 336 Amur 27 Andrychów 224 229 236 243-5 Australia 23 361 Azja 23 351 В Babiogórcy 222 Baczyn 223 229 250 Bajkał 40 Bałtowie 82 3 8 3 - 4 Bałtyk 384 Barcice 225 229 261 269 276—8 Barcice Dolne 261—2 Barcice Górne 261 Bayonne 324 Bączarka 245 Bącza 270 Berlin 38 60 157 Bersity 285 288 Beskid Wyspowy 256 261 Beskid Śląski 282 288 Biała 222 243 Białe Jezioro 95 Białobrzezie 395 Bialogród 395 Białoruś 287 Biskupin 176 281—2 289 290—2 294 296 300-304 306—8 Bizancjum 286 Biegonice 273 278 Bieńkówka 223—5 2 4 4 - 5 248 —250 Bieńkowice 244 249 Bierna 245 250 Bobowa 371 Bochnia 24 3 263 Bojkowie 222 «51 Borzęta 245 Borzęcinek 370 Borowa 224 229 Brenna 223—4 229 .250 283 285 Bresnowsk 91 Bryjoki 258 260 Brzeg n/Odrą 396 Brześć Kujawski 285 Brzezinka 224 250 Przezowa 245 Brzeźna 264 Brzyna 274 Buch 290 295 380 Buczkowice 245 250 Budzów 223* 224 229 232 245 2 S0 Bugaj 224 229 Bulowice 244 249 251 Buczacz 43 47 49 Bułgarzy Czarni,95 Bułgarzy Srebrni'95 Bydgoszcz 394 Bysina 232 244 249 250 Bystra 223 224 250 �479 Byszyce 245 Bytom 395 С Cahors 146 Carolath 295-6 Celtowie 282 383 - 4 Ceranów 26 Chęciny 93 Chinocz 285 Chmiel 370 Cbodyń <góra) 225 Ch obrzyn 239 Cbomranice 223 273 Chorwacja 303 Chyżówki 223 229 250 Cichori (góra) 225 Cieszyn 250 396 Cyganowice 262 Czarnogórze 303 Czarny Potok 223 261 273-4 Czechów 262 Czechy 12 283 Czernichów 223 - 4 229 Czeremosz 222 Częstochowa 93 D Dalekarlien 315 Dania 333 Dąbrowa 401 Dąbrówka 250 Derłów 395 Długołęka 263—4 274 Dniepr 95 Dniestr 222 383 Dobra 223 244—5 249—50 Dobrocierz 224 Dobrzyce 244 246 Don 95 Dorohy 95 Drawsko 395 Drzewica 401 Dubne 258 Dunaj 95 301—2 Dunajec 2*2 278 Diwina 95 E Egipcjanie 150 Eskimosi 188 Estonia 3 1 4 - 5 Europa 23 F Faleza 244 Feldkirch 69 Filipowice 224 Finlandia 183 313 Finowie 96 Florencja 146 Francja 146 156 183 232 318 Frycowa 223—4 Frydrychowice 244 249 G Gabon 225 2 6 1 - 2 Galicja 38 48 62 Gardłaki 258 Genua 146 Germanie 383—4 GlichÓw 246 Gliwice 396 Głogoczów 245 249 Głógczyce 285 Gniezno 281—3 285—6 302 304—7 375 3 7 7 Goldowie 22—3 27 Goliady 96 Gołkowice Niem. 262 Gorce 238 Gorlice 34 372 Gorzeri Górna 249 Gorzków 245 �r 480 Gorzów 395 Gostków 2 8 5 - 6 Górale 222 2 2 5 - 6 230—1 236—8 2 4 1 - 2 244 2 4 6 - 8 256 260 262—4 273 278, beskidowi 224 286, nadpopradicy 260 264 269-70 277, sądeccy 223 225 247 260—2 264 271 273—4 277 279, „twardzi" 244 Góralszczyzna 224—6 232 234 236 239-41 249 —51 Grecy 384 Grodno 91 Grossrosen 21 Gródek 93 278 Grudziądz 394 Gruszowiec 223 225 245 250 Grybów 226 244 276 372 Gubin 395 Gwinea N. 367 H Habanowie 369 Hallstatt 302 Halstia 314 Harbutowice 224 229 234 244—5 249—50 Heczmarowice 245 Helsinki 3 1 3 - 4 Hindusi 150 Hiszpanie 183 Hocznia 244 249 Holihrady 292 Homrzyska 223 Hucisko 245 Huculi 251 Hyrynsalmi 314 I lllirowie 383 Indie 146 Indonezja 351 Inwałd 244 249 Irańczycy 383-4 Irlandia 281 Istebna 223 Iwkowa 224 229 249 251 Izdelnik 245 J Jebłockowianie 222 Jachówka 2 4 4 - 5 249—50 Jadźwingowie 213 Jaik 95 Janków 285 Jankowka 245 Japonia 143 Jarosław 393 Jesienna 224 229 Jasienica 244 249—50 Jasło 244 372 Jasna 223 Jastrzębie 224 273 Jastrząbik 245 258 Jaszczurowa 224 245 250 Jstmulowio 367 Jawornik 245 Jaworzynka 223 Jazowsko 225 250 268 273 - 4 278 Jelenia Góra 396 Jeleśnia 229 Jodłownik 245 Jugosławia 10 12 282 285 288 Jurków 224 245 250 Jutlandia 281 383 �481 К Kaczyiia 245 250 Kadcza 261 273 Kalwaria 244 Kałdus 285 Kamienica 244 256 261—2 2 6 8 - 9 272 274 276 Kamieniogóra 396 Kamionka 223 229 Kaoina 223 264 277 Karlstad 324 Karpaty 222 Kartuzy 394 Kasina Wielka 223 244-5 249-50 Kasinka 225 245 250 Kasinka Maja 234 Kaszuby 379—80 Kazań 91 Kępno 395 K<tly 233 2 4 3 - 4 249 2S1 Kiczna 225 250 272 Kielce 392 Kliszczacy 222 224 Kladzko 396 Kocierz 223—4 229 232 244—5 250 Kocoń 245 Kokuszka 264 278 Kolonia 157 Koło 395 Konopnica 25 Kornatka 245 Kosarzyska 264 Kostroana 95 Koszalin 395 Koszary 224 229 Koziniec 224 229 231 250 Kożuchów 396 Kórnik 395 Krakowiacy 222 226 236 Krakowskie 232 Kraków 5 34 41 49 50 52 69 81 88 93 183 225 - 6 242 248 393 Krogulecka 278 Krościenko 222 Kruszwica 395 Krzeczów 242 249 Krzemieniec 92—3 Krzepin 285 Krzesławice 245 Krzeszowice 47 Krzeszów 223—4 244- 5 248 250 Krzyszkowice 245 Kbiąinice Wielkie 303 Księstwo Warszawskie 91 Kszczonów 234 245 370 Kurów ?32 245 Kuźnica 396 Kwapinka 245 Ł Lachowice 229 245 Lachy 223 2 2 5 - 6 230 241 —2 244 2 4 6 - 9 251 2 5 6 - 8 2 6 0 - 4 273 275 277—8, sądeckie 239 258 260 262—5 268 271 Lanckorona 236 245 Las 223 250 Lecieszyn 90 Lelów 93 Leluchów 258 Leszno 395 Leśnica 245 250 Libratowa 224 278 Lichwin 243 Limanowa 225 236 244 25J Lipnik 224 229 249 251 Lipowa 229 LiUcz 264 �482 Litomierzyce 21 Litwa 90 95 183 Litwini 213 Liwowie 9 5 - 6 Lodomeria 38 62 Lombardia 146 Lubań 396 Lnbogoszcz 225 Lublin 79 80 82—3 392 Luehaczowice 63 Lutycy 404 Lwów 5 9 35 - 8 41 50 52 56 58—60 62—3 69 70 75 81 93 243 Ł Łaba 301 382—4 Ladoga 95—6 Łącko 222 225 238 250 26?—4 268—9 272-6 278 Łemkowie 222 224 251 258-60 270 Łemkowszczyzna 239 Łękawica 224 229 245 250 Łętownią 234 Łodygowice 223—4 245 250 Łomnica 278 Łopień 225 Łososina Dolna 278 Łotwa 183 Łotysze 95 Łowicz 393 Łódź 393 Łukowica 223 273 276 Łusk 92 Łużyczanie 401 Łysa Góra 239 M Maaria Magdalena 314 Majdanek 21 Majdan Mokwiński 291 M»ków 224 250 Małopolska 224 283 Marcówlca 223—4 250 • Maszkowice 225 250 278 Mazowsze 90 281 Melanezja 20 Meszna 223—4 250 Męcina 223 229 Miechów 394 Mieszańcy 243 Mieszczera 96 Międzyrzecze 395 Mikuszowice 223 245 Mikronezja 20 Milik 258 Miłkowa 278 Mińsk 90 1 Młynczyska 225 250 261 273 Mogilnu 223 229 Mogiła 240 Mohilew 95 Mongolia 143 Morawy 63 283 369 Moskwa 91 95—7 Moszczenica 224 261 277 Mszana Dolna 234 245 Mszana Górna 245 Mucharz 224 244 245 249—50 Midltown 154 Murom 96 Muszyna 258 276 Mutne 245 Myślenice 222 225 236 244 248 Mystków 223-4 278 Myszyniec 300 N Nawojowa 225 Niemen 383 Niemcy 153 156 238 281 318 336 �483 N Niestronno 281 -3 285—6 Nieśwież 89 Nieźwiska 291 294 296—7 Nitkowa 264 Norwegia 332 Nowa Sól 397 Nowogród 91 95 Nowogródek 91 Nowotarżanie 222 Nowy Sącz 262 276 394 Nowy Targ 402 Nurmes 314 O Obidza 268 273-4 Oceania 23 Oczków 224 Odra 383—4 Obodryci 404 Ojców 303 Oka 383 Olszowa '224 Olszanka 264 370 Olsztyn 394 Omsk 91 Opole 283 286 3 0 4 - 5 396 Orawa 223 Oroczoni 23 Oroczoni—udike 27 Osleczany 244 245 Oslo 333 Ossolineum 5 73 Ostrawica 222 Ostrów Tumski 282 303 Oświęcim 242 Г p I'I Ł Ł. W P a k i a 224 245 249—50 Pale.nica 224 Palmiry 5 Paryi 327 Paszyn 224 229 Pcim 233—4 229 232 234 245 249-50 Peredil 94 Petersburg 38 60 75 91 95 104 Pewel Ślemieńska 245 Piekary 240 Pieniny 222 Pietrzykowice 250 Pigmeje 188 Pilica 93 Piotrków 370 393 Pisarzowa 223 268 273 Piwniczna 229 258 270 274 276 278 Plemieri 285 Płock 393 Podegrodzie 257 2 7 4 - 6 Podegrodiianie 263 266 274 PoHgórze 4 3 - 4 , Grybowskie 256, Rożnowskie 256, Sądeckie 256 Podhajna 89 92 Podhalanie 222 224 251 Podhale 238 247 402 Podkarpacie 183 Podlasie 26 68 Podlopień 223 250 Podobin 245 Podole 224 278 383 Podrzecze 262 Pokucie 282 Polanka 245 Polesie 295 Połabianie 404 Połock 95 Pomorze 183, Azowskie 95 Ponikiew 224 245 250 Popczyce 305 Popowice 225 261 273 277 �484 Poprad 222—3 278 Porąbka 223 245 Poręba 224 245, Mała 273, Świnna 250 Poryck 93 Potyliez 93 Powroźnik 258 Poinachowioe 224, Górne 246 Poznań 282 285 296—7 302 304 307 336 342 395 Półrzeczki 223 245 250 Praga 38 Protwa 95 Prusy 379-80 Prut 95 222 Przemyśl 7 93 393 Przydonica 278 Przysietnica 223 225 269 274 276 278 Przyszowa 223 2 7 3 - 4 276—7 Psków 95 Pszczyna 396 Ptaszkowa 223 229 Puławy 92 Pytoce 267 R Raba 225 247, Wyżna 238 Rabka 238 394 Raciborsko 245 Raciechowice 245 Radom 69 392 Rajgród 95 Ren 383 Repecko 293 295 Roczyny 224 Rojówka 278 Rosja 23 Rozdzielę 236 249 251 Roztoka 261, Ryterska 264 Równiacy 2 2 3 - 4 238 258 260 Rumunia 84 183 Ruś 244, Kijowska 286 Rusini Szlachtowscy 224 Ruśnioki 243 Rybarowke 245 250 Rybna Kolonia 296—7 Rychwałd 245 250 Rytro 225 264 270 274 276 278 Rze.zów 393 Rzyki 224 229 244—5 249 Rzymianie 384 S San 222 Sandomierz 93 Sanok 393 Santok 285 302 304 Sarmaci 384 Stary Sącz 224—5 244 258 260 262 276 Sądeczczyzna 258 Scytowie 306 384 Siedlce 278 Siekierczyna 225 229 261 Sieniawa 93—4 Sieradz 393 Sieraków 245 Siewier 96 Sidzina 249 Skeła 93 Skandynawia 315 383 Skansen 326—7 Skawce 224 245 250 Skawa 225 Skawhki 224 245 250 Skomielna 243 Skrudzina 225 278 �485 Skrzydlne 224 24S Skrzynka 245—7 249 Słopnice 225 229 250 Słotwina 242 246 249—50 Słowacja 12 363 Słowenia 303 Słowianie 23 384 Stuck 90 Stupsk 394 Soanłahti 314 Spisz 223 247 260 402 Spiszacy 251 Stadła 262 Stany Zjednoczone Am. Półn. 327 Stary Bielsk 298 Stare Bielsko 299 Stockholm 326 Straconka 223 229 Stronie 224 245 250 Stróża 223 229 249—50 Stryszawa 232 219—50 Stryszów 224 245 250 Stuttgart 348 Sucha 224 245 250 Sudety 21 Sułkowice 224 245 250 Syberia 22 27 Syrynia 298—9 Szczawa 223 250 261 Szczawnica 224, Niżna 223, Wyżna 223 Szczawnik 258 Szczyrk 223- 4 245 Szlachtowa 229 Szpota 95 Szprotawa 397 Szwajcaria 24 26 69 Szwecja 281 332 Szwedzi 266 Ś Śląsk 183 281 283 Cieszyński 223—4 Ślemień 223 Śleszowice 223—4 244—5 Śnieżnica 225 Świdnica 397 Świdnik 223 Świerkla 274 T * Taczany 224 Tambów 95 Targanica 224 229 244 249—250 Targo«zów 248 Tarnawa 224 293 295, Dolna 223—4 244 249-50, Górna 223-4 250 Tarnów 43 47 50 243 394 Tatarów 48 Tenczyn 234 245 Tenczynek 249 Tęgoborze 223 Tokarnia 245 2 4 8 - 9 Tomaszów Maz. 393 Toruń 394 Tostama 314 Trakowie 3 8 3 - 4 Trąbka 249 Tresna 223—4 Trzebunia 223 225 244 249—50 Trzemeśna 245 Trzetrzewina 264 277 Tuchów 256 Turbacz 256 Turkiestan 382 Twer 9 6 - 7 Tylicz 258 Tylmanowa 272 5 �486 Tylmanowiacy 262 Tymbark 223 225 244 250 Tyniec 240 a Ujanowice 224 Umłastów 5 Ural 95 W Wadowice 222 225 233 244 Wałbnych 396 Warszawa 20 2 6 - 7 36 62 69 71 Wenecja 146 Wengriny 251 Wałówka 223 229 Wągry 10 183 Wiatycze 96 Wieliczka 43 49 50 Wieńcierza 248 Wielkopolska 176 Wieprz 245 Wierchomla 258 Wierzbanowa 244 249 Wieś 96 Wiewiórka 224 245 Wilkowice 229 2 4 4 - 5 250 Wiikowiska 224 245 Wisła 224 239 250 3 8 3 - 4 Wiśniowa 224 245 249 Witebsk 95 Włochy 148 183 Włocławek 394 Wojakowa 224 Wola Brzezińska 264, Kosnowa ?50 272, Krogulecka 269 278, Radziszowska 245, Piakulina 223 229 Wolinianie 404 Wołga 92 ^62 384 Wołyń 94 383, W. nad Odra. 283, na Pomona 285 Woroneża 91 Worończyna 92 Wrocław 38 Wysokie 264 V Vandra 314 Z Zabrzei 272 Zachełmna 223 245 250 Zagórnik 224 229 249—50 Zagórów 264 Zagórzanie 222 Zakopane 394 Zakrzów 224 Zalesie 223 250 261—2 Zamość 392 Zarzecze 272 Zasadne 261 Zawada 223 Zawadka 223—4 244—5 249 Zbludza 223 261—2 Zbyszyce 223 229 278 Zembrzyce 2 2 3 - 5 245 250 Zielona Góra 395 Zielonka 239 285 Ziemia Krakowska 226, Nowogródzka 90, Sądecka 256 Złota 303 Zreczyce 245 Zurych 26 Ż Żeleźnikowa 225 261 273 277—8, Mała 261 Żero.ławice 245 Żmiąca 224 229 Żółkiew 93 Żuków 370 Żywiec 226 246 Żywczaki 222 �487 Indeks A Akademia Górnicza 378, Nauk w Petersburgu 95, 97, Umiejętności 37 39 45 48 76 Amt, Statistieches Amtdes deutichen evangelischen Kircheuausschusses 157 Amlliche Zentralstelle fur kirebl. Statistik 157 animlzm 140 В bacigera 233 (baćgera 234, bazgiera 233) baja 234 bęben 109 bednarstwo 283 Berliner Gesellschaft fur Aothropologie, Ethnologie und Urges chiehte 7 bezbożnictwo 139 Biblioteka Narodowa 22, Publiczna w Petersbur­ gu 100, Puławska 99 biologiim 357 błękicia 257—8 266 273—4 brama kultowa 108 braminiim 149 rzeczowy braclik 232 235 brusek 274 bruślok 260 buddaizm 143 149 budownictwo 22 96 108 176 182 2 2 7 - 8 242 281 bukiet 267 Bureau fur Statistik der Juden 157 С celender 234 ceramika 176 283 369 Cesarska Akademia Nauk, o r . AUderoia cha'upa 238 241, biskupińska 296 charakterologia 131 chata 292, o b . megaron chłopomański ruch 35 chusteczka drużbacka 268 ciasnocha 236 ciosek 257 259 265 cmentarz 109 Commission Internationale des Arte Populaires 7 cucha 234 259 (cuga 234, czocha 258) cułka 276 cuwa 372 czepiec 236 257 266 270 279 401 �488 cyfrowanie 272 сугка 269 cywilizacja 127 czurynga 109 O dach, ob. konstrukcja droga w zaświaty 109 drzewa święte 109 drzeworyty ludowe 172 174 Dziennik Wileński 99 dzwon 109 E Ecole de Louvre 336 Elementargedanken 111 etnografia 72 112 157, bułgarska 405—7 etnologia 72 112 113 186 349 350 360 etnopsychologia, 130 ewolucjonizm 110 112 140 186 355 367 ewolucjonistyczna szkoła 185 F fakty dynamiczne 113—4, etnobgiczne 112, funkcjonalne 361, statyczne 1 1 3 - 4 fenomenologizm 140 181 Fundusz Kultury Narodo­ wej 81 funkcja wytw. kult. 115 —7 119-24, grup społecznych 132, kultury 128, osobnika 130 132, zespołu 124 funkcjonalizm 107 110—1 113 116 118 120 124-6 348 357 368 funkcjonalne dane 364, odmiany 122 123,typy 122—3 128 131 G gaje święte 109 Gazeta Lwowska 37 gnbstyeyzm 139 gont 240 gorset 279 górnica 233—4 258 2 6 4 - 5 268 grób 109 grupa etniczna 115 227—8 252, kulturowa 115, podtrzy­ mująca 132-3, ura¬ biająca 133, współ­ działająca 132-3, wy¬ twarzająca 132, społeczna 115 126 133 227-8, ustrojowa 133, zawodowa 133 gunia 234 237—8 251 257 258 270 gunioki 232 274 gurmana 234 237 257 272 273—4 276 gurmanka 270 279 H hazucha 234 higiena 282 hille.bille 109 historyzm 107110-11 352 356—7 historyczna szkoła 113 118 125 128—9 holośniaki 274 (hotośnie 258 270) �489 ideologia 115—9 121-5, grup społecznych 132, kultury 128, osobnika 130 132, zespołu 124 ideologiczne modyfikacje 122, odmiany 122 123, typy 1 2 2 - 3 128 131 ideoplastyka 174 illiryjski krąg kulturowy 302 Instytut Bałtycki 7 12 403, Słowiański w Pradze 6, Śląski 404—5, Współpracy Intelektual­ nej (Paryż) 7 intencjonalne dane 363—4 К kabat 270 kadłubek 266 269 kaftan 232 235 273 kania 268 2 7 3 - 4 kapelusz góralski 269 karbiaki 257 259 261 karpie 200 2 6 4 - 5 274 277 Katolicki Uniwersytet Lu­ belski, ob. Uniwersytet katolicyzm 135 kierpce 238 257 kikle 233 knutle 211 kocioł 201 203 Koło Nauk Antropologicz­ nych we Lwowie 6 76, Koło Przyjaciół Hucułszczyzny 7 Komandorski Order O d ­ rodzenia Polski 7 Komisja Antropologiczna Polskie] Akademii Umiejętności. 6, Kom. Etnograficzna Pol­ skiej Akademii Umie­ jętności 6, Fizjologiczna Warszaw­ skiego Towarzystwa Nauk 6, Swojszczyzny Związku Ziem Górskich 370, Sztuki Ludowej 7, 10 Komitet Narodowy Polski 69 komunikacja 286 konstrukcja dachu pod stolec 239, krokwiowa 239, na sochę 291, na ślemię 291 ściany: węalowa 239, 290, 375, słupowo-plecionkowa 290, 296, 375 sumikowo łątkowa 281, 290 konwergencja 366 korona ślubna 17ó koszar 251 kowalstwo 286 kręsfi kultirowe 129 363 367 kryterium formy 111 366, ilości 363 366, jakości 366, ważkości 3 o 0 - l , ogólnego prawdopoJobieństwa 366 Krzyż Komandorskiego Or­ deru Św. Sawy 7, Złoty Zasługi 7 к utt 109 150 158 kul tufa 126 7 110 130 219 345 50 365 materialna 112 126 ciuchowfl 112 126 ч �490 społeczna 126, ceramiki grzebykowej 385, malowanej 291 294, sznurowej 291 295 385, wstęgowej 384, lipicka 296—7, łużycka 2 9 3 - 4 302 385, mustieryjska 212, oryniacka 212, szelska 212 kulturowe zespoły, ob. ze­ społy maszkary 176 matriarchat 140 megaron 294 metodologia etnologii 112 miejsca kultowe 109 Ministerstwo Oświaty 226, WyzDań Religijnych i Oświecenia Publicz­ nego 81 mitologia 22 100 mity 150 mit apokaliptyczny 147 „Kulturelement" 120 kultury zasadnicze 23 109 113 128—9 kurpiele 276 Monarchia Austro-Wegierska 59 69 monoteizm 140-1 most w zaświaty Ю9 muzea ludoznawcze 48, 316, 392 L lak 246 lejbik 232 literatura ludowa 13 89 ludozuawslwo 47 7 1 - 2 75 152 159, czeskie 13, polskie 50, religijne 1 5 2 - 3 Lwowskie Towarzystwo Naukowe, ob. Towarzy. stwo Ł loktusie 236 łowiectwo 187—9 1 9 2 - 3 195—8 2 0 1 - 3 281 łódź kultowa 109 M macherzyna 270 magia 22 148 150—1 158 170, księżycowa 109, słoneczna 109 magierka 234 maik 176 modlitwa 158 « г ' ' О п в Ь е 31S, 321, skansenowskie 333, 237 371—2, Etnograficzne U. S. B. 373, Etnograficzne w War­ szawie 7, Nordiska Museet 326 Norsk Folken 333 Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie 27, im. Szewczenki 48, Sztuk i Tradycji Ludo¬ wych w Paryżu 318, United Staates National 27 N narzędzia rolnicze 96 280 rybackie 280 nawołok 276 neobuddaizm 139 neopogenizm 139 Nordiska Museet, ob. Muzeum Norsk Folken, ob. Muzeum �491 Ó obiekty kulturowe 114-6 134, społeczne 114-6 134 obrzędy 90 103 109 odzież 23 ofiary 158 ołtarz 108 opryma 264 ości rybackie 374 P paleolit 212 parzenica 258 Patronat Polskiego Przemystu Ludowego 7 pazdur 408 pieśni ludowe 90 pisanki 109 176 plóciennice 233 pochodzenie Słowian 84 386-8 pochówek 22, 108, p. paIowy 108117, pochówkarze 109 podaqia 90 podcień 290 podłaźniki 176 401 polidemonizm 140 Polska Komisja Sztuki Lu­ dowej, ob. Komisja Polski Atlas Etnograficz­ ny 408—12 Polski Związek Zachodni 379, Komitet Narodowy, ob. Komitet Polskie Towarzystwo Etno­ graficzne, ob. Towa­ rzystwo Towarzystwo Etnologiczne, ob. Towarzystwo Towarzystwo Oriental!, styczno, ob. Towarzy­ stwo Polskie Towarzystwo Pre­ historyczne, ob. Towa­ rzystwo Towarzystwo Przyrod­ ników im. Kopernika, ob. Towarzystwo polatka 194 portki, ob. spodnie potrzeby 232 protestantyzm 145 przesądy i zabobony 141 155 psychologia rasowa 130 przygotowanie żywności 281 R rańtuch 267 religia 22 135 137 144—8 150 152-3 religioznawstwo 157 Rosyjska Akademia Nauk, ob. Akademia rośliny jadalne 305 307, przemysłowe 306—7 rozstaje 109 ryjek 234 rzemiosło 282 rzeźba anaturalistyczna 165 S schizmogeneza 367 sercówka 271—3 serdak 266 263 sieć łowiecka 214 siutaź 266 sobótka 103 socha—zasięg 409 SocietĆ d'Anthropologic de Paris 71 spancyr 266 spodnie „bukowe" 232, „fuzyjkowe" 232, wałaskie 232, 238, 274-75 �492 społeczeństwo 134 eros 2 5 8 - 9 263 265 Statistisches Amtdesdeutschen evangdischen Kirchenausschusses, ob. Amt statyka 115—6 statystyka kościelna 156—7, T Tow. Historii i Starożyt­ ności Rosyjskich 99, Historyczne we Lwowie • 6, Krajoznawcze 49, Literackie im. Adama Mickiewicza 6, Ludoznawca 9—11 33 - 4 1 43 45 49—54 60 6 4 - 5 70 72 7 5 - 7 79 81—3, prezydium 36, zarząd 36 40,- bi¬ blioteka 8 9 50—1 61 7 6 - 7 80 85, archi­ wum naukowe 85, sta­ tut 417-24, oddziały Buczacz 50, Chrzanów 46—7 50, Kraków 46 49 50, Łańcut 50, Pil­ zno 50, Podgórski 46 50, Rzeszów 50, Ta­ tarów 49—50, Wieli­ czka 44. Wykaz człon­ ków prezydium 8 5 - 7 , członków zarządu 86 88 415, walnych ze­ brań 412—5, Ludoznawcze Bułgar­ skie 406—7, Naukowe im. Szewczen­ ki 101, Naukowe Lwowskie 43, Muzeum Etnograficzne- testy 1 6 5 - 7 tkactwo 176 283 totemizm 117 Towarzystwo Etnograficz­ ne Polskie 73, Etnologiczne Polskie 11, 71, Etnologiczne w Paryżu 354, Geograficzne we Lwo­ wie 6, Krakowie 6, Naukowe we Lwowie 6, Naukowe Warszawskie 27, Orientalistyczne Polskie 27, Przyrodników im. K o ­ pernika 34—5, 70, 73—6, 81, Prehistoryczne Polskie 374, wyznaniowa 156 stępa 409 strój 96 227—8 245—6 256, weselny 372 struktura kultury 127, osobnika 130, 132 wytw. kult. 115-7, U9-25 zespołu 124, 132 strukturalne odmiany 122-3, typy 122-3 128 131 sukmana 234 237 suknioki 232 274 siczudła 109 szewstwo 286 szintoizm 143 sztuka ludowa 13 163—5, 168 171—6 179-83 368 ściana, ob. konstrukcja ś ślakownicy 198 śparogi 408 Święta huśtawkowe 22 �493 Prehistoryczne w Рок naniu 6, Przyjaciół Nauk w L u ­ blinie 370, Przyjaciół Ossolineum we Lwowie 6, Tatriańskie w Zakopa­ nem 7, Warszawskie Przyjaciół Nauk 94 transport 23 turoń 103 tursaansydao 313 typy budownictwa 108 (go¬ spodarki 227) U United Staates National, ob. Muzeum Uniwersytet Jagielloński 378, Jana Kazimierza 9 (Za­ kład Antropologiczny 61, Zakład Etnologi­ czny 61), Katolicki Lubelski 83, Marii Curie Skłodow­ skiej 83 ustrój, yruntowy 227, społeczny 23 112 W wafenrok 266 wangierka 401 wątki zdobnicze 174 westki 232 wetuła 251 węzeł rycerski 269 271 273 wieczerza wigilijna 171 wierzenia 13 141 145—7 150 wóz kaltowy 109 wróżbiarstwo 150 wytwory kulturowe 119-21 123 125—7, geneza w. k. 107-8 110 112 wywijoki 232 wzgórza 109 V Vratya 109 Z talatace 266 zasięgi bałtyckie 34, fińskie 84, trackie 84 zaślubiny 171 cawijaki 265 zespoły kulturowe 113 123 130, podtrzymujące 124, współdziałające 124 126, wytwarzają­ ce 123, warunkujące 126, zawodowe 126 zwyczaje ludowe 90, 385 Ż iupan 268 �1' 494 E R R A T A str. wiersz 39 45 49 55 96 103 111 121 141 142 144 146 149 159 160 174 191 194 198 199 200 204 221 229 233 234 240 304 318 352 355 359 370 402 i L 22 32 18 23 3 14 4 17 9 36 17 15 2 11 17 23 32 27 19 9 31 5 30 22 5 1 35 5 24 27 16 11 17 1 10 18 15 3 j e s t 1990 zniechęceniem organizacyjnym odziału restykcyj miać co meteriai zwolennnik ne reformatorowi?. dokrynaloą m.jętności. Graviana Odpadnięciem mniemam, nabal Gold n sktoność d£wieków .» 1-УЙ chmuchnięc.ach ckych yego ze wików. karlpe u pomoże.23 a Jasiona sukmany. mapa 6Д' krakowskim krakowskie hordednm wie. samkramentów -owie wczucie, się •kami „Rrzekome p o w i n n o b y ć 1900 zniechęceniem organu асу jnym oddziała restrykcyj miał usunięte materiały zwolennik na reformatorowte, doktrynalną majętności". Gratiana Odpadnięcie mniema nadal Golden skłonność dźwięków." lekkich muśnięciach czyhającego usunięte wilków. karpie pomoże"." ra Jesienna i sukmany. mapa 2 . » Krakowskim Krakowskie hordeum więc sakramentów -łowię wczucie się -mi „Rsekome � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd3879e575c3005f8924cdc592dbba4.pdf 1b99b3ad98929970544c92dd56a4734f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1996 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1852 Title A name given to the resource Summary / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.425-470 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 425 SUMMARY A la memoire du Prof. Dr. Adam Fischer I Redacteur en chef du „Lud" (Peuple) secretaire de „La Societe etnographique", professeur d'ethnographie et d'ethnologie a l'uniwersite de Jean Casimir a Lwów, membre de Г Admini­ stration centrale de la „Commission internat!ocalę des Arts Populaires" et de beaucoup d'autres soeietes scientifiques et d'utilite publique en Pologne. Le 22 deeembre 1943, mouirut prematurement a Lwów, le prof. Adam Fischer, ne en 133S a Przemyśl, La cause de за mort etait l'epuisement general occasionne par les : е т р э si durs depuis 1'eclat de la guerre en 1939, ainsi que le manque de nouiriture et т е т е la famine, supplee aux souffrances moraoix pendant les aamees d' occupation aliemande. Malgrć les temps durs et les conditions penibles, le prof. Adam Fischer eu le talent de sauver du Г orage de la guerre — la plus grandę partie de la bibliotheque et les archives e n t i ­ res de la „Societe ethnographique". Gagnant son pain pendant ce temps, comme teneur de livres, dans un magasin de bois, i l avait acheve une serie des travaux scie-ntifique.s et d'esquisses biographiques, commences avantla guerre. A ce cycle appartient la monograph i e de Zorian Dołęga Chodakowski, "le premier ethnographe polonais (imprimee dans le t. X X X V I du „Peuple"). ', I I La productivrte scientifique d' Adam Fischer oontenait tous les domaines d'ethnographie et d'ethnologie. Elle comprenait aussi les problemes d'histoire au point de vue de la civilisation. L"ef£et de son travail assidu comtierat plus de 160 positions bibliographique et plus de 700 articles, critiques et rapports. Parmi les grands travaux d'Adam Fischer, meri'tent иле consideration sp6ciale, les monographies. i & �426 „Les usages funeraires du peuple polonais" — etude comparce, bwów. 1921. „Les Ruthens" ebauche ethnographique des Ruthens. Lwów. 1928. . „L'ethnograpbie Slave" 1. partie - Pclabianie, Lwów. 19.41. 2. partie - les Lusaiiens. Lwów. — Warszawa. 1932. „Uethnopraphie de ia busse ance..ne\ Gdynia. 1937. En anglais: „A reconstruction of ar.ehnt Pm>s.en Ethnography" (Baltic and' Scandinavian Countri.es. I I I . 441 — 449). „The Cassubia-n C i v ; L , a i i '. Pari if. Ca.subian and Polish Etnography, a comparative Study, London, 1935, avec la preface de Bronisław Malinowski, prof, d'astrophologie a l'umversite de Londres. Avec le prof. Adam Fischer la science polonaise a perdu non seulement un ethnographe eminent t un organisateur des travaux oollectifs de premiere oroLre, mais avant tout un Homme, dont le trait dominant c'etait HUMANITAS. № e Joseph Gajek In memory of an eminent Polish ethnologist Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the losses which Polish culture suffered through German extermination the destruction of what is called i n l e l l i gents-La comes in the first place. One of the many victims of this hecatomb was the eminent Polish ethnologist Prof. St. Paniatowski wtho died i n a concentration camp in 1945. ' ">. ' '! 3 He was arrested in his flat m Warsaw, in November 1942, detained for several months- in the Pawiak prison, transferred to the hard work camp at Majdanek, finally, in the spring of 1944, he was sent off to a camp i n Sudetenland. Here, after a half year's stay, he died in his 61st year at the end of January 1945, a' few weeks only before the allied forces relieved the camp. j 1 J 1 J | �427 He was born on October 6th, 1884. After finishing his srecm.dary school in Warsaw he studied from 1902—1905 mathematics, physi.cs and technics at the Warsaw School of Politechnics. As the school strike and the boycott :zi Russian schools didn't allow him to continue these studies he completed his knowledge of languages, ancient :and modem. "political disturbances preventing further studies in his own country, he joined in 1906 the philosophical faculty at the Zu­ rich University, Here he undertook the study of anthropology, his work being guided mainly by Martin, the anthropologist, the ethnologist Stoli and the piehistorian Heierli. I n summer of 1911 he received a degree of a Philosophy. Doctor w i t h honours at the Zurich University. Being back in Poland he begins in 1912/13 his scientific career as an assistant in the anthropological laboratory of the Warsaw Society of Sciences. Early in 1914 he established an efthnalogica't laboratory dependant on the ethnographical colle­ ctions of the Warsaw Industrial and Agricultural Museum. In May of 1914 the U. S. National Museum of Washington D, C. asked him to join the scientific expedition charged' w i t h anthro­ pological and ethnographical studies in the Amur land, Eastern Siberia. The tribes on the lower Amur and on the Humgari were the particular Object of his studies. The war stopped his work awl became back to Warsaw in the autumn of 1914. When the Russians left Warsaw in 1915 the Central Social Commitee and the Warsaw Society of Sciences charged him to take care of the library which was to be the University's. The University having beaa established he became this library's di­ rector. As this job did not leave him time enough for his scienti­ fic work, he resigned of his position in autumn of 1919 and undertook i n the Anthropological Institute of the Warsaw Scien­ tific Society to manage the technological division, also after it had grown into an independent institute. In July 1920 he joined the ammy and took part i-rv the cam­ paign as private i n the 3d cavalry wire company. After this brief war interruption he returned to his chair of ethno- �428 graphy which he had taken i n 1916 at the Universite libre of Warsaw. He remained its professor until in 1934 he was appoin­ ted professor extraordinary at the Warsaw (state) University. ' I n 1914 he became a collaborating member t the (Polish) Academy of Sciences i n 1915 actual member to the Warsaw Society, i n 1915 active member to the Polish Oriental istic So­ ciety. 0 r Since 1921 he publishes with prof. Stolyhwc- the Archives of the Anthropological Sciences and is there chief editor in the ethnological section. Besides popular articles, critics and translations which appeared in different periodicals he published 27 works, six of them in German, one i n English, two in French. He has left plenty of materials for further works and very rich card indexes. Two works are almost ready for pi ail: the first about methods proper in ethnology lor the study of creation investigated to its origins; the second about experiments taken, during seances w i t h Ossowiecki and concerning prehistoric*! cultures. His fellow professors acknowledged hiim to be the best specia­ list i n the field of general ethnology. A historian of culture has left us who among his colleagues and students w i l l always be remembered as a man of high i n ­ terior culture, as a true Christian humanist. This is the greatest loss for our times wchich for culture's sake need creative minds so badly. Fr. Edward Bulanda S. J . The fifty years of the Ethnographical Society by Prof. Dr. Jan Czekanowski On Nov. 22, 1945, at the 50th anniversary of its existence, the Ethnographical Society, after the war catastrophe, started anew its activity. The Lublin Catholic University was for this i ' • �429 time chosen as the Society's seat. The 21st general meeting was held there and decided to take up again the Sociey's scien­ tific researches and publications. The programme accepted by the new board includes: the resuming of the publication „Lud" (The People) counting 25 volumes printed before the war; of the „Prace Etnograficzne" {Ethnographical Treatises) with 5 vol. printed up to now; moreover the publication of „Prace Etnolcgiczne" (Ethnological Treatises) and the preparation of a new Polish ethnographical atlas. On. starting a new period of the Ethnographical Society's activity let's go back and see what it achieved t i l l now. As far back as 1891 Seweryn Udziela (1) had the idea of founding an Ethnographical Society, but it came to life only on Febr, 9, 1895. I n the same year appears the 1st vol. of the „Lud". A t almost the same time all over Europe different ethnographical periodicals are founded like the „Zeitschrift des Vereins fur Volkerkunde" (1891). „Dania tidsknift for folkemal og folkeminder" (1890), „Сошку Folklore" (1890), „Bulletin de Folk-lore" (1891) and others. Despite the lack of independence Polish science didn't allow itself to be left behind i n that field. Although a teacher, first of all, has had the idea of founding an Ethnographical Society, he was sup¬ ported with much favour and activity by Polish scientific cir­ cles. Antoni Kalina (2), Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Hen­ ryk Biegeleisen (3) were the pioneers who at once raised to a high level the new founded Society. The Ethnographical Society found a special support in the Lwów University and this collaboration gave good results mainly as for publications; i t allowed the Society to survive many a crisis and difficulty. The Society's first president and editor of the „Lud", A n ­ toni Kalina, a philologist of great merit, applied to the perio( i ) Tadeusz Seweryn „ S e w e r y n U d z i e l a " 24. ХГГ. t 3 5 7 - 16. I X . 1537, „ L u d " X X V , p. J — 17. (2) J. Leciejewski, „ Ś p . A n t o n i K a l i n a " , „ L u d " , v o l . X I I . (3) Józef Gajek, „ H . Bicgelciserrs ethnographical a c t i v i t y " , i n the collective p u b l i ­ cation „ H . Biegeleisen", L w ó w 1 9 3 Й. �430 dical a method and a strictness proper to philology. He set up the Society w i t h iron energy and cared for its organization so well that during his presidency the Society reckoned 825 members. By hie enthusiasm he afforded to stimulate the zeal of his friends, to arise the interest of the public, to secure the collaboration of scientists of different specialities. He sent about questionnaires in Polish and Ruthenian and lifted the periodical „Lud" to a level corresponding to his eminent men­ tality. With A. Raima's illness began the first difficulties of the Society. The next president, Józef Kallenbach, professor of literature at the Lwów University, had not ail the qualities of his great predecessor. As editor of the „Lud" he filled it with too much literary stuff, so his five years long presidency wasn't very fortunate for the Societv. , ] •! j -i The same can be said of Adam Kryński, the third pre¬ sident, professor of Slav languages who wasn't able, either. I to suggest new ideas to the Society, still young at that time. ! This gap, however, was filled by somebody else, since it was '! just the moment when the then very young Adam Fischer \ began his activity for the Society's sake' Although during the 1 33 years of his membership he always was the Society's sccre1 tary never its. president, the Society owes him in the first 1 place its greatest later achievements" Since Adarr. Fischer was i elected the Society's secretary the president's functions becaJ me a mere honour as in fact the leadership was in the hands of .1 the new secretary. He brought order into the Society's Щ finances, he succeeded in publishing the „Lud" regularly; Jj this helped to exchange it w i t h advantage. Being for Jj long the periodical's editor he raised it to a high scien- щ tj.fic level and gathered a library. I t so happened that the ele- - И с lion of э. new president became for the Society a matter of Ш less importance. Nothing special can be said, either, about the -JB new president, Wilhelm Bruchnalski, besides the fact that he let Jfl the periodical be filled w i t h literary �431 ever, the years of the first world war, but the energetic se­ cretary, despite various difficulties, succeeded in publishing the X X t h vol. of the „Lud" i n the besieged and bombed city of Lwów. After this began the 19 years long presidency of Jan CzekanowsH, professor of anthropology. He supported Adam Fischer's activity, guided him in his endeavour to ob­ tain the right of lecturing and by so doing he helped the man of so much merit in the field of ethnography t j become professor of ethnography and ethnology at the University of Lwów. In this peiiod Adam Fischer -set up vast scientific inter­ national relations, supplied the library with a gieat many of books, gave the „Lud" a distinctly shaped physiognomy the essays and treatises holding on strictly to ethnographical and ethnological subjects; inasmuch method is concerned the h i ­ storical and migrational was applied, The Society's prosperous development was hampered by world war I I . I n the storm it brought abcut many of its emi­ nent members were missed or lost their lives, among them the so very distinguished professor Adam Fischer who was, how­ ever, able to save the Society's whTe archives and the bigger part of its library. As soon as the conditions became favourable foi starting anew the Society's activity, its former president, prof. Jan Czekancwski, got in touch with the living members of the •Society and summoned them for the 21st general meeting on Nov, 22, 1945, this time to the Lublin Catholic University. The change of the Society's seat was v:ted. The members of the new board are: president, Kazimierz Moszyński, professor of ethnography and ethnology at the Jagiellon University (Kraków), the m e t eminent of the living P.tlkh ethnologists vicepresidents.. Prof. Jan Czekanowski and Prof. Leon Halban; secretary, Prof. Józef Gajek. After-a six years break the pre-war activity was renew­ ed and the Ethnographical Societv entered a new 50 vears period. �432 . 2orian Dołęga Chodakowski. Dec. 24. 1774 — Nov, 17. 1825 by Prof. Dr. Adam Fischer The second part of the X V I I I t h century brings about the downfall of ideals proper to early modern times. Ста this back­ ground there appears with much distinctness and beauty the f i ­ gure of Adam Czarnocki, known by the pseudonym of Zorian Dołęga Chodakowski ,the forerunner of studies i n the prehistory of Slav peoples. His youth, „proud and gloomy", marked by the spell of Napleon's matme, was full of adventures. He spent i t on roamings through the immense spaces of tsarist Russia and through his own country and brought thus to maturity his interest for ethno­ logy. Herder, mf-y be, has had his part here and also Rousseau who imagined pi;, history to have been a period of the most per. feet liberty and equality. These were, besides, the times of ro­ manticism reaching for new spheres of feelings, the sphere, mainly, cf what the people's experiences are. Such factors for­ med the tastes of the prisoner, the soldier, the exile. The need for reaching , synthesis and for setting limits to problems by way of comparisons placed on a largo scale commanded a vast study considering the whole of the Slav area and dealing with pro­ blems as far as is concerned their extent in time and space. Thus had ',0 be discovered whatever had been preserved from the ancient Slav wot Id as well as the currents bv which its life was moved. These interests owe their rise to chains of slaverv and to the necessity these chains commanded to take refuge in merry and surmy times. a Even his first written work, without being based on large scale studies and researches, stresses the idea of Slav unity in prehistorical times. The conviction of this unity tunas into evi­ dence after the author had covered five (Russian) governement districts from the Livish and Filrmish coasts as far as Twer and �433 Moscow. It's here the fstowing adea gets hold of him: „one has to go and to enter humbly the peasant's thatched house i n vari­ ous distant countrysides, .cne has to share his feasts, his ga­ mes, his various adventures. There, in the smoke overclouding the heads, ancient rites may still take shape, old airs may be sung and among native dances names of ancient gods may be overheard." He sets himself about the research of these for­ gotten gods with obstinacy and passion, he takes delight m po­ pular songs; his collection, reckoning exactly 1017 items, is i n those" times one of the largest and one, we must remember, the Russian science took advantage cf as well as, though indirectly, writers of the size of Pousbkin and Gogol. The dynamics of his undertakings may be shown most di­ stinctly by the plan he set at work on March 18, 1820 to gather materials by visiting Slav countries. The journey was planned to begin from the Neva, upwards to the Old Ladoga Lake and should continue through Great Novgorod, the Wołga, the Divna, the Dnieper, the Moskva, the Protva sources and then southwards to the farthest Taurique castle. I t should guide him further through the Azov coastal country to the D o n estuary, back northwards to the WhAe Lake and the N u n n t m Dvina, then through the Wolga aid Kostroma to Tambow and eastwards as far as the Silver Bulgarians and the Oural Mountains. The next stage iwias to cover the area between the Lithuanian bonder region and Rajgród in the Kingdom of Poland, Stare Dorchy in the Bobruisk district, the estuaries of the Dniepr, the Dniestr, t h Pruth and of the Danube, the latter inhabited by the Black Bulgarians. I n the area thus traced he was i.o gather as well ethnographical materials as typonomastical and archeologioal. e •He was able to visit only five government districts. Like his fellows, pioneers of a new scientific path, he gathered his materials with very much intuition and has founded, in fact, the science of Slav antiquities. Those most distinguished In this field, Lubor Niederle for instance, work i n the limits of his conceptions. We must emphasize here the fact that Chodakowski'e �434 method in working .out typancmiasttcal materials, being quite mo­ dern, is applied with much, -zeal t i l l our days and is apt, even now, to bear many a bold hypothesis; those may be subject, alas, to mamy doubts and easy mistakes. Still mare interesting is his originality in putting forward the supposition that culture, spi­ ritual and social, preserves most durably traditions of bygone' and .ancient times. It's jusst on that way that modem ethnology tries to solve its most fundamental problems. His publications weren't many, i n all about seven, essays and treatises. Papers left as manuscripts are, in return, too volu­ minous to have been possibly worked out by a single man. Just out of this arose his tragedy, the tragedy of a pioneer building new roads for future scientific generations and falling on that very road exhausted by a superhuman strain. I The moral judgment about Chodakowski must also be fa­ vourable. As Poland in -those days lacked an institution able to support his huge plans, he was dependent, as for his financial means, on the scientific centre of St. Petersburg; he wrote, ho­ wever, to his country т е л : „as I'm always longing for you, I ne­ ver ought b have left you, but my honour requires that .sacrifice that, I'd say, is boundless. To have parted with you gave me, for many a time, much sorrow and I felt the full pleasure of what it means to be in the bosom of one's -own people". [ I i j t jj • ; jj l| j|i [!! Carved all of a piece he didn't know compromises nor d i d he indulge in any deviations from the end proposed. To this he terabd ^ i t h zeal, dreading no sacrifices of his own self от of his people. There were mistakes in his works, there was a onesided sysfematizatioo. Nevertheless, even his first treatise, called a poem for the young genera-ion, exercised a gieat influence on his con temporaries. Although the Vi Ina University reproached him the lack of a solid scientific preparation, his works had a more lasting value than many others whose authors possessed that preparation. Science, indeed, like the artistic genius, has an urgent need of new ideas, of a substance always new and living. Those alone may produce a rich seed and a manifold harvest. �435 Methods for the study in origins of cultural creations in ethnology by Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the papers which the late Prof. Stanisław Poniatow­ ski proposed to complete and to publish, we find a detailed sche­ me for a large scale work entitled „Mahavrata". This s the name of a great Hindu feast and the explanation of its ori­ gins is the author's starting point for the study cf many "other cultural creations. He begins, therefore, his Mahavrata by a methodological chapter pointing to the importance due to the question of origins of different cultural creations for ether ethnological problems; he shows then how this particular question is to be solved. : Chapter I I : Chapter I I I : Chapter I V ; Chapter V : Chapter V I : Chapter V I I : Chapter V I I I : Chapter I X : Main types of building and the pala building. Mam types of burying and the burying on pales. Technics of capital punishment as deri­ ved from burial ceremonies. Buildings derived from burial ceremo­ nies and from clubs: 1. the altar, 2. the chapel, 3. the worship gate, 4. the tem­ ple, 5. the tavern. Worship places connected w i t h burials: 1. tomb and cemetery, 2. little squares, 3. crossroads and boundaries, 4. sacred woods and trees, 5. hills, 6. the bridge, the road beyond. Mahavrata. Vratya (burial masters and their diffe­ rencial). Petty things derived from burials, burial masters and dead people: 1. bille bille, the drum, the bell, 2. the worship boat, �436 3. the worship car (hearse), 4. the puppet, 5. tomb monuments, 6. the dpvecot, 7. painted eggs, 8. stilts. Chapter X : Gods derived from burials, burial mas­ ters and dead people. Chapter X I : Points i n annual burials. Chapter X I I : Points in the worship and magic of the sun and moon as derived from ' burials. Names derived from burials, burial masters and dead people: 1. materials, 2. links, 3. linguistic layers and cultural layers. Chapter X I I I : Chapter XIV: rites as derived from Conclusions: 1. Critique in fundamental cultures, 2. Prospects of a new concep­ tion of cultural development. PART I: METHODS F O B THE STUDY IN ORIGINS OF CUL­ TURAL CREATIONS IN ETHNOLOGY. Introduction. The question as to how different cultural creations arose and developed was, till the beginnings of our century, the main point of interest. Lacking proper and uni­ versally applied methods modern ethnologists, however, took a different attitude on their behalf. Extreme stands were ta­ ken by functionalists and, on the other side, by followers of historism. Functionalists take interest in different cultural creations only as in components of major cultural complexes; they don't see any necessity to study the origins and the development of a single cultural creation by investigating the various forms it had in different cultures. Representatives of the historical school looked on this problem in a different way. They understood the necessity to work out methods proper for solving the question of origins and development of single cultural creations. They started' with �m 437 the test of form due to Ratael. First off all, however, they were busy to work out, by means of methodology, the problem of d e v e l o p m e n t leaving in the background that of origins. The latter is treated in quite an incidental and unsatisfactory way by three handbooks of ethnological methodology, those of Graebner's, van Bulck's and W. Schmidt's. There's no mat­ ter for surprise, as ethnology in this period just laid its me­ thodological foundations. Author wants first to help a rational amplification of ethnological methods,so as to make them serve all principal parts of ethnology and not only a few of them, those especially which are an object of interest for one school or another. Then he tends to emphasize the importance due to the problem uf origins of different cultural creations. That's why he deals at first w i t h the division of ethnology's sphere and w i t h the mutual relations existing between its chief parts. By so doing he makes easier the discernment of gaps which the ethno­ logical method showed t i l l now. D i v i s i o n o f e t h n o l o g i c a l facts. The partition, generally accepted by the end of the X I X century, in ethnology w i t h material, spiritual and social cul­ ture on the one hand and in ethnography on the other proved to be too narrow for historians and functionalists as well. A l l the facts studied by humanistic sciences in their lar­ gest conception which comprehends also social sciences, can be divided into: statical facts: objects, their relations to their milieus; dynamical facts: changes i n objects, changes i n the relations of objects to their milieus. ' This distinction between objects and processes is not al¬ ways correct i n humanistic sciences; many sociologists, for instance, and ethnological functionalists as well deal w i t h relations between objects, e. g. social groups, as i f they were bare dynamical facts; this method, however, is not the best �438 to explain those relations exactly. Not before we have con. ceived statically a complex of objects and relations, 'can we understand the dynamical processes arising between them. • Objects. Objects of humanistic sciences are either human societies as composed by groups and individuals or cultures particular to such societies and composed by cultural creations linked together into most various complexes. Hence the d i ­ vision into: cultural objects: creations, complexes of creations, cultures, i . e. creations linked together into larger units like cultures of tribes, peoples, territories; social objects: individuals, groups, societies, i . e. social groups linked together into larger units like tribes, peoples, nations. The link between objects cultural and social is as tight as between statics and dynamics. Cultural objects owe their being to social objects only and can be understood only on their ground; social objects, inversely, can't exist without cultural cnes. Structure, function, ideology. Objects of physical scien­ ces have only structures, those of biological sciences also factions connected w i t h the structure; objects of humanistic sciences, and. only theirs, have, moreover, ideologies, that is explanations and valuations of structures and functions. Thus the objects of humanistic sciences have the following pro­ prieties: a structure composed by elements forming a system; a function having a definite efficiency and finality; an ideology involving an explanation and valuation. Functionalists aibout function and ideology. The great merit of functionalists consists i n the stress they laid on the �i 1 439 importance due to functions and i n the thorough study of the latter on the spot. Their ideas, however, aren't clear; they extend the meaning of the term J unction" understanding by i t not only an act accomplished by the object but also its relation to the milieu and sometimes even its ideology. Graebner and W. Schmidt about function and idewlogy. The methodologists in the historical school didn't feel any need to define function strictly, nor did they write anything .about ideology understood as a category equivalent to struc­ ture and function. Only the „direktc Interpretation" corres­ ponds in part to what author calls the object's ideology and What he says to be the explanation and valuation of structure and function not on the inquirer's part, however, but on that of people who bear the object or of the same object's social milieu. The fact of not considering or not separating sufficiently structures, functions and ideologies is accountable for the neglecting of important differences between the main cate­ gories of objects. Cultural creations. Despite the many works concerning the most varied cultural creations ethnologists didn't fix t i l l now a general naming for them. Among many possible divi­ sions one of the most, widely spread is that which taking into account the main components of structures discerns: material, spiritual, organic and lingual creations. Inasmuch methodo­ logy is concerned, this division may be useful for researches which—owing to an insufficient knowledge of functions and ide­ ologies particular to ancient creations — have i о use mainly structures. The classification of cultural creations after func­ tions and ideologies wasn't applied till now in ethnology, nor do I think such classifications to have major importance for the study of crea-tiois. For we must bear i n mind that a crea­ tion's ideology and in part also its function is to be found outside the creation itself. Classification is served the best by structures as being less changeable and besides more open to strict research. �44TJ ~ Modifications, types, kinds. Like creations themselves different forms of one and the same creation are still lacking a terminology accepted universally. To prevent confusions author calls modifications: all the forms taken not only by a creation whatsoever but, generally speaking, by every ethno­ logical object, inasmuch these forms differ from each other by structure: structural modifications, by function: functional modifications, by ideology: ideological modifications; types: main groups of modifications undergone object and possibly distinguished by structure: structural types, by function: functional types, by ideology: ideological types; by an kinds; groupings of modifications w i t h i n the types and distinguished possibly by structure: structural kinds, by function: functional kinds, •by ideology: ideological kinds. Cultural units. Every single cultural creation appears in practice always jointly with certain other creations which make possible or at least more easy either its structure or its ideology. Creations playing such an important role w i t h refe­ rence to the creation studied are called by author complexes presupposed to that particular creation; he discerns therefore: the creating complex, the collaborating complex, the supporting complex. Ь all the a a a a above complexes we find complex centre, complex structure, complex function, complex ideology. �441 Culture. As one and the same cultural creation is the cen­ tre of at least three complexes presupposed, to it, it can, for its own part, be the component of an indefinite number Of com­ plexes presupposed to other creations. A creation, therefore, presupposes other creations and, on the other hand, i t is by itself presupposed to others; this fact explains the twofold re­ lation of one creation to others, i . e. its dependence on and its role for other creations. These dependences and roles link together all cultural creations owned by a society into a unit which belongs to a higher rank than the complexes and is called culture. Author doesn't oppose culture to civilisation as did for­ mer French writers. While cultural complexes satisfy only a certain group of human needs, culture, for its part, satisfies the whole of them. The structure proper to the culture of a human group can be delt w i t h only if placed in a strictly limited lapse of time. I f such structures are taken from dif­ ferent time periods, one may treat them like kinds and fix different structural types of cultures by comparing to each other structural kinds of different cultures. With the present state of ethnology this task is a very remote one. The question as to how cultures ought U be divided is worked out as poorly as their typology. The historical school made a great progress in establishing the derived character of manv culture, and in discovering, by way of analysis fun­ damental cultures. As much ethnologic.V, methods develop., there must come a correction in opinions concerning funda­ mental cultures, their number, their mutual relations. For the time being the most important thing is not the critique of fundamental cultures, a task not hard at all. but the analysis of methodological bases on which the reconstruction of these cultures has to rest. Bornemann's very valuable work may serve here as example. Social individuals. It's not long since the study of single individuals was made an object of ethnology. The ethnologist, of course, can't take interest in every single individual of the �people studied, but to know the biographies of leading as well as >ci average representatives of such a people helps a deeper understanding of itself .and of its culture. The study of social individuals, as well as that of otherobjects, has to begin by learning their structure, function and ideology. A n individual's structure consists i n his knowledge of cultural and social objects and the skill of using them. His function is expressed by. his' cultural and .social activity. As for ideology one has to consider the individual's ideology concerning himself as well as that his social milieu bears on his account. Social groups. Just as every cultural creation belongs to different cultural complexes, every social individual belongs to different social groups. These groups are presupposed either to him or to oher social individuals. There is an analogy between the division of complexes presupposed to cultural creations and the division of social groups presupposed to social individuals; thus we discern: creating or forming groups, collaborating and supporting groups. The society. A l l the social groups living together form an object of higher rank i . e. the society. The societies ethnology is interested in are tribes and peoples. Nations or civilised peoples fall within the scope of ethnology only as far as their popular character is concerned, not the national. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 1 | -1 '\ % I J % J 1 J | Щ .Ą De importance des recherches ethno-sociologiques de la rćtigiositć du Prof. Dr. Leon Halban Dans cot travail i l s'agit de: 1. constater la necessite des recherches de la •rćligiosite, s'il s'agit du temps passe, ainsi qu' au temps actuel. �443 Cette necessite outre sa grandę importance pour elargir et approfondiT notre connaissance, comme l'avait deja demontre clairement aux temps derniers — prof. Le Bras, possede aussi un cóte purement pratique et actuel. 2. Sans rorientation — meme partiel dans 1'etat reel de la religiosity el son influence aux domaines particulieres de la vie, dans les differentes groupes soeiales, - i i est difficile de trouver une reponse a une serie des questions importantes. 11 est presque impossible deja de trouver une reponse po­ sitive a cette question considerable, si la religiosite dans la societe grandi, reste immuable ou diminue. Sans 1'accomplissement des recherches necessaires i l est impossible de dormer une reponse d'une valeur scientiifique sur l'influence reel de la religion dans la vie individuel et social. lei se pose aussi la question si l'influence de la religion, admetlani la religiosite identique, sur les differentes domaines de la vie, reste immuable, ou si cette influence selon les dif­ ferentes conditions, se fortifie ou s'affaiblie. A un mót i l a'agit de constater, est- ce que la fonction social et individuel de la religion reste la meme ou est- ce qu'elle subit des changements et pour quelles raisons? 3. La limitation des recherches sur les religions diffe­ rentes, meme a un fondament bien large, mais exclusivement au point de vue des religions officieles, et de la l i t e r a t u r e theologique, est insuffisante. Ceci ont demontres d'ailleurs et des historiens eminents entre autres p. ex. un si profond connaisseur de la Revolution francaise, comme feu Aullard. Des travaux pareilles -quoique leurs valeur est naturelement tres importante et indispensable- ne sont pas euffisantes. lis ne demontrent pas, comment se presentent, les croyances religieuses dans les particulieres groupes sociales et quelle est leurs influence reel sur la vie individuele et commune. 4. Outre cela montrant la religion seulemet en son aspect �444 officiel on ne prete pas I'attention aux elements des croyances inofficieles. Ces elements designee ordinairement comme superstitions sont de tres differente nature et orilgine et jouent dans la vie un role important quoique non identique. Ce problems „de superstition" reste en relation etroite avec la question des influences sur les differentes parties des la vie social. Une appreciation juste du role de l'element religieux est impossible si on limite les recherches a l'enseigment offidele des diverses croyances sans avoir egard a cette religiosite accesoire. ' ! I i ! La conduite des croyants dans leurs vie individuel et social reste souvent sous une influence serieuse de cette re­ ligiosite inofficiele. Nous connaisons aussi bien dans le passe comme dans le present des cas ou on peut parler de sa preponderance. ) .1 1 5. I I est bien difficile dans nótre саз d'arriver a une documentation necessaire, meme s'il s'agit du present de la religiosite. Ceux difficultes grandissent quand i l sagit de l'histoire. La statistique de la religion mitiee reclement au X V I I I siecle, malgre son grand progres, ne peut pas nous aider dans les solutions des toutes les questions. I I faut recou'rir aux sources bien divers. Elles existent pour le passe dans les documents et le i n formations bien differentes et dans une quantite vraiment imposante. II s'agit seulement de les rassembler et d'utiliser. Outre cela 1'ethnographie actuel et ses riches materiaux nous rend des services vraiment considerables etc. Ainsi done s'il s'agit du passe et du present, des recherches de la religiosite ont un champs de travail vraiment riche et interessant, au point de vue pratique et theoritique. j | I J 1 J j | | 1 Ą ' 'l \ Ą \ \ 1 Si jusqu'au present on na pas fait assez dans cette domaine, la faute retombe en grandę partie sur le fait que longtemps nous manquions de donnes suffisantes. * ,1 Ш �445 Les informations que nous possedons aujourd' hui, dans une si grande quantite et quality nous ont ouvert les yeux sur beaucoup des problemes meconnues auparavant et ont attires nótre attention sur beaucoup des questions autrefois non soupssonnes. Les sources de la genese du l'art populaire du Prof. Dr. Bożena Stelmachowska La clasification et 1'appreciation du Tart populaire, ainsi que la definition du style populaire est en Pologne. la domains des ethnographes et des historiens de l'art. Parmi les historiens de l'art contemporains, les plus scrupuleux sont: Xawer Piwocki et Thaclee Dobrowolski. Tous les deux personnifient le point de vue subjectif, mais la difference est celle, que Dobrowolski prend la methode des thestes immediats tandis que Piwocki travaille avec la methode experimentale. I I faut aussi nwrnner Chwistek et sa methode du prirnitiivisme. Parmi les ethnographes, Mieczysław Gładysz prend comme point du depart — la psychologie e f ayant pour base de l'analise, l'artiste populaire — fait des tableux statistiques de valeur. Dune manierę tres etendu et avec une grande penetrabilite prend la question Thadee Seweryn qui a egard aux mo¬ ments e.sthetiques, psychologiques et sociales. Jean Stanislas Bystroń souligne la valeur emotionnele de Tart populaire et montre la quality du primitivbme de cette art. Resument les travaux theoretiques actuels-des nos ethno­ graphes, aussi que des historiens de l'art, on voit evidemment, que le problem* de l'art populaire, occupe vivement la science polonaise, qui penetre tous ses domaines: la sculpture, la peinture et la graphique. �446 La psychologie de I'artiste populaire est etudiee metho^ diquemeni. Voulant etablir la theorie complete de l'art populaire, nous prenons aussi l'architecture populaire, 1'onxeroentation et l'ustensile ceremonial. Quand au systheme methodique, la psychologie n'est pas notre unique objet de consideration. Pour theoriser le probleme de l'art populaire, nous avons egard a la diversite de cette art, lasquelle vient des materiels divers, ainsi que de 1'evolution au point de vue du temps et. de teritoire. La ceremique et l'architecture ont en Pologne, un passe d'une anciennete immemoriale. La sculpture, la peinture et la graphique, montrent des reminiscences des styles historiques. Le probleme de l'art populaire exige des recherches serieuses- historiques et genetiques et a cóte des solutions esthetiques, aussi la consideration du cóte sooiale. L'art populaire est un produit coUectif, quoique I'artiste populaire, introduit dans ses oeuvres ses propres conceptions creatrices. L'art populaire tend vers 1'equilibre et l'apaisement, s'opposant a 1'iquietance inconstance de la nature. Les marques caracteristiques du style populaire sont: l'effort vers le typique, l traditionnalisme d'omement, une riche decoration, le fragmerataósme, la symetrie, la rytaiisation et l'utilite magique. Le moment esthetique introduit la distinction entre 1'artisan et l'artiste- car dans l'art populaire, ainsi que dans l'art cfficiele i l v a des hommes inhabiles a cóte des bien-doues. L'analise de la methode du travail des observateurs de l'art populaire montre que pour appreci&r l'oeuvre artistique du peuple, i l faut prendre des regies des recherches scientifiques et les regies des recherches ethnografiques, sociales et psychologiques. Ces appreciations peuvent souvent influence* le jugement artistique. Quand au domaine de genese, les historiens de e j i •' 1 ! j 1 i ' \ i i 1 ] [ ' I j j | I Ą 4 | | �447 Les ethnographies qui entreprennent l'analise du probleme de l'art populaire et du style populaire, doivent avoir non seulement des etudes apprcfondies de l'histoire de l'art, mais aussi des aptitudes personnels, necessaires pour donner un j u gement d'autorite, dans les matiers de l'art en general. . The animals — man's teachers by Prof. Dr. Tadeusz Seweryn To use materials supplied by nature is a proceeding not new in ethnology. I t was limited, however, to the study of man himself, taken as a biological unit, or to the results given by crossing influences of the natural milieu. The present treatise is an attempt for extending the scope of that proceeding on the animal world, for stating the exis­ tence of l i n b between the acts of „the creatures' king" and those- of „his servants", an attempt, therefore, to throw some light on the sources of several cultural pheno­ mena. The object studied here is hunting, an activity supplying an a large scale the need to keep the kind, alive, tending, to acquire food, clothes, lodging, to secure defence and the like. The problem delt with has arisen from an observation and a reasoning as follows: if M many ways proper to man, e. g in tracking, approaching, chasing, trapping, in tactics of figh­ ting game and of defence against it, we recognize the ways of foxes, wolves, lynxes, hawks, falcons and the like, we may reconstruct man's primitive cultural work and conclude that animals have helped man in creating the hunting culture. Hun­ ting being a part of man's technical culture, that part is not, therefore, a system of activities borne by his intelligence only, invented by him alone. If we t r y to find the origins of different ways of satisfying man's physical needs, we come, by observing animals, on phe- �448 nomena we may consider as patterns of the first moves of man's analogous activities, the former being, no doubt, chro­ nologically earlier than the latter. On this basis we form a new test for researches, the test of ancientness. Once we have fixed the pattern of human activities, we may, through that test, separate from the whole of material culture a system of forms bearing an animal character. Owing to materials supplied by nature and ethnology we are bound to see in some ways pro­ per to animal, instincts patterns ready for imitation and i m i ­ tated by man. The bent to imitate (the reproducing instinct according to Colwin and Bagley) is highly developed w i t h men living in a close contact w i t h nature. I t lets them take hold of these patterns at first by impulse, later on only by intention. I n this way arose the skill In hunting and the fi'ro-r phenomena of culture. As man alone took advantage of these links, they w e r onesided and didn't allow of a symmetrical functionality. e Author doesn't endeavour to fix a development by grades, that is to prove that man's most ancient hunting forms con­ sisted merely in a system of animal elements and that the sy­ stem of forms invented exclusively by himself was subsequent to the former. For hunting is the crossing point of trends ta­ ken over and such as were borne to life by man's creative mind. Searching into the origins of hunting author reaches for the manifestations of instincts, for activities, therefore, emerging from bounds of consciousness, of historical time and of space. I n Chapter I I „Skill primitive and acquired" are treated the elements composing man's and the animal's hunting skill, the harmony existing between instinctive and intelligent acti­ vities, Wundt's hypothesis explaining the instinct by prememo-ry, Watson's and Pawlow's theories (impulse chains), the sphere of the animal's aptitude taken as its specific proprie­ ties, the individual aptitudes of animals, the apparatus of senses ,as a factor controlling instincts. I n Chapter' I I I „Sbruggle between man's sight and the animal's scent" are discussed �449 -the proportions of human and animal senses, the power of the animal's scent and the disadvantage of man, the appara­ tus of the human eye, the tracing of game by sight, samples of the lynx' and the hawk's ways of tracing, the construction on trees of gangways serving the hunter's purpose to avoid the reach of amimal scent, the help, at last, drawn by man from dogs. Those compensated his deficiencies, worked along with h i m serving him by their scent. I n Chapter I V „Animal forms of hunting culture" are compared matters supplied by nature with the ethnological ones. Thus is shewn the similarity of animal and many human hun­ ting methods. The follwing animal forms of hunting culture are treated separately: 1. the watching and the approaching, 2. the hunting with degs, 3. the trap and the chasing by bea­ ters, 4. the chasing into a precipice, unto ice, snow or marshes, ?. the sapping, 6. the eneirling, 7. the hunting by lure, 3. the sca­ ring away from hiding places, 9. the paralysing through fright, ю ! the fighting tactics, 11. the use of mechanical wea­ pons, 12. the carrying off of booty. I n Chapter V „A system of defence means" following items are treated: The flight and the hiding. The simulation of being dead or wounded. Plight stratagems. The part played by the instinct-of protecting the offspring. Guards in the animal world. Defensive attitudes of wolves and men. The shielding Defence tactics of steppe bulls. The defence ring of boars. Defence stratagems cf herons, pricks and needles used by hunters against hawks. The material above can't be subordinated t any of the characteristical marks that P. W. Schmidt took such pains to work out for different cultural spheres. I t can't be delt with, either, by mcai.-s of the historical apparatus belie­ ved in by F. Raizel as to its universal possibilities and help­ ful only i n detecting migrations, removals and cultural i n ­ fluences. One may see in its light how frail is the basis of A. Bastian's ideas about peoples living in determined geo­ graphical provinces and of his belief m the importance of i n 0 �450 ventive talents proper to certain individuals an tribes. This mate­ rial has nothing i n common w i t h realism availing itself of historism and registering facts i n a chronological order. I t has, nevertheless, objective values important for ethnology if their character allows of explaining the most ancient substances of culture. The results obtained by means of the test applied by author have, indeed, certain deficiencies as far as is concerned the biological way of seeing things (they give only matters general, typical, equivalent, specific, they view life as a u n i i and as subject to one general law) — they let us, nevertheless, understand the object studied, they have their specific weight and w i t h i n the very narrow scope of our knowledge of primi­ tive man they take the character of documents. The representative of the historical school, F. Grabner, disregarded attempts of interpreting ancient matters, even if the regularity of the facts interpreted was as obvious as a pattern. Science, however, couldn't exist without a certain amount of speculation about probability. I f we make use of speculation i n constructing supposed patterns of human acti­ vities, we may obtain a system of facts characterized by even historical probability. The Kraków — Góral*) - Porder Region in the light of former and most recent ethnographical studies by Koman Keinfuss Ы the introduction author discusses the benders of the Góral area as determined by W. Pol, S. Udziola, Fr. Bujak and M . Cholewa; a map is joined hereto (fig. 1). Differences exi­ sting between those authors make necessary a closer study of *) G ó r a ! ( p i . G ó r a l e of the Polish people which Mountains. mountain f o l k ) is the name given to that portion lives o n the northern slopes o f the Carpathian �г 451 the northern reach of the Górals. Materials are supplied by the most recent researches conducted on the spot i n 1946 by the Ethnographical Museum of Kraków. Passing over to theoretical questions author endeavours to define the notion of an ethno­ graphical group. An ethnographical group, he says, is a body of people living on a determined geographical territory, differ­ i n g from their neighbours by certain cultural proprieties, con­ scious of these proprieties and, therefore, of their —the peop1 ' _ belonging to that group. Following this definition author treats i n the first Chapter the differences i n the dressing of Górals and the foothills population. He determines their, the borders of the Góral dress reach. I n the second Chapter aire treated differences in the popular building of the two neigh­ bour groups, i n the third the question of group consciousness and of the relations between groups along the border. In accord w i t h the material above author makes the statement that the border region population have a group consciousness, they know their own name and that of their neighbours. In the relations between Górals and their neighbours an antagonism has been preserved t i l l now that formerly was much sharper. The more disappears popular culture, the more dwindles away the group oonsc io us ness. C S In the conclusion author points to the conformity existing between the reach of popular dressing and building and the group borders as indicated by the people themselves. On this basis is fixed the northern reach of the Góral area (fig. 7, II). To the north cf this border lies am intermediate zone (fig. 7. I l l ) which was formerly a purely Góral area. Owing to the Górals receding it was pervaded, however, w i t h influences coming from their i-.eighbours. The existence of evident cultural p e c u l a t e s is followed, as a rule, by the rising of a group consciousness. Having put this principle author proposes that on areas being under a strong influence of town culture the border of ethnographical groups be fixed following either cultural differences or the reach of the group name itself. �452 Les costumes nationals de la contrie de Sącz (Soncz) era Mieczysław Czcibor Cholewa Le terrain de la contree de Sącz est habits par deux groupes ethnique polonais: ,,góralska" (les Gar ales) et „lacka" (les Lachis). Du cote oriental ceux deux groupes avoisinent avec le groupe ethnique ruthin „Lemki". L'analise du costume des Gorałeś et des Lachis, conduit au detachement des plus petits rassemblements, parmi lesqucls on peut distinguer d'assez grandes differences: particulierement, on detache jusqu'a six rassemblements suivants: 1. Łącko-kamienickie (de Łąck et Kamienica). 2. Obidzko-jazowskie (de Obida e'. Jazowsk). 3. Rytersko-piwniczańskie (de Rytro et Piwniczna). 4. Przysietnicko-barcickie (de Przysietnica et Barcice). 5. Nawojowskie. 6. Ptaszkowskie. Ces six aassembłements aux limit es particulieres, que m a n t r ę la carte jointe, component rensemble d'un plus grand groupe ethnique, celui des Gorałeś de la contree de Sącz et du burd du Poprad. Quand au terrain des Lachis de la contree de Sącz, on peut detacher deux rassemblements particuliers: ceux de Podegrodzie, Łukowica et Pisarzowo. Les relations entre les Gorałeś et les Lachis-comme on peut observer souvent et sur d'autres exemples-sont pleines d'aver. sion et d'anta*onisme reciprcque. Les Gorałoś repiochent aux Lachis le manque du caractere et de probite, et les Lachis reprochent aux Gorałeś leurs pauvrete et 1'mferioritć au point de vue de la culture. La difference fondamental qui s'impese en observant les costumes des Gorałeś et des Lachis est celle, que les premiers portent des pantalons chiffres, des eouveirture grossieres („gu­ nia"), et les chaussures de cuir (kierpce). Quand aux Lachis, ils portent des pantalons et des couvertures grossieres (tout en �453 laine), seulement en hiver et au lieu de „kierpce", ils emploient des bottes plus solides: „karbiaki". Tres typique pour leurs costumes sont les casaquins et les pantalons bleu- fonces, d i t „błękicia". lis portent aussi des „górnice" en toile. Les differences nommees panmi les rassemblements particuliers, ne sont pas seulement celles des costumes, mais se caracterisent aussi d'une multitude des details d'ornementation. Tous ceux costumes d'ailleurs ne sont pas constents, ils changent au cours de temps. Ces changements s'accelerent particulievement depuis 1860. I I s'agit surtout d'ornementation. A peu pres depuis cs temps se manifeste la tendance de parer le-costume-des brcderies, des ornements, et des boutons metalliques. Ce proces des changements est accompagne par Г import des costumes tous fais et de.s produits culturales, fabriques dans les grandes villes. Cost la cause que dernierement les beaux costumes typ;-, ques des Gcrales et des Lachis devicnnent plus rares et le ter­ rain est envahit par les produits a bon marche. confectionnes dans les villes. Etude sur I'ancienneri de quelques- uns des produits de la culture du pcuplc polonais du Prof. Dr. Józef Kostrzewski L'auteur voulait constater, jusqu'a quel temps touchent quelques- uns dcs produits de la culture mateiiele actuel du peuple polonais. On pourrait alors voir clair, que p. ex. les rateaux de bois (des. 2) les briquets doublemnt arques de fer (des. 4. nr. 1—2} et en forme de chainon (des. 4 nr. 3—4), les petrins d'argile pour le grillage du ble (des. 6), „les bras" pour les passes-cuillers (des. 5) des pelles de bois pour le pain, les moulins �454 a foulon a jambe (des. 8), les pilous doubles (des. 7), les battoirs en forme de pelle (des. 9), les roues radieux avec le moyeu (des. 10), les fuseaux de bois avec la travee d'argile (des. 13), les metiers a tisser horisontals, les pinces (des. 14), les chaussures de cuk (des. 15), les selles de bois garnies de cuir (des. 17), et les traineaux, on peut trouver en Pologne encore vers le commencement de 1'histoire. Les autres produits ont une genealogie encore plus ancienne: p. ex. les socs de fer (des. 1), les faucilles avec les aiguillons pour le manche, les clefs crochus (des. 3), les b r i quets en barres (des. 4 nr. 5—6), et les seaux avec les douves (des. 12), etaient connus en Pologne depuis le I I — I I I s. apres J. Christ, quand aux moulins a bras et les ciseaux avec le saisissement circulaire (des. 16), — memo avant J. Christ (depuis le dernier siecle). Encore plus anciens sont les commencements de l'architeciure „a angle", tres divulgee en Pologne, puis la connaissance de la martelage avec la bobeche et les filets des р е cheurs, traines avec des ailes d'ecorce, qui sont connus depuis le commencement de l'epoque de fer. Quand au crochets pour les hamecons avec les crocs et les emousses -on les dattent meme de l'epoque de bronze. Les decouvertes nouvelles peuvent evidemment, faire passer, encore plus en arriere, l'age des differentes phenomenes de nótre culture materiele, mais meme aujourd' hui, nous savons que le gros des produits de la culture du peuple polo­ nais, c'est l'heritage du passe pre-historique, souvent bien lointain. Les decouvertes a Biskupin et la culture populaire actuel des Slaves du Stefan Nosek Cet travail est un essai sur les recherches comparatifs des quelques — unes des decouvertes de la premiere epoque de fer (700—400), faites a Biskupin, ancien cites de la culture 1 1 1 i 1 j ' ,1 1 j 1 j I J \ 1 : i :i �455 lusasienne, et les phenomenes semblables dans la culture populaire actuel des Slaves. L'accomplissement des .recherches comparatifs completes, n'est pas possible pour Ie moment, car les recherches a Biskupin ne sont pas finies ainsi que la culture actuel des Slaves n'est pas encore śtudiee dans fccus ses details. En rapport avec la decouverta a Biskupin des restes des fortifications defensifs construites a „angle", ainsi, que des restes des cabanes construites avec le systeme „sumikcwo-lątkow y m " ainsi que des restes des cabanes aux facades larges, c'est a dire avec l'entree dans le mur plus large, au double - i n terieur (le corridor et la piece), et meme souvent au triple -interieur (Ic corridor, la piece et le bouge), - i l est evident, que beaucoup des conseptions et des hypotheses de nos ethnographes et de nos prehisloriens, sont trop enclins, et doivent etre reviser, a cause des decouvertes nouvelles. Par exemple la conception ethnographique, de l'apparition tardife du technique „sumikowo-łątkowa" est fausse. I I est difficile de soutenir l'oppmion. des prehistoriens, s'il s'agit, de la preponderance dans Гаг chit ecture prehistorique de la technique „de pilier -et de tresse". Injuste est aussi la supposition, que la plupart dcs cabanes prehistoriques, avaient des abris, que les cabanes etaient aux lacades-etroiles. enfin est faux Ie jugement qu'un typ de la maison, est lie avec une unique culture et que ce type dominait une longue periode. Difficile a soutenir est la typologie, introduce par les ethnographies, qui montre que le dcveloppment de l'interieur de la cabane, commence d'un batiment primittf, a une seule piece et conduit aux batimcnts plus larges. Une serie des exemples des cabanes prehistoriques (tabl. I — V I ) , de Tepoque neolitique vers le debut du moyenage, trouvees dans les differents terrains de la Pologne, nous montre, que de le commencement de l'epoque de pierre, nous avens des cabanes amplement construites, cóte des cabanes toutafait primitifes. �Ties souvent meme les cabanes au l'interieur largement construit, sont beaucoup plus anciennes, que les cabanes p r i mitifs a une seule*piece. I I est evident alors que la typologie actuel, peut nous aider seulement a ordonner les materiaux, mais ne donne rien a la chronologie des types des cabanes. III. A Biskupin outre les constructions de bois, defensifs et habitables, outre les ustensiles, les instruments et les outils de bois, se sont aussi conserves des semences du Ыё et des plantes cultives par 1'homme, et aussi les semences et les fruits des plantes sauvages, mais ramasser et utilise*' par Thomme. Parmi les especes du Ыё, les habitants de Biskupin, c u l tivaient: le millet, (Paniculum miliaceum), les froments divers (Triticum dicoccum, Tr. spelta, Tr. Vulgare i Tr.compactum), et 1'orge (Hordeum polystichum). On trouve pour la premiere fois le millet simple, au nord du Danube, au commencement de l'epoque de fer, et depuis ce temps on le trouve en quaiites de plus en plus conside­ rables. Lapparition du millet est probablement en rapport avec 1'augmentation des influences illyriques, que montre d'ailleurs et d'autres trouvailles archeologiques. Le millet simple est trouve abondamment dans les decou­ vertes aux premiers temps historiques (Gniezno, Santok, Opole). Maintenant i l est connu dans tout le pays Slave, sauf ses limites du nord. Quand a une autre espece du millet, dit „ber" (setaria italica), cultivee auparavant par les Slaves, aujourad' hui, elle est presque inconnue. Aux temps prehistoriques au nord du Danube, cette espece n'etait pas connue non plus. L'apparition devait avoir lieu dans les temps historiques plus tardifs. �457 Quand aux froments; Тт. dicoocum et Spelta ne sont pas connus aujourd' hui en Pologne. On ne trouve pas non plus cettes especes dans les decouvertes aux premiers temps historiques. Evidemment deja aux premiers temps historiques la cul­ ture des cettes especes, commencait a disparaitre. L'espece d'orge, trouvee a Biskupin, a cause de mauvais etat de conservation ne peut pas etre classee. Probablement c'etait l'orge de quatre-rangs (H. vulgare), aujourd' hui generalement cultive. On voit alors que cette espece d'orge etait connue aux terrains polonais deja au commencement de l'epoque de fer. Parmi les plantes siliqueuses, les habitants de Biskupin cultivaient la lentille (Lens culinaris), les pois (Pisum sati­ vum), et la feve (Vicia Faba), qui sont repandus et cultivaient actuelement par tous les Slaves, sauf la lentille qui disparait. Du meme est avec la culture des plantes oleagineuses comme: le pavot (Papaver somniferum), et le navet oleagineux (Brassica Rapa). Pour la production de l'huile, on utilisait aussi: la cameline cultivee Camelina sativa), et la cournouille (cornus sanguinea). Parmi les plantes fibreuses on cultivait le lin ordinaire (Linum usitatisimum). Outre cela on cueillait et on utilisait les plantes sauvages, comme la persicaire (poligonum), Chenopodium, et I'arroche (atriplex). On utilisait les pousses des ses plantes comme 1'epinard, les feuilles comme salade, les fruits pour le produit de gruau, ou comme le supplement au farine. Les soupes a la farine aigres on faisait d'accanthe (Heracleum sphondilium), et d'oseille (Rumex). Tous ces plantes sont ou etaient utilises il n'y a pas longtemps dans tous les pays Slaves. Comme les plantes colorantes on utilisait a Biskupin com­ me d'ailleurs dans tous les pays Slaves, le caille — lait ( G a , �438 lium), qui donnait la couleur rouge, ainsi que le lilas noir et l'ebenier, qui dcnnaient les contours noir et bleu. Les re.stes des plantes, trouves a Biskupin, qui donnaient la couleur bleu, montrent que ce couleur etait connu depuis longtemps, depuis la communantć des Staves, car meme le nom de cette couleur est commune a tous les Slaves. On voit alors que cette couleur n'etait pas invents derrnierment, com­ me disent quelques uns des ethnographes. IV. L a comparaison des ceux plusieurs phenomen.es de la cul­ ture materiel ainsi que d'autres — assembles auparavant, nous permait de constater que la culture populaire des Slaves d'aujourd' hui, a un fcndament bien ancien, archaique et que cette culture est bien concervatrice. De l'un des signes magiques finlandais du S*ulo Haltsonen Parmi les signes magiques utilises en Finlande, le signe poiigone, dit tursaansydan, et devenu tres rare. Son origine derive de la svastica et il est l'un de plus in­ ter essant, parmi les signes de ce genre. Son nom le plus populaire est-comme nous l'avons deja dit. tursaansydan qui sigaifit „le coeur du Toursas"! Les autres noms comme: „turskansydan", „korskansydan" et ,,tapionkanta" sont moins coimus. E n Laponie finlandaise, on le nomme le dodecagone, car il ressemble a une figure a douze angles. * On trouve aussi le nom „jertta", du mot suedois „hjarta" (le „coeur"). Cet signe est rependu en Finlande dans les limites tres bornees. On ne le trouve pas p. ex. en Finlande de sud. En Finlande du nord, il est lie etroitement avec les signes magiques qui defendent les bailments, des forces mal dispo- �459 sees envers 1'homme. K. A. Pfaler, le eollectionneur des sin.gularites ethnographiques, ecriU que „Toursa" — dans les tra­ ditions populaires- persoruiitfit un etre etrangement mysterieux, Dans une partie du Finlande du nord, le peuple croit, que c'est une phoque au gueule en forme de croix, qui a impregnee son image sur beaucoup des vieux objets, arfores et ba­ ilments. Ce signe est connu aux Lapons, qui lui donnent le nom de „tursaansydan", ou „tursaanturpa", que aignifit „la gueule du Tourpa"! E n effet, on trouve facilement ce signe sur les ba­ ilments. Dans la paroisse Hyrynsalmi, d'apres la relation d'ethnographe evident Samuli Paulahariu, cet signe est grave sur les portables d'un grenier, ou on place auparavant les morts. Sur les meme portailles est grave le pentagone, et la da­ te 1827. Ce batiment doit etre encore plus ancien. On rencontre ce signe aux mures des moulins, des greniers de moulin et sur des greniers en general. Quelques -chose de cette espece est dessine au coupole de 1'eglise a Halsoua, qui datte de 1825. Au Musee National de Helsinki on garde un morceau du pin, qui est pouse pres de 1'eglise au Nourmes. Sur ce morceau on trouve la date 1829, ce signe rare et la figure du labyrinth*. Dans les notes d'un scrupuleux observateur des anciennetes, C. A. Guttlund, nous trouvons une men­ tion de 1859, d'apres lasquelle le meme signe devait etre gra­ ve sur le roc de la paroisse Spantlahti. Outre les ustensiles domestiques ,on trouve ce signe grave sur d'autres outils, comme: le metier a tisser, le rabot etc. On le trouve sur la planchette a calandrer de 1695 d'AlaVeteli. Dans ce travail on a prit egard aux quelques exemples seulement de Finlande. L a chose est bien caracteristique, qu* on trouve notre signe magique et en autres pays voisins, �460 * corame P. ex. en Esthonie. D'ailleurs U est assez rare en ce pays. On le trouve p. ex, sur le hangar pour les filets des р ё cheurs a Tostama, outre cela au Tonninvaka (coffre de Tonni), a Vandra. Enfin, nous avons de courtes mentions de Tostama et Maaria - Magdaleena ou on nomme ce signe juudi -lukk, que signifit — la serrure juife. On trouve aussi les traces de ce signe en Scandinavie, p. ex. a Dalekarlie on garde la plancheOe a calandrer, avec beaucoup des dessins de cette espece. Ainsi, i l est sur les anciens ornements suspendus, sur les pierres paiens avec de runes, outre cela sur les fonts baptismaux deads. Dans ce cas il porte le nom de „marteau de Torse". Comme le suppose Reinhold Mejborg dans ce pays on donne rare-ment a notre signe une qualite magique. Sa vraie patrie est done le Nord. E t quoique il est difficile encore de preciser la question, la these de Mejborg nous semble bien vraisemblable. Dans „KaIevala" parait le monstre au nom de Toursas ou Toursa. Beaucoup des observateurs s'occupent de I'ethymobgie de cet mot. Dernierement feu E . N . Setala -le celebrę linguiste finois. Outre cela, il faut souligner, que d'apres le grand ethnologue suedois Kaale Krohn, le „Hrugners hjarta" suedois, (ou hjarta signifit le coeur) est simplement le n«m de triangle. Son type quadrilatere est justement en finois „tursaansydiin". Ca montre, que „sydan", -la deusieme partie du mot, (qui designe aussi le coeur) est facile a expliquer. A 1'Esthonie ce signe est venu des pays du Nord, car les terrains, ou on le trouve, c'est sont les terrains du bord de la mer. Enfin quelle-que ne sont les conseptions, Tun est sur, que ce signe represente l'ancienne culture nordique. Les rares traces et traditions, lies avec ce signe, montrent que c signe etait tres repandu aux temps passes et que c'est seulement apres qu'il sort d'usage. e �461 Peut -etre la cause de cet oublie, c'etait un autre signe semblable, pćntagone, aujourd' hui le plus repandu de tous les signes magiques. Bibliographic: S u b Haltsonen: Sutomalaisistia taikamerkeista (uber d. finnischen Zauberzeichen. Eine etnografische Monographic. 1936. (Kansatieteellinen Arkisto I I : 1). (Helsinki). Regional ethnographical museums in Poland by Maria Frankowska There are three distinctly traced aims for which regio­ nal museums exist: scientific, social and educational. Their system, therefore, has to reflect the whole of popular culture of a definite region, its ethnical structure i n time and space. Besides reflecting the region's culture ethnographical mu­ seums ought to demonstrate the region's function in a larger whole. Those aims can be reached, if the museum complies w i t h the following requirements: 1. Instead of being a mechanical compilation of facte i t must be a living image of the whole cultural structure. 2. Its contents must be such as t develop the taste for learning to know one's own country. 3. Its character .must not be statical but dynamical. 0 A museum correctly organized, living and dynamical ma­ kes collections, conducts studies on the spot, works out mo­ nograph ies of territorial units, studies cultural facts, under­ takes the drawing of maps, cares for exact inventories con­ formed wiith modern scientific requirements. Archives gathe­ ring pictures, drawings, maps, phonographical collections and a library with a properly 'managed bibliographical section are other factors helpful i n carrying out the museum's plans. To reach its social aim thus traced the museum must assemble all the active elements of the region, i* must act on �the whole milieu and work along w i t h social institutions and associations. Ocassions for such a collaboration may be fur­ nished by circular questionnaires. Other factors stimulating the museum's activities are ever changing shows giving people the opportunity of exhibiting their various specialities and interests. Every regional museum, therefore, must be directed by the slogan written on the entrance of the Base Museum at Bayonne: Who enters here is at home. The tasks assigned to a regional museum are accompli­ shed by its acting cn life itself, on handicraft, on popular art, literature, spectacles, on building even and decorative art. Other means to that end, besides the arranging of shows, con­ sist i n excursions, lectures, courses and publications. To work continuously w i t h schools and youth is a further way of rea­ lizing educational purposes. The most perfect form of museum work is a „skansen" conceived as a working school. A large scale activity of the regional museum must go along w i t h the correct gathering cf collections, their storing and inventorizing — all this smoothing the way for later work. The disposition of different exhibits in the museum must also be subject to special care so as to fulfil requirements not only professional but also esthetical and those referring to propa­ ganda. This important matter brings us to the question as to how the museum is lodged. Wherever this may be, either i n a building specially constructed for the museum or i n one only adapted or i n „skansen" it must have: exhibition halls, stores (also a library store), a library, archives, a black ca­ mera, a technical and scientific laboratory, a reading room, a club room even and a guest room. a A regional museum must demonstrate certain accompli­ shed units, e. g. interiors of houses, farm buildings of a cer­ tain region and period. These are the means to arrange a „skansen" reflecting i n the best way the full image of a cul­ ture and making quite easy its knowledge. �г к. K- - 463 The museum manager ought to have ethnographical stu­ dies and a museum practice. I t is the best, if he comes from the region itself or knows at least thoroughly the milieu and the culture represented by the museum. The chief duties o£ a manager are: the making cf collections, their preservation, cataloguing, exhibiting, storing; scientific researches, sending about of questionnaires, the survey of the .museum's manage­ ment and book keeping. Besides those many duties it must also be the manager's, care to let the museum attain all the aims specified above. Having a l l these responsilities he ought to be quite free in his decicions. I f the activity of the museum has to be efficient and on a high level, it must have well trained and responsible emp­ loyees. Up to now, unfortunately, neither England, nor Fran­ ce, nor America, have solved this problem, nor even Germany inspite of Friedlaender's system. MuseologisU are generally men who having finished their studies went through a mu­ seum practice a,d a special course. Special stress is laid upon practising in a bigger centre. The only possibility е х ^ п ц now in Poland of organizing museological courses is given by the chairs of ethnology and ethnography or by the Central Ethnographi­ cal Museum. The only place where such lectures and excretes, are made is presently the Poznań University. To give ihe mu­ seologists a more thorough education special annual meetings are necessary. A very urgent matter is the working out of suitable museological manuals. As the aims proposed may be attained only w i t h i n a fixed budget, a museum can't work efficiently without fixed financiaf bases. This regards also custodians who shouldn't be en­ gaged periodically under contracts made for a fixed time only. Such a way of proceeding doesn't allow people to take a real interest for their work or to make plans for a longer period. The organization of museums all over the country requi­ res the competencies of regional museums со be fixed as well as their dealings with the central museum. Regional museums keeping their- own autonomy ought to help each other, define �464 ' the scope of their activity and forward the gathering and completing of materials. Regional ethnographical museums must be controlled by competent offices and linked into a common and free association. The central ethnographical museum must be a reflected picture of the regional museums the latter being limited to their own region and taking into account only the necessary comparative moments. A central museum, thus" conceived, will become for regional cells a centre of direction, information and training. An efficient activity of regional museums is dependent on an exact definition of their territorial reaches. An attempt for such a regional division was made in 1933 by prof. Anto­ niewicz who set out a plan for a museum network: I. Provincional museums in university towns. I I . District museums with one or serveral sections. III. Subsidiary and local museums. Prof. Antoniewicz came to the conclusion that considering various division bases Poland ought to have 27 museal districts. Results reached up to now and changing ethnical conditions in after-war Poland command the follo­ wing plan: a Central Ethnographical Museum in Warsaw, Ethnographical Museums" in Kraków, Katowice, Poznań, Gdy­ nia, Łódź and Lublin and Regional Museums for lesser regio­ nal groups: for the Podhalans in Zakopane, for the Lachs in Nowy Sącz and moreover in Żywiec and Cieszyn. For the groups of Central Poland in Sandomierz, Rzeszów or Przemyśl, in Kielce, Sieradz and Łęczyca, in Kalisz, Wieluń, Leszno, Ło­ wicz, in Włocławek or Toruń, in Płock, Nowogród on the Narew and in Białystok. Summing up what was said about the organization of re­ gional museums we have to state that, first of all, conditions should be secured for the development of existing museums; new ones may be established gradually and collections gathe­ red, for the time being, in bigger centres. The ethnographical division should determine the areas assigned to the activity of different regional museums. �£V 465 WUh. Muhlmann „Methodik der Volkerkunde" by Dr. Edward Bulanda As ethnology, despite the large progress it made since Grabner, is a science lacking any method, the author intends to fill this gap. He announces an original opinion concerning its history and reaches the conclusion there is no reason wha­ tever to oppose, as scientists did till now, natural and histo­ rical sciences. Biology and history are an inseparable unit. By ethnology he understands the study in whatever create not only primitive peoples but all those we call civili­ sed living on the globe. The phenomena either of social and psychical contacts or of the ethnos group taken as a whole don't fall under the term culture, says the author. According to the book's most fundamental assertion man's activity, his deeds and his creations can be conceived only as a structure intervowen with the mutual relations between him and his milieu. Thus we take as granted a definite formation for people as well as for their milieu; both are subordinated to each other in a proper way. Ethnology is defined as a science concerned with func­ tions depending and structures resting on man's relations to his historical milieu. This relation finds its highest historical form in the „ethnos" — the people. Every creation of human activity is considered from two points: the intentional refers to problems of. ideology, finality and meaning particular to a given creation, form, expression of social life and activity; the functional point views the adaptive task inherent to activities, evolution and history. Author distin­ guishes functional unions of different order like .society, culture, people. The last aim of ethnology consists in forming an „ethnos" theory. Following author the term ..culture" doesn't apply to ma­ terial culture, called by author civilisatory equipment. The term cultural creation may conduct to the concept of an atomtstk conglomerate of cultural phenomena. Author proposes �466 to use instead the word „cultural feature" or ..cultural phe­ nomenon". In the second part he undertakes to trace the history of scientific ethnology. Here his originality appears i n the choice of forerunners of modern ethnology. The greatest, he thinks, among ancient ethnologists is Poseidonios who found that „blood" was the main source of differences between the civilization of barbarians .and that of Mediterranean peoples, I n the MiddQe Ages he didn't find anybody with any merits i n the field of ethnology. The spirit of medieval Christianity didn't allow to develop the understanding of or the interest for the religion of primitive peoples. The decisive moment for ethnology comes, following Muhlmann, with the spiritual revolution brought about h i Europe by the era of what he calls historism. Because of the method applied in his studies he recognizes the French Jesuit Lafitau to be the founder of ethnoLgical sociology and ethno­ logical studies i n religion; he sees i n h i m the forerunner of two later theories: the cyclical course of cultures (Vico) and the second primitivity (Meiners). The first place i n ethnology belonging t i l l then to France is now taken by Germany. The names of J. R. Forster and Ge.-rge Forster his son, of Meiners and Herder mark a new epoch between 1787 and 181.0. Author bears interest for Meiners rather and chiefly because of his opinions about races. He agrees, however, his properly ethno­ logical works to be of no value. J. R. Forster is superior to Meiners i n exactitude. He laid great, stress on considering the milieu i n ethnology. The romantic Herder holds his place i n ethnology having discovered what marks the cultural work of the people. Muhlmann sees in Herder the founder of spi­ ritual sciences as distinguished from the natural Despite Her­ der's merits this partition of sciences meant a certain paraIv.sis and delay in the development of ethnological thinking. The link established by Edwards between the concepts of race and history was the proper starting point for the works of the Paris Ethnological Society. Gobineau's wctrk �467 about „the inequality of human races" was the last and, says the author, the most important result of these studies. ' Darwin's discoveries which „marked a new epoch", put i n the foreground the anthropological sciences leaving ethno­ logy behind. The ethnological material was nevertheless gathered i n museums. The highest summit is reached by ethnology w i t h the appearance of Bastian's who made i t independent of other sciences. Darwin's theory helped ethnologists t establish the test of selection and of individual prominency among primitive peoples. E. Tylor is among ethnologists the real classic of evo­ lutionism. The evolutionist idea was applied mainly t the sociological construction concerning the rise and develop­ ment of matrimony and family (Bachofen). The young Frobenius expresses the same idea in a new form, when he treats societies like organic bodies. 0 0 Ratzel is taxed rather unfavourably. Muhlman reproaches him to disregard the biological moment in ethnology. Author makes a show of originality by treating with con­ tempt the school of history and culture. We explain ihis criticism „cum ira et studio" by author's aversion for ,cleri­ cal hands" into which ethnology passed from Cologne to Vienna. He contends that Ratzei's and Grabner's historism, stamped in the style of the Viennese schol, is in ethnology an epoch which has'ended for ever. This assertion is too bold. Hardly two years after Muhlmann's book there appeared in Germaimy an ethnological description of Africa. I t wns drawn up by Baumann for colonial aims and based on hf> principle of cultural circles. Following Miihlmann we could deem the only legitimate way i n ethnology was functionalism and the American theory of cultural areas. : ; The third part is systematical and based on the principle that the d i s t i n c t i o n between natural and spiritual sciences is a metaphor with no methodological importance. Dealing w i t h the problem cf objectivity he declares himself i n favour �468 not only w i t h Vaihimger's theory .of fictitious objectivity but also, what doesn't seem adequate, w i t h Heidegger's existencial philosophy. Thus dwindles again the difference between ontology and cognition. Following Muhlmann's conception objectivity is not a state but a process involving the change of both the pereeivfog subject and the object perceived. We wouldn't expect a biological functionalist to have any sym­ pathy for this life distant fictionism. Author finds his delight in dialectical paradoxes and i n a way of thinking bare of a l l discipline. He then endeavours to expound the methodical princi­ ples serving to reach the so called ethnological report. In so doing he marks the difference between understanding, explai­ ning and causality. After these observations of a general na­ ture referring to the theory of cognition Muhlmann gives us some practical tests for the choice of ethnological facts. He divides them in two categories. As ethnology, following his definition, is the science of the ethnos' historical life invol­ ving the study in the historical relation between human orga­ nism and the historical milieu, he distinguishes aspects of this historical life first as conciousness, then as activity. The first, called intentional, are selected by the ethnologist by means of the historical test of w e i g h i n g i m p o r t a n ¬ ce; in reaching the others, called functional data, the ethno­ logist uses' the test of r e i t e r a t i o n . A t the beginning of all things stands the logos, the idea, the knowledge, the thought, the notion of things. These are precisely the intentional data which the ethnologist must inve­ stigate. He has to discover their centre, the spot of their utmost intensity. This is to be found w i h the leading individuals, those who are weighing factors. By the knowledge of this logos we just may understand the emotional value of an idea in a community's life and perceive the hierarchy of values par¬ ticular to a given people. We deem the test above subject to certain reservations. It is right in the form the author gives it, when we have to do �469 with an ideology predominant in a given time. But ethnolo­ gists must also ask whether such ideology is properly worked out by that people, whether it results from its traditions or is merely one imposed upon it. To know that, needs there'll be to use often the test of lacking weight and turn to classes the least influential in the current period. The knowledge, the thought, the concept of worship, art, technics and the like are not to be identified with technic, worshipping or similar activities. For an ethnologist impor­ tant are those which „reappeair" in different expressions of life. Follows then a long paragraph concerning the formation of types; author exposes there with other words the same ideas which the historical and cultural school had about ^cultural circles". In the following Chapters we are given detailed hints аз to how ought to be gathered intentional data concerning dif­ ferent expressions of life like society, religion, economy, art etc. Many observations we find here are fins. Author then deals in detail with functional data. Func­ tions of ethnical life are divided into three groups: of first, second and third rate. The first refer to activities of indivi­ dual persons; the second to those raised by customs, manners and institutions; the third are concerned with activities of the highest social form i. e. of the people. In a distinct Chapter Muhlmann gives methodical notices for an ethnological study of historical changes. Another chap­ ter deals with the psychology of peoples, the last one with tasks and aims of ethnology. The book's chief merit consists in its being the first me­ thodology of functional ethnology. Its way of thinking, ho­ wever, isn't marked by strict discipline, unless we should call so a meticulous putting of things into different pigeonholes. Much patience too is required to have the book entirely read. Author shows at any rate a good deal of ethnological expe­ rience, he gives many fine hints, has gathered an abundant �1 - 470 ethnological material. Out of this he could have composed a good synthesis, if only he had stuck by the principle which having put forward he forgot: „wer nicht liebt, dem zeigt sich nichts" (p. 210). He didn't try for instance t follow and to - study closely the principles and methods of the historical and cultu­ ral school. Had he learned, -understood and explained them, they'd have helped him to more discipline of though*. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04df94b9154b1e4f3aa2f0b111f2983f.pdf e42a853fe03bc7af00fdb2aaadbeea4b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1995 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1851 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.402-424 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 402 K r o n i k a Odszukanie teki podhalańskiej Oskara Kolberga W kronice X I rocz. „Wierchów" (1933) na str. 249 zamie­ ściłem notatkę p t . „Rrzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu". Obecnie prostuję tę informację, ponieważ cenną tekę odnaleziono. Kolberg był sześć tygodni pod Tatrami i Pieninami w r. 1857 o czym sam pisał w warszawskim Ruchu Muzycznym (korespon- , dencja z Wiednia, 1857, 1, str. 203 — 206). j e g o Życiorysy po- j dawały, że w spuściźnie po nim pozostały wśród niewydanych i tek materiały do etnografii Podhala, Nowotaiszczyzny i Spiszą ! (por. Hieronim Łopaciński w Albumie biograficznym zasłużo­ nych Polaków i Polek wieku XIX, t . I , str. 480, Warszawa 1901; A d a m Fischer w Ziemi, 1914, V , nr 8). Za tymi góral- ! skimi materiałami na prośbę prof. Chybińskiego i moją rozpo­ czął poszukiwania ś. p . Seweryn Udziela, zmarły w 1937 r . dy­ rektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Poszukiwania nie dały wyników,, interesującej nas teki w zbiorach Komisji Etno- * graficznej Pol. A k a d e m i i Umiejętności nie znaleziono. Udziela ; zawiadomił nas o ujemnym wyniku i wyraził przypuszczenie, że f ten dział spuścizny Kolbergowskiej bezpowrotnie zaginął, że 1 jednak napewno istniał. Na podstawie tej informacji podałem Ą wówczas wiadomość o rzekomo istniejących tekach. j Tymczasem do porządkowania papierów Komisji Etnogra- J ficznej zabrał się dr Tadeusz Seweryn - i tę tekę odszukał! 1 Informuje o t y m szczęśliwym znalezieniu Karol Hławiczka w arty-., 1 kule Niewydane zbiory Oskara Kolberga („Pion" 1936, nr 47), j j Hławiczka podaje przegląd całej spuścizny Kolberga, a co do j teki; Górale — Podhalanie Beskidowi, mającej nr 1 1 , w y r a ż a j słusznie zdziwienie, że leżała tak długo w zapomnieniu. Bo oka- i �403 żuje się, że Już w 1905 r. przygotowywał ją do druku Stanisław Zdziarski. Przygotowany przez niego manuskrypt czeka od co najmniej 30 lat na wydanie. Juliusz Zborowski Na m a r g i n e s i e na programu badań Ziemiach etnograficznych O d z y s k a n y c h Odzyskane ziemie zachodnie, leżące między granicą z r o ­ ku 1939 a Odrą i Nysą stanowią dla etnografów niesłychanie ciekawy i trudny problem do rozwiązania. Powstaje pytanie co, i jak należy badać na tych ziemiach, które na skutek działań ostatniej wojny uległy zupełnemu przeobrażeniu etnicznemu. Struktura kulturowa tych ziem składa się z k i l k u warstw, nie sięgając czasów prehistorycznych, już w czasach historycznych . zalegały te ziemie plemiona słowiańskie, na które nasuwały się z biegiem czasu formacje saskie, turyńskie i frankońskie, jed­ nakże ślady kultury słowiańskiej nie znikły całkowicie, stanowią raczej stare podłoże zachowane t u i ówdzie w pewnych formach kultury społecznej i duchowej a także materialnej. Zmiany ludnościowe na tych ziemiach, jakie się dokonują w chwili obecnej spowodowały osobliwe dla etnografa zjawisko, ludność polska migrująca na północne ziemie przede wszystkim z północnego wschodu, a na p o ł u d n i o w e - z południowego wscho­ du niesie г sobą kulturę społeczną i duchową a niewątpliwie i elementy kultury materialnej sobie właściwe. Jakimi drogami kroczyć będzie synteza, jak wyglądać będzie krystalizacja sto­ sunków etno-socjologicznych na tych obszarach.trudno przewidzieć. Problem ten, tak ważny dla Polski, znalazł swój wyraz w wydanym przez Instytut Bałtycki komunikacie Działu Informacji Naukowej nr 12, w którym Bożena Stelmachowska omawia w artykule „Pomorze w programie badań etnograficznych" program przyszłych badań. A u t o r k a ujęła zagadnienie bardzo trafnie, przyszłe badania terenowe na tych ziemiach muszą dać odpowiedź jakie mieszczą się tam r e l i k t y dawnej kultury polskiej lub słowiańskiej, jakie j j j t ; �404 zarysowują się formy i kierunki dokonywującej się ewolucji et­ nicznej, oraz jakie są zadatki przyszłego rozwoju. Jeśli idzie o terytorialne wyznaczenie pewnych szlaków dla zamierzonych badań etnograficznych, wysuwa jako osobne całości: badania Prus Wschodnich z Ziemią Malborską, Warmią i Mazurami, w których zachowały się i są do dziś żywotne etniczne g r u p y polskie; badanie Pomorza zachodniego z Ziemią Lubuską po Odrę a nawet z jej przekroczeniem, po Ł a b ę aż do Wezery z jednej, a w y s p y Rugię, Uznam, Wołyń z drugiej strony, jako terenu zasięgu Słowian, L u c k ó w , Wotinian, Obodrytów, Połabian oraz Łużyczan i wreszcie badania na Dolnym Śląsku, na którym znowu zwłaszcza w dawnym pasie granicznym znajdą się zjawiska rdzennie polskie, l u b nawiązujące do Czechów i Słowaków. T y m terenowym badaniom etnograficznym muszą towarzyszyć równoległe badania etnograficzno-historyczne na całym obszarże Polski, wiadomości bowiem o kulturze ludowej z ubiegłych wieków są dotąd skąpe, byłoby zaś rzeczą wielce niebez­ pieczną operowanie analogiami występującymi w przestrzeni nie zbadawszy ich historycznego aspektu. Ramowo t y l k o nakreślony plan olbrzymich badań etnogra­ ficznych których przeprowadzenia winny się podjąć przede wszystkim katedry etnografii, instytuty: Bałtycki, Ziem Zachódnich i Śląski oraz muzea regionalne i centralne, muszą obudzić żywy oddźwięk, następstwem czego mogłaby być zwołana k o n ferencja dla przedyskutowania tych problemów oraz opracowania bardziej szczegółowych planów. Są to niezwykle ważne postulaty nietylko etnografii polskiej, ale i obecnej chwili dziejowej. Józef Gafek j j \ j i j ! : i : ' j j ' i j i ''i Sprawozdanie Etnograficznej z działalności Instytutu Śląskiego Komisji w Bytomiu W zrozumieniu doniosłych zadań, jakie ma do spełnienia nauka polska na Śląsku w zakresie etnografii, w grudniu 1945 г. (14.XH) została powołana do Życia Komisja Etnograficzna Instytutu Śląskiego. 1 i Щ Щ J Щ �405 Zadaniem nowopowstałej Komisji Etnograficznej jest stwo­ rzenie na Śląsku stałego ośrodka pracy naukowej w zakresie etnografii, oraz pozyskanie do współpracy nad t y m i zagadnienia­ mi uczonych z innych środowisk Polski. Plan prac określony na zebraniu przewiduje: I) stworzenie w Instytucie Śląskim pracowni etnogra­ ficznej, II) inwentaryzacje, etnograficznych zbiorów muzealnych, rycin, klisz fotograficznych i bibliotek etnograficznych, III) opracowanie bibliografii etnografii śląskiej, I V ) opracowanie i wydanie zbiorowej pracy etnograficznej „Lud Śląski", V ) przygotowanie i przeprowadzenie latem w r. 1946 ba­ dań terenowych, V I ) nawiązanie kontaktu i współpracy z ośrodkami uniwer­ syteckimi, V I I ) uruchomienie sieci korespondentów terenowych, V I I I ) reaktywowanie śląskiego oddziału Towarzystwa Ludo­ znawczego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Pracami Komisji Etnograficznej kieruje przewodniczący mgr. Mieczysław Gładysz, wiceprzewodniczący mgr. Józef Ligęza, sekretarz mgr. Maria Suboczowa. Zebrania Komisji Etnograficznej odbywają się raz w mie­ siącu. Przedmiotem ich są referaty i dyskusje poświęcone zagad­ nieniom etnografii i etnologii. M. S. Etnografia bułgarska po 1944 roku Koniec wojny zastał etnografię bułgarską w stanie o wiele gorszym w porównaniu z jej stanem przedwojennym, mimo że Bułgaria nie brała udziału w samej wojnie, jak inne kraje sło­ wiańskie. Wprawdzie personalnie nie było strat w tej dziedzinie nauki, ale też nie dokonano niczego pozytywnego, a przeciwnie lakres jej i znaczenie się skurczyły. Wydawnictwa: „Izwiestija na Narodnija Etnografeki M u z e i " oraz „Bułgarski naród" przestały �406 wychodzić jeszcze w roku 1942 i nie wznowiono ich dotąd. N o ­ wa era historyczna zastała etnografię bułgarską dosłownie w rozb i c i u - s a m o muzeum etnograficzne zostało spalone podczas bom­ bardowania w dniu 30 marca 1944. Zaczęło się ono organizować na nowo w styczniu 1945 r. pod kierownictwem Vakarelskiego Chr. Z inwentarza Muzeum Etnograficznego ocalały po pożarze: tylko / eksponatów, a to przeważnie kostiumy i metalowe ozdoby kobiece. Ocalało również archiwum muzykologiczne (rę­ kopisy i diskoteka). Reszta zbiorów, t j . ok. 5000 eksponatów (całkowite kolekcje kilimów, rzeźb w drzewie, grawiury i sztampy, ceramika, naczynia miedziane, dwa domy ludowe, oręż turecki i kaukaski, chleby obrzędowe, tkactwo, obróbka drzewa, rolnic­ two, pasterstwo, łowiectwo, rzemiosło itd.) uległo zupełnemu znisz­ czeniu. Pożar zniszczył nadto doszczętnie bibliotekę, laborato­ rium fotograficzne, archiwum folklorystyczne oraz umeblowanie. 2 3 Po pokonaniu — połowicznym zresztą - najpierwszych prze­ szkód, przede wszystkim lokalowych, Muzeum zdołało zorga­ nizować: 1) Oddział odzieży i ozdoby—z 1 kustoszem i 1 asystentem, 2) „ kultury materialnej — (bez odzieży i ozdób) z 1 kustoszem i 1 asystentem, 3) „ f o l k l o r y s t y c z n y - z 1 kustoszem i 2 asystentami, 4) „ muzyki i t a ń c a - z 1 kustoszem i 2 asystentami, 5) służba artystyczna — z 5 artystami-malarzami i 1 rzeź­ biarzem, 6) służba dla architektury l u d o w e j - z 1 architektem, i 7) odpowiednia liczba technicznego i niższego personelu, • Ze względu na to, że żyjemy w czasach zaniku tradycyj1 nych zwyczajów ludu, Muzeum skierowało swoją działalność przel ważnie na teren. Praca terenowa (zbieranie, opis, szkicowanie, 4 rozsyłanie ankiet) jest dlatego choćby teraz szczególnie ważna, | że Muzeum musi uzupełnić swoje braki. j Równolegle z Muzeum działa i Towarzystwo Ludoznawcze Л (Bułgarsko Narodouczno Drużestwo), które mieści się na razie j w gmachu Muzeum. Skupia ono w s z y s t k i c h - n i e l i c z n y c h zresztą— i l �407 specjalistów etnografów oraz miłośników tej dziedziny. Zadanie Towarzystwa polega na zorganizowaniu sieci korespondentów w całym kraju, których liczba dochodzi w tej chwili do 1800 osób. Są to przeważnie nauczyciele i profesorowie gimnazjum, którzy pod kierownictwem zarządu Towarzystwa oraz dyrekcji Muzeum zbierają materiał monograficzny i eksponaty. Te właśnie ekspo­ naty mają wejść w skład inwentarza Muzeum. W ciągu l * / r o k u zebrano w ten sposób 2200 eksponatów z zakresu kultury ma­ terialnej oraz zgromadzono materiał opisowy objętości 5000 stron rękopisu. Niezależnie od tego są gotowe do druku: X V t o m „Izwiestija na Narodnija Etnografski M u z e j " , U tom „Bułgarski naród", 4 zeszyty większego tomu pt. „Odzież ludowa bułgar­ ska". A k c j a wydawnicza walczy z dużymi trudnościami, mimo to jest nadzieja ostatecznego ich pokonania. Liczbowo etnografia bułgarska przedstawia się na razie całkiem niedostatecznie. Oprócz piszącego, który zajęty jest przeważnie organizowaniem Muzeum Etnograficznego, jako jego dyrektor, oraz pełni funkcję prezesa Towarzystwa Ludoznawcze­ go, na polu etnografii pracują: R. D . K a c a r o v a - m u z y k a ludowa, M. Veleva ( M . Todorowa-Veleva) — kroje ludowe, V . Venedyk o w a - k u l t u r a materialna, E. Lepavcowa — k r o j e ludowe. Reszta nadziei, to młodzi asystenci, angażujący się z entuzjazmem do pracy na polu etnografii i folkloru. Studentom etnografii uniwersytet daje — tak jak i przed­ tem — tylko historyczno-etnograficzne wiadomości. Ostatnio jed­ nak przyjmuje się jako seminaryjne prace materiały zebrane w terenie na podstawie instrukcji Chr. Vakarelskiego. Dzięki temu zakład uniwersytecki zebrał pokaźne już archiwum, które stanowi ładną podstawę do prac syntetyczno-porównawczych. Etnografia bułgarska pragnie nawiązać ścisły i stały kon­ takt ogólny i personalny z etnografią słowiańską, szczególnie z polską. W Bułgarii jest dużo na polu etnografii do zrobienia, istnieje jeszcze żywy materiał i stosunki z polską etnografią mogą mieć dla naszych poczynań duże znaczenie. a Chr. Vakarelski �408 Polski Atlas Etnograficzny X X I walne zebranie Towarzystwa Ludoznawczego, odbyte w Lublinie dnia 22 listopada 1945 roku poleciło Zarządowi zor­ ganizować pracę badawczą i wydawniczą nad Polskim Atlasem Etnograficznym, który ma być podstawą syntezy etnografii p o l ­ skiej, tak jak jest nią dla etnografii francuskiej atlas Gillerona i dla etnografii niemieckiej „Atlas der deutschen V o l k s k u n d e " . W Polsce jedynym poważnym osiągnięciem tego rodzaju jest Atlas Kultury Ludowej opracowany przez prof. Kazimierza Mo­ szyńskiego i J. Klimaszewską, wydany przez Komisję Etnogra­ ficzną Akademii Umiejętności w Krakowie, w roku 1936. T r z y zeszyty wymienionego atlasu obejmujące 22 karty, uwzględniają w szerokim zakresie zasięg zjawisk kultury duchowej oraz zwią­ zany z nią materiał językowy. T o niezwykle ważne osiągnięcie etnografii polskiej nie obejmuje jednak całokształtu zjawisk, nie opracowana jest kultura materialna i społeczna, a także niektóre dziedziny zjawisk kultury duchowej, to też inicjatywa Towarzy­ stwa Ludoznawczego będzie j a k g d y b y przedłużeniem rozpoczę¬ tego dzieła. Kartograficzne ujęcia zagadnień etnograficznych znaleźć można tylko w niektórych dziełach i opracowaniach polskich z ważniejszych na uwagę zasługują 21 mapek odnoszących się do zasięgu zjawisk kultury materialnej w dziele „Kultura ludo­ wa Słowian" K. Moszyńskiego oraz dwie mapki tegoż autora w części I I , odnoszące się do zjawisk kultury duchowej; obejmują one jednak teren daleko szerszy, mianowicie całą Słowiańszczy­ znę. Poza dorobkiem prof. Moszyńskiego zasługują na uwagę mapki: A . Bachmanna, mapa nazw uroczystości pożniwnej w P o l ­ sce, oparta na pracy J. S. Bystronia, a zamieszczona przez A d a ­ ma Fischera w Ludzie Polskim (str. 145); A . Bachmanna, mapka rozpowszechnienia pazdurów i śparogów w pracy tegoż autora Dach w słowiańskim budownictwie ludowym (Lwów 1929); A . Bachmanna, mapka rozpowszechnienia materiałów używa- J nych do pokrycia dachów, oraz mapka typów ustawiania krokwi; �409 Jana Fałkowskiego, mapka zasięgu sochy dwupolicowej i łopatkowej, w pracy Narzędzia rolnicze typu rylcowego, (Lwów 1931), oraz Leona Popiela 26 mapek w pracy Stępa w Polsce (Lwów 1937). Do opracowań tych dodać należy pracę prof. Kazimierza Nitscha, Z geografii wyrazów polskich, Rocznik Slawistyczny 1918 T. VJII, gdyż praca ta przedstawia zasięgi nazw rozmai­ tych wytworów kultury ludowej. Oprócz tego istnieje cały sze­ reg kartograficznych ujęć rozmaitych zagadnień etnograficznych, związanych z poszczególnymi grupami etnicznymi, ale ujmujących zagadnienie na zbyt wąskim obszarze. Ujęcia te stanowią do­ skonały gotowy już materiał dla przyszłego Atlasu Etnograficz­ nego, musi być on jednak opracowany i rzutowany na cały obszar Polski i dlatego wymaga jeszcze rozszerzenia. Z przeglądu kartograficznego dorobku etnografii polskiej wynika więc, że nie przedstawia się on dostatecznie zadawala­ jąco, i wymaga poważnego wkładu pracy. O konieczności na­ tychmiastowego podjęcia akcji świadczy stanowisko prof. К. M o ­ szyńskiego, prezesa Towarzystwa Ludoznawczego, który nietylko ustosunkował się przychylnie do tego przedsięwzięcia, ale oddał do dyspozycji swoje własne archiwum materiałów, gromadzone od lat z myślą o atlasie. Doświadczenia badawcze prof. К. M o ­ szyńskiego oraz współpracownicy jego J. Klimaszewskiej staną się równie realnym wkładem w pracach nad atlasem, co i ma­ teriały. Okres pracy przygotowawczej, to jest okres gromadzenia materiałów do atlasu pójść musi dwiema drogami, wyznaczenie zasięgu poszczególnych zjawisk oprzeć się musi na bogatej, choć nierównomiernej literaturze dotychczasowej, której dane dostar­ czą kilkudziesięciu punktów informacyjnych dla poszczególnych zagadnień, oraz na zebraniu ankiet z całego obszaru etnogra­ ficznego Polski. Korzystanie z publikowanych materiałów wyma­ ga dużej ostrożności, gdyż nie wszystkie dane zasługują na wiarygodność i tu krytyka źródeł jest zagadnieniem niezwykle ważnym i p i l n y m . Trzecią grupę materiałów stanowi archiwum Towarzystwa �410 Ludoznawczego, w którym znajduje się wiełe niewyzyskanych dotychczas ankiet przeprowadzonych jeszcze za czasów A n t o ­ niego Kaliny, oraz kompletny słownik roślin, zwierząt i niektó¬ r y c h zjawisk zebrany p o d redakcją prof. A d a m a Fischera. Wszystkie te dane są niewystarczające dla stworzenia atlasu, nie reprezentują bowiem dostatecznej ilości miejscowości, wykazują pewne luki, pochodzą z różnych czasów i nie obejmują cało­ kształtu materiału etnograficznego, pozwalają jednak zorientować się w zagadnieniach i dają zasięgi pewnych zjawisk. Podstawowym źródłem materiałów dla atlasu będą odpo­ wiedzi na ankiety przeprowadzone przez stałych członków kore­ spondentów. A n k i e t y te szczegółowo opracowane, zostaną rozesła­ ne jeszcze w tym roku przez redakcję atlasu. Pewne opóźnienie w pracy tej jest usprawiedliwione tym, że rozesłanie samych ankiet musi być poprzedzone zorganizowaniem członków kore­ spondentów, przy czym postanowiono zwrócić się przede wszyst­ kim do osób znanych z zainteresowań zagadnieniami ludoznaw­ czymi, dawnych korespondentów i członków Towarzystwa. W akcji tej wezmą udział katedry etnografii, muzea regionalne i centralne, instytuty oraz szerokie rzesze nauczycielstwa, chodzi bowiem o zagadnienie pierwszorzędnej wagi. Rzecz zrozumiała, że udział w akcji ankietowej jest dobrowolny, dobrowolność bo­ wiem jest warunkiem wartości odpowiedzi, jest selekcjonującym alembikiem wszystkich tych, którzy mają bodaj amatorskie zami­ łowanie do kultury ludowej. Dotychczasowe wyniki zorganizo­ wania takiej sieci doprowadziły do liczby 234 członków k o ­ respondentów z obszarów głównie wschodnich a mianowicie w o ­ jewództwa lubelskiego, białostockiego i rzeszowskiego, w naj­ bliższym czasie zostaną zorganizowane dla akcji atlasu tereny południowe, zachodnie i północne. Osobne zagadnienie stanowi konstrukcja ankiet; wady i za­ lety akcji ankietowej są dostatecznie znane, t o też byłoby bez­ celowe rozpatrywanie tych zagadnień na t y m miejscu, idzie o t o , aby treść ankiety pozwoliła na trafne sformułowanie odpowiedzi. Ankieta obejmie obok opisu formy zjawiska i jego funkcji rów­ nież materiał językowy, dlatego też stanowić będzie materiał dla językoznawców. D o pracy nad zredagowaniem ankiet zostaną za- �4U proszeni wszyscy polscy etnografowie, z uwzględnieniem ich specjalizacji. Opracowane przez nich projekty, po zrecenzowaniu przez osobną komisję zostaną ostatecznie rozesłane w teren. Zebrany następnie materiał ankietowy zostanie opracowa­ ny i porównany z literaturą, będzie to moment podwójnej kontroli, z jednej strony zostanie skontrolowana literatura etno­ graficzna, z drugiej ankieta, w wypadkach zaś wątpliwych należy się liczyć z koniecznością wysłania w teren wyszkolonych etno­ grafów, dla całkowitego ustalenia zjawiska. Układ całego atlasu będzie się trzymał tradycyjnego po­ działu monografii etnograficznych, gdyż gwarantuje to przejrzy­ stość dzieła i planowość w pracy. Ma to jeszcze i tę dobrą stro­ nę, że na pierwszy ogień pójdzie kultura materialna, która nie sprawi członkom korespondentom takich trudności, jak inne dzie­ dziny. Konkretność realiów, konieczność jasnego i ścisłego w y ­ powiadania się będą dobrym przeszkoleniem dla szerokich rzesz współpracowników atlasu. Jeśli idzie o stronę graficzną atlasu, t o za najkorzystniej­ szy format należy uznać kontur w podziałce 1:200.000. Cięcia należy wykonać wzdłuż południków 13 i 27 oraz wzdłuż równo­ leżników 44 i 55, a więc tak, jak na mapie Szaflarskiego: Pol­ ska i obszary przyległe. Tereny leżące za granicami państwa oraz Ziemie Odzyskane zostaną opracowane na podstawie lite­ ratury, ograniczenie do obszarów ściśle etnograficznych nie da­ łoby w wielu wypadkach żadnego obrazu, a wprowadzenie stanu obecnego wprowadziłoby niesłychany chaos. Pozostaje sprawa nadająca się do szerokiej dyskusji, czy i jak należy traktować materiał z ziem zachodnich, które weszły w stadium krystalizacji nowej struktury etnicznej. Zjawiska migracyjne związane z przesiedleniem ludności są niesłychanie ciekawe i uderzające. Rejestracja tych faktów na marginesie atlasu byłaby może rzeczpożądaną, łączy się to zresztą z zagadnieniem przeprowadzenia badań tych ziem, zakrojonych na szeroką skalę a proponowanych przez Instytut Bałtycki (Dział Informacji N a u k o w e j , Л» 12, Bo­ żena Stelmachowska, Pomorze w programie badań etnogra­ ficznych). N a zakończenie dodać musie, że ogromny trud przygoto- �412 wania i przeprowadzenia prac nad atlasem etnograficznym, p o d ­ jęty przez Towarzystwo Ludoznawcze oraz przez czołowych etno­ grafów polskich wymagać będzie finansowego poparcia ze strony czynników państwowych, fundusze bowiem jakimi rozporządza Towarzystwo Ludoznawcze są o wiele za skromne do wykonania tak wielkiego dzieła, to też należy oczekiwać zainteresowania się ze strony urzędowych czynników polskich tak poważnym wydawnictwem, jakim zapowiada się Polski Atlas Etnograficzny. Józef Sprawozdania Towarzystwa XX z Walnych Gajek Zebrań Ludoznawczego Walne Zebranie T. L X X Walne Zgromadzenie Towarzystwa Ludoznawczego o d ­ było się we Lwowie, dnia 4.1V 1939, w pracowni Zakładu Etno­ logicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza i miało przebieg na­ stępujący: Po zagajeniu zebrania przez prezesa Towarzystwa, prof, dr Jana Czekanowskiego i po wysłuchaniu sprawozdania kasowego (doc. Falkowski), na wniosek dr Poratyńskiego udzieliło Walne Zebranie ustępującemu Zarządowi pełnego absolutorium. Następnie przyjęło przez aklamację Zgłoszoną przez F. Jednoroga listę członków nowego Zarządu i Komisji Rewizyjnej. W skład nowego Zarządu weszli: prof, dr J . Czekanowski w charakterze prezesa, prof, dr Fr. Bujak i prof, dr L . Kozłówski jako wiceprezesi, prof, dr A . Fischer jako sekretarz, doc. J. Falkowski — skarbnik, mgr. W . Jagiełło - zastępca skarbnika. Członkami Wydziału wybrani zostali: dr A . Bachmann, dr St. Badeni, prof. A . Chybiński, prof. P. Dąbkowski, prof. J. Janów, dr Z . Jakubowski, ks. dr F . Konieczny, prof. J. Kuryłowicz, ks. prof. В . Rosiński. Do Komisji Rewizyjnej weszii: dr J. Rolny, W . Włodzimirski. Poratyóski, dr W - �413 W skład Komitetu Redakcyjnego weszli: prof. A . Chyblński, prof. J. Czekanowski, doc. J. Falkowski, prof. A . Fischer, prof. E. Frankowski, prof. L . Kozłowski. Zebranie zamknęła dyskusja na temat X X X V I tomu „Ludu" i proponowanych „Prac Etnograficznych". Przebieg X X Walnego Zebrania, nie umieszczony w „Księdze Protokółów" Towarzystwa, odtworzono na podstawie zachowanych odręcznych zapisek protokulanta oraz notatki w „Wieku N o w y m " z dnia 7.1V 1939, którą reprodukujemy: „Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie na swym walnym zgromadzeniu, po udzieleniu absolutorium ustępującemu Zarzą­ dowi, wybrało nowy Zarząd w nast. składzie: prezes prof. J. Czekanowski, wiceprezesi: prof. Fr. Bujak i prof. L . Kozłowski, sekretarz: prof. A . Fischer, skarbnik: doc. J. Falkowski, zast. skarbnika: mgr W . Jagiełło, członkowie: dr A . Bachmann, dr St. Badeni, prof. A . Chybiński, prof. P. Dąbkowski, prof. J. Janów, dr Z. Jakubowski, ks. dr F. Konieczny, prof, J. Kuryłowicz, ks. prof. В- Rosiński. XXI Walne Zebranie T. j j ! I L. X X I Wałne Zebranie Towarzystwa Ludoznawczego odbyło się dnia 22 listopada 1945 roku w Zakładzie A n t r o p o l o g i i i Soc­ jologii K . U , L . w Lublinie. Na zebraniu b y l i obecni członkowie: prof. Jan Czekanowski, Józef Gajek, Leon Hatban, A . Jahn, Juliusz Kleiner, Stefan Kawyn, Tadeusz Milewski, Jan Mydlarski, Mieczysław Popławski, Czesław Strzeszewski, oraz o. E. Bulanda (T. J.), 1. Badaszkówna, T . Delimat, W . Goliszewska, H . Hołdys, E. Konik, J. K o l tun, J. K u b i c k i , ; M . Kwiatkowska, Z. Lorenowicz, ks. T . M i i i k , J. PleŚniarowicz, Z. Przybylska, T . Dzierży kraj-Rogalski, M . Bechczyc-Rudnicka, H . Syska, Z. Todys, M . Żywirska. L . W o j tasińska. Przedmiotem obrad X X I walnego zebrania było wznowienie działalności Towarzystwa Ludoznawczego, ustalenie zakresu i metod pracy, omówienie środków finansowych oraz zatwierdzenie nowej siedziby, wybór nowego zarządu i uchwalenie pełnomoc­ nictw w celu usprawnienia pracy. -I i 'i j .f i i '? �414 Posiedzenie zagaił prof, dr J. Czekanowski przemówieniem w którym przedstawił w krótkim zarysie dzieje Towarzystwa L u ­ doznawczego od momentu jego założenia do chwili obecnej. Pre­ legent podkreślił, że właśnie w roku 1944 upływa 50 lat istnie­ nia Towarzystwa Ludoznawczego, przypomniał zasługi pierwszego prezesa Antoniego Kaliny, zobrazował trudy i poczynania zało­ życieli Towarzystwa oraz ich chlubne osiągnięcia, wśród których osobne zasługi ma zmarły w czasie wojny sekretarz i redaktor prof. A d a m Fischer. Profesor Czekanowski stwierdził, że j a k k o l ­ wiek chwila dzisiejsza bardzo różni się od czasów założenia T o ­ warzystwa, to jednak postawienie prac na przedwojennym pozio­ mie wymagać będzie od członków Towarzystwa dużego zapału i wytężonego wysiłku. Konieczność wzmożenia energii potęguje jeszcze fakt utraty co najlepszych członków oraz szeregu uczo­ nych polskich w czasie tak niedawno zakończonej wojny. W związku z t y m odczytał prof. Czekanowski listę zabitych, zmar­ łych lub zaginionych członków Towarzystwa Ludoznawczego, która przedstawia się następująco: prof, dr Maurycy AUerhand, 1943, obóz koncentracyjny, Jędrzej Cierniak, Palmiry, prof, dr Stanisław Głąbiński, 1944, obóz koncentracyjny, doc. dr Stanisław Klimek, 1939, w wal«e pod Umiastowero, prof, dr Leon Kozłowski, prof, dr Franciszek N o w i c k i , rozstrzelany, dr Henryk Perls, 1943, obóz koncentra­ cyjny, prof, dr Stanisław Poniatowski, 1945, obóz koncentracyjny, dr Stanisław Badeni, Kraków 1943, prof, dr A d a m Fischer Lwów 1943, ks. dr Franciszek Konieczny. Lwów 1943, dr Andrzej Lubomirski, 1945, d r Jan Poratyński, Lwów 1941, Marian Wawrzeniecki. Pamięć ich uczcili zebrani przez powstanie. Po przemówieniu prof. Czekanowskiego przeczytał prof. Józef Gajek sprawozdanie z X I X i X X walnego zebrania, po­ czerń przedstawił projekt planu pracy Towarzystwa Ludoznaw­ czego na najbliższy okres. Prace Towarzystwa pójść muszą nadal w kierunku wytkniętym przez poprzednie lata, będą one polegać na dalszym wydawnictwie „Ludu", którego ostatni t j . X X X V I tom został całkowicie w roku 1939 zniszczony. Nawiązując do słów prof. Czekanowskiego o przełomie, jaki się dokonał w redakcji �415 „Ludu" po pierwszej wojnie światowej w związku z nadaniem czasopismu ściśle etnograficznego charakteru, stwierdził, że da]szym rozwinięciem tej myśli będzie publikowanie „Prac i mate­ riałów etnograficznych", oraz przygotowanie i wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego. Uzasadniając wybór Lublina na nową siedzibę Towarzys­ twa Ludoznawczego podkreślił, że skupienie specjalnej uwagi na Lubelszczyźnie, uważanej za ostro wyodrębniający się teren r u ­ bieży wschodniej zjawisk kulturowych, może korzystnie się o d ­ bić na badaniach i wynikach prac słowianoznawczych. W zakończeniu przedstawił dotychczasowy przebieg prac Komitetu Reaktywującego, które poprzedziły zwołanie X X I wal­ nego zebrania. Sprawozdanie swoje zamknął wnioskiem o udzie­ lenie Komitetowi absolutorium. Wniosek ten został jednogłośnie przyjęty, poczym odczytano listę nowego zarządu, redakcji „Lu­ d u " i Komisji Rewizyjnej. Po dokonaniu wyboru skład nowego Zarządu przedstawia się następująco: Z A R Z Ą D P r e z e s - p r o f . dr Kazimierz Moszyński, Kraków, V.-prezesi: prof, dr Jan Czekanowski, L u b l i n , prof, dr Leon Halban, L u b ­ lin, Sekretarz - prof, dr Józef Gajek, Lublin, Zast. sekr. — dr Roman Reinfuss, Kraków. CZŁONKOWSE ZARZĄDU Prof, dr J. St. Bystroń, Warszawa, prof, dr K. Dobrowol­ ski, Kraków, prof, dr E. Frankowski, Poznań, nacz. J. N . Kło­ sowski, Lublin, dr J. Zolna-Manugiewicz, Warszawa, prof, dr j . Mydlarski, Lublin, doc dr J. Obrębski, Łódź, doc. dr B. Stel­ machowska, Toruń, dyr. J. Świeży, Lublin, prof, dr L . Węgrzy­ nowicz, Kraków, mgr K . Zawistowicz, Lódź, d y r . dr J. Zboro­ wski, Zakopane. KOMITET REDAKCYJNY D r Е- Bulanda, dr W . Dynowski, prof, dr J. Gajek, mgr. M . Gładysz, mgr. J. Klimaszewska, mgr. A . Kutrzebianka, dr R. Reinfuss, prof, dr T . Seweryn, dyr. T. Szeligowski, dr M . Znamierowska-Prufferowa. �416 KOMISJA REWIZYJNA Dr M . Letki, Lublin, mgr W . Ziółkowski, Lublin. prof, d r A . M a l i c k i , Lublin, d y r . Następnie prof. L e o n Halban postawił wniosek o udzielenie Zarządowi pełnomocnictw w sprawie ustalenia wysokości i płat­ ności składek, w sprawach dotyczących majątku Towarzystwa, podejmowania przedsięwzięć w y d a w n i c z y c h i naukowych, ewen­ tualnego angażowania płatnych pracowników, dokooptowania członków do Zarządu, gdyby tego zaszła potrzeba, oraz ustale­ nia przewodniczących Zarządów prowincjonalnych. W n i o s k i te należycie umotywowane przez prof, Halbana przyjęto jedno­ myślnie. Prof. Halban w dalszym ciągu omówi! szereg poprawek w Statucie T . L . , które muszą być dokonane, Statut bowiem zatwierdzony jeszcze w roku 1894 reskryptem b. Namiestnictwa Galicyjskiego obowiązywał do r. 1939. Wobec zasadniczych zmian warunków, jakie zaszły o d tego czasu zmiany w Statucie są k o ­ niecznością a realizacja ich będzie zarazem spełnieniem postu­ latów wysuniętych na X I X walnym zebraniu w roku 1934. Szczegółową propozycję zmian i przeróbek zatwierdzono jedno­ myślnie. W wolnych wnioskach zabrał głos prof. Juliusz Kleiner proponując, aby walne zebranie złożyło podziękowanie t y m wszy­ stkim, którzy dołożyli starań nad wznowieniem działalności sta¬ rego i zasłużonego Towarzystwa. Wniosek został przyjęty przez aklamację. W dyskusji nad działalnością T. L . w najbliższym czasie ustalono, że zostaną podjęte prace wydawnicze a mianowicje: 1) zostanie wznowiona publikacja periodyku T . L . „Lud", który będzie obejmował rozprawy z zakresu przede wszystkim etnografii i etnologii oraz nauk pokrewnych antropologii, prehistorii i językoznawstwa. 2) Zostaną wydane „Prace i materiały etnografic7ne" obej­ mujące materiał etnograficzny z terenu całej Polski. 3) Projektuje się założenie Centralnego A r c h i w u m Materia­ łów Etnograficznych w Lublinie, które w oparciu o an- �417 kietę - stworzy podstawy dla Atlasu Etnograficznego Polski. 4) Przygotowanie i wydanie „Etnograficznego Atlasu Polski". Ostatni punkt należy uważać za najbardziej istotną pracę w powojennych zamierzeniach T . L . W dyskusji nad programem zabrali głos: prof. Czekanów, ski, Kleiner, Halban, Mydlarski, Stelmachowska. Ze szczegól­ nym uznaniem przyjęto wniosek dyr. T . Szelmowskiego o ko­ nieczności wszczęcia badań nad melodyką ludową, która repre­ zentuje stary, rodzimy element w duchowej kulturze ludowej. Na tym zamknięto X X I walne zebranie T. L . Odpis z protokółu. Statut Towarzystwa I. Ludoznawczego Nazwa ( sledilba. § *• „Towarzystwo Ludoznawcze- z siedzibą w Lublinie. I I . cel i trodhl. § 2. Celem Towarzystwa, obejmującego swoim działaniem cały obszar Rzeczypospolitej Polskiej, jest naukowe badanie ludu polskiego i sąsiednich, oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości. § 3. > Środki do osiągnięcia tego celu są: 1 . zgromadzenia, odczyty, wykłady . pogadanki; 2. zbieranie wszelkich wiadomości, dotyczących ludu; 3. rozpowszechnianie zebranych wiadomości w pismach i innych wydawnictwach, tudzież za pośrednictwem wła­ snego organu i własnych wydawnictw; 4. wspieranie prac literackich, wydawnictw obrazowych, opisujących lub przedstawiających lud, oraz wszelkich innych na tym polu przedsięwzięć; 5. zakładanie księgozbiorów i muzeów; 6. ustanawianie delegatów do zbierania w danej okolicy potrzebnych wiadomości; Led, T. XXXVI 27* �418 7. zawiązywanie w powiatach oddziałów Towarzystwa; 8. tworzenie sekcyj naukowych w swym łonie. HI. Cliortkowle. § 4. Towarzystwo składa się z członków: czynnych, założycieli, honorowych i korespondentów. § 5. Członkami Towarzystwa mogą być osoby fizyczne, niepo­ szlakowanego charakteru-bez różnicy płci, oraz osoby prawne. Członkowie przyjmują zobowiązania statutem nałożone. § 6. Każdy, zajmujący się ludoznawstwem, może być członkiem czynnym, jeżeli Zarząd przyjmie jego zgłoszenie. § 7Członkiem założycielem zostaje ten, kto na cele Towarzy­ stwa złoży jednorazowo kwotę, której wysokość oznacza Walne Zgromadzenie, § 8. Członków honorowych mianuje Walne Zgromadzenie na wniosek Zarządu z pośród osób, które położyły wybitne zasługi na polu ludoznawstwa. § 9. Członków korespondentów mianuje Zarząd Towarzystwa, a) Prawa członków. % 10. I: II! Każdemu członkowi przysługuje prawo: 1. korzystania ze wszystkich urządzeń Towarzystwa; 2. brania udziału czynnego w Walnym Zgromadzeniu; 3. wyboru i wybieralności; 4. wprowadzania gości do lokalu; 5. podawania wniosków na piśmie Zarządowi; 6. otrzymywania organu Towarzystwa i innych wydawnictw po cenach zniżonych; Członkowie korespondenci korzystają z praw wymienio¬ nych pod 1 i 5. �419 Członkowie założyciele korzystają z wszelkich praw człon­ ków czynnych. Członkowie honorowi korzystają z wszelkich praw członków czynnych. b) Obowiązki § członków. 11. Każdy członek obowiązany jest do popierania celów Towa­ rzystwa, tudzież do przestrzegania postanowień tego statutu. § 12. Członkowie czynni uiszczają roczną wkładkę w wysokości oznaczonej przez Walne Zgromadzenie. Zarząd ma prawo obniżania wkładek rocznych. Członkowie założyciele, honorowi i korespondenci nie są zobowiązani der wnoszenia wkładek. c) Wystąpienie i wykluczenie § członków. 13. Członek, który ma zamiar wystąpić z Towarzystwa, winien pisemnie zawiadomić Zarząd najpóźniej na miesiąc przed koń­ cem roku kalendarzowego. Występujący jest jednak obowiązany do uiszczenia cało­ rocznej wkładki. § 14. Członkowie którzy zalegają z całoroczną wkładką, mogą być uznani za występujących z Towarzystwa; winni są jednak uiścić zaległe wkładki roczne aż do dnia, w którym Zarząd uzna ich za występujących. § 15. Wykroczenie plamiące dobre imię członka, lub działanie tegoż na szkodę Towarzystwa, wystarcza do wykluczenia go z Towarzystwa. § 16. O wykluczeniu rozstrzyga Zarząd; wolno jednak wykluczo­ nemu odwołać się do Walnego Zgromadzenia. Aż do czasu uchwały Walnego Zgromadzenia prawa człon­ ka wykluczonego zostają w zawieszeniu. �420 IV, Hafotck. § 17. Majątek Towarzystwa powstaje: 1. z wkładek członków założycieli; 2. z wpisowego; 3. z rocznych wkładek członków czynnych, 4. z rozsprzedaży wydawnictw; 5. z dochodu z odczytów i innych przedsiębiorstw Towa­ rzystwa; 6. z darów i zapisów; 7. z dochodów nadzwyczajnych. § 18. Dochody i fundusze mogą być zużywane tylko n * statutern przewidziane cele i administracje Towarzystwa. v . Władca, Sprawami i Zarząd. § 19. Towarzystwa zawiaduje a) Walne Walne Zgromadzenie Zgromadzenie. § 20. Walne Zgromadzenia są: zwyczajne i nadzwyczajnej zwo­ łuje je Zarząd. Zwyczajne odbywa się raz w roku, mianowicie w s t y c z n i u nadzwyczajne zaś, jeżeli tego zażąda przynajmniej 1/3 członków Towarzystwa, lub Zarząd uzna tego potrzebę. § 2i. j Zarząd zawiadamia członków pisemnie o Walnym Zgromadzeniu i ogłasza je co najmniej w dwu dziennikach, przynajmniej na 8 dni naprzód. § 22. Walnemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes, lub jego zastępca. § 23. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia należy: 1. wybór prezesa, dwóch zastępców prezesa i członków Zarządu, oraz komisji kontrolującej, złożonej z 3 człon- , * ' I i i 1 g I I �421 2. 3. 4. 5. 6. 7. ków, a mającej po zbadaniu ksiąg kasowych Towarzy­ stwa przedkładać odpowiednie wnioski na dorocznym Walnym Zgromadzeniu; mianowanie członków honorowych na wniosek Zarządu; załatwienie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu, oraz uchwalenie budżetu na rok następny; załatwienie wniosków Zarządu, komisji kontrolującej i członków, o ile te ostatnie przynajmniej 7 dni przed­ tem podano Zarządowi na piśmie, lub jeżeli Walne Zgromadzenie uchwali nagłość; zmiana statutu; załatwienie zażaleń członków na Zarząd; rozwiązanie Towarzystwa. § 24. Do prawomocności uchwał Walnego Zgromadzenia jest po. trzebna obecność przynajmniej 10% członków Towarzystwa, do uchwały jednak rozwiązania Towarzystwa 2/3 wszystkich członków. Jeżeli na pierwszym Walnym Zgromadzeniu nie zbierze się potrzebna ilość członków, Zarząd zwoła najdalej w ciągu 15 dni ponownie Walne Zgromadzenie, którego uchwały będą prawo­ mocne bez względu na ilość obecnych członków. % 25. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają zwykłą więk­ szością głosów z wyjątkiem uchwał co do zmian statutu, do któ¬ rych prawomocności jest potrzebna większość 2/3 obecnych członków. W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący. b) Zarząd. § 26. Zarząd składa się z prezesa, z 1 zastępców prezesa i najwy­ żej 12-tu członków Zarządu, którzy wybierają ze swego grona pierwszego i drugiego sekretarza, skarbnika, redaktora „Ludu" i w miarę potrzeby innych. § 27. Walne Zgromadzenie wybiera z pomiędzy członków czyn­ nych prezesa i 2 zastępców, prezesa na rok jeden, zaś członków Zarządu na lat trzy. �422 Co roku ustępuje 1/3 członkonków Zarządu. W pierwszym r o k u po obecnym wznowieniu działalności Towarzystwa, człon­ ków ustępujących oznacza się przez losowanie. Podobnie los rozstrzyga w r o k u drugim, co do pozostałych członków. W d a l ­ szych latach ustępują co roku ci członkowie Zarządu, którzy już trzy lata w Zarządzie zasiadali. Oprócz w y b o r u ustępujących z turnusu członków Zarządu, Walne Zgromadzenie wybiera no­ wych w miejsce tych, których mandaty z jakiegokolwiek powodu wygasły poza turnusem. Jeżeli miejsce członka Zarządu zostanie pomiędzy jednym a drugim Walnym Zgromadzeniem opróżnione, Zarząd może w jego miejsce dokooptować nowego. Kooptacja musi być przedstawiona najbliższemu Walnemu Zgromadzeniu do zatwierdzenia. Oprócz wyboru ustępujących z turnusu 4 członków Zarzą­ d u , Walne Zgromadzenie przedsiębierze co roku wybór uzupeł­ niający tych członków, którzy w inny sposób z Zarządu występują. § 28. Posiedzenia miesiącu. Zarządu odbywają się przynajmniej raz w § 29, Do zakresu działania Zarządu należy: 1 . wykonywanie uchwał Walnego Zgromadzenia; 2. załatwianie bieżących spraw Towarzystwa; 3. przyjmowanie i wykluczanie członków; oraz wnioski w sprawie mianowania członków honorowych; 4. przyjmowanie darów i Zapisów, Towarzystwu poczy­ nionych; 5. postanowienia w sprawie umieszczania kapitałów; 6. zawieranie kontraktów i innych umów Towarzystwa; 7. układanie regulaminów i instrukcji; 8. przygotowywanie sprawozdań i wniosków dla Walnego Zgromadzenia; 9. mianowanie członków korespondentów; 10. mianowanie przewodniczących sekcji naukowych; 11. mianowanie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych, a objętych niniejszym statutem; �423 12. obniżanie wkładek rocznych niektórym członkom, a na­ wet uwalnianie ich od płacenia tychże; 13. zawiązywanie oddziałów Towarzystwa; 14. wszelkie zarządzenia potrzebne do osiągnięcia celów Towarzystwa; 15. przyjmuje i zwalnia płatnych pracowników Towarzystwa, określa ich obowiązki i pobory. § 30. Do ważności uchwał Zarządu potrzebna jest obecność 3-ch członków i prezesa, lub jego zastępcy. § 31. Uchwały Zarządu zapadają bezwzględną większością gło­ sów. Przewodniczący obradom rozstrzyga w razie równości głosów. Prawa i obowiązki Prezesa. § 32. Prezes reprezentuje Towarzystwo na zewnątrz_ Dokumenty, zawierające prawne zobowiązania Towarzystwa, podpisuje prezes, jeden członek Zarządu i sekretarz; inne pis­ ma, z Towarzystwa wychodzące, prezes i sekretarz. § 33. Prezes czuwa nad wykonaniem statutu i regulaminu, oraz przewodniczy wszystkim zebraniom Towarzystwa. § 34. W razie przeszkody lub nieobecności prezesa, zastępuje go we wszystkich czynnościach zastępca prezesa. VI. Spory. § 35. Spory między członkami, wynikające ze stosunków Towa­ rzystwa, rozstrzyga w drodze polubownej bez dalszego odwoła­ nia Zarząd, spory zaś między członkami a Zarządem Walne Zgromadzenie. O d orzeczenia Zarządu, względnie Walnego Zgromadzenia, nie ma odwołania. Spory pomiędzy Towarzystwem, a osobami, do Towarzystwa nie należącymi wynikłe, należą do sądów cywilnych. �424 VII. Postano wlania końcowe. § 36. W razie rozwiązania Towarzystwa, majątek/jego przechodzi, o ile ostatnie Walne Zgromadzenie inaczej nie postanowi, na własność Komisji Antropologicznej, ustanowionej przy P. A . U . w Krakowie. N a mocy decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 15 stycz­ nia 1946 r. L . S. P. H/2321/45, wydanej na podstawie art. 21 prawa o Stowarzyszeniach z dnia 27.X 1932 r. (Dz. U . R. P., № 94, poz. 808) wpisano do rejestru Stowarzyszeń i Związ­ ków Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego К 21 Stowarzyszenie p n . „Towarzystwo Ludoznawcze w L u b l i n i e " . Lublin dnia 15 stycz­ nia 1946. Pieczęć okrągła: godło państwowe, Urząd Wojewódzki Lubelski. Za wojewodę: Naczelnik Wydziału Społeczno-Polity cznego St. Wojtowicz. Odpis niniejszy Statutu i treść decyzji Wojewody L u b e l ­ skiego są zgodne z oryginałem, który znajduje się w aktach Towarzystwa. | I ] i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abd71730f8b79e7107f6433e42bedf31.pdf 7a414d25b0b4523d5175615f8852828a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1994 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1850 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.389-401 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 389 Sprawy muzealne Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce Polska nigdy nie była krajem muzeów. Stan naszych mu­ zeów etnograficznych przed wojną, tak pod względem ilościowym jak też pod względem rzeczowym pozostawiał wiele do życzenia. Muzea nasze powstawały często zupełnie przypadkowo a rzadko były organizowane planowo i przejrzyście, dlatego też większość muzeów Regionalnych nie dawała rzeczywistego obrazu naszej ziemi. Muzeów i zbiorów ściśle etnograficznych było bardzo mało, na wysokości zaś wymagań naukowych stały tylko dwa muzea centralne, a to Muzeum Etnograficzne przy Muzeum Rol­ nictwa i Przemysłu w Warszawie, otwarte w roku 1888, oraz Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, otwarte w roku 1911. Wszystkie nasze muzea etnograficzne są oczywiście młode, bowiem nauka etnografii i rzeczowe zainteresowanie się kulturą ludową, jak też powołanie katedr uniwersyteckich o tym charak­ terze zaistniało dopiero w naszym stuleciu i wiązało się oczywiś­ cie z odzyskaniem niepodległości. Nasze polityczne stosunki dzie­ jowe nabrzmiałe ciągłymi powstaniami, pożogami wojennymi, uko­ ronowane rozdarciem kraju i falą powtarzających się wojen, nie sprzyjały zupełnie rozwojowi muzeów, wymagających normalnych warunków pokojowych, jednakże ostatnia wojna zadała najgłęb­ sze rany osiągnięciom polskiego muzealnictwa etnograficznego. Niektóre ośrodki zostały zupełnie zniszczone, inne muszą od no­ wa rozpoczynać. Jeśli nawet ocalały poszczególne eksponaty, to przeważnie zaginęły księgi inwentarzowe i nie sposób dziś usta­ lić metrykę przedmiotu, bez której przedmiot traci swoją war­ tość naukową i muzealną. Z dymem poszło Warszawskie Muzeum Etnograficzne w roku 1939 wraz z całym gmachem, przestały istnieć i inne pomniejsze zbiory etnograficzne, jak np. zbiory �390 sztuki ludowej Tow. Popierania Przemysłu Ludowego (Tamka 1), zbiory Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Jedyne w swoim rodzaju muzeum skansenowskie w Nowogrodzie nad Narwią, obrazujące kulturę Kurpiowszczyzny — spalone. Muzea regionalne; Podlaskie i m . Asłanowicza w Siedlcach, muzeum w Tucholi, w Golubiu i we Wdzydzach-zniszczone. Część cennych muzeów i zbiorów zostało poza naszą granicą wschodnią, do tych należą: Muzeum i m . Dzieduszyckich we Lwowie, Muzeum Pokuckie w Stanisławowie, Muzeum Huculskie w Żabiem, Zbiory Etnograficzne Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, oraz szereg pomniejszych w Grodnie, Baranowiczach, Tarnopolu, Krze­ mieńcu i innych miejscowościach. Reszta muzeów polskich oca­ lała t y l k o częściowo, większość nie jest jeszcze wciąż uporząd­ kowana, nie posiada też własnych gmachów, funduszów n i facho­ wej o p i e k i . Rekonstruowanie i uzupełnienie naszych zbiorów etnogra­ ficznych niezawsre jest dziś możliwe, jeśli się zważy, że już przed wojną rozmaite regiony Polski ulegały urbanizacji, a w dziedzinę kultury ludowej wtargnął przemysł fabryczny, który zasadniczo zmienił jej dawne oblicze, wojna zaś i jej skutki proces ten po­ głębiły. Ze zrozumiałych względów pierwsza faza działalności M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki a ściślej Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków ograniczyła się do zabezpieczenia ocalałych i rozgrabionych muzeów oraz do odszukania eksponatów i zbio­ rów wywiezionych przez okupanta. Część muzeów o mniejszym znaczeniu, posiadająca lepsze warunki lokalowe jest już uporząd­ kowana i udostępniona społeczeństwu. Część jest zabezpieczona i pozostaje bądŻ w stadium organizacji, bądź przechowuje się pod opieką czynników urzędowych. W nieustabilizowanym stadium znajdują się muzea i punkty zborne na Ziemiach Odzyskanych, ulegną one częściowo likwi­ dacji lub uzupełnią muzea już istniejące, bądź też zostaną upo­ rządkowane na miejscu. W świetle danych Naczelnej D y r e k c j i Muzeów i Ochrony Zabytków, sieć muzeów i zbiorów etnogra­ ficznych w Polsce wraz z Ziemiami Odzyskanymi przedstawiać się będzie następująco: 1 �391 Wykaz muzeów etnograficznych, etnograficzny lab przyczynki muzeów dotyczące posiadających dział kultury ludowej: Woj. Lubelskie 1 . L u b l i n , Narutowicza 4, Miejskie Muzeum w Lublinie, dyr. W i k t o r Ziółkowski, etnografia, historia, sztuka, przyroda. 2. Zamość, Oszmiańska 2 6 , Muzeum Miejskie, p. o. k u ­ stosza Kabat Władysław, etnografia (700), historia (600), arche­ ologia (300), sztuka kośc. (200), przyroda (100), przem. art. (200), malarstwo (100). Woj. Kieleckie 3. Kielce, A l . Partyzantów 2, Muzeum Świętokrzyskie, dyr. dr Juliusz DłuŻewski, etnografia, prehistoria, geologia. 4. Radom, Piłsudskiego 12, Muzeum m. Radomia, p.o. dy­ rektora Jerzy Majewski, etnografia, archeologia, przem. artyst., malarstwo, prehistoria, przyroda, biblioteka. �Woj. Rzeszowskie 5. Rzeszów, Rynek 8, Muzeum m. Rzeszowa, kust. Katula Franciszek, etnografia, sztuka cerkiewna i k o ś ć , prehistoria, ma­ larstwo, broń, przemysł artystyczny, numizmatyka. 6. Przemyśl, Władycze 7, Muzeum Ziemi Przemyskiej, kust. Roman Leśniak, etnografia, archeologia, sztuka k o ś ć , przemysł art. i historia miasta. 7. Jarosław, Rynek 5, Muzeum Miejskie, kust. mgr. Got­ tfried Kazimierz, etnografia, historia region., przyroda. 8. Sanok, Zamek, Muzeum Ziemi Sanockiej, dyr. Stefan Stefański, etnografia, malarstwo kośc. i cerkiewne, tkaniny, ceramika, prehistoria, biblioteka. i ] i ] Woj. Warszawskie | 9. Płock, p l . Narutowicza 8, Muz. T o w . Naukowego, pre­ zes T . N . , sędzia Jędrzejewski, etnografia, prehistoria, historia, sztuka, przyroda. j j Woj. Łódzkie 10. Łódź, P l . Wolności 14, Miejskie Muzeum Etnograficzne, dr Krajewska Janina, etnografia ogólnoświatowa i polska z przewagą etnografii w o j . łódzkiego. 11. Łowicz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu, historia miasta. 12. Sieradz, Muzeum Regionalne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia regionu, prehistoria, malarstwo, numizmatyka, przyroda. 13. Tomaszów Maz., Św. Antoniego 24, Muzeum Regio­ nalne, kustosz Dekowski Jan, etnografia, archeologia, przemysł, górnictwo, przyroda. 14. Piotrków, Muzeum Ziemi Piotrkowskiej, Opieka, W y d z . Kultury i Sztuki, zbiory charakteru regionalnego. Krakowskie 15. Kraków, Karmelicka 10-3, Muzeum Etnogr. i m . Seweryna Udzieli, d y r . dr Seweryn Tadeusz, etnografia europejska, dział pozaeuropejski ( A * j a , A f r y k a , Australia, W y s p y Pacyfiku i inne). Kraków, Smoleńska 9, Muzeum Rzem.-Art. i m . dr Bara- i j j j A \ i ' i Woj. j J " i I 'Ą �393 nieckiego, d y r . Witkiewicz Kazimierz, sztuka ludowa, przemysł art. europejski, wyroby ludów egzot. 20 działów technologicznych. 16. Zakopane, Krupówki, Muzeum Tatrzańskie im. Chału­ bińskiego, dyr. dr Zborowski Juliusz, etnografia, przyroda. 17. Nowy Sącz, Muzeum Ziemi Sądeckiej, p . o. kustosz Szkaradek Roman, etnografia, sztuka k o ś ć , historia miasta, nu­ mizmatyka. 18. Rabka, Muzeum Region, i m . Orkana, kust. Justyn Bularda, etnografia regionu. 19. Miechów, Muzeum Regionalne, ref. K u l t u r y i Sztuki, etnografia regionu. 20. Tarnów, Muzeum Ziemi Tarnowskiej, dyr. dr Józef Dutkiewicz, malarstwo, rzeźba, przemysł artyst., archiwum, ga­ binet rycin, biblioteka. Woj. Pomorskie 2 1 . Toruń, Stary Rynek, Muzeum Miejskie, kust. Załęska Halina, etnografia, prehistoria, rzeźba, malarstwo i grafika, rze­ miosło artystyczne, zbiór pieczęci, przyroda. 22. Bydgoszcz, Pocztowa, Muzeum Miejskie, kust. Boritcki Kazimierz, prehistoria okręgu nadnoteck., malarstwo i rzeźba X I X i X X w. numizmatyka, pamiątki cechowe bydgoskie, 23. Grudziądz, Muzeum Miejskie, kust. Błachnia J ó z e f , brak bliższych danych. 24. Włocławek, Muzeum Ziemi Kujawskiej, kierownik Kró­ likowska Henryka, etnografia, archeologia, historia sztuki, gór­ nictwo-przemysł, grafika, archiwalia. Woj. Mazurskie 25. Olsztyn, Zamek, Muzeum Mazurskie, kust, H e n r y k Skorupski, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., malarstwo i rzeźba, przyroda. Woj. Gdańskie 26. Kartuzy, Gdańska 15, Muzeum Kaszubskie, kust. Leo­ pold Kosiński, sztuka ludowa, prehistoria, plastyka, martyrologia polska. 27. Słupsk, Muzeum-Zbiornica, Opieka, ref. Kult. i Sztuki etnografia, prehistoria. �394 28. Derłów (Dyrłowo), Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Łęczyńska Amelia, etnografia, historia, archeologia, przyroda, biblioteka. Woj. Poznańskie 29. Poznań, A l . Marcinkowskiego 9, Muzeum W i e l k o p o l ­ skie, dyr. dr G w i d o Chmarzyński, etnografia, archeologia, h i ­ storia, kult. wschód., instrumenty muzyczne. 30. Kruszwica, Muzeum Nadgoplańskie, kust. Knoll Maks. A l b i n , prehistoria, wczesna historia. 31. Gorzów, Muzeum Ziemi Lubuskiej, p.o. kustosza Pokornowa Walentyna, przemysł artystyczny, archeologia, malar­ stwo polskie. 32. Leszno, Muz. Ziemi Płd. Wielkopolsk., dr Rajewski Zdzisław, etnografia, prehistoria, zbiory regionalne. 33. Międzyrzecze, u l . Kościelna, Pow. Muzeum Ziemi Mię­ dzyrzeckiej, Opieka, referat Kultury i Sztuki, prehistoria regio­ nu, rzeźba, meble, archiwalia. 34. Kórnik, Zamek, Dział Muzealny Biblioteki Kórnickiej, dr Orańska Józefa, etnografia australijska, malarstwo, przemysł art., prehistoria regionu, militaria, numizmatyka. 35. Gubin, P I . Matejki 2, Muzeum Miejskie, Opieka, re­ ferat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przemył artystyczny. 36. Zielona Góra, Szkolna 2, Muzeum Miejske, kier. Łychowska Stefania, etnografia, historia miasta i regionu, cechy i rzemiosło, uprawa winogradu. 37. Koło, Muzeum Regionalne, brak danych. 38. Kępno, Muzeum w Kępnie, Opieka, ref. Kultury 1 Sztuki, zbiory regionalne. Woj. Zachód. Pom. 39. Koszalin, A r m i i Czerw. 53, Muzeum Miejskie, kustosz Rokicki J a k ó b , etnografia, prehistoria, sztuka k o ś ć , mineralogia, meble, zbiory myśliwskie egzotyczne, sztychy, archiwalia. 40. Białogród, brak bliższych danych. 4 1 . Drawsko brak bliższych danych. Woj. Śląsko-Dąbr. 42. Bytom, PI. Sobieskiego 2, Muzeum Śląskie, p. o. dyr. mgr. Longin Malicki, etnografia, prehistoria, przemysł artyst., I �395 sztuka k o ś ć , malarstwo i rzeźba, pamiątki powstańczo - ple­ biscytowe. 43. Gliwice, Dolnych Wałów 8a, Muzeum Miejskie, kier. mgr. Gładysz Mieczysław, etnografia i etnologia, przemysł arty­ styczny, prehistoria, przyroda. 44. Opole, Pl. K r a k o w s k i 9, Muzeum Miejskie, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia, prehistoria, przyroda, b i ­ blioteka. 45. Cieszyn, Regera 6, Muzeum Miejskie, kustosz Brożek Ludwik, etnografia, prehistoria, historia miasta, sztuka k o ś ć , biblioteka, archiwum, ryciny. 46. Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, kier. Kenarowa Halina, etnografia, historia, przyroda. Woj. Dolnośląskie 47. Brzeg n/Odrą, Pl. Zamkowy, Piastowskie Muzeum Miejskie, kier. Jacobini Edmund, etnografia, historia. 48. Jelenia Góra, Matejki 26, Muzeum i m . Matejki, d y r . Borkowski Borys, etnografia, archeologia, przemysł i przyroda. 49. Kożuchów, Muzeum Miejskie, Opieka, referat K u l t u r y i Sztuki, etnografia, prehistoria, rzeźba kościelna, meble zabyt­ kowe, f o r m y do pierników. 50. Wałbrzych, A l . 1-go Maja, Muzeum Miejskie, kier. Lieberman Fryderyka, etnografia, prehistoria, przemysł artystycz­ ny, przyroda. 51. Białobrzezie, P l . Szpitalny, Muzeum Miejskie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, stare d r u k i , przyroda (około 1000 egzempl.). 52. Kamieniogóra, Rynek 24, Muzeum Regionalne, kier. Klimecki Zygmunt, meble ludowe, prehistoria, pamiątki histo­ ryczne, przemysł artystyczny. 53. Kładzko, Czeska 30, Muzeum Miejskie, Ciechalski W a ­ cław, ref. Kultury i Sztuki, resztki zbiorów historyczno-etnograficznych, biblioteka i archiwum. 54. Kuźnica, Muzeum Etnograficzne, Opieka, ref. Kultury i Sztuki, etnografia. 55. Lubań, ul. Zgorzelicka, Muzeum w Lubaniu, dr O r l i c z , etnografia, tkactwo, broń, meble, biblioteka. �396 56. Nowa Sól, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria łużycka, rzeźba, przyroda. 57. Szprotawa, Muzeum w Szprotawie, Opieka burmistrza, etnografia, prehistoria, rzeźba, broń, przyroda. 58. Świdnica, Muzeum-Zbiornica, Opieka, referat Kultury i Sztuki, etnografia. Cyfry oznaczają kolejną liczbę wykazu. Wykaz powyższy, jak też mapka nie roszczą pretensji do całkowitej ścisłości i wyczerpania tematu. Szczególnie dotyczy to muzeów na Ziemiach Odzyskanych. Choć liczba muzeów wykazanych jest pokaźna, niemniej niewiele da sie. powiedzieć w świetle posiadanych materiałów, co do ich bogactwa i treści. W każdym razie omówienie niniej­ sze jest wskazówką, gdzie można szukać materiałów do badań naukowych, które podejmuje etnografia polska we wspólnym dziele odbudowy kraju. I tylko w ten sposób należy niniejsze dane traktować. Właściwej oceny muzeów jako źródeł nauko­ wych oczekiwać należy od naukowców, którzy je spenetrują. Kazimierz Pietkiewicz Warszawa, 10. V . 1946 r. Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi za okres wojenny i z działalności Muzeum od 20.1V 1945 r. do 1.V 1946 r. Miejskie Muzeum Etnograficzne w Łodzi zostało przez Nie­ mców zlikwidowane, tylko z działu prehistorycznego utworzono Muzeum Prehistoryczne, które Niemcy utrzymywali. Eksponaty etnograficzne drewniane, jak stepy, przyrządy tkackie, a nawet narzędzia rybackie zostały popalone. Stroje włożone do skrzyń brudnych i nieszczelnych zostały mocno zniszczone przez mole, Część przedmiotów etnograficznych rozkradziono. Zbiory egzo­ tyczne z A f r y k i i A m e r y k i zostały sprzedane za sumę 750 Rm. Grassi Muzeum w Lipsku w 1942 r. Wysłane one były przez �397 dr Frenzla, kierownika Muzeum w Łodzi w 1941 r. Ostatecznie kupno zostało zrealizowane w 1942 r. między dr Grfinbergiem, późniejszym kierownikiem Muzeum w Łodzi, a dyrektorem Mu¬ zeum w Lipsku Prof, dr Fritzem Krauze. / tych zbiorów miało być odsprzedanych Muzeum w Kolonii i H a m b u r g u . Grassi M u ­ zeum zostało zbombardowane, więc zbiory tam będące uległy prawdopodobnie zniszczeniu. 2 3 Po wojnie z dwóch działów przedwojennego Muzeum Etno­ graficznego zostały utworzone dwa Muzea Etnograficzne i Pre­ historyczne pod oddzielnym kierownictwem. Prace nad reorgani­ zacją Muzeum zostały rozpoczęte 20 kwietnia 1945 r. z chwilą zaangażowania kierownika Muzeum. Zbiory zostały posegrego­ wane, oczyszczone, zakonserwowane l u b zabezpieczone przed dalszym niszczeniem. Część z nich wymagająca dłuższych zabie­ gów konserwatorskich, jak np. skrzynie, została narazie odłożona. Następnie wszystkie zabytki zostały zainwentaryzowane i opa­ trzone trwałymi metrykami. Niektóre przedmioty, nie posiadające metryk zostały zidentyfikowane, część jednak została wysegregowzględu na niemożność wykazania ich pochodzenia. Zostało z i n w e n t a r y z o w a n y c h 1109 przedmiotów l u b zespo­ łów. Pozostało do zainwentaryzowania około 300 przedmiotów. Zakupiono 120 zabytków i otrzymano w darze 5 przedmiotów, razem przybyło 125 przedmiotów. Pozostało z dawnego Muzeum 7 ilustracyj, wykonano nowych 33 i 4 mapy. Klisze i przeźrocza pozostałe z dawnego Muzeum nie posiadają proweniencji, wobec tego są bezużyteczne. Otwarcie Muzeum nastąpiło 17-go listopada 1945 r o k u . Zbiory wystawione są w 10 salach działami. Uwzględniono następujące działy: budownictwo, sztuka ludowa (obrazy na szkle, papierze i płótnie, wycinanki, pająki i meble ludowe, rzeźby), garncarstwo, tkactwo i stroje ludowe, rybactwo, łowiec­ two, plecionkarstwo, narzędzia rolnicze i pasterskie, przyrządy gospodarcze przedmioty obrzędowe i jedna sala, obrazująca kulturę ludów prymitywnych. Najwięcej zabytków Muzeum zgromadziło z terenu woje­ wództwa łódzkiego. Muzeum posiada magazyny, pracownię labo­ ratoryjną i stolarnię. Biblioteka podręczna składa się z 348 pozycyj. �398 Muzeum prowadzi wspólnie z Zakładem Etnografii, którego kierownikiem jest dr Kazimiera Zawistowicz, A r c h i w u m Etno­ graficzne, dla którego materiał będzie gromadzony drogą badań terenowych lub przy pomocy korespondentów. Dotychczasowe wyjazdy w teren miały charakter informa­ cyjny dla zorientowania sie. w stanie kultury ludowej na wsi lub były wykonane doraźnie dla uzupełnienia zbiorów muzealnych. Personel muzealny składa się z 12 osób, w tym 3 pracow­ ników naukowych, dyrektor, asystentka i praktykantka. Personel administracyjny: sekretarka, personel techniczny: grafik, laborant, .stolarz. Personel niższy; 3 woźnych i 2 sprzątaczki. Zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi przed wojną miały zasięg ogólnoświatowy, ze szczególnym uwzględnieniem województwa łódzkiego. Program ten utrzymuje obecnie Muzeum, z t y m , że rozsze­ rzony zostanie dział ogólnopolski. Polska winna posiadać więcej niż jedno Muzeum ogólnopolskie dla wzajemnej asekuracji w ra¬ zie jakiejś klęski żywiołowej. Poza t y m Muzeum obecnie posiada głębsze uzasadnienie jako placówka naukowa ze względu na ist­ nienie katedr etnografii i etnologii na Uniwersytecie Łódzkim. Janina Krajewska Muzeum ziemi Sanockiej Muzeum Ziemi Sanockiej istnieje od roku 1934. Powstało dzięki inicjatywie dr Jadwigi Przeworskiej, referentki M i n . W . R. i О. P., oraz dr B. Skwarczyńskiego, duże też zasługi przy założeniu, organizowaniu, gromadzeniu zbiorów i rozwoju tej instytucji położył Aleksander Rybicki, kustosz tego muzeum, oraz sanoczanie prof, dr Tadeusz Sulimirski, mgr. Fastnacht, bi­ bliotekarz muzeum oraz Stefan Stefański dyrektor muzeum. Je­ dynym celem ich uciążliwej i zupełnie bezinteresownej pracy było kulturalne dźwignięcie tutejszego społeczeństwa oraz ochrona i zabezpieczenie zabytków Ziemi Sanockiej. Muzeum zdobyło odrazu pełne zrozumienie i poparcie w tutejszym społeczeństwie �399 które licznymi darami i depozytami zasiliło zbiory muzealne a także niosło pomoc malerialną. Okupacyjne władze niemieckie utrzymały początkowo mu­ zeum przy Życiu, nadając mu nazwę „Kreismuseum in Sanok", jednakże w czasie swej ucieczki w lecie 1914 roku wywiozły przeszło 350 najcenniejszych eksponatów. Były to dyplomy kró­ lewskie, stara broń, obrazy, rzeźby, stroje ludowe, pamiątki ce­ chowe i inne. Niezależnie od tego, poniosło Muzeum Ziemi Sa­ nockiej straly jeszcze w roku 1939, kiedyto stroje ludowe rozgrabiła miejscowa i okoliczna ludność, oraz pod koniec 1943 г., kiedy dyrekcja muzeum musiała wskutek chwilowego zajęcia zamku sanockiego przez Czerwoną Armię, przenosić zbiory do innych budynków wśród niekorzystnych warunków atmosferycz­ nych. Wiele przedmiotów zostało wówczas zniszczonych lub za­ ginęło, w rezultacie ilość eksponatów sięgająca przed wojną cyfry 10.000 sztuk znacznie się zmniejszyła, nawet dokład­ nej cyfry strat nie da się zrekonstruować, wobec równoczesnego zaginięcia księgi inwentarzowej, kartotek i spisów. Za wywiezio­ nymi okupanta eksponatami czyni dyrekcja poszukiwania od roku 1944, wedle otrzymanej niedawno informacji (delegata Ministerstwa Oświaty), dra Sierotwińskiego zbiory sanockie mają się znajdować w mieście Jawor na Śląsku. Istnieje więc nadzieja częściowego choć ich odzyskania. Muzeum Ziemi Sanockiej posiada charakter regionalny przedstawiający dorobek kulturalny Sanoka i Ziemi Sanockiej po dzień dzisiejszy. Zasięg terenowy działalności tego muzeum obej­ muje oprócz powiatu sanockiego, powiaty: leski, krośnieński i brzozowski. Muzeum posiada następujące działy: etnograficzny, archeo­ logiczny, malarstwa i rzeźby kościelnej, historii miasta i zamku sanockiego w t y m stare portrety, wyroby starego rzemiosła, dział numizmatyczny i sfragistyczny, fotografika, biblioteka, dział ręko­ pisów. Dział etnograficzna liczy obecnie około 200 pozycyj, w t y m wiele przedmiotów codziennego użytku z zakresu rybołóstwa, garncarstwa, tkactwa. Dział strojów ludowych został zupełnie zdekompletowany; nieco eksponatów z zakresu sztuki ludo- �400 wej, takie iak obrazy, rzeźby i kapliczki. Dział prehistoryczny obejmuje około 100 pozycyj, na dział ten składa się w przeważ­ nej części wykopalisko prehistoryczne z Bachorza k. Dynowa. Z wymienionych poprzednio działów wystawiono dotąd koło 75°/ eksponatów, reszta oczekuje konserwacji w magazy­ nach. Obecnie dokonuje się inwentaryzacji oraz porządkuje b i ­ bliotekę i rękopisy. Mimo częściowego uruchomienia muzeum zwiedza je już obecnie znaczna ilość młodzieży szkolnej. Sie­ dzibą muzeum jest stary zamek królowej Волу, który został w roku 1945 odremontowany wewnątrz i stanowi piękne pomiesz­ czenie dla zbiorów muzealnych. Jan Misiewicz 0 Sanok, w maju 1946 r. Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowieckim 1! i; jS ji; " 1 We wrześniu" 1939 roku lokal w którym znajdowały się zbiory muzealne został zajęty przez pierwszą czołówkę Wehr­ machtu, który oczywiście z miejsca rozpoczął swą niszczyciel­ ską działalność. Ofiarą padła w pierwszym rzędzie kolekcja stro­ jów ludowych i samodziałów ludowych, z których znaczną część obrócono na onucze, ścierki i zasłony samochodowe. Wszelkiego rodzaju meble drewniane oraz przedmioty ze słomy zostały spa­ lone, okazy zaś przemysłu ludowego rozgrabione. Cudem prawie udało się ocalić część naukowej biblioteki, trochę sprzętów i mniej cennych eksponatów. Po przesunięciu się frontu zabrałem się wraz z artystą Stefanem Justą do uporządkowania muzeum, udało m i się też odbyć pożyteczną wycieczkę w Opoczyńskie, by zrekonstruować stroje ludowe. Wykonaliśmy 28 rysunków typów ludowych, 400 szki­ ców z zakresu budownictwa sztuki ludowej, zebraliśmy około 200 próbek tkanin i haftów oraz kilka sztuk oryginalnych oka­ zów tkactwa ludowego. Wyprawa ta pozwoliła jednocześnie na �**** ta— 401 dokładniejsze zorientowanie się w terenie i poznanie zwyczajów i tradycyj ludowych, które znajdą swoje odzwierciedlenie w muzeum. Po uzyskaniu budynku postanowiliśmy zorganizować w pierwszym rzędzie dział etnograficzny, obecnie są już uporząd­ kowane - stroje opoczyńskie i wnętrze chałupy opoczyńskiej. W obszernej, dużej sali znalazły pomieszczenie szkice przedsta­ wiające t y p y ludowe w miejscowym stroju: w białej sukmanie, „przyjaciółce", żupaniku i „wangierce". Wystawiono tu również kolekcję haftów i tkanin lnianych, wełnianych z podkreśleniem doboru barw, techniki i użytku. Udane również są tablice sta­ rych bursztynów, guzików, kamionek, siekanek i korali. W szafie znalazły pomieszczenie męskie i kobiece nakrycia głowy, z któ­ rych szczególnie ciekawe są tiulowe czepce bogato przystrojone szychem i kwiatami. W sali tej znajdą pomieszczenie figury w strojach regionalnych, wykonane przez Stefana Justę, z zazna­ czeniem różnic stroju dawnego i dzisiejszego, oraz codziennego i Świątecznego. Osobną całość przedstawia wnętrze izby ludowej wypełnione autentykami, jest więc: łóżko, piec, skrzynia malo­ wana w kwiaty, szafa z wyrzeźbioną górną nastawą na talerze, stół, ława, liczne obrazy, oryginalny „podłaźnik" ze słomy i b i ­ buły, różnobarwne wycinanki o motywach roślinnych i geome­ trycznych. Jest też ołtarzyk wykonany w drzewie przez artystę ludowego w Drzewicy, Karola Szczepanika. W zbiorach znajduje się kolekcja około 150 kraszanek, na­ czyń glinianych z głośnego niegdyś ośrodka ceramicznego w Dąbrowie nad rzeką Czarną oraz szereg innych eksponatów ludo­ wego pochodzenia. W sumie w kwietniu 1946 roku inwentarz przedstawiał się następująco: dział etnograficzny 573 eksponatów „ historyczny 136 „ przyrodniczy 364 „ archeologiczny 47 U najbliższym czasie prace muzeum obejmować będą nietylko uporządkowanie istniejącego zbioru, ale powiększenie ilości posiadanych przedmiotów. Jan Piotr Lad, T. XXXVI Dekowski 26* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab9b2984fc9824053d0b5ed218b4eed6.pdf fd549749d19e67f316ea3ac4d8953019 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4777 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4434 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text -m. Tjp>. » «6 <6» «î : ¿íf £t W-4* * . Sí * ** * .-í- . . YS ' • • �TREŚĆ BADANIA NAD SZTUKĄ LUDOWĄ W DWUDZIESTOLKCIU 1944—1964 Od Redakcji 189 Roman Reinfuss Stan badań nad sztuką ludową i ich perspek­ tywy na najbliższą przyszłość 190 Wojciech Stan badań nad budownictwem wiejskim . . 193 Ksawery Piwocki Stan badań nad grafiką, malarstwem i rzeźbą 201 Kazimierz Stan badań nad wycinanką i malowanką . 207 Kalinowski Pietkiewicz Anna Kutrzeba-Pojnarowa Stan badań nad strojem i tkaniną . . 210 Ewa Fryś-Pietraszkowa Stan badań nad garncarstwem . . . . . . 220 Jacek Olędzki Uwagi o 'badaniach twórczości kowalskiej i sny­ cerskiej w Polsce 224 Maria Woleńska 1904—1964 230 WSPOMNIENIE KRONIKA 231 OF ARTICLES PE3K3ME WYBITNI . POŚMIERTNE Janina Orynżyna SUMMARY . . TWÓRCY LUDOWI 233 ' . 234 DWUDZIESTOLECIA 235 Oprać. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa i Anna Kunczyńska Na okładce: Tkanina. Wyk. Leokadia Jakubik. Rytela Olechny, pow. Sokołów Podlaski. Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: Kwiatoń, rzeźba polichr., wys. 53 cm. Wyk. 1956 r. Zygmunt Skrątowicz. Worowo, pow. Łobez. Fot. Jan Swiderski. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XVIII 1964 NR polska sztuka ludowa W XX - L E C I E P O L S K I L U D O W E J 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. d r K s a w e r y P i w o c k i , prof. dr Roman Reinfuss, iprof. d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , redak­ tor techniczny: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. T ł u m . : D . Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). RBD.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26, teł. 31-32-71/4, w . 28 i 20. W Y D . i A D M I N I S T R . : P.P W y d a w n i c t w a Artystyczne i F i l m o w e , Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7182afde8571c5426a467d4957b3aac.pdf 9adc1d64eb088218ed57ed2c39c37564 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4432 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.249-250 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres II - V W kwietniu z m a r ł K a r o l En­ glert, rzeźbiarz z P r z y ł ę k o w a , pow. Żywiec. Był on z zawodu cieślą; ostatnio z a j m o w a ł się tylko rzeź­ bieniem, najczęściej — ś w i ą t k ó w . Wystawy, konkursy 15 lutego odbył się w g d a ń s k i m klubie „Wieżowiec" I r/oj&wódzki Zjazd Plastyków-Amatorów, na którym p o w o ł a n o G d a ń s k i e Stowa­ rzyszenie Plastyków-Amatorów. Równocześnie t w ó r c y zaprezento­ wali swe prace malarskie i rzeźbę na zorganizowanej w z w i ą z k u ze zjazdem wystawie. 28 lutego w J a ś l e r o z s t r z y g n i ę t o I I Konkurs T w ó r c ó w L u d c w y c h Po­ wiatu Jasielskiego, na k t ó r y m 43 autorów p r z e d s t a w i ł o blisko 200 prac. G ł ó w n ą n a g r o d ę zdobył W ł a ­ dysław Chajec, r z e ź b i a r z z K a m i e ­ nicy G ó r n e j . * Na wystawie ,w Waszyngtonie eksponowane były cepeliowskie tkaniny dekoracyjne. * W lutym w pow. m y ś l e n i c k i m ogłoszono konkurs na zabawki l u ­ dowe i ozdoby w n ę t r z a , wykonane według starych w z o r ó w i przy u życiu tradycyjnych m a t e r i a ł ó w . * Luty. Muzeum O k r ę g o w e w Bia­ ł y m s t o k u : wystawa p.n. „Sztuka l u ­ dowa Białostocczyzny". K l u b Oficerski D W P w Warsza­ wie: wystawa rzeźby łączyckiej p.n. „Wojsko Ludowe w twórczości pla­ styków ludowych" — przy w s p ó ł ­ pracy Muzeum w Łęczycy. Prezydium M R N w Krynicy: wystawa o b r a z ó w N i k i f o r a i rzeźb Józefa Citaka. * 22 marca w t o r u ń s k i m Muzeum Etnograficznym otwarto w y s t a w ę ceramiki ludowej z trzech kolekcji prywatnych. Szczególnie w a r t o ś c i o ­ wy zbiór ceramiki z terenów wschodniej M a ł o p o l s k i ofiarowali Muzeum prof. prof. Wanda i Jan Zabłoccy. Eksponowano też intere­ sujący zbiór kropielniczek cera­ micznych Henryka Zawadzkiego Zbór art. piast. Eugeniusza Przy­ były Muzeum z a k u p i ł o od wdowy po zbieraczu. * 22 i 23 marca w Ł y s e m , pow. Kolno, Muzeum w Ł o m ż y i T o w a ­ rzystwo Przyjaciół Kurpiowszczyz­ ny z o r g a n i z o w a ł y doroczny konkurs na palmy i pisanki kurpiowskie. Uczestnicy n a d e s ł a l i bardzo dużo dobrych palm. K A 1970 W marcu odbyło się k i l k a kon­ k u r s ó w na pisanki. Organizatorami k o n k u r s ó w reigonalnych b y l i : 1) Wydział K u l t u r y PPRN w Puła­ wach i Muzeum Regionalne w K a ­ zimierzu, 2) P D K w L ę b o r k u , 3) PZGS w K r a ś n i k u , Wydziały O ś ­ wiaty K u l t u r y PPRN w K r a ś n i k u i Jancwie oraz „Ruch". Natomiast konkurs ogólnopolski zainicjowało Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie. Na adres Muzeum nadeszio ponad 5000 pisanek z całej Polski, najwięcej z województw wschod­ nich: rzeszowskiego, białostockiego i lubelskiego. Pisanki nadsyłali r ó w n i e ż osadnicy, przybyli z W i leńszczyzny. Wołynia, Podola. Przy­ znano 8 pierwszych n a g r ó d . 31 — drugich i 107 trzecich. Dzięki kon­ kursowi Muzeum Etnograficzne wzbogaciło się o największą w k r a ­ j u kolekcję pisanek. * Konkurs pod nazwą „Ludowe kowalstwo artystyczne powiatu bo­ c h e ń s k i e g o " z o r g a n i z o w a ł o w mar­ cu Muzeum w Bochni. K o n k u r s obejmował przedmioty wykonane w e d ł u g tradycyjnych w z o r ó w oraz wyroby o nowoczesnych formach z zastosowaniem dawnych technik zdobniczych. * W m a r c u otwarto w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej w siedzibie p a k i s t a ń s k i e j Rady K u l t u r a l n e j w Rawalpindi. * 7 k w i e t n i a otwarto w Instytucie Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o w War­ szawie w y s t a w ę p.n. „Sztuka l u ­ dowa w 25-leciu PRL". Organizato­ rem wystawy było P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie i M i n . K u l t u r y i Sztuki. Zgromadzo­ no 500 e k s p o n a t ó w z wszystkich działów sztuki ludowej, pokazano prace najwybitniejszych twórców regionalnych. Z okazji wystawy wydano katalog z tekstami prof. Ksawerego Piwockiego, dyr. K a z i ­ mierza Pietkiewicza i mgr Aleksan­ dra Jackowskiego. * 13 kwietnia otwarto w c h e ł m i ń ­ skim P D K w y s t a w ę sztuki ludowej NRD z okolic Gór Rhon i Rudawy. * 18 kwietnia w nowotarskim P D K otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „Włodzimierz Lenin w twórczości ludowej". P o k a ź n o malarstwo na szkle, rzeźbę, c e r a m i k ę i prace l i ­ terackie. 26 t w ó r c ó w nadesłało b l i ­ sko 100 prac; trzy pierwsze nagro­ dy otrzymali: A n t o n i Kuc ze wsi Maniowy za malarstwo na szkle. Tomasz Ligas z K r o ś c i e n k a za rzeź­ b ę figuralną i płaskorzeźbę oraz Ja­ cek Michniak z Dzianisza za pisar­ stwo. * 22 L 23 kwietnia Cepelia i od­ dział Muzeum Narodowego w Ło­ wiczu zorganizowały ogólnopolski konkurs na wycinanki ludowe. 235 t w ó r c ó w nadesłało ponad 3000 eks­ p o n a t ó w . Nagrody zdobyły 72 osoby, p i e r w s z ą — łowicka wycinankarka Katarzyna Kaczor. Otwarcie wystawy pokonkurso­ wej nastąpiło 8 czerwca w Łowiczu. * 28 i 29 kwietnia odbył się w Le­ żajsku konkurs i przegląd cerami­ k i rzeszowskiej i lubelskiej, zorga­ nizowany przez Cepelię. W konkur­ sie uczestniczyli artyści z wielu miejscowości, m. in. z Ł a ń c u t a , Łążk a Ordynackiego, Medyni Głogow­ skiej. Przyznano nagrody M i n . K u l ­ tury i Sztuki oraz Cepelii. * W kwietniu otwarto wystawę malarstwa na szkle Jana Jachimia­ ka w Muzeum Polskim w Chicago. T w ó r c a p o k a z a ł 68 obrazów. * Kwiecień. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie: wystawa p.n. „Gor­ sety ludowe X V I I I — X I X w. z te­ renu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego". Muzeum Regionalne w Ł ę c z n e j : wystawa p.n. „ K o w a l s t w o ludowe". Dom Chłopa w Warszawie: w y ­ roby mazurskiej sztuki ludowej na wystawie p.n. „Olsztyńskie — wczo­ raj i dziś". Muzeum Górnośląskie w Byto­ m i u : wystawa p.n. „Współczesna plastyka o b r z ę d o w a na wsi g ó r n o ­ śląskiej". * 4 maja w g d a ń s k i m Dworze A r ­ tusa otwarto r e g i o n a l n ą wystawę sztuki ludowej i rzemiosła artystycz­ nego, z a w i e r a j ą c ą wyroby z woje­ w ó d z t w : gdańskiego, olsztyńskiego, bydgoskiego, koszalińskiego i szcze­ cińskiego. W dziale sztuki ludowej obejrzeć m o ż n a było hafty, t k a n i n ę , rzeźbę, c e r a m i k ę , p l a s t y k ę obrzędo­ w ą oraz instrumenty muzyczne. * 4 maja w Muzeum Etnograficz­ n y m we W r o c ł a w i u otwarto wysta­ w ę p.n. „ P l a s t y k a amatorska Ziem Zachodnich". Pokazano ok. 200 eks­ p o n a t ó w z zakresu malarstwa,' gra­ f i k i i rzeźby. * 6 maja otwarto w krakowskim Muzeum Etnograficznym w y s t a w ę węgierskiej sztuki ludowej. 249 �14 maja rozstrzygnięto konkurs na malowany fajans włocławski. Przyznano nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz W B N w Bydgoszczy. P o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę otwarto w Muzeum we Włocławku. * K l u b M P i K na Woli w Warsza­ wie zorganizował w dniach 16—19 maja przy w s p ó ł p r a c y P a ń s t w o w e ­ go Muzeum Etnograficznego wysta­ w ę malarstwa na szkle i wycinanek ludowych oraz urządził kiermasz w y r o b ó w cepeliowskich. nich stare drzeworyty z X V I I I i X I X w . oraz 33 k l o c k i drzeworyt­ nicze. R ó w n o c z e ś n i e toczyły się obrady sesji m i ę d z y n a r o d o w e j , poświęco­ nej grafice ludowej (por. „Pol. Szt. Lud", nr 1/1971). Wydano katalog wystawy, plakat, teksty r e f e r a t ó w . Inicjatorem i organizatorem wysta­ wy oraz sesji był dyrektor Muzeum Edward Waligóra. * * Dorobek plastyków-amatorów Mazowsza zaprezentowano w maju w S t o ł e c z n y m Domu K u l t u r y . 258 prac z 17 ś r o d o w i s k zostało zakwa­ lifikowanych w w y n i k u dwustop­ niowych eliminacji. 19 maja rozstrzygnięto drugi konkurs na dawne hafty zorganizo­ wany w Zalipiu, pow. Dąbrowa Tarnowska. 8 uczestniczek n a d e s ł a ­ ło do Muzeum Etnograficznego w Krakowie 25 prac. P i e r w s z ą nagro­ dę o t r z y m a ł a Maria Szlosek. Muzeum O k r ę g o w e w Zielonej Górze w s p ó l n i e z wieloma instytu­ cjami ogłosiło konkurs na wyroby sztuki ludowej oraz p a m i ą t k i w o j . zi ełonogórskiego. * * * 22 maja na Zamku K s i ą ż ą t Po­ morskich w Szczecinie otwarto w y ­ s t a w ę r z e ź b y Edwarda Kołacza, plastyka-amatora, i malarstwa jego syna Jerzego Kołacza, artysty-plas­ tyka. W y s t a w ę z o r g a n i z o w a ł szcze­ ciński W D K . Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e wraz z wieloma instytucjami ogłosi­ ło konkurs na w y t w o r y sztuki l u ­ dowej wykonane przez a r t y s t ó w w w i e k u do 30 lat. * 26 maja rozstrzygnięto w Go­ styninie konkurs na w y c i n a n k ę l u ­ dową, zorganizowany przez Muzeum Mazowieckie w P ł o c k u . W k o n k u r ­ sie licznie b r a ł y udział mieszkanki wsi Czernino. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. * M a j . Muzeum Etnograficzne w Toruniu: wystawa współczesnej sztuki ludowej ziemi bydgoskiej. Muzeum O k r ę g o w e w L u b l i n i e : wystawa sztuki ludowej Lubelsz­ czyzny. Muzeum Kujawskie we W r o c ł a ­ w i u : Wystawa sztuki ludowej p.n. „ M a l o w a n y fajans w ł o c ł a w s k i " . K l u b M P i K na W o l i w Warsza­ w i e : wystawa malarstwa na szkle i wycinanek ludowych — przy w s p ó ł p r a c y P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego. P a ł a c y k Zamoyskich w Kołbieli, pow. Otwock: wystawa t k a n i n i s t r o j ó w kołbielskich, przygotowana przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne. Muzeum w Radomiu: wystawa 74 r z e ź b S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni Kościelnej. Muzeum w Rawie: pokonkurso­ wa wystawa sztuki ludowej regio­ nu. M D K w Gdańsku—Oruni: wy­ stawa kaszubskiej sztuki ludowej. Uniwersytet Warszawski: wysta­ wa ceramiki i rzeźby Jana Racz­ kowskiego, ludowego t w ó r c y z Pod­ hala. Świetlica PRN w Ł a ń c u c i e : w y ­ stawa plastyki o b r z ę d o w e j . P u ł a w y : wystawa sztuki ludo­ wej lubelskiego Powiśla. P D K w Szubinie: wystawa pa­ łuckiej sztuki ludowej. Izba Historyczna w Grudsku, pow. C i e c h a n ó w : wystawa sztuki ludowej regionu. Inne 26 maja dokonano otwarcia m u ­ zeum regionalnego w Starej Wsi, pow. Limanowa. FOLKLOR W ŻYCIU WSPÓŁCZESNYM 27—28 maja odbył się w Olszty­ nie I I K r a j o w y Walny Zjazd Sto­ warzyszenia Twórców Ludowych. Ogłoszono wyniki konkursu na b a ś ń , legendę i podanie ludowe. Na konkurs w p ł y n ę ł y prace 51 auto­ rów. Pierwszą nagrodę otrzymał Jan Panasiewicz z Bydgoszczy, d r u ­ gą Maria Kozaczkowa z D ą b r o w y Tarnowskiej, trzecią Piotr K r z y walski z Nowego Sącza. * 30 maja w Piszu wystawiali pod­ czas festynu ludowego swe prace t w ó r c y l u d o w i : rzeźbiarze, garnca­ rze, wycinankarki. to t y t u ł książki z a w i e r a j ą c e j m a t e r i a ł y z ogólnopolskiej sesji naukowej, zorganizowanej na powyższy temat w czerwcu 1969 r o k u w Poznaniu. W książce z n a j d u j ą się m . i n . 4 podstawowe referaty, В w y g ł o s z o n y c h ko­ m u n i k a t ó w naukowych, obszerne streszczenie polemicznej dyskusji. Z myślą o wymianie m i ę d z y n a r o d o w e j zamieszczono na k o ń c u książki o m ó w i e n i e jej treści w j ę z y k a c h : angielskim i rosyjskim. A oto t y t u ł y zamieszczonych r e f e r a t ó w : prof, dr Józef Burszta „Folklo­ r y z m w Polsce", dr B o g u s ł a w Linette „Folklor muzyczny a folkloryzm", mgr S t a n i s ł a w Błaszczyk „Rola f o l k l o r y z m u w procesie p r z e o b r a ż e ń sztuki ludowej", mgr G r a ż y n a D ą b r o w s k a „Obrzędy, zwyczaje i t a ń c e ludowe jako tworzywo repertuaru zespołów artystycznych". * A oto t y t u ł y zamieszczonych k o m u n i k a t ó w naukowych: mgr M a r i a n M i k u t a „ K r y t e r i u m doboru folklorystycznego do widowiska teatralnego", dr Zofia N o ż y ń s k a „Miejsce t a ń c a ludowego we w s p ó ł c z e s n y m życiu k u l t u ­ r a l n y m ', mgr M i r o s ł a w a Bobrowska „Współczesny amatorski r u c h taneczny w Wielkopolsce", mgr S t a n i s ł a w Weremczuk „ P o t r z e b y i k i e r u n k i działania w zakresie organizacji r u c h u twórczości ludowej", doc. Józef Ligęza „Folk­ lor w G ó r n o ś l ą s k i m O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m " , mgr Dorota Simonides „Rola w s p ó ł c z e s n y c h o p o w i a d a ń ludowych w ż y w y m ś r o d o w i s k u społecznym", m g r Maria M a c e w i c z - G o ł u b k o w „ I n t e g r a c j a m i e s z k a ń c ó w w s i dolnośląskiej w o b r z ę d o w o ś c i dorocznej", doc. d r Krzysztof K w a ś n i e w s k i „Rola folkloru w procesie integracji s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e j polskich Ziem Zachodnich i Pół­ nocnych". Wydawca k s i ą ż k i : Wielkopolskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . D r u k na r o taprincie wykonano w Polskiej Agencji Interpress w Poznaniu, o k ł a d k ę drukowano w P o z n a ń s k i c h Z a k ł a d a c h Graficznych i m . M . Kasprzaka. For­ mat Bo, stron 137, n a k ł a d 800 egzemplarzy, cena 20 zł. W maju otwarta została w k r a ­ kowskim Muzeum Etnograficznym wystawa grafiki ludowej. Pokazano ponad 300 e k s p o n a t ó w , a w ś r ó d Z a m ó w i e n i a na d o s t a w ę k s i ą ż k i k i e r o w a ć do Wielkopolskiej Księgarni W y s y ł k o w e j PP Dom K s i ą ż k i , P o z n a ń ,ul. Dojazd 30 lub Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, P o z n a ń , A r m i i Czerwonej 80/82.- W y s y ł k a za zaliczeniem pocztowym lub na rachunek przelewowy. * Piąta, o g ó l n o k r a j o w a wystawa p l a s t y k ó w m e t a l o w c ó w otwarta by­ ła w m a j u w Domu K u l t u r y Z a k ł a ­ dów Radiowych i m . Kasprzaka w Warszawie. P i e r w s z ą n a g r o d ę zdo­ b y ł za swe rzeźby Kazimierz W a l u kiewicz z Bydgoszczy, 250 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cf19a1506576a11ca15a7c41ebe83bc.pdf 7b8cbf5bbf07c16ea549d3736ea7b82a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4775 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4433 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.251-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No. 3/4 I S H F O L K A R T P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES Y E A R BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Stanisław Błaszczyk — CONTEMPORARY TRANSFORMATIONS I N F O L K A R T The author is of the opinion that the old folk art is undergoing disintegration into t w o channels: the art of the country fair, w h i c h is not accepted by the canons of so-called „official" aesthetics, and transposition of folk art w h i c h has been recognised by the „official" aesthetics as an important stamp of national culture (fig 7). This transposition consists, above a l l , i n the creation of a sharp division between the artist and the purchasers of his w o r k . The consequence of this fact is the changed way of the reception of works of a r t : the old social content has disappeared, but attention is drawn to the attractiveness of the f o r m of a given w o r k of art. (fig 11, 12). There is a definite tendency i n this direction i n sculpture and i n stage folklore, (fig. 2, 9). The transposition of folk art is accompanied by the acceleration of the disintegration of former models and patterns. I n the case of folk costumes and sculpture we are finding — due to mass production — ever more inferior materials and often careless workmanship. There are also tendencies i n the opposite direction, namely towards excessive ornamentation, too r i c h a range of colours, too complicated shapes a l l i n an effort to make the products more attractive. Completely new lay sub­ jects of a symbolical type or depicting scenes of customs and manners, subjects w h i c h have no traditions i n folk art, are being introduced, their only claim being that they correspond to the sentimental ideas of the urban customer about village life. Attempts have been made to revive old, long forgotten techniques i n the field of wood cuts and p a i n t i n g on glass, (fig. 10). THE CURRENT S I T U A T I O N OF F O L K A R T — D I S ­ CUSSION I N T H E PAS A R T I N S T I T U T E The statements of those p a r t i c i p a t i n g i n the discussion can be grouped around t w o subjects. The first was how contemporary folk art exists i n Poland. I n his i n t r o ­ ductory speech, A . J a c k o w s k i pointed out how varied are the phenomena today defined under the common name of „folk art". They include: 1) specimens of former folk art, 2) their continuatioin today by a very small group of old people, 3) adaptations resulting from the influence of experts, 4) products made i n concen­ trated workshops based o n old patterns, 5) the works of professional artists availing themselves of folk art traditions, 6) products of amateurs using formal „folk" conventions, 7) contemporary art at country fairs and religious feast day fairs destined for a w i d e section of the r u r a l population and people f r o m suburban areas. The most interesting is the group of old folk artists. Living on the borderline of t w o worlds, they are the last со carry on the old traditions. They produce their works on order f r o m people i n the towns, for the Cepe­ lia Cooperative and for museums and are becoming more and more alien to their o w n environment, w h i c h has taken on the „ f a s h i o n s " of the towns. The number of these old folk artists is constantly decreasing. On the other hand, the last of the groups mentioned represents certain contemporary aesthetic needs, basing its w o r k on the old colour schemes and deoorative motifs. This is, borderline art, the art of the period of the disinte­ gration of the folk culture. I t satisfies to a large extent the aesthetic needs of the uninitiated w i t h as yet unde­ veloped artistic taste (A. M a ł a c h o w s k i ) . I n v i e w of the disappearance of folk a r t i t ,is only possible to, save What has become part of the national culture. On the other hand, folklore m a y b e . replaced b y ' n o n - p r o ­ fessional art (and literature) of a different type.' We can observe this already today i n music and i n the w r i t i n g of reminiscences and diaries. (M. C z e r w i ń s k i ) . The new, urban market for these products has led to far-reaching transformations. The fashion for folklore has meant that i n folk sculptures, for instance i n the Sad Christ, only the form is seen and they are purchased as decorative objects. So their function is changed, the old use i n cult, their social meaning has gone, and this makes a difference to the (workmanship. I n the folk products now being made for a different public new features are appearing. I n paintings and sculptures the subjects are village life, w h i c h was not found i n the old folk art, not to mention the change i n the d r a w i n g and ornamentation, w h i c h has become richer (S. B ł a s z ­ czyk, A . K u n e z y ń s k a - I r a c k a ) . The contempo­ rary r u r a l customer no longer accepts works of art produced i n his o w n m i l i e u ; this distance also exists between the artist and the objects he produces. (A. К r o h, A . Kuncizy ńska-Iraeka). The thesis w h i c h was most sharply defined by M . C z e r w i ń s k i , saying that folk art is today a dead thing, met w i t h a protest from some of those t a k i n g part i n the discussion. We have today the possibility of guiding the process of the development of the arts, of consciously bringing t r a d i t i o n into to our life, b o t h i n the activity of professional artists and i n that of the r u r a l people and artists from other milieus who, w h e n taken care of and inspired can continue the old patterns, making pro­ ducts that are used i n a different way, adapting them to present needs and also create things w h i c h are quite new. The question of taking advantage of the creative inventiveness of various milieus is dealt With by W. Telakowska i n her statement. B. G o l c z con­ siders that a distinction should be made between out­ standing r u r a l folk artists who do not have to be guided and the craftsmen who also produce objects of folk art. The second subject to be discussed was that of care of folk artists. The existence of the Cepelia Cooperative has created a chance of w o r k for thousands of people in the r u r a l areas and i t 5s thanks to Cepelia and the orders i t places that there are still folk artists and craftsmen continuing the old traditions. Cepelia has launched the fashion for f o l k art and the fact that i t has become the fashion means t h a t the market must be supplied w i t h these products. Mass production leads to the degeneration of folk art, accelerates its disintegration; art becomes just another craft, the copying of stereotype patterns. Some of those w h o took p a r t i n the discussion (M. S z a ń k o w s k i ) consider that the tendency should be just the opposite: prices of authentic folk art should be higher. The discussion also covered the problems of a staff of experts, prices, social care for the folk artists. The achievements of the Cepelia Cooperative were summed up i n this field and i t was pointed out that some changes should be made i n the criteria applied i n evaluating folk -art. Jadwiga Jarnuszkiewicz IONS A N D F O L K A R T — MODERN FASH­ Folk art is becoming more and more a part of our contemporary national culture. B u t the present growth of (interest i n folk art has different sources t h a n i n the past. True, there were occasions i n the past too, when people f r o m the towns dressed up i n regional folk co­ stumes to express patriotic feelings or admiration for the art of the country people. But this was a l l very much apart from the general trends of fashion. Attempts to adapt folk patterns and introduce them i n clothing d u r i n g the inter-war years were the result of an eco252 �nornic boosting of folk art as part of the programme propagating „ t h e national style". These efforts iwere i n most cases confined to introducing certain articles of clothing or accessories made by folk artists (such as aprons, kerchiefs, embroidery, lace and ornaments). This was a l l on the very margin of the w o r l d of fashion — even i n the post war years — and was the result of endeavours to include folk art i n our contemporary cul­ ture and as part of the programme of care for folk artists (guaranteeing them a means of earning their living). A n d it is now, when we are facing the prospect of the dying out of v i t a l folk art and a weakening of its role i n inspiring musicians, poets and artists, that a new wave of interest i n folk art has come, this time from the youth. Young people's pop .groups and fashions are seeking out the old folklore and although they are doing this w i t h o u t the solemnity and respect of past days this does show the tendencies w h i c h are widely apparent in our cultural life. Above all, this is a general t r e n d a l l over the w o r l d . For certain circles — hautcouture, ,,the bohemians", the youth — this is a way of negating the conventions they see around them, and even a way of postulating a programme of unconventionality. This is supposed to be a form of individual expression. Endeavours to introduce the „exotie" have been made in this country too (the „ R u s s i a n " collections and „ m i ­ litaria" of G r a ż y n a Hase). But the conditions were not conducive to their realization to any large extent. I t was only when designers brought i n native folk traditions that the producers approved the designs. The eccentricity thus introduced, this departure from the typical accepted way of dressing, created a chance of b r i n g i n g out some original fashions i n accordance w i t h w o r l d trends, while remaining specifically Polish and following our own traditions. But this chance was not taken. What is being produced is either the conventional k i n d of clothing, the only departure being the use of folk fabrics, or not very true copies of folk costumes adapted to meet mo­ dern requirements, w h i c h are neither one thing or the other because of the efforts to keep to one and the other as closely as possible. This was the result of the desire to compromise between the t w o and thus keep the necessary distinction between the current fashion and authentic folk art, of the postulate to foster and take care of true folk a r t understood i n the traditional sense. But folk traditions should be a source of inspi­ ration for fashion designers and not an obstacle to t h e i r aims. We are still maintaining the old principles of ta­ k i n g advantage of folk art, failing to notice that the situation of folk art has undergone a change, that many fields of this a r t are today dying out and the defence of „ a u t h e n t i c i t y " cannot be a fundamental programme any longer. I n the situation we have today the most i m ­ portant thing is to preserve the old specimens of h i ­ storical value and include folk traditions i n our contem­ porary culture, among others by d r a w i n g a l l kinds of inspiration from its values. So i n fashion designing one can use both the original costumes (as a whole or partially) w i t h a l l the marks of authenticity that the Cepelia Cooperative is able to supply, or we can draw on far-reaching inspiration the sources of which can be b o t h the current fashion trends and the great wealth of the whole of our folk art. The inspiration may be one of colour schemes or the type of ornamentation (transposed into different techniques and i n different fabrics). Original folk products can also be used, b u t i n a new way, subordinated to the ideas of the designer. A n d i t was i n this spirit that folk art was interpre­ ted i n Karolina Parol's collection i n „ M o d a Polska" and — just recently — the Cepelia collection, p a r t i c u l a r l y the models of G r a ż y n a Hase. But these are exclusive models, unfortunately not destined for production on a large scale. This example of fashion designing is for the present authoress only part of a m u c h wider trend. No efforts to adapt folk art to the requirements of modern life are able to prolong its development. The fundamental problem today is, on the one hand to care for folk traditions as a source of inventiveness and, on the other hand, to make i t our concern to preserve and popularise authentic objects of folk art. 252 W a n d a T e l a k o w s k a — T H E PRESENT A N D T H E FUTURE OF A R T I S T I C I M A G I N A T I O N I N R U R A L AREAS. A w e l l - k n o w n authoress of numerous publications on folk art who supervises the w o r k done at the Insti­ tute of I n d u s t r i a l Design, assumes that great reserves of artistic talent exist among people both i n r u r a l reg­ ions and urban social groups. Designing groups active w i t h i n the Institute assemble former folk artists and children, as w e l l as miners and representatives of a l l vocational and social groups. These groups, supervised by outstanding artists, provide an opportunity for the artistic imagination of w i d e social groups. This enables a l l these people to take part i n creation of contemporary national art; i t provides an outlet for the drive for expression w h i c h is intensified by modern civilization. I t also presents an opportunity for industry, since the influence of art upon manufactured goods i n ­ creases rather than diminishes w i t h the progress of industrialization. L i d i a B u c z e k — P A R T I C I P A T I O N OF F O L K A R T I N T H E S H A P I N G OF MODERN I N D U S T R I A L DESIGN I n many regions of Poland the t r a d i t i o n of r u r a l weaving has survived t i l l the present day. The women who raice pursued the tradition of that particular branch of folk art (fig. 2, 10, 14, 17) and then gave i t up, now take part i n the w o r k of experimental designing groups supervised by artists. The designs prepared by the desi­ gning groups are later used by industry. The article describes a set of exercises done w i t h i n the framework of the experiment. The first exercise consists i n com­ posing colours for t o w n c l o t h i n g ; the second — i n composing designs on the loom, using any techniques and colours; the t h i r d — i n combining new designs w i t h the t r a d i t i o n of the folk art i n the region. A l l fac­ tors like sex, age and the k i n d of clothes are taken into consideration d u r i n g designing (fig. 8, 9, 11, 23, 24, 29). A p a r t f r o m suitings also the t r a d i t i o n of weaving car­ pets, curtains and f u r n i t u r e covering textiles is followed. The creative invention of the members of the designing groups is an essential factor lin this experiment. Bożena G o lс z — OF „ O P O C Z N I A N K A " TWENTIETH ANNIVERSARY The Opoczno region is one of the most interesting centres of folk art i n Poland and has the richest tra­ ditions i n this respect. For t w e n t y years the „Opocz­ n i a n k a " Cooperative has been operating there w i t h great success. I t is associated w i t h the Cepelia Coope­ rative. The basic field of production i n the Coope­ rative is multi-coloured w o v e n woollen fabrics and also linen fabrics. When the cooperative was set up the traditions i n this field had s t i l l been kept alive. Comp­ etitions were organised w h i c h brought f o r w a r d the wo­ m e n who d i d weaving and the organising of instruction i n this art made i t possible to set up weaving groups i n several villages. A t the same t i m e propaganda was developed to boost folk art and competitions were orga­ nised i n different villages for paper .cuts, embroidery, objects of folk rites, etc. Catalogues were issued with the names of the artists and a regional group was orga­ nised to w o r k for the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative. A t first the cooperative had 18 k n i t t e r s and 5 wea­ vers, but by 1950 i t already had as m a n y as 100 wea­ vers. The social status of the members of the coope­ rative was raised and cottage w o r k was given a more elevated place. A very important role was played here by the increased demand for these products i n the towns. A closed establishment was set up at Opoczno w h i c h produces wide decorative fabrics w h i c h cannot be produced on the smaller looms of the cottage wor­ kers. The m a i n weaving products are rugs, runners, tablecloths, serviettes and bedspreads. A l o t of knitting is done by the cooperative members who make sweaters, gloves, stockings. The „ O p o c z n i a n k a " Cooperative at present numbers 260 members. The cooperative maintains close contacts w i t h mu­ seums and its products are certified by a qualification �committee. The weavers get orders to copy authentic •woollen fabrics; they also do copies of their o w n designs and those of other local artists, but more and more stress is being laid on encouraging creative inventiveness (of course w i t h i n the l i m i t s of the regional style). So the weavers can reduce the number of repeated designs, change the colour schemes of backgrounds and introduce new arrange ments of stripes. The beautiful, clear and vivid colours of the fabrics produced by the cooperative are the result of the great care taken i n dying the yarn. This enables the weavers to m a i n t a i n the f u l l range of colours of the old fabrics of the region. Recently the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative has under­ taken to adapt t r a d i t i o n a l fabrics to meet the require­ ments of today's fashions. I t has produced m i n i skirts and waistcoats, the last mentioned following the tra­ ditional regional „ L e j b i k " line. Unfortunately such fields of folk art as paper cuts, embroidery, sculpture, painted Easter Eggs, „ s p i d e r s " (decoration for interiors) and bouquets are dying out in the region. The cooperative is n o t able to stop this process as i t has not the right to purchase ready made objects of folk art. Jan Piotr D e k o w s k i — FOLK WEAVING SPONSORED B Y J A C E K SARIUSZ W O L S K I This brief note brings so far unpublished i n f o r m a ­ tion about the f o l k weaving centre that developed i n the second half of the ,19th century under the sponsor­ ship of one of the gentry Jacek Sariusz Wolski. I t was set up on his estate. Large scale production of l i n e n was undertaken and Wolski, as a leader of the A g r i c u l tular Society, was a pioneer i n his efforts to boost the falling production of the folk industry and create addi­ tional earnings for the peasants at t h a t time. The fa­ brics woven b y local weavers according to his ideas, most probably based on the traditions of the region, were m u c h sought after b o t h i n Poland and abroad when they were s h o w n at an exhibition i n London. Jadwiga PUPILS Sobieska — T H E MASTER A N D T H E area. The authoress describes the stages i n the artist's life and musical career which culminated i n taking over the post of a teacher i n the class of folk instruments at a school of music. A m a n who cannot read music gives his knowledge and talent to his pupils. But, as it has turned out, they can achieve only the technical skill and are unable to take an active part and be creative i n the process of continuation of the folk music tradition. The highly developed musical imagination of their ma­ ster and the r u r a l custom of playing music by ear are both alien to them because they have acquired a habit of treating w r i t t e n music as a canon. The biography is presented against the background of the author's recollections (1931—1939) concerning the character and tradition of playing the bag-pipes. Unfortunately, since folklore has come into fashion, the old status of a village musician has deteriorated. The audience has changed (folk music is played on the radio, on T V , on bandstands and at festivals), and that change is followed by a gra­ dual disappearance of the old typical social situation w h e n the music was played at country dances. H e l e n a S r e d n i a w a — MODERN P A I N T I N G ON GLASS I N T H E P O D H A L E REGION — M A T E R I A L S FROM T H E E X H I B I T I O N H E L D AFTER T H E COM­ PETITION I N ZAKOPANE W i t h i n the framework of the campaign to investigate the possibilities of developing painting on glass i n the Podhale region, the Tatra Museum organised a com­ petition and an exhibition i n 1968. The number of en­ tries was 473. The paintings were judged i n four cate­ gories: folk artists (12 persons), trained artists (8 per­ sons), amateur painters (13) and groups (about 30 per­ sons). There were five groups i n the last category: chil­ dren from afterHschool art classes, girls from the Artistic Weaving School, a group of pupils of the A . Kenar Se­ condary A r t School, children from the Harenda Primary School and a group f r o m the course on painting on glass r u n by the outstanding folk artist Jan Jachimiak. The ^nineteenth century traditions of painting on glass have been continued b y folk artists, some of them amateurs and others w o r k i n g i n groups. A p a r t from the decorative elements characteristic of the old art, na­ turalistic tendencies can also ¡be observed (A. Kuc) and some very individual w orks (J. Jachimiak). For trained artists, p a i n t i n g o n glass is one of the forms of artistic expression. They treat i t as an interesting material for m a k i n g formal experiments. The authoress deals more fully w i t h the paintings done by the groups. r The article carries a p o r t r a i t of Tomasz Śliwa, a v i l ­ lage musician from the neighbourhood of Z b ą s z y ń i n Nowy Tomyśl district. He is a master at playing the bag-pipes, an instrument w h i c h is popular only i n a small �П О Л Ь С К О Е Н Д Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ Ж У Р Н А Л ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ № 3/4 ГОД И З Д А Н И Я X X I V АКАДЕМИИ НАУК 1970 РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в Б л ащ ик — ПРЕОБРАЖЕНИЕ РОДНОГО ИСКУССТВА В Н А Ш И Д Н И НА­ Автор с т а т ь и у т в е р ж д а е т , ч т о п р е ж н е е н а р о д н о е искусство р а з д е л и л о с ь и п о ш л о в д в у х н а п р а в л е н и я х : 1) я р м а р о ч н о е искусство, которого н е п р и з н а ю т к а н о н ы т а к н а з , „ о ф и ц и а л ь н о й " э с т е т и к и , и 2) т р а н с п о н и р о ­ в а н н о е н а р о д н о е искусство, о т в е ч а ю щ е е т р е б о в а н и я м , о ф и ц и а л ь н о й эстетики, к о т о р а я в нем н а ш л а с у щ е с т ­ в е н н ы е ч е р т ы „народности". Т р а н с п о н и р о в к а эта п р е ж ­ де всего в ы р а ж а е т с я в р е з к о м р а з д е л е н и и н а а в т о р а и з р и т е л я . В с л е д с т в и е этого и з м е н и л с я способ в о с п р и ­ я т и я п р о и з в е д е н и й и с к у с с т в а . Это и с к у с с т в о р а с с м а ­ т р и в а е т с я в о т р ы в е от ого п р е ж н е г о общественного содержания, причем все внимание обращено только на а т т р а к ц и о н н у ю в том и л и ином о т н о ш е н и и ф о р м у (илл. 11, 12). Т а к а я т е н д е н ц и я особенно о т ч е т л и в о з а м е ч а е т с я в с к у л ь п т у р е л и б о эстрадном и с к у с с т в е (илл. 2, 9). Т р а н с п о н и р о в к а народного т в о р ч е с т в а с о п р о в о ж ­ дается у с к о р е н н ы м процессом о т м и р а н и я старых образцов. Е с л и говорить о н а р о д н ы х к о с т ю м а х и с к у л ь п т у р ­ н ы х п р о и з в е д е н и я х , в ы п у с к а е м ы х в массовом п о р я д ­ ке, т о в этой области н а б л ю д а е т с я п о с т о я н н о е с н и ж е ­ н и е к а ч е с т в а м а т е р и а л а и часто б о л ь ш а я н е б р е ж н о с т ь исполнения. Случаются и обратные я в л е н и я : стрем­ ление к слишком вычурной орнаментике, чересчур я р к о й гамме цветов, и з л и ш н е м у богатству ф о р м . Ц е л ь ю этого я в л я е т с я с д е л а т ь т о в а р б о л е е п р и т я г а т е л ь н ы м . В народном и с к у с с т в е с т а л а п р е о б л а д а т ь т е п е р ь новая светская тематика символического либо быто­ вого х а р а к т е р а ; она н е с в я з а н а с т р а д и ц и я м и старого народного искусства, но с т в е ч а е т с е н т и м е н т а л ь н ы м п о н я т и я м городского ж и т е л я о д е р е в н е . Д е л а ю т с я т а к ­ ж е попытки возобновить забытые у ж е техники — г р а в ю р а на д е р е в е , р и с о в а н и е н а с т е к л е ( и л л . 10). АКТУАЛЬНОЕ СОСТОЯНИЕ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА. Д И С К У С С И Я В И Н С Т И Т У Т Е И С К У С С Т В А ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК Участники дискуссии затрагивали две темы. Пер­ в а я к а с а л а с ь проблем с о в р е м е н н о г о народного и с к у с ­ ства в П о л ь ш е . Во в с т у п и т е л ь н о м д о к л а д е А. Я ц к ов с к и о б р а т и л в н и м а н и е н а то, ч т о в н а ш е в р е м я р а з ­ нородные я в л е н и я определяются общим названием: „народное и с к у с с т в о " . К н и м п р и н а д л е ж а т : 1) п р е д ­ м е т ы старинного т в о р ч е с т в а , 2) п р о и з в е д е н и я н е б о л ь ­ шой трупы п о ж и л ы х людей — последователей с т а р ы х т р а д и ц и й , 3) а д а п т а ц и и , в о з н и к а ю щ и е п о д в л и я н и е м э к с п е р т о в , 4) п р е д м е т ы , и з г о т о в л я е м ы е п р е д ­ п р и я т и я м и н а основе с т а р ы х о б р а з ц о в , 5) п р о и з в е д е н и я художников-профессионалов, использующих народную т р а д и ц и ю , 6) и з д е л и я л ю б и т е л е й , п р и д е р ж и в а ю щ и х с я ф о р м а л ь н о й „ н а р о д н о й " к о н в е н ц и и , 7) с о в р е м е н н о е искусство, о б с л у ж и в а ю щ е е ш и р о к и е м а с с ы д е р е в е н ­ ского н а с е л е н и я и ж и т е л е й городской п е р и ф е р и и в о время я р м а р к и х р а м о в ы х праздников. Самой и н т е р е с н о й я в л я е т с я г р у п п а с т а р ы х х у д о ж ­ ников. Они ж и в у т на р у б е ж е д в у х миров и являютсл последними н о с и т е л я м и т р а д и ц и и . О н и с о з д а ю т свои п р о и з в е д е н и я по з а к а з у города, Ц е п е л и и , м у з е е в , в с е более о т р ы в а я с ь от своей с р е д ы , п е р е н и м а ю щ е й город­ с к у ю „моду". Ч и с л о э т и х л ю д е й н е у к л о н н о у м е н ь ­ шается. В противоположность им последняя из пере­ численных в ы ш е групп в ы р а ж а е т некоторые совре­ менные эстетические требования, базируя на старых к о л о р и с т и ч е с к и х , д е к о р а т и в н ы х н а в ы к а х . Это и с к у с ­ ство н а переломе, и с к у с с т в о п е р и о д а р а с п а д а н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы . Оно в з н а ч и т е л ь н о й степени у д о в л е т ­ воряет э с т е т и ч е с к и е з а п р о с ы к р у г о в , н е и с к у ш е н н ы х в и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е (А. М а л а х о в с к и ) . В в и д у того, ч т о н а р о д н о е и с к у с с т в о глохнет, м о ж н о будет с о х р а н и т ь т о л ь к о то, ч т о в о й д е т в с о к р о в и щ н и ц у общенациональной к у л ь т у р ы . С другой стороны не 254 и с к л ю ч е н о , что место ф о л ь к л о р а з а й м е т н е п р о ф е с с и о ­ н а л ь н о е и с к у с с т в о (и л и т е р а т у р а ) иного типа. Э т о выступает у ж е теперь в м у з ы к е и мемуарной лите­ р а т у р е (М. Ч е р в и н ь с к и). Н о в ы е городские р ы н к и сбыта в ы з ы в а ю т глубокие п е р е м е н ы . М о д а н а н а р о д н о с т ь п р и в о д и т к тому, ч т о наприм, в скульптурах Скорбящего Христа замечают теперь только „форму" и приобретают их только д л я д е к о р а ц и и . И т а к , м е н я е т с я и х ф у н к ц и я , они т е р я ю т свое п р е ж н е е к у л ь т о в о е и о б щ е с т в е н н о е з н а ­ чение, ч т о в с в о ю о ч е р е д ь о т р а ж а е т с я в способе исполнения. В теперешнем народном творчестве, предназначен­ ном д л я д р у г о г о р о д а п о т р е б и т е л е й , п о я в л я ю т с я н о в ы е черты. В живописи и скульптуре встречается тема­ т и к а , о т о б р а ж а ю щ а я ж и з н ь д е р е в н и , чего н е з а м е ­ ч а л о с ь в с т а р о м н а р о д н о м и с к у с с т в е : к р о м е того с т а л богаче р и с у н о к и о р н а м е н т и к а (С. Б л а щ и к, А. К у н чиньска-Ирацка). Современный сельский потребитель начинает отка­ з ы в а т ь с я от т в о р ч е с т в а , с в я з а н н о г о с его средой, з а м е ­ ч а е т с я т а к ж е н е с о г л а с о в а н н о с т ь м е ж д у автором и его п р о и з в е д е н и е м (А. К р о х , А. К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а). М. Ч е р в и н ь с к и с а м ы м р е ш и т е л ь н ы м образом п о ­ ставил тезис, что в настоящее время народное искус­ ство я в л я е т с я м е р т в ы м . Т е з и с этот в ы з в а л в о з р а ж е н и я со с т о р о н ы н е к о т о р ы х у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и . Мы обладаем теперь возможностью руководить процессами развития изобразительных искусств, сознательно при­ держиваться традиции, равно в отношении деятель­ ности х у д о ж н и к о в , к а к и ж и т е л е й д е р е в н и , а т а к ж е д р у г и х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . О к р у ж е н н ы е заботой, в т в о р ч е с к о й о б с т а н о в к е о н и могут с л е д о в а т ь с т а р ы м о б р а з ц а м , п о н о в о м у п р и м е н я я и а д а п т и р у я и х , могут т а к ж е создавать новые произведения. Проблему использования творческой изобретатель­ ности в р а з н ы х к р у г а х з а т р о н у л а в с в о е м в ы с т у п л е н и и В а н д а Т е л я к о в с к а . Б . Г о л ь ч отметил, ч т о среди людей, з а н и м а ю щ и х с я н а р о д н ы м и с к у с с т в о м , н а д о отличать в ы д а ю щ и х с я деревенских мастеров, не н у ж ­ д а ю щ и х с я в р у к о в о д с т в е , от и с п о л н и т е л е й — р е ­ месленников. В т о р о й темой д и с к у с с и и б ы л в о п р о с з а б о т ы о н а ­ родном т в о р ч е с т в е . Ц е п е л и я д а л а в о з м о ж н о с т ь р а б о т а т ь т ы с я ч а м ж и т е л е й сел и д е р е в е н ь . Б л а г о д а р я Ц е п е л и и и ее з а к а з а м п р о д о л ж а е т с у щ е с т в о в а т ь н а р о д н о е творчество и художественное ремесло, сохраняя преемственность старых традиций. Ц е п е л и я я в л я е т с я инициатором моды на народ­ ность и м о д а э т а т р е б у е т у д о в л е т в о р е н и я р ы н к а . М а с ­ совое п р о и з в о д с т в о в е д е т к в ы р о ж д е н и ю народного т в о р ч е с т в а , у с к о р я я этот п р о ц е с с . И с к у с с т в о п р е в ­ р а щ а е т с я в р е м е с л о , с в о д я с ь к р а з м н о ж е н и ю образцов. Н е к о т о р ы е и з у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и (М. Ш а н ь к ов с к и) считают, ч т о н е о б х о д и м о с т р е м и т ь с я к о б ­ ратной теденции: надо повышать ц е н ы на подлинные произведения народного творчества. В дискуссии были т а к ж е затронуты вопросы, касающиеся кадров спе­ циалистов, цен, социально гообеспечения художников. Б ы л и п о д в е д е н ы итоги д о с т и ж е н и й Ц е п е л и и в этой области, у к а з ы в а л о с ь н а н е о б х о д и м о с т ь п е р е м е н и п е ­ р е о ц е н к и к р и т е р и е в (Т. В е н ц к о в с к и , 3. Ц е с е л ь с к и , М Б у я к о в а , А. К а м и н ь с к и ) . Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — С О В Р Е М Е Н Н А Я МОДА И НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО Народное творчество все глубже врастает в нашу общенациональную современную культуру. Однако, усиливающийся в настоящее время интерес к народ­ ному и с к у с с т в у в ы з в а н д р у г и м и , ч е м к о г д а т о п р и ч и ­ нами. П р а в д а и р а н ь ш е с л у ч а л о с ь , ч т о в с и л у р а з ­ л и ч н ы х обстоятельств в городах переодевались в на­ р о д н ы е к о с т ю м ы , ч т о б ы п о д ч е р к н у т ь свои н а ц и о н а л ь ­ н ы е ч у в с т в а и л и в ы р а з и т ь свое в о с х и щ е н и е т в о р ч е ­ ством д е р е в н и . Н о это н е и м е л о н и к а к о г о о т н о ш е н и я �к общим т е н д е н ц и я м м о д ы . В м е ж в о е н н ы й п е р и о д попытки приспособить народные узоры к одежде в ы ­ т е к а л и из э к о н о м и ч е с к о й п о д д е р ж к и н а р о д н о г о твор­ чества, из п р о г р а м м ы „ н а ц и о н а л ь н о г о с т и л я " . П о п ы т к и эти с в о д и л и с ь г л а в н ы м образом к и с п о л ь з о в а н и ю н а ­ родных изделий (вводились в употребление отдельные элементы о д е ж д ы : передники, платки, в ы ш и в к и , к р у ­ ж е в а , г а л а н т е р е я ) . Все это л и ш ь к о с в е н н ы м образом относилось к моде д а ж е п о с л е в о й н ы в с в я з и со стремлением п р и о б щ и т ь н а р о д н о е и с к у с с т в о к с о в р е ­ менной к у л ь т у р е , в с в я з и с п р о г р а м м о й о б е р е г а н и я народного т в о р ч е с т в а (обеспечение сбыта). И именно теперь, когда стало глохнуть ж и в о е народное т в о р ч е с т в о , к о г д а о с л а б е в а е т его в л и я н и е и роль в музыке, поэзии, изобразительном искусстве, вновь п о в ы с и л с я и н т е р е с к нему, п р и ч е м н а сей р а з интерес со с т о р о н ы м о л о д ё ж и . Б и г - б и т о в с к и е м у з ы ­ к а л ь н ы е а н с а м б л и , м о л о д ё ж н а я вода охотно о б р а щ а ­ ются к орольклору и х о т я д е л а е т с я это без п р е ж н е г о у в а ж е н и я и п о ч т е н и я , то в с е ж е в этом в ы р а ж а ю т с я тенденции, к о т о р ы е ш и р о к о в ы с т у п а ю т в с ф е р е к у л ь ­ т у р н ы х я в л е н и й , п р и т о м н е т о л ь к о у нас, но и во всём м и р е . В н е к о т о р ы х к р у г а х — haut-couture, „бо­ гемы", м о л о д ё ж и — это я в л я е т с я способом о т р и ц а н и я старых условностей и д а ж е постулирования програм­ мной а н т и у с л о в н о с т и . Т а к и м п у т ё м д о л ж н а в ы р а ­ ж а т ь с я индивидуальная экспрессия. Попытки ввести „экзотические" стили можно было з а м е т и т ь и у нас ( „ р у с с к и е " к о л л е к ц и и , „ м и л и т а р и и " Г р а ж и н ы Х а с е ) . О д н а к о , о с у щ е с т в и т ь эти п о п ы т к и в более ш и р о к о м м а с ш т а б е н е б ы л о в о з м о ж н о с т и . Лишь возращение к родной народной традиции по­ л у ч и л о одобрение со с т о р о н ы п р о м ы ш л е н н о с т и . Е ё эксцентричный характер в сопоставлении с типичным нарядом сулил возможность создать оригинальную в е р с и ю моды, согласно т е н д е н ц и я м , в ы с т у п а ю щ и м в о всем мире, и в то ж е в р е м я с о з д а т ь свою собственную моду, с в я з а н н у ю с н а ш и м и т р а д и ц и я м и . О д н а к о , это н и к ч е м у н е п р и в е л о . С т а л и в ы п у с к а т ь либо к о н ­ венциональную одежду, правда из народных тканей, либо ж е п р е в р а щ а т ь н а р о д н ы е к о с т ю м ы в с о в р е м е н ­ н ы е , п ы т а я с ь со в с е й строгостью с о х р а н и т ь и х о т л и ­ ч и т е л ь н ы й х а р а к т е р . Это о п я т ь т а к и н и к чему не привело. Причиной неудачи является стремление к компромиссному решению вопроса, к чему при­ нуждает необходимость соблюдать подлинность на­ родного т в о р ч е с т в а , с о х р а н и т ь п р е ж н и й т р а д и ц и о н н ы й п о д х о д к т р е б о в а н и я м в о б л а с т и о б е р е г а н и я народного и с к у с с т в а , Н е п р и н и м а е т с я в о в н и м а н и е , что д л я моды народная традиция д о л ж н а быть источником в д о х н о в е н и я , а не п о м е х о й в о с у щ е с т в л е н и и с о б с т в е н ­ н ы х ц е л е й . Но м ы п о с т о я н н о п р и д е р ж и в а е м с я п р е ж н и х п р и н ц и п о в и с п о л ь з о в а н и я н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а , не з а м е ч а я , что м н о г и е о т р а с л и народного и с к у с с т в а отмирают и что з а щ и т а его „ с а м о б ы т н о с т и " н е м о ж е т т е п е р ь б ы т ь основной п р о г р а м м о й д е й с т в и й . В н а с т о ­ я щ е е в р е м я в а ж н е е всего с о х р а н и т ь п а м я т н и к и с т а р и ­ н ы и в к л ю ч и т ь народные традиции в общее достояние современной к у л ь т у р ы , в частности, путем разносто­ р о н н е г о и с п о л ь з о в а н и я её ц е н н о с т е й . И т а к , в м о д е м о ж н о и с п о л ь з о в а т ь (целиком либо частично) п о д л и н н о о р и г и н а л ь н ы й н а р я д , все что может доставить „Цепелия", а т а к ж е широко исполь­ з о в а т ь х у д о ж е с т в е н н ы е з а м ы с л ы , ч е м у способствует р а в н о а к т у а л ь н о е н а п р а в л е н и е р а з в и т и я моды, к а к и б о г а т а я с о к р о в и щ н и ц а всего н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а . Можно вдохновлятьсз колористикой либо типом орна­ мента ( т р а н с п о н и р о в а н н о г о на д р у г у ю т е х н и к у и л и другой род т к а н и ) . М о ж н о т а к ж е и с п о л ь з о в а т ь о р и г и ­ н а л ь н ы е н а р о д н ы е и з д е л и я , по н о в о м у п р и м е н я я и х и подчиняя идее проекта. В таком духе была пред­ с т а в л е н а к о л л е к ц и я К а р о л и н ы П а р о л ь в „Моде П о л ь ­ с к о й " и н е д а в н я я к о л л е к ц и я „ Ц е п е л и и " , в особенности ж е м о д е л и Г р а ж и н ы Х а с е . О д н а к о , это к о л л е к ц и и исключительного характера, не предназначенные, к сожалению, д л я широкого производства. Мода, это, п о с л о в а м а в т о р а , л и ш ь ч а с т ь более разностороннего и сложного я в л е н и я . Н и к а к и е усилия, н а п р а в л е н н ы е на а д а п т а ц и ю н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а д л я н у ж д с о в р е м е н н о й ж и з н и , не могут п р о д л и т ь её р а з в и т и я . Н а с е г о д н я ш н и й д е н ь основной п р о б л е м о й я в л я е т с я с одной с т о р о н ы о б е р е г а н и е т р а д и ц и и н а р о д ­ ного и с к у с с т в а , к а к и с т о ч н и к а т в о р ч е с к о й и з о б р е т а ­ тельности, а с д р у г о й — з а б о т а о с о х р а н е н и и и р а с ­ пространении подлинного достояния народного твор­ чества. Ванда Теляковска — СЕГОДНЯШНИЙ И ВТРАШНИЙ ДЕНЬ НАРОНОГО ТВОРЧЕСТВА РЕВНИ ЗА­ ДЕ­ Ванда Тельяковска — автор ряда публикаций, посвященных народному искусству — руководит ра­ ботой И н с т и т у т а п р о м ы ш л е н н ы х образцов. П о ее мнению в сельских регионах, а т а к ж е в различных о б щ е с т в е н н ы х г р у п п а х города т а я т с я б о г а т ы е х у д о ­ ж е с т в е н н ы е д а р о в а н и я и способности. П р о е к т и р о в о ч ­ ные коллективы Института охватывают равно бывших д е р е в е н с к и х у м е л ь ц е в , к а к и детей, ш а х т е р о в , п р е д ­ с т а в и т е л е й , р а з л и ч н ы х слоев общества. К о л л е к т и в ы эти, р у к о в о д и м ы е и з в е с т н ы м и х у д о ж н и к а м и , создают н а д л е ж а щ и е условия для развития творческой ини­ ц и а т и в ы в ш и р о к и х о б щ е с т в е н н ы х к р у г а х . Это о т к р ы ­ в а е т им п у т ь к у ч а с т и ю в с о з и д а н и и современной национальной культуры, предоставляет возможность п о и с к а н о в ы х с р е д с т в экспрессии, к чему усиленно с т р е м и т с я с о в р е м е н н а я ц и в и л и з а ц и я . Это предоста­ вляет т а к ж е н о в ы е возможности промышленности, т а к к а к н а р я д у с ростом и н д у с т р и а л и з а ц и и , н и с к о л ь к о н е у м е н ь ш а е т с я , а, наоборот, у с и л и в а е т с я в л и я н и е и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в на п р о м ы ш л е н н ы е и з д е л и я . Лидия Бучек — РОЛЬ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО НАРОДНОГО ТВОРЧЕСТВА В СОЗДАНИИ СОВРЕ­ МЕННЫХ ПРОМЫШЛЕННЫХ ОБРАЗЦОВ Во м н о г и х р е г и о н а х П о л ь ш и е щ е ж и в ы т р а д и ц и и сельского ткачества. Ж е н щ и н ы , традиционно зани­ м а в ш и е с я к о г д а то этим видом народного искусства (илл. 2, 10, 14, 17) и з а т е м з а б р о с и в ш и е с в о е з а н я т и е , принимают теперь участие в экспериментальной ра­ боте п р о е к т и р о в о ч н ы х к о л л е к т и в о в , р у к о в о д и м ы х х у ­ дожниками-пластиками. Подготовленные коллектива­ ми о б р а з ц ы п о с т у п а ю т в п р о м ы ш л е н н о с т ь . В н а с т о я щ е й с т а т ь е говорится об у п р а ж н е н и я х , п р о в о д и м ы х в х о д е э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работ. Первое у п р а ж н е н и е п о с в я щ е н о п о д б о р у р а с ц в е т к и д л я город­ ской о д е ж д ы , в т о р о е — с о з д а н и ю у з о р о в на п я л ь ц а х с п р и м е н е н и е м р а з л и ч н ы х т е х н и к и к р а с о к ; темой третьего у п р а ж н е н и я я в л я е т с я вопрос с о ч е т а н и я п о ­ л у ч е н н ы х у з о р о в с т р а д и ц и я м и народного искусства данного региона. П р и этом у ч и т ы в а ю т с я п о л и возраст п о т р е б и т е л я , а т а к ж е р о д о д е ж д ы (илл. 8, 9, 11, 23, 24, 29). К р о м е в ы д е л к и п л а т ь е в ы х т к а н е й , п о д д е р ж и ­ в а е т с я т а к ж е т р а д и ц и я в ы д е л к и к о в р о в , занавесей, о б и в о ч н ы х т к а н е й (илл. 25, 26, 28). С у щ е с т в е н н у ю р о л ь в э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работах играет творческая изобразительность участников кол­ лективов. Божена Гольч — „ О П О Ч Н Я Н К Е " 20 Л Е Т О п о ч и н ь с к и й регион один и з с а м ы х и н т е р е с н ы х и б о г а т ы х т р а д и ц и я м и ц е н т р о в народного искусства в П о л ь ш е . Т а м у ж е 20 л е т с б о л ь ш и м успехом работает к о о п е р а т и в „ О п о ч н я н к а " , п р и н а д л е ж а щ и й к объеди­ н е н и ю „ Ц е п е л и я " (Центр н а р о д н ы х х у д о ж е с т в е н н ы х промыслов). В основном „ О п о ч н я н к а " з а н и м а е т с я изготовлением м н о г о ц в е т н ы х ш е р с т я н ы х и л ь н я н ы х т к а н е й , причем во в р е м я о с н о в а н и я к о о п е р а т и в а т р а д и ц и и т к а ч е с т в а б ы л и е щ ё ж и в ы в т е х местах. Б л а г о д а р я п р о в е д е н ­ ным конкурсам нашлись женщины, занимающиеся тканьем, и после инструктажа в нескольких деревнях в о з н и к л и т к а ц к и е к о л л е к т и в ы . У с п е х у д е л а способ­ с т в о в а л а ш и р о к а я п о п у л я р и з а ц и я народного искусства, организуемые в деревнях конкурсы и выставки выцин а н о к ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и ­ вок, предметов, с в я з а н н ы х с о б р я д а м и . И з д а в а л и с ь к а т а л о г и , с о д е р ж а щ и е имена творцов, п р и ч е м п р ч к о е п е р а т и в е б ы л о р г а н и з о в а н р е г и о н а л ь н ы й ансамбль „Опочнянка". Вначале кооператив насчитывал 18 т р и к о т а ж н и ц и 5 т к а ч и х , но в 1950 г, ч и с л о п о с л е д н и х возросло до 100. В о з р о с л а т а к ж е о б щ е с т в е н н а я п о з и ц и я ч л е н а кооператива и значение кустарного промысла. Суще­ с т в е н н у ю р о л ь с ы г р а л а т а к ж е в о з р о с ш а я емкость городского р ы н к а . В О п о ч н е в о з н и к л о п р о м ы ш л е н н о е предприятие, изготовляющее широкие декоративные т к а н и , к о т о р ы х к у с т а р н ы е м а с т е р с к и е не в состоянии выпускать. В области ткачества изготовляются глав- 255 �н ы м образом к и л и м ы (безворсныё к о в р ы ) , д о р о ж к и , скатерти, с а л ф е т к и , п о к р ы в а л а . Б о л ь ш о е место з а н и ­ мают т р и к о т а ж н ы е и з д е л и я : с в и т е р ы , п е р ч а т к и , ч у л к и . В настоящее время кооператив „Опочнянка" насчи­ т ы в а е т 260 ч л е н о в . К о о п е р а т и в п о д д е р ж и в а е т тесную с в я з ь с м у з е я м и , п р и ч е м его и з д е л и я у т в е р ж д а ю т к в а л и ф и к а ц и о н н ы е комиссии. Т к а ч и х и п о л у ч а ю т в ц е л я х в о с п р о и з в о д с т в а о р и г и н а л ь н ы е ш е р с т я н ы е т к а н и . Они в свою о ч е р е д ь р а с п р о с т р а н я ю т свои у з о р ы , а т а к ж е у з о р ы , п о п у ­ л я р н ы е в о к р у ж а ю щ е й и х среде. В а ж н о отметить, что п о о щ р я е т с я т в о р ч е с к а я и н и ц и а т и в а (разумеется в пределах, определяемых р е г и о н а л ь н ы м стилем). И т а к , м о ж н о в и д о и з м е н я т ь род п е р е п л е т е н и я , ц в е т н о й ф о н , к о м п о н и р о в а т ь и по новому р а с п о л а г а т ь ц в е т н ы е полосы. П р е к р а с н а я , я р к а я р а с ц в е т к а и з г о т о в л я е м ы х к о о п е р а т и в о м т к а н е й — это р е з у л ь т а т усиленного в н и м а н и я , у д е л я е м о г о вопросу о к р а ш и в а н и я п р я ж и . Б л а г о д а р я этому м о ж н о с о х р а н и т ь п о л н у ю гамму цветов с т а р и н н ы х т к а н е й . В последнее время кооператив делает попытки при­ способить т р а д и ц и о н н ы е т к а н и к т р е б о в а н и я м с о в р е ­ менной о д е ж д ы . В ы п у с к а ю т с я м и н и - ю б к и , ж а к е т к и , б е з р у к а в к и , п р и ч е м п о с л е д н и е в к а к о й то м е р е н а п о ­ минают т р а д и ц и о н н ы е „ л е й б и к и " . К с о ж а л е н и ю , постепенно отмирают столь х а р а к ­ т е р н ы е п р е ж д е в О п о ч и н с к о м р е г и о н е в и д ы народного творчества, к а к н а п р и м . в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и в к и , р е з ь б а , п и с а н к и , п а у к и , б у к е т ы . К о о п е р а т и в не имеет в о з м о ж н о с т и п р и о с т а ­ н о в и т ь этот процесс, п о с к о л ь к у л и ш е н п р а в а п о к у п а т ь готовые и з д е л и я народного р у к о д е л и я . Я н П ё т р Д е к ов е к и — Д Е Я Т Е Л Ь Н О С Т Ь Я Ц Е К А САРИУША ВОЛЬСКОГО В ОБЛАСТИ НАРОДНОГО ТКАЧЕСТВА Настоящая заметка содержит новые, ранее не­ и з в е с т н ы е д а н н ы е , к а с а ю щ и е с я ц е н т р а народного т к а ­ чества, р а з в и в а в ш е г о с я во второй п о л о в и н е X I X в. в и м е н и и ш л я х т и ч а Я. С. В о л ь с к о г о . В о л ь с к и , д е я т е л ь З е м л е д е л ь ч е с к о г о общества, з а ­ нимался в широком масштабе льноводством и вел п и о н е р с к у ю работу, с т р е м я с ь в о с к р е с и т ь п р и х о д и в ш у ю в упадок народную художественную промышленность и создать дополнительные источники дохода д л я тог­ дашнего крестьянства. Местные ткачихи выделывали ткани по проектам Вольского, к о т о р ы е , п о всей в е р о я т н о с т и , о п и р а л и с ь на т р а д и ц и и его р е г и о н а . Т к а н и эти п о л ь з о в а л и с ь б о л ь ш и м успехом в П о л ь ш е и за р у б е ж о м , на в с е ­ общей в ы с т а в к е в Лондоне. Ядвига Собеска — М А С Т Е Р И ЕГО У Ч Е Н И К И С т а т ь я п о с в я щ е н а Т о м а ш у Сливе, д е р е в е н с к о м у м у з ы к а н т у из окрестностей З б о н ш и н а (повят Н о в ы Томысль). Слива, м а с т е р и г р ы на т а к наз. „ к о з л е " .1 (своего р о д а в о л ы н к а и л и коза), к о т о р ы й я в л я е т с я п о п у л я р н ы м м у з ы к а л ь н ы м инструментом в этом н е ­ б о л ь ш о м регионе. А в т о р о т о б р а ж а е т о ч е р е д н ы е э т а п ы жизненного пути и музыкальной к а р ь е р ы Сливы, завершившейся функцией учителя класса народных и н с т р у м е н т о в в м у з ы к а л ь н о м у ч и л и щ е . Ч е л о в е к , не у м е в ш и й ч и т а т ь нот, о т д а л свои з н а н и я и свой т а л а н т на с л у ж е н и е м о л о д е ж и . О д н а к о о к а з ы в а е т с я , что его у ч е н и к и могут п р и о б р е с т и т о л ь к о беглую т е х н и к у , но не Б состоянии а к т и в н о т в о р ч е с к и п р о д о л ж а т ь т р а д и ц и и н а р о д н о й м у з ы к и . Они п р и в ы к л и с ч и т а т ь нотную з а п и с ь н е п р е л о ж н ы м к а н о н о м и этот н а в ы к п р о т и в о п о с т а в л я ю т богатому м у з ы к а л ь н о м у в о о б р а ж е ­ н и ю своего маэстро, а т а к ж е с е л ь с к о й к о н в е н ц и и м у ­ з и ц и р о в а н и я по п а м я т и . Б и о г р а ф и я С л и в ы п р е д с т а в л е н а на ф о н е с е л ь с к и х т р а д и ц и й .игры на „ к о з л е " и ее х а р а к т е р а (воспоми­ н а н и я а в т о р а с 1931—1939 гг.). К с о ж а л е н и ю н а р я д у с модой на ф о л ь к л о р о т ж и в а е т с т а р ы й б ы т с е л ь с к о г о музыканта. Меняются требования и запросы слуша­ т е л е й (радио и т е л е п е р е д а ч и , э с т р а д н ы е г а с т р о л и и ф е с т и в а л и ) и в с в я з и с этим у х о д и т в п р о ш л о е п р е ж н я я типичная общественная роль и значение м у з ы к а л ь н ы х и с п о л н е н и й во в р е м я д е р е в е н с к и х п р а з дненств. Е л е н а С р е д и я в а — СОВРЕМЕННАЯ ЖИВОПИСЬ НА СТЕКЛЕ В ПОДГАЛЬЕ. МАТЕРИАЛЫ ВЫСТАВ­ КИ ПОСЛЕ КОНКУРСА В ЗАКОПАНЕ В 1968 г. Т а т ж а н ь с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л к о н к у р с и в ы с т а в к у в р а м к а х а к ц и и , п о с т а в и в ш е й себе ц е л ь ю и с с л е д о в а т ь вопрос д а л ь н е й ш е г о р а з в и т и я п о д г а л ь с к о й ж и в о п и с и на с т е к л е . Н а в ы с т а в к у п о с т у п и л и 473 к а р ­ т и н ы . О ц е н к а работ п р о и з в о д и л а с ь в ч е т ы р е х кате­ г о р и я х : н а р о д н ы е м а с т е р а (12 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — п л а с т и к и (8 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — л ю б и т е л и 13 ч е ­ ловек), к о л л е к т и в ы (ок. 80 ч е л о в е к ) . К этой последней категории п р и н а д л е ж а л о 5 коллективов, а именно: дети к р у ж к а изобразительных искусств, ученицы Лицея художественного тканья, группа учеников Ли­ ц е я и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в им. А. К е н а р а , д е т и и з Х а р е н д о в с к о й н а ч а л ь н о й ш к о л ы и, н а к о н е ц , с л у ш а ­ т е л и К у р с а ж и в о п и с и на с т е к л е , р у к о в о д и м о г о в ы д а ­ ю щ и м с я н а р о д н ы м х у д о ж н и к о м , Яном Я х и м я к о м . Т р а д и ц и и ж и в о п и с и на с т е к л е X I X в. п о д д е р ж и ­ вают народные умельцы, некоторые художники -л ю б и т е л и и ч а с т и ч н о ч л е н ы к о л л е к т и в о в . Однако наряду с декоративными решениями, характерными д л я старого и с к у с с т в а , з а м е ч а ю т с я т а к ж е н а т у р а л и ­ с т и ч е с к и е т е н д е н ц и и (А. К у ц ) и р е ш е н и я более и н д и ­ в и д у а л ь н о г о х а р а к т е р а (Я. Я х и м я к ) . Д л я х у д о ж н и к о в — п л а с т и к о в ж и в о п и с ь н а с т е к л е я в л я е т с я одной из ф о р м х у д о ж е с т в е н н о г о в ы с к а з ы в а н и я . Они р а с с м а т р ы в а ю т стекло, к а к и н т е р е с н ы й т в о р ч е с к и й м а т е р и а л д л я ф о р м а л ь н ы х э к с п е р и м е н т о в . А в т о р с т а т ь и уделяет больше внимания работам участников коллективов. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w Punkcie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, l u b na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem pocztowym. Konto P K O N r 114-6-700041 V I I O / M Warszawa. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady Graficzne „ T a m k a " . Zakł. Nr i l u s t r . k l . I I I , 120 g. A l + k a r t o n b i a ł y 2. W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . k l . I I I 220 g. B I . N a k ł a d 1700 egz. 650. K-58. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70f24e54a15cf5db032c0f51f5df8d51.pdf 6d0ef2c724bf95a565cadd25e4620db4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2823 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka LuJou\i KONTEKSTY ANTROPOLOGIA 2000 rok KULTURY • ETNOGRAFIA • SZTUKA 33. ISSN 1230-6142. Cena 44 zl �European City of Culture Krakow 2000 Festival H O N O R A R Y P A T R O N A G E Europejskie Miasto Kultury Festiwal Kraków H O N O R O W Y 2000 P A T R O N A T President of the Republic of Poland Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej Prime Minister of the Republic of Poland Premier Rzeczpospolitej Polskiej Minister of Culture and National Heritage Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Voivode of Małopolska Wojewoda Małopolski Mayor of the City of Kraków Prezydent Miasta Krakowa GOLDEN SPONSOR ZIOTY POLSKIE TELEKOMUNIKACJA POLSKA S A SPONSOR UNIE LOTNICZE �Komitet Honorowy: Honorary Committee: H E L E N A W A Y N E (córka Bronisława Malinowskiego), M R S . H E L E N A W A Y N E (daughter of Bronisław Malinowski), Ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce - J O H N M A C G R E G O R , His Excellency Ambassador of United Kingdom in Warsaw Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego - JOHN MACGREGOR, KAZIMIERZ MICHAŁ UJAZDOWSKI, Ministrer of Culture and National Heritage - prof. P E T E R L O I Z O S - London School of Economics, KAZIMIERZ MICHAŁ U J A Z D O W S K I , R O B I N R I C K A R D - British Council, Prof. P E T E R L O I Z O S - London School of Economics, J O N A T H A N B E N T H A L L - Royal Anthropological Institute, R O B I N R I C K A R D - British Council, S U E D O N N E L L Y - Archiwum London School of Economics J O N A T H A N B E N T H A L L - Royal Anthropological Institute, S U E D O N N E L L Y - Archiwum London School of Economics Zorganizowanie wystawy i wydanie tej publikacji było możliwe dzięki hojnym dotacjom, których udzielili: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego British Council Fundacja im. Stefana Batorego Baker &. McKenzie Commercial Union Inter-Vis T h e exhibition and this issue of Konteksty have been possible by generous support from: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego / Ministry of Culture and National Heritage British Council Fundacja im. Stefana Batorego / Stefan Batory Foundation Baker & McKenzie Commercial Union Inter-Vis Fotografie, obrazy, rysunki, obiekty na wystawę uprzejmie wypożyczyli: Archiwum London School of Economics Muzeum Narodowe w Krakowie Muzeum Narodowe w Warszawie Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku Muzeum Okręgowe w Toruniu Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum Etnograficzne w Krakowie Biblioteka Jagiellońska w Krakowie Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego Składamy równie serdeczne podziękowania Helenie Wayne oraz Ewie Franczak i Stefanowi Okołowiczowi oraz innym właścicielom zbiorów prywatnych za wypożyczenie fotografii i dziel prezen­ towanych na tej wystawie T h e photographs, pictures, drawings and objects presented on the exhibition were kindly loaned by: Archives of the London School of Economics National Museum in Kraków National Museum in Warszawa Tatra Museum in Zakopane Museum of History of Photography in Kraków Museum of Central Pomerania in Słupsk Regional Museum in Toruń Literature Museum in Warszawa State Ethnographical Museum in Warsaw Ethnographical Museum in Kraków Jagiellonian Library in Kraków Jagiellonian University Museum Archives of Jagiellonian University We would like to express thanks to Mrs. Helena Wayne, Mrs. Ewa Franczak, Mr. Stefan Okolowicz as well as to other private proprietors, who loaned photographs, paintings and artefacts pre­ sented on the exhibition Wystawie towarzyszy pokaz Filmów: Andre Singera Bronisław Malinowski, off the verandah (52 min) Color - 1985, Series: Strangers abroad, Scenariusz i nar­ racja Bruce Dakowski, Autorzy: Andre Singer, Chris Christophe, Bruce Dakowski, Central Independent Television, Reżyseria i pro­ dukcja - Andre Singer; montaż - Chris Christophe; muzyka Mark Emney, Originally produced by Central Independent Television in 1985 T h e exhibition is accompanied with the Presentation of F i l m s : Bronisław Malinowski, off the verandah by Andre Singer (52 min) Color - 1985, Series: Strangers abroad, Written and presented by Bruce Dakowski, Author: Andre Singer, Chris Christophe, Bruce Dakowski, Central Independent Television, Producer and director - Andre Singer; editor - Chris Christophe; music - Mark Emney, Originally produced by Central Independent Television in 1985 oraz Jerzego Domaradzkiego Szlachetny Dzikus {The Noble Savage) and The Noble Savage by Jerzy Domaradzki Authors thanks to: Helena Wayne (daughter of Bronisław Malinowski), John Kasipwalova, the chief of Kwenama clan, People from island Kiriwina & Vakuta in Ttobriand Archipelago, London School of Economics & Social Science, Produce & Directed by Jerzy Domaradzki, Collaborates, Dr Wojciech Dąbrowski, Dr Michael Young, Dr Grażyna Kubica-Heller, Editing Urszula Rybicka, Studio Gali, Musie: Wojciech Konikiewicz, Autorzy pragną podziękować: Helenie Wayne, Johnowi Kasipwalova, wodzowi klanu Kwenama, Mieszkańcom wyspy Kiriwina & Vakuta na Wyspach Trobrianda, London School of Economics & Social Science, Reżyseria i produkcja: Jerzy Domaradzki, Współpracownicy: Dr Wojciech Dąbrowski, Dr Michael Young, Dr Grażyna Kubica-Heller, Montaż: Urszula Rybicka, Studio Gali, Muzyka: Wojciech Konikiewicz, © A S T R A FILM, © TELEWIZJA POLSKA S.A., © A S T R A FILM, © TELEWIZJA POLSKA S.A., © A G E N C J A PRODUKCJI FILMÓW, 1999, © AGENCJA PRODUKCJI FILMÓW 1999 T h e editorial staff of Konteksty would like to thank all the institu­ tions and private individuals for their co-operation and assistance shown in the preparation of this issue of Konteksty and the exhibition Redakcja "Kontekstów" pragnie serdecznie podziękować wszys­ tkim instytucjom i osobom za współpracę i pomoc okazaną przy przygotowaniu niniejszej publikacji oraz wystawy 1 �Publikacja ta została wydana z okazji wystawy: This issue of Konteksty has been published for the exhibition: Malinowski - Witkacy. Fotografia: między nauką a sztuką. Malinowski - Witkacy. Photography: between science and art. Podróż od Zakopanego, Krakowa... do świata. U źródeł antropo­ A journey from Zakopane, Kraków... to the world. T h e origins of logicznej przygody X X wieku. one of the greatest adventures of the 20th century. M u z e u m Narodowe w Krakowie, Kraków, A l . 3 Maja 1, T h e National M u s e u m i n Kraków, Kraków, A l . 3 Maja 1, od 17 lipca do 13 sierpnia 2000 from July 17th to August 13th Muzeum I . J. Paderewskiego i Wychodźstwa Polskiego, M u s e u m of I . J. Paderewski and Polish Emigration, B r a n c h of Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie, T h e National M u s e u m i n Warsaw, Łazienki, ul. Szwoleżerów 9, Łazienki, ul. Szwoleżerów 9, od 2 do 24 września 2000 from 2 to 24 September 2000 Organizatorzy: Organising institutions: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk Institute of Art. Polish Academy of Science Muzeum Narodowe w Krakowie T h e National Museum in Kraków Biuro Festiwalu Kraków 2000 Festival Kraków 2000 Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Institute of Ethnology of T h e Jagiellonian University Redakcja kwartalnika "Konteksty" Editorial board of the quarterly Konteksty Komitet organizacyjny: Organising Committee: dr Zbigniew Benedyktowicz - Instytut Sztuki P A N , red. nacz. Zbigniew Benedyktowicz Ph.D. - Institute of Art, Polish Academy kwartalnika "Konteksty" of Science, editor in chief of the quarterly Konteksty Stefan Okolowicz - Fotograf, autor wystaw i edycji albumowych Stefan Okołowicz - photographer, editor of Witkacy photographs, fotografii S.I. Witkiewicza Warsaw dr Terence Wright - Queen Elizabeth House, University of Terence Wright Ph.D. - Queen Elizabeth House, University of Oxford Oxford Zofia Gołubiew - dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie Tadeusz Smolicki - art director, Kraków Tadeusz Smolicki - scenograf Zofia Gołubiew - director of National Museum in Kraków prof. Czesław Robotycki - dyrektor Instytut Etnologii UJ Prof. Czesław Robotycki - director of Institute of Ethnology, dr Grażyna Kubica - Instytut Socjologii UJ Jagiellonian University, Kraków prof. Michael W. Young - Australian National University Grażyna Kubica Ph.D. - Institute of Sociology, Jagiellonian doc. dr hab. Lech Sokół - dyrektor Instytutu Sztuki P A N University, Kraków Jerzy Domaradzki - reżyser Prof. Michael W. Young - Australian National University Swiatosław Lenartowicz - Muzeum Narodowe w Krakowie Prof. L e c h Sokół. - Director of Institute of Art, Polish Academy Katarzyna Barańska - UJ Kraków of Science dr Janusz Barański - Instytut Etnologii UJ Jerzy Domaradzki - film director Sławomir Sikora - Instytut Sztuki P A N , sekretarz red. "Konteksty" Swiatosław Lenartowicz - National Museum in Kraków Maciej Krupa - etnograf, dziennikarz Katarzyna Barańska - Jagiellonian University, Kraków Janusz Barański Ph.D. - Institute of Ethnology, Jagiellonian University, Kraków Sławomir Sikora - Institute of Art, Polish Academy of Science, managing editor of Konteksty, Warsaw Maciej Krupa - ethnographer, freelance writer, Zakopane Wystawa towarzyszy międzynarodowej konferencji Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (European T h e exhibition has been planned to coincide with the E A S A (European Association of Social Anthropologists) international Association of Social Anthropologists), która odbywa się w conference, which takes place in Kraków (from July 26th to 29th Krakowie w dniach 26-29 lipca 2000 roku. 2000) organised by Jagiellonian University. T h e exhibition also forms part of the Kraków 2000 celebrations Festival Krakow 2000. Autorzy: Authors: Zbigniew Benedyktowicz scenariusz (Malinowski) Zbigniew Benedyktowicz, P h D - artistic comositum Stefan Okolowicz scenariusz (Witkacy) (Malinowski) Terence Wright scenariusz (Malinowski) Stefan Okołowicz - artistic composition (Witkacy) Terence Wright, P h D - artistic copmposition (Malinowski) Komisarze wystawy: Curators of the exhibition: Zbigniew Benedyktowicz, Katarzyna Barańska, Swiatosław Zbigniew Benedyktowicz, Katarzyna Barańska, Swiatosław Lenartowicz, Stefan Okolowicz Lenartowicz, Stefan Okołowicz Projekt scenograficzny: Exibition Design: Tadeusz Smolicki Tadeusz Smolicki Prace plastyczne: Paweł Wałek Executive desinger: Paweł Wałek Prace techniczne pod kierunkiem: mgr. inż. Józefa Wołoszyna Technicians: Józef Wołoszyn, M.Sc. and Henryk Woźniak i Henryka Woźniaka �Oświetlenie: Zbigniew Bednarz Light: Zbigniew Bednarz Redakcja tego n u m e r u " K o n t e k s t ó w " : Editors of the issue of Konteksty: Zespól redakcji kwartalnika "Konteksty" Editorial board of Konteksty Projekt graficzny " K o n t e k s t ó w " i plakatu do wystawy: Design of the issue and poster: Wojciech Markiewicz Wojciech Markiewicz Projekt graficzny foldera: Leaflet Design: Krzysztof Tyszkiewicz Krzysztof Tyszkiewicz Tłumaczyli: Translated by: Maciej Bańkowski, A n n a Bartkowicz, Małgorzata Dzieduszycka, Maciej Bańkowski, A n n a Bartkowicz, Małgorzata Dzieduszycka, Ewa Dżurak, Michał Kłobukowski, Ewa Krasińska, Maciej Krupa, Ewa Dżurak, Michał Kłobukowski, Ewa Krasińska, Maciej Krupa, Annamaria Orla-Bukowska, Liliana Pechal, Aleksandra Annamaria Orla-Bukowska, Liliana Pechal, Aleksandra Rodzińska-Chojnowska, Sławomir Sikora, Bartek Świetlik Rodzińska-Chojnowska, Sławomir Sikora, Bartek Świetlik Korekta i adiustacja: Proof-reading: teksty polskie - Barbara Sawów, Mirosława Dłużniewska, A n n a Polish - Barbara Sawów, Mirosława Dłużniewska, Kruk A n n a Kruk teksty angielskie - Petet Martyn, Sławomir Sikora, Dariusz Czaja English - Peter Martyn, Sławomir Sikora, Dariusz Czaja Instytut Sztuki P A N oraz redakcja "Kontekstów" składa Institute of Art and the editorial staff of Konteksty would like to podziękowania Fundacji im. Stefana Batorego za dotację na rzecz express special thanks Stefan Batory Foundation for the donation zmiany szaty graficznej "Kontekstów" oraz uzupełnienia i modern­ on a new design of Konteksty and modernisation of computer izację sprzętu komputerowego redakcji. hardware and software and peripherals Redakcja " K o n t e k s t ó w " : Editorial Staff Konteksty: Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, (redaktor naczelny), Edited by: Zbigniew Benedyktowicz (editor in chief), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (managing editor), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, Czesław Robotycki Czesław Robotycki Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Collaboration and advice: Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Projekt graficzny: Wojciech Markiewicz Design: Wojciech Markiewicz Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Technical editor: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Editorial address: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, P L - Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48-22) 831 3271/4 wew. 243; 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48-22) 831 3271/4 ext. fax (+48-22) 831 3149; e-mail: kontexty@plearn.edu.pl 243; fax (+48-22) 831 3149; e-mail: kontexty@plearn.edu.pl Druk; PLATAN Kryspinów 189, 32-060 Liszki 3 �• •• r p i л 1 ne ;•• British J J Council • • * BRITISH COUNCIL W POLSCE THE BRITISH COUNCIL IN POLAND British Council rozpoczęto swoją działalność w Polsce w roku 1938, a od roku 1948 działa w swojej siedzibie przy A l . Jerozolimskich w Warszawie. Jest to agencja Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii do spraw współpracy w dziedzinie kultury i edukacji ze szczególnym uwzględnieniem nauki języka angielskiego. Program British Council realizowany w Polsce należy do najobszer­ niejszych na świecie. Do znaczących wydarzeń ubiegłego roku należy zaliczyć otwarcie nowego centrum British Council w samym sercu Krakowa. Centrum to jest uzupełnieniem sieci bibliotek prowadzo­ nych we współpracy z polskimi uniwersytetami. Główne kierunki działalności British Council w Polsce obejmują: T h e British Council started wotk in Poland in 1938, and has worked from its building at A l . Jerozolimskie in Warsaw since 1948. It is the UK's agency for cultural and educational relations and has a special responsibility to support the teaching and learning of the English language. • współpracę z polskim Ministerstwem Edukacji Narodowej w zakresie szkolenia nauczycieli i opracowywania programów, głównie nauczania języka angielskiego; • wykorzystywanie doświadczeń nauczycieli z krajów anglojęzycznych w nauczaniu jeżyka angielskiego w ośrodkach British Council w Warszawie i Krakowie; • oferowanie w całej Polsce szerokiego zakresu egzaminów brytyjs­ kich, łącznie z uznawanymi na całym świecie egzaminami z języka angielskiego jako języka obcego ( U C L E S - University of Cambridge Local Examinations Syndicate); • udzielanie informacji o możliwości podjęcia studiów i nauki języka angielskiego w Wielkiej Brytanii; • udzielanie informacji turystycznej w imieniu British Tourist Authority; • realizację programu w dziedzinie kultury i sztuki, współpracę z polskimi artystami, festiwalami i instytucjami kulturalnymi, prezentację nowatorskich osiągnięć Zjednoczonego Królestwa w muzyce, teatrze, tańcu, sztukach plastycznych (visual arts), modzie i wzornictwie; • working with the Ministry of National Education in support of the training of teachers and curriculum development, patticulatly for the teaching of English • the teaching of English, with its own native-speaker teachers, at its centres in Warsaw and Krakow • offering throughout Poland a wide range of British examinations including English language qualifications • providing information about opportunities to study and learn English in Britain • on behalf of the British Tourist Authority, information for trav­ ellers to Britain • an ambitious programme in culture and the arts, working with Polish artists, festivals and cultural institutions to ptesent the U K s achievements in music, theatre, dance, the visual arts, fashion and design • conferences, seminars and collaborative ptojects on governance, public administtation, European themes and the development of non-Governmental otganisations ( N G O s ) T h e Council's programme in Poland is one of its largest. A recent highlight was the opening of a new centte on Rynek Glowny in Kraków which complements a network of libraries run in co-opera­ tion with Polish universities. T h e main features of the Council's work in Poland include: • with the Polish Science Foundation ( K B N ) , a Joint Research Programme which supports collaborative ptojects in science, tech­ nology, the environment and the social sciences, especially in the early stages of projects likely to qualify under the European Union's Framework V programme • konferencje, seminaria i realizowanie projektów współpracy w dziedzinie zarządzania, administracji publicznej, zagadnień europej­ skich oraz rozwoju organizacji pozarządowych ( N G O s ) ; • współpracę z Komitetem Badań Naukowych ( K B N ) nad realiza­ cją programu badawczego (Joint Research Programme). Program ten wspiera projekty w dziedzinie nauki, techniki, ochrony środowiska i nauk społecznych, we wczesnych etapach ich pow­ stawania, w celu zakwalifikowania ich do V Programu Ramowego Unii Europejskiej; • libraries in Warsaw and, in collaboration with the universities, in 10 university cities • providing information about sources of support for school and youth exchanges • prowadzenie biblioteki w Warszawie oraz, we współpracy z uniw­ ersytetami, w 10 miastach uniwersyteckich; • udostępnianie informacji o źródłach pomocy na rzecz wymiany szkół i młodzieży. In all its wotk the Council wotks closely with a wide range of indi­ viduals, institutions and government departments. W swojej działalności British Council wpólpracuje z szerokim kręgiem osób, instytucji i organów rządowych. Contact the British Council at: The British Council A l . jerozolimskie 59 00-697 Warsaw The British Council Rynek Główny 26/ul. Wiślna 2 31-007 Kraków The British Council A l . Jerozolimskie 59 00-697 Warsaw The British Council Rynek Glowny 26/ul. Wislna 2 31-007 Krakow www.britishcouncil.pl tel +48(22) 695 59 00 fax +48(22) 621 99 55 bc.warsaw@britishcouncil.pl www.britishcouncil.pl tel +48(12) 428 59 30 tel +48(12) 428 59 40 krakow(gbritishcouncil.pl www.britishcouncil.pl tel +48(22) 695 59 00 fax +48(22) 621 99 55 be. warsawf&bri tishcouncil.pl www.britishcouncil.pl tel +48(12) 428 59 30 tel +48(12) 428 59 40 krakow(a britishcouncil.pl 4 �I • FUNDACJA I M . STEFANA BATOREGO ul. Flory 9, 00-586 Warszawa tel. (48-22) 848 80 55, fax (48-22) 849 35 61 FUNDACJA E-mail: batory@batory.org.pl Nasza strona w Internecie: http://wvvrw.batory.org.pl/ IM. STEFANAB A T O R E G O Fundacja im. Stefana Batorego została zarejestrowana przez Sąd Rejonowy Warszawa-Praga dnia 7 maja 1988 roku (nr rejestru F.R.I.56); jest niezależną, niedochodową organizacją pozarządową. Założycielem Fundacji jest George Soros, amerykański finansista i filantrop, który zainicjował powstanie całej sieci fundacji, działających obecnie w 26 krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz Azji Centralnej, w Republice Południowej Afryki, Gwatemali, na Haiti oraz w Stanach Zjednoczonych. Celem Fundacji im. Stefana Batorego jest wspieranie Do priorytetowych rozwoju zadań demokratycznego, Fundacji otwartego społeczeństwa. należy: UMACNIANIE POSTAW I INICJATYW OBYWATELSKICH Pragniemy współtworzyć w Polsce społeczeństwo obywatelskie. Takie, w którym ludzie nie oczekują, że wszelkie ich sprawy załatwi państwo, ale sami organizują się wokół swoich potrzeb, przekonań, pragnień. Wspieramy zatem ruch organizacji pozarządowych - tych, które przyczyniają się do rozwiązywania konkretnych problemów swych społeczności lokalnych; tych, które pracują na rzecz wyrównania szans i zmagają się z problemami upośledzenia społecznego; tych, które przeciwdziałają dyskryminacji kobiet, nietolerancji wobec mniejszości; tych, które zajmują się szerzeniem zasad państwa prawa i upowszechnianiem kultury prawnej. ROZWIJANIE WSPÓŁPRACY MIĘDZY NARODAMI Państwa mają jasno określone granice, natomiast narody i społeczeństwa powinny się przenikać i wzajemnie wzbogacać. Inicjujemy i wspieramy działania, które sprzyjają integracji europejskiej, ale również zbliżeniu do naszych sąsiadów z Europy Środkowej i Wschodniej. Równie ważna jest dla nas otwartość na kulturę, obyczaj mniejszości narodowych zamieszkujących Polskę i zrozumienie potrzeby rozwoju ich własnej tożsamości. UPOWSZECHNIENIE I PODNOSZENIE JAKOŚCI KSZTAŁCENIA Społeczeństwo otwarte to społeczeństwo wykształcone. Dlatego za jedną z najważniejszych spraw uważamy wyrównanie dostępu do edukacji zapewniającego młodzieży równe życiowe szanse. Wspieramy organizacje, inicjatywy, programy mogące zapewnić poprawienie jakości nauczania i zwiększenie dostępności wiedzy. Pomagamy szkołom i środowiskom lokalnym, zwłaszcza z mniejszych miejscowości, które uczą młodzież aktywności, uczestnictwa w życiu publicznym i postaw prospołecznych. WSPIERANIE DZIAŁALNOŚCI KULTURALNEJ Demokracja jest szansą dla prowincji, która przestaje być miejscem dalekim i gorszym. Wspieramy więc aktywność lokalną nie tylko społeczną, ale także kulturalną, bo tworzy ona więzi między ludźmi, przybliża nowe wartości, uczy otwartości wobec różnic środowiskowych, narodowościowych, religijnych. Swoje zadania Fundacja realizuje w ramach kilkunastu programów. Większość z nich zajmuje się rozpatrywaniem wniosków 1 przyznawaniem dotacji oraz monitorowaniem sposobu i efektów wykorzystania przekazanych środkówfinansowych.Dotacje przyz­ nawane są na realizacje konkretnych przedsięwzięć. Przyznajemy również stypendia na studia lub staże. Wnioski o dotacje i stypen­ dia rozpatrywane są na zasadzie konkursowej, a w procesie ich rozpatrywania biorą udział specjalistyczne komisje i eksperci. 5 ��Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y •E T N O G R A F I A • S Z T U K A 2000 rok L I V nr 1-4 (248-251). Indeks 369403. I S S N 1230-6142. Cena 44 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK Spis t r e ś c i / C o n t e n t s ZOFIA ZBIGNIEW GOŁUBIEW BENEDYKTOWICZ * ** Yi Od redakcji. Świadectwo fotogram pomiędzy i poza nauką i sztuką 13 From the Editor. Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art TERENCE WRIGHT HELENA DANIEL GEROULD HELENA PETER BRONISŁAW WAYNE WAYNE SKALNIK MALINOWSKI JAMES CLIFFORD JAMES CLIFFORD CLIFFORD GEERTZ TERENCE WRIGHT MICHAEL YOUNG SŁAWOMIR SIKORA ANNA ZAKIEWICZ (translated by Maciej Bańkowski) "Cienie rzeczywistości rzucone na ekran zjawisk": Malinowski, Witkacy i fotografia (przełożyła Ewa Dżurak) "Shadows of Reality Projected on the Screen of Appearances": Malinowski, Witkacy and Photography Długa droga do Polski (przełożyła Grażyna Kubica) The Long Road to Poland Chronologia: Stanisław Ignacy Witkiewicz i Bronisław Malinowski (przełożył Sławomir Sikora) Chronology: Stanisław Ignacy Witkiewicz and Bronisław Malinowski Bronisław Malinowski: wpływ kobiet na jego życie i dzieło (przełożyła Grażyna Kubica) Bronisław Malinowski: The Influence of Various Women on His Life and Works Bronisław Kasper Malinowski i Stanisław Ignacy Witkiewicz. Nauka versus sztuka w konceptualizacji kultury (przełożył Sławomir Sikora) Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkiewicz- Science Versus Art in the Conceptualization of Culture "Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój". List do Anieli Zagórskiej "And Then I Feel a Strange Unrest." Letter to Aniela Zagórska (translated by Maciej Bańkowski) O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski (przełożył Maciej Krupa) On Ethnographic Se!/-Fashioning: Conrad and Malinowski 0 autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą (fragment) (przełożył Zbigniew Benedyktowicz) On Ethnographic Authority, (in:) Predicament of Culture (Fragnxent) Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego (przełożył Sławomir Sikora) 1 Witnessing. Malinowski 's Children Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów (przełożył Sławomir Sikora) The Anthropologist as Artist: Malinowski''s Trobriand Photographs Kiriwina Malinowskiego. Wprowadzenie (fragmenty) (przełożył Sławomir Sikora) Malinowski's Kiriwina. Introduction (Fragments) Naoczny świadek. Kiriwina Malinowskiego The Eye Witness - Malinowski's Kiriwina (translated by Aleksandra RodzińskaChojnowska) Okiem malarza. O scjentystycznych zainteresowaniach Witkacego Through the Eye of the Painter. On the Sciendstic Interests of Witkacy (translated by Bartek Świetlik) 9 17 21 25 37 53 67 81 107 109 133 147 159 169 �STEFAN ŚWIATOSŁAW OKOLOWICZ LENARTOWICZ ANNA MICIŃSKA DANIEL GEROULD STANISŁAW I. W I T K I E W I C Z ANNA STANISŁAW MICIŃSKA I. W I T K I E W I C Z ANNA STANISŁAW MICIŃSKA I. W I T K I E W I C Z BRONISŁAW MALINOWSKI STUART BAKER LECH SOKÓŁ STEFAN OKOLOWICZ BOHDAN MICHALSKI DARIUSZ JANUSZ JONATHAN JAN CZAJA BARAŃSKI BENTHALL GONDOW1CZ JANUSZ DEGLER GRAŻYNA KUBICA Portrety metafizyczne Methaphysical Portraits (translated by Ewa Krasińska) O „witkacowskich" fotografiach Józefa Głogowskiego i jego przyjaźni z Witkacym Józef Gbgowski's "Witkacy Photographs" and His Friendship with Witkacy (trans lated by Maciej Bańkowski) U źródeł czystej formy At the Roots of Pure Form (translated by Anna Bartkowicz) Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie Witkacy's Journey to the Tropics and Itinerary in Ceylon Z podróży do Tropików A Journey to the Tropics (translated by Maciej Bańkowski) Stanisław Ignacy Witkiewicz - Listy do Bronisława Malinowskiego. Nota od wydawcy Stanisław Ignacy Witkiewicz - Letters to Bronisław Małinowski. Editor's Note (translated by Michał Kłobukowski) Listy do Bronisława Malinowskiego Letters to Bronisław Malinowski (translated by Daniel Geroułd and Michał Khbukowski) Stanisław Ignacy Witkiewicz. Z podróży do Tropików. Nota od wydawcy Stanisław Ignacy Witkiewicz - A Journey to the Tropics. Editor's Note (transłated by Michał Kłobukowski) Listy z podróży do Tropików Letters from the Tropics (translated by Danieł Geroułd and Michał Khbukowski) Staś Witkiewicz w dziennikach Bronisława Malinowskiego (opracowała Grażyna Kubica) Staś Witkiewicz in the Diaries of Bronisław Małinowski (compiled by Grażyna Kubica transłated by Annamaria Orla-Bukowska) Witkiewicz i Malinowski. Czysta forma magii, nauki i religii (przełożyła Małgorzata Dzieduszycka) Witkiewicz and Malinowski: The Pure Form of Magic, Science and Religion "Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza "The Shoemakers" by Witkiewicz: Eroticism and Power Artysta metafizycznego niepokoju Artist of Metaphysical Unrest (translated by Maciej Bańkowski) Rozmowy istotne Witkacego. Dwugłos polemiczny Witkacy's Essential Conversations. A Polemical Dialogue (translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska) Malinowski o kolorach. Między estetyką a antropologią Malinowski on Colour: Between Aesthetics and Anthropology (translated by Maciej Bańkowski) Malinowski i Witkacy: między sztuką życia i prawdą absolutną Malinowski and Witkacy: Between Art of Life and Absolute Truth (translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska) Ten namiot (przełożył Maciej Bańkowski) That Tent Menu Menu (translated by Michał Khbukowski) Witkacy na świecie. Bibliografia (1963 - 2000) Witkacy in the World. Bibliography 1963 - 2000 (translated by Maciej Bańkowski) Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski (trans­ lated by Maciej Bańkowski) Noty o autorach Notes on the Authors /'•. 10 �м uzeum Narodowe w Krakowie z radością gości wystawę przygotowaną Redakcję „Kontekstów". Powodem zadowolenia jest nie tylko wielkie zainteresowanie, Z jakim czytamy kolejne numery kwartalnika, znajdując w nim wiele tekstów analizujących poświęconej przez odkrywczo główny przedmiot naszych badań, tj. sztukę. Także temat wystawy, w polowie Stanisławowi najliczniejszą Ignacemu Witkiewiczowi, jest nam bliski, posiadamy bowiem w Polsce kolekcję jego dziel olejnych oraz sporo rysunków i pasteli, a od polowy lat sześćdziesiątych Muzeum nasze przygotowało sześć wystaw twórczości plastycznej Witkacego, z których ostatnia (1998) dotyczyła - podobnie jak obecna - jego twórczości fotograficznej. Jest jeszcze jeden powód zadowolenia ze współpracy przy projekcie „Malinowski - Witkacy". W ciągu ostatnich paru lat urządziliśmy w Muzeum co najmniej dwie wystawy, które otrzymały miano antropologicznych - jedną poświęconą recepcji dzieła Jana i drugą dotyczącą filmu i poematu „Pan Tadeusz". Z tym większą zatem przyczynimy się do realizacji projektu, którego podtytuł brzmi: „U źródeł Matejki satysfakcją antropologicznej przygody X X wieku". Zofia Gołubiew Dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie T h e National Museum in Cracow is happy to host the exhibition prepared by the Konteksty editorial team. Our pleasure results not only from the great interest with which we read the Konteksty quarterly, many of whose articles analyse art - the main object of our research - in a novatory way, but also because the subject of the exhibition, one half of which is devoted to Stanisław Ignacy Witkiewicz, is close to our hearts: we possess Poland's biggest collection of Witkiewicz 's oil paintings as well as many of his drawings and pastel. Since the mid-1960s our museum has organised six exhibitions of Witkiewicz s works, of which the last (1998) - like the current display - was devoted to his photography. There is another reason for our pleasure in cooperating on the "Malinowski - Witkacy" project: over the past two years our museum has organised at least two exhibitions regarded as anthropological - one devoted to the reception of Jan Matejko 's works, the other centred around the film and epic poem Master Thaddeus (Pan Tadeusz). We therefore find it all the more pleasing to collaborate on a project whose subtitle is "at the well of 20 -Century th anthropological adventure". Zofia Gołubiew Director of The National Museum in Cracow 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a618aab29228efa7024cc7e7d496f66.pdf 72a5332480690e2c7f54431c140802c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3018 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2822 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o l s k a S z t u k a L u d o w KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y 1 9 9 9 rok LIII nr 4 ( 2 4 7 ) indeks E T N O G R A F I A 369403 ISSN 1230-6142 a S Z T U K A c e n a 8 zł „Rzeczywiste obecności" rozmowa o książce Georges'a Steinera Jacek Sempoliński Eschatologie u schyłku wieku Bronisław Malinowski Dzienniki i fotografie �SPIS TREŚCI ROZMOWA O KSIĄŻCE „RZECZYWISTE OBECNOŚCI" GEORGES'A STEINERA Zbigniew Benedyktowicz, Michał Bristiger, Dariusz Czaja, Marcin Gmys, Wiesław Juszczak, Zygmunt Kubiak, Paweł Kleczkowski, Piotr Kłoczkowski, Jacek Sempoliński, Sławomir Sikora, Lech Trzcionkowski 3 WOKÓŁ STEINERA Michał P. Markowski Rzeczywiste pragnienia Paweł Kłoczowski Prawidłowa kolejność rzeczy Dariusz Czaja His Master's Voice? O muzyce u Steinera 17 20 23 *** Mirosław Filipowicz Otto Klemperer. Na marginesie książki Petera Heywortha Heide Klinkhammer Magia architektury (przełożyła Monika Pleszyńska) Philip Sherrard Ciało, piękno i seksualność (przełożyła Katarzyna Kuszyńska) 37 42 47 JACEK SEMPOLIŃSKI Aleksandra Melbechowska-Luty Duch pracy ludzkiej. Rzecz o twórczości Jacka Sempolińskiego Tomasz Sikora Oskar Goldberg Oskar Goldberg Ludy = Bogowie = Światy (przełożył Tomasz Sikora) Borys Uspienski Percepcja historii w dawnej Rusi i doktryna „Moskwa - Trzeci Rzym" (przełożył Bogusław Żyłko) 52 60 61 66 „INNEGO ŚWIATA NIE BĘDZIE". Eschatologie przełomu tysiącleci (materiały konferencyjne) Informacja i program konferencji Wiesław Juszczak Kilka uwag o Satiriconie Felliniego Dariusz Czaja Lekcja ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsą Wiesław Szpilka Problem 2000 76 77 80 87 *** Jan Gondowicz Najpiękniejsza opowieść świata. Wariacje apokaliptyczne Jean Starobinski Wynalezienie wolności (przełożyła Maryna Ochab) Janusz Barański Jakiej transformacji etnologia dziś potrzebuje Henryk Jurkowski Lalki i maski w sercu afrykańskiego teatru 90 91 96 106 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Dzienniki 1914-1918 107 Summary of Articles 119 Noty o autorach 120 Na Na o k ł a d c e : Jacek Sempoliński, Autoportret, 1999 s t r o n i e t y t u ł o w e j : Jacek Sempoliński, Czaszka, węgiel, 1989 © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, Fundację Kultury oraz Fundację im. Stefana Batorego �P o l s k a S z t u k a L u d o w a KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 4 - 1999 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS A DISCUSSION ON "REAL PRESENCES" BY GEORGE STEINER Zbigniew Benedyktowicz, Michał Bristiger, Dariusz Czaja, Marcin Gmys, Wiesław Juszczak, Zygmunt Kubiak, Paweł Kłoczkowski, Piotr Kłoczkowski, Jacek Sempoliński, Sławomir Sikora, Lech Trzcionkowski 3 ON STEINER Michał P. Markowski Real Desires Paweł Kłoczowski The Proper Order of Things Dariusz Czaja His Master's Voice? On music according to Steiner 17 20 23 *** Mirosław Filipowicz Otto Klemperer. On the Margin of the Book by Peter Heyworth Heide Klinkhammer The Magic of Architecture (translated by Monika Pleszyńska) Philip Sherrard The Body, Beauty and Sexuallity (translated by Katarzyna Kuszyńska) 37 42 47 JACEK SEMPOLIŃSKI Aleksandra Melbechowska-Luty The Spirit of Human Labour On the Works of Jacek Sempoliński 52 *** Tomasz Sikora Oskar Goldberg in memoriam Oskar Goldberg People = Gods = Worlds (translated by Tomasz Sikora) Borys Uspienski The perception of History in Old Rus'and The Doctrine of "Moscovy as the Third Rome" (translated by Bogusław Żyłko) 60 61 66 'THERE WILL BE NO OTHER END OF THE WORLD". Eschatologies of the Turn of Millennia (conference materials) Information and Conference Programme Wiesław Juszczak Some Remarks on Satiricon by Felliniego Dariusz Czaja Lessons of Darkness. Two Views of the Apocalypse Wiesław Szpilka The Problem of the Year 2000 76 77 80 87 *** Jan Gondowicz The Most Beautiful Tale in the World. Apocalyptic Variations Jean Starobiński Discovery of Liberty (translated by Maryna Ochab) Janusz Barański The End of Ethnology or the End of the Age of Ethnology - Some Fortunetelling at the Threshold of a New Century Henryk Jurkowski Puppets and Masks in the Heart of the African World 90 91 96 106 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Diaries 1914-1918 107 Summary of Articles 119 Notes on Authors 120 ąBIELIOim|i R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, Czesław Robotycki Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiriski, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Barbara Sawów i strony techniczny: redakcji: tytułowej: Jacek Królak, Joanna Mucho Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 e-mail: kontexty@pleam.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e39eea1da2ff860ffe7fc832c9b2839.pdf 4ae7b1be772fd1790e6ec0be26efe13c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1145 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.259-294 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L ISSN 0071-1861 RENATA HRYN K A T A L O G WYSTAWOWY FORMĄ POPULARYZACJI WIEDZY O CYGA­ N A C H : R ü d i g e r V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Ver­ folgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischen Roman­ tisierung und Verfolgung •— Roma, Sinti, Manusch, Calé in Europa" des Hamburgi­ schen Museums für Völkerkunde, F r a n k f u r t / M 1983, ss. 351. We w r z e ś n i u 1983 r. w h a m b u r s k i m Museum für V ö l k e r k u n d e została otwarta wystawa p o ś w i ę c o n a Cyganom — „ Z i g e u n e r zwischen Romantisierung und V e r f o l ­ gung — Roma, Sinti, Manusch, Calé i n Europa" („Cyganie p o m i ę d z y r o m a n t y c z n ą wizją a p r z e ś l a d o w a n i e m — Roma, Sinti, Manusze, C a l é w Europie"). Pod nieco zmienionym t y t u ł e m , k ł a d ą c y m nacisk na fakt p r z e ś l a d o w a ń , u k a z a ł się jeszcze przed otwarciem w y s t a w y jej katalog opracowany przez R ü d i g e r a Vossena przy w s p ó ł u d z i a l e Wolfa Dietricha, Michaela Fabera, Michaela Petersa, A p a r n y Rao i K a r l i Vossen. Został on w y d a n y w formie historyczno-etnograficznej monografii europejskich C y g a n ó w , a nie jako album, i choćby już z tego w z g l ę d u w a r t jest zainteresowania. Część historyczna obejmuje okres od przybycia C y g a n ó w do Europy aż do cza­ s ó w nam w s p ó ł c z e s n y c h . Autorzy katalogu d a t u j ą moment pojawienia się C y g a n ó w na naszym kontynencie na w i e k X V . B y ć m o ż e przesunięcie w czasie, jakiego do­ k o n u j ą w stosunku do chronologii podawanej przez innych a u t o r ó w *, w y n i k ł o z fak­ t u , iż rzeczywiście „ m a s o w e " migracje c y g a ń s k i e to okres p r z e ł o m u X V i X V I w. Wcześniejsze w z m i a n k i o „ w ę d r u j ą c y c h czarnych ludziach" p o j a w i a j ą się już w w i e ­ k u X I V (Kreta — 1322, B a ł k a n y — 1378). O ile w Europie Wschodniej część grup c y g a ń s k i c h w y b r a ł a (czasem zmuszona do tego) osiadły t r y b życia, o tyle Europa Za­ chodnia po okresie tolerancji przyjęła wobec nich z d e c y d o w a n ą p o s t a w ę niechęci, co znalazło swój w y r a z w bardzo licznych ustawach a n t y c y g a ń s k i c h , np. w latach 15001800 w r ó ż n y c h p a ń s t w a c h ' niemieckich wydano ok. 148 e d y k t ó w n a k a z u j ą c y c h w y ­ mierzanie Cyganom schwytanym na danym terenie k a r y chłosty, karanie ś m i e r c i ą l u b wygnaniem z k r a j u . Ponadto zalecano tworzenie gett, a w krajach p o s i a d a j ą c y c h zamorskie kolonie przeprowadzanie deportacji. Nader w y m o w n y jest zapis w X V I I wiecznej niemieckiej kronice p o l o w a ń : „ustrzelono p i ę k n e g o jelenia, pięć saren, trzy spore o d y ń c e , dzisięć mniejszych dzików, d w ó c h C y g a n ó w , j e d n ą C y g a n k ę i jedno C y g a n i ą t k o " . Oczywiście p o m i ę d z y l i t e r ą prawa a życiem m o g ł y i z p e w n o ś c i ą z d a r z a ł y się rozbieżności — czasami nie w y k o n y w a n o skrupulatnie poleceń zawar­ tych w ustawach, ale zestawienie f a k t ó w podane przez R. Vossena nie pozwala 2 1 M . i n . w pracy M . G r o n f o r s a , Blood feuding among Finish Gypsies, Helsinki 1977. Za: L . M r ó z , Martyrologia Cyganów ( m a t e r i a ł y z sesji „ H i t l e r o w s k i e ludo­ b ó j s t w o w Polsce i Europie. 1939-1945" zorganizowanej przez G ł ó w n ą K o m i s j ę Ba­ dania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 14-17 kwietnia 1983 r.), s. 3. 2 �260 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA mieć zbyt w i e l u z ł u d z e ń ; np. r o k 1471 — Rada Miejska miasta Lucerny wydaje nakaz opuszczenia Szwajcarii przez C y g a n ó w ; r o k 1498 — Reichstag miasta F r e i burga stwierdza, iż na C y g a n ó w jako c z a r o w n i k ó w , roznosicieli zarazy i oszustów „zezwala się p o l o w a ć i zabijać w imieniu prawa"; r o k 1583 — Portugalia: k a r y więzienia, deportacje, niewolnicza praca na galerach; r o k 1560 — Ferdynand I , książę Rzeszy Niemieckiej, wydaje nader „ h u m a n i t a r n e " z a r z ą d z e n i e , aby zabijać t y l k o C y g a n ó w - m ę ż c z y z n , kobiety i dzieci c y g a ń s k i e m o g ą żyć; w i e k X V I - X V I I I przynosi masowe deportacje C y g a n ó w do A f r y k i , I n d i i , B r a z y l i i . N a j w i ę k s z e na­ silenie a n t y c y g a ń s k i c h d z i a ł a ń legislacyjnych przypada na lata 1650-1750 (109 edyktów), kiedy to niepokoje m.in. w o j n y 30-letniej przyczyniły się do nadania Cyganom miana „szpiegów". Na Węgrzech, w okresie panowania cesarzowej M a r i i Teresy i Józefa I I , m i a ł a miejsce akcja „ c y w i l i z o w a n i a " C y g a n ó w , m.in. poprzez zakazy w ę d r o w a n i a , odbieranie dzieci rodzicom, zakazanie przebywania w pobliżu lasów, handlu k o ń m i , zakaz p o s ł u g i w a n i a się romanesz (językiem c y g a ń s k i m ) , noszenia s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , zawierania m a ł ż e ń s t w p o m i ę d z y Cyganami. Po ś m i e r c i Józefa I I z a r z ą d z e n i a te s t r a c i ł y moc o b o w i ą z u j ą c ą . W Polsce w y s i ł k i idące w k i e r u n k u re­ presyjnych d z i a ł a ń p r a w n y c h skierowanych przeciwko Cyganom zakończyły się nie­ powodzeniem z powodu „ p o p u l a r n o ś c i , j a k ą cieszyli się Cyganie u części polskiego s p o ł e c z e ń s t w a " . Jako s w o i s t ą c i e k a w o s t k ę dotyczącą tego problemu autorzy opraco­ wania p o d a j ą eksperyment p o d j ę t y w Rosji na p o c z ą t k u X I X w i e k u . B y ł n i m p r o ­ jekt utworzenia c y g a ń s k i e g o p a ń s t w a na terenie Besarabii. Poniósł on ostateczne fiasko w 1843 r. „Od momentu przejęcia w ł a d z y w Niemczech przez h i t l e r o w c ó w Cyganie, po­ dobnie j a k Żydzi, postawieni zostali poza nawias s p o ł e c z e ń s t w a i podlegali d y s k r y ­ minacji jako artfremdes Blut, obca krew, i jako obcy element stanowili jedynie problem, k t ó r y należy rozwiązać. Zajęli się t y m hitlerowcy tacy, j a k komendant Hans Globke od ustaw norymberskich, Rassenlehrer Hans Guenther, Robert K o e r ber i znawca spraw c y g a ń s k i c h profesor Robert Ritter. R S H A rozesłał organom K r i p o wytyczne odnośnie do stosowania ś r o d k ó w przymusu wobec C y g a n ó w o k r e ś ­ lanych jako «nieosoby», pod zarzutem naruszenia prawa, a nie ze w z g l ę d u na se­ g r e g a c j ę r a s o w ą . Uwięziono licznych C y g a n ó w , n i e k t ó r y c h j u ż na p o c z ą t k u r o k u 1936, obwinionych o uchylanie się od pracy i o prowadzenie aspołecznego t r y b u życia (arbeitsscheu und asozial), i w y w o ż o n o do R a v e n s b r ü c k i Dachau. C y g a n ó w ogłoszono Freiwild, to znaczy w y j ę t o spod ochrony prawnej, a ekster­ m i n a c j ę ich powierzono indywidualnej odpowiedzialności i swobodnej decyzji m i e j ­ scowych d o w ó d c ó w SS. Te p r a k t y k i administracyjne pociągnęły za sobą masowe egzekucje. P r z e p r o w a d z a ł y je plutony egzekucyjne SS. Zabrano się do przymusowego osiedlania C y g a n ó w ; wprowadzono zakaz poru­ szania się bez wiedzy w ł a d z , specjalne dowody tożsamości, o b o w i ą z e k wpisania się na listę i poddania p r z e s ł u c h a n i o m w nowo ustanowionym urzędzie Zigeunerdezernat, gdzie przy pomocy zawiłych k r y t e r i ó w rasowych «klasyfikowano» C y g a n ó w na czystych, mniej czystych i nieczystych" . Fale a r e s z t o w a ń objęły C y g a n ó w szczególnie w latach 1939, 1941 i 1943 na te­ renie Niemiec, A u s t r i i , Czechosłowacji, Polski, J u g o s ł a w i i , ZSRR, Holandii, Belgii, Norwegii, F r a n c j i , Węgier, B u ł g a r i i i Rumunii. Rok 1943 stanowi k u l m i n a c y j n y moment eksterminacji C y g a n ó w — w O ś w i ę c i m i u powstaje Zigeunerlager, w k t ó ­ r y m w k r ó t c e znalazło się 12 tys. osób z całej Europy (najliczniejszą g r u p ę stano­ w i l i Cyganie z Niemiec). 1 sierpnia 1944 r. Zigeunerlager został zlikwidowany — zaledwie k i l k a godzin zajęło Niemcom zagazowanie i spalenie ok. 4 tys. kobiet, mężczyzn i dzieci c y g a ń s k i c h . Odnaleziony rejestr obozu c y g a ń s k i e g o obejmuje ok. 21 tys. nazwisk. Czy są to wszystkie ofiary zbrodni — nie wiadomo. s 8 J. Y o o r s, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 20. �261 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Równocześnie, zgodnie z postulatem, iż t y l k o „eliminacja bez wahania tego chorego elementu populacji" może r o z w i ą z a ć problem cygański, na terenie całej okupowanej Europy t r w a ł y akcje wymierzone przeciwko Cyganom. Wielu z nich przyłączyło się do p a r t y z a n t k i . Do tej sfery ich działalności w w y j ą t k o w y spo­ sób odnoszą się słowa wypowiedziane przez jednego z b o h a t e r ó w książki J. Yoorsa: „ p e w n e g o dnia na p o w r ó t nauczysz się o t w i e r a ć zaciśniętą dłoń. Jedynie życie ma sens" . B r a k jest d o k ł a d n y c h danych co do liczby C y g a n ó w , k t ó r z y zginęli w czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j — r ó ż n e źródła p o d a j ą r ó ż n e wielkości — od 300 do 600 tys. Należy przy t y m p a m i ę t a ć , iż całość populacji c y g a ń s k i e j w przedwojennej Europie oceniano na niewiele ponad 1 m i l i o n . Wniosek jest prosty — wymordowano 1/3 C y g a n ó w żyjących na naszym kontynencie (Polska: przed w o j n ą 50 tys. C y g a n ó w •— wymordowano 35 tys.; A u s t r i a : ponad 11 tys. — zamordowano ok. 7 tys.; Niemcy: 20 tys. •— zamordowano 15 tys.; Holandia: 500 — zamordowano 500; J u g o s ł a w i a : 100 tys. zamordowano 90 tys.; L i t w a : 1000 — zamordowano 1000). Z a k o ń c z e n i e w o j n y niewiele zmieniło w sytuacji C y g a n ó w . Poszła w zapom­ nienie ich działalność w ruchu oporu, nie objęły ich ustawy odszkodowawcze dla ofiar I I I Rzeszy. Dopiero w r o k u 1953 przyznano i m prawo do częściowych od­ s z k o d o w a ń , ale wiele c y g a ń s k i c h w n i o s k ó w w tej sprawie zostało oddalonych z uza­ sadnieniem, iż restrykcje przeciwko Cyganom nie w y n i k a ł y z pobudek rasowych, lecz z powodu ich pasożytniczego t r y b u życia i n i e b e z p i e c z e ń s t w a szpiegostwa na rzecz nieprzyjaciela. Wreszcie w r o k u 1965 wydano n o w ą u s t a w ę o d s z k o d o w a w c z ą , w k t ó r e j zdecydowano, iż Cyganie nie m u s z ą p r z e d s t a w i a ć d o w o d ó w , że ich prze­ ś l a d o w a n i a w latach 1939-1945 m i a ł y podłoże rasowe. Wprawdzie wnioski o od­ szkodowanie dla rodzin c y g a ń s k i c h są nadal rozpatrywane, ale jest to nowa forma d y s k r y m i n a c j i i w wysokości, i w trybie przyznawania o d s z k o d o w a ń . Współczesność c y g a ń s k a jest k o n s e k w e n c j ą okresu wojny, k t ó r a w nader d o t k l i ­ w y sposób w p ł y n ę ł a na zanik ś w i a d o m o ś c i p r z y n a l e ż n o ś c i do ś w i a t a Rom (Cyga­ n ó w ) ; zostały rozbite tradycyjne s t r u k t u r y grupowe (wielka rodzina) i zaczęła fię „egzystencja na marginesie" — j u ż nie „swoi", ale jeszcze nie „obcy". Jak sugeruje R. Vossen obecnie zjawisko to w y s t ę p u j e w formie mniej r a ż ą c e j . Jako p r z y k ł a d podaje m ł o d y c h C y g a n ó w Sinti, u k t ó r y c h ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i grupowej jest w c h w i l i obecnej bardzo silna. Nie zmienia to jednak faktu, iż biologiczna, eko­ nomiczna i intelektualna egzystencja C y g a n ó w jest z a g r o ż o n a : s p o ł e c z e ń s t w o i n ­ dustrialne odrzuca i s t n i e j ą c y dawniej swoisty u k ł a d symbiozy „ludność osiadła — Cyganie", albowiem usługi, k t ó r e świadczyli ci ostatni (kotlarstwo, handel k o ń m i , w r ó ż e n i e ) , s ą p r z e ż y t k i e m . Na granicy m i n i m u m egzystencji d o ż y w a j ą swoich dni starzy Cyganie, k t ó r y c h rodziny zostały wymordowane w czasie wojny. B r a k jest tego zabezpieczenia, k t ó r e s t a n o w i ł autorytet ludzi starych w grupie Rom. Do tego dochodzi problem analfabetyzmu, d y s k r y m i n a c j i (chociażby w postaci szyldów „ C y g a n o m i w ł ó c z ę g o m w s t ę p wzbroniony"), przestępczości (zasada „ o d p o w i e d z i a l ­ ności zbiorowej" — Cyganie t r a k t o w a n i jako grupa, a nie jako jednostki dokonu­ jące p r z e s t ę p s t w ) . Okres powojenny to r ó w n i e ż p r ó b y tworzenia c y g a ń s k i c h organizacji. Ta pro­ blematyka jest w Polsce m a ł o znana, dlatego też sądzę, iż informacje zawarte w k a ­ talogu w y s t a w y są dla nas bardzo cenne ze w z g l ę d ó w poznawczych. Do c h w i l i obecnej o d b y ł y się trzy ś w i a t o w e kongresy C y g a n ó w (Romano K o n greso) w Londynie, Genewie i Getyndze. Sądzę, iż w a r t o przytoczyć słowa dr. J a r a Cibuli, p r z e w o d n i c z ą c e g o prezydium I I Romano Kongreso: 4 5 8 4 6 6 Opisowi tej działalności p o ś w i ę c o n a jest cytowana praca Yoorsa. Y o o r s, op. cit., s. 200. D. K e n r i c k. Odszkodowania dla Cyganów ( m a t e r i a ł y z w / w sesji). �262 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA „ J e s t e m lekarzem Cyganem (Rom). Pomagam ludziom — biednym, bogatym, b i a ł y m i czarnym. Nie robię żadnej różnicy, k a ż d e m u daję lekarstwa, m o j ą w i e d z ę , moje serce. M ó j ukochany, biedny ojciec jest j u ż stary, żyje w Czechosłowacji i j e ­ szcze do tej pory gra na skrzypcach. Nie umie czytać ani pisać, ale pomaga ludziom s w o j ą g r ą na skrzypcach. W domu, kiedy b y ł e m m a ł y m dzieckiem, m ó w i o n o m i często: «Moje dziecko, t y p o w i n i e n e ś b y ć szczęśliwszy, aniżeli my, tobie musi się lepiej powieść, będziesz panem, musisz b y ć lekarzem — ale nie możesz z a p o m n i e ć , że j e s t e ś Rom. Nie w s t y d ź się tego!» Wiele się n a u c z y ł e m , b y ł e m w wielu krajach [...], ale nie z a p o m n i a ł e m c y g a ń s k i e g o życia. Nasze bajki, nasz język, p i ę k n e pieśni cy­ g a ń s k i e , to jest nasza filozofia. Bóg p o k a r a ł C y g a n ó w [...] u w a ż a n o nas za gorszych od p s ó w . W niemieckich obozach koncentracyjnych siedziało więcej niż pół miliona Rom [...]. Rom nie m a j ą organizacji, nasz prastary język się zagubił, t a k ż e i nasza k u l t u r a nie jest k u l t y w o w a n a . Nasze dzieci często się w s t y d z ą , że ich ojciec czy matka są Cyganami. Asymilacja (tzn. k u l t u r o w e wtopienie z zagubieniem w ł a s n e j k u l t u r y ) p o s t ę p u j e nadal, czasem pod naciskiem p a ń s t w a . Czyż ci ludzie nie w i e d z ą , że do­ p r o w a d z a j ą do zbrodni na narodzie? [...]. [...] nie wolno z a p o m i n a ć o j e d n y m : my, Cyganie, ż y j e m y na c a ł y m świecie, jest nas więcej aniżeli 10 m i l i o n ó w . Nie jest n a s z ą w i n ą , że wcześniej wszyscy żyliśmy jako nomadzi [...] Dzisiaj o b o w i ą z u j e nas zasada: K a ż d y Cygan jest obywatelem p a ń ­ stwa, w k t ó r y m żyje i musi a k c e p t o w a ć zasady tego p a ń s t w a . Taka jest prawda. P r z y s z l i ś m y z I n d i i , ale woda nie p o p ł y n i e z powrotem. Nasze dzieci nie b ę d ą żyły w Indiach [ . . . ] " ' . K u l t u r a C y g a n ó w , podobnie j a k ich historia, nie n a l e ż y do najbardziej znanych. Wielu m o ż e mieć w ą t p l i w o ś c i , czy w ogóle m o ż n a m ó w i ć o j a k i e j k o l w i e k kulturze stworzonej przez t ę społeczność. Nawet, jeśli u z n a j ą C y g a n ó w za nosicieli pewnych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , to i tak o g r a n i c z ą je do sfery f o l k l o r u muzycznego. Dlatego też sądzę, iż nie wymaga ż a d n e g o uzasadnienia konieczność przedstawienia syste­ m a t y k i k u l t u r y c y g a ń s k i e j , co w ł a ś n i e uczynili autorzy katalogu. Poprzedzili j ą opi­ sem n i e c y g a ń s k i c h grup w ę d r o w n y c h A z j i i Europy, np. G h u r b a t i z Afganistanu, szwajcarskich Fecker, szwedzkich Tattare, irlandzkich Tinkers i t p . Na terenie Europy żyją r ó ż n e grupy c y g a ń s k i e (m. i n . Roma, Sinti, Cale) ogólnie o k r e ś l a n e przez gadźo (nie-Cyganów) mianem Cyganie. Różnią się one m i ę d z y sobą chociażby dialektem romanesz — j ę z y k a , k t ó r y w X I X w . znalazł się w centrum zainteresowania ówczesnego j ę z y k o z n a w s t w a . Wiek X X przyniósł opracowania dia­ l e k t ó w c y g a ń s k i c h pióra m . i n . A . Barannikowa, T. P o b o ż n i a k a , J. Ficowskiego, R. Uhlika, J.-P. Cleberta, G. A . Wolfa, M . K a r p a t i , T. W e n t c e l . Natomiast m a t e r i a l ­ n y m i bardzo spektakularnym wyznacznikiem o d m i e n n o ś c i Rom b y ł y ich wozy p o d ­ k r e ś l a j ą c e status C y g a n ó w j a k o grupy marginalnej. Społeczna organizacja Rom stanowi f u n k c j ę poczucia tożsamości grupowej („Wir — Gefuhl" w nomenklaturze a u t o r ó w pracy). Instytucje t y p u natsia, vitsu, familija d e t e r m i n u j ą zachowanie jednostki w sposób zdecydowany, z a p e w n i a j ą c jed­ nocześnie zabezpieczenie ekonomiczne, s p r a w u j ą c k o n t r o l ę nad jej p o s t ę p o w a n i e m , k a r a j ą c za przekroczenie zasad kodeksu Romani. Graficzne ujęcie s t r u k t u r y spo­ łeczności C y g a n ó w K e ł d e r a s z a , Sinti i Gitanos przedstawione w katalogu u ł a t w i a zrozumienie zasad funkcjonowania t y c h społeczności i ich wzajemne p o r ó w n a n i e . 8 9 7 R. V o s s e n , Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung, F r a n k f u r t / M 1983, s. 100-101. M . i n . prace A . F. P o 11 a, Die Zigeuner in Europa und Asien, T. I , I I , Halle 1844-1845; F . M i k l o s i c h a , Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zi­ geuner Europas, Bd. 1-12, Wien 1872-1881. Bibliografia prac j ę z y k o z n a w c z y c h tych a u t o r ó w jest zamieszczona w książce T. W. W e n t c e 1, The Gypsy language, Moscow 1983. 8 9 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 263 Religijność Rom zawiera, zdaniem a u t o r ó w , elementy w i e r z e ń hinduskich oraz ś l a d y k o n t a k t u z g m i n a m i c h r z e ś c i j a ń s k i m i . To n a l e ż y do ich historii. Natomiast obecnie działa p o w o ł a n e przez p a p i e ż a Piusa X I I (w 1958 r.) Duszpasterstwo Noma­ d ó w p r o w a d z ą c e misje katolickie r ó w n i e ż dla C y g a n ó w . W i d o m y m przejawem tej działalności są pielgrzymki podejmowane przez Rom w całej Europie. Najbardziej znana jest pielgrzymka do St. Maries-de-la-Mer (24 i 25 maja), gdzie znajdują się figury M a r i i Jakubowej i M a r i i Salomei — matek a p o s t o ł ó w Jakuba i Jana. Są to z p e w n o ś c i ą fakty m a ł o znane, t y m cenniejsze jest w i ę c ich przytoczenie w t y m opracowaniu w formie zestawienia c y g a ń s k i c h pielgrzymek oraz m i s j i np. p o w s t a ł e j w 1906 r. fińskiej „ G y p s y Mission", angielskiej „ G y p s y Gospel Waggon Mission", niemieckiej „ K a t h o l i s c h e n Zigeunerseelsorge". Działalnością u z n a w a n ą za tradycyjnie c y g a ń s k ą jest w r ó ż e n i e otoczone a u r ą tajemniczości, czemu w znacznym stopniu dopomogła w i e k i t r w a j ą c a izolacja spo­ łeczności c y g a ń s k i e j i n i e c y g a ń s k i e j . „ S k w a p l i w a uległość w r ó ż b o m bierze się z nie­ zdolności zwalczania w ł a s n e g o strachu, a folgowanie tej skłonności wyzwala nie­ u s t a n n ą żądzę usłyszenia coraz to nowych „ p r z e p o w i e d n i " . A u t o r z y pracy opisują a t r y b u t y magiczne wykorzystywane przez Cyganki podczas w r ó ż e n i a i czarowania — rola w i e l u z nich jest bardzo niejasna. P o j ę c i a m i w y z n a c z a j ą c y m i trwanie tradycyjnej społeczności c y g a ń s k i e j są k a ­ tegorie czyste — nieczyste (nieskalane — skalane). R. Vossen wskazuje możliwość odnalezienia korzeni tej opozycji w wierzeniach starohinduskich l u b we w p ł y w a c h żydowskich, starochrześcijańskich lub manichejskich w s p ó l n o t . Podobnie, j a k i w przypadku charakterystyki innych e l e m e n t ó w k u l t u r y Rom, o k r e ś l o n e kategorie rzeczy i z a c h o w a ń w aspekcie czyste — nieczyste zostały ukazane w odniesieniu do r ó ż n y c h grup c y g a ń s k i c h . F o l k l o r s ł o w n y i folklor muzyczny Rom jest bardzo bogaty. W ą t k i w n i m repre­ zentowane ś w i a d c z ą o ich w s p ó l n y m dziedzictwie z i n n y m i systemami k u l t u r o w y m i , 0 czym m o ż n a się p r z e k o n a ć chociażby z l e k t u r y bajek c y g a ń s k i c h zawartych w pierwszym tomie zbioru Zigeunermärchen aus aller Welt opracowanym przez H . Mode i M i l e n ę H ü b s c h m a n n o v a . Nie sposób oczywiście p o m i n ą ć milczeniem w p ł y w u , j a k i Cyganie w y w a r l i na ś w i a t o w ą l i t e r a t u r ę i m u z y k ę s t a j ą c się ich bo­ haterami. To jest w ł a ś n i e owa druga, skrajna postawa wobec Rom — romantyczna wizja wolnego, niczym n i e s k r ę p o w a n e g o życia p ę d z o n e g o na łonie n a t u r y . Autorzy katalogu o p r a c o w u j ą c go w formie monografii wyszli z założenia, iż z a r ó w n o postawa nietolerancji, jak i zachwytu w r ó w n y m stopniu p r z y c z y n i ł y się do wytworzenia stereotypu Cygana, k t ó r a to wizja zrodziła się na podstawie z w y ­ czajowych o s ą d ó w i o c z e k i w a ń , a nie na podstawie znajomości c y g a ń s k i e j k u l t u r y 1 samych C y g a n ó w . „ M a m y t y l k o j e d n ą szansę, aby przeżyć jako S i n t i z n a s z ą k u l ­ t u r ą , j ę z y k i e m , obyczajami — jest n i ą otwarcie się, zezwolenie na to, aby p r z y j ­ rzano się naszemu życiu. Nasz sposób życia, nasza k u l t u r a nie jest ż a d n ą t a j e m ­ nicą" Czy wiedza rzeczywiście może p o k o n a ć stereotypy? Czy zezwolenie na to, aby k u l t u r a w ł a s n e j grupy stała się obiektem poznania dla u c z e s t n i k ó w innego sy­ stemu kulturowego jest w y r a ż e n i e m zgody na a s y m i l a c j ę ? W książce nie ma roz­ w a ż a ń tego t y p u i b y ć nie mogło, albowiem nie takie b y ł o jej założenie. Istotne jest jednak to, iż tego t y p u pytania r o d z ą się podczas jej lektury. Odpowiedzi na nie katalog nie udzieli, ja zresztą r ó w n i e ż nie, gdyż to z kolei nie jest celem tej re­ cenzji. Natomiast sądzę, że nader istotnym walorem recenzowanej pracy jest rze10 1 1 1 2 1 0 Y o o r s , op. cit., s. 38. Zigeunermärchen aus aller Welt, Erste Sammlung, u n t e r Mitarbeit von Milena H ü b s c h m a n n o v a , Leipzig 1983. V o s s e n , op. cit., s. 12. 11 1 2 Hrsg. von Heinz Mode �264 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA telne przedstawienie f a k t ó w , bez ich interpretacji, k t ó r ą pozostawiono czytelnikowi. A b y m u j ą u ł a t w i ć , autorzy zamieścili obszerną bibliografię, bardzo p o m o c n ą w znalezieniu odpowiedzi na pytania r o d z ą c e się podczas l e k t u r y katalogu b ę d ą ­ cego kompendium wiedzy o przeszłości i dniu dzisiejszym Rom. Niezbyt liczny m a t e r i a ł ilustracyjny nie rozprasza uwagi i nie p r z e s ł a n i a treści pracy kolorem i m a l o w n i c z o ś c i ą cygańskiego życia. Może to b y ć u w a ż a n e za z ł a m a n i e konwencji katalogu wystawowego, ale jest przecież k o n s e k w e n c j ą p r z y j ę t e g o przez a u t o r ó w założenia: „lepsze poznanie, to lepsze zrozumienie". N a l e ż a ł o b y sobie t y l k o życzyć, aby podobne opracowania p o j a w i a ł y się częściej (również w j ę z y k u polskim), a recenzowany katalog w a r t jest m o i m zdaniem tego, by został p r z e t ł u m a c z o n y ; przemawia za t y m z a r ó w n o jego treść, jak i forma. A D A M P R A N D A , Ignac Bizmayer, ss. 149. Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, W dziedzinie p u b l i k a c j i naukowych etnografia czechosłowacka posiada bogaty dorobek w y r a ż a j ą c y się z a r ó w n o d u ż ą ilością w y d a w a n y c h czasopism, w y d a w n i c t w ciągłych, j a k i o p r a c o w a ń monograficznych. R ó w n o c z e ś n i e n a l e ż y podkreślić, że poszczycić się ona może t a k ż e osiągnięciami w zakresie w y d a w n i c t w albumowych. Można z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że większość prac s t a n o w i ą c y c h przedmiot rozwa­ ż a ń . naukowych (przede w s z y t k i m odnoszących się do k u l t u r y materialnej) zostaje przedstawiona szerokiemu k r ę g o w i o d b i o r c ó w — z a r ó w n o w kraju, j a k i zagra­ nicą — w formie publikacji o charakterze artystycznym, r e p r e z e n t u j ą c y c h n a j w y ż ­ szy ś w i a t o w y poziom wydawniczy. Pakt, że o p r a c o w a ń tych p o d e j m u j ą się w y b i t n i specjaliści p o s i a d a j ą c y niejednokrotnie duży dorobek naukowy w zakresie prezen­ towanych dziedzin k u l t u r y ludowej, gwarantuje obok znakomitego doboru m a t e r i a ł u ilustracyjnego wysoki poziom opracowywanych w s t ę p ó w i o m ó w i e ń d o s t a r c z a j ą c y c h czytelnikowi w y c z e r p u j ą c e g o kompendium wiedzy o danym temacie. Ten rodzaj działalności wydawniczej stanowi jeden z bardzo w a ż n y c h sposobów przekazywania szerokiemu ogółowi wiedzy o dorobku k u l t u r o w y m społeczności chłopskiej i jej udziale w tworzeniu k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Przedstawienie w bogatej szacie gra­ ficznej całego bogactwa, różnorodności i p i ę k n a k u l t u r y ludowej pozwala czytelni­ k o w i u ś w i a d o m i ć sobie wszechobecność e l e m e n t ó w tej k u l t u r y w o t a c z a j ą c y m go świecie. Wydaje się, że ten sposób realizowania powszechnego i w naszym k r a j u h a s ł a : p o m n i k i k u l t u r y — dobrem narodu, odnoszącego się do spuścizny k u l t u r o w e j wszystkich w a r s t w społecznych, winno znaleźć w ł a ś c i w y wyraz i w naszej polityce wydawniczej. W ostatnim okresie etnografia s ł o w a c k a wzbogaciła się o n o w ą pozycję o cha­ rakterze a l b u m o w y m p o ś w i ę c o n ą twórczości zasłużonego artysty ludowego Ignaca Bizmayera (ur. w 1922 r.). Praca ta p r e z e n t u j ą c a bogaty dorobek artystyczny r z e ź ­ biarza — figuralisty, t w o r z ą c e g o swe dzieła w glinie, jest szczególnie czytelnym p r z y k ł a d e m tak często p o d k r e ś l a n e g o faktu, że narodowa sztuka s ł o w a c k a t k w i głęboko swoimi korzeniami w kulturze ludowej. Z niej wyrasta i na jej bazie t w ó r ­ czo się rozwija k o r z y s t a j ą c z bogatego dorobku artystycznego wsi i czerpiąc z życia wiejskiego inspiracje tematyczne. A u t o r e m pracy o Bizmayerze jest A d a m Pranda. Wydaje się, że badacz tej miary, p o s i a d a j ą c y w swoim dorobku n a u k o w y m prace z w i e l u dziedzin k u l t u r y ludowej oparte na bogatym, gromadzonym od w i e l u lat materiale terenowym, j a k i autor rozpraw teoretycznych p o ś w i ę c o n y c h m . i n . zagadnieniu t r a d y c j i ludowej i jej r o l i we w s p ó ł c z e s n e j kulturze, z całą ś w i a d o m o ś c i ą p o d j ą ł ten temat. Nie jest to pierwsza publikacja Prandy o m a w i a j ą c a t w ó r c z o ś ć tego artysty. U k a z u j ą c e się �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 2G5 od 1956 r. jego a r t y k u ł y o Bizmayerze j a k i słowackiej ceramice ludowej i jej g ł ó w n y m o ś r o d k u M o d r e j — m . i n . publikowane w Slovensky Narodopis (1956, 1983), Krasy Slovenska (1957), U m e n i i remesla (1959), j a k r ó w n i e ż w katalogach w y s t a w i osobnych rozprawach — świadczą, że nie t y l k o śledził drogą rozwoju artystycz­ nego Bizmayera, ale posiada dużą znajomość tej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i ludowej w jej historycznym rozwoju. Pozwala to a u t o r o w i p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę artysty w szero­ k i m k o n t e k ś c i e zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e t o w a r z y s z ą jego życiu i działalności. Szuka źródeł i n s p i r u j ą c y c h jego twórczość z a r ó w n o w ś r o d o w i s k u , w k t ó r y m w z r a ­ stał i do k t ó r e g o t r a d y c j i k u l t u r o w y c h ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a ł , j a k i w inwencji t w ó r c z e j artysty-plastyka r o z u m i e j ą c e g o swe cele i zadania, ale stale p o s z u k u j ą c e g o nowych f o r m i ś r o d k ó w w y r a z u . Jak pisze Pranda w zamieszczonej na w s t ę p i e k r ó t k i e j charakterystyce artysty: „Twórczość narodowego artysty Ignaca Bizmayera ma w s ł o w a c k i e j w s p ó ł c z e s ­ nej ceramice swoje specyficzne miejsce: czerpie z fajansowej rzemieślniczej techno­ logii n a w i ą z u j ą c jednocześnie do z a c h o d n i o s ł o w a c k i c h t r a d y c j i r z e ź b y figuralnej. Chociaż o ż y w i a tradycje ludowe nie kopiuje przeszłości [...] Integrowanie t r a d y cyjności z nowoczesnością i ludowości z p r o f e s j o n a l n o ś c i ą pozwoliło Bizmayerowi znaleźć nie t y l k o t r w a ł e miejsce w słowackiej nowoczesnej sztuce ceramicznej, ale t w ó r c z o wcielić stale ż y w e formy ludowej w y t w ó r c z o ś c i do krwiobiegu naszej naro­ dowej k u l t u r y " . Przed autorami o p r a c o w a ń albumowych, k t ó r e zgodnie z celami, j a k i m m a j ą służyć, z a w i e r a j ą bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny, znacznie p r z e k r a c z a j ą c y swoimi roz­ m i a r a m i o m a w i a j ą c y go tekst, stają zawsze bardzo trudne zadania. Jest to z jednej strony sprawa w y b o r u m a t e r i a ł u reprezentatywnego dla omawianego zagadnienia, z drugiej sposób jego opisu i analizy. Dotyczy to szczególnie o p r a c o w a ń monogra­ ficznych p o ś w i ę c o n y c h jednemu a r t y ś c i e . Często bowiem nie jest m o ż l i w e ukazanie w materiale ilustracyjnym wszystkich dzieł prezentowanej postaci. W a ż n y m zada­ niem autora jest więc przyjęcie określonej koncepcji w przedstawieniu twórczości artysty nie zubożając r ó w n o c z e ś n i e całości obrazu jego dorobku artystycznego. T ę rolę u z u p e ł n i a j ą c ą w i n i e n pełnić tekst, k t ó r e g o opracowanie ze w z g l ę d u na jego nie­ wielkie zazwyczaj rozmiary wymaga dużej znajomości tematu i zwięzłości w spo­ sobie f o r m u ł o w a n i a myśli. W przypadku omawianej pracy autor doskonale w y w i ą ­ zał się z tego zadania. Jako etnograf z a p r e z e n t o w a ł w materiale ilustracyjnym przede wszystkim dzieła artysty, w k t ó r y c h najbardziej czytelne są n a w i ą z a n i a do tradycyjnych f o r m ludowej sztuki ceramicznej na Słowacji. W wyborze t e m a t y k i d a ł p i e r w s z e ń s t w o rzeźbie figuralnej u k a z u j ą c e j życie, p r a c ę , zwyczaje i o b r z ę d y l u d ­ ności wiejskiej. Przedstawienie ich w p o r z ą d k u chronologicznym ukazuje czytelni­ k o w i proces artystycznego dojrzewania Bizmayera z a r ó w n o w zakresie techniki w a r sztatowej, j a k przede wszystkim siły artystycznego w y r a z u , bogactwa prezentowa­ nych f o r m i coraz bardziej indywidualnego i pogłębionego sposobu widzenia czło­ wieka w s i w jego codziennym życiu. Wydaje się, że tak p r e z e n t u j ą c m a t e r i a ł autor pragnie zwrócić u w a g ę czytelnika, a szczególnie etnografa, na w a r t o ś ć dokumenta­ cyjną tych prac w y n i k a j ą c ą nie t y l k o ze znajomości ś r o d o w i s k a wiejskiego, z k t ó ­ rego się wywodzi, ale t a k ż e z jego wiedzy o n i m ś w i a d o m i e gromadzonej w ciągu całego życia. Służyć ma ona nie t y l k o wzbogaceniu artystycznego w y r a z u modelo­ wanych postaci, ale przede w s z y s t k i m ukazaniu p r a w d y o otaczającej go rzeczywis­ tości. O m ó w i e n i e życia i działalności artystycznej Bizmayera z a w a r ł Pranda w trzech k r ó t k i c h r o z d z i a ł a c h opatrzonych w s t ę p e m i z a k o ń c z e n i e m : 1) lata n a u k i i pracy w Modrej, 2) tematyka i sposoby j e j realizowania, 3) perspektywy t w ó r c z e . A n a l i z u j ą c s y l w e t k ę artysty autor zwraca u w a g ę na r o l ę t r a d y c j i rodzinnych Bizmayera, k t ó r e w p ł y n ę ł y na w y b ó r k i e r u n k u jego z a i n t e r e s o w a ń artystycznych. Urodził się on w Kośolnej w rodzinie w y w o d z ą c e j się z p r z y b y ł y c h w X V I w. z po- �266 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ł u d n i o w y c h Niemiec i k r a j ó w alpejskich grup ludności należącej do sekty religijnej a n a b a p t y s t ó w osiadłych w zachodniej Słowacji i tam nazwanych habanami. J a k k o l ­ wiek b e z p o ś r e d n i e związki rodzinne w i ą z a ł y Bizmayera z r z e m i o s ł a m i drzewnymi, to jednak g ł ó w n y m zawodem rodzin h a b a ń s k i c h było garncarstwo, k t ó r e g o znajo­ m o ś ć przynieśli z ojczystych k r a j ó w . Na terenie d o m ó w i siedlisk w s p ó l n o t h a b a ń ­ skich, k t ó r e r o z p a d ł y się w X V I I w., m. i n . w Kośolnej z a c h o w a ł o się szereg zabyt­ k ó w dawnej produkcji garncarskiej. Te w y t w o r y gromadzone przez w i e l u kolekcjo­ n e r ó w , w t y m t a k ż e z n a w c ę ceramiki h a b a ń s k i e j Hermana Lansfelda p r a c u j ą c e g o od 1913 r. w Modrej, p o b u d z a ł y — j a k stwierdza Pranda — w y o b r a ź n i ę Bizmayera i z d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu o wyborze zawodu. Po u k o ń c z e n i u w 1939 r. szkoły ceramicznej w Modrej związał się z t y m o ś r o d k i e m aż do 1952 r. Opanowawszy kunszt produkcji garncarskiej zajął się malowaniem w y r o b ó w u ż y t k o w y c h , a na­ s t ę p n i e w y k o n y w a n i e m w formach r z e ź b y figuralnej zyskując s ł a w ę najbardziej utalentowanego czeladnika. P r z y j ę t e w tej dziedzinie wzory o g r a n i c z a ł y jednak możliwości jego indywidualnego rozwoju, zaczął więc p o s z u k i w a ć ś w i a d o m i e i syste­ matycznie nowego sposobu artystycznego wypowiedzenia się w tworzywie, k t ó r e g o tajemnice doskonale p o z n a ł — w glinie. Nie chciał iść d r o g ą garncarzy p r a c u j ą c y c h w Modrej, k t ó r z y powielali postacie w y k o n y w a n e w formach, ani o g r a n i c z a ć się do odtwarzania postaci l u d u wiejskiego najbliższych okolic, j a k to czynił osiągając zresztą duże sukcesy Narodowy Artysta F e r d i ś Kostka (1878-1951) ze Stupavy. Wzo­ rem bliższym jego zamierzeniom artystycznym stał się w t y m czasie Józef Baluśik, entuzjasta i kolekcjoner sztuki ludowej, k t ó r ą p o z n a w a ł i k t ó r e j w y r o b y g r o m a d z i ł podczas licznych w ę d r ó w e k terenowych. T o w a r z y s z ą c e g o m u często w tych w y p r a ­ wach Bizmayera uczył p a t r z e ć i d o s t r z e g a ć bogactwo f o r m życia wiejskiego. Szcze­ gólne znaczenie dla twórczości Bizmayera m i a ł y — j a k stwierdza Pranda — jego terenowe studia na Słowacji, a po 1945 r. t a k ż e na Morawach, jak r ó w n i e ż zetknięcie się b e z p o ś r e d n i o z r ó ż n y m i rodzajami sztuki ludowej (np. malarstwem na szkle, haftami, koronkarstwem, tkaninami) i jej t w ó r c a m i . W warsztatach w Modrej do­ k o n y w a ł B a l u ś i k p r ó b ręcznego modelowania postaci znacznie w z b o g a c a j ą c dotych­ czas produkowane formy. I . Bizmayer p r z e j ą ł od niego k u l t dla artystycznych t r a ­ dycji S ł o w a k ó w , j a k r ó w n i e ż zrozumienie w a r t o ś c i i szacunek dla w y k o n y w a n y c h na w s i r o d z a j ó w prac. Był urzeczony p r o s t o t ą kolorystycznej harmonii i i n d y w i d u a l ­ nością "kompozycyjnego w y r a z u sztuki ludowej, j a k r ó w n i e ż w i e l o a s p e k t o w o ś c i ą ży­ cia wiejskiego. I n s p i r o w a ł o ono zdaniem autora nie t y l k o wiele t e m a t ó w późniejszej jego twórczości, ale poszerzyło warsztat techniczny. P r z y k ł a d e m tego m o g ą być m. i n . tematy z w i ą z a n e z l u d o w y m i opowieściami o Janosiku, w komponowaniu k t ó r y c h k o r z y s t a ł z p r z e k a z ó w s ł o w n y c h , t a ń c ó w i m u z y k i ludowej s t o s u j ą c w przedstawia­ n i u tego tematu r ó ż n e techniki i formy artystyczne: rzeźbę f i g u r a l n ą , relief i rycie. W omawianej działalności t w ó r c z e j Bizmayera od samego jej p o c z ą t k u w i d z i Pranda jeden zasadniczy cel. Odkrywanie specyficznych cech ludowej i narodowej tradycji S ł o w a k ó w , p o r ó w n u j ą c jego osiągnięcia w t y m zakresie z poczynaniami takich w y b i t n y c h a r t y s t ó w , j a k malarze M a r t i n Benka i L u d o v i t Fulla czy fotogra­ fika — K a r o l P l i ć k a . Wymienione przez autora liczne funkcje, jakie p e ł n i ł i pełni Bizmayer, odzna­ czenia i t y t u ł y , j a k nadany m u w 1982 r. t y t u ł Narodowego A r t y s t y , liczne nagrody na wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych ś w i a d c z ą o jego pozycji w sztuce s ł o w a c ­ k i e j . Wydaje się w i ę c słuszne prezentowanie dorobku tego artysty w momencie, kiedy znajduje się on w p e ł n i sił t w ó r c z y c h . Pozwoli to bowiem czytelnikom śledzić jego dalsze osiągnięcia artystyczne i ś w i a d o m i e p o s t r z e g a ć jego dzieła w otaczającej rzeczywistości. Jedynym zarzutem, j a k i czytelnik może s t a w i a ć autorowi i w y d a w n i c t w u , jest brak w materiale ilustracyjnym szeregu bogatych w jego twórczości c y k l ó w tema- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 267 tycznych, j a k np. r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y sakralnej, dzieł monumentalnych w zakresie sztuki dekoracyjnej s t a n o w i ą c e j ostatnie dzieła Bizmayera i o b r a z u j ą c e jego udział w tworzeniu nowoczesnej a r c h i t e k t u r y . Jest jednak w i e l k ą zasługą autora, że z d a j ą c sobie s p r a w ę z ograniczonych możliwości wydawniczych konsekwentnie zaprezento­ w a ł t ę t w ó r c z o ś ć artysty, k t ó r e j poświęcił n a j w i ę k s z ą część swojej dotychczasowej •działalności, k t ó r a b y ł a n i e w ą t p l i w i e jego w i e l k ą p a s j ą i d o p r o w a d z i ł a go do obec­ nych osiągnięć. Wanda Paprocka T L A L O C A N . R E V I S T A D E FUENTES P A R A E L C O N O C I M I E N T O D E L A S C U L T U R A S I N D Í G E N A S DE M É X I C O , v o l . V I I : 1977, ss. 404; v o l . V I I I : 1980, ss. 492; v o l . I X : 1982, ss. 404 Tlalocan to w mitologii l u d ó w Nahua raj boga Tlaloca, mityczna kraina o b f i ­ tości. T ę s y m b o l i c z n ą n a z w ę w y b r a l i w 1942 r. Robert H . B a r l o w i George T. Smisor dla planowanego czasopisma, k t ó r e w zamierzeniu w y d a w c ó w stać się m i a ł o „ T l a locanem" m e k s y k a n i s t ó w , s k a r b n i c ą d o k u m e n t ó w i m a t e r i a ł ó w służącą coraz lepsze­ m u poznaniu j ę z y k ó w , k u l t u r i dziejów i n d i a ń s k i e j ludności Meksyku. P r o f i l „ T l a locanu" w y r a ź n i e o k r e ś l a p o d t y t u ł m ó w i ą c y , że czasopismo poświęcone jest przede w s z y s t k i m p u b l i k o w a n i u źródeł. Historia p o w s t a ł e g o z i n i c j a t y w y p r y w a t n e j czasopisma nie b y ł a ł a t w a , gdyż od samego p o c z ą t k u b o r y k a ł o się ono z o g r o m n y m i t r u d n o ś c i a m i finansowymi. P i e r w ­ szy zeszyt pierwszego t o m u (a k a ż d y t o m o b e j m o w a ć m i a ł 4 zeszyty o objętości 96 stron) u k a z a ł się w 1943 r. w Sacramento, K a l i f o r n i a . USA i nosił angielski t y ­ t u ł — „ T l a l o c a n : A Journal of Source Materials on the Native Cultures of M é x i c o " . Wprawdzie w y d a w c y założyli, iż czasopismo nie będzie m i a ł o s t a ł y c h t e r m i n ó w ukazywania się, jednak w y d ł u ż a j ą c y się z t o m u na t o m c y k l wydawniczy ś w i a d c z y ł w y m o w n i e o r o s n ą c y c h k ł o p o t a c h . C a ł y pierwszy t o m opublikowany został w latach 1943-1944, t o m drugi w latach 1945-1948, t o m trzeci w latach 1949-1957 ». Ś m i e r ć Roberta H . Barlowa w 1951 r. (od 1945 r. m i e s z k a ł on już w M e k s y k u i w y d a w a ł ponadto „ M e s o a m e r i c a n Notes" oraz tygodnik w j ę z y k u n á h u a t l „ M e x i h k a t l Itonalama") s p r a w i ł a , że redakcja „ T l a l o c a n u " przeszła w r ę c e Ignacia Bernala i w s p ó ł p r a c u j ą c e g o z B a r l o w e m od 1947 r. Fernanda Horcasitasa. Czwarty, p i ą t y i szósty t o m czasopisma u k a z a ł y się odpowiednio w latach: 1962-1964, 1965-1968 i 1969-1971, dzięki pomocy ze strony Instituto Nacional de A n t r o p o l o g í a e Historia (który j u ż w 1945 r. u m o ż l i w i ł ukazanie się drugiego tomu, w y k u p u j ą c część jego na­ k ł a d u ) oraz fundacji Wenner-Green. Potem n a s t ą p i ł a wieloletnia przerwa, w czasie k t ó r e j — po rezygnacji w 1975 r. przez I . Bernala z o b o w i ą z k ó w w y d a w c y — „ T l a ­ locan" p r z e j ę t y został przez dwa i n s t y t u t y z Universidad Nacional A u t ó n o m a z Meksyku, a mianowicie Instituto de Investigaciones H i s t ó r i c a s i Instituto de Inves­ tigaciones A n t r o p o l ó g i c a s . R e d a k c j ę objęli Miguel L e ó n - P o r t i l l a i Fernando Horcasitas, p u b l i k u j ą c w 1977 r. t o m siódmy, a w 1980 r. t o m ósmy. J e d n a k ż e w tomie d z i e w i ą t y m odnotowujemy k o l e j n ą z m i a n ę , gdyż po śmierci F. Horcasitasa w 1980 r. jego miejsce zajęła K a r e n Dakin, natomiast I n s t i t u t o de Investigaciones A n t r o p o ­ lógicas wycofał się z wydawania „ T l a l o c a n u " i z a s t ą p i o n y został przez Instituto de Investigaciones Filológicas . 2 1 Trzy pierwsze t o m y doczekały się w 1972 r. reedycji n a k ł a d e m Johnson Re­ p r i n t Corporation z Nowego J o r k u . D o k ł a d n i e j dzieje „ T l a l o c a n u " przedstawia F. H o r c a s i t a s w a r t y k u l e Para la historia de la revista Tlalocan (1943-1976), pomieszczonym w tomie V I I , s. 11-19. 2 �268 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Można m i e ć nadzieję, że po czterdziestu z g ó r ą latach istnienia sytuacja „ T l a l o canu" u s t a b i l i z o w a ł a się i to cenione przez specjalistów w y d a w n i c t w o będzie sią u k a z y w a ć w m i a r ę regularnie. P o c z ą w s z y od siódmego t o m u zmieniło ono s w ą for­ m ę , wydawane jest bowiem w postaci jednego w o l u m i n u . Nadal nie ma stałych ter­ m i n ó w publikowania, lecz jego n a k ł a d wzrósł do 2000 (fakt ten w a r t o o d n o t o w a ć z zadowoleniem, gdyż poprzednie t o m y „ T l a l o c a n u " trudno znaleźć nawet w w y ­ specjalizowanych bibliotekach, o czym piszący te s ł o w a mógł się p r z e k o n a ć podczas s t u d i ó w prowadzonych w Hiszpanii). Nie uległ zmianie p r o f i l „ T l a l o c a n u " i zgodnie z ideą założyciela pozostał on czasopismem nastawionym na p u b l i k a c j ę : a) m a t e r i a ­ ł ó w i d o k u m e n t ó w w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , bez w z g l ę d u na czas ich powstania, wraz z t ł u m a c z e n i a m i na hiszpański, angielski lub francuski; b) wszelkiego rodzaju źródeł d o t y c z ą c y c h społeczności i n d i a ń s k i c h (takich jak relacje, opisy, akta p r o c e s ó w s ą d o w y c h , dokumenty kolonialne itd.); c) k r ó t k i c h s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h samym ź r ó d ł o m albo historii, etnologii i lingwistyce Indian m e k s y k a ń s k i c h ; d) bibliografii ź r ó d e ł z zakresu w y ż e j wymienionych dziedzin. D o d a ć należy, że choć „ T l a l o c a n " z założenia ogranicza się do i n d i a ń s k i e j l u d n o ś c i Meksyku, od czasu do czasu poja­ w i a j ą się w n i m t a k ż e źródła p o c h o d z ą c e z innych r e j o n ó w A m e r y k i Ś r o d k o w e j . Trzy ostatnie tomy c h a r a k t e r y z u j ą się ogromnie z r ó ż n i c o w a n ą z a w a r t o ś c i ą , po­ dobnie zresztą j a k wszystkie poprzednie (co m o ż n a s t w i e r d z i ć p r z e g l ą d a j ą c spis z a w a r t o ś c i t o m ó w I - V I , zamieszczony w tomie V I I , s. 381-404). Nie sposób zaprezen­ t o w a ć wszystkie publikowane w nich m a t e r i a ł y i nie ma chyba takiej potrzeby. Z d e c y d o w a n ą większość s t a n o w i ą różnego rodzaju teksty w j ę z y k a c h i n d i a ń s k i c h , wydobyte z a r c h i w ó w l u b zarejestrowane podczas b a d a ń terenowych, w t y m ostat­ n i m w y p a d k u zazwyczaj łączące walory j ę z y k o z n a w c z e z folklorystycznymi, etno­ graficznymi czy etnohistorycznymi. Jak już w s p o m n i a ł e m , tekstom oryginalnym towarzyszy z r e g u ł y t ł u m a c z e n i e (nierzadko jednocześnie t ł u m a c z e n i e filologiczne i p r z e k ł a d wolny) oraz mniejszy l u b w i ę k s z y komentarz. W tomie V I I znajdujemy teksty w j ę z y k a c h n á h u a t l , otomí, mixteca, trique, mazateca, chontal, t z u t u j i l , tarahumara i paipai (yumano), w ś r ó d nich cztery wersje m i t u o pochodzeniu słońca i księżyca zapisane u Indian Trique z Oaxaca (Elena E. d e H o l l e n b a c h , E¡ origen del Sol y de la Luna — cuatro versiones en el trique de Cópala, s. 123-170). Z p u n k t u widzenia etnohistorii najbardziej i n t e r e s u j ą c e są dwa dokumenty w n á ­ huatl. Pierwszy z nich, to spisana w 1595 r. skarga Indianina Miguela H e r n á n d e z a przeciwko miejscowemu k s i ę d z u u w o d z ą c e m u m u żonę ( M . L e ó n - P o r t i 11 a, Una denuncia en náhuatl, 1595, s. 23-30). Ten kolejny p r z y k ł a d epistolografii w j ę ­ zyku n á h u a t l jest t a k ż e n o w y m ś w i a d e c t w e m XVI-wiecznych s t o s u n k ó w społecznych i m e n t a l n o ś c i prostych Indian (autor skargi sam określa siebie jako macehual) w okresie wczesnokolonialnym. D r u g i dokument to genealogia i n d i a ń s k i e j szlach­ cianki z Xochimilco, spisana w 1610 r., sięgająca X I V w . i o b e j m u j ą c a m . i n . w ł a d ­ ców Tenochtitlanu (L. R e y e s G a r c í a , Genealogía de doña Francisca de Gúzman, Xochimilco, 1610., s. 31-35). Xochimilco dotyczy r ó w n i e ż dokument w j ę z y k u hisz­ p a ń s k i m , podany do d r u k u przez P. C a r r a s c o (Los señores de Xochimilco en 1548, s. 229-265), z a w i e r a j ą c y b o g a t ą i n f o r m a c j ę na temat s t o s u n k ó w s p o ł e c z n o - p o ­ litycznych i gospodarczych z a r ó w n o w okresie przed k o n k w i s t ą , j a k i po niej. 8 W dziale s t u d i ó w monograficznych t o m V I I przynosi cztery szkice, w t y m opu­ blikowany p o ś m i e r t n i e a r t y k u ł J. Erica S. T h o m p s o n a p o ś w i ę c o n y narkotycz8 Piszę o kolejnym p r z y k ł a d z i e , gdyż znanych jest dość dużo listów z X V I i po­ c z ą t k ó w X V I I w . pisanych przez Indian w s w y m r o d z i m y m j ę z y k u l u b po h i s z p a ń ­ sku. Autorzy b y l i zazwyczaj przedstawicielami i n d i a ń s k i e j szlachty. Część tych lis­ tów b y ł a parokrotnie publikowana i omawiana; por. np. G. Z i m m e r m a n n , Briefe den indianischen Nobilität aus Neuspanien an Karl V und Philipp II um mitte des 16. Jahrhundert, „ B e i t r ä g e zur mittelamerikanischen V ö l k e r k u n d e " , H a m ­ burg 1970. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 269 n y m w i z j o m w ś r ó d nizinnych M a j ó w (Hallucinatory Drugs and Hobgoblins in the Maya Lowlands, s. 295-308). D r u g i m godnym odnotowania studium jest w n i k l i w a analiza j ę z y k a zaklęć magicznych zebranych w X V I I - w i e c z n y m traktacie Hernanda Ruiza de A l a r c ó n , dokonana przez W i l l i a m a H . F e l l o w e r s a (The Treatises of Hernando Ruiz de Alarcón, s. 309-355). Kolejny, V I I I t o m „ T l a l o c a n u " zawiera teksty i n d i a ń s k i e w j ę z y k a c h n á h u a t l , p a r u odmianach j ę z y k a maya, totonaco, otomí, mixteco, chatino, tarahumara. M . L e ó n - P o r t i l l a prezentuje n a s t ę p n y p r z y k ł a d epistolografii n a h u a t l a ń s k i e j , p u b l i k u j ą c list I n d i a n — zaniepokojonych p o g ł o s k a m i o zmianie lokalnego u r z ę d n i ­ ka — do w i c e k r ó l a Nowej Hiszpanii (Carta de los indios de Iguala a don Luis de Velasco — circo 1593, s. 13-19). Niezwykle ciekawy dokument prawny, odbiegający c a ł k o w i c i e od s t a n d a r d ó w h i s z p a ń s k i c h (zredagowany w formie relacji z dialogami) i d o s t a r c z a j ą c y w i e l u informacji na temat szczególnej r o l i kobiety w kontaktach I n d i a n ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , p o d a ł do d r u k u J. L o c k h a r t (Y la Ana lloró: cesión de un sitio para casa, San Miguel Tocuilan, 1583, s. 21-33). S p o ś r ó d t e k s t ó w zebranych współcześnie w y m i e n i ć n a l e ż y dwa m i t y C h a m u l ó w z Chiapas, dotyczące potopu i pierwszych ludzi, opatrzone obszernym komentarzem przez G. H . G o s s e n a (Two Creation texts from Chamula, Chiapas, s. 131-165) oraz m i x t e c k i tekst mitologiczny k o r e s p o n d u j ą c y z piktograficznym przedstawieniem z Códice V i n d o bonense m ó w i ą c y m o genezie l u d u M i x t e k ó w (T. J. I b a c h, The Man born of a tree: a Mixtee Origin Myth, s. 243-247). Aczkolwiek w o m ó w i e n i u t y m odnotowuje się jedynie m a t e r i a ł y ważniejsze, k t ó r y c h w a r t o ś ć nie ogranicza się w y ł ą c z n i e do aspektu j ę z y k o w e g o , to jednak t r u d ­ no nie w s p o m n i e ć o n i e w ą t p l i w e j ciekawostce, j a k ą jest n a h u a t l a ń s k i e t ł u m a c z e n i e czwartej eglogi Wergiliusza, dokonane przez księdza Apolonia M a r t í n e z a y Aguilar z San Luis P o t o s í i wydane w 1910 r. z okazji stulecia niepodległości M e k s y k u (Poilion napa huicale in Virgilio Maron. Égloga ąuarta de Virgilio, traducida al mexica­ no de la Huaxteca Potosina por Apolonio Martínez y Aguilar, s. 35-42). W ś r ó d d o k u m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m znajduje się m . i n . testament Alonsa de A x a y a c a t l , potomka w ł a d c ó w Tenochtitlanu, i t o w a r z y s z ą c e m u pisma z w i ą z a n e z f u n d a c j ą u s t a n o w i o n ą przez z m a r ł e g o (J. M o n j a r á s - R u i z , Sobre el testa­ mento y la fundación de una capellanía por parte de don Alonso de Axayacatl ca­ cique de Iztapalapa, s. 289-321) oraz zespół d o k u m e n t ó w dotyczących działalności Hernanda Ruiza de A l a r c ó n na polu w a l k i z b a ł w o c h w a l s t w e m w p o c z ą t k a c h X V I I w. (N. Q u e z a d a, Hernando Ruiz de Alarcón y su persecusión de idolatrías, s. 323-354). Cennym ź r ó d ł e m — p u b l i k o w a n y m już, ale trudno d o s t ę p n y m •— jest etnograficzny opis Indian A c a x é e ze stanu Durango s p o r z ą d z o n y przez jezuitę ojca S a n t a r é n na p o c z ą t k u X V I I w . (L. G o n z á l e z R., La etnografía acaxée de Her­ nando de Santarén, s. 355-394). W tomie V I I I dział s t u d i ó w monograficznych zawiera trzy prace, dwie p o ś w i ę ­ cone okresowi przedkolonialnemu — identyfikacji postaci w Codex Colombino-Becker i zachodnim granicom I m p e r i u m Azteckiego — oraz obszerne studium w i e r z e ń i w y o b r a ż e ń mitycznych Indian Trique z Oaxaca z w i ą z a n y c h ze z w i e r z ę t a m i (E. E. d e H o l l e n b a c h , El mundo animal en el folklore de los triques de Cópala, s. 437-490). T o m I X otwiera a r t y k u ł M . L e ó n - P o r t i l l a p r e z e n t u j ą c y s y l w e t k ę zmar­ łego w s p ó ł r e d a k t o r a „ T l a l o c a n u " Fernanda Horcasitasa i jego w k ł a d w wydawanie czasopisma (Fernando Horcasitas Pimentel (1925-1980) en la historia de Tlalocan, s. 11-23; wersja ang., s. 25-37). W bloku t e k s t ó w i n d i a ń s k i c h , o b e j m u j ą c y c h t y m r a ­ zem n á h u a t l , pimana, języki maya, zapoteca i chinanteca, o d n o t o w a ć n a l e ż y przy­ najmniej trzy publikacje. Pierwsza to kolejne wersje s ł y n n e g o udramatyzowanego dialogu m i ę d z y Tepozteco i jego r y w a l a m i , odgrywanego w Tepoztlan w stanie M o - �270 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA relos, zarejestrowane i podane do d r u k u przez F. K a r t t u n e n i G. W a r a C é s p a d e s (The Dialogue oj el Tepozteco and his Rivals, September, 1977, s. 115-141). D r u g ą p u b l i k a c j ą jest nowe opracowanie i t ł u m a c z e n i e na angielski zbioru poezji w j ę z y k u maya z Jukatanu, znanego pod n a z w ą „Pieśni z Dzitbalche", b ę d ą c e g o nie t y l k o w s p a n i a ł y m zabytkiem literackim, ale j e d n o c z e ś n i e w a ż n y m ź r ó d ł e m wiedzy o r e l i g i i i mitologii M a j ó w ; autorem p r z e k ł a d u i komentarzy jest M u h r o S. E d m o n s o n (Tfie Songs oj Dzitbálche: A Literary Commentary, s. 173-208). Trzeci tekst ma zupełnie odmienny charakter, jest bowiem tyleż opisem synkretycznego fenomenu — zapoteckiego t a ń c a - p r z e d s t a w i e n i a „ G ł o w a W ę ż a " z p o ł u d n i o w e g o wschodu Oaxaca — i p r ó b ą w y j a ś n i e n i a jego symboliki, ile r e l a c j ą o b r a z u j ą c ą t r u d ­ ności, jakie napotyka etnograf w kontaktach z i n f o r m a t o r a m i i l o k a l n y m i w ł a d z a m i podczas b a d a ń terenowych (Cayuqui E s t a g e N o e l , Danza dialogada huave Olmalndiük, s. 229-248). DziaT s t u d i ó w monograficznych połączony został w tomie I X z działem d o k u ­ m e n t ó w w j ę z y k u h i s z p a ń s k i m ze w z g l ę d u na charakter prac, j a k i m i dysponowali redaktorzy. Faktycznie jednak ż a d n a z p u b l i k o w a n y c h tam prac nie jest t y p o w y m studium, w y k r a c z a j ą c y m poza komentarz do tekstu ź r ó d ł o w e g o . I tak N . Q u e z a d a prezentuje dokument i n k w i z y c j i z 1743 r. dotyczący k u l t u M a t k i Boskiej z Cancuc w ś r ó d I n d i a n Tzeltal, p a t r o n k i a n t y h i s z p a ń s k i c h p o w s t a ń w p o c z ą t k a c h X V I I I w . (La virgen de Cancuc, s. 303-312). C. N a v a r r e t e podejmuje bliski temat, p o d a j ą c wykaz d o k u m e n t ó w z w i ą z a n y c h z rebeliami Majów, z n a j d u j ą c y c h się w A r c h i v o General de Centro America w G w a t e m a l i (Documentos guatemaltecos, s. 314-338). Warto dodać, iż — j a k podaje autor — spis ten s t a n o w i ć ma część bibliografii wszel­ k i c h , a nie t y l k o t y c h n a j s ł y n n i e j s z y c h , w y s t ą p i e ń , rebelii i p o w s t a ń M a j ó w . Prace nad t y m ogromnie potrzebnym dziełem t r w a j ą w Escuela Nacional de A n t r o p o l o g í a . Rebelii i n d i a ń s k i e j m a j ą c e j miejsce w Tehuantepec w X V I I w . dotyczą r ó w n i e ż trzy dokumenty podane do d r u k u przez G. M ü n c h a (Lo rebelión de Tehuante­ pec en 1660, s. 385-395). A r c h i w a l i a p r e z e n t u j ą jeszcze dwie publikacje, a mianowicie akta procesu o czarownictwo w ś r ó d Indian Zoque w Chiapas w k o ń c u X V I I I w „ z a w i e r a j ą c e cie­ kawe dane na temat s t o s u n k ó w p o m i ę d z y księżmi i i n d i a ń s k i m i czarownikami-cwranderos ( L . M i l l e t C. y G. E s p i n o s a P., Proceso de hechicería formado a los indios de Sayula y Ostuacán, Chiapas, año de 1798, s. 339-365) oraz tekst L . H . F e 1 d m a n a z w r a c a j ą c y u w a g ę na znaczenie spisów ludności jako w a ż n e g o źródła etnohistorycznego (Counting People: The Late Colonial Padrones of Central America, s. 397-404). Bogactwa m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , jakie p r z y n o s z ą poszczególne t o m y „ T l a l o canu", nie m o ż n a nie docenić, chociaż w naszym k r a j u fakt ten ma znaczenie t y l k o dla stosunkowo nielicznej grupy ludzi zainteresowanych i n d o m e k s y k a n i s t y k ą . A l e wydaje się, że nawet p o b i e ż n y p r z e g l ą d z a w a r t o ś c i ostatnich t o m ó w tego specjalis­ tycznego w y d a w n i c t w a , poza f u n k c j ą czysto i n f o r m a c y j n ą , ma t a k ż e walor o g ó l n i e j ­ szy. Otóż „ T l a l o c a n " jest j e d n y m z w i e l u j u ż dziś p r z y k ł a d ó w czasopisma inter4 4 Do niedawna istniała w ą t p l i w o ś ć , czy Majowie nizinni stosowali ś r o d k i halucy­ nogenne w celu w y w o ł y w a n i a proroczych w i z j i , tak j a k to czyniło (i nieraz czyni nadal) wiele l u d ó w Mezoameryki. Thompson w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m do „ T l a l o c a n u " w 1973 r. wskazuje, że w i z e r u n k i k a r ł o w o t y c h postaci-zjaw p o j a w i a j ą c y c h się w nar­ kotycznych transach i na w i e l u zabytkach archeologicznych z Jukatanu świadczyć m o g ą o stosowaniu h a l u c y n o g e n ó w przez klasycznych i postklasycznych M a j ó w . J u ż po napisaniu a r t y k u ł u , a częściowo t a k ż e po ś m i e r c i tego wybitnego badacza (w 1975 r.), opublikowane zostały nowe m a t e r i a ł y (przede wszystkim m a l o w i d ł a na ceramice) p o t w i e r d z a j ą c e w pełni jego wnioski. Ostatnio i n t e r e s u j ą c ą a n a l i z ę m a ­ lowideł na ceramice p r z e d s t a w i ł a A . A . B o r o d a t o v a , Proricateli i żrecy u drevnich majn, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 1: 1984, s. 72-89. �271 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA dyscyplinarnego, łączącego na swych ł a m a c h z a r ó w n o źródła, j a k i podejścia badaw­ cze, u nas (ale przecież nie t y l k o u nas) ciągle jeszcze rozdzielane wedle matuzalem o w y c h s c h e m a t ó w na historyczne, etnograficzne, j ę z y k o z n a w c z e , socjologiczne czy archeologiczne. Nie chodzi jednak o to, by dyscypliny l i k w i d o w a ć (tak one, j a k i „ d y s c y p l i n a r n e " czasopisma m a j ą zapewne swój głęboki sens), lecz by ś w i a d o m i e je p r z e ł a m y w a ć m a j ą c na uwadze w y ł ą c z n i e cel — coraz lepsze poznanie o k r e ś l o n e j sfery rzeczywistości s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . A takich sfer i p r o b l e m ó w , gdzie np. et­ nograf powinien o p e r o w a ć tzw. ź r ó d ł a m i historycznymi albo archeologicznymi, jest n i e m a ł o . Nie t y l k o zresztą w amerykanistyce. Sam „ T l a l o c a n " oraz bardzo w i e l u z p u b l i k u j ą c y c h tam a u t o r ó w d o s t a r c z a j ą d o w o d ó w , j a k iluzoryczne są w gruncie rzeczy granice wyznaczane przez a k a d e m i c k ą t r a d y c j ę . Ryszard Tomicki T H E S H A P I N G OF N A T I O N A L A N T H R O P O L O G I E S , nr 1-2, Stockholm, Etnografiska Museet „ E t h n o s " , v o l . 47: 1982, C E N T R U M I P E R Y F E R I E : D Y S K U S J A O KSZTAŁTOWANIU A N T R O P O L O G I I NARODOWYCH Jak u k s z t a ł t o w a ł y się antropologie w rozmaitych krajach ś w i a t a — p y t a j ą na ł a m a c h czasopisma „ E t h n o s " Tomas Gerholm i U l f Hannerz, obaj z Departamentu Antropologii Społecznej Uniwersytetu w Sztokholmie. O o d p o w i e d ź zwrócili się do a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w z I n d i i , Polski, Sudanu, B r a z y l i i i Kanady. Jeden z or­ g a n i z a t o r ó w dyskusji n a ś w i e t l i ł problem od strony S z w e d ó w . Podsumowanie n a p i s a ł natomiast antropolog a m e r y k a ń s k i , George W. Stocking Jr. Z uwagi na specyfikę tego k r a j u , na temat Kanady w y p o w i e d z i a ł o się aż d w ó c h a u t o r ó w . Ideą, jaka p r z y ś w i e c a ł a szwedzkim organizatorom dyskusji, b y ł o sprowokowanie wypowiedzi nie tyle o charakterze k r o n i k a r s k i m co analityczno-krytycznym. We w s t ę p i e Tomas Gerholm i U l f Hannerz w y s u w a j ą dość p r o w o k a c y j n ą tezę, że po­ ś r ó d antropologii uprawianych przez uczonych r ó ż n y c h k r a j ó w i n a r o d ó w m o ż n a w y r ó ż n i ć tak zwane centrum i peryferie. Centrum na antropolog! czno-etnologicznej mapie ś w i a t a n a u k i to uczeni Wielkiej B r y t a n i i , S t a n ó w Zjednoczonych i Francji, skupieni w o k ó ł swoich wielkich, obrosłych t r a d y c j ą i d y s p o n u j ą c y c h szeregiem a t u ­ t ó w o ś r o d k ó w b a d a ń i d y d a k t y k i . Wokół tego potężnego centrum, j a k w o k ó ł oblanego oceanem l ą d u , rozsiane są archipelagi wysepek pomniejszych antropologii narodowych. N i e k t ó r e z nich z n a j d u j ą się w pobliżu centralnego kolosa i nawet połączyły się z n i m mniej lub bardziej t r w a ł y m i mostami k o n t a k t ó w naukowych. Inne n a w i ą z u j ą z „ k o n t y n e n t e m " k o n t a k t y sporadyczne. Są wreszcie i takie, k t ó r e t r w a j ą w izolacji. Rzecz jednak charakterystyczna — d o d a j ą skandynawscy uczeni — że kontakty peryferyjnych antropologii k i e r u j ą się zawsze t y l k o k u centrum, natomiast w ł a ś c i ­ wie nigdy nie obserwuje się trwalszych w i ę z ó w m i ę d z y poszczególnymi n a r o d o w y m i antropologiami peryferyjnymi. W k a ż d y m razie k o n t a k t y takie nie m a j ą p o w a ż n i e j ­ szego znaczenia naukowego. T y l k o w wypadku, gdy jedna z peryferyjnych antro­ pologii zostanie z a u w a ż o n a w centrum i jego uczeni z a i n t e r e s u j ą się t y m o d l e g ł y m o ś r o d k i e m n a u k o w y m , inne antropologie peryferyjne zaczynają t a k ż e k o n c e n t r o w a ć u w a g ę na swoich prowincjonalnych kolegach zza miedzy. W znakomitej większości w y p a d k ó w jednak stosunki naukowe m i ę d z y centrum a peryferiami m a j ą kierunek jednostronny: centrum oddziałuje na peryferie. Nigdy nie dzieje się na o d w r ó t . Antropolodzy z jednej metropolii centralnej pochłonięci są bowiem przede wszyst­ k i m t y m , co dzieje się w ich ś r o d o w i s k u , a n a s t ę p n i e t y m , o czym m ó w i się i pisze w innej metropolii centralnej. Antropolodzy z peryferii natomiast albo s p o g l ą d a j ą k u metropoliom centralnym, albo ograniczają się do rodzimych, krajowych p r o b l e m ó w . W p ł y w y naukowe centrum na peryferyjne antropologie w ę d r u j ą k i l k o m a zasad- �272 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA niczymi k a n a ł a m i . Przede wszystkim za p o ś r e d n i c t w e m czołowych czasopism, takich j a k „Man", „ A m e r i c a n Anthropologist", „ A m e r i c a n Ethnologist", „Ethnology", „ L ' H o m m e " czy nawet „ C u r r e n t Anthropology". Ta ostatnia, m i m o ambicji prezen­ towania m i ę d z y n a r o d o w e g o ś r o d o w i s k a , jest •— zdaniem d w u S k a n d y n a w ó w — w gruncie rzeczy czasopismem a m e r y k a ń s k i m . I n n y m k a n a ł e m w p ł y w ó w s ą po­ d r ę c z n i k i pisane i wydawane w centrum, k t ó r y c h antropologie peryferyjne u ż y w a j ą przez długie lata, n i m d o p r a c u j ą się w ł a s n y c h , co zresztą czasami nigdy nie n a s t ę ­ puje. Niezmiernie w a ż n y m k a n a ł e m jest z kolei język. Anglojęzyczni i francuscy antropolodzy, s t u d i u j ą c j a k i e ś zagadnienia, d y s k u t u j ą c i pisząc nie s t a j ą nigdy w o ­ bec dylematu, j a k i jest u d z i a ł e m ich k o l e g ó w p o c h o d z ą c y c h z n a r o d ó w m a ł y c h l u b nie m ó w i ą c y c h j ę z y k a m i o zasięgu ś w i a t o w y m . Dla kogo bowiem wtedy pisać? Czy dla nielicznej grupy w ł a s n y c h r o d a k ó w czy t e ż — r e z y g n u j ą c z m o w y ojczystej — p r ó b o w a ć w y c h o d z i ć na f o r u m m i ę d z y n a r o d o w y c h ś r o d o w i s k naukowych? Zdarza się zatem, że w peryferyjnej antropologii rodzimy język przeznacza się dla celów popularyzatorskich, a dzieła akademickie t ł u m a c z y się od razu na k t ó r y ś z j ę z y k ó w ś w i a t o w y c h . W t a k i m języku zaczyna się t e ż w y d a w a ć czasopisma naukowe Pod­ czas gdy zatem cała naukowa i popularyzatorska l i t e r a t u r a z metropolii antropolo­ gicznego centrum jest d o s t ę p n a reszcie w y k s z t a ł c o n y c h ś r o d o w i s k a ś w i a t a , m a ł e antropologie peryferyjne w a l c z y ć m u s z ą d r o g ą mozolnych nieraz t ł u m a c z e ń o to, by czytano ich chociażby n a j w a ż n i e j s z e publikacje. I tak zresztą — j a k z a u w a ż a j ą zgryźliwie szwedzcy autorzy w s t ę p u — zdarza się, że p r z e t ł u m a c z o n e na j ę z y k ś w i a ­ t o w y dzieło nie jest wolne od prawie nieuniknionych p o t k n i ę ć j ę z y k o w y c h . J u ż w s z a k ż e ten t y l k o jedyny fakt s k ł a n i a nieraz r e c e n z e n t ó w z centrum do l e k c e w a ż e ­ nia danej publikacji. Powszechna znajomość j ę z y k a angielskiego czy francuskiego u ł a t w i a uczonym z o ś r o d k ó w peryferyjnych k o n t a k t y z metropoliami centrum. Nie ma natomiast c z ę ­ s t o k r o ć wzajemnej możliwości swobodnego skontaktowania się w k t ó r y m ś z j ę z y ­ k ó w peryferyjnych m i ę d z y dwoma m a ł y m i o ś r o d k a m i n a r o d o w y m i . Dodajmy od siebie, że jeżeli nawet sam kontakt osobisty n a u k o w c ó w z o ś r o d k ó w peryferyjnych jest m o ż l i w y przy użyciu j ę z y k a trzeciego, znanego powszechnie w obu krajach, to wzajemne p i ś m i e n n i c t w o naukowe jest na ogół m a ł o przyswajane. Nawet w ó w c z a s , gdy w czasie oficjalnych s p o t k a ń obie strony nader kurtuazyjnie usiłują siebie za­ p e w n i ć , że jest inaczej . W kontaktach metropolii centralnych z peryferiami rysuje się z r e g u ł y ta sama sytuacja: uczeni z centrum w y r u s z a j ą do peryferyjnych o ś r o d k ó w i u n i w e r s y t e t ó w , a ż e b y t a m n a u c z a ć . Natomiast przedstawiciele peryferii u d a j ą się do centrum w y ­ łącznie po to, aby się czegoś n a u c z y ć . Po powrocie do swojej ojczyzny c h ę t n i e nie­ raz o d g r y w a j ą u siebie rolę założycieli czy i n i c j a t o r ó w b a d a ń w danym k i e r u n k u . L u b t e ż jako „młodzi gniewni", przyjeżdżają z metropolii n a ł a d o w a n i n o w y m i ide­ ami, stając w absolutnej opozycji do wszystkiego, co u siebie w domu zastali. Gerholm i Hannerz złośliwie p r z y r ó w n u j ą rozmowy, jakie niekiedy p r o w a d z ą m i ę d z y sobą antropolodzy z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w peryferyjnych do w s t ę p n y c h k o n t a k t ó w t r a ­ dycyjnych t u b y l c ó w australijskich. Jak s p o t y k a j ą c y się wzajemnie aborygeni u s i ł u ­ j ą wzajemnie z i d e n t y f i k o w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć k l a n o w ą obcego, tak d w u przedstawio2 1 „ E t h n o s " publikowany jest w y ł ą c z n i e po angielsku. Autorzy w s t ę p u zauwa­ żają, że w p r z e c i w i e ń s t w i e do a n t r o p o l o g ó w szwedzcy historycy nie o d c z u w a j ą b r a k u f o r u m naukowego, gdy p u b l i k u j ą w swoim j ę z y k u ojczystym. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m są t u pozornie ożywione k o n t a k t y e t n o g r a f ó w polskich i w ę g i e r s k i c h . Ale tak samo wzajemna wiedza o publikacjach i w y n i k a c h b a d a ń e t n o g r a f ó w Polski i NRD bywa z a s k a k u j ą c o nieraz uboga, mimo że obsza­ r y Europy Ś r o d k o w e j są wprost stworzone do w s p ó l n y c h b a d a ń uczonych z s ą s i a ­ d u j ą c y c h ze sobą k r a j ó w . 2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 273 nych sobie uczonych z miejsca stara się określić swoje p o g l ą d y naukowe w y m i e ­ n i a j ą c nazwiska zamorskich, w s p ó l n y c h m i s t r z ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że na antropologie narodowe pewnych o b s z a r ó w w sensie poszczególnych* szkól i k i e r u n k ó w centrum w y w a r ł o w p ł y w p r z e m o ż n y . M ó w i się o w p ł y w i e „szkoły manchesterskiej" na a n t r o p o l o g ó w społecznych' w Izraelu lub — generalnie — o w p ł y w a c h brytyjskich uczonych na wszystkie kraje Commonwealthu. Ale nawet o konkretnych uczelniach, jak w w y p a d k u Sudanu, gdzie ostatnio i s t o t n ą r o l ę o d e g r a ł y uniwersytety z d w u k r a j ó w europejskich: angielski z H u l l i norweski z Bergen. Powszechnie stwierdza się np., że anglofońscy antropolodzy z Kanady pozostają pod silnym w p ł y w e m USA, natomiast frankofońscy Kanadyjczycy wpatrze­ n i są w P a r y ż , że Francja oddziałuje na o ś r o d k i s t u d i ó w antropologicznych w B r a ­ zylii i t p . Czy jednak ma r a c j ę jeden z indyjskich a n t r o p o l o g ó w , k t ó r y uskar­ ża się, że brak tzw. ś w i a t o w e j społeczności naukowej w antropologii. Taka w s p ó l ­ nota łączyć m o ż e jakoby t y l k o uczonych n a r o d ó w bogatych, a nauka n a r o d ó w bied­ nych musi się bogatym partnerom p o d p o r z ą d k o w a ć . Autorzy w s t ę p u i zarazem inicjatorzy dyskusji u w a ż a j ą , że nie n a l e ż y d e m o n i z o w a ć u k ł a d u centrum-peryferie w antropologii. Ostatecznie centralne ośrodki naukowe d a j ą s w o j ą m y ś l o ś r o d k o m peryferyjnym, a od tych ostatnich zależy, jak w y k o r z y s t a j ą obce idee. Przeniesione na inny g r u n t nowości m o ż n a istotnie n a ś l a d o w a ć w sposób niewolniczy i p o w i e l a ć w stylu z a ś c i a n k o w y m . Lecz m o ż n a t a k ż e t w ó r c z o p o ś r e d n i c z y ć m i ę d z y r o d z i m y m ś r o d o w i s k i e m uczonych a o ś r o d k a m i za g r a n i c ą . Prowincjonalizm zresztą m o ż e prze­ j a w i ć się w peryferyjnym ś r o d o w i s k u narodowej antropologii poprzez rozdymane przesadnie i zmistyfikowane p o s ł a n n i c t w o „ w ł a s n e j " drogi, pozostającej w opozycji do reszty ś w i a t a , najczęściej wskutek poczucia w ł a s n e j niższości. Dziś nadal prowadzenie b a d a ń terenowych przez uczonych centrum na obsza­ rach n i e k t ó r y c h k r a j ó w peryferyjnych bywa płaszczyzną n a p i ę ć m i ę d z y cudzoziem­ skim antropologiem a miejscowymi ś r o d o w i s k a m i n a u k o w y m i . Ale przecież stan ten nie musi t r w a ć wiecznie. Może z czasem obcy badacz zrozumie potrzeby peryferii. Dość dużo u w a g i poświęcają dalej autorzy w s t ę p u zagadnieniu, czy m o ż n a m ó ­ w i ć o j a k i c h ś typowych cechach narodowych danej antropologii. Na pozór ł a t w o o to w w y p a d k u Wielkiej B r y t a n i i czy Francji, trudniej już będzie z A m e r y k a n a m i . Lecz w rzeczywistości u poszczególnych uczonych czy grup n a u k o w c ó w m o ż n a za­ o b s e r w o w a ć cechy p o s t ę p o w a n i a badawczego i interpretacji takie, jakie z w y k ł o się k o j a r z y ć z z u p e ł n i e i n n y m etnicznie ś r o d o w i s k i e m . Tak zwane „cechy narodowe" poszczególnych ś r o d o w i s k naukowych w y n i k a j ą często po prostu ze specyfiki po­ litycznej, w jakiej dana grupa uczonych działa. Są jednak pewne rysy charakteru, k t ó r e trudno sobie t ł u m a c z y ć b e z p o ś r e d n i m i u w a r u n k o w a n i a m i politycznymi czy historycznymi. Na p r z y k ł a d o ile we Francji m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e podejście do przedmiotu b a d a ń wydaje się nader popularne, w Szwecji m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami u t r z y m u j ą się nadal sztywne bariery. Zjawisko centrum i peryferii daje się z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w poszczególnych antropologiach narodowych. Centrum w danym k r a j u to będzie w a ż n y , stołeczny uniwersytet, j a k np. Jawaharlal Nehru University w New Delhi, seminarium w y b i t ­ nego profesora, czy wreszcie o ś r o d e k naukowy, k t ó r y ma szczególnie dobre p o w i ą ­ zania i u k ł a d y z centralnym aparatem w ł a d z y . Co jednak oznacza dla nas t e r m i n antropologia? Gerholm i Hannerz r y z y k u j ą twierdzenie, że klasyczna, X I X - w i e c z n a koncepcja rodem z Londynu i P a r y ż a , obej­ m u j ą c a a n t r o p o l o g i ę fizyczną, archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i studia nad dzisiejszą rzeczywistością k u l t u r o w ą wyznawana jest obecnie t y l k o w sposób deklaratywny. Ostatnim jakoby w y b i t n y m uczonym, k t ó r y rzeczywiście w sposób kompetentny działał swobodnie w tych wszystkich dziedzinach n a u k i , był Franz Boas. W pozosta­ ł y c h ś r o d o w i s k a c h europejskich utrzymuje się nadal w y r a ź n y podział na e t n o g r a f i ę , a n t r o p o l o g i ę społeczną lub k u l t u r o w ą oraz na archeologię, j ę z y k o z n a w s t w o i an­ ią — Etnografia Polska 29/2 �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA tropología fizyczną. Do tradycji europejskiej nauki kontynentalnej n a l e ż y t a k ż e po­ dział na to, co Niemcy n a z y w a j ą Volkskunde, i to, co o k r e ś l a j ą jako V ö l k e r k u n d e . 0 ile u źródeł V ö l k e r k u n d e znalazły się odkrycia podróżnicze, to Volkskunde jest produktem nacjonalizmu kulturowego. Niezbyt k l a r o w n a pod t y m w z g l ę d e m sytua­ cja panuje w ś r o d o w i s k a c h naukowych szeregu k r a j ó w postkolonialnych. Klasyczna antropologia europejska miesza się t u z socjologią. Czasami ciąży na niej zarzut n a u k i ery kolonialnej. W takich krajach, j a k Brazylia, Sudan czy Indie, przedmio­ tem b a d a ń są w ł a s n e ludy. Uczeni l o k a l n i nie p r o w a d z ą eksploracji antropologicz­ nych poza granicami swoich p a ń s t w . Wobec tego charakter nauki, j a k ą się tam uprawia lub p r ó b u j e u p r a w i a ć , zbliżony jest czasem do socjologii, a niekiedy w r ę c z do dawnego, europejskiego ludoznawstwa, Volkskunde. Dodajmy od siebie, że na przeszkodzie badaniom ludoznawczym rodzimych uczonych czy k r a j o z n a w c ó w obsza­ r u postkolonialnego stają silne kompleksy niższości, wstyd wobec rodzimej „nędzy 1 zacofania", j a k ż e przecież typowe t a k ż e i dla w i e l u bardziej przez los u p o ś l e d z o ­ nych ś r o d o w i s k europejskich. W krajach centrum ś r o d o w i s k i e m t w o r z ą c y m a n t r o p o l o g ó w b y ł a tradycyjnie r z e c z y w i s t o ś ć kolonialna. Dotyczyło to nie t y l k o A n g l i i . W Holandii z d a w n y m i m ­ p e r i u m kolonialnym w i ą z a ł a się tak zwana szkoła lejdejska. A l e ponadto — rzecz ciekawa — dobrymi antropologami są przedstawiciele lokalnych grup mniejszościo­ wych. Autorzy w s t ę p u p o d a j ą t u jako p r z y k ł a d w i e l u a n t r o p o l o g ó w pochodzenia ż y d o w s k i e g o . Przypomnijmy ze swej strony B r o n i s ł a w a Malinowskiego, człowieka d w u rzeczywistości k u l t u r o w y c h , a t a k ż e w i e l u e m i g r a n t ó w z Europy ś r o d k o w o -wschodniej. B y w a j ą jednak kraje, w k t ó r y c h praktycznie kończyli studia z r e g u ł y niemal t y l k o przedstawiciele miejscowych w a r s t w uprzywilejowanych. W Indiach znane jest jakoby pojęcie „antropologii b r a m i ń s k i e j " , k t ó r a z obfitością r o z w a ż a ń teoretycznych łączy zwykle minimalne d a w k i opisu konkretnej sytuacji k u l t u r o w e j . Pewne analogie m o ż n a dostrzec r ó w n i e ż pod t y m w ę g l ę d e m w k r ę g a c h naukowych n i e k t ó r y c h k r a j ó w latynoskich. O ś r o d k i antropologiczne o d n a w i a j ą i o d m ł a d z a j ą swoje szeregi poprzez studia. Istnieje t u znaczna r o z m a i t o ś ć w systemach szkolenia m ł o d y c h a d e p t ó w . A u t o r z y w s t ę p u z w r a c a j ą u w a g ę na dystans m i ę d z y muzeami a o ś r o d k a m i uniwersyteckimi w y n i k a j ą c y z odmiennych celów badawczych i funkcji. Z a u w a ż a j ą , że w ś r ó d metro­ p o l i i centralnych muzea we Francji m a j ą duży udział w tworzeniu oblicza antropo­ logii. W k r a j u t y m zdarza się też, że uniwersytety u s t ę p u j ą czasem w a ż n i e j s z y m od nich o ś r o d k o m badawczym, subsydiowanym przez r z ą d . W ś r ó d antropologii i etno­ logii peryferyjnych, omawianych w dyskusji „ E t h n o s u " autorzy szwedzcy w s k a z u j ą na P o l s k ę , gdzie pozycja m u z e ó w jest niezaprzeczalnie w a ż n a . Wokół b a d a ń terenowych a n t r o p o l o g ó w n a r o s ł o sporo kontrowersyjnych p o g l ą ­ dów. Autorzy w s t ę p u nadal jednak s k ł o n n i są u z n a w a ć je za rodzaj probierza, czy dana antropologia narodowa jest silna czy słaba. P r o p o n u j ą poszczególnym ś r o d o ­ w i s k o m n u k o w y m , by same sobie z a d a ł y k i l k a p y t a ń , a mianowicie: Czy u w a ż a m y badania terenowe za n i e z b ę d n e , czy też t y l k o za co n a j w y ż e j godne zalecenia? A może sądzimy, że są zbyteczne i że w r ę c z r o z p r a s z a j ą u w a g ę uczonego? Jak oceniamy p o s ł u g i w a n i e się cudzymi w y n i k a m i b a d a ń terenowych t y p u etnograficznego? Czy m o ż n a czegokolwiek d o k o n a ć w antropologii bez etnograficz­ nych b a d a ń terenowych? Przy u w z g l ę d n i a n i u r o s n ą c y c h t r u d n o ś c i w docieraniu do pozaeuropejskich o b s z a r ó w b a d a ń , k ł o p o t ó w finansowych i zastrzeżeń przeciw zbyt ciasno pojmowa­ n y m badaniom w terenie autorzy w s t ę p u p r z e s t r z e g a j ą przed p u ł a p k a m i czysto gabinetowo-bibliotecznych s t u d i ó w . Zwłaszcza w w y p a d k u odległych, egzotycznych k u l ­ tur. O s t r z e ż e n i e m niech będzie fragment recenzji pióra T. Turnera, k t ó r y na ł a m a c h „ A m e r i c a n Anthropologist" bezceremonialnie rozprawia się z zachodnioniemieckim �275 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA studium r e l i g i i p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i c h Indian grupy Tukano. Pisze on, że k s i ą ż k a Die Religion der Tukano zmusza do głębszej refleksji nad n i e p o k o j ą c y m stanem antropologii k u l t u r o w e j w Niemczech i w pewnych krajach Europy Ś r o d k o w e j . B r a k w nich z r e g u ł y f u n d u s z ó w na w y s y ł a n i e a b s o l w e n t ó w oraz m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w naukowych w teren, co w rezultacie pozwala w y ł ą c z n i e na pisanie tego rodzaju „ s t u d i ó w bibliotecznych". Cóż, kiedy aparat naukowy — kontynuuje recenzent — w j a k i uniwersytet w y p o s a ż y ł swoich a b s o l w e n t ó w , jest tak p r z e s t a r z a ł y , p r o w i n ­ cjonalny i reakcyjny w p o r ó w n a n i u z w y m o g a m i francuskiej, brytyjskiej czy ame­ r y k a ń s k i e j antropologii, że ludzie ci nie są w stanie później n a k r e ś l i ć jakiegokolwiek problemu naukowego na podstawie danych, k t ó r y m i d y s p o n u j ą . Młodzi uczeni nie m a j ą możliwości prowadzenia b a d a ń terenowych w t y m okresie, w k t ó r y m formuje się ich osobowość naukowa. Brakuje i m k o n t a k t u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą antropolo­ giczną a m e r y k a ń s k ą , a n g i e l s k ą czy f r a n c u s k ą . Owe b r a k i w p o ł ą c z e n i u z „ p r o w i n ­ c j o n a l n ą jałowością niemieckiej szkoły kulturowo-historycznej" skazują większość m ł o d y c h e t n o l o g ó w niemieckich na pisanie takich w ł a ś n i e prac, j a k owe studium r e l i g i i Tukano. A m e r y k a n i n wskazuje, że jest to wielka strata nie t y l k o dla niefor­ t u n n y c h a u t o r ó w , ale i dla całej m i ę d z y n a r o d o w e j społeczności a n t r o p o l o g ó w . Szwedzcy autorzy w s t ę p u u w a ż a j ą w k a ż d y m razie, że najlepsi z gabinetowych t e o r e t y k ó w mieli zazwyczaj za sobą t a k ż e okresy solidnych, w ł a s n y c h b a d a ń tere­ nowych. P r z e g l ą d wypowiedzi przedstawicieli antropologii peryferyjnych uszeregowali or­ ganizatorzy dyskusji dość dziwnie, p r z e p l a t a j ą c a r t y k u ł y napisane przez a u t o r ó w z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i d y s k u t a n t ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o ­ dowisk o starej kulturze europejskiej. Być może chodziło o zaakcentowanie, iż to, co wszystkich łączy, jest na d o b r ą s p r a w ę w y ł ą c z n i e stosunkiem do antropologicz­ nego centrum. W swoim o d w a ż n y m i szczerym artykule o stanie antropologii i socjologii w I n ­ diach Satish Saberwal z Jawaharlal University w New Delhi w y j a ś n i a , że rodzime, stare tradycje cywilizacyjne P ó ł w y s p u Indyjskiego nie o d e g r a ł y ż a d n e j r o l i w t w o ­ rzeniu się w pierwszym 25-leciu naszego w i e k u s t u d i ó w socjologicznych i antro­ pologicznych w tej części A z j i . U ich podłoża z n a j d o w a ł y się potrzeby B r y t y j c z y k ó w s p r a w u j ą c y c h nad I n d i a m i w ł a d z ę . Orientaliści, misjonarze i administratorzy b r y ­ tyjscy sprawili, że obie dyscypliny uprawiano na trzech kolonialnych uniwersy­ tetach, w Kalkucie, Bombaju i Lucknow. Ich personel akademicki niekiedy nawet osiągał pewien p r e s t i ż naukowy z a g r a n i c ą już z samego t y t u ł u s t u d i ó w nad spo­ łecznościami subkontynentu owianego w Europie a t m o s f e r ą egzotyki. W rzeczywi­ stości jednak przy raczej skromnych ś r o d k a c h finansowych prowadzono dość przy­ padkowe badania terenowe drobnych społeczności plemiennych pod k ą t e m osobli­ wości ich p r y m i t y w n y c h k u l t u r . A l e po uzyskaniu niepodległości w y d a w a ł o się, że indyjska antropologia i socjologia n a b i o r ą niespotykanego impetu. P o c z y n a j ą c od lat 50-tych impulsem burzliwego rozwoju s t a ł y się wielkie badania amery­ k a ń s k i e prowadzone nad złożonymi społecznościami chłopskimi A z j i P o ł u d n i o w e j i z w i ą z a n e z n i m i stypendia udzielane m ł o d y m naukowcom i n d y j s k i m przez USA, A n g l i ę i A u s t r a l i ę . P o c z ą t k o w o j e d y n y m wzorem b y ł y uniwersytety brytyjskie. Te­ raz do I n d i i p o w r a c a j ą absolwenci u n i w e r s y t e t ó w w Chicago i Canberze. W r o k u 1977 na 50 uniwersytetach indyjskich i w szeregu szkół t y p u college nadawano t y t u ł y m a g i s t r ó w socjologii i antropologii. N a p ł y w p i e n i ę d z y z zagranicy rozbu­ dził nadzieje na awans poprzez studia. A m b i t n i , ubodzy rodzice m i e l i przed ocza­ m i stereotyp biednego, pilnego młodzieńca, z d o b y w a j ą c e g o w i e d z ę i uczącego się wieczorami przy świetle l a t a r n i ulicznej. Lecz nie starczyło teraz już miejsc na s 3 T. T u r n e r , Review oj Bódiger, thropologist", v o l . 72: 1970, s. 418-420. Die Religion der Tukano, „American A n ­ �276 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA wielkomiejskich uniwersytetach. Poszczególne o k r ę g i prowincjonalne d o m a g a ł y się w ł a s n y c h uczelni. Tworzono zatem prowincjonalne uniwersytety i ośrodki badaw­ cze. Z a p a ł ich t w ó r c ó w w y c z e r p y w a ł się najczęściej na budowie g m a c h ó w i w y ­ p o s a ż a n i u ich biur w nowoczesny s p r z ę t techniczny. Nie dbano o biblioteki, na k t ó r e z r e s z t ą nie s t a r c z a ł o f u n d u s z ó w . Tak w i ę c w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i e l k i c h u n i w e r s y t e t ó w w metropoliach indyjskich, gdzie studia w dużych, nieźle w y p o ­ s a ż o n y c h bibliotekach u z u p e ł n i a ł a ogólna atmosfera t ę t n i ą c e g o życiem w i e l o m i l i o ­ nowego skupiska ludzkiego, na uczelniach prowincjonalnych student s t a w a ł przed mniejszymi m o ż l i w o ś c i a m i i w y m o g a m i . W sennym, n i e w i e l k i m o ś r o d k u wszyscy się znali i p o w i ą z a n i b y l i l o k a l n y m i u k ł a d a m i . Do uzyskania absolutorium w y ­ s t a r c z y ł o w y k u ć p a r ę d o s t ę p n y c h p o d r ę c z n i k ó w . Gromada tych prowincjonalnych socjologów znalazła zatrudnienie w m n o ż o n y c h w nieskończoność agencjach r z ą ­ dowych, lecz n i k t nie dbał o j a k o ś ć pracy, j a k ą w y k o n y w a l i . Ci z nich, k t ó r z y w y s t ę p o w a l i z a g r a n i c ą , nazywali siebie antropologami, b a d a j ą c y m i b ą d ź co b ą d ź egzotyczne dla reszty ś w i a t a społeczności w ł a s n e j ojczyzny. Po powrocie do I n d i i stawali się na p o w r ó t socjologami. Absolwenci s ł y n n y c h u n i w e r s y t e t ó w zagranicz­ nych koncentrowali się na sprawach administracyjnych, organizowaniu swoich katedr, n a w i ą z y w a n i e m s t o s u n k ó w z w ł a d z a m i i a u t o r e k l a m ą . Na ogół nie s t a r c z a ł o i m już czasu na spokojne wypracowywanie metod badawczych i łączenie zdobytej z a g r a n i c ą wiedzy z realiami ojczystego k r a j u . Pozornie n a ś l a d o w a n o najlepsze wzory Zachodu, lecz w sposób r ó w n i e m a ł o efektywny, co wygodny dla ś r o d o w i s k naukowych. I tak np. wzorem antropologii zachodnich zaczęto p r o w a d z i ć badania w ł a s n y c h społeczności na p r o w i n c j i . Zda­ niem Saberwala nie zastosowano tutaj — wzorem o ś r o d k ó w zachodnich — za­ sady poddawania w y n i k ó w surowej krytyce i dyskusji. W r ę c z przeciwnie, takie badania społeczności prowincjonalnych przez w y w o d z ą c e g o się z danego o k r ę g u wiejskiego czy miasteczka antropologa k o ń c z y ł y się na opisie krajoznawczym, bez szerszego tła kulturowego, bez głębszej refleksji, bez p r ó b p o r ó w n a ń . U s i ł o w a n i e natomiast przenoszenia z Zachodu zasady, że „ w y g r y w a najlepszy", raz po raz koliduje z p o l i t y k ą promowania k a n d y d a t ó w , k t ó r z y l e g i t y m u j ą się d a w n ą przy­ należnością do kasty o tradycyjnie n i s k i m statusie. A u t o r zarzuca antropologii i socjologii indyjskiej, że powierzchownie p r z e n o s z ą te wzorce n a u k i zachodniej, k t ó r e są wygodne dla miejscowego establiszmentu i p o m a g a j ą w robieniu kariery, przy ł a g o d z e n i u k r y t e r i ó w jakości. Nie bez racji daje zatem swojemu a r t y k u ł o w i p o d t y t u ł „ N i e p e w n e transplantacje". N a s t ę p n y autor, A b d a l Ghaffar M . A h m e d z uniwersytetu w Chartumie, w ar­ tykule p r z e d s t a w i a j ą c y m dzieje rozwoju b a d a ń antropologicznych w Sudanie i ich stan obecny, ma znacznie mniej samokrytycyzmu. W gruncie rzeczy zarzuty k i e ­ ruje w y ł ą c z n i e pod adresem dawnych w ł a d z kolonialnych w Sudanie, a ponadto atakuje e u r o - a m e r y k a ń s k i c h a n t r o p o l o g ó w działających w t y m k r a j u oraz kolejne s u d a ń s k i e ekipy r z ą d o w e . Jego w y w o d y w y m a g a j ą od czytelnika uprzedniej znajo­ mości r e a l i ó w tego k r a j u , rozległego terytorialnie, lecz stosunkowo słabo zaludnio­ nego i bardzo zacofanego cywilizacyjnie. P ó ł n o c n a , zarabizowana i zislamizowana część Sudanu żyła od w i e k ó w w cieniu Egiptu tak pod w z g l ę d e m politycznym, jak i k u l t u r o w y m . P o ł u d n i o w e obszary, zamieszkane przez pierwotne, c i e m n o s k ó r e ludy, b y ł y t r a d y c y j n y m terenem r a j d ó w niewolniczych z północy. Oba te obszary w spo­ sób dość sztuczny weszły w s k ł a d k o n d o m i n i u m anglo-egipskiego, w k t ó r y m —• rzecz jasna — o wszystkim ostatecznie decydowali Brytyjczycy. A u t o r s u d a ń s k i w ogóle o t y m nie wspomina, p o s t a n a w i a j ą c r o z p a t r y w a ć a n t r o p o l o g i ę w swoim k r a j u z p u n k t u widzenia e t y k i i ideologii badacza. Nie bez r a c j i dowodzi Abdel Ghaffar, że w okresie 1910-1956 brytyjska a d m i ­ nistracja kolonialna albo sama p o s i a d a ł a uniwersyteckie przygotowanie antropolo- �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 277 giczne, albo też k o r z y s t a ł a z pomocy takich w y b i t n y c h a n t r o p o l o g ó w , j a k Seligman, Evans-Pritchard, Nadel i Lienhard. Uczeni ci badali przede wszystkim ple­ miona p o ł u d n i o w e , j a k Azande, A n u a k i Nuer, i autor przyznaje, że spod ich p i ó r a wyszły w ó w c z a s dzieła o w y b i t n y c h walorach naukowych. Równocześnie jednak S u d a ń c z y k z a u w a ż a , że p o ł u d n i e stało się niejako poligonem dla wypraco­ wania n a j w ł a ś c i w s z y c h metod r z ą d z e n i a k r a j e m przez k o l o n i z a t o r ó w . W d r u g i m okresie, w latach 1956-1971, a więc już po uzyskaniu niepodległości, nadal u t r z y m y w a ł się w p ł y w na życie naukowe k r a j u uniwersytetu w Oksfordzie, a a n t r o p o l o g i ę w Chartumie w y k ł a d a l i cudzoziemscy profesorowie na wydziale ekonomiki i nauk społecznych. W t y m czasie r o ś n i e zainteresowanie t a k ż e i luda­ m i p ó ł n o c y Sudanu, powstaje k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h o p r a c o w a ń na ten temat. T y m niemniej angielscy antropolodzy nadal p r a c u j ą jakoby w d a w n y m , kolonialnym stylu, nie p o t r a f i ą się w ł ą c z y ć do p r o g r a m ó w p o l i t y k i rozwojowej, nie znają arabszczyzny na tyle, by m ó c śledzić n u r t dyskusji, jakie toczą się w s u d a ń s k i c h śro­ dowiskach inteligenckich i w l o k a l n y m świecie p o l i t y k ó w . N a l e ż a ł o b y zatem oczekiwać, że okres po r o k u 1971, t r w a j ą c y do dziś, daje autorowi a r t y k u ł u w i ę c e j satysfakcji. Dowiadujemy się bowiem, że na samym t y l k o uniwersytecie w Chartumie w departamencie antropologii i socjologii pracuje 11 su­ d a ń s k i c h a b s o l w e n t ó w uczelni Zachodu, że liczba s t u d e n t ó w tych dyscyplin do­ chodzi do 200 osób, a departament u m o ż l i w i a i m uzyskanie t y t u ł ó w magistra i do­ ktora antropologii w zakresie rozwoju i socjologii wsi. A n t r o p o l o g i ę w y k ł a d a się t a k ż e w chartumskim oddziale Uniwersytetu Kairskiego i na Uniwersytecie M u z u ł ­ m a ń s k i m , a ponadto na uczelniach Juba i Gezira. Dawnych w y k ł a d o w c ó w z Oksfor­ du zastąpili ich koledzy z Cambridge, a ponadto n a w i ą z a n o kontakty z uniwersy­ tetem w H u l l i w Bergen, konkretnie zaś z t a m t e j s z ą szkołą Fredrika Bartna. Rozpoczął się o d w ó r t od analizy strukturalno-funkcjonalnej. P o d j ę t o p r ó b y w p r o ­ wadzania marksizmu. W miejsce obserwacji t o w a r z y s z ą c e j postanowiono w p r o w a ­ dzać o b s e r w a c j ę i n t e r w e n i u j ą c ą . A u t o r nie pisze niestety, na czym polegają te elementy marksizmu w pracy a n t r o p o l o g ó w , ani też po czyjej stronie i n t e r w e n i u j ą oni o b s e r w u j ą c p o l i t y k ę w ł a d z r e a l i z o w a n ą wobec ich w s p ó ł r o d a k ó w na wsi. T w i e r ­ dzi t y l k o , że antropologia w Sudanie, n i e g d y ś n a r z ę d z i e kolonializmu, została przez rodzimych a n t r o p o l o g ó w p r z e m y ś l a n a na nowo i zmodyfikowana. Cóż, kiedy kolejne ekipy r z ą d z ą c e Sudanem n i e p o d l e g ł y m zdają się zupełnie n i e d o c e n i a ć w a l o r ó w moralnych i kompetencji merytorycznych rodzimych antropo­ logów z Chartumu-. A u t o r y t e t e m w ich oczach nadal się cieszą w y ł ą c z n i e obcy eksperci, przede wszystkim zaś ci, k t ó r z y są c z ł o n k a m i wielonarodowych agencji rozwojowych ONZ. Zdaniem Abdela Ghaffara część tych obcych e k s p e r t ó w to młodzi pracownicy naukowi, k t ó r z y w ten sposób u z y s k u j ą zezwolenie na bada­ nia terenowe w Sudanie, o t r z y m u j ą d o s t ę p do poufnych d o k u m e n t ó w p a ń s t w o ­ w y c h (pilnie s t r z e ż o n y c h wobec a n t r o p o l o g ó w rodzimych) i n a s t ę p n i e piszą swoje dysertacje naukowe, d b a j ą c o w ł a s n e kariery, a nie troszcząc się zbytnio o faktycz­ ne doradztwo. Drudzy, bardziej perfidni, p r z y b y w a j ą do Sudanu niekiedy po raz pierwszy w życiu, lecz z miejsca o d g r y w a j ą r o l ę e k s p e r t ó w . Na pobyt w Sudanie p o ś w i ę c a j ą zwykle zaledwie p a r ę tygodni, d o k o n u j ą p o b i e ż n y c h o b j a z d ó w tereno­ wych, c h ę t n i e w y p o ż y c z a j ą od swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w m a n u s k r y p t y prac. by w k r ó t c e po w y j e ź d z i e do ojczyzny p u b l i k o w a ć w y n i k i swoich domniemanych ba­ d a ń . Z r e g u ł y l o j a l n i w y ł ą c z n i e wobec a n g a ż u j ą c y c h ich agencji m i ę d z y n a r o d o ­ wych, są zupełnie obojętni na interesy ludności lokalnej, w sprawie k t ó r e j zabie­ r a j ą autorytatywnie głos. S u d a ń c z y k przyznaje, że dla owych zagranicznych ekspert ó w - a n t r o p o l o g ó w udział w m i ę d z y n a r o d o w e j ekipie b y w a nawet l u k r a t y w n y , acz z drugiej strony trudno od nich nawet oczekiwać, by ich głos liczył się w sprawie takiego czy innego p r o j e k t u rozwojowego. M i ę d z y n a r o d o w e organizacje a n g a ż u j ą �278 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA w s k ł a d swoich ekip antropologa społecznego t r a k t u j ą c go raczej jako element dekoracyjny, a nie by w y s ł u c h i w a ć jego opinii. J e d y n ą korzyścią z p r z y j a z d ó w cu­ dzoziemskich uczonych b y ł o spopularyzowanie przez nich u m i e j ę t n o ś c i działania w zespołach m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y c h oraz p o d k r e ś l e n i e wagi p r o b l e m ó w rozwojo­ w y c h jako pola d o c i e k a ń antropologicznych. Pozornie jednostronne i utrzymane w przesadnie g w a ł t o w n y m tonie w y s t ą p i e ­ nie Abdela Ghaffara zawiera niestety dużo autentycznych spostrzeżeń, m i m o że autor p o t r a k t o w a ł bardzo tolerancyjnie swoich s u d a ń s k i c h k o l e g ó w . Jego w y s t ą ­ pienie łącznie z poprzednim a r t y k u ł e m d o t y c z ą c y m I n d i i tworzy kompleks zagad­ n i e ń t r u d n y c h do r o z w i ą z a n i a w Trzecim Świecie: niedomogi pospiesznie wyszko­ lonej, rodzimej k a d r y naukowej i niezbyt fortunne poczynania badaczy-obcokrajowców, nie zawsze zgodne z interesami k r a j u , w k t ó r y m prowadzi się te eksploracje. K o l e j n y m , ostatnim w dyskusji przedstawicielem k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się jest Otavio Guilherme Velho z brazylijskiego Universidade Federal do Rio de Janeiro. Z a t y t u ł o w a ł on swój a r t y k u ł Przez okulary Althussera: najnowsza antropologia spo­ łeczna w Brazylii. Z n a k o m i t ą w i ę k s z o ś ć swego w y w o d u poświęca on w p ł y w o w i Louisa Althussera, francuskiego lewicowego antropologa na brazylijskie ś r o d o w i s k o naukowe p o c z y n a j ą c od lat 60-tych. A u t o r a r t y k u ł u wspomina co prawda, że już w r o k u 1933 napisano w B r a z y l i i liczącą się w literaturze ś w i a t o w e j p r a c ę antro­ pologiczną G. Freyre, Casa Grandę e Senzala, lecz Brazylijskie Towarzystwo A n ­ tropologiczne jeszcze w r o k u 1954 liczyło zaledwie 41 członków. W r o k u 1979 licz­ ba ich w z r o s ł a do 408. Nadal na uniwersytetach brazylijskich antropologia społecz­ na tworzy dodatek do w y k ł a d ó w z nauk społecznych i politycznych, natomiast nie stanowi ona o d r ę b n e g o przedmiotu s t u d i ó w . Do p o c z ą t k u lat 60-tych k s z t a ł t tej dyscyplinie w B r a z y l i i nadawali uczeni z USA oraz antropolodzy pochodzenia nie­ mieckiego. "Wśród nich Curt Nimuendajii, k t ó r e g o prawdziwe nazwisko b r z m i a ł o K u r t Unkel. Velho podaje zestaw ilościowy i j a k o ś c i o w y p r o j e k t ó w badawczych o charakterze antropologicznym, jakie realizowane są dziś w Brazylii przez poszcze­ gólne instytucje. 34 dotyczy społeczności plemiennych, 19 m i ę d z y e t n i c z n y e h stbsunk ó w w ś r ó d grup i n d i a ń s k i c h , a dalszych 18 traktuje na temat takich s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h m i ę d z y n i e i n d i a ń s k i m i grupami n a r o d o w o ś c i o w y m i . Dalej 5 p r o j e k t ó w dotyczy zjawiska przesuwania się granic k u l t u r o w y c h , a dalsze 14 brazylijskiego c h ł o p s t w a . 3 projekty realizuje się b a d a j ą c miejskie ruchy społeczne, a 28 z w i ą z a ­ nych jest z r o b o t n i k a m i zurbanizowanych obszarów. 7 p r o j e k t ó w łączy się ze spra­ w ą symboliki narodowej i r y t u a ł u , a 15 poświęcono rozmaitym grupom r e l i g i j n y m . K w e s t i i reprezentacji w społeczeństwie służyć ma 12 p r o j e k t ó w , 9 dotyczy w a r s t w ś r e d n i c h oraz p r o b l e m ó w patologii społecznej, 2 w i ą ż ą się z e t n o d e m o g r a f i ą h i ­ storyczną, 9 natomiast ma za temat a n t r o p o l o g i ę twórczości intelektualnej. Antropo­ logii zdrowia przypisano 4 projekty badawcze, a antropologii o ś w i a t y i w y k s z t a ł ­ cenia 5. Tyleż, to jest 5 p r o j e k t ó w , ma służyć zagadnieniom teorii antropologicz­ nej. 4 Autor, wraz z i n n y m i uczonymi brazylijskimi, k r y t y k u j e tę p r z e s a d n ą d y w e r ­ syfikację t e m a t y c z n ą b a d a ń . Na marginesie tego niezbyt ciekawego w y s t ą p i e n i a , 4 Nie tyle jednak w i n i ć n a l e ż y w takich wypadkach m i ę d z y n a r o d o w e agencje rozwojowe, co miejscowe elity w ł a d z y , nieraz skorumpowane i usiłujące w y k o ­ r z y s t a ć programy rozwojowe dla w ł a s n y c h korzyści. Chodzi o zaspokojenie l o k a l ­ nych ambicji tego czy innego notabla l u b po prostu o użycie zagranicznych ś r o d ­ k ó w finansowych na rzecz p r y w a t n y c h , w p ł y w o w y c h osób. Najczęściej spotyka się jednak sytuacje, w k t ó r e j r z ą d p o s ł u g u j e się zagranicznym ekspertem, aby ten u z a s a d n i a ł takie czy inne sposoby wydatkowania p a ń s t w o w y c h pieniędzy na w ą t ­ pliwe projekty rozwojowe. Z tego rodzaju p r a k t y k a m i stykali się t a k ż e polscy eks­ perci, p r a c u j ą c y z a r ó w n o w Afryce, jak i na B l i s k i m Wschodzie. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 279 o p e r u j ą c e g o m n ó s t w e m aluzji do lokalnych w y d a r z e ń politycznych i n a p i ę ć społecz­ nych, wypadnie z a u w a ż y ć , że w ł a ś c i w i e brak tu jakichkolwiek a k c e n t ó w w obronie brazylijskich społeczności i n d i a ń s k i c h , b ę d ą c y c h ostatnio przedmiotem w y z y s k u i w y w ł a s z c z a n i a . Ten d r a ż l i w y temat dziwnie m a ł o interesuje a n t r o p o l o g ó w b r a ­ zylijskich, s k ą d i n ą d — w ujęciu Velho — r e p r e z e n t u j ą c y c h jakoby bezkompromi­ sowo lewicowe p o g l ą d y społeczne. Zasadniczym problemem, j a k i zdaje się t r a p i ć w s p ó ł c z e s n y c h a n t r o p o l o g ó w z m ó w i ą c e j po angielsku części Kanady, jest b e z p o ś r e d n i e s ą s i e d z t w o ś r o d o w i s k naukowych S t a n ó w Zjednoczonych. I dlatego Gordon Inglis, r e p r e z e n t u j ą c y M e ­ m o r i a ł University of Newfoundland, z a t y t u ł o w a ł swój a r t y k u ł : Ze słoniem w łóżku. Wprawdzie pierwsze regularne w y k ł a d y z antropologii zaczęto j u ż jakoby w r o k u 1857 p r o w a d z i ć na Uniwersytecie w Toronto, lecz jeszcze dziś Kanada żyje w cie­ n i u p o t ę ż n e j metropolii antropologicznej z p o ł u d n i a . Inglis t ł u m a c z y , że p r ę ż n e i atrakcyjne o ś r o d k i antropologiczne S t a n ó w Zjednoczonych, a zwłaszcza u n i w e r ­ sytet w Chicago, p r z y c i ą g a ł y zawsze najaktywniejsze i n d y w i d u a l n o ś c i kanadyjskie w tej dyscyplinie. Do Kanady przybywa na w y k ł a d y w i e l u uczonych a m e r y k a ń ­ skich. Kanadyjscy antropolodzy w o l ą p u b l i k o w a ć w czasopismach a m e r y k a ń s k i c h , p o s i a d a j ą c y c h szerszy zasięg. W k o ń c o w y c h partiach swego w y s t ą p i e n i a Inglis bardzo sceptycznie ocenia przyszłość kanadyjskich o ś r o d k ó w uniwersyteckich i w y ­ k s z t a ł c o n y c h przez nie a n t r o p o l o g ó w . W o wiele trudniejszej niż to sobie w y o b r a ­ ż a n o przed 20 l a t y sytuacji ekonomicznej k r a j u i ś w i a t a antropolodzy m u s z ą w y ­ r a ź n i e określić swoją pozycję w nauce, w s p o ł e c z e ń s t w i e i na r y n k u pracy, by istotnie znaleźć zastosowanie dla zdobytych w trudzie stopni naukowych. T y c h skomplikowanych p r o b l e m ó w zdają się nie p o s i a d a ć antropolodzy K a n a ­ dy f r a n k o f o ń s k i e j , działający w n a j w i ę k s z e j terytorialnie p r o w i n c j i Q u é b e c . Gerald L . Gold z Y o r k University w Toronto i M a r c - A d é l a r d Tremblay z U n i v e r s i t é L a v a l w Q u é b e c t w i e r d z ą , że antropologia w ich części k r a j u rozwija się harmonijnie. N a r o d z i ł a się w latach 50-tych naszego stulecia, w cieniu socjologii. K o l e j n y i m ­ puls rozwojowy o t r z y m a ł a po r o k u 1960, kiedy to zwyciężyła w Kanadzie wschod­ niej idea r ó w n o u p r a w n i e n i a dla ludności m ó w i ą c e j po francusku. W latach 70-tych antropologia w k r o c z y ł a na uniwersytety f r a n k o f o ń s k i e . Obok tradycyjnych z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą Indian p r o w i n c j i Q u é b e c i t r a d y c y j n ą k u l t u r ą francuskich K a n a d y j c z y k ó w , z a c h o w u j ą c y c h sporo r e l i k t ó w z dawnej Europy kontynentalnej, z w r ó c o n o u w a g ę na problemy współczesne, z w i ą z a n e z tak zwanym budowaniem ś w i a d o m o ś c i narodowej. T r o s k ę a u t o r ó w budzi nie tyle problem zatrudnienia a n t r o ­ p o l o g ó w w przyszłości, co w c i ą ż zbyt m a ł y ich w p ł y w na p o l i t y k ę społeczną i go­ s p o d a r c z ą p r o w i n c j i Q u é b e c . W sferach politycznych antropolodzy nadal bowiem d a j ą się d y s t a n s o w a ć l o k a l n y m socjologom... W y s t ą p i e n i e w dyskusji polskich e t n o g r a f ó w , Józefa Burszty i B r o n i s ł a w y K o p ­ c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j , z a t y t u ł o w a n e jest po prostu Etnografia polska po H wojnie światowej. W swoim a r t y k u l e z w r a c a j ą szczególnie u w a g ę na okresy 1948-1950, 1954-1956 oraz na lata po r o k u 1970. Chodzi t u bowiem nie o k r o n i k a r s k i w y w ó d , lecz o zasygnalizowanie p u n k t ó w zwrotnych. Autorzy k r e ś l ą w i ę c najpierw realia powojennej odbudowy dyscypliny, k t ó r ą t a k ż e d o t k n ę ł y liczne straty w w y n i k u w o j n y i okupacji. N a s t ę p i e p r z e d s t a w i a j ą okres narzucania nowego podejścia do b a d a ń i nowej interpretacji. T ł u m a c z ą konsekwencje zmian organizacyjnych dla całej n a u k i polskiej w p o c z ą t k a c h lat 50-tych, a szczególnie dla etnografii i dyscyp­ l i n pokrewnych. Nie cofając się przed k r y t y k ą zjawisk zdecydowanie negatyw­ nych, s t a r a j ą się dostrzec t a k ż e pozytywne efekty nowego podejścia badawczego. P o d k r e ś l a j ą walory szeregu p o w s t a ł y c h w latach 50-tych prac, a r ó w n o c z e ś n i e i stra­ t y w y n i k a j ą c e z okresowych izolacji etnografii polskiej w z g l ę d e m zagranicy. Ob­ szernie o m a w i a j ą zmiany, jakie zaszły w dziedzinie b a d a ń krajowych po r o k u �280 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 1956, oraz odnowienie k o n t a k t ó w zagranicznych, przede wszystkim z antropologicz­ n ą m y ś l ą Zachodu. W s k a z u j ą na p r ó b y reorganizacji k i e r u n k ó w b a d a ń etnogra­ ficznych jako całości, w y m i e n i a j ą n a j w a ż n i e j s z e dziedziny k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce, k t ó r e z n a l a z ł y się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w . Pisząc o instytucjach zajmu­ j ą c y c h się w naszym k r a j u szkoleniem e t n o g r a f ó w , p o d k r e ś l a j ą w a g ę s t u d i ó w tere­ nowych, m a j ą c y c h zawsze u nas poczesne miejsce. C h a r a k t e r y z u j ą c okres po r o k u 1970 autorzy p r z e d s t a w i a j ą t a k ż e polskie osiągnięcia na polu etnografii pozaeuro­ pejskiej w postaci z e s p o ł o w y c h w y p r a w i b a d a ń indywidualnych. Wreszcie piszą 0 najnowszych sporach teoretycznych, s t a n o w i ą c y c h odbicie dyskusji, jakie toczyły się i toczą w antropologicznych i etnograficznych ś r o d o w i s k a c h innych k r a j ó w , przede wszystkim na Zachodzie. Nie o p o w i a d a j ą c się po czyjejkolwiek stronie w tych sporach autorzy k o ń c z ą w y w o d y przypuszczeniem, że najbliższe lata z w e r y f i k u j ą szereg postaw i p o g l ą d ó w , ambicji i p o m y s ł ó w badawczych . Dla nas szczególnie i n t e r e s u j ą c y może b y ć a r t y k u ł o antropologii szwedzkiej. K r a j nam geograficznie bliski, chociaż żyjący od p o k o l e ń w odmiennych w a r u n ­ kach historycznych i politycznych, ma jednak — podobnie j a k i Polska — stare tradycje życia u m y s ł o w e g o . Tak j a k u nas, r ó w n i e ż w Skandynawii z k u l t u r ą l u d o w ą w i ą z a n o w i e l k i e nadzieje i u w a ż a n o j ą nieraz za źródło inspiracji w t w ó r ­ czości narodowej. A u t o r e m a r t y k u ł u 20 lat szwedzkiej antropologii społecznej: 1960-1980 jest pro­ fesor uniwersytetu sztokholmskiego, jeden z i n i c j a t o r ó w dyskusji, U l f Hannerz. Okazuje się, że jeszcze w latach 20-tych naszego w i e k u zaledwie 7 e t n o g r a f ó w pra­ cowało w Szwecji na p e ł n y c h etatach. D y s c y p l i n ą t ą i n t e r e s o w a ł a się t y l k o garstka ludzi. W y k ł a d y z etnografii prowadzili pracownicy muzeum w Sztokholmie i Goteborgu. Jeszcze w latach 60-tych nadal na uniwersytecie sztokholmskim etnografię w y k ł a d a l i muzealnicy, na ogół o g r a n i ą c z a j ą c się do obszernego komentarza w czasie demonstracji o b i e k t ó w zabytkowych. Obecnie, w połowie lat 80-tych, dyscyplina ta zatrudnia na p e ł n y c h etatach lub w n i e p e ł n y m wymiarze godzin 25 pracowni­ k ó w naukowych. Na czele o ś r o d k ó w uniwersyteckich w Sztokholmie, Goteborgu 1 Uppsali stoją profesorowie. P a r ę inych u n i w e r s y t e t ó w , a w ś r ó d nich uniwersytet w L u n d zaczęło oferować regularne studia z zakresu antropologii społecznej. Pierwotnie p o s ł u g i w a n o się wymiennie t e r m i n a m i „ e t n o g r a f i a " i „etnologia", przy czym popularniejszy był ten pierwszy. Ł ą c z y ł on zagadnienia rodzimej k u l ­ t u r y z podobnymi problemami k u l t u r pozaeuropejskich oraz zjawiskami badany­ m i przez a r c h e o l o g ó w nie i n t e r e s u j ą c y c h się ś w i a t e m antycznym. Niekiedy sto­ sowano też o k r e ś l e n i e „folk l i v " na etnografię k r a j o w ą i w y r ó ż n i a n o e t n o g r a f i ę „ogólną", p o r ó w n a w c z ą . Z dala trzymano się od socjologii, k t ó r a z a j m o w a ł a się za­ gadnieniami współczesnego s p o ł e c z e ń s t w a szwedzkiego. Po I I wojnie ś w i a t o w e j na f a l i licznych w y j a z d ó w S z w e d ó w do k r a j ó w anglosaskich r o ś n i e fascynacja t a m ­ tejszą a n t r o p o l o g i ą społeczną, a zarazem rodzi się sprzeciw wobec dotychczas u p r a ­ wianej etnografii, k t ó r a i n t e r e s o w a ł a się bardziej w y t w o r a m i r ą k ludzkich niż sa­ m y m człowiekiem. Lata sześćdziesiąte to wzrost z a i n t e r e s o w a ń problemami w s p ó ł ­ czesnego Trzeciego Ś w i a t a , rozluźnienie w i ę z ó w łączących o ś r o d k i akademickie z m u ­ zeami i modyfikacja s t u d i ó w uniwersyteckich. Wtedy wprowadzony zostaje t e r m i n „antropologia społeczna" l u b „ k u l t u r o w a " . Ferment w naukach społecznych nie o g r a n i c z a ł się zresztą t y l k o do etnografii i antropologii. Pod w p ł y w e m a m e r y k a ń s k i c h w z o r ó w r o z w i n i ę t o badania socjolo­ giczne. A l e stosunkowo r y c h ł o pojawia się k r y t y k a k w a n t y t y w n y c h metod socjo5 5 Autorzy szkicu opolskich ś r o d o w i s k a c h badawczych nie mogli u w z g l ę d n i ć Z a k ł a d u Antropologii Społecznej I n s t y t u t u Socjologii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń ­ skim w K r a k o w i e , gdyż jednostka o tej nazwie została wydzielona j u ż po napisa­ niu artykułu. �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 281 logów, k t ó r y m zarzuca się zbyt male zainteresowanie realiami życia. Na p r z e ł o ­ mie lat 60-tych i 70-tych młodzi badacze w studiach nad s p o ł e c z e ń s t w e m szwedz­ k i m w p r o w a d z a j ą coraz szerzej m e t o d ę obserwacji t o w a r z y s z ą c e j . Coraz popular­ niejsze s t a j ą się t a k ż e h a s ł a populistyczne w z y w a j ą c e do „spojrzenia z dołu", czyli z perspektywy szarego obywatela. T a k ż e i „folk l i v " rozszerza swoje zain­ teresowania na zjawiska współczesne. Antropologia szwedzka z kolei oprócz spo­ ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich zajmuje się problemami r o d z i m y m i . Wciąż jednak w i ę z y z socjologią s ą l u ź n e . F a k t u t r z y m y w a n i a się barier m i ę d z y poszczególnymi dyscyplinami autor a r t y k u ł u t ł u m a c z y dążnością do możliwie d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w . Szwedzcy antropolodzy w pierwszym rzędzie i n t e r e s u j ą się k r a j a m i Trzeciego Ś w i a t a , b a d a j ą ich procesy rozwoju, lokalne u k ł a d y sił, n i e r ó w n o ś c i społeczne, za­ leżności w strukturach społecznych, politycznych i gospodarczych. Z a j m u j ą się czę­ sto m n i e j s z o ś c i a m i n a r o d o w y m i . W problematyce krajowej nieraz pasjonuje ich zjawisko n a p ł y w u do Szwecji mas obcych r o b o t n i k ó w i ich rodzin, co rodzić za­ czyna nie znane dawniej w t y m k r a j u uczucia ksenofobii. S p o ś r ó d k r a j ó w r o z w i ­ j a j ą c y c h się Szwedzi m i e l i swój najliczniejszy udział jako konsultanci p r o j e k t ó w rozwojowych i badacze w Afryce Wschodniej. Nie p o s i a d a j ą c w i e l k i c h , starych t r a d y c j i antropologicznych r o z w i n ę l i Szwedzi zainteresowania społecznościami c h ł o p s k i m i i m i e j s k o - p r z e m y s ł o w y m i , stosunkowo mniej z a j m u j ą c się a n a l i z ą k u l t u r m a ł y c h , izolowanych grupek etnicznych. Hannerz polemizuje z zarzutami pod adresem uczonych szwedzkich, że w sposób ciasny t r z y m a j ą się f a k t ó w , s t r o n i ą od w a r t o ś c i o w a n i a i najlepiej czują się w suchej, sformalizowanej metodologii. Dowodzi, że w ł a ś n i e antropolodzy w jego k r a j u chyba w y ł a m u j ą się z tego stereotypu. Oni w k a ż d y m razie p r z e j a w i a j ą o wiele więcej indywidualizmu niż uczeni innych dyscyplin, p e n e t r u j ą c tematy obce, dla innych nowe, a nawet nieco ryzykowne. A u t o r a r t y k u ł u przyznaje, że n a j w i ę k s z y w p ł y w na a n t r o p o l o g i ę s z e w d z k ą m a ­ j ą kraje anglosaskie, aczkolwiek ostatnio szybko r o ś n i e zainteresowanie „ a l t e r n a t y ­ w ą f r a n c u s k ą " . Z n a j o m o ś ć francuzczyzny była w Szwecji zbyt znikoma, a ż e b y po­ przednio Francja mogła d o s t a r c z a ć w z o r ó w . Twierdzi dalej, że szwedzkie o ś r o d k i naukowe s t a r a j ą się u t r z y m y w a ć k o n t a k t y bynajmniej nie w y ł ą c z n i e z k r a j a m i „ c e n t r u m " . Wymienia p r z y b y s z ó w z K e n i i , I n d i i , Meksyku, w s p o m i n a j ą c o najnow­ szych stosunkach n a w i ą z y w a n y c h z P o l s k ą i T u r c j ą . Zwraca u w a g ę na k o n t a k t y z uczonymi innych k r a j ó w skandynawskich, chociażby pod k ą t e m z a i n t e r e s o w a ń społecznościami w i e j s k i m i . Przyznaje, że nowoczesna antropologia S k a n d y n a w ó w zrodziła się wcześniej w Norwegii, w Bergen, acz p o g l ą d y Bartha nie z d o b y ł y w Szwecji zbyt w i e l u n a ś l a d o w c ó w . K o ń c z ą c swoje w y s t ą p i e n i e Hannerz —• podobnie j a k jeden z K a n a d y j c z y k ó w — pesymistycznie ocenia możliwości k a r i e r y dla m ł o d y c h a n t r o p o l o g ó w . W i d z i szereg t r u d n o ś c i ekonomicznych. Ponadto przewiduje, że pozaeuropejskie kraje Trzeciego Ś w i a t a coraz częściej zaczną się z a m y k a ć dla europejskich a n t r o p o l o g ó w jako pole obserwacji naukowych. Przypuszcza, że w przyszłości antropologia musi zająć się j u ż chociażby z tej przyczyny s p o ł e c z e ń s t w a m i w ł a s n y c h k r a j ó w . W p o s ł o w i u z a t y t u ł o w a n y m Widok z centrum George W. Stocking Jr. z U n i ­ versity of Chicago usiłuje u s y s t e m a t y z o w a ć to, co powiedzieli autorzy poszczegól­ nych w y s t ą p i e ń . Stara się też w sposób ogólny n a k r e ś l i ć e w o l u c j ę sytuacji, w k t ó ­ rej działała i działa antropologia ś w i a t o w a . Jego zdaniem e u r o - a m e r y k a ń s k i e fascy­ nacje k u l t u r a m i „ i n n y c h " m i a ł y zawsze ideologiczny charakter. „ I n n i " b y l i przecież eksploatowani, w i ę c uczonych X V I I I i X I X w . niejednokrotnie obciążał b a g a ż rasis­ t o w s k i : „ w i a r a w niższość i n n y c h " . Lecz stopniowo w i e l u a n t r o p o l o g ó w poczęło się u w a ż a ć za przyjaciół „dzikich", k t ó r y c h m a ł e , izolowane skupiska badali jako ele­ menty tworzonego n a s t ę p n i e obrazu k u l t u r y . Ta liberalna, reformistyczna, antyeu- �282 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA ropocentryczna antropologia była a l t e r n a t y w ą w i e l k i c h p r z e w r o t ó w . Nie kwestiono­ w a ł a dominacji kolonialnej, a nawet ją p o n i e k ą d p o p i e r a ł a . Kres temu położyła epoka dekolonizacji. Wtedy h a m l e t y z u j ą c y m antropologom zadano obcesowe p y t a ­ nie, po czyjej w ł a ś c i w i e stronie działają. N a s t ą p i ł zmierzch b a d a ń m a ł y c h , izolowa­ nych grup. Zaatakowano synchroniczny funkcjonalizm s t r u k t u r a l n y . Zaczęto bada­ nia w i e l k i c h , licznych społeczności, m a j ą c y c h ambicje tworzenia n a r o d ó w . Wzrosło znaczenie historii. W antropologii anglosaskiej pojawia się marksizm. K r y z y s do­ tychczasowej antropologii rodzi pytania: czym antropologia jest i czym b y ć p o w i n ­ na. A m e r y k a ń s k i uczony twierdzi, że zasadniczą cechą antropologii peryferyjnych jest rola „ b u d o w n i c z y c h narodu". Antropologie te, w p r z e c i w i e ń s t w i e do o ś r o d k ó w centralnych, w c i ą ż obcinających kupony z kolonialnej przeszłości, nie m a j ą jeszcze ustabilizowanej pozycji we w ł a s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h . O d r z u c i ł y one statyczny mo­ del synchronicznych b a d a ń na rzecz dynamicznego, prognozującego, utylitarnego. Charakteryzuje te antropologie bliskie s ą s i e d z t w o z socjologią, nawet wtedy, gdy z n i ą nie k o n k u r u j ą o status społeczny i poparcie r z ą d o w e . Antropolodzy z k r a j ó w Trzeciego Ś w i a t a b a d a j ą swoich „ i n n y c h " p a t r z ą c na nich z góry, a nie p r z y j m u ­ jąc ich p e r s p e k t y w ę „od d o ł u " drabiny społecznej. M a j ą c na ogół mocne p o w i ą z a ­ nia z n o w y m i s t r u k t u r a m i w ł a d z y gotowi są „ i n n y c h " nie t y l k o o b s e r w o w a ć , ale i zmieniać. Ta nowa, i n t e r w e n i u j ą c a postawa zmienia zasadnicze założenia badaw­ cze antropologa peryferyjnego obszaru. Konkluzja jest jednak dość z a s k a k u j ą c a . Stocking twierdzi, że mimo bardziej relewantnych n i ż dawne b a d a ń uprawianych przez antropologie peryferyjne ich ś r o ­ dowiska naukowe nadal nie u z y s k a ł y zbyt mocnej pozycji w swoich społeczeń­ stwach i w oczach swoich r z ą d ó w . W gruncie rzeczy cierpią one na te same bo­ lączki, na jakie u s k a r ż a się w i e l u uczonych z „ c e n t r u m " . Dyskusja „ E t n o s u " , j a k k a ż d a dyskusja o tak szerokim zakresie tematycznym i zasięgu ś w i a t o w y m , może budzić szereg zastrzeżeń. Rodzi się w i ę c zarzut repre­ z e n t a t y w n o ś c i . Stocking g o t ó w jest nawet t w i e r d z i ć , że dyskutanci w y w o d z ą się z lokalnego establiszmentu naukowego, co daje obraz jednostronny. Takie zarzuty jednak do niczego nie p r o w a d z ą , gdyż zawsze ktoś k a ż e nam d o m y ś l a ć się j a k i e j ś „milczącej większości", k t ó r a będzie miała rzekomo zdanie odmienne. Natomiast z a s t r z e ż e n i e musi chyba w z b u d z i ć z u p e ł n y b r a k w dyskusji a n t r o p o l o g ó w i etnogra­ fów niemieckich. P o m i n i ę c i e c a ł k o w i t e w dyskusji tego ś r o d o w i s k a stwarza sytua­ cję niemal k a r y k a t u r a l n ą . Nie inaczej w y g l ą d a brak — oprócz P o l a k ó w — i n ­ nych e t n o g r a f ó w i t e o r e t y k ó w k u l t u r y z Europy ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j . N a l e ż y się o b a w i a ć , że zestaw d y s k u t a n t ó w dobierano przypadkowo. Ciekawy s k ą d i n ą d model „ c e n t r u m - p e r y f e r i e " niezbyt chyba nadaje się do zademonstrowania na p r z y k ł a d a c h t a k przemieszanych geograficznie i kulturowo. Inaczej będzie rzecz w y g l ą d a ł a w k r a ­ jach, gdzie z przyczyn z r o z u m i a ł y c h ś r o d o w i s k a uczonych są cienką, niemal za­ l ą ż k o w ą w a r s t e w k ą w społeczeństwie, a z u p e ł n i e inaczej tam, gdzie k r a j posiada stare, ugruntowane t r a d y c j ą k r ę g i uniwersyteckie. Sztuczne łączenie wypowiedzi z o b s z a r ó w Trzeciego Ś w i a t a z w y s t ą p i e n i a m i E u r o p e j c z y k ó w czy K a n a d y j c z y k ó w co n a j w y ż e j obraz zaciemnia. Widzimy to w y r a ź n i e w wypowiedzi autora posłowia, k t ó r y zdaje się nie dostrzegać, że idea „ b u d o w a n i a n a r o d ó w " ma w Europie k o n ­ tynentalnej stosunkowo s t a r ą t r a d y c j ę w ś r ó d badaczy k u l t u r y , aczkolwiek nie na­ zywali oni w t e d y siebie „ a n t r o p o l o g a m i " . Z a u w a ż m y jednak, że organizatorami dyskusji b y l i Szwedzi, k t ó r z y od w i e k ó w nie mieli p o w o d ó w do obaw o s w ó j byt narodowy, a podsumowanie zaproponowano A m e r y k a n i n o w i . Uderza pewien k o n ­ trast m i ę d z y a r t y k u ł e m P o l a k ó w , a r e s z t ą d y s k u t a n t ó w . W ł a ś c i w i e wszyscy prócz naszych r o d a k ó w p r e z e n t u j ą okres, w k t ó r y m albo w ogóle r o d z ą się badania a n ­ tropologiczne w ich krajach niejako „ n a surowym korzeniu", albo też w sposób �283 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA zdecydowany w y o d r ę b n i a się swoisty rodzaj podejścia badawczego i interpretacji, zwany „ a n t r o p o l o g i c z n y m " . W w y s t ą p i e n i u polskim czytamy t y l k o o tragicznej, bo­ lesnej przerwie w u p r a w i a n i u etnografii w okresie I I w o j n y ś w i a t o w e j . A r t y k u ł m ó w i o podjęciu działalności po wojnie, o w i e l u zmianach, o dyskusjach, lecz nie o j a k i m ś kategorycznym zerwaniu. Uogólniające wnioski, j a k i c h d o k o n a ł w z g l ę d e m sytuacji polskiej etnografii S t o c k i n g , są raczej w y n i k i e m nieporozumienia, acz­ k o l w i e k s t a n o w i ą dla nas s y g n a ł ostrzegawczy, że tak nas „ c e n t r u m " widzi. A przy­ najmniej widzieć może. J e d n ą z mocniejszych stron dyskusji — oprócz przedstawie­ nia prowokacyjnego modelu centrum i peryferii oraz n a k r e ś l e n i u a u t o r ó w antro­ pologii centralnych — jest chyba zestaw p r o b l e m ó w , j a k i m i żyją uczeni w r ó ż ­ nych ś r o d o w i s k a c h ś w i a t a . Dla mnie osobiście najbardziej i n t e r e s u j ą c y m b y ł d w u ­ głos Hindusa i Araba s u d a ń s k i e g o . Musimy sobie jednak u ś w i a d o m i ć , że czas, przynajmniej w n i e k t ó r y c h częściach naszego globu, p ł y n i e szybko i że to, o czym czytamy w dyskusji sprzed 3-4 lat, już staje się t u i ówdzie zaledwie h i s t o r i ą nauki. Leszek Dzięgiel 6 J O H N S. M B I T I , A F R Y K A Ń S K I E R E L I G I E I F I L O Z O F I A (tytuł o r y g i n a ł u : African Religions and Philosophy), Warszawa 1980, I n s t y t u t Wydawniczy P A X , t ł u m . K r y s t y n a W i e r c i e ń s k a , ss. 363 John S. M b i t i — profesor teologii, a jednocześnie rdzenny A f r y k a ń c z y k uro­ dzony i wychowany w K e n i i , autor Concepts of God in Africa (London—New Y o r k 1970), w pracy Afrykańskie religie i filozofia przedstawia obraz duchowej k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w Czarnego L ą d u , t r a k t u j ą c człowieka jak homo religiosus . Dzięki te­ m u pogłębia n a s z ą z n a j o m o ś ć samego człowieka, a zarazem — w i e d z ę o faktach i przeżyciach religijnych. Zadaniem autora jest „nie t y l k o badanie w i e r z e ń doty­ c z ą c y c h Boga i istot duchowych, lecz t a k ż e religijnych dziejów jednostki od okresu p o p r z e d z a j ą c e g o moment urodzenia do okresu po jego fizycznej śmierci oraz bada­ nie ludzi odpowiedzialnych za formalne r y t u a ł y i ceremonie" (s. 18). 1 6 W e d ł u g Stockinga „ a n t r o p o l o g i a polska" r e p r e z e n t o w a ł a cechy „ h e g e m o n i c z n y c h " w p ł y w ó w radzieckich w okresie forsowania ortodoksyjnego marksizmu lat 50-tych, podobnie j a k inne z omawianych w dyskusji k r a j ó w p o z o s t a w a ł o pod hegemonicznym w p ł y w e m n a u k i USA, A n g l i i i Francji. Dalej dowiadujemy się, że z a r ó w n o Szwedzi, j a k Polacy u t w o r z y l i ś r o d o w i s k a naukowe „ w t ó r n i e metropoli­ talne". A m e r y k a n i n zastanawia się, czy polskiej „ a n t r o p o l o g i i " (naturalnie w c i ą ż myśli o naszej etnografii) nie zaliczyć do „ k o l o n i a l n e j " z uwagi na w y ż e j wspo­ mniany okres b ł ę d ó w i w y p a c z e ń . Polskie ś r o d o w i s k o badawcze dlatego wydaje m u się p o n i e k ą d bliskie szwedzkiemu, że ani u nas, ani u nich nie prowadzili ba­ d a ń terenowych jacyś obcokrajowcy. Oraz dlatego, że i Szwedzi, i Polacy za­ interesowali się badaniami zamorskimi. Etnografia polska służy dalej Stockingowi t y l k o po to, by t r a k t o w a ć j ą jako p r z y k ł a d o w y w y j ą t e k od r e g u ł y : nigdzie m a r k ­ sizm nie zapuścił p o w a ż n i e j s z y c h korzeni w dociekaniach antropologicznych z w y ­ j ą t k i e m p r ó b jego forsowania w naszym k r a j u do r o k u 1956. Potem zresztą, już to na f a l i liberalizacji k o n t a k t ó w naukowych, a już to d r o g ą fascynacji o ś r o d k a m i Zachodu, n a s t ą p i ł o u nas skierowanie uwagi na a n g l o - a m e r y k a ń s k i e i francuskie centrum. Polacy nie okazali się zatem zbyt oryginalni i poszli ś l a d e m innych o ś r o d k ó w peryferyjnych. T a k ż e ich utyskiwania na zbyt m a ł ą „rolę e t n o g r a f ó w w p a ń s t w o w e j polityce k u l t u r a l n e j " w p o r ó w n a n i u z socjologami s t a n o w i ą t y l k o głos w chórze n a r z e k a ń a n t r o p o l o g ó w r ó ż n y c h nacji peryferyjnych, sfrustrowanych sukcesami i koneksjami ich k o l e g ó w u p r a w i a j ą c y c h socjologię. A m e r y k a n i n nie usiłuje b y ć j a k o ś szczególnie uszczypliwym w z g l ę d e m naszych ś r o d o w i s k nau­ kowych. Co n a j w y ż e j posądzić go m o ż n a o u p r o s z c z o n ą wizję. A t a k ż e podejrze­ wać, że jego s ą d y m o g ą być r ó w n i e ż i wobec innych k r a j ó w niezbyt trafne. Por. np. Z. J. Z d y b i c k a, Człowiek i religia, L u b l i n 1978, s. 16. 1 �284 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA M b i t i u w a ż a , że w Afryce nie ma ludzi pozbawionych życia religijnego ponie­ w a ż : „ K a n o n y r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h wpisane s ą wszędzie w życie w s p ó l n o t y [...], a p r z y n a l e ż n o ś ć ta wymaga uczestniczenia w wierzeniach, ceremoniach, r y t u a ł a c h i uroczystościach tejże w s p ó l n o t y . Jednostka nie może o d e r w a ć się od r e l i g i i swojej grupy, bo w ten sposób o d d z i e l a ł a b y się od w ł a s n y c h korzeni, w ł a s n e g o podłoża, w ł a s n e g o u k ł a d u b e z p i e c z e ń s t w a , od więzi k r w i i od całej grupy tych, k t ó r z y u ś w i a ­ d a m i a j ą m u jego w ł a s n ą egzystencję. [...] T a k w i ę c wyzbycie się religii to w y ł ą c z e ­ nie się z całego życia społecznego" (s. 16-17). A u t o r w i d z i różnicę p o m i ę d z y spojrzeniem na problem r e l i g i i i filozofii afry­ k a ń s k i e j w e w s p ó ł c z e s n y c h tendencjach n a u k i propagowanych przez ludzi b i a ł y c h a A f r y k a ń c z y k ó w . P o d k r e ś l a , że „ i n n y sposób badania r e l i g i i i filozofii A f r y k i r e ­ p r e z e n t u j ą uczeni a f r y k a ń s c y , k t ó r z y p o d e j m u j ą jeden temat i b a d a j ą go d o g ł ę b ­ nie w k o n t e k ś c i e ludu, do k t ó r e g o należą. To r ó w n i e ż ma o g r o m n ą w a r t o ś ć , ponie­ w a ż badania s k u p i a j ą się na danym temacie, k t ó r y jest opisywany przez d o ś w i a d ­ czenie i rozumienie A f r y k a n i n a . W t y m w y p a d k u jedna z g ł ó w n y c h korzyści w y ­ nika stąd, że uczeni znają j ę z y k i ludzi od w e w n ą t r z , a nie z e w n ą t r z " (s. 29). K s i ą ż k a ta stanowi studium u m y s ł o w o ś c i i w i e r z e ń l u d ó w A f r y k i . A u t o r wska­ zuje w n i m , że religia dla A f r y k a ń c z y k a jest cechą najistotniejszą, n a l e ż ą c ą do jego natury. Pojawia się ona nie t y l k o ze w z g l ę d u na okoliczności n a t u r y biologicznej, ale przede wszystkim — na u w a r u n k o w a n i a społeczne, t r a d y c j ę oraz o k r e ś l o n e m i e s z k a ń c o m Czarnego L ą d u stanowisko w przyrodzie i z w i ą z a n e z t y m zagrożenie. „Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h w s z e c h ś w i a t ma charakter religijny. Natura w najszer­ szym rozumieniu tego słowa nie jest pustym, bezosobowym przedmiotem l u b zja­ w i s k i e m — ma znaczenie religijne. [...] Dla l u d ó w a f r y k a ń s k i c h ten r e l i g i j n y cha­ rakter w s z e c h ś w i a t a nie jest a k a d e m i c k ą tezą; jest empirycznym d o ś w i a d c z e n i e m , k t ó r e osiąga swój szczyt w aktach k u l t u " (s. 81). Z w y w o d ó w autora w y n i k a , że życie religijne p r z y s ł u g u j e człowiekowi z na­ t u r y . Nie m o ż n a się z t y m zgodzić, życie religijne bowiem nie jest czynnikiem k o n ­ s t y t u t y w n y m człowieka, ale t y l k o jego p r e d y s p o z y c j ą . J. S. M b i t i ujmuje zagadnienie ukazane w książce w sposób opisowy i w y j a ś ­ niający, z e s t a w i a j ą c i p o r ó w n u j ą c ze sobą elementy reprezentatywne dla r e l i g i i a f r y k a ń s k i c h z obszaru całej A f r y k i . P o s t ę p o w a n i e badawcze Mbitiego jest k o n ­ sekwentne w stosunku do przyjętej tezy, że religia u A f r y k a ń c z y k ó w t k w i w ich c a ł y m systemie istnienia. „Religijność A f r y k a n ó w jest powszechnie znana, a k a ż d y l u d a f r y k a ń s k i ma swój w ł a s n y system religijny, u k ł a d w i e r z e ń i p r a k t y k . Religia tak bardzo przenika wszystkie dziedziny życia, że nie zawsze jest ł a t w e l u b m o ż ­ l i w e j e j w y o d r ę b n i e n i e . Tak w i ę c , badanie a f r y k a ń s k i c h s y s t e m ó w religijnych sta­ je się ostatecznie badaniem samych l u d ó w i całej złożoności ich życia tradycyjnego i w s p ó ł c z e s n e g o " (s. 15). M a j ą c to na uwadze, autor r o z w a ż a r ó ż n e religie w kate­ goriach p o d o b i e ń s t w i różnic, by w ten sposób p o k a z a ć ogólny obraz tego zagad­ nienia w Afryce. P r z y j ę t a przez Mbitiego metoda jest trafna, tak obszerny m a t e r i a ł trudno bowiem p o r z ą d k o w a ć inaczej, by nie w d a r ł się chaos. Istotne dla w y j a ś n i e n i a religijności A f r y k a ń c z y k ó w jest pojęcie czasu. Odpo­ wiednie pojmowanie tego słowa przez czytelnika jest dla Mbitiego bardzo w a ż n e , gdyż stanowi ono klucz do zrozumienia r e l i g i i i filozofii a f r y k a ń s k i e j . „Mój sposób ujęcia w tej książce polega na t r a k t o w a n i u r e l i g i i jako zjawiska ontologicznego z pojęciem czasu jako p o j ę c i e m k l u c z o w y m dla choć częściowego zrozumienia r e ­ l i g i i i filozofii A f r y k i . Nie u t r z y m u j ę , że pojęcie czasu w y j a ś n i a wszystko, ale jes­ tem przekonany, że przyczynia się do zrozumienia przedmiotu, i jeśli zrozumiemy go choć w części, to rezultat naszych w y s i ł k ó w i t a k przekroczy nasze oczeki­ w a n i a " (s. 30). 2 2 Por. np. E. G i 1 s o n, Elementy s. 37-78. filozofii chrześcijańskiej, Warszawa 1965, �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 285 Autor p o d k r e ś l a w a g ę czasu, p o n i e w a ż : „Pojęcie czasu może b y ć pomocne w w y j a ś n i e n i u w i e r z e ń , postaw, p r a k t y k i w ogóle sposobu życia l u d ó w a f r y k a ń ­ skich nie t y l k o w u k ł a d z i e t r a d y c y j n y m , ale i t a k ż e w sytuacji w s p ó ł c z e s n e j " (s. 33). Czym w i ę c jest czas? W koncepcji klasycznej (np. arystotelesowskiej) — m i a ­ r ą zmian. Podobnie dla A f r y k a ń c z y k ó w , jest on „ u k ł a d e m w y d a r z e ń , k t ó r e m i a ł y miejsce, k t ó r e dzieją się teraz, i tych, k t ó r e m a j ą n a s t ą p i ć w najbliższej przy­ szłości" (s. 33). J. S. M b i t i u w a ż a , że problem r e l i g i i w Afryce nigdy d o t ą d nie b y ł badany w ł a ś c i w i e , a to ze w z g l ę d u na niedostrzeganie znaczenia czasu w tej kulturze. Czas jest dla autora „ t y m , co jest teraźniejszością, i co jest przeszłością. Jest on ruchem raczej «do t y ł u » niż «do przodu», a ludzie z w r a c a j ą swe m y ś l i nie k u rze­ czom p r z y s z ł y m , ale głównie k u temu, co się już w y d a r z y ł o . Ta orientacja czasu, u j ę t a dwoma g ł ó w n y m i w y m i a r a m i — teraźniejszości i przeszłości — dominuje w a f r y k a ń s k i m rozumieniu jednostki, w s p ó l n o t y i w s z e c h ś w i a t a , k t ó r e tworzy pięć kategorii ontologicznych" (s. 33-34). Wspomniane kategorie to: 1. Bóg, 2. Duchy, 3. Człowiek, 4. Z w i e r z ę t a i rośliny, 5. Zjawiska i przedmioty pozbawione życia. Autor k o n c e n t r u j ą c się na tych kategoriach omawia n a t u r ę religijną, k u l t y , f u n k ­ cje ż y w y c h i u m a r ł y c h oraz znaczenie z w i ą z a n y c h z n i m i r y t u a ł ó w , p o d a j ą c jedno­ cześnie ciekawe p r z y k ł a d y . Pokazuje r ó w n i e ż zmiany zachodzące we w s p ó ł c z e s n e j kulturze a f r y k a ń s k i e j . „Współczesne zmiany w Afryce n a ł o ż y ł y się na społeczności z n a t u r y religijne i same ulegają w p ł y w o m owej tradycyjnej religijności" (s. 268). J. S. M b i t i zwraca głównie u w a g ę na r e l i g i j n y aspekt zmian, przy czym z m i a n ę rozumie jako wkroczenie nowego p o r z ą d k u w stary, a f r y k a ń s k i — już zaakcepto­ w a n y ład. Prezentowana k s i ą ż k a jest pozycją g o d n ą uwagi z a r ó w n o ze w z g l ę d u na poru­ s z a n ą p r o b l e m a t y k ę i sposób jej ujęcia, j a k i na jej solidne przygotowanie. K a ż d y rozdział zawiera obszerne przypisy, w k t ó r y c h autor podaje g ł ó w n e źródła swoich informacji. Zamieszcza r ó w n i e ż b o g a t ą bibliografię z a w i e r a j ą c ą p r a c ę w i e l u auto­ r ó w zagranicznych. Zamieszczono też w k s i ą ż c e n i e w i e l k i wykaz prac a u t o r ó w p o l ­ skich. Na k o ń c u k s i ą ż k i jest t e ż indeks nazw i nazwisk, indeks l u d ó w i j ę z y k ó w a f r y k a ń s k i c h oraz lista plemion i grup plemiennych cytowanych w tekście. J. S. M b i t i jest w swej pracy na w p ó ł teologiem, a na w p ó ł etnologiem. Sto­ suje t e r m i n o l o g i ę z pogranicza tych d w ó c h dyscyplin. Teologia jednak — rozumia­ na jako refleksja nad r z e c z y w i s t o ś c i ą n a d p r z y r o d z o n ą — jest zasadniczym sposobem patrzenia autora na problem religijności a f r y k a ń s k i e j . A u t o r stara się przy t y m p a t r z e ć na omawiany przez siebie problem w sposób obiektywny, a nie przez p r y z ­ mat w ł a s n y c h p r z e k o n a ń . M b i t i bada rzeczywisty stan religijności a f r y k a ń s k i e j w aspekcie k u l t u r o w y m , u w z g l ę d n i a j ą c jednak w d u ż y m stopniu znaczenie f a k t ó w społecznych. Dzięki temu u m i e j ę t n i e potrafi p o w i ą z a ć fakty k u l t u r o w e w z r o z u m i a ł e dla czytelnika całości. Z k s i ą ż k ą t ą w a r t o się zapoznać, gdyż wzbogaca n a s z ą w i e d z ę o Czarnym L ą ­ dzie, zwłaszcza zaś — o jego duchowości. Warto ją polecić w szczególności t y m , k t ó r y c h interesuje religia i k u l t u r a a f r y k a ń s k a . Maria Idźkowska WALERIAN z n a ń 1983. SOBISIAK, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Po­ K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest owocem n i e z w y k ł e g o przedsięwzięcia badawczego, nie m a j ą c e g o analogii we w s p ó ł c z e s n y m dorobku etnografii polskiej, j a k i nauk pokrewnych. A u t o r jej rozpoczął w 1968 r „ na w ł a s n ą r ę k ę i przy użyciu w ł a s n y c h ś r o d k ó w finansowych oraz pomocy osób p r y w a t n y c h z a g r a n i c ą , badania nad k u l - �286 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA t u r ą zbiorowości polonijnych w Europie Zachodniej i k o n t y n u o w a ł je systema­ tycznie przez 15 lat, nadal w p o j e d y n k ę , choć później j u ż przy finansowej pomocy macierzystego uniwersytetu oraz K o m i t e t u B a d a ń Polonii P A N . W ciągu t y c h l a t d o t a r ł do r ó ż n y c h ś r o d o w i s k w y c h o d ź c ó w polskich i ich p o t o m k ó w w 12 p a ń s t w a c h (Austria, R F N , B e r l i n Zach., Szwajcaria, Włochy, Francja, Belgia, Holandia, L u k ­ semburg, W. Brytania, Dania i Szwecja), p r z e p r o w a d z i ł około 600 w y w i a d ó w z do­ b r a n y m i osobami, w e d ł u g kwestionariusza z a w i e r a j ą c e g o kilkaset p y t a ń , a w k i l ­ kunastu miejscowościach p r z e p r o w a d z i ł badania ankietowe. W ciągu kilkudziesięciu tygodni swych b a d a ń terenowych d o k o n y w a ł obserwacji setek r ó ż n y c h sytuacji i zdarzeń, uczestnicząc w zebraniach i uroczystościach, w imprezach k u l t u r a l n y c h i lekcjach szkolnych, w p r y w a t n y c h przyjęciach i rozmowach. M u s i a ł się p o s ł u g i ­ w a ć pomocniczo k i l k o m a j ę z y k a m i obcymi, w t y m zwłaszcza niemieckim, francus­ k i m i angielskim, a w paru innych przynajmniej biernie się o r i e n t o w a ć . Szczęśliwie s p o t y k a ł wszędzie, j a k p o d k r e ś l a we w s t ę p i e , ż y w e i życzliwe zainteresowanie ze strony badanych ś r o d o w i s k i osób, k t ó r e „chętnie i w bardzo rzetelny sposób dzie­ liły się swoimi s p o s t r z e ż e n i a m i " (s. 10), u d o s t ę p n i a ł y też źródła pisane i fotografie. P r z e w e r t o w a ł też dziesiętki r o c z n i k ó w r ó ż n y c h pism polonijnych. W pracy tej nie m i a ł w ł a ś c i w i e p o p r z e d n i k ó w . Wprawdzie literatura dotycząca polskiego w y c h o d ź s t w a w Europie, przytoczona w książce, może uchodzić za obfitą, ale dotyczy ona głównie historii tego w y c h o d ź s t w a , jego p r o b l e m ó w organizacyj­ nych, ekonomicznych, społecznych, politycznych. Nieco publikacji odnosi się do spraw o ś w i a t o w y c h i religijnych, duszpasterskich. Z zakresu p r o b l e m a t y k i najbar­ dziej istotnej dla autora, b ę d ą c e j g ł ó w n y m przedmiotem jego b a d a ń terenowych, o d n o t o w a ć m ó g ł d o s ł o w n i e t y l k o jeden a r t y k u ł dotyczący P o l a k ó w w Danii i dwie, niewielkie publikacje dotyczące polskiej osady pod S t a m b u ł e m , w T u r c j i , nie licząc drobnych raczej f r a g m e n t ó w w opracowaniach innych z a g a d n i e ń . Osobno w y m i e ­ n i ć trzeba nieliczne r ó w n i e ż , p o w a ż n i e j s z e publikacje na temat z a g a d n i e ń pracy, działalności o ś w i a t o w e j , z w i ą z k o w e j i i n . w zbiorowościach polonijnych. Jest to w i ę c w sumie opracowanie oparte przede wszystkim na w ł a s n y c h m a ­ t e r i a ł a c h autora, zebranych w trakcie b a d a ń terenowych, przy pomocniczym w y k o ­ rzystaniu informacji z prasy i n i e k t ó r y c h danych u r z ę d o w y c h , a w najmniejszym zakresie u s t a l e ń innych badaczy. Podjęcie się syntetycznego opracowania zjawiska tak bogatego i złożonego, j a k k u l t u r a ś r o d o w i s k polonijnych, jej stan i zaszłe zmia­ ny w k i l k u n a s t u krajach Europy, na podstawie takiej bazy ź r ó d ł o w e j , było aktem p o d w ó j n i e o d w a ż n y m i pionierskim, gdyż jest to t y l k o pierwsza tego rodzaju p r ó b a opracowania k u l t u r y w i ę k s z e j części Polonii europejskiej, lecz i pierwsza w ogóle w naszej nauce p r ó b a opracowania tak złożonego zagadnienia na bazie w ł a s n y c h przede wszystkim, t j . przez siebie w y w o ł a n y c h , m a t e r i a ł ó w terenowych. P o w s t a ł a w t a k i sposób k s i ą ż k a , przy jej n i e w ą t p l i w i e dużej w a r t o ś c i poznaw­ czej, nie mogła być dziełem d o s k o n a ł y m , bez zarzutu, j a k to s u g e r o w a ł jeden z jej wcześniejszych, a znakomitych r e c e n z e n t ó w . Ś w i a d o m jest tego sam autor, k t ó r y daje we w s t ę p i e wyraz swej w ą t p l i w o ś c i , czy jego dzieło może dać ,Avystarczającą o r i e n t a c j ę na temat stanu dziedzictwa kulturowego naszego w y c h o d ź s t w a " (s. 11). O r i e n t a c j ę t a k ą daje ono n i e w ą t p l i w i e k a ż d e m u , kto poszukuje j a k i e j ś całościo­ wej wiedzy o życiu polskich w y c h o d ź c ó w na zachodzie i p o ł u d n i u Europy. Nic m u tej książki nie z a s t ą p i . W ą t p l i w o ś c i m o g ą dotyczyć pewnych szczegółów raczej d r u g o r z ę d n y c h , m . i n . sposobu ujęcia n i e k t ó r y c h spraw, n i e k t ó r y c h interpretacji lub sformułowań. K s i ą ż k a W. Sobisiaka jest n i e d u ż a , j a k na rozległość tematu. Obejmuje nie­ wiele ponad 200 stron w ł a ś c i w e g o tekstu (z 60 ilustracjami i m a p k ą ) oraz k i l k u stronicowe streszczenia w jęz. angielskim, francuskim i niemieckim. Zwraca t e ż u w a g ę obszerny, blisko 8-stronicowy indeks miejscowości wspomnianych w tekście �287 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA i nieco mniej obszerny indeks osobowy. Zasadnicza t r e ś ć dzieli się, poza w s t ę p e m , na 5 r o z d z i a ł ó w i k r ó t k i e podsumowanie. A u t o r rozpoczął od dokonania p r z e g l ą d u zbiorowości polonijnych w zachodniej Europie. O m a w i a j ą c dość obszernie ich rozmieszczenie daje r ó w n i e ż k r ó t k ą cha­ r a k t e r y s t y k ę i c h z r ó ż n i c o w a n i a kulturowego. W rozdziale t y m (I), podobnie j a k we w s t ę p i e , zwraca u w a g ę u j a w n i a j ą c a się i w tej książce t r u d n o ś ć w jednoznacznym o k r e ś l a n i u p r z y n a l e ż n o ś c i do zbiorowości polonijnych, dotycząca głównie potomstwa polskich w y c h o d ź c ó w . We w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a , że „członkowie zbiorowości po­ lonijnych... [są] w swej p r z e w a ż a j ą c e j masie de facto A n g l i k a m i , Belgami czy W ł o ­ chami polskiego pochodzenia" (s. 9), na p o c z ą t k u zaś rozdziału I piszę, iż „liczba osób z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e w krajach zachodnioeuropejskich wynosi ponad 2,0 m i n " (s. 13). Pojęcie w y c h o d ź s t w a zostało t u u ż y t e jednak n i e w ł a ś c i w i e , gdyż nie sposób u z n a ć za w y c h o d ź c ó w l u b za „ z n a j d u j ą c y c h się na w y c h o d ź s t w i e " p o t o m k ó w polskich e m i g r a n t ó w , k t ó r z y na ogół od urodzenia m a j ą obywatelstwo k r a j u zamieszkania i , j a k to autor sam stwierdza na str. 9, „uczestniczą przede wszystkim w kulturze miejsca zamieszkania". Wcześniej autor przyjmuje za A . K . Paluchem jako k r y t e r i u m p r z y n a l e ż n o ś c i do Polonii ś w i a d o m o ś ć polskiego pocho­ dzenia i zainteresowanie dla k u l t u r y polskiej, niepotrzebnie raczej zmienione dwa zdania dalej na „ a k c e p t a c j ę rodzimych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h " (s. 7). Szkoda, że autor nie u s t o s u n k o w a ł się t u do sugestii G. B a b i ń s k i e g o \ opartych wprawdzie na analizie Polonii p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i e j , ale m a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e bardziej ogólne znaczenie. M o ż n a sądzić, że W. Sobisiak optymistycznie określił liczebność polonijnych zbiorowości w Europie Zachodniej, p r z y j m u j ą c faktycznie najbardziej liberalnie p o j m o w a n ą ś w i a d o m o ś ć pochodzenia i j a k i e ś zainteresowanie dla nie­ k t ó r y c h e l e m e n t ó w polskiego dziedzictwa kulturowego, a t a k ż e dla Polski. W z w i ą z ­ k u z t y m nasuwa się też uwaga, iż trzecia z w y r ó ż n i o n y c h przez autora grupa po­ lonijnych (ze w z g l ę d u na s t o p i e ń społecznej a k t y w n o ś c i k u l t u r a l n e j , s. 39), powinna być o k r e ś l o n a raczej j a k o z a c h o w u j ą c a jeszcze n i e k t ó r e elementy przywiezionego z Polski b a g a ż u kulturowego. Druga w ą t p l i w o ś ć w i ą ż e się ze zbiorem k r a j ó w , ujętych przez autora pod w s p ó l n e miano Europy Zachodniej. Włączenie do tej Europy Grecji i T u r c j i mogło w y n i k n ą ć t y l k o z bardzo uproszczonego, dychotomicznego podziału naszego k o n ­ tynentu na E u r o p ę Z a c h o d n i ą — k a p i t a l i s t y c z n ą i W s c h o d n i ą — socjalistyczną. Włączenie J u g o s ł a w i i u w a ż a m za nieuzasadnione z d w ó c h p o w o d ó w . Po pierwsze J u g o s ł a w i a nie n a l e ż y do Europy Zachodniej (choć aspiracje w t y m k i e r u n k u m a j ą S ł o w e ń c y i Chorwaci — podobnie j a k my), a po drugie emigracja skierowana na obszar tego p a ń s t w a od s c h y ł k u X I X w . zdecydowanie różniła się od emigracji do innych k r a j ó w Europy, gdyż była to emigracja c h ł o p s k a z w y r a ź n y m od p o c z ą t k u celem osadnictwa rolniczego, a osiedlano się na w s i w grupach przynajmniej k i l k u rodzin. Podobne rolnicze osadnictwo polskich c h ł o p ó w znajdujemy t y l k o na tere­ nie Bukowiny, dziś w R u m u n i i P ó ł n o c n e j , k t ó r a do I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż a ł a r ó w n i e ż do A u s t r i i , podobnie j a k Bośnia. W obu wypadkach chłopscy osadnicy pochodzili z podlegającej w ó w c z a s A u s t r i i Galicji. Dodajmy, że przynajmniej k i l k a z d a ń w omawianej książce n a l e ż a ł o się t a k ż e I r l a n d i i , gdzie m i e s z k a j ą j a c y ś nie­ liczni, polscy w y c h o d ź c y . Wymienione usterki (jeśli istotnie są n i m i ) nie zaszko­ dziły przecież zasadniczej t r e ś c i książki. Rozdział I I , n a j w a ż n i e j s z y i najobszerniejszy w tej książce (obejmuje 2/5 w ł a ­ ściwego tekstu), przedstawia rodzinę, dom i zwyczaje w zbiorowościach polonijnych. Jest t u scharakteryzowane, z konieczności ogólnie i na w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h ' G . B a b i ń s k i , Zachowanie tradycji kulturowej polonijnych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 1: 1978, s. 72-73. i narodowej w rodzinach �288 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA (zwłaszcza z n a j w i ę k s z y c h skupisk polonijnych), zawieranie m a ł ż e ń s t w , d o b ó r p a r t ­ n e r ó w i obyczajowość weselna, stosunki i zwyczaje rodzinne, dom i mieszkanie, tradycje kulinarne, s t r ó j ludowy, „inne formy p i e l ę g n o w a n i a k u l t u r y rodzimej" oraz o b r z ę d o w o ś ć doroczna. Jest to rozdział najcenniejszy, w a r t rozwinięcia w całą osobną k s i ą ż k ę . A u t o r potrafi z a w r z e ć w n i m s y n t e z ę swych s p o s t r z e ż e ń i udzielonych m u informacji na temat n a j w a ż n i e j s z y c h , a t a k ż e mniej w a ż n y c h p r z e j a w ó w prywatnego życia ludzi z rozmaitych zbiorowości i k r ę g ó w polonijnych k i l k u n a s t u europejskich k r a j ó w . Jest t u wiele setek zwięźle podanych informacji, szczegółowych i u o g ó l n i o n y c h , b u d z ą c y c h czasem swoiste odkrywcze zdumienie czytelnika, j a k stwierdzenie „ p ł y t ­ k i e j " p a m i ę c i historycznej e m i g r a n t ó w (s. 79), czy u n i k a t o w o ś c i i o d m i e n n o ś c i licz­ nych polskich z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w dorocznych (w t y m w i g i l i i , o p ł a t k a , w i e l k a ­ nocnego ś w i ę c e n i a potraw, n i e k t ó r y c h f o r m zabaw), czasem niedowierzanie, j a k przy charakterystyce specyficznie polskich potraw, w ś r ó d k t ó r y c h są p o t r a w y o nie­ zbyt dawnej i niekoniecznie polskiej proweniencji. Cześć dla z m a r ł y c h mylnie na­ zwał autor kultem z m a r ł y c h (s. 58), ale takich p o t k n i ę ć jest t u bardzo niewiele. P o p r a w i ć n a l e ż a ł o w a d l i w e zapisy fonetyczne w y r a ż e ń gwarowych (jak np. „ciłotka" na s. 54). Rozdział ten istotnie przekonuje, iż Polacy w krajach osiedlenia raczej integrowali się do k u l t u r y tych k r a j ó w , n i ż asymilowali, że w y t w a r z a l i swo­ istą d w u k u l t u r o w o ś ć , m o ż l i w ą do w y k r y c i a jeszcze w d r u g i m i trzecim pokoleniu. Rozdział n a s t ę p n y ( I I I ) o pracy e m i g r a n t ó w , oparty dla odmiany w znacznej mierze na ź r ó d ł a c h publikowanych, przedstawia zwięźle przemiany w strukturze zawodowej (a w ł a ś c i w i e w składzie zawodowym) polskich w y c h o d ź c ó w i i c h po­ t o m k ó w , rodzaje w y k o n y w a n y c h z a w o d ó w od robotniczych po zawody wolne i t w ó r c z e , dalej prace i zajęcia pozazawodowe oraz udział P o l o n u s ó w w życiu z w i ą z k o w y m . T u r ó w n i e ż w ł a s n e badania autora d o s t a r c z y ł y najważniejszych i najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h danych. Można n a d m i e n i ć , że nieuzasadnione stwier­ dzenie o ł a t w y m uzyskiwaniu pracy przez polskich i n t e l i g e n t ó w w niepolskich k r a ­ jach monarchii a u s t r o w ę g i e r s k i e j (s. 116) przytoczone zostało za przedwojennym, popularnym a r t y k u ł e m , ubocznie p o r u s z a j ą c y m ten temat. Rozdział ten n a l e ż a ł o , j a k sądzę, umieścić raczej jako drugi w kolejności. A k t y w n o ś ć społeczna, o m ó w i o n a w rozdz. I V , obejmuje p r z e d s t a w i o n ą obszer­ nie i z licznymi p r z y k ł a d a m i p r a c ą organizacji polonijnych, amatorski ruch artys­ tyczny i krzewienie k u l t u r y fizycznej. A u t o r p o d k r e ś l i ł t u d ł u g o t r w a ł ą , o w o c n ą działalność licznych m a ł y c h organizacji polonijnych, f u n k c j o n u j ą c y c h zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h robotniczych polskiego w y c h o d ź s t w a we Francji, Belgii, Holandii i RFN. Niejako p r z e d ł u ż e n i e tematu stanowi t r e ś ć r o z d z i a ł u V , p r z e d s t a w i a j ą c e g o k o n ­ t a k t y z p o l s k ą szkołą, p r a s ą i k s i ą ż k ą , a w t y m k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę polskiego szkolnictwa na obczyźnie, p r a c ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a , czytelnictwo prasy i książek oraz księgozbiory polskie. W podsumowaniu p r z y p o m n i a ł autor główne, pierwszoplanowe zagadnienia r o ­ dzimej k u l t u r y Polonii zachodnioeuropejskiej, a k c e n t u j ą c trwanie, a nawet o ż y w i a ­ nie się licznych e l e m e n t ó w k u l t u r y duchowej, u w y d a t n i a j ą c y c h związki z polskością. „W trakcie b a d a ń z a o b s e r w o w a ł e m jedno z bardzo pozytywnych zjawisk, miano­ wicie, że w ł a ś n i e mniejszości narodowe pochodzenia polskiego, w o d r ó ż n i e n i u od innych grup narodowych żyjących na emigracji, najlepiej w y t r z y m u j ą p r ó b ę czasu i najwierniej t r w a j ą przy swojej rodzimej k u l t u r z e " (s. 207). To stwierdzenie w y ­ m a g a ł o b y jednak w e r y f i k a c j i poprzez r ó w n i e d o k ł a d n e badania owych innych grup narodowych. K s i ą ż k a W. Sobisiaka, w r ę c z f a s c y n u j ą c a dla polskiego historyka, etnografa czy socjologa, zainteresowanego r ó ż n o r o d n o ś c i ą , z m i e n n o ś c i ą i t r w a ł o ś c i ą polskiej �289 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA k u l t u r y , nasuwa t a k ż e k i l k a istotnych, ogólniejszych p y t a ń , na k t ó r e sarn czytelnik s t a r a ć się m o ż e o odpowiedź. A u t o r nie p o s t a w i ł ich w y r a ź n i e , nie z d e c y d o w a ł się t a k ż e na skonfrontowanie ogólniejszych w n i o s k ó w , w y n i k a j ą c y c h z jego pracy, z w y n i k a m i innych b a d a ń oraz z bardziej ogólnymi problemami b a d a ń nad zbiorow o ś c i a m i polonijnymi, poruszanymi już w publikacjach lub d o t ą d jakby omija­ n y m i . Być może, że p o z o s t a w i ł to do o m ó w i e n i a w osobnym studium. S p r ó b u j m y w s p o m n i e ć przynajmniej o n i e k t ó r y c h z nich. Dla u z u p e ł n i e n i a czy wzbogacenia przedstawionego przez autora obrazu rodzi­ mej k u l t u r y skupisk polonijnych zachodniej Europy w a ż n e znaczenie posiadają realizowane w t y m ż e czasie badania i publikacje J. G r u s z y ń s k i e g o , dotyczące p r o ­ cesów integracyjnych Polonii francuskiej w 3 pokoleniach, od 1919 do 1978 r . Podobnie jak W. Sobisiak, p r o w a d z i ł G r u s z y ń s k i swe badania głównie w terenie, na obszarze całej Francji. W szeregu spraw relacje i wnioski obu a u t o r ó w są ude­ rzająco zbieżne, mniej uchwytne są zaś, bez d o k ł a d n i e j s z e j analizy, różnice. Szczegółowe p o r ó w n a n i e w y n i k ó w obu tych b a d a ń b y ł o b y bardzo wskazane. Istotne zwłaszcza w y d a j ą się stwierdzenia J. G r u s z y ń s k i e g o dotyczące subkultury polskich e m i g r a n t ó w we F r a n c j i P ó ł n o c n e j i jej w p ł y w u na lokalne ś r o d o w i s k a francuskie oraz integrowania się drugiego pokolenia tych e m i g r a n t ó w z k u l t u r ą f r a n c u s k ą , lecz z zachowaniem pewnych cech k u l t u r y polskiej, co powoduje d w u k u l t u r o w o ś ć rodzin i ś r o d o w i s k polonijnych . Jak stwierdzono przed k i l k u laty, badania nad ś r o d o w i s k a m i polonijnymi w Europie są słabo zaawansowane, a w szczególności badania nad ich k u l t u r ą . N a s t r ę c z a j ą one, w b r e w pozorom, w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i niż modne w r ę c z przez sze­ reg lat badania nad P o l o n i ą p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k ą . W odniesieniu do b a d a ń et­ nicznych w Stanach Zjednoczonych stwierdzono zresztą, że przy dużej liczbie pod­ j ę t y c h t e m a t ó w (w t y m przez a u t o r ó w a m e r y k a ń s k i c h ) znamionuje je jeszcze „nie­ d o w ł a d teoretyczny i metodologiczny" . P o z n a ń s k i o ś r o d e k b a d a ń polonijnych, utworzony w 1974 r. i m a j ą c y dość liczną obsadę p e r s o n a l n ą , k t ó r y m i a ł s k u p i ć się na badaniach w Europie, nie w y k a z a ł się d o t ą d widocznymi osiągnięciami w pra­ cach empirycznych, terenowych, poza niezależnie p o d j ę t y m i badaniami W. Sobisiaka. W katedrach etnografii prawie nie podejmowano empirycznych b a d a ń nad k u l ­ t u r ą naszych w y c h o d ź c ó w i ich p o t o m k ó w poza j e d n y m w y j ą t k i e m — b a d a ń nad n i e w i e l k ą zbiorowością c h ł o p s k ą na W ę g r z e c h « . Ogólny program b a d a ń nad Po­ lonią, przedstawiony w 1975 r., u w z g l ę d n i a r o d z i m ą k u l t u r ę zbiorowości polonijnych ogólnie w p. 14. 1: „ P r z e m i a n y w z o r ó w i w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h w zbiorowościach polonijnych", a p r o b l e m a t y k ę etnograficzną j a k b y redukuje do jednego tematu w p. 14. 2: „ T r w a n i e i przemiany f o l k l o r u polskiego w zbiorowościach polonij­ nych" — na ogólną liczbę 93 t e m a t ó w ogólnych i s z c z e g ó ł o w y c h . Nad f a k t a m i t y m i w a r t o się z a s t a n o w i ć . 2 8 4 5 7 2 J . G r u s z y ń s k i , Społeczność polska we Francji, 1918-1978, Warszawa 1981. J . G r u s z y ń s k i , Aktywność zawodowa Polaków we Francji w latach 19221972, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , nr 2: 1974; t e n ż e , Integracja emigrantów pol­ skich ze społeczeństwem francuskim w latach 1919-1975, [ w : ] Stan i potrzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, K r a k ó w 1976, zwłaszcza ss. 568-571 i 577; t e n ż e , Integracja religijna Polaków we Francji, „ S t u d i a Polonijne", nr 4, L u b l i n 1981. A . K w i l e c k i , Polonia w Europie, [ w : ] Stan i potrzeby badań..., s. 531 n. E . M o r a w s k a , Współczesne tendencje w amerykańskich badaniach etnicz­ nych, „ P r z e g l ą d Polonijny", z. 2: 1977, s. 47. • Por. R. K a n t o r , E. K r a s i ń s k a , Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, Zeszyty Nau­ kowe Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , K r a k ó w 1981. H . K u b i a k , O koncepcję badań polonijnych w kraju, „ P r z e g l ą d Polonijny", nr 1: 1975, s. 23-26. 8 4 5 7 19 — Etnografia Polska 29/2 �290 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Z książki W. Sobisiaka m o ż n a w y p r o w a d z i ć dwa w a ż n e wnioski dla całości b a d a ń polonijnych. Po pierwsze, że trzeba znacznie więcej niż d o t ą d uwagi po­ święcić terenowym, empirycznym badaniom zbiorowości polonijnych w Europie, gdyż p r z e o b r a ż a n i e się i trwanie odrębności k u l t u r o w y c h tych zbiorowości nie t y l k o ukazuje nowe aspekty k u l t u r y polskiej i polskiego obyczaju, lecz t a k ż e u m o ż ­ l i w i a lepsze poznanie innych s p o ł e c z e ń s t w i k u l t u r Europy, a t a k ż e — bardziej ogólnych p r a w i d ł o w o ś c i zmian k u l t u r o w y c h i s k u t k ó w zderzenia k u l t u r we w s p ó ł ­ czesnym świecie. Po drugie, że n a l e ż a ł o b y w z w i ą z k u z t y m z r e w i d o w a ć dotych­ czasowy program badawczy i szerzej u w z g l ę d n i ć w n i m w ł a s n e , samorzutnie k s z t a ł ­ towane treści k u l t u r y w y c h o d ź c ó w , a zwłaszcza ich obyczaju, szczególnie w ś r o d o ­ wiskach robotniczych. Dla tego celu n a l e ż a ł o b y odpowiednio d o b i e r a ć i kształcić badaczy, zwłaszcza w zakresie etnografii, a t a k ż e historii i socjologii k u l t u r y . Po­ chodzące sprzed blisko 10 lat uwagi W. Sobisiaka o zakresie i potrzebach etnogra­ ficznych b a d a ń nad polskimi skupiskami emigracyjnymi są nadal w pełni a k t u ­ alne . E d w a r d Pietraszek 8 T O M A S G E R H O L M , Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality meni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies i n Social Anthropology in a Ye­ T r z y t y s i ę c z n e miasteczko Manakha w Jemenie P ó ł n o c n y m było w latach 19741975 obiektem b a d a ń szwedzkiego antropologa społecznego, Tomasa Gerholma, a n a s t ę p n i e tematem jego pracy doktorskiej. Plon eksploracji wydano w Departa­ mencie Antropologii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego pod t y t u ł e m Targ, meczet i mafradż. S ł o w o m a f r a d ż oznacza specjalny pokój gościnny, w k t ó r y m s z a n u j ą c y się mieszkaniec j e m e ń s k i e j mieściny u r z ą d z a co p o p o ł u d n i e dla znajo­ mych, k l i e n t ó w i służby wielogodzinne spotkania polegające na paleniu fajek, po­ pijaniu w o d y r ó ż a n e j i żuciu gatu, ł a g o d n i e o d u r z a j ą c e j r o ś l i n y (Catfia edulis). Zasadniczym tematem obserwacji Gerholma prowadzonych w Manakha b y ł y mechanizmy u t r z y m u j ą c e system tradycyjnej hierarchii społecznej, k t ó r y zamyka się w t r ó j k ą c i e trzech pseudokast: sada, kabil i nagi. Przedstawiciele sada, t r a d y ­ cyjnie cieszący się n a j w y ż s z y m autorytetem, obsadzają stanowiska w życiu r e l i ­ g i j n y m i administracyjnym. Kabilowie natomiast, w y w o d z ą c y się z rolniczych i za­ razem wojowniczych plemion okolicznych, są dostarczycielami zboża i t w o r z ą siłę z b r o j n ą , b r o n i ą zatem reszty s p o ł e c z e ń s t w a . Wreszcie nagi to ponoć potomkpwie dawnych n i e w o l n i k ó w . D o s t a r c z a j ą oni p o z o s t a ł y m d w u „ k a s t o m " siły roboczej, służą i m , a zarazem o t r z y m u j ą opiekę, posługi religijne i zboże. O t y m , j a k funkcjo­ n o w a ł ten system w połowie lat 70-tych, w j a k i sposób o d n a w i a ł się i zarazem prze­ ż y w a ł swoje kryzysy, opowiada autor 207-stronicowej k s i ą ż k i , opatrzonej s ł o w n i c z ­ kiem terminologicznym, przypisami, o b s z e r n ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, fotografiami, wykresami i mapkami. K r o k za k r o k i e m wprowadza nas Gerholm w rozmaite dzie­ dziny życia miasteczka, k r e ś l ą c przy okazji jego dzieje, opisując w y g l ą d , s y t u a c j ę e k o n o m i c z n ą , lokalny u k ł a d sił, o m a w i a j ą c wreszcie rolę tego prowincjonalnego centrum na tle całego regionu. Zasadniczy problem n u r t u j ą c y autora nie przesłonił m u w i ę c reszty i n t e r e s u j ą c e g o nas wycinka k u l t u r y współczesnego Bliskiego Wscho­ du. A rzecz jest j u ż chociażby dlatego ciekawa, p o n i e w a ż osiadłe od n i e p a m i ę t n y c h czasów społeczności z p o ł u d n i o w e j A r a b i i odbiegają w w i e l u wypadkach od beduińskiego stereotypu Araba, do jakiego przyzwyczaiło nas naukowe i popularne p i ś ­ miennictwo. Tak więc np. dowiadujemy się z omawianej t u pracy, że osiadłe od 8 W. S o b i s i a k , Emigracja g l ą d Polonijny", z. 1: 1975. jako przedmiot badań etnograficznych, „Prze­ �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 291 w i e k ó w , plemienne wioski rolnicze stoją w hierarchii społecznej masywu Haraz w y ż e j niż m i e s z c z a ń s k a l u d n o ś ć Manakha, w zasadzie nie m o g ą c a się l e g i t y m o w a ć p r z y n a l e ż n o ś c i ą do jakiegokolwiek plemienia. To rolnicy okoliczni niegdyś m i e l i w pierwszym rzędzie prawo do ostentacyjnego noszenia strzelb, niezależnie od w i e l ­ kich, k r z y w y c h noży dżanbija, b ę d ą c y c h symbolem męskości. W ś r ó d mieszczańskich, kupieckich i r z e m i e ś l n i c z y c h rodzin natomiast n a l e ż y do dobrego tonu p o d k r e ś l a n i e , że osiedliły się one w mieście zupełnie niedawno i bynajmniej nie na stałe, gdyż łączą je jakoby — w rzeczywistości mniej l u b bardziej z m y ś l o n e — w i ę z y szcze­ powe z o k r ę g a m i wolnych, wojowniczych r o l n i k ó w . Samo o k r e ś l e n i e arab pierwot­ nie odnosiło się tutaj do osiadłej w mieście, zdetrybalizowanej ludności. Nie ozna­ czało zatem n a r o d o w o ś c i i wcale nie było dla swoich posiadaczy powodem do dumy. Osobliwości lokalnej k u l t u r y , jakie opisuje k s i ą ż k a Gerholma, m o ż n a b y ł o b y przy­ t a c z a ć m n ó s t w o . T u jednak z w r ó ć m y u w a g ę na sprawy pozornie marginesowe, lecz w istocie z w i ą z a n e z p r o b l e m a t y k ą bardzo w a ż n ą . Jak mianowicie i w jakich warunkach, a dalej, j a k i m i metodami autor dochodził do tematu swoich b a d a ń ? Co sam sądzi o w y n i k a c h swej pracy terenowej? Na jakie n a t r a f i a ł przeszkody? Z a n i m rozpoczął studia antropologii społecznej w Sztokholmie, m i a ł Gerholm stosunkowo długi staż pracy dziennikarskiej. P o d r ó ż o w a ł , spędzając pewien okres w Brazylii. W ł a d a paroma j ę z y k a m i europejskimi. Jego dziennikarska przeszłość raz po raz przebija z k a r t studium o Manakha. Tekst jest k l a r o w n y , styl dowcipny, u k ł a d prosty i z r o z u m i a ł y . A u t o r nie obawia się, że jego w y w ó d może stracić z powodu i n t e r e s u j ą c e j formy, z a c h o w u j ą c e j zasady dziennikarskiego eseju. Osch­ łość i l ę k l i w a pedanteria, j a k ą n i e k t ó r y m Szwedom zarzucają i n n i autorzy na Za­ chodzie, to cechy, k t ó r y c h na szczęście nie znajdziemy w prezentowanej t u książce. Trzeba r ó w n o c z e ś n i e n a d m i e n i ć , że Gerholm prowadzi swój w y k ł a d precyzyjnie i dba o d o k u m e n t a c j ę nader skrupulatnie. C h w a l ą c styl, n a l e ż y chyba oddać spra­ wiedliwość angielskiej konsultantce j ę z y k o w e j , Carol Fred, k t ó r e j Gerholm d z i ę ­ kuje na w s t ę p i e . A u t o r p r o w a d z i ł obserwacje terenowe w dość cieplarnianych warunkach, jeżeli p o r ó w n a m y je z s y t u a c j ą , w jakiej zazwyczaj przychodziło działać w krajach po­ zaeuropejskich polskim etnografom doby powojennej. Włączył się w program ba­ dania r ó ż n y c h k u l t u r ś w i a t a , realizowany przez swój departament uniwersytecki. Obserwacje terenowe w Jemenie P ó ł n o c n y m , a n a s t ę p n i e ich opracowywanie i wydanie w Szwecji, f i n a n s o w a ł o pięć instytucji: Bank Szwedzki, Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Społecznych, Fundacja Vega, Skandynawski I n s t y t u t S t u d i ó w Azjatyckich oraz Szwedzka Rada do Spraw B a d a ń Humanistycznych. Praca Gerholma nosi wyraźne, p i ę t n o osobistych przeżyć autora w ś r ó d miesz­ czan j e m e ń s k i c h . P r a g n ą ł b o w i e m ocalić coś z otaczającego go ś w i a t a i z t r u d n o ś c i , j a k i m m u s i a ł codziennie s t a w i ć czoła. R ó w n o c z e ś n i e k r y t y k u j e we w s t ę p i e t y c h a n t r o p o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , k t ó r z y po powrocie do domu poddali swoje m a t e r i a ł y ptzesadnie surowej cenzurze n i m zdecydowali się na ich p u b l i k a c j ę . W rezultacie bowiem p o w s t a j ą pedantyczne, monotonne zestawy f a k t ó w i ich interpretacje, bez całego kontekstu codziennych b a d a ń , w ą t p l i w o ś c i , niespodzianek i lokalnego k o ­ lorytu. Przyznaje się zatem Tomas Gerholm na p o c z ą t k u , że w sposób t y p o w y dla w i e l u m ł o d y c h badaczy (miał w ó w c z a s 30 lat) p o d j ą ł temat w k r a j u raczej o m i ­ j a n y m przez innych a n t r o p o l o g ó w , co — j a k sądzi — jest w gruncie rzeczy t r o c h ę t c h ó r z l i w ą p o s t a w ą . Miał też — j a k z a u w a ż a — n a i w n ą nadzieję, że jego praca przyczyni się do zrewidowania u p r z e d z e ń , jakie żywi w z g l ę d e m ś w i a t a arabskiego w i e l u ludzi Zachodu. No i ostatecznie u r z e k ł y go krajobrazy Jemenu, jego p o s t r z ę ­ pione ł a ń c u c h y górskie i osady-fortece, wzniesione przez w o j o w n i c z ą ludność. Wiedząc, że Jemen P ó ł n o c n y zamieszkiwany jest przez względnie h o m o g e n i c z n ą �292 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA pod w z g l ę d e m etnicznym l u d n o ś ć , r o z w a ż a ł przez chwilę port Hodeida nad Morzem Czerwonym jako najbardziej urozmaicony p u n k t obserwacji, p e ł e n k o n t r a s t ó w narodowych, plemiennych i zawodowych. Jednak gorący, niezdrowy k l i m a t nizinny s t a w i a ł b y pod znakiem zapytania zaplanowany przez Gerholma d w u m i e s i ę c z n y po­ byt w Jemenie jego dzieci. Nadto niepokoje polityczne, jakie w y b u c h ł y w porcie, u n i e m o ż l i w i ł y b y swobodne prowadzenie w y w i a d ó w . K r a j w t y m okresie m i a ł j u ż co prawda za sobą d ł u g ą w o j n ę d o m o w ą i stacjonowanie oddziałów egipskich, lecz nadal m o ż n a się było liczyć z podejrzliwością w ł a d z administracyjnych. W y b ó r zatem p a d ł na Manakha, stolicę górskiego o k r ę g u Haraz, niegd3 ś słynnego z pro­ dukcji k a w y , a obecnie gatu. Położona w pobliżu g ł ó w n e j szosy łączącej port H o ­ deida ze stolicą kraju. S a n ą , miała Manakha ponadto w a l o r y miasteczka r ó ż n o r o d ­ nego etnicznie i religijnie. Do lat 50-tych m i e s z k a ł a t a m starodawna społeczność Ż y d ó w jemenickich. Trzy sekty m u z u ł m a ń s k i e r y w a l i z o w a ł y ze sobą w okolicy, a lokalne sanktuarium izmaelickie przyciągało p i e l g r z y m ó w z A f r y k i i P ó ł w y s p u Indyjskiego. K l i m a t tego górskiego miasteczka b y ł w z g l ę d n i e chłodny, zdrowy i przyjemny w p r z e c i w i e ń s t w i e od otaczających je p o s ę p n y c h dolin. J u ż w r o k u 1972 w Stanie Gerholm poznał francuskiego zakonnika, ojca Etienne Renaud, k t ó r y umożliwił m u wejście w ś r o d o w i s k o mieszczańskie Manakha. W t y m czasie Szwed w zaledwie niewielkim stopniu o p a n o w a ł czynną znajomość arabszczyzny. Mógł jednak w t y m j ę z y k u czytać. Dowiadujemy się, że k o r z y s t a ł z aktywnego poparcia ambasady szwedzkiej, a później nawet na miejscu odwiedził go ambasador. T a k ż e i wielu innych E u r o p e j c z y k ó w , z a r ó w n o n a u k o w c ó w d z i a ł a ­ jących w Jemenie, jak i z w y k ł y c h t u r y s t ó w , w s t ę p o w a ł o do Manakha, by porozma­ w i a ć ze sztokholmskim antropologiem. Nie czuł się on zatem osamotniony i odcięty od rodzimego ś r o d o w i s k a . Przeciwnie, daje do zrozumienia, że ten s t r u m i e ń gości chwilami b y w a ł nawet kłopotliwy. Zresztą w p e w n y m okresie do Gerholma przy­ b y ł a jego żona z dwoma c ó r k a m i oraz teść, co w z m o c n i ł o autorytet naszego badacza pośród miejscowej ludności. Samotny dziwak bez rodziny nie w z b u d z a ł bowiem u n i e k t ó r y c h zbytniego zaufania. Co miesiąc autor relacji w y r u s z a ł do stolicy, by z banku w Sanie podjąć p e w n ą k w o t ę na swoje bieżące w y d a t k i . Przez w i ę k s z ą część pobytu w Manakha k o r z y s t a ł z samochodu w y p o ż y c z o n e g o m u przez znajo­ mego eksperta szwajcarskiego. To nie t y l k o u ł a t w i a ł o poruszanie się po okolicy, lecz przede wszystkim p o z w a l a ł o na świadczenie arabskim przyjaciołom usług, drobnych u p r z e j m o ś c i , k t ó r e z y s k i w a ł y Szwedowi p o p u l a r n o ś ć . Z t y m cudzoziem­ cem opłacało się b y ć w dobrej komitywie'. P r e s t i ż badacza z m a l a ł dość g w a ł t o w n i e , gdy pod koniec pobytu właściciel wozu wrócił i trzeba było o b y w a ć się bez sa­ mochodu. Opacznie i na niekorzyść Gerholma opinia miasteczka oceniła fakt odjaz­ du jego rodziny do Szwecji. U w a ż a n o , że najbliżsi go po prostu porzucili, a zatem jest co n a j w y ż e j politowania godnym rozbitkiem życiowym, k t ó r y u t r a c i ł poparcie swojaków. r Opis pierwszej audiencji u gubernatora Manakha i p o s z u k i w a ń mieszkania w t o ­ warzystwie miejscowego szeicha jest z a r ó w n o n i e s ł y c h a n i e zabawny, j a k i dostarcza m n ó s t w a r e a l i ó w k u l t u r o w y c h . I tak np. szwedzki badacz ostatecznie m u s i a ł zre­ z y g n o w a ć z k w a t e r y n ę d z n e j i p r y m i t y w n e j , j a k i z wygodnej, i o k a z a ł e j , znajdu­ jącej się w domu bogacza. Pierwsza była poniżej nawet najskromniejszego stan­ dardu życia Europejczyka. Druga n a r a ż a ł a antropologa na bojkot ze strony m i e j ­ skiego p o s p ó l s t w a , u r a ż o n e g o , że obcy chce z a m i e s z k a ć w izolowanej rezydencji. Dalej Gerholm pisze, że z a a n g a ż o w a ł s ł u ż ą c e g o - p o m o c n i k a , niejakiego Hassana. Widzimy zatem, że fundusze badacza p o z w a l a ł y na tego rodzaju t r w a ł y wydatek, o k t ó r y m polski etnograf-stypendysta w podobnej sytuacji nie może nawet m a r z y ć . Hassan, wygadany i w ł a d a j ą c y angielszczyzną w y c h o d ź c a z Adenu, z miejsca nie­ co z m a j o r y z o w a ł swego c h l e b o d a w c ę , s t a j ą c się t ł u m a c z e m , p o w i e r n i k i e m oraz i n - �ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA 293 terpretatorem n i e z r o z u m i a ł y c h obyczajów i zjawisk. W rezultacie s t a ł się subtelnym f i l t r e m , przez k t ó r y docierały do Szweda realia miasteczka. W y r a ź n i e j wyszło to na j a w pod koniec pobytu Gerholma, kiedy Hassan p o d z i ę k o w a ł za służbę i gdy przyszło p r o w a d z i ć w y w i a d y bez pomocy totumfackiego interpretatora. Szczęściem nasz antropolog poczynił w ciągu miesięcy duże p o s t ę p y w potocznej arabszczyźnie, aczkolwiek — j a k przyznaje — nie b y ł w stanie w y ł a w i a ć wszystkich n i u a n s ó w z r o z m ó w na bazarze, czyli nie mógł •— wedle zaleceń jednego z badaczy amery­ k a ń s k i c h — „słuchać trzecim uchem". Gerholm jest ś w i a d o m faktu, że jego obraz Manakha to wizja n i e p e ł n a . Nie mógł p r z e p r o w a d z a ć w y w i a d ó w z kobietami. Nie uczestniczył w kobiecych posiadach żucia gatu, analogicznych do s p o t k a ń m ę s k i c h . Nie ustosunkowuje się do tego problemu, j a k ż e istotnego dla eksploracji k u l t u r m u z u ł m a ń s k i c h . T u wszelako w y ­ padnie z a u w a ż y ć , że indywidualne prace terenowe w takich ś r o d o w i s k a c h , p r o w a ­ dzone w y ł ą c z n i e przez mężczyzn, powoli zaczynają się m i j a ć z celem. Dostarczają one — rzecz jasna — coraz to nowych szczegółów z życia tych społeczności, ale nie dają obrazu pełnego, p o z w a l a j ą c e g o na p o w a ż n e p r ó b y interpretacji gromadzo­ nych f a k t ó w . Nigdy nie u d a ł o się wejść Szwedowi do meczetu. Co prawda jako przedstawiciel k r ę g u cywilizacji c h r z e ś c i j a ń s k i e j , lecz zarazem człowiek n i e w i e r z ą c y , autor studio­ w a ł zasady islamu i nawet niejednokrotnie p o b i e r a ł n a u k i religijne z ust miejsco­ w y c h uczonych w p i ś m i e m u z u ł m a n ó w . Część społeczności Manakha oczekiwała lada dzień jego „ n a w r ó c e n i a " . Gerholm nie chciał jednak d e c y d o w a ć się na tego rodzaju m i s t y f i k a c j ę , z a d o w a l a j ą c się mianem „ p ó ł m u z u ł m a n i n a " . Jego status b y ł zresztą dla mieszczan przez całe miesiące z a g a d k ą . P o d a w a ł się za uczonego, k t ó r y pragnie n a p i s a ć k s i ą ż k ę o obyczajach miasteczka. Lecz ten uczony nie m i a ł — wzorem miejscowych nauczycieli — grona uczniów. Z faktu, iż u ż y w a ł samochodu zagranicznego p r z e d s i ę b i o r s t w a , m o ż n a było przypuszczać, że jest ekspertem. Ale p r a w d z i w i eksperci rzadko b a w i l i dłużej w miasteczku, a ponadto Szwed niczego nie d o r a d z a ł . Nie b y ł jednak osobistością t u z i n k o w ą , bo kiedy zaraz na p o c z ą t k u z a a r e s z t o w a ł a go miejscowa policja, najprawdopodobniej w celu wymuszenia ła­ p ó w k i , w y s t a r c z y ł jeden w y c i ą g n i ę t y przez cudzoziemca dokument, by komendant s t a ł się jego przyjacielem... Szwed podaje t y p o w y r o z k ł a d dnia. Rano praca w domu, studia w y b r a n y c h z a g a d n i e ń obyczajowo-religijnych, a przed p o ł u d n i e m w ę d r ó w k a po bazarze i przy­ siadanie się w kawiarenkach ulicznych na p o g a w ę d k i . Chwytanie atmosfery wza­ jemnych zależności, k o n t a k t ó w i k o n s z a c h t ó w towarzyskich, zdawkowych manifes­ tacji uległości k l i e n t ó w w z g l ę d e m p a t r o n ó w . Antropolog nie uczestniczył w ż a d n y c h pracach manualnych nie m a j ą c do nich k w a l i f i k a c j i . Z n a j d o w a ł się zresztą nolens volens w tej kategorii ludności, k t ó r e j status m a j ą t k o w y i społeczny w r ę c z zabra­ n i a ł parania się p r a c ą fizyczną. Gerholm z a u w a ż a , iż liczba takich ludzi była w miasteczku z a s k a k u j ą c o wielka. Po obiedzie s p ę d z o n y m w restauracji z Hassanem i j a k i m ś zaproszonym informatorem szedł na k o l e j n ą sesję żucia gatu do k t ó r e g o ś z z a p r z y j a ź n i o n y c h d o m ó w . Uzyskiwanie codziennie zaproszeń na posiady p o p o ł u d n i o ­ w e ze strony w p ł y w o w y c h ludzi l u b też w ł a ś c i w e dobieranie sobie p a r t n e r ó w do żucia n a r k o t y k u w g o ś c i n n y m mafradżu to zdaniem Gerholma probierz statusu w Manakha i ś w i a d e c t w o sztuki życia w oczach J e m e ń c z y k a . Wieczory u p ł y w a ł y Szwedowi na mozolnym p o r z ą d k o w a n i u i uzupełnianiu notatek, spisywaniu całodziennych obserwacji, wypoczynku, s ł u c h a n i u europejskiej m u z y k i z t a ś m , czytaniu. Ś w i a d o m swoich o g r a n i c z e ń cywilizacyjnych Gerholm przyznaje, że do k o ń c a trudno m u było w e j ś ć w ton lokalny, polegający na p o b ł a ż l i w y m t r a k t o w a n i u jed­ nych przedstawicieli miasteczkowego społeczeństwa, a przyjaznym i u p r z e j m y m i n nycK, k t ó r z y stoją w y ż e j w tradycyjnej h i e r a r c h i i . Z n a t u r y rzeczy u s t ę p l i w y , clawał się niekiedy ś w i a d o m i e nieść fali w y d a r z e ń codziennych. Z p e w n o ś c i ą m u s i a ł się �294 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA różnić swoim zachowaniem od otaczających go J e m e ń c z y k ó w , k t ó r z y od dziecka przyzwyczajeni b y l i do stałej dążności, by z d o m i n o w a ć drugiego człowieka i a ż e b y dominację tę manifestować. Nie n o t o w a ł niczego w trakcie r o z m ó w i w s p ó l n y c h s p o t k a ń z i n f o r m a t o r a m i . Drobiazgowe n o t a t k i r o b i ł w domu, opisując osobno k a ż d e wydarzenie, zjawisko. Rozmowy — w m i a r ę możności — s t a r a ł się z a p a m i ę t y w a ć i p r z e l e w a ć na papier w ich autentycznym przebiegu, a nie w streszczeniu. Z a j m o w a ł o m u to m n ó s t w o czasu. W ś r ó d uczniów miejscowej szkoły p r z e p r o w a d z i ł test prosząc, by napisali wypracowanie na temat Manakha i jego m i e s z k a ń c ó w . Najlepsi autorzy w y r ó ż n i e n i zostali w r ę c z e n i e m i m wiecznych piór. Nieoczekiwanie ta szkolna uroczystość na­ b r a ł a pompatycznego charakteru z u d z i a ł e m gubernatora. Teraz l u d n o ś ć przyjęła do w i a d o m o ś c i , że obcy istotnie interesuje się obyczajami m i e ś c i n y . Zapraszano w i ę c Gerholma na wszystkie ważniejsze uroczystości rodzinne oraz na s ą d y rozjemcze m i ę d z y z w a ś n i o n y m i rodami. Nie u d a ł a się natomiast zdecydowanie p r ó b a policze­ nia poszczególnych rodzin i r o d ó w d r o g ą w r ę c z a n i a i m odpowiednich formularzy do w y p e ł n i e n i a . Spaliła też na panewce p r ó b a ustalenia, ile n i e g d y ś płacono t u po­ datku. Obie akcje w z b u d z i ł y podejrzliwość i opór. Sfera podatkowa b y ł a — j a k się okazało — szczególnie niebezpieczna do indagacji, p o n i e w a ż t u od dawna dopusz­ czano się licznych n a d u ż y ć . Czy m i a ł e m prawo opisać w książce to, co w i d z i a ł e m , i co m i opowiadano ufając mojej dyskrecji — pyta autor r o z w a ż a j ą c s k r u p u ł y , k t ó r y c h brak tak w i e l u badaczom. Dochodzi do wniosku, że zjawiska, jakie p r z e d s t a w i ł przede wszystkim z m y ś l ą o e u r o - a m e r y k a ń s k i m czytelniku, są m i e s z k a ń c o m Jemenu P ó ł n o c n e g o do­ skonale znane. C h ę t n i e o p o w i a d a j ą oni o r ó ż n y c h nieuczciwych poczynaniach a d ­ ministracji oraz ludzi ze sfer z a m o ż n y c h i w p ł y w o w y c h . Obyczaje p o d k r e ś l a j ą c e d o m i n a c j ę jednych grup ludzi nad i n n y m i s ą w t y m społeczeństwie p r a k t y k ą j a w ­ n ą i u z n a n ą . T y m niemniej Gerholm sądzi, że jego p r a c ę n a p r a w d ę ocenić m ó g ł b y dopiero k t ó r y k o l w i e k z m i e s z k a ń c ó w Manakha, o ile naturalnie d o t a r ł a b y do jego r ą k i jego ś w i a d o m o ś c i . J e m e ń c z y k z Harazu m ó g ł b y dopiero stwierdzić, czy r e ­ fleksja szwedzkiego antropologa wnosi cokolwiek do ś w i a t a zjawisk i pojęć, k t ó r e on, mieszkaniec A r a b i i P o ł u d n i o w e j , zna od dzieciństwa. P o n i e w a ż jednak taka ocena jest m a ł o prawdopodobna, przeto szwedzki antropolog żyje m i ę d z y d u m ą z dokonanego dzieła a o b a w ą , że jest ono i n t e r e s u j ą c e t y l k o dla ludzi naszego k r ę ­ gu cywilizacji. Dla mieszczan z Manakha b y ć może b y ł a b y ta relacja powierzchow­ na i banalna... Praca Gerholma została opublikowana t e c h n i k ą tak zwanej m a ł e j poligrafii, lecz na z n a k o m i t y m papierze, p o z w a l a j ą c y m nie t y l k o na ilustracje kreskowe, ale i na fotografie. W tej samej serii w y s z ł o szereg innych prac doktorskich, napisa­ nych i obronionych w sztokholmskim Departamencie Antropologii S p o ł e c z n e j . T r a k ­ t u j ą one o zjawiskach k u l t u r o w y c h w s p ó ł c z e s n e j A f r y k i , A n t y l ó w , Nepalu, szwedz­ kiej L a p o n i i czy wreszcie życiu r o b o t n i k ó w tureckich, osiedlonych wraz z rodzinami w Sztokholmie. Seria tych s t u d i ó w jest u nas raczej nie znana, chociaż zasługuje na pilniejszą u w a g ę polskiego czytelnika. Rzecz charakterystyczna, iż Szwedzi de­ c y d u j ą się od dawna w y d a w a ć swoje prace doktorskie z zakresu antropologii spo­ łecznej po angielsku, by od razu w k r a c z a ć na możliwie szerokie f o r u m naukowe w skali ś w i a t o w e j . Nasze współczesne p i ś m i e n n i c t w o etnograficzne nie jest zbyt obfite z a r ó w n o pod w z g l ę d e m oryginalnych, polskich prac, j a k i pozycji t ł u m a c z o n y c h . Może b y ­ łoby w przyszłości pożyteczne r o z w a ż e n i e przełożenia i wydania u nas k s i ą ż k i T o masa Gerholma, napisanej p i ę k n y m stylem i z d u ż ą k u l t u r ą n a u k o w ą . Leszek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1f7c27833cd3da39f8497219b469ed.pdf 647f488555d4668b0b8543f92be05a8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1242 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1146 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1986 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: IWONA DYNOWSKI KABZIÑSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y REDAKCYJNEJ: JOZEF BURSZTA, M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWÓD NICZĄCA), M A R I A FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, A N N A KUTRZEBA-POJ NAROWA, W A N D A PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , a l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektował Edward Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Jacek © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich Printed PL ISSN Kostka Sikorski — Wydawnictwo, W r o c l a w 1986 in P o l a n d 0071-1861 Z a k l a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1986 N a k l a d : 900 e g z . O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 23.70, a r k . d r u k . 18,25, a r k . A j - 24. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g , 70 X 100. O d d a n o d o s k ł a ­ d a n i a 1985.09.26. P o d p i s a n o d o d r u k u 1986.02.07. D r u k ukończono w l u t y m 1986. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a r a . 3420/85. R - 7 . C e n a z ł 300.— �SPIS T R E Ś C I ARTYKUŁY Zofia Sokole w icz — O pojęciu całości i systemu w etnologicznych ba­ daniach nad kulturą. Część I 11 Streszczenie w 28 Michał j . angielskim Buchowski, Wojciech Burszta — Status języka w świado­ m o ś c i magicznej Streszczenie w Witold 31 j . angielskim T r u s z k o w s k i — 41 Jak Bronisław Malinowski został ocalony dla nauki 43 Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ k a l u d o w a w ocenie w s p ó ł c z e s n e j m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j 51 Streszczenie w j . r o s y j s k i m 80 Jolanta K o w a l s k a czywistości w — Elementarne składniki symbolice r u c h u tanecznego. kulturowych koncepcji rze­ Część I: Kulturowe kwalifi­ kacje r u c h u a symbolika r u c h u tanecznego 83 Streszczenie w j . angielskim Lech Mróz skość, — Wyróżnianie inność, Streszczenie Jadwiga w 137 g r u p y w ł a s n e j przez C y g a n ó w w P o l s c e : swoj- obcość 139 j . angielskim K u c h a r s k a 162 — Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej 163 Streszczenie w j . angielskim 178 Władysław XIX B a r a n o w s k i — Polskie zainteresowania ludami K o m i w X V I - wieku 181 Streszczenie w j . r o s y j s k i m Ljubinko R a d e n k o v i č — 200 Znaczenie pewnego lnie w folklorze n a r o d ó w s ł o w i a ń s k i c h tekstu o konopiach czy i bałkańskich 201 Streszczenie w j . r o s y j s k i m 211 Z ŻAŁOBNEJ Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (1897-1984) KARTY — Maria Biernacka . . . . 213 M i e c z y s ł a w G ł a d y s z (1903-1984) — Z o f i a Szromba-Rysowa 220 L á s z l ó F o l d e s (1934-1980) 223 — Anna Kowalska-Lewicka �6 SPIS TREŚCI KRONIKA J u b i l e u s z 50-lecia p r a c y n a u k o w e j prof. d r . J ó z e f a G a j k a — Barbara Bazielich 227 K u l t u r a wsi Mazowsza i Podlasia w zbiorach Muzeum Rolnictwa im. K . K l u ­ ka w C i e c h a n o w c u — Teresa Wyjazd Romanowska do I n d i i s t u d e n t ó w e t n o g r a f i i Mróz, Magdalena 229 Uniwersytetu Warszawskiego — Lech Zlocka 237 F e s t i w a l C y g a ń s k i w C h a n d i g a r h ( I n d i a ) — Adam Bartosz 241 RECENZJE Estudios de C u l t u r a gaciones vol. Náhuatl. Históricas de Publicación la eventual del Instituto Universidad Nacional 16: 1983, ss. 389 — Ryszard Autónoma de Investi­ de México, Tomicki 243 A c t a U n i v e r s i t a t i s L o d z i e n s i s . F o l i a C a u c á s i c a , n r 1: 1983, ss. 141 —• Andrzej Woźniak 248 A . I . Robakidze, P u t i razvitija gruzinskoj sovetskoj Akademia Nauk etnografii (1922-1982 gg.), S S R , Institut Istorii Archeologii i Etnografii im. I . A. D ż a w a c h i s z w i l i , I z d a t i e l s t v o „ M e c n i e r e b a " , T b i l i s i 1983, ss. 158 — Andrzej Woźniak 249 P. W i e s s n e r , S t y l e a n d S o c i a l I n f o r m a t i o n i n K a l a h a r i S a n P r o j e c t i l e P o i n t s , , . A m e r i c a n A n t i q u i t y " , vol. 48, n r 2: 1983, ss. 252-276 — Wiktor Stoczkowski 251 Albert K . Bajburin, Žyliszcze v obriadach i predstavlenijach vostocznych s ł a v i a n , L e n i n g r a d 1983, ss. 188 — Gabriela I. Georgieva, Byłgarska 1983 — Krzysztof Rudolph Peters, narodna Augustynowicz mitołogija, wyd. 254 Nauka i Izkustvo, Sofia Wrocławski Islam and 259 Colonialism. T h e Doctrine of Jihad in Modern H i s t o r y , T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s — Leszek Dzięgiel 263 D. F . E i c k e l m a n , T h e Middle East. A n Anthropological Approach, Englewood C l i f f s , N e w Y o r k 1981 — L e s z e k Dzięgiel Franciszek Kotula, U źródeł, R z e s z ó w 269 1983, K A W •— Wojciech F r a n c i s z e k K o t u l a , U ź r ó d e ł , R z e s z ó w 1983, K A W — Urszula Aleksander Błachowski, Nie tylko chlebem W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170 — Hanna Anna . 279 Raszkiewicz . 280 twórców Olsztyn 1982, O l s z t y n i e , ss. Ośrodek 152 — Justyna Badań ludowych, Reszke 283 Szyfer, S p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r a m a ł e g o miasta. Studium n a Rynu, w ... P o r t r e t y Pieniążek Naukowych im. W. przykładzie Kętrzyńskiego Jasionowska 286 M a r g u e r i t e R e u t , L e soie e n A f g h a n i s t a n . L ' é l e v a g e d u v e r a soie é n A f g h a ­ n i s t a n et l ' a r t i s a n a t de l a soie á H e r a t , W i e s b a d e n Irena 1983, ss. 167, r y e . — Tuman 288 H e l g ę Gerndt, K u l t u r ais Forschungsfeld. Uber v o l k s k ü n d l i s c h e s D e n k e n und A r b e i t e n , M i i n c h e n 1981, ss. 243, r y c . — Irena Turnau 289 V é t e m e n t et S o c i é t é s 1. A c t e s des J o u r n é e s de r e n c o n t r e des 2 et 3 m a r s 1979. Wyd. p r z e z M o n i q u e de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e . L a b o r a t o i r e s d ' E t h n o - logie d u M u s e u m N a t i o n a l d'Histoire N a t u r e l l e . S o c i é t é s des a m i s d u M!usée Ludvik ryc. de l ' H o m m e , P a r i s 1981, ss. 370, r y c . — Irena Baran, — Jitka Irena Staňková, Lidové kroje Turnau Slovácka, Turnau Praha 290 1982, ss. 84, 291 i �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ З о ф и я С о к о л е в и ч — П о н я т и е ц е л о г о и с и с т е м ы в этнологических исследованиях, к а с а ю щ и х с я культуры. Ч а с т ь 1 11 Р е з ю м е н а английском языке 28 Михал Б у х о в с к и , Войцех Б у р ш т а — Статус языка в м а г и ч е с к о м с о з н а н и и . . . . Р е з ю м е н а а н г л и й с к о м языке В и т о л ь д Т р у ш к о в с к и — К а к б ы л спасен Бронислав М а л и н о в с к и Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а 31 41 д л я науки . . . 43 — Общественные функции н а р о д н о г о искусства. Н а р о д ­ н о е искусство в глазах с о в р е м е н н о й сельской м о л о д е ж и 51 Р е з ю м е н а р у с с к о м языке 80 Иолянта К о в а л ь с к а — Составные э л е м е н т ы культурньк концепций действитель­ н о с т и в символике танцевальных движений. Часть I . Культурные квалификации движения и символика танцевального движения 83 Р е з ю м е н а а н г л и й с к о м языке Лех М р у з 137 — С а м о о п р е д е л е н и е с о б с т в е н н о й группы цыганами в П о л ь ш е : с в о е о б р а з и е , отличия, ч у ж д о с т ь 139 Р е з ю м е н а английском языке Ядвига К у х а р с к а 162 — К а ш у б ы в К а н а д е . М е х а н и з м этнического о т о ж д е с т в л е н и я . . 163 В л а д ы с л а в Б а р а н о в с к и — Заинтересованность поляков н а р о д а м и К о м и в X V I - X I X вв. 181 Р е з ю м е на английском языке 178 Р е з ю м е н а р у с с к о м языке 200 Л ь ю б и н к о Р а д е н к о в и ч —О значении известного текста о конопли л и б о льне в ф о л ь ­ клоре славянских и балканских н а р о д о в 201 Р е з ю м е на р у с с к о м языке 211 ТРАУРНЫЙ СПИСОК К а з и м е р а Завистович-Адамска (1897-1984) — Мария Бернацка Мечислав Г л а д ы ш (1903-1984) — Зофия Шромба-Рысова 213 220 Л я ш л о Ф о л ь д е ш (1934-1980) — Анна Ковальска-Левицка 223 ХРОНИКА Ю б и л е й 50-летия научной д е я т е л ь н о с т и п р о ф е с с о р а д - р а Ю з е ф а Гайка — Барбара Базелих Культура Мазовецких 227 и Подляских музея и м . К . Клюка в Цехановце деревень в с о б р а н и я х Сельскохозяйственного — Тереса Романовска 229 �8 SPIS T H E S C I П о е з д к а с т у д е н т о в этнографии Варшавского университета в И н д и ю — Лех Мруз, далена Злоцка Цыганский фестиваль в Х а н д и г а р ( И н д и я ) — Адам Маг­ 237 241 Бартош РЕЦЕНЗИИ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l . P u b l i c a c i ó n e v e n t u a l del I n s t i t u t o de I n v e s t i g a ­ ciones H i s t ó r i c a s de l a U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de Mexico, Т. 16: 1983, cc. 389 — Рышард Томиики Acta Universitatis Lodziensis. Folia C a u c á s i c a , H . 1: 1983, cc. 141, Ł ó d ź Анджей Возняк А . И . Р о б а к и д з е , П у т и развития грузиньской советской этнографии (1922-1982 гг.), А к а д е м и я Наук С С Р , И н с т и т у т И с т о р и и А р х е о л о г и и и Этнографии им. И . А .Д ж а вахишвили, И з д . „ М э ц н э р и э б а " , Тбилиси 1983, сс. 158 — Анджей Возняк . . . P. Wiessner, Style and Social Information in K a l a h a r i San Projectile „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , T . 48, H . 2: 1983, cc. 253-276 — Виктор А л б е р т К. Байбурин, Жилище I. 243 — 248 249 Points, Сточковски 251 в о б р я д а х и представлениях восточных славян, и з д . „ Н а у к а " , Л е н и н г р а д 1983, се. 188 — Габрела Аугустынович G e o r g i e v a , B y ł g a r s k a n a r o d n a m i t o ł o g i j a , Sofia 1983, „ N a u k a 254 i Izkostvo", Кшшитоф Вроцлавеки R u d o l p h P e t e r s , I s l a m a n d C o l o n i a l i s m . T h e D o c t r i n e of J i h a d i n M o d e r n H i s t o r y , T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s — Лешек Дзенгел 259 263 D . F . Eickelman, The Middle East. A n Anthropological Approach, New Y o r k 1981, E n glewood Cliffs — Лешек Дзенгел Францишек К о т у л а , У истоков, Жешов 1983, К А В — Войцех Пеняжек Францишек К о т у л а , У истоков, Жешов 1983, К А В — Уршула Рашкетч А л е к с а н д р Блаховски, Н е только х л е б о м . . . П о р т р е т ы н а р о д н ы х с о з д а т е л е й , Варшава 269 279 280 1983, Л С В , сс. 170 - Ханна Решка А н н а Шыфер, О б щ е с т в е н н о с т ь и культура городка на п р и м е р е Рына, Олыптын 283 О Б Н и м . Войцеха Кентшыньскего —Юстына Яеионовска 286 M a r g u r e i t e R e u t , L e soie e n A f g h a n i s t a n . L ' é l e v a g e d u v e r á soie en n i s t a n et l ' a r t i s a n a t de l a soie á H e r a t , W i e s b a d e n 1983, cc. 167, Ирена Helgę ил. 90 — 288 Arbeiten, M ü n c h e n et Sociétés ais F o r s c h u n g s f e l d . 1981, cc. 243 — 1. A c t e s des Über volkskündliches Denken Ирена Journées du Muséum National d'Histoire de Jitka Staňková, Турнау Lidové des 2 et 3 mars (red.), L a b o r a t o i r e s d ' E t h n o - Naturelle. kroje 289 rencontre M u s e e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, cc. 370, ил. -- Ирена Ludvik Baran, in. — Ирена und Турнау 1979. M o n i q u e de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e logie Afgha­ Турнау Gerndt, Kultur Vétement 1982, Sociétés des amis du Турнау Slovácka, Praha 290 1982, cc. 84, 291 �CONTENTS ARTICLES Zofia Sokolewicz ethnological Summary Michał — O n the studies in of magical way Summary Witold in of the w h o l e a n d the system in I 11 English Buchowski, in concept culture. P a r t 28 Wojciech Burszta — T h e status of the language of t h i n k i n g 31 English 41 T r u s z k o w s k i — H o w has B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i been s a v e d for science Mirosława 43 D r o z d - P i a s e c k a — T h e social functions of folk a r t . F o l k art i n the opinions of p e a s a n t y o u t h n o w a d a y s Summary Jolanta К ow al sк а r e a l i t y i n the 80 — The basic symbolism of cations of the m o v e m e n t Summary Lech Mróz 51 in Russian in elements dance of movement. the cultural Part concepts I. Cultural of qualifi­ a n d the s y m b o l i s m of dance m o v e m e n t s . . English — How 83 137 do the Polish Gypsies distinguish their own group? I d e n t i t y , distinctness, strangeness 139 Summary 162 Jadwiga in English K u c h a r s k a — The Kashubs in Canada. The mechanism of ethnic identification 163 Summary 178 Władysław in English B a r a n o w s k i K o m i in X V I - X I X Summary Ljubinko in the — the ethnic group 181 in Russian R a d e n k o v i č 200 — Slavic and Balkan Summary The Polish concern with centuriesO n the meaning of a text on hem or flax folklore 201 in Russian 211 OBITUARIES Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (1897-1984) M i e c z y s ł a w G ł a d y s z (1903-1984) — Zofia — Maria Biernacka . . . . Szromba-Rysowa 213 220 L a s z l o F o l d e s z (1934-1980) — A n n a Kowalska-Lewicka 223 CHRONICLE 50 y e a r s of the scientific a c t i v i t y of prof, dr J ó z e f G a j e k — Barbara The peasant culture of Mazowsze and Podlasie in the Bazielich collections of the 227 �10 SPIS Krzysztof Kluk Museum of TREŚCI A g r i c u l t u r e i n C i e c h a n o w i e c — Teresa Ro­ manowska The 229 t r a v e l to India of W a r s a w — Lech The the Mróz, students of Magdalena ethnology from BOOK Cultura gaciones vol. 16: 1983, de la of 237 Bartosz 241 REVIEWS N á h u a t l . P u b l i c a c i ó n eventual Históricas University Zlocka G y p s y F e s t i v a l i n C h a n d i g a r h , I n d i a — Adam E s t u d i o s de the del Instituto Universidad Nacional 389 pages — Ryszard Autónoma de Investi­ de Mexico, Tomicki 243 A c t a U n i v e r s i t a t i s L o d z i e n s i s . F o l i a C a u c á s i c a , n r . 1: 1983, 141 pages, Ł ó d ź •— Andrzej Woźniak 248 A . I . R o b a k i d z e , P u t i r a z v i t i j a g r u z i n s k o j sovetskoj etnografii (1922-1982) ( T h e ways of d e v e l o p m e n t of 1922-1982), the Akademia Nauk Georgian Soviet ethnography i n the years S S R , Institut Istorii Archeologii i Etnografii i m . I . A . D ż a w a c h i s z w i l i , I z d a t i e l s t w o „ M e c n i e r e b a " , T b i l i s i 1983, 158 p a ­ ges — Andrzej Woźniak 249 P. Wiessner, Style and Social Information in K a l a h a r i S a n Projectile „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48, n r . 2: 1983, p. 253-276 — Wiktor Albert K . Bajburin, Żyliszcze v obriadach i Points, Stoczkowski predstavlienijach S l a v i a n ( T h e h o m e i n rites a n d i m a g e s of the E a s t e r n S l a v s ) •— la 251 vostocznych Gabrie­ Augustynowicz 254 I. Georgieva, B y ł g a r s k a Narodna mitologija Nauka Rudolph i I z k u s t w o , Sofia Peters, History, Islam and 1983 — ( T h e B u ł g a r folk m y t h o l o g y ) Krzysztof Wrocławski Colonialism. The Doctrine The Hague—Paris—New York ed. 259 of Jihad 1979, M o u t o n in Modern Publishers — Le­ szek Dzięgiel 263 D. F . E i c k e l m a n , T h e Middle East. A n Anthropological Approach, Englewood Cliffs, New Franciszek ciech York 1981 — Leszek K o t u l a , U ź r ó d e ł ( A t the Dzięgiel 269 sources), R z e s z ó w 1983, K A W •— Woj­ Pieniążek 279 F r a n c i s z e k K o t u l a , U ź r ó d e ł , R z e s z ó w 1983, K A W — Urszula Raszkiewicz . A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , N i e t y l k o chlebem... P o r t r e t y t w ó r c ó w l u d o w y c h (Not by bread alone... 170 pages — Anna The Hanna portraits of folk 1983, Reszka 283 Szyfer, S p o ł e c z n o ś ć i k u l t u r a m a ł e g o Rynu artists), L S W , W a r s z a w a (The community 280 and cultre of miasta. Studium na a little town. The przykładzie case of Ryn) O l s z t y n 1982, O ś r o d e k B a d a ń N a u k o w y c h i m . W . K ę t r z y ń s k i e g o w O l s z t y ­ nie, 152 pages — Justyna Jasionowska 286 M a r g u e r i t a e R e u t , L e soie e n A f g h a n í s t a . L ' é l e v a g e de v e r á soie en A f g h a n i ­ s t a n et 1'artisanat de l a soie a H e r a t , W i e s b a d e n Irena Helgę 1983, 167 pages, i l l . — Turnau 288 G e r n d t , K u l t u r ais F o r s c h u n g s f e l d . Ü b e r v o l k s k ü n d l i c h e s D e n k e n A r b e i t e n , M ü n c h e n 1981, 243 pages, i l l . — Irena und Turnau 289 V e t e m e n t et Societes 1 A c t e s des J o u r n e e s de r e n c o n t r e des 2 et 3 m a r s 1979. E d . by M o n i q u e gie du Museum de F o n t a n e s et Y v e s D e l a p o r t e . L a b o r a t o r i e s d ' E t h n o l o National d'Histoire Naturelle. Sociétés M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, 370 pages, i l l . — Irena Ludvik ill. Baran, •— Irena Jitka Staňková, Turnau Lidové kroje Slovácka, des Amin Turnau Praha 1982, . du . . 290 pages. 291 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7caa0e0efa86793416834fb280b07c35.pdf 2ffcc394a1beeb6aaa383225144ff00d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:880 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.229-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R Е С Е N Z J „Etnografia Polska", t. X X I I Е z. 2 "JOURNAL O F T H E G Y P S Y L O R E SOCIETY" I "ETUDES TSIGANES" I ICH ROLA W BADANIACH NAD CYGANAMI W badaniach nad Cyganami szczególna rola przypada periodykom p o ś w i ę c o ­ nym Cyganom — ich kulturze, historii — i publikującym różnorodne materiały badawcze i wyniki dociekań naukowych. Koniec lat 60-tych i początek 70-tych przynosi dość widoczny rozwój piśmiennictwa poświęconego Cyganom. Powstaje wiele niekiedy krótkotrwałych pisemek w różnych krajach, głównie europejskich. Z ważniejszych w y m i e n i ć warto wydawane od 1965 r. w Hiszpanii pismo „ P o mezia", a od 1971 „Pueblo Gitane", w Portugalii od 1971 „Caravana", w Finlandii w latach 1969-1971 „Zirikli", w Szwecji w latach 1966-1969 „Zigenare", w Holandii od 1971 „Centraal", a od 1974 „Het Viel", w Szwajcarii od 1975 „Scharotl", w R F N „Flamenco" od 1969, a od 1975 Mitteilungen zur Zigeunerkunde", na Węgrzech od 1975 „Rom-Som", we Włoszech od 1964 „Lacio Drom" itd. N a j w i ę c e j jednak tego typu wydawnictw u k a z y w a ł o się we Francji i Wielkiej Brytanii. W latach 1966-1968 wydawano we Francji Romano Pral", od 1973 „Courrier du Comité National d'Entente des Gens du Voyage" towarzystwa misyjne i różne organizacje kościelne również mają kilka pism od 1967 Monde Gitan" od 1960 Vie et Lumiere" od 1963 L a Roulotte" i inne* najważniejsze Etudes T s i ganes", wydawane jest od 1955 г W Wielkiej Brytanii w latach 1969-1972 wyda^vano Romano Drom" od 1973 г Traveller Education"* najstarsze czasopismo "Journal of the Grypsy Lore Society" istnieje od 1888 г Spośród wymienionych cio Drom" • Mo de Gitan"- zwłaszcza dwa nierwsze iako naibardziei naukowa odegrały znaczną rolę w badaniach nad Cyganami I m też chciałbym poświęcić tutaj uwagę. Zupełnie szczególna, prekursorska rola w badaniach nad Cyganami przypada Gypsy Lore Society (GLS) i jej organowi "Journal of the Gypsy Lore Society" ( J G L S ) wydawanym w Edynburgu od momentu powstania G L S . W drugiej po­ łowie X I X w. ukazało się wiele publikacji poświęconych Cyganom — artykułów, pozycji książkowych, a Wielka Brytania w ilości tych publikacji przodowała. Tam zainteresowanie Cyganami i innymi wędrowcami wysp było najsilniejsze i naj­ ż y w s z y oddźwięk znajdowało w piśmiennictwie. Wszystkie pozostałe kraje w su­ mie nie poświęciły w tym czasie tyle uwagi Cyganom, co Brytyjczycy. Dlatego niemal oczywiste jest, że pierwsze systematycznie wydawane pismo w całości po­ święcone problemom z w i ą z a n y m z Cyganami ukazało się w ł a ś n i e tam. Fakt opu­ blikowania pierwszego zeszytu odnotowany został jeszcze w tym samym roku w jednym z naszych wydawnictw naukowych. Tak szybkie zasygnalizowanie tego faktu wynikało stąd że i w Polsce zainteresowanie Cyganami było w ó w c z a s dość żywe Do dzisiaj zresztą poza tą pierwszą wzmianką nie ukazała się w pol­ skiej literaturze żadna recenzja czy omówienie ani jednego z zeszytów J G L S A u ­ torem pierwszej i jedynej notatki zamieszczonej w t I I Wisły" (1888) był Izydor Kopernicki sam interesujący się Cyganami i prowadzący nad nimi badania �230 RECENZJE Nie sposób z racji skąpej ilości miejsca przeznaczonego na recenzje dokonać jakiegoś pełniejszego omówienia J G L S czy „Etudes Tsiganes", chciałbym w i ę c przynajmniej najogólniej poinformować o obu czasopismach. W historii istnienia J G L S były kilkakrotnie momenty przerwy, ale sama kon­ cepcja pisma i jego charakter pozostały nie zmienione. W latach 1888-1892 ukazały się 3 tomy, łącznie 16 zeszytów, zwane dzisiaj D a w n ą Serią (Old Series). W 1907 r. wznowiono wydawanie czasopisma i do 1915 w y s z ł o 9 t o m ó w (4 zeszyty w tomie) tzw. Nowej Serii (New Series). Pierwsza wojna ś w i a t o w a przerwała wydawanie J G L S , wznowiono je dopiero w 1922 r. i do 1973 r. ukazały się 52 tomy (po 4 zeszyty rocznie) — te 52 tomy zwane są Trzecią Serią (Third Series). 12 I 1974 r. zmarła Dora Esther Yates, kobieta, której życie od kilkudzie­ sięciu lat związane było z G L S . Działalność n a u k o w ą rozpoczęła w początkach tego wieku badaniami języka Cyganów walijskich, od 1900 aż do 1945 r. związana była z Uniwersytetem w Liverpool, w 1907 r. została członkiem G L S , w 1932 asysten­ tem sekretarza, a w 3 lata później sekretarzem, którą to funkcję sprawowała do samej śmierci, a więc przez 39 lat; od 1955 r. była także redaktorem J G L S . W ba­ daniach swoich zajmowała się przede wszystkim językiem oraz folklorem Cyga­ n ó w — głównie bajkami i legendami, była też chyba ich n a j w i ę k s z y m znawcą. W dorobku ma wprawdzie tylko dwie publikacje książkowe: A Book oj Gypsy Folk-Tales (1948) i autobiograficzną My Gypsy Days (1953), ale wielką ilość arty­ kułów i notatek zamieszczanych w J G L S . (Jako ciekawostkę można odnotować, że jej artykuł Cyganie w Wielkiej Brytanii ukazał się także po polsku w emigra­ cyjnym „Głosie Anglii", nr 26 [139]: 1947). Do końca życia czynnie działała, jej odejście zamknęło długi i ważny okres istnienia G L S , nic w i ę c dziwnego, że fakt ten zaważył na pracy towarzystwa. Dla towarzystwa b y ł to trudny okres, gdyż kilka miesięcy wcześniej zmarł długoletni członek Komitetu Redakcyjnego Bernard J . Gilliat-Smith, a w listopa­ dzie tego samego roku skarbnik Henry J . Francis, również od wielu lat piastujący tę funkcję. Dopiero rok później, w 1975 г., ukazał się 1 nr I tomu nowej, Czwartej Serii (Fourth Series), a w 1976 nr 2. W tym okresie ukonstytuowały się nowe w ł a ­ dze towarzystwa. Prezydentem pozostał nadal Walter Starkie, wiceprezydentami prof. Ralph Turner i Victor Weybright, sekretarzem C . A. Beresford-Webb, skarb­ nikiem A . Guest, redaktorem David H . Smith, bibliotekarzem Michael Perkin. I znów przez G L S przechodzi śmierć; dołączona do n r - u 2 luźna notka informuje, że zmarł nagle prezydent towarzystwa W. Starkie. Na przestrzeni niewiele ponad roku odeszło czworo ludzi, których nazwiska znaczą bardzo wiele dla rozwoju cyganologii w świecie. Oczywiście nie sposób omawiać w krótkiej notce szerzej treści poszczególnych numerów. Zwrócę u w a g ę jedynie na niektóre artykuły. Każdy zeszyt — zarówno Trzeciej, jak i Czwartej Serii — składa sięz kilku artykułów i zawiera dwa stałe działy: „Przegląd Literatury" oraz „Notatki i Zapytania". Na przestrzeni ostatnich kilku lat, od 1970 r. — do dawniejszych n u m e r ó w nie będę sięgał — w J G L S ukazało s i ę sporo interesujących artykułów. W tomie X L I X : 1970 nr 1-2 znajdujemy omówienie głośnej autobiograficznej książki S. G. Boswella, angielskiego Cygana, The Book of Boswell, dalej zaś The Diaries of George Borrow's Walking Tours (A. M. Frasera) i relację z telewizyjnej dyskusji z 4 V I 1969 na temat Cyganów — Kris Romani oraz interesujący, choć dyskusyjny artykuł On the assimilation of Gypsy population and speech in Cen­ tral Europe (autorem jest H . Arnold). W nr 3-4 z tego samego roku warto w y ­ mienić The Gypsies in Czechoslovakia E . Davidovej oraz W. J . Sanarowa The Si­ berian Gypsies — z ważną częścią historyczną i bibliografią. Tom L : 1971 nr 1-2 zawiera m. in. A. Duirchovej Glimpses of the Rom: excursions in Slovakia i J . P. �RECENZJE JĚ? . 231 . . \Liégeois Tfte C a w - D w I I e r s of Andalusia. W nr 3-4 tegoż tomu najistotniejsza ehýba jest relacja ze ś w i a t o w e g o kongresu poświęconego Cyganom — The World Romani Congress, jaki odbył się w kwietniu 1971 r. w Paryżu. Poprzedni • Firth World Romani Congress — miał miejsce w 1935 r. w Bukareszcie. K o n ­ gres paryski obradował w kilku komisjach: języka, zbrodni wojennych, kultury, . problemów socjalnych, oświaty. W dalszej części tego numeru G. E . Polster w ar­ tykule The Gypsies of Sunnitou (South Chicago) prezentuje ogólne informacje na temat życia i z w y c z a j ó w Cyganów zamieszkujących w Bunniton. Tom L I : 1972 nr 1-2 zawiera z bardziej interesujących A. M. Frasera i F . de Vaux de Foletiera The Gypsy Healer and the King of Scots i najciekawszy chyba Marko and Moso W. Cohna, będący analizą bajek C y g a n ó w z Kanady. W nr 3-4 tegoż tomu n a j ­ ważniejszą część stanowi sprawozdanie ze spotkania komisji społecznej i zbrodni wojennych działającej w ramach paryskiego kongresu. Znaczną częsc nr 1-2 (t. L I I : 1973) wypełnia artykuł G. Hugha Gypsy Caravans przedrukowany z nr 4 tomu X I X : 1940 J G L S . Cygańskie wozy mieszkalne w żadnym kraju me w y s t ę p o w a ł y w takiej różnorodności typów, rozwiązań konstrukcyjnych i zdobniczych jak w Wielkiej Brytami. Artykuł zawiera typologię tych w o z ó w ich opisy wraz z fo­ tografiami. Współcześnie prawie zupełnie nawet w Wielkiej Brytana — wozy zostały wyparte przez standardowe, pozbawione prawie indywidualności przy­ czepy kampingowe. Warto więc było przypomnieć ten w a ż n y element tradycji cy­ gańskiej, wozy konne. Równie interesujący jest artykuł następny tego zeszytu, Gypsy boy on the Western Front, autorem którego jest S. G. Boswell. Są to wspomnienia autora z okresu I wojny światowej i pobytu w brytyjskim korpusie weterynaryjnym. Nr 3-4 tego samego tomu zawiera wsrod kilku drobnych tekstów jeden dłuższy An Analysis of the life style of the travelling people in Ireland, autorstwa E . В. О Toole. Nad całością zeszytu wagą ciążą jednak dwa artykułynekrologi poświęcone życiu i działalności D.^ E . Yates i B . J . Gilliat-Smitha 1 nr I tomu Czwartej Sera jest wyraźną kontynuacją — zarówno układem, jak i treścią — poprzedniej serii. Zawarte są w mm następujące artykuły: Gypsy Justice in America D. Nemetha omawiający system w e w n ę t r z n e j cygańskiej pra­ worządności, instytucję fcnsu i zwyczaj divano, rolę w e w n ę t r z n e j organizacji spo­ łecznej, tzw. vitsy, oraz nowych form organizacji o charakterze ekonomicznym, tzw. kumpanii Gypsy Ше m Shropshire — as it was and as it is to wspom­ nienia J . Locke a, z pochodzenia Cygana. W tym samym numerze zawarta jest rozprawa J . A. Haslera, be Romano des Romamchles d Ameriąue du Sud na te¬ mat języka Cyganów; autor opiera się na materiale zebranym głownie u Cyga­ nów z Kolumbu, D. K e n n c k a Calo Borrowings by an English Romany family (calo to dialekt czy raczej żargon u ż y w a n y przez częsc Cyganów P ó ł w y s p u Ibe­ ryjskiego i Ameryki Płd.). Zeszyt kończy się nekrologiem poświęconym działal­ ności H . J . Francisa. Nr 2 tej serii otwierają dwa artykuły na temat folkloru cygańskiego D. M. Andersena Finnish folk-accounts for the origins of the Gypsies i J . Vekerdiego The Gypsy's Role in the preservation of non-Gypsy folklore, będą­ cy analizą cygańskich ballad i omówieniem śpiewanego folkloru Cyganów na W ę ­ grzech. The Quinquis: Spain's last nomads К. Bonilla porusza problem jednej z mniejszości etnicznych Hiszpanii o niezbyt znanym rodowodzie, analogicznych do Tinkersów i również stanowiących grupę społecznie izolowaną. Znaczną część zeszytu zajmuje The Kalderasha of Montreuil A. Massie'a — jest to analiza języka (głównie słownictwa) jednej z grup Cyganów mieszkających w Paryżu (paryskich Kełderaszów) i porównanie z językiem Kełderaszów amerykańskich. G. Puxon w artykule Roma in Macedonia informuje ogólnie o Cyganach z Macedonii, a z w ł a ­ szcza z Topana (dzielnica Skoplja) oraz działalności Towarzystwa Kulturalnego Phralipe. �232 RECENZJE Przez długi czas J G L S było jedynym czasopismem specjalistycznym p o ś w i ę ­ conym Cyganom, czynione w różnych krajach europejskich próby wydawania in­ nych periodyków zwykle szybko się kończyły. Dopiero rok 1955 stał się kolejną ważną datą w badaniach nad Cyganami, zaczęły się w ó w c z a s u k a z y w a ć wycho­ dzące do dziś. „Études Tsiganes" (ET) organ L'Association des Études Tsiganes (AET) z siedzibą w Paryżu. Czasopismo to pomyślane jest jako kwartalnik o cha­ rakterze naukowym, obejmuje szeroki zakres tematyczny i prowadzi stałe działy: kronikę działalności A E T i E T oraz C N I N (Comité National d'Action et ď l n f o r m a tion sociále pour les „Gens du Voyage" et les Personnes d'origine Nómade) — organizacji, z którą czasopismo współpracuje, informacje o nowościach z litera­ tury cyganologicznej (m. in. regularnie omawiana jest tu treść kolejnych nume­ r ó w J G L S , „Lacio Drom", „Pomezia" itd.), o nagraniach płytowych muzyki cy­ gańskiej, a także rubrykę informacji różnych — krajowych i zagranicznych gdzie rejestrowane są artykuły prasowe, audycje radiowe i telewizyjne, filmy, wystawy fotograficzne, sympozja i kongresy dotyczące problematyki cygańskiej. Od nr-u 3 : 1976 wprowadzono zmiany w układzie pisma podkreślające jego charakter. Obec­ nie E T posiada w i ę c działy: językoznawstwo, historia, socjologia, wypełniające / o k o ł o połowy każdego numeru — pozostała część nie uległa zmianie, jest kontynu­ acją stałych działów informacyjnych. Dyrektorem wydawnictwa i prezydentem towarzystwa jest Alain Guillernou (od końca 1975 г.), poprzednio funkcję tę spra­ w o w a ł przez szereg lat L . Péré-Lahaille-Darré. Sekretarzem generalnym jest Henriettę David, osoba od dawna i bardzo silnie związana z działalnością A E T , jak i z redagowaniem zeszytów E T . H . David kieruje także akcją gromadzenia płytoteki towarzystwa, jest autorką artykułów, wielu recenzji i notatek zamiesz­ czanych w E T . Jak jeszcze do niedawna D. E . Yates dla G L S , jak obecnie Mirella Karpati dla „Lacio Drom" i Centro Studi Zingari, tak dla E T osobą uniwersalną, organizatorem i autorem jest H. David. E T także (jak J G L S ) nie doczekało się do tej pory omówienia w naszej lite­ raturze. Skąpość miejscowa powoduje, że nie jest możliwe poświęcenie tutaj uwagi działalności towarzystwa, nawet pełniejsze o m ó w i e n i e zawartości poszcze­ gólnych zeszytów jest niemożliwe; z konieczności pozostaje ograniczyć się do krót­ kiej informacji, wymienione zostaną jedynie ważniejsze czy bardziej interesu­ jące artykuły z poszczególnych roczników (poczynając od roku 1970). Nr 1 :1970 zawiera dość szerokie opracowanie języka francuskich Cyganów Manuš oraz, co jest istotną częścią zeszytu, indeks treści n u m e r ó w wydanych od początku istnienia E T , tj. od 1955 do 1969 r. W tym samym roku w nr 4 zamiesz­ czony jest bardzo interesujący artykuł M.-P. Dolégo Symbolique de la mort en milieu tsigane; artykuł opracowany na podstawie badań Cyganów alzackich za­ wiera opis rytuałów związanych ze śmiercią, egzystencją pośmiertną, analizę le­ gend, symboliki i kultu śmierci. Nr 1 : 1971 w znacznej części poświęcony jest szkolnictwu i problemowi oświaty dla Cyganów, publikuje wypowiedzi z różnych zjazdów i specjalistycznych spotkań. W nr 4 tegoż roku zwraca u w a g ę artykuł autorstwa P. Join-Lamberta na temat dyskryminacji rasowej Cyganów, poczyna­ jąc od monentu ich pojawienia się w Europie {Discrimanations raciales et tsiga­ nes); rozważania nad dyskryminacją Cyganów w X V - X I X w. stanowią tylko hi­ storyczny w s t ę p do omówienia stosunku do Cyganów w okresie I I wojny świato­ wej i w czasach powojennych, a także dyskryminacyjnych postaw wobec Cyga­ n ó w we Francji roku 1971, wyrażonych zarówno w zarządzeniach państwowych i polityce socjalnej, jak i w stosunku ludzi określanym negatywnym stereotypem w myśleniu o Cyganach. Nr 2-3 : 1972 zawiera analizę systemu pokrewieństwa i zasad zawierania małżeństw u Cyganów północnoamerykańskich i społecznych konsekwencji „ceny małżeństwa", autorem artykułu (Marriage chez les Rom Nord- �RECENZJE i I 1 I I i I 233 X ? -Americains) jest W. Cohn. W nr 4 tegoż roku najważniejszą część stanowi zbiór ^ - ' - d o k u m e n t ó w i a k t ó w p a ń s t w o w y c h odnoszących się do ludzi wędrujących i żyjąeych w przyczepach kempingowych oraz grup izolowanych społecznie, a Cyganie niejednokrotnie na takim właśnie statusie egzystują; dołączone są komentarze ' ~* i wypowiedzi uczonych. Nr 3 :1973 zawiera obszerny historyczny artykuł F . de ' Vaux de Foletiera na temat w ę d r ó w e k Cyganów we Francji w X I X w. (Voyages et migrations des Tsiganes en France, au XIXe siecle) oraz rozważania J . - P . L i é • geois nad instytucją krisu (La Kris), z odwołaniem się do pisarza pochodzenia cy­ gańskiego M. M a x i m o í f a i J . Yoorsa, który sam nie będąc Cyganem przez wiele lat żył wśród nich, oraz do innych opracowań naukowych. W nr 4 tego samego roku znaczną część zeszytu obejmuje relacja z badań S. P. Ruhela wśród noma­ dów Gaduliya Lohar w Indiach — domniemanych przodków Cyganów, oraz infor­ macja na temat badań nad Cyganami w Indiach prowadzonych przez specjalistycz­ ny Indian Institute of Romani Studies w Chandigarh. W nr 1 :1974 najciekawszą część stanowi praca M. Degrenge'a, który przeprowadził analizę haseł, takich jak Bohémiens, Gitan, Tsigane, w wydawnictwach słownikowo-encyklopedycznych; ana­ liza prowadzona była pod kątem stereotypów zawartych w tych hasłach (Stereoty­ pes et dictionaires). W nr 2-3 :1974 J . - P . Liégeois w artykule Le regne de 1'utopie rozważa problem tzw. królów cygańskich, tworzenia różnych ogólnoświatowych .towarzystw cygańskich jako wyrazu pewnych prób prestiżowego awansowania Cyganów — koniecznych niejako postępowań wynikających z ich statusu. N a j w a ż ­ niejszymi artykułami nr 2-3 : 1975 są Le folklore vocal des Tsiganes contemporains — rozważania nad folklorem muzycznym Cyganów Czechosłowacji (autorstwa E . Davidovej i J . Gelnara) i Węgier (J. Vekerdiego i L . Szegó). Część numeru 4 tegoż roku poświęcona jest opiece nad dziećmi i szkolnictwu dzieci cygańskich w niektórych krajach europejskich i w Ameryce Północnej; w tym samym zeszy­ cie znajduje się krótki artykuł A. Bartosza Les Tsiganes dans les Carpates polo­ naises. Nr 3:1976 ukazał się w zmienionym już układzie w e w n ę t r z n y m . Otwiera go (w dziale językoznawstwa) artykuł pochodzącego z Indii lingwisty A. Rao Histoire d'un mulo; Rao studiował w Strasburgu w Instytucie Etnologii i prowadził bada­ nia nad leksyką języka Cyganów francuskich (alzackich Sinti) — artykuł składa się z tekstów w dialekcie cygańskim, tłumaczenia ich na język francuski i komen­ tarza. W. J . Sanarow (dział historii) w artykule Contribution á l'histoire des Tsi­ ganes en URSS przytacza i analizuje odezwę Związku Cyganów do wszystkich Cyganów Z S R R z lat bezpośrednio po rewolucji październikowej w związku z nowymi warunkami politycznymi i postulowaną koniecznością zmiany sposobu życia i włączenia się w ogólny ruch proletariacki. W tym samym dziale znajduje się też. F . de Vaux de Foletiera George Sand et les Bohémiens. Ważną pozycję tego samego zeszytu stanowi projekt D. Passerata dotyczący organizacji szkolnictwa i nauczania dla C y g a n ó w (A! propos de Vobligation scolaire des Tsiganes, za­ mieszczony w dziale socjologii). Nr 4 :1976 rozpoczyna artykuł o pieśniach śpiewa­ nych przez Katię Marcinkiewicz, Cygankę z Litwy, jego autorem jest L . Manuš, Cygan z Rygi pisujący niekiedy w E T . Y . Omori publikuje w dziale historii arty­ kuł Conception de 1'espace de vie chez les Tsiganes — autor dokonuje etnologicznej analizy sposobu życia, zasad nomadyzowania i wynikającego stąd stosunku do przestrzeni Cyganów z grupy Manuš. К. Huttunen zamyka część artykułową Dinamiques^ des groupes culturéis rom en Finlande, gdzie omawia takie przedsię­ wzięcia, jak prace nad słownikiem Cyganów fińskich, utworzenie teatru cygań­ skiego w Helsinkach, działalność folklorystyczną itd. Nr 1-2 : 1977 zawiera w dzia­ le lingwistyki opracowanie pieśni węgierskich Cyganów Cerhari zebranych przez G. Mészárosa, w części historycznej zawarty jest artykuł J . Bertha L'integration �234 RECENZJE des Tsiganes en Austriche, ce qui a été fait dans la commune d'Unterwart, roz­ ważania dotyczą zarówno okresu przedwojennego, jak i czasów współczesnych. W dziale socjologii zamieszczone są dwa artykuły J . Vekerdiego L'idée de Di chez les Tsiganes Vlax, bardzo interesująca próba zanalizowania idei Boga i jej opozycyjnych przeciwieństw (diabła) w oparciu o materiał etnologiczny, analizę lin­ gwistyczną, analizę zakresu poszczególnych pojęć, z próbą odwołania się do Indii i szukania tam wyjaśnienia cygańskich wyobrażeń Boga. H . David i J . Charlemag­ ne omawiają rolę towarzystw pomocy i opieki nad Cyganami (Role des association dans la diffusion des informations de masse par les semaines culturelles tsiganes). cu E T nie mają tak długiej historii jak J G L S , ale oba biuletyny i wydające je towarzystwa położyły ogromne zasługi dla rozwoju wiedzy o Cyganach, badań nad nimi i dla prób walczenia o poprawę sytuacji Cyganów, zachowanie ich kultury i tradycji. Lech Mróz L A C I O DROM, 1974, nr 5-7; 1975 nr 1-6; 1976 nr 1-3 „Lacio Drom", organ włoskiego Centro Studii Zingari, wychodzi w Rzymie j a ­ ko dwumiesięcznik od 1964 r. Przeciętna objętość każdego numeru 50-60 stron. Numery nie posiadają stałego układu treści. Na podstawie przestudiowanych wy­ żej wymienionych roczników czasopisma można sobie wyrobić pogląd na proble­ matykę, charakter i poziom publikowanych tam prac. Przeważającą część za­ mieszczanego materiału stanowią artykuły o charakterze informacyjnym i sprawoz­ dawczym. S ą to więc informacje dotyczące bieżących w y d a r z e ń zachodzących we włoskiej społeczności cygańskiej, informacje o aktualnie ukazujących się zarządze­ niach, przepisach i okólnikach dotyczących C y g a n ó w we Włoszech, a także i n ­ nych, nie dotyczących bezpośrednio Cyganów, ale mogących mieć dla nich pewne znaczenie. Sporą część każdego zeszytu zajmują sprawozdania (czasami jest to peł­ na treść zapisu magnetofonowego) z konferencji, zjazdów, zebrań i sesji nauko­ wych, stowarzyszeń i organizacji cygańskich, a także innych, zajmujących s i ę C y ­ ganami. Bardzo skrupulatnie prowadzony jest dział recenzji. Redakcja stara się prezentować na bieżąco najważniejsze materiały cyganologiczne publikowane na świecie S ą to zarówno recenzje z książek czasopism specjalistycznych w y n i k ó w badań nad Cyganami jak też publikacji dotyczących C y g a n ó w zamieszczanych w prasie niespecjalistycznej. Dotyczy to zarówno opracowań naukowych jak i pu­ blicystycznych i beletrystycznych Najważniejszy materiał cyeanolo§iczny przyno­ szą zamieszczane w każdym prawie numerze artykuły problemowe o charakterze naukowym popularnonaukowym i publicystycznym a także prace o charakterze folklnrvstvóznvrn _ baśnie lesendy itp oraz literackim jak nowele opowiada nia w i e r ^ P Matertalv folk'lorvstvczne i literackie 7 Я т ' р < 3 7 Р 7 Я П Р Ч Я \Tí7 lP7vkll CV gańskim wraz z ich tłumaczeniami na język włoski Mówiąc najogólniej podstawowym problemem, o który zahacza w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu problematyka niemal każdego artykułu, jest trudna sytu­ acja społeczności cygańskiej we Włoszech i innych krajach. Dotyczy to zarówno artykułów o charakterze publicystycznym, jak i mniej licznych materiałów nauko­ wych. Poziom tych ostatnich jest bardzo różny. Mało jest a r t y k u ł ó w dobrze udo­ kumentowanych, zaopatrzonych we w ł a ś c i w ą aparaturę naukową i nie budzących wątpliwości. Recenzję rozpoczynam od nr 7 z 1974 г., gdyż zawiera on spis treści rocz- �235 RECENZJE ników za lata 1964-1974, który oprócz materiałów o charakterze antropologicz­ nym ł socjologicznym podaje następujące grupy tematyczne: Działalność społecz­ na; Zjazdy i zebrania naukowe; Higiena i zdrowie; Ankiety; Wywiady, Ustawy, dekrety, okólniki, propozycje; Językoznawstwo; Literatura, poezja, sztuka; Nekro­ logi; Opera Nomadi; Kościół i Cyganie; Pedagogika, dydaktyka, szkoła; Pielgrzym­ ki; Psychologia; Położenia Cyganów za granicą; Historia; Zagłada Cyganów; Wy­ gnania; Cyganie w literaturze. Szczególną u w a g ę zwraca kilka artykułów, z k t ó ­ rych treścią warto zapoznać polskiego czytelnika. W artykule Gli Zingari di Reggio Calabria: situazione cultúrale e lingüistica (Cyganie z Reggio Kalabria: sytuacja kulturowa i językowa) Giulio Soravia przed­ stawia wyniki badań językoznawczych prowadzonych latem 1972 r. w małej spo­ łeczności cygańskiej na południu W ł o c h . Centro Studi Zingari wybrało tę grupę jako przedmiot szerokich, interdyscyplinarnych badań, których tematem g ł ó w n y m jest: „Cyganie jako mniejszość etniczno-językowa zagrożona przez kulturę domi­ nującą. Badana grupa cygańska mieszka w starych koszarach. Tylko nieliczni z nich pracują. Dawna forma aktywności zarobkowej — hodowla koni i osłów — zupełnie zanikła. O Cyganach tych mówiono, że posługują się wyłącznie dialektem kalabryjskim — w trakcie badań okazało się, że język cygański jest tu jeszcze w użyciu. Autor stwierdził, że grupa posługuje się językiem cygańskim, jeżeli tylko nie ma w pobliżu nie-Cyganów, ale nie znają go już dzieci, szczególnie te, które chodzą do szkoły. Kilkoro dzieci zazdrościło autorowi, ponieważ po kilku dniach m ó w i ł po cygańsku lepiej od nich. 1 W czterech kolejnych numerach rocznika z 1975 r. zamieszczono fragmenty pracy magisterskiej Marii del Carmen Foronda na temat przeobrażeń moralności w grupie n o m a d ó w Sintów, La transformazione del costume morale nel nomadismo sinto opartej na literaturze oraz obserwacjach poczynionych przez autorkę pod­ czas kilkuletniej pracy społecznej wśród Cyganów żyjących na peryferiach Rzymu. Pierwsza część pracy nosi tytuł Sintowie i zawiera historię tej grupy . C y ­ ganie w ł o s c y dzielą się na dwie zasadnicze grupy: Sintów i Romów. Cyganie Rom przebywający obecnie we Włoszech południowych przybyli do Włoch pod koniec ubiegłego stulecia z terenów Serbii, Mołdawii- i Wołoszczyzny. W skład grupy Sintów wchodzą Cyganie słoweńscy zamieszkujący od wielu pokoleń pogranicze Włoch i Jugosławii oraz Cyganie włoscy przebywający we Włoszech północnych i centralnych od kilku w i e k ó w . Sintowie przybyli do Włoch z Węgier, gdzie po­ jawili się pod koniec X I I I w. Pierwsze zarządzenie skierowane przeciw Cyganom ukazało się we Włoszech w 1535 r. na terenie P a ń s t w a Papieskiego. Zabroniono w nim pod groźbą kary pie­ niężnej zatrzymywanie się w jednym miejscu na dłużej niż trzy dni. Podobne oraz nakazujące całkowite opuszczenie danego terytorium zarządzenia ukazują się niedługo potem w Piemoncie, Lombardii, Mediolanie, Bolonii i innych miejsco­ wościach Włoch. K a r y za nieprzestrzeganie ich są coraz sroższe, do kary śmierci włącznie. Autorka wymienia dalej zarządzenia o podobnym charakterze wydane przez Kościół. Dopiero w X I X w. Cyganie mogli swobodnie poruszać się po kraju. Następnie autorka omawia prześladowania Cyganów w okresie I I wojny ś w i a t o w e j . 2 Dalszy ciąg pracy stanowi artykuł noszący tytuł Sintowie-nomadzi we Wło­ szech 8. Autorka nawiązała ścisłe kontakty z 500 Cyganami z włoskiej grupy Sin­ tów, których zajęciem podstawowym jest karuzelnictwo (posiadają karuzele, z k t ó ­ rymi jeżdżą po kraju) oraz z 250 Cyganami ze słoweńskiej grupy S i n t ó w trud- 1 2 3 „Lacio Drom", nr 5-6: 1974, s. 19-20. „LD", nr 4: 1975, s. 22-37. „LD", nr 5: 1975, s. 2-18. �236 RECENZJE niących się handlem końmi, u ż y w a n y m i samochodami oraz zbieraniem i sprze­ dażą złomu, makulatury i szmat. Zwyczaje S i n t ó w słoweńskich i włoskich są bardzo podobne, różniąc się znacznie od z w y c z a j ó w Romów, szczególnie w zakresie z w y c z a j ó w weselnych i po­ grzebowych. Natomiast Sintom i Romom wspólne jest poczucie sprawiedliwości, wierność, szacunek dla życia ludzkiego oraz pamięć o zmarłych. Na podstawie swoich badań autorka ustaliła zasady, którymi Sintowie kierują się w życiu. Hie­ rarchia ich jest następująca: 1. Dbam o siebie i swoje utrzymanie; 2. P o ś w i ę c a m się dla rodziny, ale w zamian za to wymagam, żeby mi byli pomocni; 3. To co mi pozostaje po zaspokojeniu potrzeb moich i mojej rodziny, daję innym z mojej grupy Sintów; 4. Utrzymuję dobre stosunki z innymi nomadami będącymi w po­ bliżu, ale stosunki te muszą być zawsze uzależnione od interesów mojej własnej grupy; 5. Moim obowiązkiem jest wierność, szczerość i gościnność wobec wszy­ stkich, którzy są mi przyjaźni; 6. Wobec gadźów (nie-Cyganów) moje postępowanie będzie uwarunkowane potrzebami i korzyściami, które będę mógł wyciągnąć. Gadźo traktował mnie zawsze jako nieprzyjaciela i dopóki nie okaże się inny, będę musiał nie ufać mu i jego też traktować jako nieprzyjaciela; 7. Można wy­ korzystywać, okradać, oszukiwać itp. nieprzyjaciela za zło, które wyrządza, a także dlatego, że jesteśmy biedni i potrzebujemy pieniędzy. Ale życie człowieka, nawet jeśli jest to nieprzyjaciel, jest zawsze święte, dlatego jeśli zobaczę gadźa — zna­ nego mi albo nie — w śmiertelnym niebezpieczeństwie m u s z ę mu pomóc, nawet gdybym miał narazić się na poważne niebezpieczeństwo. Dla stanowiska Cyganów w stosunku do gadźów autorka znajduje usprawie­ dliwienie opisując współczesną sytuację Cyganów we Włoszech. Mimo formalnego zrównania w prawach Cyganie napotykają ciągle na szykany ze strony władz i nienawiść gadźów. Sytuację ich pogarszają coraz większe trudności w znale­ zieniu odpowiedniego źródła zarobków. Tradycyjny zawód karuzelnika jest teraz mniej opłacalny, handel końmi wobec znikomego zapotrzebowania na konie nie może b y ć źródłem utrzymania, wobec czego dawni koniarze zmuszeni są zająć się zbieraniem i sprzedażą szmat, makulatury i złomu. Niektórzy pośredniczą w sprzedaży samochodów, zajmują się drobnymi naprawami i ich myciem. Jak wynika z sondażu przeprowadzonego przez autorkę, wielu młodych Cyganów chęt­ nie wyuczyłoby się zawodu mechanika. Na przeszkodzie stoi jednak brak nawet podstawowego wykształcenia. Przeciętnie Cyganie kończą naukę na trzeciej kla­ sie szkoły podstawowej. Tak więc tradycyjne sposoby zarobkowania zanikają albo stają się nieopłacalne, a możliwości zdobycia nowego popłatnego zawodu praktycz­ nie nie ma. K ł a m s t w a i wyłudzanie są wg autorki bronią Cyganów w sytuacji szykano­ wania ich, braku akceptacji i prześladowania ze strony społeczeństwa gadźów Jest to ich jedyna forma obrony. Autorka podkreśla, że Cyganie nigdy nie chwy­ tali za broń, nie używali przemocy w obronie w ł a s n y c h interesów — wynika to z ich szacunku dla życia własnego i cudzego. Należy też pamiętać — dodaje au­ torka — że w wielu wypadkach kłamstwa Cyganów są jedyną odpowiedzią na k ł a m s t w a gadźów, a nieuczciwość w interesach spotyka się zarówno u Cyganów, jak i u gadźów. Pisząc o kradzieży i rabunku w mentalności S i n t ó w autorka cytuje, jako cha­ rakterystyczną wypowiedź starej Cyganki: „Ja bym nigdy nie poszła kraść, za barsdo się Boga boję. Chodzę tylko po prośbie i jeśli daleko na polu zobaczę kurę. to biorę ją, żeby zjeść... J a biedna nie mam nic". Kradzież dla zaspokojenia pod­ stawowych potrzeb nie jest kradzieżą i nie jest grzechem, gdyż „w przypadku konieczności wszystko jest wspólne". Zabranie żywności lub innego towaru ze �Recenzje 237 sklepu nie jest nigdy uznawane przez Sintów za kradzież, jeśli tylko nie było pieniędzy na ich kupno, a były niezbędnie potrzebne. Kolejna część pracy jest zatytułowana Stosunki rodzinne i religijne Sintów К Autorka stwierdza, że tradycyjna forma rodziny, w której jedynym autorytetem był ojciec, a żona i dzieci wypełniały tylko jego polecenia, ulega powolnym zmia­ nom. Szczególnie młodzi chłopcy próbują uniezależnić się od władzy rodzicielskiej. Dla młodych kobiet nie jest to jeszcze zupełnie możliwe: w dalszym ciągu pozycja kobiety w rodzinie oparta jest na wzorach kultur wschodnich. Kobiety Sintów nie umieją pisać i czytać, nie posiadają własnych dokumentów, nie uczestniczą w roz­ rywkach razem ze swoimi mężami itd. Obserwuje się powolne zmiany np. cza­ sami są zabierane do kina. Dzieci, szczególnie te najmłodsze otaczane są czułą opieką, a rodzice starają się spełniać ich wszystkie zachcianki. Motywacja takiego stosunku jest następująca: kiedy dorosną, będą miały trudne życie, jak wszyscy Cyganie; szczęśliwe dzieciństwo, w którym niczego nie brakuje, ma być rekompen­ satą przyszłej niedoli. Ludzie starzy otoczeni są szacunkiem i staranną opieką. Żadnemu z Sintów nie przyszłoby do głowy oddać rodziców czy dziadków do do­ mu starców Sintowie włoscy zawierają małżeństwo między 14 a 18 rokiem życia. Prakty­ kowany jest stary zwyczaj ucieczki młodych na kilka dni. Jeżeli po ich powro­ cie rodzice wyrażą zgodę na małżeństwo —- a wypadki przeciwne należą do rzadkości — w ó w c z a s jest to jednoznaczne z zawarciem małżeństwa. Śluby kościel­ ne i cywilne zawierane są stosunkowo rzadko. W 100 osobowej grupie S i n t ó w słoweńskich w 1974 r. 9 m a ł ż e ń s t w miało ślub cywilny i kościelny, 11 ślub za­ warty tylko wg obrządku cygańskiego. Jedno małżeństwo nie zostało przez grupę uznane. Powodem zawarcia ślubu kościelnego i cywilnego było: w 6 przypadkach uzyskanie pomocy od państwa, w jednym zwolnienie od służby wojskowej. W 100-osobowej grupie S i n t ó w włoskich w 1974 r. 6 małżeństw miało ślub cywilny i kościelny 15 ślub zawarty tylko wg obrządku cygańskiego. Przyczyną zawarcia ślubu cywilno-kościelnego było w 4 wypadkach zwolnienie od służby wojskowej. Najczęściej m a ł ż e ń s t w a zawierane są w obrębie grupy — stąd często między bliskimi kuzynami. W badanych grupach zdarzyło się kilka m a ł ż e ń s t w Sintów włoskich z Sintami słoweńskimi, z Cyganami Korokana (muzułmanami) oraz z gadźami. Nie było natomiast małżeństwa z Cyganami Rom. Małżeństwo może zostać anulowane w przypadku bezpłodności. Cudzołóstwo karane dawniej śmier­ cią nie jest dziś surowo osądzane. Rozwody, wg opinii jednej z Cyganek, stały się modne. Autorka próbuje wyjaśnić, skąd wziął się zwyczaj ucieczki młodych, nie istnie­ jący np. u bardziej tradycyjnych Cyganów Rom. Jego początków upatruje w de­ krecie Tametsi wydanym podczas Soboru Trydenckiego, wg którego do zawarcia małżeństwa niezbędne były odpowiednie dokumenty, zapowiedzi, ś w i a d k o w i e itd. Cyganie nie byli w stanie podołać tym wymogom, natomiast pojawienie się u k s i ę ­ dza dwojga młodych, którzy uciekli razem, stawiało kościół w konieczności zalega­ lizowania związku przed Bogiem. Duży fragment poświęca autorka rozważaniom, czy w świetle prawa kościelne­ go małżeństwo zawarte tylko wg obrządku cygańskiego powinno być uznane przez kościół. Ostatnia część pracy zatytułowana jest Praktyki religijne u Sintów*. Wszyscy Sintowie są katolikami. Religijność ich przejawia się głównie w częstym udziale w pielgrzymkach, szczególnie do sanktuariów Maryjnych. Prawie wszyscy Cyga-. * „LD", nr 6: 1975, s. 2-21. „LD", nr 1: 1976, s. 10-19. 5 �238 ¡i jji |! i i nie z grupy S i n t ó w są ochrzczeni. Rzadko natomiast przystępują do innych sakram e n t ó w (por. fragment o ślubach). Do komunii przystępują niemal wyłącznie dzieci i osoby starsze. Brak uczestnictwa dorosłych w sakramentach i mszach bierze się wg autorki z poczucia, że ponieważ żyją nieustannie w grzechu, pójście do kościoła lub przyjęcie komunii byłoby obrazą Boga. W ostatnich latach coraz więcej Sintów nie chrzci dzieci. Powody są dwa: większe wymagania kościoła wobec rodziców chrzestnych oraz przekonanie, że chrzest nie jest sakramentem niezb ę d n y m do zbawienia wiecznego. U młodego pokolenia — na skutek kontaktów z młodzieżą niecygańską daje się zauważyć krytyczny stosunek do spraw re¬ : i ! ' i I I I }| I I ! I ligii. Wspólna grupom Sintów i R o m ó w jest cześć dla zmarłych. Cyganie Rom, zarówno katolicy, jak i muzułmanie, zbierają się po pogrzebach na stypie, która trwa dopóki starcza pieniędzy na zakup jedzenia i picia. Sintowie wyrażają się o tym z dezaprobatą. Stary zwyczaj Sintów — dotąd praktykowany — nakazuje spalenie wozu, w którym mieszkał zmarły, razem z wszystkimi rzeczami należącymi do niego i mieszkańców wozu. Po spaleniu cała grupa przenosi się na nowe miejsce. Od niedawna zdarza się, że w ó z zamiast spalenia zostaje sprzedany. W tym samym roczniku (1975) znajduje się niewielki, lecz ciekawy artykuł Aparny Rao Esempi di atti e di personaggi privilegian fra i Sinti (Przykłady uprzywilejowanych działań i osób u Sintów)*. Autorka prowadziła przez dwa lata badania wśród nadreńskich Sintów. W artykule zajmuje się niektórymi aspektami praktyk kultowych i innych o charakterze transcendentnym oraz problemem auto­ rytetów. Współczesne idee religijne S i n t ó w nadreńskich są połączeniem ich pry­ mitywnych wierzeń z jednej strony oraz Islamu, chrześcijaństwa, praktyk i obyczaj ó w Europy przedchrześcijańskiej z drugiej strony. Autorka omawia uczestnictwo 1 \ I 1 IS ij 1| •jj ił ś! \\ si l' ; },, Г i , j j1i ]('• ; I RECENZJE • Sintów w praktykach kościelnych, ich stosunek do księdza jako przedstawiciela kościoła i religii, uczestnictwo w pielgrzymkach. Oprócz księży autorytetem cieszą się też jasnowidze i interpretatorzy snów. Grattan Puxon w artykule Rom in Macedonia (Romowie w Macedonii)-' omawia działalność cygańskiego towarzystwa kulturalnego Phralipe. Pierwszą oznaką aktywności towarzystwa było utworzenie w 1950 r. zespołu artystycznego, który partycypował w wielu festiwalach krajowych i międzynarodowych. W 1971 r. pow­ stał teatr, „Teatar Roma". Jednym z najpoważniejszych problemów Cyganów j u gosłowiańskich są dążenia do uznania ich za naród (a nie jak dotychczas za grupę etniczną). Pozwoliłoby to m. in. wprowadzić język cygański do szkół w n a j w i ę k ­ szych skupiskach ludności cygańskiej. Autor podaje, że Cyganów R o m ó w jest w Jugosławii przeszło 100 tys., i podkreśla, że mniejsze liczebnie grupy A l b a ń czyków i Turków uzyskały status narodowości. Natomiast porównanie sytuacji dwu mniejszości narodowych w Finlandii: L a pończyków i Cyganów, znajduje się w Artykule Yrjó Qvarnberga La situazione dei Lapponi e ąuella degli Zingari in Finlandia». W Finlandii żyje 4400 Lapończyk ó w i 6000 Cyganów. W porównaniu z Lapończykami sytuacja tych ostatnich jest znacznie trudniejsza. I tak np. istnieją szkoły z j ę z y k i e m lapońskim, gdy nie ma szkół z językiem cygańskim. Duża jest w dalszym ciągu ilość Cyganów analfabet ó w (30% wśród dorosłych mężczyzn). Dzieci zaczynają naukę z rocznym lub dwuletnim opóźnieniem i często nie kończą szkoły podstawowej. Język Cyganów f i ń ­ skich coraz bardziej zanika. Wg badań z 1961 r. 51% Cyganów znało cygański bardzo dobrze, 9*/o dobrze, 29% rozumiało, lecz nie m ó w i ł o po cygańsku, 11% zna- • „LD", nr 1-2: 1975, s. 29-32. „LD", nr 4: 1975, s. 38-41. „LD", nr 5: 1975, s. 19-21. 7 8 �RECENZJE 239 \ ło wyłącznie fiński, a od tego czasu zaszło wiele zmian na niekorzyść tego języka. Zdaniem autora na przywrócenie języka i kultury cygańskiej jest za późno. Po­ dobne zmiany — choć w mniejszym stopniu — zachodzą w języku i kulturze L a ­ pończyków. Bogdana I ' щ > L ' • Pilichowska MONDE G I T A N , wydawnictwo Association Notre-Dame des Gitans w Paryżu, lata 1967-1976 Czasopismo „Monde Gitan" ukazujące się co kwartał począwszy od 1967 r. jest przejawem działalności Towarzystwa Notre-Dame des Gitans. Założone w 1966 r. w Paryżu zgromadziło wokół siebie grono ludzi związanych z Kościołem katolickim, którzy postawili sobie za główny cel obronę interesów Cyganów, a tak­ że tych, którzy dzielą ich sposób życia i napotykają na takie same trudności. Na łamach czasopism ukazują się artykuły świadczące o wszechstronnym i wnikliwym spojrzeniu na problemy świata cygańskiego. Sprawa udzielania pomocy Cyganom jest traktowana jako jedna z naczelnych. Punktem wyjścia zmierzającym do jej rozwiązania według autorów wielu artykułów — jest spowodowanie zmiany stosunku społeczeństwa francuskiego do Cyganów, a także wykorzenienie mocno tkwiących w społeczeństwie stereotypów. Celem „Monde Gitan" jest stwo­ rzenie możliwości poznania prawdziwego życia Cyganów. Hasło przez to czaso­ pismo rzucone „Żeby lepiej poznać Cyganów" realizowane jest wszechstronnie nie tylko przez omawianie ich dzisiejszych problemów i przedstawienie w miarę pełnego obrazu ich życia, ale także przez przypomnienie ich historii od przybycia do Europy aż po czasy współczesne „Monde Gitan" zamieszcza informacje dotyczące różnych grup cygańskich na terenie Francji, takich jak: Manouches, Gitans, Rom, Sinti, Yéniches. Często przedstawiciele czasopisma odwiedzają ich osiedla, w których Cyganie zatrzymali się na okres zimy. W większości w y p a d k ó w osiedla te umieszczane są z dala od nowoczesnych dzielnic, Cyganie mieszkają tam zazwyczaj w barakach, w starych wozach bez wody i światła. Złe warunki sanitarne panują również w miejscach, gdzie organizowane są postoje dla wędrujących Cyganów. W ostat­ nim okresie miejsc do takich celów jest coraz mniej, a każde zatrzymanie się na terenie nie m a j ą c y m takiego przeznaczenia jest karalne. W „Monde Gitan" uka­ zuje się wiele relacji świadczących o rzeczywistej sytuacji w osiedlach i miejscach postoju. Ma to na celu zaapelowanie do władz, by zajęły się rozstrzygnięciem tej sprawy, a także w p ł y n ę c i e na zmianę stosunku do Cyganów mieszkańców sąsia­ dujących z ich osiedlami. W czasopiśmie tym usiłuje się wyjaśnić przyczyny odmienności Cyganów, jed­ nego ze źródeł pogłębiającego się dystansu etnicznego. Mentalność Cyganów w znacznym stopniu związana z instynktem koczowniczym, kształtuje w określo­ ny sposób ich osobowość, która nie jest respektowana przez większość gadźów. Jak żyć w świecie współczesnym pozostając Cyganem to problem bardzo trudny. Cyganie dostrzegają, że są odrzucani przez społeczeństwo, w którym żyją. Ich oso­ biste doświadczenia powodują, że trudno im jest nawiązać kontakt z gadźami, oprócz barier nieufności utrudniają im to jeszcze bariery językowe. Ich potoczny język, którym się posługują w rozmowie z gadźami, jest połączeniem dialektu cy­ gańskiego z językiem francuskim i często przez to staje się niezrozumiały dla gadźów. Liczne artykuły publikowane w „Monde Gitan" dowodzą krzywdzącego poste¬ �240 RECENZJE powania gadźów wobec Cyganów, gdyż właśnie od gadźów w dużej mierze zależy, że problem dystansu etnicznego jest nadal aktualny, co więcej będzie istniał do­ póty dopóki Cyganie przez społeczeństwo, które ich otacza, nie będą traktowani jak normalni ludzie. Jedynie wytworzenie większego zrozumienia między światem gadźów a Cyganami może wpłynąć na poprawę istniejącej sytuacji. Tego trudnego zadania podjął się „Monde Gitan" popularyzując różnego rodzaju akcje propagandowe, organizowane na terenie całej Francji, podczas których przedstawiciele czasopisma zaznajamiają społeczeństwo z problemami świata cygańskiego. Dzięki inicjatywie czasopisma organizowane są wystawy w y r o b ó w rzemieślniczych produkowanych przez Cyganów, ma to na celu stworzenie płaszczyzny porozumienia między Cyganami a resztą społeczeństwa. Dość dużo uwagi w „Monde Gitan" poświęca się problemom szkolnictwa i oświaty, które nastręczają wiele trudności — nieregularność uczęszczania do szkoły, niemożność nadążania za programem, m i ę dzy innymi wskutek zbyt małego zasobu słów. W normalnych warunkach szkol­ nych nauczyciel nie jest w stanie otoczyć tych dzieci dodatkową opieką, nie może również dopuścić do tego, by obecność ich obniżała poziom nauczania. „Monde Gitan" postuluje wręcz zorganizowanie specjalnych szkół, w których dzieci c y g a ń ­ skie nie czułyby się obco. Wiele artykułów ukazujących się w „Monde Gitan" informuje nas o proble­ mach, z jakimi Cyganie borykają się na co dzień, jednym z nich jest sprawa za­ pewnienia egzystencji rodzinie. Źródłem ich utrzymania jest oprócz zajęć z w i ą ­ zanych z handlem tekstyliami i złomem, pobielanie kotłów, także — rzadziej — wikliniarstwo. Zawodem uprawianym przez kobiety, który dość szeroko został o m ó ­ wiony w kilku artykułach, jest wróżenie, u Rom określane terminem drabarimos, u Manouchów durkreben albo la bonne aventure. Zawód ten wytwarza atmosferę tajemniczości w o k ó ł Cyganów, w rzeczywistości zaś na ogół jest koniecznością, zapewnia utrzymanie wielu rodzinom cygańskim. Istnieje moc przeszkód, które utrudniają Cyganom uprawianie zawodów stałych, do nich należą m. in. przyzwyczajęnia, obciążenia środowiskowe i dlatego kobietom cygańskim obarczonym obowiązkiem utrzymania rodziny nie pozostaje nic innego, jak wróżyć. Wróżenie jest pewnego rodzaju kontaktem z gadźami, jest tym momentem, kiedy górują nad nimi, a więc swoistym rewanżem za powszechne dość niezrozumienie. W „Monde Gitan" publikowane są listy Cyganów, z których dowiadujemy się, ile kłopotów nastręczają im carnet anthropométrique, pełniąc rolę przepustek, które należy stemplować przy każdym postoju. Częste niedopatrzenia administracyjne przy załatwianiu formalności z tym związanych stają się źródłem wielu kar. Poza rolą przepustek, jaką pełnią, carnet anthropométrique są również dowodem tożsamości, w którym znajdują się nawet odciski palców. „Monde Gitan" ustosunkowuje się krytycznie do prawa z 1912 r. narzucającego Cyganom obowiązek posiadania książeczek. Wobec konsekwencji, jakie to prawo spowodowało we w s p ó ł czesnym życiu Cyganów, „Monde Gitan" uważa je za przejaw jawnej dyskryminacji. Dzięki licznym interwencjom Towarzystwa Notre-Dame des Gitans projekt zniesienia tego prawa został przedłożony na Zgromadzeniu Narodowym i zatwierdzony ustawą z dnia 3 I 1969 г., nie położyło to jednak kresu niesprawiedliwości wobec nomadów, o czym informują liczne artykuły. Ustawa była pierwszym krokiem zmierzającym do przemian, ale krokiem, który nie rozwiązuje wszystkich problemów, zresztą sama jej realizacja nastręcza wiele trudności. Przyszłość Cyganów stanowi również przedmiot zainteresowań „Monde Gitan", wiele artykułów atakuje politykę zmierzającą do osiedlenia ich za wszelką cenę oraz zaasymilowania we współczesnym społeczeństwie francuskim. Los Cyganów w dużej mierze zależy bowiem od społeczeństwa, w k t ó r y m żyją, i jedynie zaak­ ceptowanie ich przez nie, stosunek bardziej tolerancyjny, może być podstawą pozy- j \ '• ? I { j ] f | | § | 1 | j j [ | 1 I S | I I i 1 j | ¡ S j 1 | I �KECENZJE 241 tywnych przemian. W dużym stopniu naszą wiedzę na temat życia Cyganów po¬ głębiają: opisy obrzędów, z w y c z a j ó w związanych z narodzinami, z zawieraniem małżeństw, ze śmiercią, pokazane na przykładzie różnych grup świadczą o bogac­ twie kultury cygańskiej. Zamieszczane są też wywiady z przedstawicielami repre­ zentującymi świat Cyganów, a w i ę c z zespołami cygańskimi, piosenkarzami. Dużo miejsca zajmują publikacje na temat praktyk religijnych Cyganów, wynika to z charakteru czasopisma. Wiele m ó w i się o pielgrzymkach do miejsc kultu re­ ligijnego i o ich integrującym charakterze. Zamieszcza się informacje o wszystkich największych pielgrzymkach cygańskich na terenie Francji, zaopatrzone w mapy z wykreślonymi trasami. „Monde Gitan" porusza nie tylko problemy cygańskie charakterystyczne dla środowiska francuskiego. W rubryce Wiadomości z podróży publikowane są spra­ wozdania z wizyt przedstawicieli redakcji u Cyganów żyjących w różnych zakąt­ kach świata. Dają nam one możliwości porównania, świadczą, że niezależnie od sytuacji politycznej czy społecznej danego kraju, niezależnie od pewnych różnic kulturowych grup cygańskich istnieją problemy wspólne dla całego świata cygań­ skiego. W w ę d r ó w k a c h swoich przedstawiciele „Monde Gitan" dotarli również do Polski, o spotkaniach z polskimi Cyganami i ludźmi, którzy się nimi zajmują, m i ę - ' dzy innymi Ficowskim, czytamy w jednym z numerów. W rubryce zarezerwowanej przez w y d a w c ó w czasopisma dla Towarzystwa Notre-Dame des Gitans zamieszczane są informacje o działalności Towarzystwa, sprawozdania z różnego rodzaju posiedzeń, na których poruszane są sprawy cy­ gańskie, rezultaty różnych ankiet przeprowadzanych wśród ludności niecygańskiej o Cyganach, a także informacje o ostatnio wydawanych pozycjach książkowych na temat Cyganów. Stałe rubryki czasopisma to także Echo z wszystkich stron, Wspomnienia, Świadectwa, Rzeczy widziane, Dokumenty, Wytyczne. „Monde Gitan" jest jednym z czasopism wydawanych na terenie Europy, które całkowicie stoi po stronie Cyganów. W czasach, kiedy problemy dystansu etnicznego w y d a w a ł o b y się nie powinny istnieć, izolowanie pewnych grup mniej­ szościowych, w tym przypadku' Cyganów, jest nadal zjawiskiem dość powszechnym. „Monde Gitan" przez przybliżenie ich problemów i zapoznanie czytelników z ich życiem dąży do zatarcia tego dystansu. Bożena Szymborska SCHAROTL. D I E ZEITUNG DES FAHRENDEN V O L K E S IN D E R SCHWEIZ. Bern, nr 1-9: 1975-1976 Czasopismo to jest organem Koła Przyjaciół Koczowników, które powstało nie­ dawno w Szwajcarii. P o c z ą t k o w o nosiło ono n a z w ę Związku Opieki nad Noma­ dami, zmieniono ją zaś na obecną, ponieważ, jak czytamy w 3 numerze, nazbyt przypominała współczesną sytuację nomadów europejskich, dyskryminowanych i stopniowo zatracających swoją odrębność. W skład komitetu redakcyjnego oprócz badaczy zajmujących się problemami europejskich koczowników wchodzą także przedstawiciele samych nomadów. Czasopismo wychodzi 6 razy w roku. Początkowo „Scharotl" miało format ze­ szytu w twardej oprawie, a od numeru 5 przyjęło formę gazety. Każdy numer zawiera pewne stałe pozycje. Na pierwszej stronie zamieszczony jest list do czy­ telników podpisany przez redaktora, gdzie znajduje się krótka informacja o tre­ ści numeru i g ł ó w n y m problemie, któremu jest on poświęcony. Inna stała pozycja to „wiadomości" zawierające bieżące informacje o problemach koczowników i dzia16 — Etnografia Polska t. X X I I ii �242 RECENZJE łalności organizacji, której „Scharotl" jest organem. Również stałą część stanowią listy czytelników zawierające różnorodną tematykę. Stałą pozycją jest też prezen­ tacja działaczy Koła Przyjaciół Koczowników nosząca tytuł „Scharotl przedsta­ wia". „Scharotl" jest czasopismem w całości p o ś w i ę c o n y m koczownikom żyjącym na terenie Szwajcarii, a także innym koczownikom europejskim, szczególnie zaś grupie noszącej n a z w ę Jenisch. Grupa ta w przeszłości w ę d r o w a ł a prawie po całej Europie, obecnie zaś terenem jej w ę d r ó w e k jest prawie w y ł ą c z n i e Szwajcaria. Razem z tzw. „prawdziwymi Cyganami" Jenische należeli do wielkiej rodziny no­ madów, z której obecnie pozostały tylko niewielkie grupy. W krajach zachodnich potocznie wszystkich k o c z o w n i k ó w określa się często mianem Cyganów, zapomi­ nając, że „prawdziwi" Cyganie to jedynie mała część n o m a d ó w europejskich i że obok nich jest wiele innych grup wędrownych. Istnieją dwie teorie odnośnie do pochodzenia Jeniscnów. Pierwsza z nich re­ prezentowana przez większość badaczy przyjmuje, że Jenische i pokrewne im grupy powstały z pewnych luźnych e l e m e n t ó w ludności osiadłej. Druga hipoteza zaś przyjmuje, że Jenische to odłam tzw. „prawdziwych" Cyganów. Obecnie sta­ nowią oni społeczność złożoną z wędrujących we wspólnocie rodzinnej grup, posia­ dają własny język i kulturę. Jest ich coraz mniej, a dyskryminujące zarządzenia władz powodują stopniowy zanik ich odrębności kulturowej i koczowniczego trybu życia. „Scharotl" jako organ organizacji opiekującej się Jenischami i w ogóle ko­ czownikami, najwięcej miejsca poświęca walce o ich prawa, nie tylko w Szwaj­ carii, ale i w całej Europie. Stąd często na łamach pisma pojawiają się skierowane do władz rezolucje zawierające propozycje przepisów mających zapewnić koczowni­ kom prawo do prowadzenia dawnego, w ę d r o w n e g o życia i ochraniających ich przed dyskryminacją. W jednej z rezolucji czytamy: „Winny b y ć poczynione w ramach ustawodawstwa poszczególnych państw wszelkie konieczne kroki, aby udaremnić każdy sposób dyskryminacji narodów koczujących" (nr 5). Kampanii o prawa koczowników służy też drukowana na łamach „Scharotl" obszerna korespondencja z czytelnikami wypowiadającymi się na temat n o m a d ó w z jednej strony, a listy samych koczowników zawierające informacje o drastycz­ nych nieraz przykładach dyskryminowania ich, z drugiej strony. Wśród wypowie­ dzi czytelników o Cyganach czytamy m. in. „Cygan jest człowiekiem jak każdy inny [...]. Naturalnie bywają też i źli Cyganie, ale między jakim narodem nie znaj­ dą się tacy?" „Cygańskie życie jest twarde, ale piękne. Powinno się pozwolić każ­ demu żyć jego życiem". „Zawsze byłem serdecznie przyjmowany przez Cyganów. Serdeczne dzięki za tę gościnność". Jako jedną z metod zwalczania uprzedzeń ludności osiadłej do koczowników „Scharotl" przyjęła dokładną informację o ich historii, życiu i kulturze, co ma na celu przedstawienie rzeczywistego obrazu nomadów, tak różnego od ustalonego nie­ mal od w i e k ó w sądu o nich, jako kuglarzach, szarlatanach i złodziejach. Te infor­ macje mają na łamach pisma dwojaki charakter. Są to artykuły pisane przez ba­ daczy zajmujących się nomadami, zawierające rozważania o ich kulturze, języku i historii, a także teksty foklorystyczne i relacje o różnych dziedzinach życia nadsyłane do „Scharotl" przez samych nomadów. W liście do czytelników w nr 3 czytamy: „Rozmawiajmy przede wszystkim z samymi Jenischami. Przekażą oni nam takie informacje i wrażenia, jakich nigdy nie dostarczy nawet najlepszy ba­ dacz. Jest to najlepsza metoda informacji". T a korespondencja drukowana w wer­ sji oryginalnej, w dialekcie, jest cennym materiałem źródłowym dotyczącym kultury koczowników. W celu lepszego zaznajomienia społeczeństwa z tą kulturą „Scharotl" wysuwa też inną propozycję. Między innymi proponuje, aby dzieci osiadłej ludno- �243 RECENZJE íci oczywiście za opłatą, mogły spędzać wakacje u koczowników, a dzieci z tabo­ rów, wakacje we wsiach i miastach. Postuluje się też organizowanie wieczorów kultury cygańskiej, gdzie prezentowany byłby foklor słowny, muzyczny i taneczny, a także gdzie o d b y w a ł y b y się pokazy wykonywania w y r o b ó w rzemieślniczych. Je­ den z korespondentów w y s u n ą ł zaś propozycję, aby Cyganów zapraszać do szkół z prelekcjami o ich życiu i kulturze albo żeby po prostu opowiadali dzieciom cy­ gańskie bajki. Sporo miejsca w czasopiśmie zajmuje część informacyjna. Są to informacje dla koczowników zawierające m. in. ostrzeżenia z podaniem nazw miejscowości czy kantonów, gdzie przepisy przeciw nomadom są szczególnie ostre, a także dane o miejscowościach, gdzie biwakowanie, jest dozwolone. Znajdują się tam także prze­ pisy dotyczące koczowników i informacje o ich prawach, których mogą na podsta­ wie tych przepisów dochodzić. Teksty uzupełnione są materiałem fotograficznym. Są to głównie fotografie dotyczące mieszkań, zajęć, a także folkloru nomadów, a ponadto zdjęcia działaczy Związku i „Scharotl", często będące uzupełnieniem życiorysu drukowanego w stałej rubryce pt. „Scharotl przedstawia". Urszula MITTEILUNGEN ZUR ZIGEUNERKUNDE, Janicka-Krzywda nr 1-4 (1975-1976) Meinz Ukazujący się ostatnio w Republice Federalnej Niemiec periodyk („Komunikaty z Cyganoznawstwa"), redagowany zasadniczo w języku niemieckim, poświęcony jest w całości współczesnym zagadnieniom cyganoznawczym. Pismo jest wydawane w postaci 16-stronicowych zeszytów formatu A5. Tekst pisany na maszynie i po­ wielony metodą zbliżoną do kserografii, ilustrowany jest fotografiami. Dotychcza­ sowa liczba nakładu pojedynczego zeszytu nie przekracza 500 egz. Charakter omawianej publikacji, jej program merytoryczny, zasygnalizował wy­ dawca (Michael D. Reinhard) artykułem w s t ę p n y m pt. Zaproszenie do współpracy, ogłoszonym w numerze pierwszym. Zgodnie z intencjami autora ma to być przede wszystkim organ koordynujący działalność ludzi stykających się w swej pracy z różnorodną problematyką egzystencji i kultury Cyganów. W związku z powyższym jest tu więc miejsce zarówno na informacje uzyskiwane ną podstawie doświadczeń praktyki pracy społecznej, jak i na rozważania teoretyczno-naukowe, recenzje ksią­ żek i nagrań d ź w i ę k o w y c h oraz różnych innych spraw bieżących. Jednocześnie, w e d ł u g założeń autora artykułu wstępnego, ma to być wydawni­ ctwo pobudzające do dyskusji, w której główną rolę spełniałyby wypowiedzi samych Cyganów. Omawiane wydawnictwo ma być bowiem dla nich miejscem i okazją do prezentacji w ł a s n y c h poglądów i wyobrażeń. Zgodnie z tymi założeniami w dotychczasowych 4 numerach ukazały się arty­ kuły "poświęcone cygańskiej kulturze duchowej (zagadnienia dotyczące języka — bajki, pieśni, przysłowia, wierzenia i obrzędy religijne), zagadnieniom społecznym (współczesna sytuacja C y g a n ó w w R F N — sprawozdanie z seminarium poświęco­ nego pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j wśród Cyganów w RFN). Poza tym zeszyty zawierają omówienie aktualności wydawniczych oraz obszerne informacje doty­ czące czasopism i stowarzyszeń mających związek z kulturą cygańską. W dotychczas wydanych 4 numerach, omawiana problematyka przedstawia się następująco: — poza wspomnianym artykułem w s t ę p n y m , numer 1 zawiera przykłady z litera­ tury cygańskiej, np. pieśń Lovarów (tekst w języku cygańskim i tłumaczenie w j ę ­ zyku niemieckim P. Meissnera), kilkadziesiąt przysłów cygańskich w oryginale ' �244 RECENZJE i tłumaczeniu niemieckim, jako wybór z obszernego zbioru opracowanego przez Ch. Junga. Znajduje się tu również dłuższe o m ó w i e n i e krytyczne D. Reinharda odnośnie do tekstów cygańskich w dialekcie Calo, zamieszczonych w książce Jose¬ -Carlos de Lunas, Gitanos de la Bética; — aktualną sytuację społeczną Cyganów w R F N naświetla w nr 2 socjologiczne opracowanie Ingi Sudbrack. W numerze tym znalazła się również rozprawka ling­ wistyczna na temat w p ł y w ó w języka węgierskiego i chorwackiego na język c y g a ń ­ ski, poparta oryginalnym tekstem bajki „O biednym Cyganie i diable" wraz z tłu­ maczeniem w języku niemieckim, autorstwa M. Heinschinka i P. Meissnera. Godny uwagi jest również obszerny list R. Martina, w k t ó r y m autor prosi o informacje do swojej pracy naukowej pod roboczym tytułem Cyganie w Niemczech. Bada­ nie, z punktu widzenia geografii, sposobów zachowania marginalnej QTupy spo¬ łecznej, uzależnionych od wpływów przestrzennych; — niektóre cygańskie wierzenia religijne i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i a t e m nadprzy­ rodzonym prezentuje w nr 3/4 obszerny artykuł Roberta Garback, opublikowany w języku angielskim. Zagadnienia językoznawcze porusza P. Meissner na przykła­ dzie listu Lovara węgierskiego pochodzenia, zamieszkałego w Austrii. „Praca społeczna z Cyganami" — to temat seminarium urządzonego we F r a n k ­ furcie w dniach 9-11 V I 76 r. przez Niemieckie Stowarzyszenie Opieki Publicznej i Prywatnej. Impreza finansowana przez federalne ministerstwo zdrowia, rodziny i młodzieży, miała na celu rozpatrzenie specyficznej problematyki społecznej doty­ czącej ludności cygańskiej w R F N . Chodziło o system kompleksowej oświaty, pra­ cy, zabezpieczenia społecznego oraz wypracowania podstaw i metod społecznego postępowania wobec Cyganów. O wynikach tego spotkania informuje artykuł Her­ manna Arnolda. Znalazł się tu również komunikat o zrealizowanym przez S. Sobeck słuchowi­ sku s ł o w n o - m u z y c z n y m na temat kultury Cyganów, interesującym uzupełnieniem tego dźwięko-montażu są kolorowe fotogramy z życia Cyganów wędrownych. Andrzej I A N F . H A N C O C K . Romance „Roma", vol. 2, No. 1 1976 ||! vs. Realism: Popular Notions of the Leo Gypsy, Od dwóch lat wydawany jest w Indiach półrocznik „Roma" poświęcony Cyga­ nom, ich życiu, językowi i kulturze. W y d a w c ą jest Instytut Studiów nad Cyganami w Chandigarh. Pierwszy numer zawiera tylko jeden artykuł — lana F . Hancocka. Z uwagi na temat, wydaje się, że warto jest omówić jego treść. Praca poświęcona jest analizie tzw. mitu cygańskiego i bazującej na tym mi­ cie fascynacji Cyganami, które to problemy autor omawia na przykładzie S t a n ó w Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Interesuje go przede wszystkim funkcjonujący w obu tych społeczeństwach stereotyp Cygana, jego pochodzenie i w p ł y w na część młodzieży anglosaskiej. To właśnie młodzież, a przede wszystkim samotne dziew­ częta w wieku od 16 do 26 lat starają się poprzez różne organizacje cygańskie, takie jak Komitia Lumiaki Romani w U S A i Kanadzie, Institute of Contemporary Romani Research and Documentation w Londynie, Romani School w Richmond, nawiązać kontakt z Cyganami deklarując swoje zainteresowanie nimi i chęć prowa­ dzenia podobnego trybu życia. (Co prawda w odniesieniu do wymienionych trzech organizacji autor powołuje się tylko na 43 listy nadesłane w latach 1969-1975, ale inne przytaczane przez niego w tekście przykłady zdają się świadczyć o pow­ szechności opisywanego zjawiska.) �RECENZJE 245 Fascynacja Cyganami i ich życiem ma zdaniem Hancocka swe źródła w pow­ szechnej nieznajomości podstawowych wartości kultury cygańskiej lub też w ich „uromantycznianiu" rozpowszechnianym przez środki masowego przekazu. W lite­ raturze popularnej napotyka się nieporozumienia już przy próbie zdefiniowania, kto to są Cyganie. W Wielkiej Brytanii stosuje się przy wyróżnianiu Cyganów kryte­ rium zawodowe raczej niż rasowe, odmawiając tym spośród nich, którzy prowadzą osiadły tryb życia, odrębności etnicznej. W Stanach Zjednoczonych słowo Cygan — pisane z małej litery — u ż y w a n e jest w popularnej literaturze jako synonim w ł ó ­ częgi i złodzieja, a za mniejszość etniczną uznano Cyganów oficalnie dopiero w 1972 r. Sami Cyganie mają wyraźne poczucie własnej odrębności, aczkolwiek między ich poszczególnymi grupami mogą występować duże różnice językowe czy kulturowo. Zwykle mimo obcych domieszek genetycznych o uznaniu danej rodziny za cygańską decyduje jej „sposób życia oparty na tradycjach danej grupy i nie­ przerwane przekazywanie z pokolenia na pokolenie języka romani" (s. 8). Od za­ sady tej istnieją jednak odstępstwa gdyż Cyganie uznają za swoich" członków grup które zachowały język lecz porzuciły tradycyjne wierzenia i zwyczaje (np Johns i Palmers w Illinois) lub też zachowały część dziedzictwa kulturowego od­ rzucając język (Alabama-Missisipi Ludari) Oprócz tych grup w y m i e n i ć można osoby pochodzenia cygańskiego które chociaż nie były wychowywane w tradycji własnej grupy etnicznej decydują się jednak do niej powrócić i są przez nią akceptowane W wielu popularnych pracach można się obecnie spotkać z p o r ó w n y w a n i e m uprzedzeń panujących w X I X w. w Stanach Zjednoczonych wobec afro-amerykańskich n i e w o l n i k ó w do uprzedzeń antycygańskich w Europie. Przypisywano im po­ dobny stosunek do świata (a zwłaszcza do przyrody), a przede wszystkim stosowa­ no wobec nich podobne metody eksploatacji. Niewolnictwo Cyganów ustanowiono w Europie w 1480 r. i było ono rozpowszechnione głównie w Rumunii i na W ę ­ grzech. W innych krajach dążono raczej do ich eksterminacji niż zniewolenia (w X V I I w. wieszano w Czechach każdego Cygana, który przekroczył granice, a w czasach nam bliższych w obozach koncentracyjnych wymordowano około pół miliona „rassenverfolgte Zigeuner"). Tortury i bezprawie stosowano także wobec Cyganów sprowadzanych w X V I i X V I I w. do Ameryki (w 1580 r. Hiszpanie przy­ wieźli ich na Karaiby, w 1591 r. Portugalczycy do Brazylii, w 1600 r. Francuzi do Luizjany a Anglicy w 1655 г na Barbados i Jamajkę, w 1695 r. zaś do Wirginii). Jak stwierdza autor pracy, wiedza o tych stronach cygańskiego życia nie jest zbyt rozpowszechniona wśród młodych ludzi deklarujących swoje cvganskie pochodzenie i chęć życia w społeczności cygańskiej Dr Andrei Sinic profesor antropologii na uniwersytecie w Los Angeles stwier­ dza, że nie tylko Cyganie, lecz także mniejszość serbska, grecka i bułgarska w K a ­ lifornii otoczone są przez ludzi, którzy poszukują wśród nich drogi własnej iden­ tyfikacji etnicznej i kulturowej. Serbowie i Chorwaci nazywają ich fureshti (z włoskiego forestieri — obcy) lub chuvari („Amerykanie" z angielskiego chew — „ludzie, którzy żują gumę"); Cyganie natomiast mówią o nich ъиуиггаЛ Jakie przyczyny powodują to dążenie do integracji z pewnymi grupami mniej­ szościowymi i dlaczego właśnie Cyganie są najatrakcyjniejszą z tych grup? Na to pytanie autor artykułu nie daje jednoznacznej odpowiedzi, przytacza jednak szereg hipotez wysuwanych przez innych naukowców. Diamond Nick Dimas uważa na przykład, że przyczyną narodzin „mitu cygańskiego" w społeczeństwie a m e r y k a ń - 1 Przypuszczam, że autor myli się i niewłaściwie tłumaczy znaczenie określe­ nia chuvari; sądzę, że pochodzi ono od serbskochorwackiego słowa čuvari — stróże, strażnicy. fi �246 RECENZJE skim jest panujący w nim obecnie ogólny „głód mitu", Któ.y powoduje, że młodzi ludzie nie mając innej wiedzy o Cyganach niż zafałszowany obraz ich romantycz­ nego, w ę d r o w n e g o życia stają się „Cyganofilami", przy czym bycie Cyganem jest dla nich po prostu spełnieniem własnych marzeń o swobodzie. Talmy Givon szuka źródeł zainteresowania Cyganami w zjawisku dewaluowa­ nia się podstawowych wartości głównego nurtu kultury euro-amerykańskiej. W tej sytuacji następuje zarówno dezintegracja grup, jak i osobowości poszczególnych jednostek, dla których „mit cygański" staje- się ucieczką od rzeczywistości, nawet jeśli zdają sobie sprawę z jego fałszywości. Janet Tompkins uważa, że dziewczęta wędrujące za taborami i doszukujące .się w swoich genealogiach cygańskich przodków postępują tak, by zaspokoić swoje marżenia o księciu z bajki. Na podstawie dostępnych źródeł wiedzy mogły bowiem stworzyć sobie obraz Cygana-włóczęgi i złodzieja co prawda, ale królewskiego włóczęgi, a magia królewskości, zdaniem autorki, silnie działa na młode Amery­ kanki wychowane na Kopciuszku czy Śpiącej Królewnie. Z przytoczonych powyżej opinii jasno wynika, że „mit cygański" zaspokaja pewne konkretne potrzeby socjo-psychologiczne bardziej romantycznych członków społeczeństwa brytyjskiego i amerykańskiego. I . Hancocka nie interesuje, jakie wartości przypisywane kulturze cygańskiej najbardziej odpowiadają tym potrze­ bom, czyli — innymi słowy — czego poszukują w tym micie zagubione we w ł a ­ snym społeczeństwie, wyalienowane jednostki. Zastanawia się on raczej nad tym, jakie są źródła wiedzy przeciętnego Amerykanina czy Anglika o Cyganach i co powoduje taki a nie inny kształt „mitu cygańskiego". Wielu A m e r y k a n ó w nie spotkało się nigdy w życiu z Cyganami, i często wątpi nawet w ich przebywanie w Ameryce, a całą w i e d z ę o ich życiu czerpie z prasy i licznych popularnych publikacji. Gypsy Bibligraphy Blacka podaje tylko do 1914 r. 133 ballady, 199 sztuk, 351 opowiadań i 252 poematy o Cyganach, a od tej pory liczba ta oczywiście znacznie wzrosła. Z ważniejszych nowszych pozycji można w y m i e n i ć filmy, takie jak The Bailbondsman z Jackiem Lemmonem, King of the Gypsies z Orsonem Wellesem czy seria telewizyjna z 1975 r. Chico and the Man. Przy kręceniu żadnego z tych f i l m ó w nie kierowano się chęcią rzetelnego ukazania społeczności cygańskiej, lecz potwierdzano tylko panujące już w społe­ czeństwie stereotypy przedstawiające życie C y g a n ó w jak egzotyczny i zakazany owoc. Tak poważne pisma, jak Newsweek czy Son Francisco Sunday Examiner, utrzymują, że Cyganie nie chodzą do szkoły, nie potrafią czytać ani pisać. New York Times zamieścił czteroszpaltowy artykuł o King of the Gypsies Petera Maasa — sensacyjnej książce i absolutnie — zdaniem autora — fikcyjnej, a tylko zdaw­ k o w ą w z m i a n k ę poświęcił książce Anne Sutherland Gypsies, the hidden Americans, która jest p o w a ż n y m studium antropologicznym. Nie tylko prasa, lecz także nau­ kowcy rozpowszechniają często fałszywe informacje o Cyganach. Na Ś w i a t o w y m Kongresie Socjologów w Toronto w 1974 r. Einar Haugen stwierdził w referacie Problems in the creation of a standard dialects of Romanes, że „Cyganie są ludem mniej lub bardziej koczowniczym" mimo, że sam w innym miejscu zauważył, iż większość Cyganów europejskich prowadzi już osiadły tryb życia. Koczowanie, u w a ż a n e zwykle za tradycyjny element kultury cygańskiej zaspokajający w ł a ś c i ­ w ą ich naturze potrzebę romantycznych wędrówek, zdaniem Hancocka, zostało im narzucone pośrednio przez społeczności osiadłe, które groziły im wysiedleniem, niewolą lub nawet śmiercią w razie pozostania na miejscu. Ich kradzieże również spowodowane były niemożnością kupowania w miejscowych sklepach. P o w a ż n e naukowe wyjaśnienia nie są jednak propagowane wśród szerokich rzesz społeczeństwa, autorzy nowych prac zwykle bowiem korzystają ze źródeł za­ wierających tylko strzępy „mitu cygańskiego", a jednocześnie istnieją duże trud- �247 RECENZJE ności w przeprowadzaniu badań w społecznościach cygańskich. Wielu n a u k o w c ó w , w tym autor artykułu, uważa że dla poznania Cyganów konieczne jest długo­ trwałe przebywanie wśród nich, chociaż stwierdza on, że często sami Cyganie ce­ lowo dezinformują badaczy z obawy przed n i e w ł a ś c i w y m wykorzystaniem udzielo­ nych informacji. Autor kończy s w ą pracę wyrażonym przekonaniem, że powołanie do życia organizacji poświęconych Cyganom, współpracujących z U N E S C O i po­ dobnych placówek kulturalnych jako źródeł informacji przyczyni się do obalenia „cygańskiego mitu" i zastąpienia go rzetelną wiedzą. Jak z tego wynika, Hancock abstrahuje od innych pozainformacyjnych przesłanek cyganofilstwa z jednej strony, a uprzedzeń etnicznych z drugiej, wierząc, że wystarczy poznać i zrozumieć, żeby zaakceptować. Ludmiła Melchior G Y P S I E S , T I N K E R S A N D O T H E R T R A V E L L E R S . Edited by F . Rehfisch. Academic Press 1975, London — New York — San Francisco „Cyganie i podobne im społeczności europejskich W ę d r o w c ó w są od ponad dwustu lat przedmiotem zainteresowania badaczy. Powstało wiele cennych dzieł naukowych na temat folkloru, historii i języków tych grup; mniej doskonałe są nieliczne opracowania dotyczące kultury społecznej, tej bowiem nie sposób odtwo­ rzyć opierając s i ę wyłącznie na ustnych informacjach samych C y g a n ó w i W ę ­ drowców". Tak pisze w przedmowie do Gypsies... F . Rehfisch, redaktor i w s p ó ł ­ autor omawianej książki, o motywach, jakie skłoniły go do wydania tego tomu, przynoszącego próby naukowej analizy organizacji i struktur społecznych euro­ pejskich n o m a d ó w , dokonanej na podstawie materiału zdobytego przez doświad­ czonych antropologów w trakcie długotrwałych badań terenowych, a niejednokrot­ nie poprzez obserwację uczestniczącą. Gypsies... to praca zbiorowa, zestaw 12 artykułów napisanych przez autorów różnych narodowości, daje więc z jednej strony przegląd sytuacji i kultury R o m ó w i Wędrowców w poszczególnych krajach, z drugiej zaś prezentuje różne sposoby podejścia do omawianego zagadnienia. Część autorów uwzględnia aspekt histo­ ryczny, część daje obrazy statyczne, część zaś interesują szczególnie zmiany, j a ­ kim obecnie ulega kultura Cyganów. W różny sposób ujmowane są powiązania koczowników ze społeczeństwem osiadłym — dwa artykuły proponują traktowanie kultury W ę d r o w c ó w jako subkultury. Stosunki między Cyganami a społeczeństwem gadźo naświetlone zostały z wie­ lu stron. Analizowane są zależności ekonomiczne, konflikt wartości, stosunek R o ­ m ó w do instytucji gadźo (np. szkoły, miejsca pracy, restauracji, klubów), kontakty; autorzy poszczególnych esejów poszukują przyczyn, dla których Cyganie stanowią grupę upośledzoną społecznie. Są też i inne zagadnienia, które dzięki temu, że uwzględnione zostały w róż­ nych artykułach, dają czytelnikowi okazję do porównań. Należą do nich: problem przywództwa, struktura społeczna, formy współpracy zawodowej, system pokre­ wieństwa, wzory zawierania małżeństw. Wiele miejsca w rozważaniach autorów Gypsies... zajmuje rodzina; funkcjonowanie rodziny podstawowej dwupokolenio­ wej jako jednostki ekonomicznej, wzory zachowań poszczególnych członków rodzi­ ny wobec siebie, metody wychowywania dzieci. Poruszone zostały zagadnienia wiary i obrzędowości, a zwłaszcza ideologii mahrime, skalania, a także w kilku a r ­ tykułach problem w ę d r ó w e k i ich kulturowych uwarunkowań, ekonomiczne, reli­ gijne, towarzyskie, polityczne i ideologiczne przyczyny wędrowania. J �248 RECENZJE Obraz tych zagadnień wyłania się z esejów, z których jednak każdy stanowi odrębną, zamkniętą całość, a niektóre zasługują na szczególną uwagę. Najbardziej interesująca wydaje się praca Anne Sutherland, dotycząca ekonomicznej adaptacji grupy C y g a n ó w w zachodnich Stanach Zjednoczonych. Ciekawe są również arty­ kuły: F . Rehfischa, poświęcony szkockim Tinkersom, G . Gmelcha i o irlandzkich wędrowcach i W. Kornbluma o Cyganach paryskich. Marianna Pawlik A D A M H E Y M O W S K I , Swedish ..Travellers" and Their Ancestry, A Social Isolate or an Ethnic Minority?, Acta Universitatis Upsaliensis, Uppsala 1969 Wiele społeczeństw chłopskich na całym świecie w y t w o r z y ł o marginesowe gru­ py ludzkie, charakteryzujące się często koczowniczym trybem życia i specyficz­ nymi zajęciami. W Europie tego typu grupami są m. in. szwedzcy Tattare, nor­ wescy Fantefolk, duńscy Natmand, niemieccy Jenische. Geneza wymienionych tu społeczności i związki niektórych z nich z realizującymi podobny model egzysten­ cji Cyganami są wciąż w nauce dyskutowane. W historii badań nad szwedzkimi „wędrowcami", tzn. w ciągu ostatnich 50 lat, ścierały się dwa poglądy na temat ich pochodzenia. Część uczonych upatrywała przodków Tattare w Cyganach, część zaś w warstwach rodzimego chłopstwa. Zarazem język Tattare widziano bądź jako dialekt romani, bądź jako szwedzki z cygańskimi w p ł y w a m i w słownictwie. Do czasów Heymowskiego nikt jednak nie próbował podjąć badań nad rodo­ wodem tej grupy społecznej poprzez studium genealogii jej członków. T a k w i ę c w literaturze na temat szwedzkich w ę d r o w c ó w — w ś r ó d dzieł socjologów, j ę z y ­ koznawców, antropologów i badaczy folkloru — praca tu omawiana jest w pewnym sensie pionierska. Według Pfannenstilla i do Tattare zaliczyć można ludzi, którzy w opinii „zo­ rientowanej części społeczeństwa" 2 w y w o d z ą się z rodziny Tattare. Kierując się tym kryterium Heymowski dokonał doboru osób, z których dla 30 udało mu się ustalić genealogie co najmniej do szóstego pokolenia wstecz. Następnie starał się poznać strukturę zawodową, pokrewieństwo, procent m a ł ż e ń s t w kuzynowskich i przestępczość wśród przodków 30 badanych osób. 23 osoby można było uznać za rodowitych w ę d r o w c ó w , w 7 zaś przypadkach dopiero badanemu lub jego ro­ dzicom nadane zostało piętno Tattare. W pierwszej grupie poprzez wszystkie ge­ neracje w y s t ę p u j e specyficzny etos; m a ł ż e ń s t w a kuzynowskie, w ę d r o w n y tryb ż y ­ cia, tradycyjne zajęcia (takie jak handel domokrążny, kowalstwo, pobielanie na­ czyń, w a ł a s z e n i e zwierząt, garbarstwo), wysoki stopień przestępczości. Wśród przodków w ę d r o w c ó w zdarzał się element cudzoziemski w tym również Cyganie. Wszyscy przodkowie 7 pozostałych badanych byli niemal wyłącznie pochodzenia szwedzkiego wiedli osiadłe życie jako farmerzy zagrodnicy robotnicy rolni i nie stwierdzono wśród nich małżeństw kuzynowskich Przyczyn uzyskania przez tych 7 miano. Tattare upatruje Heymo^vski w ich przestępczym zachowaniu w zawodzie w nazwisku identycznym z nazwiskiem rodziny w ę d r o w c ó w i w wy^lt^dzie zew - którzy 7 wvmienionvoh tal' • o n ń - Dubl'r na a Tattár nie tworzą we H vmo zosiaii u nam p ez op ę p ' п а е a grupy w sensie socjologiczny , natomiasx w ę a r су s o w i ą g upę, społeczną grupę izolowaną. ą kieeo a et i l T P f a n n e n s t i l l , Tattarna-en sociologisk grupp, och ett social problem, Statsvetenskaplig tidskrift, 1948. Enlightened public opinion — w tym wypadku: urzędnicy policji, opiekuno­ wie społeczni, psychiatrzy sądowi. 2 �Recenzje 2á9 30 osób to dosyć mała próba spośród ponad 8000 (8468 w roku 1945). Wydaje mi się, że trudno na jej podstawie wnioskować, jaki procent wśród Tattare sta­ nowią ci, którzy nie są z pochodzenia wędrowcami. Heymowski wyraża przypusz­ czenie, że jest to procent wysoki. Podobnie liczba 7 przebadanych przypadków nie pozwala nam powziąć opinii na temat przystosowania społecznego dzieci tych Tat­ tare. A temat ó w wydaje się ciekawy zważywszy, że część przodków w ę d r o w c ó w wywodzi się, jak w y k a z a ł y to genealogie, z chłopstwa lub z e l e m e n t ó w luźnych społeczeństwa szwedzkiego i „stattaryzowała się" dopiero w X I X w. Nie zaspo­ kojona pozostaje ciekawość czytelnika omawianej książki, jak wielu Tattare nie wywodzących się z w ę d r o w c ó w próbuje nobitować swój status przez podawanie się za resande . 3 Na kilkunastoletnie badania, jakie prowadził Heymowski nad pochodzeniem szwedzkich w ę d r o w c ó w , złożyły się prócz studiów genealogicznych również i inne analizy licznych źródeł archiwalnych. Pozwoliły one ustalić, że nazwa Tattare po­ jawiła się w wieku X V w Niemczech i w niektórych krajach nordyckich na ozna­ czenie Cyganów, których wzięto mylnie za mongolskich Tatarów. W X V I I I w. dla Cyganów upowszechniło się nowe określenie Zigeuner, w późniejszej formie Z i ­ genare, natomiast nazwa Tattare przeszła na rodziny prowadzące zbliżony tryb życia, lecz nie będące Romami. Członkowie owych rodzin są przodkami dzisiejszych w ę d r o w c ó w . Z brzmie­ nia imion X V I I I - w i e c z n y c h Tattare wnioskuje Heymowski o trojakim pochodze­ niu tych ludzi: spośród chłopstwa szwedzkiego, spośród cudzoziemców (imiona po­ pularne w Niemczech i w krajach bałtyckich) i spośród Cyganów. U w a ż a jednak, że wędrowcy są zjawiskiem socjologicznym niezależnym od Romów, w żaden spo­ sób przez nich nie uwarunkowanym. Heymowski sugeruje rozpatrywanie genezy i trwania w ę d r o w c ó w jako grupy socjologicznej w powiązaniu z istnieniem silnych społecznych uprzedzeń przeciwko zawodom tradycyjnie uprawianym w tej grupie. W Danii z zanikiem tych uprzedzeń społeczność koczownica uległa w X I X w. asymilacji i wtopiła się w osiadłą większość. Heymowski zastanawiając się, czy i kiedy ó w proces zajdzie dla szwedzkich resande, przewiduje go w najbliższej przyszłości. Na razie wobec wygasania zapotrzebowania na stare, tradycyjne zawo­ dy Tattare ich związek ze społeczeństwem z symbiotycznego stał się pasożytniczy. Uzupełnienie studiów genealogicznych w pracach Swedish Travellers... stanowią wyniki prowadzonych przez autora badań terenowych. Ponad 40 w y w i a d ó w , zebra­ nych wśród wędrowców, pozwoliło ustalić silną świadomość grupową, niechęć do identyfikowania się ze społeczeństwem szwedzkim i — typowy dla członków mniej­ szości etnicznych oraz dla ludzi z marginesu — ambiwalentny stosunek do w ł a ­ snej grupy. G ł ó w n y m zagadnieniem, jakie interesowało Adama Heymowskiego w omawia­ nej tu pracy, było pochodzenie szwedzkich wędrowców, pragnął też stwierdzić, czy stanowią oni społeczną grupę izolowaną, czy mniejszość etniczną. Podejście au­ tora do obu tych problemów jest wizją socjologa. Hipoteza, jaką w y s u n ą ł na temat genezy w ę d r o w c ó w , jak również zastosowana metoda badań, w y d a j ą się bardzo interesujące. Ciekawy też jest sposób, w jaki umieścił w ę d r o w c ó w i Tattare w so­ cjologicznym systemie grup, wykorzystując rozszerzony przez siebie schemat Segerstedta . Odpowiadając na pytanie postawione w podtytule pracy Swedish Travel­ lers, A Social Isolate or an Ethnic Minority? Heymowski udowodnił, że wędrowcy stanowią społeczną grupę izolowaną ^^ypada jednak zauważyć że społeczna grupa izolowana i mniejszość etniczna to klasy zjawisk bynajmniej się wzajemnie nie 4 3 Resande — (szw.) wędrowcy. T. T. S e g e r s t e d t , A. L u n d q u i s t , Manniskan i industrisamhallet, holm 1955. 4 Stock­ �250 RECENZJE wykluczające, a aspektowi etnicznemu problemu resande — autor w ł a ś c i w i e w ogó­ le nie poświęcił uwagi, rozważania swoje prowadząc cały czas pod kątem socjolo­ gicznym. Heymowski formułuje również dalsze pytania i zmusza czytelnika do stawia­ nia następnych. Książka została opracowana bardzo starannie, zaopatrzona w obszerną, bo l i ­ czącą ponad 250 pozycji, listę dzieł cytowanych, w wykaz źródeł rękopiśmiennych, w liczne tablice i wykresy objaśniające tekst. Marianna H U G H G E N T L E M A N , S U S A N S W I F T , Scotland's blems and Solutions, Scottish Development Department, Stationery Office, 1971 Pawlik Travelling People, Pro­ Edinburgh Her Majesty's Prezentowany raport oparty jest na wynikach prac przeprowadzonych przez n a u k o w o - b a d a w c z ą komisję Scottish Development Department i dotyczącą ludzi w ę d r o w n y c h ; badania prowadzone były w dwóch etapach, w marcu i sierpniu ro­ ku 1969. Powodem, dla którego podjęto badania, było zdobycie danych umożliwia­ jących zorientowanie się w sytuacji tych grup, a także nasilanie się trudności i problemy związane z życiem ludzi wędrownych. Istotne dla raportu jest ustalenie pewnych kryteriów uściślających przedmiot badań i uświadomienie trudności definiowania, jakie wynikają z różnorodności kul­ turowej i językowej grup wędrujących na terenie Szkocji. Stosowanie terminu „Wędrowcy" (Travellers) wynika m. in. z braku dostatecznych podstaw, by używać jakiegoś innego, bliżej charakteryzującego te grupy. Od dawna toczy się spór o pochodzenie ludzi określanych mianem Wędrowców. Zawarte w literaturze informacje o nich oparte są bardziej na przypuszczeniach niż faktach — niezależnie od tego, że znane są różne legendy zarejestrowane bądź od samych ludzi wędrownych, bądź od kronikarzy. Powszechnie dosyć przewija się zdanie, że wędrujący po Szkocji druciarze (tinkers) są potomkami Cyganów (Romów) lub dawnych celtyckich blacharzy (o których wzmianki pochodzą już po­ noć z X I I w.). Spence — cytowany przez autorów omawianego opracowania — przyjmuje, że w X V I w. obie te grupy ludzi połączyły się w wyniku jednakowego sposobu życia. Do X V I I I stulecia słowo „druciarz" (tinker) było u ż y w a n e wymien­ nie ze s ł o w e m Cygan (Gypsy) lub Egipcjanin (Egyptian). Już na początku naszego wieku zaczęto uważać, że „druciarze" stanowią grupę ludzi mieszanej krwi, złożo­ ną z Cyganów (Romów irlandzkich druciarzy (Irish tinkers) i szkockich dezerte­ rów ludzi w y j ę t y c h spod prawa i zbiegłych chłopów. C y g a n ó w odróżniano od po­ zostałych jak np druciarzy chociaż wiele cech charakteryzujących Cyganów upodabiało ich do pozostałych grup ludzi w ę d r o w n y c h 1 W wiekach X V I I I i X I X wiele zmian zaszło w różnych dziedzinach życia Wędrowców. Wyraźnie zwiększa się ilość z w i ą z k ó w małżeńskich z ludnością osiad­ łą, zmienia się stosunek do z w i ą z k ó w małżeńskich W ę d r o w c ó w — są traktowane jako pełnoprawne, nasilają się kontakty W ę d r o w c ó w z ludnością spoza własnej i podobnych grup, zanika część w ł a s n y c h z w y c z a j ó w i rytuałów, zdarza się nawet, że Wędrowcy poszukują ochrony i opieki u organów władzy. Zauważa się także zmiany w językach, jakimi posługują się: w shelta języku irlandzkich drucia- 1 L . S p e n c e , The Scottish Edinburgh 1955, s. 20-24. Tinkler Gypsies, „Scotlanďs Magazine", 51, No. 2, �RECENZJE 251 rzy i „romani" — u ż y w a n y m przez Cyganów; jest to także wynikiem nasilenia kontaktów z ludnością osiadłą. Zachodzą również zmiany innego rodzaju — np. w sposobie wędrowania, czego wyrazem jest zarzucenie ciężkich wozów, niezbyt wygodnych do w ę d r ó w e k po północnych, górzystych rejonach Szkocji; na ich miej­ sce pojawia się dużo lżejszy wóz mieszkalny typu caravan i namiot — do dziś jeszcze będący w dość powszechnym użyciu. Pod w p ł y w e m przemian ekonomicz­ nych i rozwoju techniki zmieniają się uprawiane profesje — zanika zawód dru­ ciarza, w ę d r o w n y handel także zmienia swój charakter, coraz częściej zamiast handlu zaczynają w ę d r o w c y podejmować się różnych prac sezonowych. Zaczął się zmieniać — choć bardzo powoli — stosunek miejscowych do ludzi wędrownych. Aż do drugiej połowy X V I I I w. wędrujące grupy były na ogół tylko obiektem prześladowań i różnego rodzaju represji. Dopiero z końcem X V I I I w. stosunek do nich staje się bardziej pozytywny; wtedy to uczyniono pierwsze próby otoczenia ich opieką ze strony społeczeństwa, ułatwienia im egzystencji. Niestety ten kierunek zmian nie był powszechny — mimo wszystko większość społeczeństwa nadal miała pogardliwy stosunek do ludzi w ę d r o w n y c h . Ludzie w ę d r o w n i od bardzo dawna budzili zainteresowanie otoczenia, ale do­ piero od 1895 r. badania nabrały poważniejszego charakteru. Wtedy to właśnie ukazało się pierwsze opracowanie — raport departamentu (Scottish Development Department) dotyczący Wędrowców. Wniosek, jaki wyraźnie wynika z tego pier­ wszego — i z kolejnych d w ó c h raportów, z lat 1918 i 1936 — jest taki, że należy zmienić stosunek do W ę d r o w c ó w i że nie można traktować Wędrowców tak, jak włóczęgów i oszustów. Przyczyną sytuacji społecznej tych ludzi jest po prostu brak wykształcenia i wychowanie odbiegające od w z o r ó w przyjętych w społeczeństwie miejscowym. I chociaż dokumenty i raporty dotyczące W ę d r o w c ó w podają naj­ prawdopodobniej stan faktyczny, jednak nie ma to w p ł y w u na poprawę bytu tych ludzi. Nadal zazwyczaj żyją oni mieszkając w przyczepach, namiotach lub prymityw­ nych domostwach. Większość W ę d r o w c ó w żyje w przyczepach mieszkalnych, ale niemało — bo około 30»/o — mieszka w namiotach. Sposób życia zależy od sytuacji ekonomicznej rodziny oraz — często — wieku głowy rodziny; np. przyczepach mieszka dwukrotnie w i ę c e j rodzin, w których głowa rodziny jest w wieku 25-45 lat, niż tych, w których g ł o w a rodziny liczy ponad 65 lat. Jest oczywiste, że w tych warunkach — z w a ż y w s z y dzietność Wędrowców — dochodzi do nadmier­ nego zagęszczenia, czasami zdarza się, że 10-12 osób mieszka w jednej przyczepie czy namiocie. Średnia wielkość rodziny W ę d r o w c ó w wynosi 5-6 osób i aż 83% takich rodzin mieszka w jednym tylko namiocie lub przyczepie. W tych warunkach jest zrozumiałe, że w i ę k s z a część życia Wędrowców przebiega poza mieszkaniem. Problem gotowania i ogrzewania mieszkania rozwiązany jest przy użyciu gazu albo innego paliwa lub po prostu ogniska palonego na zewnątrz. Warunki życia w na­ miocie przedstawiają się jeszcze gorzej niż w przyczepie. Namioty są najczęściej w prymitywne, chociaż spotyka się na razie jeszcze rzadko także nowoczesne. Jeśli zaś chodzi o higienę i w y g l ą d wnętrza o ile przyczepy prezentują się na ogół dobrze, to w namiotach sytuacja przedstawia się niekorzystnie. Określenie W ę d r o w c y przydawane jest tym ludziom trwale, choć, jak wynika z przeprowadzonych badań, 15«/o grupy zaliczanej do W ę d r o w c ó w mieszka w jed­ nym miejscu od 2 do ponad 10 lat. Przyczyną wędrowania jest najczęściej poszu­ kiwanie pracy — w i o s n ą i latem, zaś późną jesienią i zimą miejsc do osiedlenia się; ale także przymus w y n i k a j ą c y z postawy właściciela gruntu lub władz. Obozy W ę d r o w c ó w powstają zwykle tam, gdzie znajdują oni puste miejsce — poza mia­ stami, w pobliżu szos itp. Ilość rodzin w- obozowisku zależy zwykle od pory roku. Zimą prawie wszyscy W ę d r o w c y mieszkają w domach w y n a j ę t y c h lub kupionych �252 RECENZJE na czas zimowego postoju. Tendencje do trwałego osiedlania się w y n i k a j ą zwykle z wielu czynników: wieku głowy rodziny, sposobu życia w trakcie w ę d r o w a n i a i sytuacji ekonomicznej rodziny. Kontakty między poszczególnymi rodzinami, nawet spokrewnionymi, nie są częste, ale wiadomości o różnych wydarzeniach przekazywane są dosyć szybko, gdyż Wędrowcy zawsze potrafią rozpoznać podobnych sobie; a przy tym częste są okazje do spotkań wędrujących grup — przede wszystkim jarmarki, targi, ale także spec­ jalnie organizuje s i ę . spotkania — z okazji wesel, pogrzebów i podobnie ważnych społecznie momentów. W rodzinach W ę d r o w c ó w małżeństwa zawiera się w m ł o ­ dym wieku i zazwyczaj — jak wynika z badań — są to małżeństwa trwałe. W i ­ doczna jest także zmiana w sposobie ich zawierania, mianowicie zwiększyła się liczba m a ł ż e ń s t w legalizowanych urzędowo, chociaż sami Wędrowcy nie czynią róż­ nicy pomiędzy małżeństwami zalegalizowanymi i niezalegalizowanymi. Role w ro­ dzinach W ę d r o w c ó w są wyraźnie określone — kobieta zajmuje się gospodarstwem i opieką nad dziećmi, mężczyzna zapewnia środki do życia; przy czym obecnie kobieta zaczyna odgrywać w rodzinie rolę większą niż dawniej, a niekiedy nawet dominującą. Silne są na ogól więzi między dziećmi i rodzicami, którym okazują wyraźny szacunek; starzy rodzice prawie zawsze także mieszkają z dziećmi, mimo iż od najmłodszych lat wychowywane są one w stosunkowo znacznej swobodzie i samodzielności. Jednym z najpoważniejszych i najtrudniejszych do rozwiązania problemów l u ­ dzi w ę d r o w n y c h jest nauka dzieci. Tryb życia powoduje, że dzieci zaczynają cho­ dzić do szkoły przeważnie z opóźnieniem i zazwyczaj tylko w miesiącach zimo­ wych. Okres nauki zależy często od możliwości pracy rodziny w danym miejscu; warto przy tym podkreślić, że większość dziewcząt uczęszcza do szkoły dłużej niż chłopcy, którzy wcześniej włączani są do pracy zarobkowej. Między innymi poziom wykształcenia prawdopodobnie tłumaczy rodzaj religij­ ności i powszechność w y s t ę p o w a n i a różnego rodzaju wierzeń u Wędrowców. A u ­ torzy prezentowanego tutaj raportu sporo uwagi poświęcają tym właśnie aspektom ich życia i kultury. Zastanawiając się nad religijnością W ę d r o w c ó w autorzy r a ­ portu zwracają u w a g ę na słabo zarysowaną potrzebę praktyk religijnych — jedy­ nie w ł a ś c i w i e takie momenty, jak chrzciny, zawieranie m a ł ż e ń s t w i pogrzeby, bar­ dziej ich wiążą z religią. Formalnie — pytani o przynależność religijną — dekla­ rują się Wędrowcy jako katolicy bądź protestanci. Znaczną część życia Wędrowców pochłania zapewnienie sobie egzystencji i zna­ lezienie zajęcia umożliwiającego przetrwanie. Tryb życia prowadzi do pewnej wszechstronności zawodowej i posiadania różnego rodzaju umiejętności. Zależnie od pory roku zmieniają się także możliwości zarobkowania, chociaż najdłużej — w skali rocznej — wiążą się one z rolnictwem. Przy sezonowych pracach rolni­ czych zatrudnia się około 5№>/o mężczyzn zdolnych do pracy i około 30% kobiet, najczęściej Wędrowcy zatrudniani są przy zbiorze o w o c ó w i warzyw. Czasami praca w rolnictwie łączona jest z innymi formami zarobkowania: w ę d r o w n y m handlem, wynajmowaniem się do pracy przy budowie dróg, handlem końmi, wikliniarstwem, blacharstwem. Jedną z podstawowych form działalności zarobkowej jest zbieranie odpadków użytkowych, przeważnie złomu żelaznego. Czasami nawet Wędrowcy zawierają specjalne umowy z różnymi zakładami i warsztatami, które chcą się pozbyć złomu. Zasadniczym zagadnieniem w prezentowanej pracy jest problem stosunku spo­ łeczeństwa do Wędrowców. Niezmiernie trudno jest zmienić wytworzone w cią­ gu w i e k ó w zasady (uprzedzenia, sądy obiegowe), ogół społeczeństwa traktuje Wędrowców jako element obcy, n a p ł y w o w y , wyraźnie oddzielając w ł a s n ą grupę, od Wędrowców, podział na „my" — „oni" uwidacznia się wyraźnie. Powszechne dosyć stereotypy i nieprawdziwe opowieści utrzymują przesadnie n e g a t y w n ą opi- �; ; nię o grupach w ę d r o w n y c h , przypisując im np. porywanie dzieci, kradzieże, zdolność sprowadzania nieszczęść na tych, którzy odmówili pomocy bądź wpuszcze­ nia do domu; ogół społeczeństwa uważa ich za pasożytów. Często zdarza się, że wykroczenia czy przestępstwa popełnione w rejonie, gdzie zamieszkują W ę d r o w cy, są właśnie im przypisywane. Przypadki pozytywnego stosunku do W ę d r o w ­ ców są rzadkie i dotyczą głównie tych, którzy prowadzą już osiadły tryb życia. Zmiana stosunku do W ę d r o w c ó w jest więc jednym z najważniejszych kroków wiodących do poprawienia ich egzystencji. W końcowej części pracy zawarte są wnioski dotyczące właśnie możliwości uregulowania sposobu i trybu życia W ę ­ drowców. Praca zaopatrzona jest w bogaty zestaw ilustracji fotograficznych oraz map rejestrujących miejsca skupisk W ę d r o w c ó w w poszczególnych latach, a także ta­ blic z danymi statystycznymi dotyczącymi liczebności grup Wędrowców, poziomu wykształcenia, ilości osiedlonych i innych dziedzin życia — co znacznie uzupełnia raport z badań, umożliwiając pełniejsze zrozumienie zawartych tam informacji; wszystko to czyni prezentowaną pracę publikacją interesującą i ważną. Rosen I N G A G U S T A F F S O N , Studies of Minority Grup's Efforts to Cultural Autonomy I M F O - G r u p University of Stockholm 1973 Stefanów Preserve Its Są to sprawozdania z badań przeprowadzonych wśród mniejszości cygańskiej na terenie Szwecji (w okolicach Sztokholmu) w latach 1965-1969 pod nadzorem Arne Trankell i przy współpracy z różnymi agencjami administracyjnymi Sztok­ holmu. Badania te podjęto równolegle z wprowadzeniem w życie przez władze administracyjne projektu obowiązkowego osiedlenia Cyganów. Sytuacja społeczna ludności cygańskiej 'w początku lat 60-tych była nieko­ rzystna wskutek braku lub wadliwego funkcjonowania systemu edukacji, braku pracy i trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. W latach 1963-1964 rozwiązano czę­ ściowo problem mieszkaniowy, a w roku szkolnym 1964/65 powstała szkoła pod­ stawowa, do której uczęszczały dzieci cygańskie. W następnym roku otwarto szko­ łę dla dorosłych Cyganów. Wydawałoby się, że zmiany te były nieodzowne, a jednak niosły z sobą pew­ ną groźbę. S p o w o d o w a ł y one załamanie się dawnego modelu życia Cyganów, j a ­ kiego odmawiano im teraz. Dotychczas byli oni przygotowani na to, że życie jest, w wielu swych przejawach, proste i ł a t w e do uchwycenia. Życie w e w n ą t r z gru­ py, z którą się identyfikowali, było szczególnie dla starszych C y g a n ó w pełne sen­ su i w y d a w a ł o się bezpieczne. Z chwilą wprowadzenia nowych ustaw społeczność cygańska została poddana presji wysokozorganizowanego społeczeństwa, zmierzającej do socjalizacji i zasy­ milowania mniejszości cygańskiej. Tego typu oddziaływania spowodowały daleko idące zmiany kulturowe wśród Cyganów. Czy jednak nastąpiła pełna asymilacja tej grupy? Jakie cechy kultury po­ zwoliły Cyganom zachować s w ą odrębność kulturową przez wiele stuleci, i które z cech kultury wysokozorganizowanego społeczeństwa zostały przez nich przejęte? Na te i wiele zbliżonych im pytań daje odpowiedź praca Ingi Gustaffson. Autorka przedstawia całościowy proces asymilacji mniejszości cygańskiej, a jednocześnie próbuje scharakteryzować te elementy kultury, które w p ł y n ę ł y na zachowanie cygańskiej autonomii kulturowej. Wydawałoby się, że Cyganie przejawiają chęć zaakceptowania e l e m e n t ó w szwedzkiej kultury i że powinni łatwo zasymilować się z otaczającym ich s p o ł e - A �TT 254 RECENZJE czeństwem. A jednak grupa ta przyjmuje i przyswaja tylko te aspekty obcej kultury (głównie w sferze materialnej), które mogą być zintegrowane z podsta­ wowym wzorem ich własnej kultury. Chęć zdobycia przychylności S z w e d ó w , a w ślad za tym dobrej posady i środków utrzymania, powoduje, że Cyganie go­ towi są osiedlić się, zmienić swe zajęcia, zaakceptować służbę medyczną, szkol­ nictwo, modę (np. rodzice pozwalają dzieciom ubierać się modnie, ale nie pozwa­ lają im przebywać w towarzystwie ich szwedzkich kolegów). Przyjęte zmiany s ą więc zmianami peryferycznymi i podleganie im nie powoduje załamania się cy­ gańskiego systemu wartości i wzoru kulturowego. Pomimo wielkiego w p ł y w u otaczającego ich świata, Cyganie z powodzeniem chronią swoją tożsamość etniczną i wiele unikalnych e l e m e n t ó w swej kultury. Zdaniem autorki cechami, które głównie w p ł y n ę ł y na niezasymilowanie się kultu­ ry cygańskiej pomimo wielkiej presji otaczającego C y g a n ó w społeczeństwa, s ą tzw. mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanisms ) i struktura (cechy) organizacji społecznej. S. A. Freed (na którego często powo­ łuje się Inga Gustaffson) dokonał analizy kilku grup etnicznych (m. in. ż y d o w ­ skich społeczności wschodniej Europy, sekty religijnej Amish w St. Zjednoczo­ nych, niektórych kultur Indian Ameryki Północnej i kast w Indiach). Społecz­ ności te, które zachowały swą odrębność kulturową, posiadają wiele wspólnych cech. Cechy te w skrócie można by określić, jako: 1 1. Przyjęcie przez daną grupę mniejszościową tych cech obcej kultury, które nie kolidują z istotą ich własnej kultury. 2. Utrzymanie trwałości wzorów kulturowych decydujących o specyfice danej kultury. 3. Utrzymywanie silnej kontroli nad dewiantami, którzy łatwiej podlegają asymilacji. 4. Silna opozycja przeciwko edukacji. Powyższe cechy Inga Gustaffson odnosi także do społeczności cygańskiej. Czy jednak same mechanizmy zachowujące granice wystarczają? Na pewno nie. Daje się zauważyć, że grupy etniczne będące przedmiotem mocnej presji ze­ wnętrznej rozwijają swą organizację społeczną, by w ten sposób zabezpieczyć w ł a s n ą autonomię kulturową. Organizacja społeczna spełnia następujące funkcje: 1) ścisła kontrola społeczna, 2) utrzymanie kompletnej kontroli nad całym pro­ cesem socjalizacji (głównie funkcja rodziny), 3) ścisła endogamia, 4) posiadanie własnego języka — Romany. Autorka zwraca uwagę, iż pomimo zmiany trybu życia dziś jeszcze Cyganie żyją w enklawach etnicznych. Od kiedy przenieśli się do domów, zmniejszyła się izolacja fizyczna, ale specyficzne wzory interakcji z innymi grupami społecznymi zmierzają jednak do ograniczenia kontaktów z tymi grupami i w p ł y w tej formy izolacji nadal pozostaje. Inga Gustaffson ilustruje tę tezę kilkoma przykładami. I tak np. Cyganie nie korzystają z miejskich środków komunikacji, rzadko poruszają się pojedynczo, zbiorowo robią zakupy, chodzą do kina bądź udają się do lekarza. Preferują życie w domkach jednorodzinnych i nie utrzymują ż y w y c h kontaktów pozaekono­ micznych z przedstawicielami otaczającego ich społeczeństwa sądząc, że oddzia­ ływanie społeczeństwa szwedzkiego spowoduje zniszczenie najważniejszych wzo­ rów ich kultury. Cyganie prawie zawsze pracują na własny rachunek (ich do- 1 Mechanizmy zachowujące granice (the boundary maintaining mechanismus) to struktury interakcji przedstawicieli danej grupy społecznej z przedstawicielami innej grupy, które to oddziaływania nie powodują utraty różnic kulturowych. Inga Gustaffson zalicza do nich m. in. takie cechy, jak izolację, ograniczenie kontaktów pozaekonomicznych, dobrowolną segregację, posiadanie własnego j ę ­ zyka itp. �RECENZJE 255 meną jest handel i drobna wytwórczość). Na pytanie, czemu nie chcą pracować w zakładach produkcyjnych, zwykle odpowiadają: „Nie chcę, by ktoś m n ą rządził". Nasuwa się pytanie, czym spowodowana jest ta niechęć? Otóż przyczyny jej szuka autorka w tzw. koncepcji arystokracji pomagającej żyć Cyganom we względnej izolacji i pozostawać z daleka od w p ł y w ó w społeczeństwa szwedzkie­ go — etnicznej większości. Rozważania autorki dotyczące koncepcji arystokracji są według mnie bardzo interesujące i godne przestudiowania. Może się w y d a ć dziwne, że grupa uważana od w i e k ó w za pariasów świata posiada koncepcje w ł a s n e j wyższości. Cygańska koncepcja arystokracji jest decy­ dująca w zinterpretowaniu ich izolacji, będącej wynikiem prześladowań i etnocentryzmu. N a z y w a j ą siebie Rom — ludzie, wszyscy inni to gadźe tworzący bez­ postaciową masę. Czym jest cygańska koncepcja arystokracji? Jest ona wynikiem ambicji etni­ cznych i odpowiedzią na wiekowe prześladowania. Autorka zauważa pewne ana­ logie pomiędzy Cyganami a Żydami, którzy również uważają się za naród wybrany. Taka idea wyższości może stać się wyraźną barierą przeciwko asymilacji. Jeżeli własna kultura jest najwyższa, to nie ma potrzeby, aby cokolwiek zapożyczać od innej. Cyganie posiadają swój system wartości i na jego podstawie oceniają otaczający ich świat. Oceniają negatywnie styl życia społeczeństw w p a ń stwach dobrobytu i w związku z tym nie może on być dla nich żadnym wzorem. Powyższe przedstawienie jest tylko próbą zasygnalizowania niektórych problemów poruszonych w pracy Ingi Gustaffson. Zawiera ona szczegółowe o m ó w i ę nie zarówno procesów zachowania autonomii kulturowej przez cygańską mniejszość etniczną w Szwecji, jak i ogółu procesów asymilacyjnych i integracyjnych tej grupy. Książka ta oparta na długotrwałych i licznych badaniach oraz na bo­ gatej literaturze socjologicznej i etnograficznej jest niemal kompendium wiedzy o Cyganach, a nie tylko o ich obecnym sposobie życia, koncepcji świata, organi­ zacji społecznej, języku, lecz także odkrywa ich psychikę, ukazuje nam sposób ich rozumowania, bada przyczyny ich reakcji, usiłuje wniknąć i zrozumieć hie­ rarchię wartości etycznych uznaną przez Cyganów. ; j ' I i I ; I | 2 Autorka upatruje przyczyny niezasymilowania się Cyganów także w naszej niechęci, tj. Europejczyków, do zrozumienia i zaakceptowania jakiejkolwiek obcej kultury. Cóż w i ę c p o w i n n i ś m y zrobić? „Jest niemożliwością, aby [Cyganie] zmie­ nili swe ideały czy sposób wychowania dzieci bez czyjejś pomocy, nie sądźmy, że zmiany ich osobowości nastąpią w ślad za reformami społecznymi. Zamiast tak myśleć, p o w i n n i ś m y raczej w z m ó c opiekę i zwiększyć zainteresowanie się ich sytuacją. J e s t e ś m y zdolni nieść im pomoc, która umożliwi im zmiany, o któ­ rych marzą w głębi serca, a przeciwstawiają się im głównie dlatego, że strata ich dawnego modelu życia byłaby stratą zbyt wielką, a częściowo dlatego, że nowe życie budzi w nich strach [...]. Strach przed nieznanym, obawę przed utratą tego, co dla każdego z nas jest najważniejsze, przed utratą własnej kultury" (s. 10). Jerzy Krzysztof J O H N T A K M A N , The Vórlag, Stockholm 1976 Gypsies in Sweden. A Socio-Medical Fiszer Study, Liber Książka ta bazuje na faktach, a nie na anegdotach i próbuje obalić fałszywy mit białych klas średnich (white middle-class) o Cyganach. Jest to raport o Czło2 L Praca Ingi Gustaffson zawiera bibliografię liczącą ponad 100 pozycji. i i �256 RECENZJE wieku, Edukacji i Zatrudnieniu. Miliony ludzi na ś w i e c i e żyją dziś w podobnych warunkach [...]. Dla zurbanizowanych społeczeństw stają się oni gigantycznym p r o b l e m e m " . A praca ta jest próbą jego rozwiązania. Jej autor nie jest w tej problematyce debiutantem, nie jest to też jego pierwsza praca na temat Cyganów. Cyganie w Szwecji to monografia nowatorska nie tyle może w samym ujęciu tematu, ile w założeniach i przedmiocie badań, których jest wynikiem. Nowa­ torska, bowiem John Takman wraz z grupą w s p ó ł p r a c o w n i k ó w przeprowadził badania terenowe, którymi objął w s z y s t k i c h Cyganów mieszkających w Szwe­ cji. W tym celu w latach 1962-1966 przebył 39 000 km od Gallivare do Ystad, docierając wszędzie tam, gdzie mieszkali Cyganie. Osobiście prowadził wywiady z 661 spośród 679 (97,5%) Cyganów „pełnej krwi" i z 212 spośród 245 p ó ł - C y g a n a mi oraz z 50 nie-Cyganami, którzy weszli w związki małżeńskie lub mieszkają razem z Cyganami. Ogółem jest ich w Szwecji 924, są w różnym wieku, trudnią się różnymi zajęciami, różny jest ich status społeczny i wykształcenie. Badaniom poddani zostali nie tylko ci, którzy nadal prowadzą koczowniczy tryb życia lub żyją w slumsach, namiotach, wozach mieszkalnych lecz także i ci którzy już dawno zasymilowali się ze szwedzkim społeczeństwem i- są pełnoprawnymi oby­ watelami Królestwa Badania były prowadzone przez Wydział Medycyny Społecz­ nej Uniwersytetu w Uppsali toteż nic dziwnego że w pracy tej znajdują się rozdziały które etnografów zainteresują tylko marginesowo: np. „Warunki zdro¬ wotne'* lub Zastosowanie pomocy medycznej" Toteż nie jest to monografia etnosraf iczna a raczę i praca z pogranicza sociolofíii etnografii i m e d v c v n v Opiera się ona na materiale statystycznym popartym op'sem któr łat "a o zumienie poruszanej pr obi em a ty ki 1 Napisanie monografii nie było jednak g ł ó w n y m celem tak długich badań, jest to — jak sam autor pisze — sprawa wtórna i zgoła marginesowa. Uczeni posta­ wili sobie za zadanie polepszenie w a r u n k ó w socjalnych i poziomu wykształcenia Cyganów. W rozdziale I John Takman precyzuje zakres oraz przedmiot badań. Zasad­ niczy ich tok można by w skrócie przedstawić w czterech punktach: 1. Badanie w a r u n k ó w kulturowych, społecznych i medycznych każdego Cygana, każdej cygańskiej rodziny. 2. Zainicjowanie zmian (podniesienie poziomu edukacji, reedukacja, zmiana warunków mieszkaniowych itp.). 3. Wprowadzenie w życie zapoczątkowanych zmian (np. organizacja szkół). 4. Próba zmiany nastawienia (niechęci) Cyganów do społeczeństwa szwedz­ kiego (i vice versa). Napisałem zasadniczy, równolegle z nim prowadzono bowiem prace w czterech grupach tematycznych, m. in. były to: grupa prowadząca eksperymentalną szkołę oraz grupa zajmująca się demografią i moralnością cygańską. Czytelników „Etnografii Polskiej" zainteresować powinny szczególnie te roz­ działy The Gypsies..., w których omawiane są: historia i kultura społeczności cy­ gańskiej oraz przemiany społeczne i kulturowe, jakim podlega ta grupa. Proble­ my te zawarte są w następujących rozdziałach: „The Gypsies in Sweden" (Cyga­ nie w Szwecji); „Housing conditions" (Warunki mieszkaniowe) i „Education and Culture" (Wykształcenie i kultura). Cyganie w Szwecji należą do 8 grup rodzinnych, które przybyły do tego kraju w początkach naszego wieku. Od roku 1914 do 1954, tzn. do czasu odwołania us­ tawy o deportacji Cyganów, nie było żadnej imigracji na teren Szwecji. W okre- 1 Cytat z s. 4 obwoluty. �RECENZJF 257 sie tym nie zanotowano też emigracji. Kolejne fale imigracyjne przypadają na połowę lat 50-tych i początek 60-tych. W tym rozdziale autor omawia różnice w sposobie życia Cyganów na przes­ trzeni tych kilkudziesięciu lat. Z materiałów spisu powszechnego z roku 1943 wy­ nika, że tylko 5% Cyganów prowadziło osiadły tryb- życia. Spis z roku 1954 w y k a ­ zał, że 31°/o ogólnej liczby Cyganów nie było koczownikami (z ezego 20% nadal mieszkało w tradycyjnych warunkach — wozach, namiotach itp.). Analizując ma­ teriały John Takman zauważa, że szwedzcy Cyganie, którzy pozostawali koczow­ nikami przez około 1000 lat, stają się w bardzo krótkim czasie społecznością prowadzącą osiadły tryb życia. Przemiany te zaszły zdaniem autora w latach 1950- 1975, a więc przypadają one na ostatnie ćwierćwiecze. Do problematyki tych przemian John Takman powraca w rozdziale — „Warunki mieszkaniowe". Podrozdział „Koncepcja tattare" poświęcony jest przedstawieniu prac Etzlera i Heymowskiego . Szkoda, że autor nie ustosunkował się do obu prae, skłaniają­ cych do polemiki. Ostatnią część tego rozdziału stanowi omówienie badań antro­ pologicznych i demograficznych w ujęciu porównawczym (porównywano S z w e d ó w i Cyganów według tych samych kryteriów badawczych). Jak w całej pracy tak i w rozdziale „Warunki mieszkaniowe" autor stara się przedstawić zagadnienie w układzie chronologicznym. W związku z tym przepro­ wadził on klasyfikację form trybu życia szwedzkich Cyganów stosując podział na trzy okresy: 1) życie koczownicze, 2) osiadły tryb życia (z zamieszkaniem w wo­ zach i namiotach, które służyły w okresie koczowniczym), 3) życie osiadłe w mie­ szkaniach i domach. Na podstawie badań ustalił, że z 837 badanych C y g a n ó w 581 (68%) prowadzi osiadły tryb życia (3 okres), a tylko 36 rodzin (97 osób) można jesz­ cze zaliczyć do okresu 1. 2 Zdawać by się w i ę c mogło, że tradycja w ę d r ó w e k zanika, a jednak tak nie jest. Tylko 60 spośród 680 szwedzkich Cyganów (w wieku powyżej 7 lat) nigdy nie od­ bywało w ę d r ó w e k wozami, natomiast aż 62 osoby spędziły w taborze ponad 50 lat swego życia. Do roku 1963 483 Cyganów nigdy nie mieszkało w normalnym domu. Takman pokusił się o przedstawienie „historii życia'.' przeciętnego Cygana, lata forma trybu życia miejsce zamieszkania 1926 (ur.) -1949 koczownicza namiot 1949-1951 osiadła namiot 1951- 1965 osiadła w ó z przyczepny 1965osiadła dom Autor porusza problem trudnych w a r u n k ó w mieszkaniowych. Z n ó w liczby nie w y m a g a j ą komentarza, m ó w i ą same za siebie. Ponad 22% C y g a n ó w nadal mieszka po 3 lub więcej osób w jednym pokoju (natomiast S z w e d ó w w takich warunkach mieszka tylko 2%). Badania Takmana w p ł y n ę ł y na zmianę tego stanu rzeczy. W październiku 1963 r. udało się przy współdziałaniu środków masowego przekazu przeforsować decyzję rządu o budowie domów dla kolonii cygańskiej w Sztokholmie. „Wykształcenie i kultura" zawiera sześć podtematów: problem językowy, wycho­ wanie, analfabetyzm, radio i telewizja, walki religijne, zwyczaje i wierzenia. Jak wynika z przeprowadzonych badań, 85% Cyganów włada biegle dwoma językami: romanes (cygańskim) i szwedzkim. Lecz prawie wszyscy są analfabetami. K o n ­ kluzją tego podrozdziału może b y ć stwierdzenie, że tradycja porozumiewania się w języku romanes jest tak silna wśród społeczności cygańskiej, że nawet wśród m a ł ż e ń s t w mieszanych staje się on językiem u ż y w a n y m n á co dzień. Jednym z najciekawszych zagadnień jest problem znaczenia radia i telewizji. 2 A. E t z l e r , Zigenarna och deras avkomlingar i Sveriae, Stockholm. 1944; А. Н е у m o w s k i , Om „tattare" och „resande", Uppsala University 1955. 17 — Etnografia Polska t. X X I I �258 RECENZJE W życiu C y g a n ó w odgrywają one niepoślednią rolę. Nie są odbierane tylko jako forma biernej rozrywki, lecz stają się dla Cyganów podstawą zdobywania w y k s z t a ł ­ cenia i wszelkiej informacji o otaczającym ich świecie. Szkoda, że badania te nie zostały omówione szerzej. Walki religijne oraz zwyczaje i wierzenia potraktowane zostały w tej monografii zbyt marginesowo. John Takman do minimum skrócił opi­ sy tych jakże interesujących problemów, zwracając szczególną u w a g ę na polemikę z trywialnymi i ogólnikowymi przykładami z literatury encyklopedycznej », stawia­ jącymi Cyganów w złym świetle i bazującymi na stereotypowych sloganach. A mógł pokusić się o coś w i ę c e j . Częściowo jest to usprawiedliwione zawężeniem tematyki tej monografii do problematyki socjo-medycznej. Omówiono te trzy rozdziały, gdyż ich tematyka i forma jej przekazania przez John'a Takmana powinny zainteresować etnografów i skłonić ich do przeczytania The Gypsies in Sweden. Należy się spodziewać, że tego typu publikacje wzbudzą nie tylko większe zain­ teresowanie tą problematyką, lecz także wniosą wkład do lepszego poznania tej jakże mało znanej społeczności. Jerzy E D I T H F A L Q U E , Voyage et Tradition, Krzysztof Fiszer Payot, Paris 1971 Według A. Sauvy każde społeczeństwo charakteryzuje dążenie do wyelimino­ wania słabych, wyzwolenia się od niepożądanych, nie przystosowanych, zbyt kosz­ townych, niebezpiecznych, i to w sposób możliwie najsprawniejszy, pozwalający za­ chować czyste r ę c e . Potwierdzenie prawdziwości tego sformułowania w stosunku do naszego społe­ czeństwa możemy spotkać niemal codziennie. Bo czymże jest, jeśli nie próbą wyeli­ minowania, nasz stosunek pełen pogardy, lekceważenia, wrogości wobec ludzi róż­ niących się od nas rasą, kulturą czy sposobem życia? Prawie wszyscy ludzie inni niż my są oceniani negatywnie, budzą w nas nieufność, a czasami także jawną agresję. Nasza dyskryminacja i stosowanie aktów przemocy w y w o ł u j ą u tych ludzi odpowiednie reakcje, tworzą w ich oczach pewien obraz naszego społeczeństwa i nie­ uchronnie muszą prowadzić do konfliktu. Podobnie przedstawia się sprawa naszego stosunku do Cyganów jako grupy mniejszościowej. Prześladowania Cyganów na tle rasowym i kulturowym doprowadziły do powstania bariery między nimi, a lud­ nością osiadłą i do wytworzenia się u pewnych grup C y g a n ó w dziwnego poglądu na europejskie społeczeństwo, poglądu, który wydaje się nam absurdalny i pozbawiony jakichkolwiek przesłanek racjonalnych. Cyganie francuscy ze szczepu Manouche s ą ­ dzą mianowicie, że świat gadźów składa się z jednostek okrutnych, nie mających w sobie cech ludzkich, mordujących swych rodziców i topiących swe dzieci. Wyjaśnienie, jak mogło dojść do wytworzenia się tak szokującego obrazu na­ szej cywilizacji, a także dokładne omówienie przyczyn konfliktu i aktualnych pro­ blemów życia Cyganów we Francji, m o ż e m y znaleźć w recenzowanej pracy Edith Falque. Jest to studium socjologiczne Cyganów z grupy Manouche powstałe na pod­ stawie 140 w y w i a d ó w przeprowadzonych przez autorkę z Cyganami wędrującymi jeszcze po drogach Francji i z tymi, którzy tę w ę d r ó w k ę niedawno zarzucili. Aby lepiej zrozumieć stosunek społeczeństwa francuskiego do Cyganów i przyczyny, j a ­ kie ten stosunek kształtowały, należałoby za autorką przypomnieć historię Cyga­ n ó w we Francji i początki ich prześladowań. 1 a Np. Encyclopedia Británica z roku 1956, hasło: Gypsies. A. S a u v y , Mythologie de notre temps, za S. Falque. 1 �г RECENZJE ; Cyganie pojawili się we Francji w X I V w. Początkowo byli przychylnie trak­ towani przez społeczeństwo, ale z czasem stosunek ten zmienił się i zaczęto utoż­ samiać ich z bandami włóczęgów, które grasowały w tym czasie na terenie Francji. Pierwsze prześladowania przypadają na początek wojen religijnych, kiedy to na­ kazano wydalenie Cyganów z Królestwa Francuskiego, a później grożono torturami i w y s y ł a n i e m na galery. W X V I I w. Rada Królewska wydała ustawę nakazującą na­ tychmiastowe aresztowanie wszystkich Cyganów, wysyłanie ich na banicję lub gale­ ry, a nawet skazywanie na śmierć. Jednak dzięki w ę d r o w n e m u życiu i częstym zmianom miejsca pobytu, Cyganom udało się uniknąć ostrzejszych represji. Według deklaracji z 1682 r. zabroniono wszystkim ludziom pod groźbą kary jakichkolwiek kontaktów z Cyganami. W X V I I I w. wprowadzono „Grand Renfermement", czyli tzw. „Wielkie Zamykanie", w przytułkach i specjalnych zakładach wszystkich bie­ daków, żebraków i włóczęgów, którzy musieli tam pracować na swoje utrzymanie po 12 godzin dziennie. Los ten nie ominął również Cyganów. W X I X w. prześla¬ dowania nieco osłabły i zmieniły charakter. Okres ten wiąże się z powstawaniem społeczeństwa technokratycznego. S. C h o p y twierdził, że każdy jako członek społeczeństwa jest winien p e w n ą część pracy na rzecz tego społeczeństwa, a kto by się od tego obowiązku - uchylał, naraża s i ę na represje i powinien b y ć wysłany do kolonii. To właśnie było powo­ dem, że w X I X i X X w. powszechne były głosy nawołujące do oswobodzenia sie. od żebraków i w ł ó c z ę g ó w żyjących kosztem innych. Jednak zasada, w e d ł u g której wolność jednostki musi b y ć podporządkowana obowiązkowi pracy, może b y ć przy¬ czyną konfliktu między jednostką a społeczeństwem, które nie jest w stanie zaspo­ koić podstawowych potrzeb człowieka. Bo jak pisze G. Mendel „grupy, w ' k t ó r y c h wolność indywidualna jest ograniczona, nie mogą istnieć, jeśli agresywność połączo­ na z frustracją wynikającą z chęci wolności jednostki nie jest przeniesiona na wro­ ga zewnętrznego — co prowadzi do wojny; albo w e w n ę t r z n e g o — co.prowadzi do prześladowań mniejszości" *. Może to być również powodem agresywnej zazdrości, jaką odczuwa ciągle spie­ szący się człowiek, w stosunku do tych, którzy tę wolność jeszcze posiadają. Bardzo często właśnie Cyganów, którzy różnią się zdecydowanie od nas sposobem życia, uważa s i ę za ludzi naprawdę wolnych, mogących robić to, na co nie pozwala nam społeczeństwo ze swymi normami i zakazami. Wydaje się, że zasady związane z ide­ ałem technokratycznym mogły jedynie w a r u n k o w a ć stosunek do Cyganów warstw wykształconych, które orientowały się w prawach rozwoju społeczeństwa. Natomiast stosunek większości ludzi b y ł kształtowany głównie przez różnego rodzaju stereoty­ py i mity, jakie od w i e k ó w p o w s t a w a ł y o Cyganach, a miały źródła w ich odręb­ ności rasowej i kulturowej, a także w braku kontaktów z nimi i w małej znajo­ mości sposobu ich życia. Stereotyp przedstawiony w pracy Falque jest dowodem przesądów, strachu, pogardy i wrogości, jaką w ludziach wzbudzają Cyganie. Pow­ szechnie uważa się C y g a n ó w za: morderców, rozbójników, złodziei, w y r z u t k ó w społeczeństwa, włóczęgów, ludzi posiadających diabelską moc i zdolnych do czynie­ nia czarów, porywaczy dzieci i gwałcicieli kobiet. Nie ma na to żadnego pokrycia w rzeczywistości, podobnie jak i w większości stereotypów wyrosłych z pobieżnych obserwacji i generalizacji pojedynczych wypadków. Ale ten często spotykany stere­ otyp, a także chęć oswobodzenia społeczeństwa od nieprzystosowanych do życia we współczesnym świecie grup była podłożem do powstania i uchwalenia ustawy z dnia 16 stycznia 1912 r. W myśl tej ustawy Cyganie jako tzw. nomadzi, czyli ludzie bez stałego miejsca 2 I j ; i ! 259 2 3 S. С h o p y, Vagabonds et repris de justice, za E . Falque. G. M e n d e l , La revoltě contrę le pere, za E . Falque. �260 RECENZJE zamieszkania i bez zawodu, zobowiązani zostali do posiadania książeczek antropome­ trycznych, które miały być okazywane prefektom policji przy każdorazowym odjeź­ dzie i po przybyciu na nowe miejsce. Książeczka ta zawierała wszystkie dane o C y ­ ganie i jego rodzinie, a także numer tabliczki kontrolnej wozu, którym podróżował. Umożliwiło to śledzenie wędrówek Cyganów jako ludzi groźnych dla społeczeństwa, a jednocześnie wprowadzając utrudnienia przy załatwianiu formalności miało s k ł o ­ nić ich do opuszczenia Francji. Prefekci wielu departamentów stosowali na własną rękę wiele zakazów i represji, by uwolnić swoje tereny od niepożądanych przyby­ szów. Na wielu drogach pojawiły się tabliczki „Nomadom w s t ę p wzbroniony" albo napisy „Śmiecie i nomadzi w głębi terenu". Ta jawna dyskryminacja i prześladowania musiały doprowadzić do ukształ­ towania się negatywnego stosunku Cyganów do naszej cywilizacji. Obserwując tak charakterystyczną dla współczesnego człowieka pogoń za dobrami materialnymi, do których sami Cyganie nie przywiązują znaczenia, chciwość i zaborczość w realizacji pragnień, Cyganie nie widzą dla siebie miejsca w tak konsumpcyjnym społeczeń­ stwie; dostrzegają wiele zła we współczesnym świecie. Słysząc o wypadkach odda­ wania rodziców do domu starców, opuszczania przez matki własnych dzieci i jedno­ cześnie stykając się przez całe życie z aktami wrogości ze strony Europejczyków, nie wyobrażają sobie życia wśród ludzi, których zwyczaje wydają się im tak okrutne. Tylko niewielu Cyganów buntuje się przeciwko dyskryminacji ze strony ludzi osiad­ łych, większość odczuwa jedynie fatalizm swego losu, którego nic nie jest w stanie zmienić. Czują się opuszczeni i bezsilni bo dla nich rząd policja i gadźowie two­ rzą jedną całość z którą trudno jest walczyć Dlatego też są bardzo nieufni w sto­ sunku do wszystkich praw jakie społeczeństwo stara się im narzucić podejrzewając w nich próbę dalszego ograniczenia ich swobody Negatywny stosunek do naszej cywilizacji rodzi chęć ucieczki, próbę schro­ nienia się przed groźnym światem zewnętrznym w kręgu własnej rodziny, która pozostała dla Cyganów największą wartością. Dla nich, wychowanych od dziecka w kulcie wolności, przyrody, muzyki, rodziny i tradycji, życie wędrowne jest idea­ łem, w którym wszystkie te wartości mogą się realizować. Tabor cygański tworzy odrębny, zamknięty przed obcymi świat, gdzie nikt z gadźów nie ma wstępu. Życie w tym świecie zapewnia integrację grupy, zapobiega jej rozproszeniu, jednocześnie stwarzając złudzenia, że życie ich nie zmieniło się i że będą mogli zawsze je kon­ tynuować. Ale schronienie się w tym, co tradycyjne, ucieczka przed cywilizacją i niedostrzeganie zmian, jakie niesie ze sobą czas, nie pozwala Cyganom patrzeć realnie w przyszłość i walczyć o znalezienie swego miejsca w nowoczesnym społe­ czeństwie. Po I I wojnie ś w i a t o w e j we Francji sporo zrobiono, aby poprawić sytuację C y ­ ganów. Od roku 1949 działa międzyministerialna komisja do spraw Cyganów, która postulowała zaprzestanie dyskryminacji i przyznanie im równych praw. Z jej to inicjatywy powstały organizacje Les Etudes Tsiganes i Comité National d'Aide aux Nómades, których zadaniem jest informowanie społeczeństwa o życiu Cyganów i o aktualnych problemach z tym związanych. We Francji w 2272 gminach istnieje absolutny zakaz przebywania Cyganów, przypomniano w i ę c o nielegalności owych zakazów i polecono zlikwidować tabliczki „Nomadom wzbronione". W 1968 r. Mini­ ster Spraw Wewnętrznych postuluje utworzenie stałych terenów przeznaczonych na obozowiska dla wędrownych Cyganów o możliwie najlepszych warunkach, gdzie czas pobytu byłby nieograniczony. Ustawa z 3 stycznia 1969 r. zniosła obowiązek posiadania książeczki antropometrycznej, a zastąpiła ją książeczką podróży, która musi b y ć wizowana co 3 miesiące. Wprowadzenie jednocześnie tzw. „gmin stałego przebywania" miało na celu wdrożenie Cyganów do wypełniania różnych obowiąz­ k ó w administracyjnych. Głównymi celami tej ustawy było: przyznanie równych �ň -у RECENZJE 261 praw Cyganom, zaprzestanie prześladowania ich, wprowadzenie środków kontroli, a także poddanie wszystkich Cyganów obowiązkom administracyjnym, aby stopniowo skłonić ich do osiedlenia się. Nadal jeszcze Cyganie Manouche niechętnie osiedlają się, jeżeli decydują się na ten krok to zazwyczaj z przyczyn niezależnych od siebie, jak np. choroba kogoś z rodziny albo trudności z wykonywaniem zawodu w ę d r o w ­ nego handlarza, cyrkowca, muzyka czy szlifierza. Przymusowa rezygnacja z w ę ­ drówki burzy ich dotychczasowe życie i stwarza trudności w przystosowaniu się do nowego środowiska. Edith Falque ma właśnie za złe ustawie z 1969 г., że nie rozwiązała głównych problemów życia Cyganów i że dąży do ich osiedlenia, ale jednocześnie nie próbuje przedstawić rozsądnych rozwiązań tej kwestii. Można byłoby ewentualnie poprzez pewne rozszerzenie praw Cyganów oddalić chwilę, kiedy ostatni z nich będzie mu­ siał porzucić swój wóz, ale sam proces jest niestety nieodwracalny i chyba nic nie jest mu w stanie zapobiec. Na początku lat siedemdziesiątych tylko Уз Cyganów francuskich jeszcze wędrowała, ale za kilka lat lub kilkanaście nie będzie dla nich miejsca w naszym społeczeństwie, głównie z przyczyn ekonomicznych, gdyż zawody, jakie wykonują, nie mają przyszłości. A czy osiedlenie się ich nastąpi teraz czy za kilka lat, zawsze będzie to dla nich bolesna decyzja rezygnacji z dotychczasowego życia i tradycji, której tak bronią. Cyganie, jedna z najbardziej egzotycznych i in­ teresujących grup mniejszościowych, tak jak wszystkie grupy mniejszościowe, będą musieli przyjąć styl życia większości społeczeństwa — taki jest niestety porządek współczesnego świata. Książka E . Falque przedstawia szeroko zarysowany obraz życia Cyganów i pro­ blemów, jakie wynikają z prób znalezienia się we współczesnym świecie, i dla każdego, kto interesuje się losami tej społeczności, na pewno będzie stanowić inte­ resującą lekturę. Kazimierz H E I N Z MODE, S I E G F R I E D W O L F F L I N G , Zigeuner in Deutschland, Koehler & Amelang — Leipzig 1968 Zajko — der Weg eines Volkes Cyganie już od kilkuset lat egzystują w światowej literaturze albo jako jej główni bohaterowie, albo jako element wprowadzający odpowiedni, romantyczny na­ strój. Ten cyganologiczny nurt w twórczości pisarskiej datuje się już od końca X V I I I w. W miarę liberalne, tolerancyjne ustawodawstwo i romantyczne wyobra­ żenia o Cyganach w y s z ł y naprzeciw temu prądowi. Już od początków swego istnie­ nia nabierał on cech naukowości. Ale dopiero w 1844 r. powstała znana i podsta­ wowa praca niemieckiego językoznawcy Augusta Friedricha Potta Die Zigeuner in Europa und Asien. Zawarte w niej rozważania dotyczą m. in. związku dialektów cygańskich z sanskrytem oraz ustalenia w wyniku analizy językoznawczej praojczyzny Cyganów, którą w e d ł u g Potta były Indie. Te wnioski stały się dla niego podstawą badań z zakresu filologii porównawczej, ponadto podkopywały reprezento­ wany dość powszechnie w X I X w. pogląd, że Egipt jest kolebką Cyganów. Udowodnienie indyjskiego rodowodu jest także motywem przewodnim H . Modego i S. Wolfflinga. Ułatwiając wejście w tematykę cygańską przedstawiają historię badań prowadzonych nad Cyganami. Oprócz wspomnianej już książki A. F . Potta omówione zostały prace takich językoznawców, jak G. Barrow, Ch. Leland, H. M. G . Grellmann. Są to przede wszystkim studia z zakresu językoznawstwa, które w X V I I I i X I X w. zdominowały naukową literaturę cyganologiczną. Natomiast autorzy re­ cenzowanej pracy, dysponując bogatą już literaturą tego typu, dotyczącą tak j ę - �262 RECENZJE zyka, jak historii i folkloru, idą w swoich rozważaniach dalej. Starają się poddać analizie porównawczej cygańskie obyczaje, wierzenia, bajki, czyniąc jednocześnie próbę oddzielenia w p ł y w ó w , jakie w y w a r ł a niemiecka kultura na kulturę Cyganów. Przedstawiają strukturę organizacyjną plemion cygańskich, rolę i funkcję wybieral­ nego przywódcy, działalność cygańskiego sądu, strukturę zawodową. H. Mode i S. Wólffling przyjmują klasyczny model rozwoju społeczno-ekonomicznego, którego w tym układzie najniższym- szczeblem jest zbieractwo i ł o w i e c t w o . Jest to chyba jedna ze słabości pracy. Konstruują na tej podstawie hierarchię zajęć, z a w o d ó w wykonywanych przez Cyganów, w której bardzo ważny element ich ekonomicznego istnienia, jakim było m y ś l i s t w o i zbieractwo, znajduje się na pierwszym etapie roz­ woju. Pierwotność tych zajęć oraz ich dość długa obecność w gospodarce Cyganów mogłyby świadczyć o niskim stopniu ich rozwoju. Tymczasem obok nich istniały związane nieomalże nierozerwalnie z Cyganami takie prace, jak tresowanie zwie­ rząt, wyrób mat i koszy, grzebieni, popisywanie się tańcem i akrobacjami na linie. Zawodem, jaki bardzo szybko znalazł rację bytu wśród Cyganów, było kotlarstwo, od którego jedna z grup cygańskich wzięła swą n a z w ę — Kełderasza (rumuńskie caldarar, czyli kotlarz). Nie pominęli autorzy pracy tak „tradycyjnie cygańskich" zajęć, jak złodziejstwo, oszustwo i wróżenie. Mode i Wólffling twierdzą, że wiele z tych umiejętności pojawiło się w Europie dzięki pośrednictwu Cyganów. Zalicza­ ją do nich m. in. teatrzyki marionetek i tresurę zwierząt. Niemiecki orientalista E. L i t t m a n n i dowodzi, że niemieckie słowa dotyczące tresowania zwierząt przez Cyganów czy też nazw tych zwierząt pochodzą z sanskrytu — np. niem. Meerkatze — sans, markata (koczkodan), niem. Affe — sans, kap'api (małpa). Dla Littmanna materiałem porównawczym jest tylko język niemiecki, a autorzy książki nie przyta­ czają cygańskich odpowiedników tych słów. Dlatego też należy b y ć ostrożnym przy wysnuwaniu w n i o s k ó w z takiego podobieństwa, gdyż może ono też w y n i k a ć z faktu wspólnego korzenia indo-aryjskiego. Większe prawdopodobieństwo pośrednictwa C y ­ ganów istnieje dla różnych gier towarzystkich, które pojawiły się w Europie w tym samym czasie, co i Cyganie. Próby udowodnienia indyjskiego pochodzenia kości do gry, szachów i kart podejmowane były już wcześniej. Wykopaliska archeologiczne w północno-zachodnich Indiach datowane na ok. 5000 lat (miejska kultura Harappa i Mohendżodaro) przyniosły odkrycia kości do gry, których używanie potwier­ dzone jest w najstarszych dziełach literatury hinduskiej. Nieco inaczej jest z naj­ starszymi zachowanymi indyjskimi kartami do gry. Pochodzą one dopiero z X V I w., a nie udało się dotąd ustalić daty pojawienia się pierwszych kart do gry w Indiach, nie ma także danych źródłowych tak starych, jak odpowiednie materiały europej­ skie. Autorzy ograniczają się do zasygnalizowania możliwości wytłumaczenia podzia­ łu kart przez wprowadzenie do nich 4-kastowego indyjskiego systemu społecznego. Reprezentowany on był w kartach przez 4 klasy: króla, wojownika, kupca i sługę lub niewolnika. Tak więc indyjski rodowód kart pozwoliłby zrozumieć ich "symbo­ likę, tym bardziej że była ona szczególnie zrozumiała dla Cyganów. Trudne jest dla H . Mode i S. Wólfflinga do przyjęcia, że zapoznali się oni ze znaczeniami posz­ czególnych kart dopiero po przybyciu do Europy. Znaczyłoby to, że wynieśli umie­ jętność odczytywania kart z Indii, które są ich praojczyzną. Podobnej metody uży­ wają autorzy przy porównywaniu cygańskich i hinduskich obyczajów narodzino­ wych, zaręczynowych, weselnych i wierzeń. Stosunkowo duża uwaga zwrócona jest w recenzowanej pracy na bajki cygańskie i ich wątki. Stanowią one według auto­ rów podstawowe źródło informacji o mentalności i obyczajach Cyganów. Chcąc dać dowód związku tych bajek z bajkami indyjskimi, przeprowadzają porównanie 1 Za H . M o d e , Deutschland, s. 60. S. W ó l f f l i n g , Die Zigeuner — der Weg eines Volkes in �263 RECENZJE ich wątków według numerycznej klasyfikacji Arnego i Thomsona. Niestety zasób spisanych bajek cygańskich jest zbyt mały, aby istniejące podobieństwa uznać za wystarczający dowód, tym bardziej że sami Cyganie nie rozumieją już pewnych motywów występujących w tych opowieściach. Szukając nadal analogii autorzy po­ równują style opowiadania bajek i dochodzą do wniosku, że istnieje niezaprzeczalny związek bajek cygańskich z podłożem indyjskim. Znajduje on swój wyraz w pro­ pagowaniu identycznych wartości moralnych, z których na pierwsze miejsce wy­ suwają się: szacunek dla natury i miłość do zwierząt, wiara w możliwość swobod­ nego przeistaczania się ludzi w zwierzęta i zwierząt w ludzi. Niektóre bajki cy­ gańskie mają charakterystyczne dla bajek hinduskich tragiczne zakończenie. W tym miejscu należy jeszcze raz podkreślić, że podstawowym założeniem tej części roz­ ważań jest wykazanie niezaprzeczalnego pochodzenia pewnych wartości kulturowych z Indii oraz istnienia realnej możliwości przenoszenia tych dóbr przez Cyganów. W drugiej części pracy autorzy przedstawiają historię Cyganów w Niemczech, biorąc za podstawę informacje zawarte w listach żelaznych wydawanych „książę­ tom" cygańskim przez w ł a d c ó w europejskich, zarządzeniach, listach gończych oraz opisach pozostawionych przez przypadkowych obserwatorów. Dokładna data przy­ bycia Cyganów do Niemiec nie jest znana. Pierwsze źródła pisane, w których pojawiają się wzmianki o Cyganach, pochodzą z X V w. Dominikanin Hermann Kornzer i historyk Albert Krantz przyjęli za datę pojawienia się Cyganów w Niem­ czech rok 1417. Dalsze informacje odnoszące się do wczesnej historii Cyganów daje Schoppenchronik von Magdeburg, która podaje, że „Tattern" (tak nazywano począt­ kowo Cyganów sądząc, że są Tatarami) przekroczyli Elbę i zatrzymali się w Magde­ burgu. Od lat 30-tych X V w. wzmianki o Cyganach coraz częściej zaczynają się pojawiać w kronikach większych miast. Rejestrowały one szlak w ę d r ó w e k taborów • cygańskich zaopatrzonych w żelazne listy papieża i cesarza. D a w a ł y one poczucie spokoju i pewności tym bardziej, że w tym czasie Cyganie byli na ogół przyjaźnie przyjmowani w miastach Dlatego też często pierwsze 80 lat pobytu Cyganów w Niemczech określa się jako złoty wiek" Ale już w roku 1482 książę Albrecht Achilles von Brandenburg wydał edykt zabraniający przebywania w granicach księstwa Jest to początek prześladowania Cyganów Od 1500 г obowiązywała za­ twierdzona przez Reichstag w Augsburgu ustawa zezwalająca książętom na w y p ę ­ dzanie i zabijanie C y g a n ó w latach 1497 1774 wydano 146 Edyktów cygańskich" i można by ten okres za L Jochimsen nazwać okresem cygańskich edyktów'* Za~ 2 'L nowanie i chłostanie Cyganek oraz . konfiskowanie" dzieci Niektóre zarządzenia Wilhelm T Г) Я lí"H 7 Я Tt wiesza • tí- ~h Г e 1Я 1 t h rok dnw en 7 teeo same eo okr h ň ° ^ . ™ !f J , ° • " st • P s Р ° У osieoiama ^ап™ przep ow azo e w ks le Wittgenstein l a m tez powstało około гоки u a najstarsze w memez n sieaie cygańskie (okolice Berieourga), w którym weamg aanycn z l a i i r. z y jeszcze 40 Cyganów. W 1928 r. wydano ustawę, która nakazywała meioowame się c y g a n ó w na policji zabraniała im posiadania brom palnej oraz przebywania w uz­ drowiskach i kurortach. W czasie I I wojny światowej z rozkazu Himmlera w y ł a p y ­ wano całe tabory, które kończyły s w ą w ę d r ó w k ę w obozach koncentracyjnych Przedstawiona przez Modego i Wolfflinga historia Cyganów wędrujących po Niem­ czech kończy się na roku 1945, który jest początkiem osiedlania się pozostałych przy życiu Cyganów. Autorzy takie ujęcie tematu cygańskiego traktują jako propozycję, w s t ę p do dalszych poszukiwań rozwiązania problematyki pochodzenia Cyganów. Istniejące 6 W S Z 3 p o y c n o a z ą g a i e r w n W z e p o y z e j L a i D y K U ą 8 g Г 0 1 0 2 Za M o d e , W o l f f l i n g , op. cit, s. 142. �264 RECENZJE i zakorzenione w świadomości społeczeństw europejskich stereotypy Cyganów mogą nabrać rzeczywistego zabarwienia poprzez publikowanie prac tego typu. Książka jest zbiorem informacji dających znajomość elementarnych zasad życia Cyganów, ułat­ wiającym zrozumienie ich odrębności i odmiennego trybu życia; to między innymi stanowi o wartości pracy i zachęca do jej przeczytania. Renata C. H . W A R D - J A C K S O N , D E N I S E . H A R V E Y , Its Origins, Builders, Technology and Conservation, Abbot 1973 Hryń The English Gypsy Caravan. Country Book Club, Newton Jest to monografia poświęcona tradycyjnym wozom cygańskim, rozpowszechnio­ nym w Wielkiej Brytanii na przełomie X I X i X X w, a spotykanym czasami jesz­ cze dziś. Już na wstępie autorzy zaznaczają, że podobnie jak wszystkich koczują­ cych po drogach Wielkiej Brytanii uważano za Cyganów, tak nazwą wóz cygański {gypsy caravan) obejmowano nie tylko wozy u ż y w a n e przez samych Cyganów, lecz także przez pozostałe grupy wędrowców. Wśród nich oprócz „prawdziwych" Cyga­ n ó w (true Gypsies) wyróżniają autorzy tzw. mumpers (włóczędzy, żebracy), poshrats (mieszańcy, Cyganie półkrwi), didikais (o niewielkiej domieszce krwi cygańskiej), tinkers (druciarze, pochodzący głównie z Irlandii) i w ę d r o w n i artyści, zwłaszcza cyrkowi. Prawie wszyscy wędrowcy, zdaniem autorów, posiadają obecnie większą lub mniejszą domieszkę krwi cygańskiej, ale tym, co ich łączy, nie jest pochodzenie etniczne, lecz jednakowy tryb życia. Według danych z 1965 r. wśród 100 tys. angiel­ skich w ę d r o w c ó w było tylko 20 tys. ,prawdziwych" Cyganów z których z kolei t3 lko 6°/o podróżuje jeszcze wozami konnymi (głównie na północy) Dzisiejsze wozy różnią się oczywiście od tych tradycyjnych XIX-wiecznych cygańskich vardo będą­ cych przedmiotem zainteresowania autorów Dlatego też monografię swoją oparli oni głównie na materiale zgromadzonym w brytyjskich muzeach a także licznych rycinach z poświęconych Cyganom książek i artykułów. Literatura dotycząca wozó^v r Г V P'Я Tiч Ir i о И na która' autorzv odniesieniu do Wielkiei Brvtanii co wvnika stad że edruiacv o ' k í o r a n s k ' i Anel" С sanie bvli boeat • o ď w 'ch rodakó invch ńt a 't 'd' h g y g s oc w z у pa ^ о a ty е, ic wozy Dy у lepej wyposa one i pieimiej а е к о г о ^ а п е stanowiąc tym samym szczególnie interesujący przedmiot badan. Wozy u ż y w a n e przez wszystkich w ę d r o w c ó w nazywane były powszechnie cy­ gańskimi, mimo że wprowadzone zostały one do użytku bynajmniej nie przez Cyga­ nów, lecz przez właścicieli w ę d r o w n y c h menażerii, którzy potrzebowali wygodnego środka lokomocji do przewożenia zwierząt. Do Wielkiej Brytanii dotarły one z F r a n ­ cji ok. 1840 г., ale „prawdziwi" Cyganie zaczęli nimi powszechnie podróżować do­ piero pod koniec X I X w. jako ostatni z wymienionych grup wędrowców. Zarówno ten fakt jak i to, że właśnie „prawdziwi" Cyganie pozostali najdłużej wierni temu właśnie sposobowi podróżowania, autorzy tłumaczą ich wrodzonym konserwatyzmem. Wydaje się, że jest to uproszczenie i należałoby raczej szukać przyczyn tego stanu w pełnym wrośnięciu nowego początkowo elementu w zintegrowany model k u l ­ tury cygańskiej, co związane było z koczowniczym trybem życia i miało swoje od­ bicie zarówno w sferze działalności ekonomicznej C y g a n ó w jak i ich kulturze du­ chowej. Faktem pozostaje że dziś niemal w y ł ą c z n i e Cyganie używają w Wielkiej Brytanii konnych w o z ó w podróżnych do innych celów niż wypoczynkowe (ta forma rekreacji rozpowszechniła się bowiem już na początku naszego stulecia a wozy bu­ dowane początkowo na wzór luksusowych rezydencji zostały stopniowo zastąpione zmotoryzowanymi przyczepami campingowymi) �RECENZJE *< I I ł * 1 ! 7 265 Autorzy książki podkreślają wielokrotnie, że dla Cyganów wozy były nie tylko środkiem lokomocji, lecz także prawdziwymi domami, stąd dbałość o ich wystrój wewnętrzny i zewnętrzny. U ż y w a n o ich przede wszystkim w lecie, przy czym wtedy nocowały w nich głównie dzieci i starsi, a dorośli spali w rozbijanych obok namiotach. Podróżowano zwykle ok. 15 mil dziennie, co pewien czas zatrzymując się na dłużej, w celu przygotowania na sprzedaż różnych przedmiotów, takich jak kosze czy sztuczne kwiaty. W zimie koczowali tylko niektórzy Cyganie przenosząc się co 7-14 dni w poszukiwaniu paszy dla koni. Miejsca postoju były zwykle z góry usta­ lone, a do najpopularniejszych należały takie, jak Little Egypt, Gallows Grove czy Dooval's Oak, gdzie zostawiano umowne znaki (tzw. patterans) informujące o tym kiedy dana rodzina była tu i dokąd się udała. Siłę pociągową stanowiły konie z których jeden zaprzężony był do wozu, a drugi zapasowy podążał z tyłu. Praca Jacksona i Harveya poświęcona jest jednak nie tyle organizacji życia w podróży i społeczno-ekonomicznym konsekwencjom koczowania, lecz systematycz­ nemu opisowi środków podróży, to znaczy samych wozów. Autorzy wyróżniają 6 za­ sadniczych typów w o z ó w spotykanych i produkowanych w Wielkiej Brytanii: reading, ledge, bow-top, burton, pot-cart, i open-lot, przy czym nie wszystkie one używane były jednakowo chętnie przez Cyganów. Najpopularniejsze były wśród nich wozy typu reading produkowane głównie przez rodzinę D u n t o n ó w w miejsco­ wości Reading w hrabstwie Berkshire. Wozy te zbudowane były z drewna sosno­ wego i miały zwykle tylko jedno okno, a wyposażenie wnętrza podobne, jak w po­ zostałych, to znaczy sprowadzało się do najpotrzebniejszych sprzętów ze względu na ograniczoną przestrzeń i siłę pociągową konia. Zawsze jednak b y ł tam piecyk tzw amerykański, mały i lekki, a więc wygodny w podróży a wśród mebli najwięcej miejsca zajmowało dwupoziomowe łóżko którego wygląd (jakość pościeli ilość po­ duszek itp) stanowił przedmiot rywalizacji między cygańskimi gospodyniami B a r ­ dzo lubiane przez Cyganów były także wozy typu bow-top o charakterystycznym okrągłym dachu których nigdy nie budowano dla niecygańskich n a b y w c ó w Nato miast takie wozy jak burton czy rzadsze brush typowe były w ł a ś n i e dla w ę d r o w ­ nych artystów i handlarzy (wozów typu brush używali zdaniem ci u. tor Ó głównie przedstawi ciele sruD poshrats i didikais) Wzdłuż najbardziej uczęszczanych dróg rozmieszczone były warsztaty, których właściciele zwykle specjalizowali się w jednym typie wozów, przy czym ostateczny wygląd wozu był w y p a d k o w ą umiejętności konstruktora oraz upodobań i możliwości finansowych zamawiającego. Wozy były w takich warsztatach nie tylko budowane, lecz także remontowane i dekorowane, przy czym autorzy twierdzą, że pod w z g l ę ­ dem ornamentyki wymagania Cyganów sprowadzały się tylko do jaskrawej kolory­ styki i licznych złoceń. Rzeźbione czy malowane motywy pozbawione znaczenia sym­ bolicznego miały b y ć wyrazem nałożenia się ХГХ -wiecznej mody na barok z gusta­ mi rzemieślników, wśród których w okresie początkowym dominowali Niemcy i Włosi (stąd reminiscencje włoskiego renesansu). Od ilości ozdób i jakości wy­ kończenia zależała w dużej mierze cena wozu tak dawniej jak i dziś, kiedy to wo­ zy cygańskie można kupić na wyprzedaży w cenie od 50 do 2,5 tys. funtów. Podsumowując należy stwierdzić, że praca Jacksona i Harveya jest rzetelną monografią w o z ó w cygańskich, zawierającą ich dokładny opis konstrukcyjny, typo­ logię i historię, ilustrowane licznymi rycinami i zdjęciami. Szkoda tylko, że autorzy na podstawie przedstawionego materiału nie pokusili się o pełniejsze osadzenie wozu jako istotnego elementu kultury cygańskiej w całokształcie ich kultury. Ludmila Melchior �266 RECENZJE MENYTHÉRT L A K A T O S , Füstós képek, wyd. Magveto, Budapest 1975 Literacką sensacją roku 1975 na Węgrzech stała się obszerna, przeszło 400-stronicowa książka Menyhérta Lakatosa Füstós képek, czyli Zadymione obrazy. Krytyka z dużym zainteresowaniem i uznaniem przyjęła debiut. Autor urodził się w 1926 ro­ ku w cygańskiej osadzie Vésztó w woj. Bekes. Nigdy poprzednio nie ogłosił drukiem żadnej pracy, był absolutnie nie znany w świecie literackim. Jeden z czołowych krytyków węgierskich, László Babies, tak oto powitał książkę Lakatosa na łamach miesięcznika „Kortárs" (nr 4/76): „Levi-Strauss w jednej ze swych książek uskarża się, iż nie ma już na naszym globie nietkniętych kultur, że materialna i duchowa cywilizacja białego człowieka zanieczyściła najbardziej skryte zakątki naszego ś w i a ­ ta. I oto wbrew temu ukazuje się książka, która informuje nas o tym, że o 30-40 km lub kilka autobusowych przystanków od nas żyje naród, o którym, w y j ą w s z y pewne przesądy oraz anegdoty, niewiele wręcz wiemy. B y ć może, że książka ta niedużo powie znawcom przedmiotu, że w naukowych dysertacjach wszystko to zostało już opisane i przeanalizowane. Ale jak dotąd nie doszło do literackiego od­ krycia tych prawd!" Rzecz paradoksalna — Węgry, kraj, w którym Cyganie od lat stanowią zwartą grupę etniczną zrośniętą z tradycjami i obyczajowością całego narodu, odkryły nagle ich świat za pośrednictwem książki Lakatosa. Świat zupełnie inny niż do­ tychczasowe wyobrażenia, które zamykały się w publicystycznych bądź naukowych opracowaniach, a także w obiegowych pojęciach kształtowanych na podstawie C y ­ ganów grających na skrzypkach w węgierskich gospodach lub barwnych taborów. Relacja Lakatosa zasadniczo różni się od wszystkich, a więc nie tylko w ę g i e r ­ skich, dotychczasowych literackich prób przedstawienia życia Cyganów. Poprzednie próby były z reguły podejmowane z zewnątrz, przez pisarzy, którzy starali się wejść w odrębne i obce obyczajowo środowisko. Starali się opisać je, oddać auten­ tyczność i podnieść trafność swoich obserwacji często wyłącznie przez nadmierne używanie cygańskich słów. Menyhért Lakatos jest Cyganem z krwi i kości, wielkim talentem literackim i pisze z zupełnie innych pozycji niż Puszkin, Merimee, Go­ rki czy Ficowski, których fascynowała cygańska romantyka. Lakatos pisze od wewnątrz. Nie musi się wkradać i zaskarbiać sobie łask środowiska, zdobywać 0 nim wiedzy. O Cyganach wie wszystko tak, jak o sobie samym. Nie sili się na wtręty cygańskich słów, przeciwnie, pisze pięknym, ś w i e ż y m językiem w ę g i e r s k i m który między innymi jest jednym z artystycznych w a l o r ó w tej książki — niekiedy tylko stosuje cygańskie wyrazy. Zadymione obrazy oparte są na autobiografii. Menyhért Lakatos n i e z w y k ł y m 1 szczęśliwym zbiegiem okoliczności mógł uczyć się w horthystowskich Węgrzech lat trzydziestych i ukończył szkołę. P o d s t a w o w ą trudnością była w ó w c z a s dyskrymina­ cja i pogląd, że Cyganie są nieinteligentni, niezdolni i 4 klasy to góra ich wykształ­ cenia. Cygańskie dziecko przełamało te przesądy i było prymusem w gimnazjum. Został też później Lakatos nauczycielem, aby uczyć swych ziomków, nieść oświatę. W powieści, którą napisał na początku lat siedemdziesiątych, znajdują się bogate wątki osobiste, ale raz po raz rwą się one i giną na korzyść epickiego tempera­ mentu. Bohaterem opowieści jest cygański chłopiec, który wchodzi w życie, z dziecka staje się mężczyzną. Spod matczynych skrzydeł, ze świata baśni i legend przechodzi do rzeczywistości, styka się z walką o byt, z przemocą, przed którą będzie musiał uciekać. Rzecz dzieje się w okresie międzywojennym, w latach trzydziestych. Autor nie trzyma się ściśle dyscypliny czasu, stosuje przeskoki, nie precyzuje wyraźnie dat. Dopiero w ostatniej, końcowej scenie'książki — deportowanie Cyganów w zaplom­ bowanych wagonach wyraźnie wskazuje datę i ostateczną stację ich wędrówki, �RECENZJE 267 /rjrtórą będzie Oświęcim lub inny hitlerowski obóz koncentracyjny. Jest to nie tylko ? > r ^ r r a ź n e wskazanie czasu oraz miejsca, ale i klamra zamykająca etap w historii т. ^Cyganów. ' . Książka nie ma w zasadzie fabuły, akcji. Jest to spisywane na gorąco życie, ' więc różne, często luźne sceny, które tylko niekiedy łączą się ze sobą, tworzą logiczny ciąg. Przewijają się więc ludzie, z którymi już później nie spotkamy się nigdy, choć byśmy bardzo tego chcieli. Jak na przykład z pewnym taborem cy­ gańskim; oto jacyś nieznani i nie określeni bliżej żołnierze zabrali Cyganom i zgwałcili ich kobiety. C i prosili o łaskę, o oddanie ich żon i córek. Zgoda, oddano im kobiety, ale w zamian pohańbiono również i ich, obcinając wszystkim uszy. -Oddala się ten tabor w płaczu, poniżeniu, męczarni, aby już nigdy nie powrócić. Nie wiemy, gdzie to się stało, w Rumunii, na Węgrzech czy w Jugosławii, nie jest to jednak ważne — Cyganie nie uznają granic i w niczym me podważa to prawdzi­ wości. Siła opowieści tkwi bowiem w opisie, me zaś w szczegółach. a 4 » Spokojny i nużący nieco nawet początkowo bieg książki przybiera na g w a ł t o w ­ ności. Losy bohatera stają się coraz ciekawsze, ostre. Nie sposób tej książki stresz­ czać, toteż w zarysie tylko o dziejach i przygodach bohatera, w których odnajdu­ jemy wiele z życiorysu autora. A więc żyje on w spokojnym taborze, chroniony przez starą, bardzo mądrą babcię, matkę i ojca, przez swoją całą rodzinę przy­ wódcy cygańskiego, cieszącego się dużym autorytetem. O niebezpieczeństwach i o¬ krucieństwach dowiaduje się tylko z opowieści. Pewnego dnia zostaje przypadkiem ciężko postrzelony przez dziedzica polującego w lesie na zwierzynę. Wina m y ś l i polującego wego jest ewidentna, a wskutek konfliktu z innym miejscowym notablem sprawy nie sposób zatuszować. Korzysta na tym ofiara wypadku, gdyż dziedzic czyni wszy­ stko, aby uuratować pie r a t o w a ć chołpca c n o i p c a od śmierci, a następnie, zzamiast a i m k i uodszkodowania ubZKouuwdmd pie­ niężnego, załatwia na prośbę i m n a z j u m . DziękiL ogromnej prosoę ojca przyjęcie go do ggimnazjum. ügxonmtj ambicji dzieciak wytrzymuje początkowo wszelkie szykany i przełamuje bartery umożliwiające mu ukazanie swego talentu. Ten niesłychanie ciekawy i ważny w ą ­ tek edukacji urywa się nagle i oto nasz bohater powraca do swego środowiska, by zacząć bujnie zyć. Jest lato, Cyganie pomagają przy żniwach, nasz młodzieniec staje się z miejsca obiektem pożądania cygańskich dziewcząt i kobiet, jedna przy­ goda^ erotyczna goni drugą. Miłość, pieniądze, walka determinują jego życie. W j a ­ kiejś przygodnej kłótni ram sołtysa i musi uciekać przed żandarmami. Błąka się, trafia do kolejnych taborów, gdzie bądź znajduje chwilowe schronienie, bądź tez musi staczać kolejne walki. Przeżywa coraz barwniejsze, często dzikie przygody. Kradnie, bo musi żyć; bije się, bo musi się bronić. Wybucha wojna, zmieniają się czasy, nie ma już miejsca na cygańską wolność. I wtedy właśnie trafia z powrotem do swoich bliskich, by podzielić ich los. Internowanie i deportacja kończy relację. Zamknięcie w wagonie pędzącym do obozu koncentracyjnego kończy bezpowrotnie to wszystko, co przeżył. Węgierska krytyka entuzjastycznie przyjęła autobiografię Lakatosa, ale nie było recenzji, w której nie stawiano by pytania, czym jest w ł a ś c i w i e napisana przez niego książka. Życiorysem, socjologicznym zapisem, reportażem, powieścią? Szcze­ gółowe, socjograficzne opisy przeplatają się w niej z literackimi opisami przyrody, a także z charakterystycznymi dla brukowych powieści przygodowych. Oczywiście można d o k o n y w a ć analizy tej książki, rozczepiać ją na warstwy, ale nie sposób oddzielać jednych partii od drugich. Łączą się bowiem w jedną nieszablonową i pa­ sjonującą całość, są w sumie oryginalną prozą. Z kart książki tchnie swoboda i nie­ skrępowanie, jej walorami jest plastyczność i żywiołowość,' ani śladu jakichkolwiek manier. Książka Menyhérta Lakatosa powstała pod w p ł y w e m głośnej inicjatywy wy­ dawniczej, która zrobiła w ostatnich latach na Węgrzech dużą karierę, a mianowicie �¡ 268 i I j i I ' i RECENZJE serii „Odkrywanie Węgier". W jej ramach wydawane są socjograficzne monografie poświęcone konkretnym regionom, środowiskom oraz problemom. W tej serii na przykład ukazały się m. in. doskonałe reportaże jednego z czołowych węgierskich pisarzy Gyorgya Moldovy i górnikach z Komló bądź też o najbardziej zacofanym rolniczym regionie Orség. W tej serii wydano książkę Sandora Bencsika Historia widziana z dołu, będącą dokładnym zapisem pracy i życia jednej robotniczej bry­ gady. Te książki zachęciły Lakatosa i pewnego dnia do wydawnictwa Magveto wpłynął rękopis, który dzięki talentowi autora wzbogacił nie tylko jedną wydaw­ niczą serię, lecz całą węgierską literaturę. Tadeusz Olszański C H A R L E S K I N G , Men of the Road, Londyn 1972, ss. 120, il. Prezentowana książka jest pracą popularną, przedstawiającą w ogólnym zary­ sie całokształt problematyki dotyczącej Cyganów europejskich, i ma charakter kompilacyjny, szczególnie w części historycznej. Pewne fakty ze współczesnego życia Cyganów autor miał okazję zaobserwować sam, wiele podróżując po Wielkiej B r y ­ tanii, Rumunii i Węgrzech. Tam, gdzie to było możliwe, wzbogacił swoje spostrze­ żenia opiniami i informacjami pochodzącymi od cygańskich przyjaciół. Książka jest ilustrowana rysunkami autora. Treść ujęta jest w 7 rozdziałów. Na wstępie autor podał mniej lub bardziej ustalone fakty historyczne dotyczące Cyganów, a m i ę d z y innymi: domniemany czas, w którym opuścili Indie, i przyczyny migracji, g ł ó w n e kierunki i szlaki m i ­ gracji, daty pojawienia się w niektórych krajach europejskich, ich początkową po­ pularność, legendy związane z ich pochodzeniem, okres prześladowań w X V I I I w. i w końcu próby ich osiedlenia i edukacji rozpoczęte w 1761 r. na Węgrzech przez Marię Teresę. W rozdziale tym autor zwraca również u w a g ę na bardzo ważną różnicę między Cyganami „czystej krwi" a posh-rat — czyli ludźmi zrodzonymi ze związku między Cyganem a gadźo — i didakoi — osobami posiadającymi jeszcze mniej krwi cy­ gańskiej, gdyż zrodzonymi ze związku posh-rat i gadźo. Liczba Cyganów w Wielkiej Brytanii jest kwestią dyskusyjną ze względu na znaczną ilość różnego rodzaju w ł ó ­ częgów i żebraków podających się lub uważających za Cyganów. Według pewnych źródeł jest 10 tys. autentycznych Cyganów, około 10 tys. posh-rat, mniej więcej ty­ le samo didakois oraz 20-50 tys. r ó ż n y c h . w ł ó c z ę g ó w bez odrobiny krwi cygańskiej. Inne źródła podają liczbę co najmniej 15 tys. Cyganów dla Anglii i Walii. Następny rozdział zapoznaje czytelnika z podziałem C y g a n ó w europejskich na główne grupy, które z kolei dzielą się na mniejsze grupy i podgrupy. Ich nazwy często sugerują tradycyjne zajęcia Cyganów, z których kilka autor omawia. Naj­ więcej uwagi poświęca kowalstwu i pracom w metalu, handlowi końmi, wróżbiar­ stwu, wytwórczości przedmiotów z drewna. Znaczna część tych zajęć nie jest w sta­ nie zapewnić im utrzymania w dzisiejszych warunkach, w związku z czym przecho­ dzą na nowe profesje. Niekiedy ich tradycyjne umiejętności są wykorzystywane w przemyśle, np. we Francji są cenieni jako wykonawcy bojlerów. Autor stawia pytanie, czy istnieje niezależna muzyka cygańska i próbuje na to pytanie dać odpowiedź twierdzącą w przeciwieństwie do Beli Bartoka, który był zdania, że zasadnicza cecha muzyki cygańskiej leży w możliwościach odtwarzania i przetwarzania muzyki ludowej kraju, w którym Cyganie aktualnie przebywają. Omawiając cygański język King wskazuje na znany tylko Cyganom system znaków tajnych, zwany patrin. Omawia je pokrótce, informując, do przekazywania jakich wiadomości są u ż y w a n e i w jaki sposób stosowane. « �U 09 RECENZJE Prawdziwy Cygan, to mieszkaniec namiotu. Autor podaje więc zasadnicze typy namiotów używanych przez Cyganów, a następnie omawia ich wozy. Interesujące jest według niego porównanie cygańskiej nazwy namiotu, która brzmi tsaro lub khera, z nazwą mongolską gher. Jest to jeden z kilku w tej książce przykładów sugerujących prawdopodobieństwo jakichś dawnych związków Cyganów z Azją centralną. Przykładem popierającym domysły autora ma być w ł a ś c i w y Cyganom wstręt do wody i mydła, analogicznie do nomadów mongolskich, których warunki geograficzne zmuszają do oszczędzania wody. Zarówno jedni, jak i drudzy nie po­ trafią pływać. Fakty te dają autorowi pretekst do snucia d o m y s ł ó w o ich pobycie w Azji przed p r z y w ę d r o w a n i e m do Indii. Szczególnie interesującym rozdziałem jest część ostatnia książki, gdzie autor przedstawia dzisiejszą sytuację Cyganów w Wielkiej Brytanii. Cyganie są tam traktowani na ogół źle zarówno przez władze, jak i ogół ludności, a wszelkie wy­ siłki zmierzające do poradzenia sobie z „problemem" cygańskim pozostają daleko w tyle w stosunku do innych krajów europejskich. P e w n ą poprawę osiągnięto dzię­ ki działalności nieżyjącego już Normana Dodds (członka parlamentu), który utwo­ rzył Komitet Cygański (Gypsy Committee) i był twórcą słynnego statutu c y g a ń ­ skiego (Gypsy Charter). Nadzieja na poprawę losu Cyganów w Wielkiej Brytanii zwiększyła się w 1966 г., kiedy to utworzono Badę Cygańską (Gypsy Council). Krystyna K A T H A R I N E E S T Y , The Gypsies, York 1969 Bocek Wanderers in Time, Hawthorn Books, New Prezentowana książka jest wynikiem kilkuletniej pracy autorki poświęconej za­ gadnieniom historii i współczesnego życia Cyganów. Jest to praca o charakterze popularyzatorskim. Zakres informacji, które autorka usiłuje przekazać czytelnikom, jest bardzo szeroki. Obejmuje on historię Cyganów od momentu pojawienia się ich w Europie aż do czasów współczesnych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji społeczno-prawnej w niektórych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w ostatnich latach. K i l k a rozdziałów Katharine Esty poświęca zagadnieniom folkloru Cyganów, wybierając te jego elementy, które jej zdaniem są najbardziej charakterystyczne: taniec, muzykę i wróżbiarstwo. Zwraca także uwagę czytelników na postacie ludzi autorów w s p o m n i e ń i relacji z w ę d r ó w e k z Cyganami. Osobom tym przypisuje znaczną zasługę w rozwoju badań nad k u l ­ turą cygańską. T a k szeroki zakres zainteresowań odbija się na wartości pracy. Omawiane zagadnienia autorka zaledwie sygnalizuje, pozostawiając wiele n i e d o m ó ­ wień i niejasności. Przedstawiając historię pobytu Cyganów na kontynencie europejskim najwięk­ szą u w a g ę zwraca na ukazanie prób ich socjalizacji w krajach, na terenie których przebywali. Często próby te przebiegały w sposób brutalny, nie zawsze dawały też pożądane rezultaty. Przedstawia najstarsze — pochodzące z końca X V wieku — ustawy wydane przez Ferdynanda i Izabellę, zmuszające Cyganów do stałego osie­ dlania się. Zajmuje się także problematyką odnoszących się do Cyganów a u s t r o - w ę gierskich ustaw Marii Teresy, do Cyganów rosyjskich — Katarzyny I I oraz hiszpań­ skich Karola I I I . Zapoznaje także czytelników z niektórymi próbami uregulowa­ nia problemu cygańskiego podejmowanymi w okresie po I I wojnie światowej. Przedstawiając powyższe próby uregulowania stosunków pomiędzy p a ń s t w e m a Cyganami autorka nie pozostaje wobec nich obiektywna. Dziwi to, szczególnie wobec bardzo ubogiego i schematycznego przedstawienia tych prób czytelnikom. �-70 RECENZJE Nie stara się ona wyjaśnić im swego zdania, nie przytacza też żadnych argumentów na jego poparcie. Przedstawiając na przykład ustawę Ferdynanda i Izabelli opowiada się zdecy­ dowanie przeciwko niej, sprawiając wrażenie, iż jest generalnie przeciwniczką ogra­ niczania swobody Cyganów. Bardzo pozytywny jest natomiast stosunek autorki do ustaw teresjańskich, choć czytelnikom podaje je ona w bardzo niepełnej wersji. Ocena tych ustaw wypłynęła prawdopodobnie z ogólnie pozytywnego stosunku au­ torki do postaci Marii Teresy. Uważa ją za jedynego europejskiego władcę, który rzeczywiście interesował się problemami Cyganów w rządzonym przez siebie kraju. Autorka nie pozostaje również obojętna wobec czynionych współcześnie prób wciągnięcia Cyganów w społeczne życie państw, w których żyją. Przytacza trzy przykłady działalności państwowej w tym zakresie, mianowicie działania podej­ mowane w Wielkiej Brytanii, Związku Radzieckim i w Polsce. Trudno określić, na czym opierają się jej oceny, gdyż obok wspomnianych wyżej niedomówień i nie­ jasności tekstu, autorka nie jest wolna od uprzedzeń politycznych, stwarzających dodatkowo dystans w jej podejściu do działań podejmowanych w krajach socjali­ stycznych. Mimo to jednak akceptuje ona wyniki akcji prowadzonych w celu socjali­ zacji Cyganów w Polsce. Przytacza nawet fragment apelu wystosowanego przez grupę C y g a n ó w do „braci cygańskiej" w Polsce, w z y w a j ą c e g o ich do uczestnictwa w budowie Polski Ludowej. O ile przedstawiając powyższe próby działań autorka nie wypowiada się jedno­ znacznie za ani przeciw socjalizacji Cyganów, o tyle przechodząc do opisywania ich sytuacji w Stanach Zjednoczonych staje się zdecydowaną zwolenniczką prowa­ dzenia tego rodzaju akcji, co więcej — wyraża swoją dezaprobatę dla niechęci C y ­ ganów do zrezygnowania z wędrownego trybu życia na rzecz stabilizacji i komfor'tu. Porównuje nawet sytuację Cyganów do warunków, w jakich żyją przedstawi • ciele innych mniejszości narodowych w Stanach Zjednoczonych. Rozdział dotyczący Cyganów w U S A ma zdecydowanie publicystyczny charakter. Autorka nie kryje swojej dezaprobaty dla „pasożytniczego życia" prowadzonego przez Cyganów i ich niechęci dla poprawy własnej sytuacji. W Stanach Zjednoczonych żyje obecnie około 50-100 tys. Cyganów. Większość z nich mieszka w slumsach wielkich miast, opierając swoją egzystencję na doryw­ czo podejmowanych pracach. Wielu jednak nie porzuciło w ę d r o w n e g o trybu życia, choć domami ich stały się samochody. Cyganie w Stanach Zjednoczonych nie są objęci żadnymi statystykami, nie są bowiem uważani za mniejszość narodową; dołącza się ich w statystykach do grup imigrantów z krajów, z których przybyli. Wiele miejsca poświęca autorka postaciom nie-Cyganów, którzy kierowani róż­ nymi pobudkami zdecydowali się na porzucenie dotychczasowego trybu życia i przy­ łączenie do taborów cygańskich. Swoje wrażenia z okresu spędzonego wraz z C y ­ ganami wielu z nich opisało, dostarczając niesłychanie ciekawych materiałów dla badań cyganologicznych. Rozdziały poświęcone temu zagadnieniu zdecydowanie od­ biegają swą problematyką od całości, powiększając panujący w książce chaos. W rozdziałach tych K . Esty największy nacisk położyła na przedstawienie czytel­ nikom postaci tych ludzi. Uczyniła to jednak w sposób bardzo powierzchowny, nie wyjaśniając m o t y w ó w ich postępowania ani w momencie podejmowania decyzji przyłączenia się do Cyganów, ani też wtedy, gdy postanawiali wrócić do dawnego życia. Poświęcona tym zagadnieniom część książki nie wnosi nic nowego do jej warstwy informacyjnej, umacnia jedynie czytelników w przekonaniu o przypadko­ wym i niejasnym wyborze opisywanych zagadnień. Popularny charakter książki nie tłumaczy także języka, jakim została ona na­ pisana. Autorka używa w odniesieniu do Cyganów całego szeregu nic nie m ó w i ą - �RECENZJE 271 cych epitetów, przedstawiając ich jako „tajemniczych", „pięknych", „najbardziej au­ tentycznych" etc. Dzięki takim i podobnym określeniom styl książki staje się egzal­ towany, co miast przydawać jej wartości, jeszcze ją bardziej zubaża. .'?.: Małgorzata P E T E R M A A S , King of The Gypsies, ss. 206, il. Jasiczek A Bantam Book, New York 1976 (wyd. 6), Peter Maas, nowojorski dziennikarz, zyskał w ostatnich latach niezwykłą, na­ wet jak na stosunki amerykańskie, popularność. Jego powieści-reportaże: Serpico i The Valachi Papers w ostrej bezkompromisowej formie poruszały najbardziej wstydliwe i kompromitujące przejawy społecznego życia Ameryki: korupcję policji i wszechwładzę mafii. Odsłaniał Maas w atrakcyjnej literacko formie sieć p o w i ą ­ zań między amerykańską elitą władzy a światem przestępczym. Oddźwięk, z jakim spotkała się ta działalność, wynikał przede wszystkim z jej walorów społecznych. Maas zebrał materiał nieomal o charakterze dowodowym, w sensie prawnym, sprzymierzając się z tymi wszystkimi, którzy od lat walczą z plagami dręczącymi społeczeństwo amerykańskie. Z punktu widzenia literatury stał się Maas jednym z prekursorów interesującego gatunku prozatorskiego, repor­ tażu zbliżonego do prozy fabularnej. Kolejna praca Maasa, utrzymana w podobnej formie, idzie śladem poprzednich, choć zdaje się nie dorównywać im poziomem. King of the Gypsies — rzecz, która miała w krótkim czasie V I w y d a ń zarówno luksusowych, jak i masowych oraz druk w znanym czasopiśmie „New York Magazine" — penetruje mało znane środo­ wisko współczesnej Ameryki, społeczność cygańską. Reportaż Maasa reklamowany jako :„niewiarygodna, lecz prawdziwa historia o obcym ludzie, przy którym mafia wydaje się społecznością otwartą", choć osiągnął wielkie powodzenie, budzi miesza­ ne opinie. Jest to dramatyczna opowieść o walce ojca z synem o władzę nad C y ­ ganami amerykańskimi, których ma być obecnie w U S A niebagatelna liczba, wg obliczeń szacunkowych od 250 tys. do miliona. Są oni w przewadze potomkami C y ­ g a n ó w przybyłych pod koniec X I X w. z Europy Wschodniej i do dziś wiodą w większości w ę d r o w n y tryb życia, choć „kolorowe wozy" dawno już zostały zastą­ pione „transkontynentalnymi" krążownikami szos. Cyganie amerykańscy nie ulegli asymilacji, żyją na marginesie życia kultural­ nego i politycznego Ameryki zgodnie z dawnymi zwyczajami, stanowią zdumiewa­ jący ewenement supernowoczesnej cywilizacji, źródło zgryzot policji i sądów. Zycie Cyganów amerykańskich, jak relacjonuje je Maas, to nie kończące się pasmo oszustw i kradzieży, aresztowań i wysiedleń. Opisy przestępczych działań Cyganów zajmują znaczną część książki, ich spryt i przebiegłość, intuicja, brak skrupułów moralnych zdają się fascynować autora, choć stara się on powstrzymywać, często bez skutku, od s ą d ó w uogólniających, nieraz wyrażanych w formie „złotych myśli" na temat psychiki, mentalności Cyganów. Główny wątek reportażu to, jak już wspomniano, dzieje walki o sukcesję po cygańskim królu Tene Bimbo. Zdołał on, nie przebierając w środkach, gangsterski­ mi sposobami, nie wahając się przed skrytobójstwami, zmusić amerykańskich C y ­ ganów do uznania swego zwierzchnictwa. Z przywódcy jednego z rodów stał się w latach trzydziestych królem wszystkich Cyganów w U S A , co uznać musiały ame­ rykańskie władze. Król Tene Bimbo w swoim, co prawda bardzo długim, życiu był .125 razy aresztowany za poważne przestępstwa i wielokrotnie wysiedlany z poszczególnych �272 RECENZJE stanów.- Gdyby podliczyć kaucje, które składano za niego przy zwolnieniach w a ­ runkowych, uzbierałaby się poważna suma. Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę fakt, iż inni bohaterowie reportażu nieomal równie często mieli do czynienia z policją i sądami, nie zdziwi przytoczona przez Maasa wypowiedź, iż radość z przybycia Cyganów do jakiejś miejscowości amerykańskiej wyrażali jedynie działający w niej radcy prawni i adwokaci licząc na honoraria, których im Cyganie nigdy nie skąpili. Tene Bimbo panował prawie pół wieku, żelazną ręką e g z e k w o w a ł haracze od poszczególnych rodów cygańskich, był niewątpliwą indywidualnością i pozostawił po sobie — zdaniem Maasa — pamięć mądrego i zdecydowanego przywódcy. Przed śmiercią nieoczekiwanie mianował swoim następcą wnuka Steve'a Tene, Cygana, który zerwał z rodem starając się — z różnym skutkiem — upodobnić do amery­ kańskiego otoczenia. Pominięcie przez odchodzącego króla s y n ó w i mianowanie na­ stępcą wnuka, częściowo już zamerykanizowanego, interpretowane było (zarówno przez część Cyganów jak i reportera) jako akt pogodzenia się z realiami, jako uznanie nieuchronności dostosowania się do amerykańskiego społeczeństwa. Steve Tene, którego losy kreśli Maas wyrywkowo, lecz sugestywnie, natrafił na zdecydowanie kontrdziałanie ojca, brutalnego i impulsywnego. Carranza — takie nosił imię, został poparty przez starszyznę rodową. Zadawnione zatargi między o j ­ cem a synem, które stały się niegdyś bezpośrednią przyczyną wyizolowania się tego ostatniego ze społeczności cygańskiej, nabrały z czasem nieomal szekspirowskiego rozmachu, okazały się — przynajmniej w interpretacji Maasa — starciem różnych koncepcji życia. Reportaż kończy się zawieszeniem akcji. Steve Tene nie jest co prawda królem Cyganów, gdyż ma wśród nich zbyt małe poparcie, ale Carranza nie zwyciężył. Intryga mająca na celu osadzenie Steve'a w więzieniu na podstawie fałszywego oskarżenia nie udała się, nawet dotkliwe pobicie go przez nasłanych przez ojca zbi­ rów nie odebrało mu chęci do rywalizacji. Z pozoru przyszłość powinna przynieść z w y c i ę s t w o idei postępu i adaptacji. Cyganie powinni — taki jest program Steve'a — uczyć się czytać i pisać, zdobywać zawody, osiedlać się i wtapiać w środowisko amerykańskie. Jednakże zbytni opty­ mizm mrożą ostatnie zdania książki. Na pytanie reportera, co się stanie w przyszło­ ści z Cyganami, stara, mądra Cyganka Hazel, której opinie wielokrotnie Maas przy­ taczał odpowiada: „Cyganie? O, wie pan, będzie dalej po prostu tak, jak teraz". Książka Maasa, bezsprzecznie interesująca i barwnie napisana, nasuwa pewne wątpliwości w swej informacyjnej warstwie, co oczywiście rzutuje na odbiór doko­ nywanych przez autora interpretacji. Maas, jak wynika z jego własnych słów, zajął się tematem cygańskim zupełnie przypadkowo, nie starał się pogłębić znikomej, czysto encyklopedycznej o nich wie­ dzy, zaufał swojej intuicji reporterskiej i reporterskiej metodzie zbierania materia­ łów. To jednak, co było w ł a ś c i w e w wypadku organizowania materiałów do po­ przednich książek, tym razem — jak sądzę — okazało się niewystarczające. Brakło autorowi kontaktu z cyganologami amerykańskimi, brakło rzetelnie przeprowadzo­ nych badań uczestniczących. Najlepsza nawet analiza krytyczna wypowiedzi, a r ­ chiwa policyjne i studiowanie prasy nie zapewnią w y n i k ó w , do jakich dojść można przy stosowaniu tej metody. Powierzchowność wiedzy Maasa wyraźnie daje się od­ czuć zwłaszcza przy próbach opisu i interpretacji życia rodzinnego Cyganów. Reportaż jest wyraźnie jednostronny, co jest skutkiem wykorzystania g ł ó w ­ nie policyjnych akt, jak wynika ze wstępnego założenia autora. Walka między Stevem a jego ojcem relacjonowana jest przez pryzmat pozytywnej oceny enigmatycz­ nego przecież i dość deklaratywnego programu reform niedoszłego cygańskiego kró­ la. Zapewne Cyganie amerykańscy nie stanowią tak jednoznacznie przestępczego „stowarzyszenia", jak to wynika z reportażu. �,'; . Г RECENZJE 273 Sądzę, że Maas opierając się na aktach policyjnych i opowieściach samych C y ­ ganów — czy aby nie zmitologizowanych nieco? — szczególnie czarną kreską zary­ sował ich obecne życie, aby tym wyraźniej podkreślić urok przyszłości, która być może nadejdzie, ale zapewne niezbyt szybko. Można tu dodać, iż „amerykanizacja" Cyganów w najbardziej negatywnej for­ mie już się dokonała, gdy Tene Bimbo stworzył cygańską mafię, narzucając zwierzchnictwo Cyganom m a j ą c y m dotychczas przywódców rodowych. Również włączenie telefonu — Cyganie w ogromnej przewadze nie umieją pisać — do ze­ społu rekwizytów służących oszustwom stanowi jeden z p r z e j a w ó w przejmowania zdobyczy cywilizacji. Maas zdaje sobie s p r a w ę z niepewności źródła informacji. Zwraca niekiedy uwagę na sprzeczności w wypowiedziach Cyganów, na trudności w zdobyciu w i a ­ rygodnych informatorów. Czymże, jeśli nie asekuracją, jest przytoczenie w charak­ terze motta dla całości dzieła starego powiedzenia: „Jeżeli zadasz dwudziestu C y ­ ganom to samo pytanie, możesz otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi. Jeżeli zaś zadasz jednemu Cyganowi dwadzieścia razy to samo pytanie, możesz również otrzymać dwadzieścia różnych odpowiedzi". Błędem Maasa, jak sądzę, jest również zbyt częste używanie pewnych twier­ dzeń, jako argumentów, o istnieniu „duszy Cygana", podkreślanie fatalizmu Cyga­ nów, sugerowanie istnienia jakoby wrodzonych i m p e r a t y w ó w sterujących ich z a ­ chowaniami itd. Należy jednak cały czas pamiętać, iż Maas nie pisał pracy naukowej, realizował barwny i żywy reportaż, we fragmentach zapewne przejaskrawiony, może nawet miejscami fałszywy, choć zapewne nie z wyrachowania, jak to sugerują niektórzy recenzenci w Ameryce. Formuła reportażu uprawianego współcześnie na wiele ze­ zwala, Maas, jak sądzę, nie naruszył kanonu prawdomówności. Jeśli stwarza obraz nieco jednostronny, to wiedziony racją społeczną, jeśli demonizuje życie Cyganów, to w dobrej wierze. Reportaż Maasa, jak to często bywa z tym gatunkiem literackim, jedynie toruje drogę problemowi, ułatwia mu dostanie się na forum opinii publicznej. Oddziele­ niem prawdy od fałszu powinni zająć się naukowcy, konkretnymi działaniami uz­ drawiającymi władze i organizacje społeczne. Ryszard Kantor W I L L I A M F I E L D , Gypsies in Texas, „Texas People", University of Texas at San Antonio's Institute of Texan Cultures, vol. V I , nr 4, lipiec/sierpień 1976, ss. 8, il. Jeden z zeszytów dwumiesięcznika wydawanego przez Institute of Texan C u l ­ tures, wydawnictwa mającego na celu popularyzację wiedzy o mieszkańcach Tek­ sasu, poświęcono Cyganom. Prezentowany zeszyt składa się z kilku niewielkich rozdziałów. We wstępie autor przedstawia Cyganów, wylicza ich nazwy, daje zarys ich historii oraz zwraca u w a g ę na zjawisko występowania rozmaitych grup w ę d r o w ­ nych, zwłaszcza w U S A i Wielkiej Brytanii, uważanych za Cyganów, lecz nie mają­ cych z prawdziwymi Cyganami nic wspólnego poza trybem życia. „Prawdziwy C y ­ gan to ten, kto ma cygańską krew i zna cygański język". Na terenie Teksasu żyje 2-3 tysięcy Cyganów, z których większość należy do grupy językowej vlach. Kolejny rozdział poświęcony jest prezentacji osoby dra lana Hancocka, asy­ stenta na Uniwersytecie Teksaskim w Austin. Postać to niezwykle ciekawa. Jest 18 — Etnografia Polska t. X X I I �274 RECENZJE sekretarzem sekcji amerykańskiej Międzynarodowego Komitetu Cygańskiego, auto­ rem licznych prac cyganologicznych, głównie językoznawczych, redaguje „The Jour­ nal of Creole Studies", jest członkiem redakcji „Journal of the Gypsy Lore Socie­ ty". Ten Węgier, urodzony w Londynie, ożeniony z Chinką z Malajzji jest jednym z najwybitniejszych z n a w c ó w Cyganów w Ameryce. „Cyganie w świecie współczesnym" to następny rozdział, w którym autor zwra­ ca uwagę, że wielu znanych na całym świecie aktorów, piosenkarzy, sportowców jest pochodzenia cygańskiego. Dalej omawia zajęcia Cyganów, ich przystosowanie się do w a r u n k ó w życia w kraju uprzemysłowionym. Interesujący jest rozdział „Cyganie meksykańscy i kina objazdowe". Podczas gdy Cyganie w Teksasie zasadniczo podróżują tylko z południa na północ i z pow­ rotem, w zależności od pory roku, to Cyganie w sąsiednim Meksyku wędrują bez­ ustannie obsługując małe miasta i wsie swoimi kinobusami i urządzają projekcje filmów w najbardziej odległych osadach. „Cygańska religia". Autor podkreśla fakt, iż większość C y g a n ó w na ś w i e c i e wyznaje religię chrześcijańską. Przy tym przypisuje Cyganom pobożność, której znający Cyganów bliżej nigdy im nie przyznają. Na poparcie swego stanowiska o bliskich związkach Cyganów z religią chrześcijańską od setek lat przytacza o g ó l ­ nie znane legendy cygańskie o wątkach chrześcijańskich oraz przykłady zbiorowych pielgrzymek do Rzymu. Ostatni rozdział poświęcony jest obyczajowości cygańskiej, zwłaszcza zwyczajom związanym z zaślubinami. Wynika stąd, że u Cyganów w Teksasie zachowało s i ę sporo bardzo archaicznych cech obyczajowości, które dopiero ostatnio szybciej z a ­ nikają. Adam É Bartosz �STÍ'. ' it--; - m BIBLIOGRAFIA PUBLIKOWANYCH PRAC CYGANOLOGICZNYCH AUTORÓW T O M U B a r t o s z Adam 1974. Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków budownictwa cygańskiego, „Ochrona Zabytków", nr 105, z. 2, s. 129-133 1975a. Les Tsiganes dans les Carpates polonaises, „Etudes Tsiganes", nr 4, s. 11-13 1975b. Cyganie w górach nie mają kolorowych wozów, „Gościniec", nr 4/70, s. 16-17 1975c. Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przeniesienia cygańskiej osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi Krakowskiej", s. 45-50 1975d. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lacio Drom", nr 6 1976a. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Lud", t. 60 1976b. r e c : M. Hubschmannová, Abstrakta odborné literatury o Cikánech v CSSR (1955-1972), Praha 1974, „Lud", t. 60 1976c. Problematyka cygańska w badaniach etnograficznych na polskim Spiszu, „Wierchy", nr 44, s. 216-221 1976d. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu, „Etnografia Polska", t. X X , s. 243-249 1976e. Z badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", nr 6, s. 167-195 1976f. I casolari fuori del villagio. Un contribute al problema delia tutela dell edilizia tradizionale zingara, „Lacio Drom", nr 4-5, s. 11-15 (przedruk art. z „Ochrona Zabytków") D e p c z y ń s k a Jadwiga 1970. Cyganie w środowisku pracy (na przykładzie zbiorowości Cyganów Hucie), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. s. 241-256 w Nowej I V (11), K a m i ń s k i Ignacy Marek 1974. Dissimulativ accomodation i en process av kontrollerad anpassning hos minoritetsgrupper, materiały Sveriges Sociologfórbunds árskonferens, Lund 1975. Polish Gypsies in Scandinavia — film, Goteborgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976a. The Nordic Minorities: Eskimo-Kalatdlit and Gypsies-Romani — film Gote­ borgs Universitet, Socialantropologiska institutionen 1976b. Identitetskonflikt i en assimileringssprocess: Zigenare-Romani, materiały konferencji Minority, Culture and Community, Airisto, Finlandia 1976c. Konflikt identiteta u procesu asimilacije Cigana-Roma, „Kultura", Beograd, nr 35, s. 143-148 �'l j j 276 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU i i j j I ! j 1977a. Identity Conflicts: Gypsy-Romany. An introduction, „Working Papers of the Department of Social Anthropology University of Gothenburg", nr 14 1977b. Language-Dialect: Gypsy Romany. An identity reference among Gypsy re¬ fugees in Sweden, „Working Papers of the Department of Social Anthropoiogy University of Gothenburg", nr 17 j j I '. , ; ! j j i i i l' ¡ ' \ ! j I 6 , M r ó z Lech 1966a. O problemie cygańskim, „Etnografia Polska", t. X , s. 178-195 1966b. Na cygańskich szlakach, „Poznaj Świat", nr 9, s. 11-15 1967. rec.: E. Horváthová, Cigani na Slovensku, Bratislava 1964, „Etnografia Pol­ ska", t. X I 1968a. -Jerzy Ficowski and other gypsiologists in Poland, „Journal of the Gypsy Lore Society", t. X L V I I , nr 3-4, s. 134-141 1968b. Lorn znaczy Cygan, „Poznaj Świat", nr 9, s. 34-36 1970a. Cygańskie mieszkania. Próba typologii, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 1, s. 265-282 1970b. Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ame­ ryce, „Etnografia Polska", t. X I V , z. 2, s. 135-155 1970c. Żeby Cygan poszedł do nieba, „Kultura", nr 32 (374) 1970d. Jeszcze o biblii cygańskiej, „Fakty i Myśli", nr 16 (288) 1971. Cyganie, Warszawa, Książka i Wiedza 1972. Próba klasyfikacji grup cygańskich, „Etnografia Polska", t. X V I , z. 1, s. 321-325 1974a. A może pomyśleć i o Cyganach?, „Gościniec", nr 2-3, s. 27-30 1974b. r e c : J. Baranowicz, Kolczyki Kalimury, Katowice 1974, „Tygodnik Pow­ szechny", nr 48 (1349) 1975. Nie przeskoczysz własnego cienia, „Etnografia Polska", t. X I X , z. 2, s. 229¬ -234. 1976. r e c : A. Pawłowski, Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973, „Etnografia Polska", t. X X , z. 1, s. 270-274 1977. Gypsies and the Law, „Ethnologia Polona", t. 3, s. 175-182 P a w ł o w s k i Albert 1968. Rodzaje i technika oszustw popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskiego Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 1 (VI), s. 94-124 1971. Rodzaje i technika kradzieży popełnianych przez Cyganów, „Prace Lubuskie¬ go Towarzystwa Naukowego", Komisja Prawa, z. 2 ( X I ) , s. 23-92 1973. Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra, Lubuskie Towarzystwo Naukowe Z y w e r t Józef at 1968a. Problemy młodzieży cygańskiej w szkole podstawowej, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X I I I , nr 1, s. 103-109 1968b. Liczebność i rozmieszczenie Cyganów, „Przegląd Geograficzny", t. X L , z. 1, s. 161-166 1969. Wykształcenie i struktura zawodowa ludności cygańskiej w Gorzowie Wlkp., „Przegląd Geograficzny", t. X L I , z. 3, s. 517-520 1970. Analfabetyzm w społeczeństwie cygańskim, „Kwartalnik Pedagogiczny", R. X V , nr 2, s. 191-195 1971a. Z problematyki badań nad ludnością cygańską, „Rocznik Lubuski", R. V I I , s. 229-236 1971b. Poglądy Cyganów na atrakcyjność zawodów, „Studia Socjologiczne", nr 1, s. 211-222 1971c. Cygańska rodzina, „Kultura i Społeczeństwo", nr 2, s. 268-271 �1 B I B L I O G R A F I A AUTORÓW TOMU 277 I971d. Procesy osiedlania się ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim, „Stresz­ czenie prac habilitacyjnych i doktorskich 1970. Dokumentacja geograficzna", z. 6, s. 141-145 1972. Dynamika i struktura ludności cygańskiej w woj. zielonogórskim. „Przegląd Geograficzny", t. X L I V , z. 1, s. 123-130 1973a. Cyganie, „Ziemia Gorzowska", nr 6, s. 39-40 1973b. Cygański ruch artystyczny, „Ziemia Gorzowska", nr 7, s. 16-18 1973c. Liczebność, rozmieszczenie i struktura zatrudnienia ludności cygańskiej w Polsce, „Przegląd Geograficzny", t. X L V , z. 3, s. 625-630 1976. Przemiany cygańskiej rodziny, „Problemy Rodziny", nr 6192, s. 42-45. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ea5a0e5bc1c4da08d565ccd09c97377.pdf 9b3941ea801b05a1cb69c319db2c542d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:881 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA HISTORII KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1979 �REDAKTOR: WITOLD SEKRETARZ REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : JÓZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : Świerczewskiego 105, 00-140 W A R S Z A W A Okładkę p r o j e k t o w a ł E d w a r d K o s t k a R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny: Marzenna Dziedzic © C o p y r i g h t by Z a k ł a d Narodowy im. Ossolińskich. Printed, in Wydawnictwo. Wroclaw Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1979. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 15,80, a r k . d r u k . 13,13, a r k . A l — 20. P a p i e r d r u k . s a t . k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do składania 6 I I 19T9. P o d p i s a n o d o d r u k u 26 I X 1979. D r u k ukończono w paź­ d z i e r n i k u 1979. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 867/79—T-16— C e n a zł 55.— 1979 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Gerhard К 1 o s к a — M o t y w y , p o s t a w y i wartości a z a d a n i a n a u k społecznych Streszczenie Gerhard w К 1o s к a Streszczenie Barbara w behawiorystyczna Charlesa Morrisa, — cz. I I w vodu. kult Proces krystalizacji 55 j . angielskim 79 — Kultury etniczne w pluralistycznej amerykańskiej Streszczenie w 81 j . angielskim P a r a d o w s k a 99 — Podręczniki s z k o l n e j a k o źródło wiadomości o I n ­ d i a n a c h A m e r y k i Południowej w P o l s c e X I X i początków X X w i e k u . Streszczenie Antoni w . j . angielskim Kuczyński 39 52 Haitański Posern-Zieliński cywilizacji Maria — Aksjologia wierzeniowego Streszczenie Aleksander 37 j . angielskim W a l e n d o w s k a systemu 9 j . angielskim — 101 117 Udział Polaków w poznawaniu Syberii w XVII w i e k u n a tle s t a r o p o l s k i c h wiadomości o l u d a c h R o s j i 119 STUDIA I MATERIAŁY Andrzej Woźniak szczyźnianej, Barbara nych K u n i c k a wyobrażeń Streszczenie — cz. I I w — Małżeństwa . . . chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pań­ . Organizacja 153 przestrzeni domowej według tradycyj­ ludowych 175 j . angielskim 201 KRONIKA Posiedzenie niew poświęcone J u b i l e u s z o w i Profesora D r a Józefa B u r s z t y — Jasiewicz 203 I Obóz E t n o g r a f i c z n y „Miedniewice 7 7 " — Andrzej L e t n i e u n i w e r s y t e t y n a Węgrzech — Wanda Zbig­ Czapran Stawarz 205 209 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Герхард К л ё с к а — Мотивы, позиции и ценности и задачи общественных наук . . . Резюме на английском языке Герхард К л ё с к а — Бихевиористская аксиология Чарлса Морриса, ч. I I 39 Резюме на английском языке Барбара В а л е н д о в с к а 9 37 52 — Гаитанский культ воду. Процесс становления системы верований 55 Резюме на английском языке 79 Александр Посерн-Зелиньски —Этнические культуры в плюралистической американ­ ской цивилизации 81 Резюме на английском языке Мария П а р а д о в с к а 99 — Школьные учебники как источник сведений об индейцах Южной Америки в Польше X I X и начала X X вв 101 Резюме 117 на английском языке Антони Кучиньски — Участие поляков в познании Сибири в X V I I в. на фоне древнепольских сведений о народах России ИССЛЕДОВАНИЯ И Анджей Возьняк 119 МАТЕРИАЛЫ — Крестьянские браки в крепостной деревне X V H I в., ч. I I . . . . 153 Барбара К у н и ц к а — Организация домашнего пространства по традиционным народ­ ным представлениям 175 Резюме на английском языке 201 ХРОНИКА Заседание посвященное празднованиюЮбилея Профессора доктораЮзефа Буршты Збигнев Ясевич 203 I Этнографический лагерь „Медневице Летние университеты в Венгрии — 7 7 " — Анджей Ставаж — Ванда Чапран 205 209 �T A B L E OF CONTENTS PAPERS Gerhard К 1o sк a — Motives, A t t i t u d e s , V a l u e s a n d the T a s k s of the S o c i a l Sciences 9 Summary in English Gerhard К Io sк a — 37 Behavioristic Axiology of C h a r l e s M o r r i s , p a r t I I . 39 Summary in English Barbara 52 W a l e n d o w s k a Beliefs in the — T h e H a i t a n C u l t of Voodoo. A S y s t e m of Making 55 Summary in English Aleksander 79 Posern-Zieliński — Ethnic Cultures in the Pluralistic American Civilization 81 Summary in English Maria P a r a d o w s k a 20th Century as 99 — School Textbooks Sources of i n P o l a n d i n the 19th a n d Knowledge about South American early Indians Summary in English Antoni Kuczyński — P o l i s h C o n t r i b u t i o n to the E x p l o r a t i o n of S y b e r i a i n the 17th C e n t u r y as R e f l e c t e d i n O l d of Polish Knowledge the Peoples 119 Woźniak tryside, Barbara of Russia STUDIES AND Andrzej part 101 117 II K u n i c k a — . MATERIALS Peasant Marriages . —• . . i n 18th C e n t u r y S e r f d o m Coun­ ; 153 Organization of Home Space by Traditional Folk t Imagery 175 Summary in English 201 CHRONICLE T h e S e s s i o n i n H o n o u r of Professor T h e 1st E t h n o g r a p h i c a l C a m p Józef B u r s z t a — Zbigniew „Miedniewice 7 7 " — S u m m e r U n i v e r s i t i e s i n H u n g a r y — W a n d a Czapran Andrzej Jasiewicz Stawarz . . . 203 . . 205 209 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c74421af6082eabc90fa9bb8f2d75c55.pdf 719789cda3f18f0e3e4b3492b7d91b36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3380 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3167 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVI • 1982 • Nr 1-4 polska sztuka ludowa •i W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - G D A Ń S K POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Jan Kubik F o r m and meaning in primitive art. Role art i n processes Aleksander Jackowski A r t of the , .naive" of social legitimization 3 13 Nikifor 23 Biography and works. Life and paintings of Bronisław Krawczuk 27 Ludwik Więcek 35 H e n r y k a Adamczewska 49 Roman Wójcicki H i s own Biography 53 Dominik Opolski „ E n t r y into the depth of silence". On R y s z a r d W ó j c i c k i 54 E w a Korulska Dolls in folklore and not only 59 L u d w i k Stomma F r o m the ethnologist's diary. L u d w i k Stomma's Paris lettor Zbigniew Benedyktowicz Adam Czyżewski Stanisław Błaszczyk Bożena Kural logy The student's session ,,My Ethnography" About an unfinished foot-note (papor) Crucifixes of J ó z e f Glanc, a K u j a w y sculptor . Peasant Travelling Sledges to tho E d i t o r entitled: Elephant and the question of ethno­ T H E . . . 71 74 75 79 87 G I P S I E S Andrzej Mirga Some categories of the weltanshuung of the Rome the Spisz region L e c h Mróz A d a m Bartosz E w a Davidova F o r m a l and semantic analysis of the Gipsy artire . . . The Gipsies on the photographs by Ignacy Krieger . . Changes in the costume of the Gipsies living i n Czecho­ slovakia 99 127 Renata Hryii Gipsies dwellings 139 A d a m Bartosz Figures of Gipsies in folk rites an art 145 P a w e ł Lechowski Our L a d y from the G i p s y camp 151 A d a m Bartosz Desto, wooden stick G i p s y tomb The painting ,.Gipsies i n a town" by Z b y s ł a w Bielecki Conference of Gipsylogists held i n L e a n y f a l (Hungary) National G y p s y E d u c a t i o n Council I r i s h Council of Itinerant Settlement in Ireland 153 154 154 156 95 133 158 REVIEWS Ryszard Kantor M . Grónfors, E t h n i c Minorities and Deviance. T h e R e l a ­ tionship between F i n n i s h Gypsies and the Police, Helsinki Ryszard Kantor A d a m Bartosz 1979, ss. 159 160 Matt Т. Salo, Scheila M . G . Salo, The Kalderas in E a s t e r n Canada, Mercury Series No 21, Ottawa 1977, ss. 273, i l . 24 Т . Н . A l - H a d i t h y , Gypsies and K a r a j in I r a q , Mosul 1979, 161 A d a m Bartosz ss. 227 Denis Horvey, T h e Gypsies Wagon-time and after, A B a t ' sford Book, London 1979, ss. 144, i l . 226 A d a m Bartosz E r d o s K a m i l i , A Bekes megyei ciganyok es Ciganydialektusok Magyarorszagon, G y n a l a 1979, ss. 87 164 A n n a Filipowicz Janos Balazs, A . Hungarian Gipsy A r t i s t , Corvina Press 1977 164 Bogdana Pilichowska Mirella K a r p a t i , Fra i Rom. Vita e siorie zingara. liealtd e la Bogdana Pilichowska scuola. La socieia, nr 17. Ediirice la scuola, Brescia 1978, ss. 48; I figli del vento. Cli zingari. Realta e la scuola. La societd, nr 18. Editrice la scuola, Brescia 1978, ss. 80 . . B r u n o Nicolini, Famiglia zingara, La chiesa nella transfermaziom eocio-kulturale 1969, ss. 218 degli zingari, 163 163 166 Marcelliana-Brescia 167 SUMMARY ОГ A R T I C L E S 170 РЕЗЮМЕ 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9404ac5fbeafa3fbe8d1d7cb97c2f0e7.pdf ea7bb63b4327d702c5b743a69110d4c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3378 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3166 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.259-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S 9 Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Stanisław Węglarz — FATHERS FROM DESERT. H E R M I T S — F O L K S A I N T S THE Christian anchoretism is a v a r i a t i o n of hermetic life, itself a phenomenon k n o w n in numerous religions. I n three essays of w h i c h two are published by the Polska Sztuka L u d o w a , the author presents C h r i s t i a n anchoretism w i t h its sociological and c u l t u r a l condi­ tioning against a wide historical background. The first essay entitled Pothers from the Desert describes the o r i g i n of hermetic life i n the f i r s t cen­ turies of C h r i s t i a n i t y . W ę g l a r z sees the phenomenon as a n a t u r a l consequence of certain life conditions. I t is the ideology of hermetic life the author i n ­ terprets as an attempt to reproduce and anticipate the Paradise perceived as a happy existence of the sinless M a n i n the state of a complete h a r m o n y w i t h nature. The m y t h of hermetic life understood i n that way precisely determines the conditions of the hermit's life. I t is based on absolute asceticism and, w h a t is more, it was an exactly defined sui generis r i t u a l the f o l ­ l o w i n g of which was to secure salvation. The postulate to live close to nature f o r m u l a t e d certain requirements as for the hermit's food, clothes and behaviour. The place of hermitage, i n t u r n , was to be w i t h i n symbolic space. The h e r m i t used to choose a m o u n t a i n or a cave w i t h a spring or tree i n the neighbourhood, comforting h i m w i t h some shade and nourishement. The character of the hermitage is that of the bor­ der and meditation, w h i c h makes the hermit's contact w i t h God easier. On the other hand, i t does n o t only expose h i m to the attacks of e v i l powers b u t also gives h i m a p a r t i c u l a r a b i l i t y of w o r k i n g marvels. H e r m i t s are the people who searching the t r u t h t h r o u g h ne­ gating culture have decided on r e m a i n i n g on the mar­ gin of social life. Generally they are highly respected. The second essay Hermits — Folk saints treats on the functioning of hermits i n medieval Europe and their role in the society. The author is p a r t i c u l a r l y i n ­ terested i n the historic position of hermits on the t e r r i t o r y of Poland where their role i n christianization of the country folk was of extreme significance. A n d it was the legends of St. A n d r e w - S w i e r a d , St. Just, St. Urban, St. Benedict and the blessed John of Dukla, that were utilized to reveal the structures of m y t h i c a l t h i n k i n g , itself a base of folk religiousness. Moreover, the author also applied the results of the examinations he had carried out i n the country side. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w l c z — SYMBOLIC AND C U L T U R A L ASPECTS OF T H E E A S T E R N M O N A S T I ,CISM (SACRUM A N D P R O F A N U M I N M O N A S T I C A N D T R A D I T I O N A L CULTURES) When discussing the updated interpretations of monasticism as such and ascetic life presented by sociology of religion (J. Wach), sociology of culture (Max Weber) and history and studies on religion, the author pays his attention to monasticism viewed first of a l l as the c u l t u r a l phenomenon. The anthropologist of cul­ ture sees as essential in the o i i g i n a l forms of monasti­ cism an attempt to escape f r o m culture, f r o m the out­ side w o r l d , an attempt to f o r m a counter-culture. The author analyses the models of monastic culture and its relations w i t h the t r a d i t i o n a l c u l t u r e , the folk one. .Further on, he proceeds to ihe sphere of symbols re­ presenting space and time, as w e l l as to the concep­ tions of the w o r l d division into the sacrum and profanum. A l l the more, he presents not only the gene­ tically and historically observed connections between monasticism and peasant culture (in C h r i s t i a n i t y the original monastic movement was formed largely by Coptic peasants i n Egypt and this folk character of monasticism has survived in the East Church) but also a deep s t r u c t u r a l interdependan.ee between monastic culture and t r a d i t i o n a l one. "This correlation consists not only i n diffusing s t r u c t u r a l elements beyond their o r i g i n a l sphere ... but i t exists through negation and gives rise to structures the forms of w h i c h are i n a way a response, remedy, improvement or even reproach". Benedyktowicz concentrates his a t t e n t i o n on the s y m ­ bolism of space (uninhabited bare desert, grotto, cave, out by monastic c u l t u r e i n the respect of symbolism of the centre, he found the grounds for w h i c h i n the analysis of the "symbolism of the centre" elaborated by Mircea E'nade. for t r a d i t i o n a l culture. The author discusses, for example, the thanatic m o t i f i n the sym­ bolism of space (uninhabited bare desert, grotto, cave, d r i e d w e l l , underground cell) p o i n t i n g out to the con­ t r a d i c t i o n of values a t t r i b u t e d to space by monastic and t r a d i t i o n a l cultures. When analyzing the antynomy of monastic symbolism the author emphasizes the a m ­ bivalent evaluation of space (desert, grotto become the centre of the l i f e - g i v i n g sphere of paradise), w h i c h leads h i m to oppose J u r i j Lotman's conclusions (dealing w i t h a peculiar phenomenon of "geographic ethics") and his schematic presentation of geographic-space evaluation i n mediaeval Old Russian texts. K r z y s z t o f K u b i a k — T H E D A Y OF T H E HEAD'S ( N A T I V I T Y . A C O N T R I B U T I O N TO T H E STUDIES O N ST. JOHN'S FEASTS I t was due to the calendar of C h r i s t i a n feasts that imany of the days devoted to St. John the Baptist have been obliterated. The Orthodox and Catholic Church traditions preserved the feasts of the N a t i v i t y of St. John, B a p t i s m of C h r i s t i n the Jordan and beheading of the prophet. The Catholic Church celebrates only the day of St. John''s N a t i v i t y There have been f o r ­ gotten the feasts of the Conception and "the t h i r d finding of the Prophet's head". F o l k culture celebrates only two of the events, i.e. the Baptism i n the Jordan and decapitation. Many a time the 24th of June, the day of St. John's N a t i v i t y , is referred to as the date of these events. Thanks to the process of reduction of numerous feasts into the one the elements characteristic for v a ­ rious feasts have been brought together. The common conviction that the 24th of June is celebrated i n re­ membrance of the B a p t i s m i n the Jordan reveals itself i n beliefs and rites connected w i t h water (St. John's floating wreaths). The i n c o r p o r a t i o n of the ideas related to the other feasts, i.e. beheading of the Prophet and f i n d i n g of the head manifests itself i n a number of beliefs and ma­ gical rites t a k i n g place on tne 24th of June and con­ nected w i t h the head. F r o m among interesting aspects of that process, one may ennumerate a r i t e of c u t t i n g a parasol mushroom i n remembrance of St. John's decapitation celebrated i n the Kaszuby region. Certain works on headed plants are generally to be undertaken on that day, w h i c h has to da w i t h the conviction of the creative power of St. John. Moreover, treatments against headaches are undertaken. The list of the orders related to the " r i t e " w i t h the head may be enlarged by the injuction not to perform any actions that could couse a headache. On that very day one also finds the so-called "St. John's heads" that are supposed to b r i n g luck. The belief i n the creative power of St. John (bind­ ing plants' heads up, creation of healthy human heads) logically relates to the symbolicism of the N a t i v i t y . Therefore, due to the "absorbing" traits of that feast one is credited to call i t the "day of the N a t i v i t y of St. John's Head". 259 �Hanna S z e w c z v k o w n a — ON SOME T E X T S F R O M THE SCHOOL-YOUTH SUB-CULTURE The article analyses some of the texts f u n c t i o n i n g in the school m i l i e u . I t profits f r o m the note-books from the years 1978—82, that were kept by girls of the age f r o m 15 to 19. The copy books comprise majo­ r i t y of texts essential for the school-youth sub-culture. They are usually divided into the f o l l o w i n g parts: "stories", " f o r t u n e - t e l l i n g " , "text patterns for diaries and photographs", communication signs (they are most frequently descriptions of iconic ones), patterns of cor­ respondence and obscene elements. Such copy-book as w e l l as the texts that can be potentially included i n i t are of an extremely high semiotic value. The authoress is interested not only i n the texts themselves but also i n their d i s t r i b u t i o n and copying as w e l l as i n a l l the mechanisms of their functioning. I t is not the question of the text from but rather of the determinants of " t e x t - m a k i n g " and semiotic me­ chanism of the school-youth sub-culture is carried out I n v i e w of that, the research into the semiotic me­ chanism of the school-youth sub-culture is carried out long two lines: On one hand we are looking for the sources of not only the texts but also of patterns of behaviour and ways of t h i n k i n g , that would enable us to interpret certain models of bahaviour as a k i n d of i n i t i a t i o n r i t e . O n the other hand, i n t u r n , i t is a synchronic analysis thanks to w h i c h we are able to place the school-youth -sub-culture against other similar sub-cultures. The authoress presented the texts the c o m m u n i ­ cations of w h i c h requires more than one code, whereas the way of communication of such texts exceedingly differs f r o m the accepted and k n o w n models. M a r i a W o ż n i a k o w a — FOLK ARTISTS I N THE L I G H T OF T H E I R O W N D I A R I E S Diaries of folk artists comprise quite a l o t of v a ­ luable source materials and data that many a time can be used i n e x a m i n i n g such problems as history of particular branches of folk c r e a t i v i t y i n the home region of a diarist, technique and creative precesses or the range of products i n different periods. The purpose of the present article is to consider the personality of the artist himself as w e l l as the character of his contacts w i t h both his o w n and outside milieus. I n his o w n m i l i e u the folk a r t i s t is approved of only i n the case when his works are connected w i t h local traditions and "consumed" by the above m i l i e u . I n d i v i d u a l artists whose a c t i v i t y only scarcely follows local t r a d i t i o n are accepted at the very m o m e n t their works produce some f i n a n c i a l and prestige effects outside their o w n m i l i e u . However, i t does not mean a f u l l acceptance of their works by the country-folk for works executed for the outside m i l i e u largely depart f r o m the taste and predilections of both the village and the artist himself. The image of folk c r e a t i v i t y , that has been formed in the consciousness of t o w n receivers as w e l l as of the members of competition and qualification juries, belongs to the past stage of the country culture. This is but a historically closed and "museum" stage. Some elements of the promoted „folk style" did not emerge, even i n the past, i n isolation f r o m the impact of other milieus. On the contrary, some kinds of craftsmanship were inspired by animators of handicraft schools (e.g. M a k ó w w h i t e embroidery or " G o l i n lace"). Harmonious cooperation between the folk artist on one side, and professional artist and etnographer on the other is necessary to give country c r e a t i v i t y a new artistic shape. Irena B u k o w s k a-F 1 o r e ń s к a — EUGENIUSZ B Ą K , A P A I N T E R A N D SCULPTOR F R O M SZOPIE­ NICE Eugeniusz B ą k (1912—1969) was a son of the Silesian miner. He spent the whole of his life i n the landscape typical for industrial area, where he earned 260 his l i v i n g as a musician or w o r k e r . A n d i t is just the very landscape and its inhabitants that constitute the subject of his varied artistic a c t i v i t y . When 20 lie executed his first works, that is C h r i s t ­ mas cribs. I t is quite difficult to consider unanimously his works "amateur" or " f o l k " . However, some f o r m a l features of his sculptures, paintings and painting-sculp­ tures refer to folk stylistics. A? for the subject-matter his works are but a peculiar scrutiny of everyday life and labour of miners. The artist followed various p a i n t i n g and sculpture techniques and irrespective of the applied means (clay, wood, cool, fire-clay, metal, leather, etc.) he remained a chronicler of the miner's life. Eugeniusz B ą k handed over the best of his w o r k s to the Museum i n Zabrze. Ewa Krasińska — MARIA WNĘK M a r i a W n ę k , a painter actually d w e l l i n g i n Nowy Sącz (born in the village of Olszanka where she spent about 40 years) belongs to the group of artists most frequently referred to as "others". I t was the c u l t u r a l m i l i e u i n the broad meaning of the t e r m and psychical predispositions of M a r i a W n ę k (states of fear, h a l l u cianations, illusions) that played most sigaificant role i n shaping the painter's personality so visible i n her works. She derives her subjects cither f r o m her personal and s p i r i t u a l experiences, rasulting f r o m fervent r e l i ­ giousness, or f r o m her everyday life the problems of w h i c h sometimes seem to surpass her. The paintings by W n ę k register events of her life, interpreted i n her o w n , peculiar w a y . For several years already on the back of her paintings there have been appearing commentaries w h i c h are not only meant to e x p l a i n the subject of the p a i n t i n g , b u t also i n the f o r m of moralities to tell the t r u t h of h u m a n life. I t is precisely these so-called „ b i o g r a p h i e s " that distinguish M a r i a W n ę k f r o m other s i m i l a r artists. Her works have been exhibited on a number of Polish and foreign expositions. I n July 1983 the Ethno­ graphic Museum i n K r a k ó w presented her best w o r k s on the show "The P a i n t i n g of M a r i a W n ę k " . D a n u t a S z u t k o w s k a — THE BEGINNING AND T H E END OF C I E R N I A K ' S W O R L D A s a w m i l l w o r k e r , S t a n i s ł a w Cierniak (1924—1981), was also a sculptor. He started to carve by accidient, at the age of 45, w h e n he got interested i n his son's attempts. His works gave rise to contradictory opinions of experts; they were either praised or rejected by competition juries. He had not been accepted by his own m i l i e u t i l l he became popular. He carved figures f r o m ancient legends, as w e l l as those f r o m his closest environment. He w o r k e d out his o w n i n d i v i d u a l style. "The sense of form, economy of means and sensuality made up his o w n style, so distinct f r o m the common characteristics i n that sphere of c r e a t i v i t y . He did not follow t r a d i t i o n because he did not k n o w i t ; he had not any skills, either. He owed e v e r y t h i n g to himself. A n d what he did was spontaneous and genuine. His sculptures have a great impact like e v e r y t h i n g that is simple and authentic. Andrzej Lewandowski — KITCHEN RUGS K i t c h e n rugs are embroided, sewn or painted pic­ tures on linen after p r i n t e d or copied designs. They have been k n o w n since the end of the 19th century, at first i n t o w n interiors. Later on they w e r e adopted i n the country to fade away nowadays. Rug motifs are l i m i t e d to some dozen patterns. They present either scenes (moral examples) like a h o u ­ sewife i n a clean and tidy k i t c h e n or "picturesque" views, flowers and fruits. Almost a l l of them bear the inscription of a d i c t u m character. Being a decoration the r u g is also a k i n d of a v i s i t i n g card. I t evidences the housewife's t h r i f t and tideness and determines the affiliation to a certain social group. �РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в В е н г л я ж —ОТЦЫ ПУСТЫНИ. ПУС­ ТЫННИКИ - НАРОДНЫЕ СВЯТЫЕ Христианское отшельничество является одним и з в и д о в п у с т ы н н о ж и т е л ь с т в а , известного в р а з л и ч н ы х р е л и г и я х . В т р е х эссе, и з к о т о р ы х д в а (одно) п у б л и ­ куются нами, автор отображает явление христианско­ го о т ш е л ь н и ч е с т в а н а ш и р о к о м и с т о р и ч е с к о м ф о н е , о т м е ч а я его с о ц и о л о г и ч е с к у ю и к у л ь т у р н у ю о б у с л о в ­ ленность. В п е р в о м эссе — „ О т ц ы п у с т ы н и " — о т о б р а ж а е т ­ ся г е н е з и с о т ш е л ь н и ч е с т в а в п е р в ы х в е к а х х р и с т и а н ­ ства и это я в л е н и е р а с с м а т р и в а е т с я к а к естественное следствие определенных условий ж и з н и . Автор комментирует идеологию отшельничества к а к попытку воспроизведения и предвосхищения Р а я , воспринимаемого к а к счастливое бытие безгрешного человека в полной гармонии с природой. Мир так понимаемого о т ш е л ь н и ч е с т в а точно о п р е д е л я е т у с л о ­ в и я ж и з н и о т ш е л ь н и к а . Это строго а с к е т и ч е с к и й о б ­ р а з ж и з н и , с в я з а н н о й sui generis р и т у а л о м , в ы п о л ­ нение которого г а р а н т и р о в а л о спасение. П о с т у л а т ж и з н и по в о з м о ж н о с т и с в я з а н н о й с п р и р о д о й , в ы д в и ­ гает определенные требования в отношении питания, одежды, поведения отшельника. Место о т ш е л ь н и ч е с т в а требует символического п р о с т р а н с т в а . О т ш е л ь н и к и з б и р а е т г о р ы либо п е щ е р у , в б л и з и к о т о р ы х н а х о д я т с я и с т о ч н и к и дерево, п р е ­ доставляющие тень и питание. Место у е д и н е н и я носит х а р а к т е р обособленного п р о с т р а н с т в а , способствующего р а з м ы ш л е н и я м и у с т а ­ н о в л е н и ю к о н т а к т а с Б о г о м . Т а м о т ш е л ь н и к у грозит о п а с н о с т ь со с т о р о н ы н е ч и с т о й с и л ы , но вместе с т е м он п р и о б р е т а е т особую способность в о в е р ш а т ь чудеса. О т ш е л ь н и к и — это л ю д и , р е ш и в ш и е ж и т ь в у е д и ­ н е н и и , в о т р ы в е от общества, и с к а т ь п р а в д у , о т р и ­ цая культуру. Они пользуются у людей большим авторитетом. Деятельности отшельников в средневековой Евро­ пе, и х р о л и в обществе п о с в я щ е н о в т о р о е эссе. " О т ­ ш е л ь н и к и — н а р о д н ы е с в я т ы е " . Особое в н и м а н и е уделяет автор отшельникам, проживающим на поль­ с к и х з е м л я х , где о н и с ы г р а л и к р у п н у ю р о л ь в п р о ­ цессе х р и с т и а л и з а ц и и сельского н а с е л е н и я . М а т е р и а ­ лом, в с к р ы в а ю щ и м с т р у к т у р у мистического м ы ш л е ­ ния, таящегося в основах народной религиозности, послужили авторы легенды о ж и з н и святых: Андрея С в е р а д а , Ю с т а , У р б а н а , Б е н е д и к т а и благословенного Яна из Дукли. Автор использовал равно литерутуру, к а к и про­ в е д е н н ы е н а месте и с с л е д о в а н и я . З б и г н е в Б е н е д и к т о в и ч — СИМВОЛИЧЕСКИЕ И КУЛЬТУРНЫЕ АСПЕКТЫ ВОСТОЧНОЙ МОНАСТ Ы Р Щ И Н Ы (SACRUM, P R O F A N U M В М О Н А С Т Ы Р ­ КОЙ И ТРАДИЦИОННОЙ КУЛЬТУРАХ) Р а с с м а т р и в а я с у щ е с т в у ю щ и е до с и х п о р и н т е р ­ претации явления монастырищины и аскетической ж и з н и , интерпретаций которых придерживаются со­ ц и о л о г и р е л и г и и (Й. В а х ) , с о ц и о л о г и я культуры (Макс Вебер), р е л и г и о в е д е н и е и и с т о р и я р е л и г и и , а в т о р сосредоточил внимание на монастырщине, которая п р е ж д е всего о ц е н и в а е т с я к а к я в л е н и е к у л ь т у р ы . Ибо д л я антрополога к у л ь т у р ы существенное значение в п е р в о н а ч а л ь н ы х ф о р м а х м о н а с т ы р щ и н ы имеет по­ п ы т к а о т р ы в а от к у л ь т у р ы , от м и р с к о й ж и з н и , п о ­ пытка создания контр-культуры. Автор анализирует о б р а з ц ы м о н а с т ы р с к о й к у л ь т у р ы , ее р е л я ц и и с т р а ­ д и ц и о н н о й н а р о д н о й к у л ь т у р о й . Он и с с л е д у е т с и м ­ волику, касающуюся пространства времени, концеп­ ций д е л е н и я м и р а н а с ф е р у sacrum и profanum, о т м е ч а я , т а к и м образом, н е т о л ь к о и с т о р и ч е с к и и г е ­ нетически установленные связи между монастырщиной и крестьянской культурой (первоначальное дви­ жение монастырщины в христианстве было преиму­ щественно движением, охватывающим коптских кре­ с т ь я н в Египте и этот н а р о д н ы й х а р а к т е р м о н а с т ы р ­ щ и н ы с о х р а н и л с я до сих п о р в восточной ц е р к в и ) , но и г л у б о к у ю с т р у к т у р н у ю в з а и м о з а в и с и м о с т ь м е ж ­ ду Культурой монастырщины и традиционной к у л ь ­ турой, г д е : „Родство з а к л ю ч а е т с я не т о л ь к о в д и ф ­ фузии структурных качеств вне их первоначальных мест..., но там, где родство с о в е р ш а е т с я п у т е м о т р и ­ ц а н и я и создает с т р у к т у р ы , к о т о р ы е имеют х а р а к т е р ответа, п р е д о х р а н и т е л ь н ы х м е р у с о в е р ш е н с т в о в а н и й или даже упреков". Особое в н и м а н и е у д е л я е т а в т о р с и м в о л и к е п р о ­ странства и времени, переоценкам, совершаемым мо­ н а с т ы р с к о й к у л ь т у р о й в с и м в о л и к е центра, п р и н и м а я за т о ч к у о т с ч е т а а н а л и з „ с и м в о л и з м а ц е н т р а " в т р а ­ диционных культурах, проведенный? Элиаде. В част­ ности, а в т о р р а с с м а т р и в а е т мотив т а н а т о л о г и и в с и м ­ в о л и к е п р о с т р а н с т в а (необитаемая, л и ш е н н а я ж и з н и и р а с т и т е л ь н о с т и п у с т ы н я , грот, п е щ е р а , в ы с о х ш и й к о л о д е ц , могила, п о д з е м н ы е к е л ь и ) в с к р ы в а ю щ и х о п ­ п о з и ц и о н н ы й х а р а к т е р ценностей, к о т о р ы е с в я з ы в а ю т с пространством монастырская и традиционная к у л ь ­ т у р ы , п р и ч е м автор, а н а л и з и р у я а н т и н о м и ч е с к и й х а ­ рактер монастырского символизма, отмечает амбива­ л е н т н у ю о ц е н к у п р о с т р а н с т в а ( п у с т ы н я , грот — ста­ н о в я т с я ц е н т р о м ж и в о т в о р н о й , р а й с к о й п л о щ а д и ) . Это в ы з ы в а е т п о л е м и к у с в ы в о д а м и Ю р и я Л о т м а н а (рас­ с м а т р и в а ю щ е г о в соеобразное я в л е н и е „ г е о г р а ф и ч е с ­ к о й этики") и с гео с х е м а т и ч е с к и м п о д х о д о м к о ц е н к е географического пространства ь древнерусских текс­ тах средневековья. Кшиштоф Кубяк — РОЖДЕНИЕ ГОЛОВЫ. К ИССЛЕДОВАНИЯМ Н А Д П Р О Б Л Е М А Т И К О Й СВ. ИОАННА К а л е н д а р ь с в я т ц е в с о д е р ж а л р я д дней, п о с в я щ е н ­ н ы х л и ч н о с т и святого И о а н н а К р е с т и т е л я . В п р а в о ­ славной и католической церкви празднуются дни р о ж д е н и я Св. Иоанна, к р е щ е н и я Спасителя в Иорда­ не и к а з н и п р о р о к а . К а т о л и ч е с к а я ц е р к о в ь п р а з д н у е т л и ш ь д е н ь р о ж д е н и я святого, н е о т м е ч а я п р а з д н и к а зачатия и „третьего о б н а р у ж е н и я головы пророка". В народной культуре отмечаются л и ш ь два ф а к ­ та: крещение в водах Иордана и обезгдавление. Очень часто д а т о й этих с о б ы т и й с ч и т а ю т 24 и ю н я — д е н ь р о ж д е н и я св. С о а н н а . В в и д у тоге, что р я д п р а з д н и к о в с в е л и к одному, элементы многих р а з л и ч н ы х праздников слились вое­ дино и о т м е ч а ю т с я в один день. О б щ е е у б е ж д е н и е , что 24 и ю н я п р а з д н у е т с я в п а м я т ь к р е щ е н и я в И о р ­ дане в ы р а ж а е т с я в верованиях и обрядах, с в я з а н н ы х с водой, ( в е н к и в д е н ь И в а н а К у п а л ы ) . Увязывание сущности двух остальных праздни­ к о в — к а з н и П р о р о к а и о б н а р у ж е н и я его г о л о в ы — н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в р я д е в е р о в а н и й и м а г и ч е с ­ к и х д е й с т в и й , п р о в о д и м ы х 24 и ю н я и с в я з а н н ы х с г о ­ ловой. И н т е р е с н ы м п р о я в л е н и е м этого процесса б ы л о б р я д убийства к о р ш у н а в п а м я т ь к а з н и св. И о а н н а , с о х р а н и в ш и й с я до н а ш и х дней в К а ш у б а х . П о в с е м е с т ­ но о т м е ч а е т с я о б ы ч а й в ы п о л н е н и я 24 и ю н я и з в е с т ­ н ы х работ по у х о д у з а к о ч а н н ы м и р а с т е н и я м и , что с в я з а н о с в е р о й в в о з р о ж д а ю щ у ю силу св. И о а н н а („св. И о а н н з а в я з ы в а е т г о л о в ы " ) . В этот д е н ь в ы ­ п о л н я ю т с я т а к ж е п р о ц е д у р ы , п р е д о х р а н я ю щ и е от г о ­ л о в о й боли, а т а к ж е з а п р е щ а е т с я в ы п о л н я т ь р а б о т ы , способные в ы з в а т ь г о л о в н у ю боль. К р о м е того в этот д е н ь н а х о д я т т а к н а з . „ г о л о в ы " — св. И о а н н а — с в е т л я ч к о в , к о т о р ы е п р и н о с я т счастье. В е р а в в о з р о ж д а ю щ у ю силу св. И о а н н а ( з а в я з ы ­ в а н и е „голов" р а с т е н и й , создаЕание з д о р о в ы х ч е л о ­ в е ч е с к и х голов) л о г и ч е с к и с в я з а н а с с и м в о л и к о й д н я р о ж д е н и я . Р а з л и ч н ы е особенности этого п р а з д н и к а дают о с н о в а н и е н а з ы в а т ь его днем р о ж д е н и я г о л о в ы св. И о а н н а . Ганна Шевчик — О НЕКОТОРЫХ УЧЕНИЧЕСКОЙ СУБКУЛЬТУРЫ ТЕКСТАХ С т а т ь я с о д е р ж и т описание н е к о т о р ы х текстов, в с т р е ч а е м ы х среди ш к о л ы ю й м о л о д е ж и . О с н о в н ы м м а т е р и а л о м я в л я ю т с я с о б р а н н ы е в 1978—1982 гг. т е т ­ р а д и д е в у ш е к в в о з р а с т е от 15—19 лет. Т е т р а д и о х в а ­ т ы в а ю т б о л ь ш и н с т в о текстов, и м е ю щ и х с у щ е с т в е н н о е значение д л я ученической субкультуры. Р а з д е л ы тет261 I �радей: „рассказы", „ворожбы", „тексты для дневни­ к о в и с н и м к о в " , у с л о в н ы е з н а к и ( ч а щ е всего о п и ­ с а н и я о б р а з н ы х у с л о в н ы х систем), о б р а з ц ы п е р е п и с ­ ки, а т а к ж е непристойности. Обладание такой тет­ радью, к а к и находящиеся з ней тексты имеют ч р е з ­ вычайно в а ж н о е семиотическое значение. Автора статьи интересуют не только тексты опи­ с ы в а е м о й к у л ь т у р ы , но т а к ж е и х р а с п р о с т р а н е н и е и р а з м н о ж е н и е , к а к и в с я к о г о рода м е х а н и з м ы их функционирования. Наиболее существенное значение имеют, п о ж а л у й , н е с т о л ь к о в о п р о с ы , к а с а ю щ и е с я ф о р м ы текста сколько определители „текстологии" и с е м и о т и ч е с к и й м е х а н и з м к у л ь т у р ы . В в и д у этой ц е ­ л и — у с т а н о в л е н и е семиотического м е х а н и з м а у ч е н и ­ ческой субкультуры — анализ ведется в двух на­ п р а в л е н и я х : с одной с т о р о н ы —• это п о и с к и с т о ч н и ­ к о в т е к с т о в , а т а к ж е м о д е л е й п о в е д е н и я и л и спосо­ бов м ы ш л е н и я . Это д а е т в о з м о ж н о с т ь и н т е р п р е т и р о ­ в а т ь н е к о т о р ы е в и д ы п о в е д е н и я , к а к своего р о д а и н и ­ циативного о б р я д а . С другой с т о р о н ы — это с и н х р о н ­ ный анализ, который предоставляет возможность у с т а н о в и т ь место у ч е н и ч е с к о й субкультуры среди других подобных субкультур. А в т о р с т а т ь и п р и в о д и т п р е ж д е всего т а к и е т е к с ­ т ы , п е р е д а ч а к о т о р ы х требует п р и м е н е н и я более ч е м одного к о д а и способ п е р е д а ч и к о т о р ы х и с к л ю ч и ­ т е л ь н о о т л и ч а е т с я от о б щ е п р и з н а н н ы х и и з в е с т н ы х моделей. Мария Возьнякова — НАРОДНЫЕ ТВОРЦЫ В СВЕТЕ СВОИХ ВОСПОМИНАНИЙ. ВОСПОМИНА­ НИЯ НАРОДНЫХ ТВОРЦОВ, ПОСТУПИВШИЕ НА КОНКУРС, ОРГАНИЗОВАННЫЙ ОБЩЕСТВОМ МЕ­ М У А Р Н О Й Л И Т Е Р А Т У Р Ы В 1974 Г. В о с п о м и н а н и я с о д е р ж а т много ц е н н ы х и с т о ч н и ­ коведческих материалов, которые можно еще неодно­ к р а т н о и с п о л ь з о в а т ь , особенно Б т а к и х в о п р о с а х , к а к и с т о р и я о т д е л ь н ы х о т р а с л е й народного т в о р ч е с т в а в р е г и о н е данного м е м у а р и с т а , в о б л а с т и т е х н и к и и т в о р ч е с к и х процессов, а с с о р т и м е н т а и з д е л и й в р а з ­ л и ч н ы е п е р и о д ы в р е м е н и и т.п. В н а с т о я щ е й с т а т ь е р а с с м а т р и в а е т с я вопрос л и ч ­ ности т в о р ц а и х а р а к т е р его к о н т а к т о в с собственной и в н е ш н е й средой. Чтоние мемуаров предоставило автору возмож­ ность обосновать свои в ы в о д ы . Н а р о д н ы й творец в с т р е ч а л о т к л и к в собственной среде в т е х с л у ч а я х , когда его т р у д ы б ы л и с в я з а н ы с м е с т н ы м и т р а д и ц и я ­ м и и и с п о л ь з о в а н ы д а н н о й средой. Т в о р ц ы - и н д и н и д у а л и с т ы , д е я т е л ь н о с т ь к о т о р ы х и м е л а м а л о общего с местными традициями, заслуживали признания л и ш ь в том с л у ч а е , когда и х т в о р ч е с т в о н а ч и н а л о приносить видимый финансовый э ф ф е к т и приобре­ т а л о п р е с т и ж за п р е д е л а м и собственной с р е д ы . И з этого все ж е н е следует, что д е р е в н я о д о б р я л а и х р а б о т ы . Н а п р о т и в — т в о р ч е с т в о д л я иной, ч е м соб­ с т в е н н а я среда, о т л и ч а е т с я от в к у с о в р а в н о д е р е в н и , к а к и самого творца. О б л и к народного т в о р ч е с т в а , в о з н и к ш и й в с о з н а ­ н и и городского п о т р е б и т е л я , а т а к ж е н е к о т о р ы х ч л е ­ нов к о н к у р с н ы х и к в а л и ф и к а ц и о н н ы х к о м и с с и й , п р и ­ н а д л е ж и т у ж е к прошлому этапу сельской к у л ь т у р ы , исторически законченному, принадлежит к „музей­ н о м у " этапу. Т а к ж е и в п р о ш л о м э л е м е н т ы п о п у л я ­ р и з и р о в а н н о г о „народного с т и л я " в о з н и к л и н е т о л ь к о в о т р ы в е от в о з д е й с т в и я ч у ж о й с р е д ы , но, н а п р о т и в , некоторые виды кустарного промысла были непосред­ ственно с о з д а н ы в д о х н о в и т е л я м и т в о р ч е с т с в а и р е ­ месленными ш к о л а м и (как,например, белая маковская в ы ш и в к а или) Придавать новые ф о р м ы сельскому художествен­ ному п р о и з в о д с т в у м о ж н о л и ш ь в у с л о в и я х г а р м о ­ нического с о т р у д н и ч е с т в а (на основе т о в а р и щ е с т в а ) х у д о ж н и к а - п л а с т и к а , э т н о г р а ф а и народного т в о р ц а , е с л и в своем о к о н ч а т е л ь н о м виде п р о и з в о д с т в о это д о л ж н о я в л я т ь собой о б щ е н а р о д н о е достояние. А н н а Б у к с в с к а - Ф л о р ен ь с к а — ЭУГЕНИУШ БОНК — ЖИВОПИСЕЦ И СКУЛЬПТОР ИЗ ШОПЕНИЦ Э у г е н и у ш Б о н к (1912—1969) б ы л с ы н о м ш л ё н с к о г о г о р н я к а и в с ю ж и з н ь п р о в е л ( з а р а б а т ы в а я па с о д е р ­ ж а н и е к а к м у з ы к а н т либо к а к рабочий) в т и п и ч н о й д л я п р о м ы ш л е н н о г о о к р у г а обстановке. И м е н н о р о д ­ 262 ной п е й з а ж , к а к и местное н а с е л е н и е я в л я ю т с я темой его р а з н о о б р а з н о г о и з о б р а з и т е л ь н о г о т в о р ч е с т в а . П е р в ы е свои р а б о т ы — р о ж д е с т в е н с к и е в е р т е ­ п ы — Бонк выполнил в двадцатилетнем возрасте. Его т в о р ч е с т в о т р у д н о о п р е д е л и т ь о д н о з н а ч н о , то л и к а к „ л ю б и т е л ь с к о е " , то л и к а к „ н а р о д н о е " . Н е к о ­ торые формальные черты его р а б о т ы — с к у л ь п т у р , картин „образоскульптур" — связаны с народным стилем. Т е м а т и ч е с к и его р а б о т ы я в л я ю т с я с в о е о б р а з ­ ной д е т а л ь н о й и л л ю с т р а ц и е й п о в с е д н е в н о й ж и з н и и т р у д а г о р н я к о в . Он прибегает к р а з л и ч н ы м в и д а м техники, живописи и скульптуры, меняя материал (глину, дерево, у г о л ь , ш а м о т , р а з л и ч н ы е м е т а л л ы , использует к о ж а н ы е и другие элементы) и является х р о н и к е р о м ж и з н и г о р н я к о в . Свои л у ч ш и е р а б о т ы Б о н к п е р е д а л в м у з е й города З а б ж е . Эва Красипьска — МАРИЯ ВНЕНК Мария Вненк принадлежит к творцам, которых ч а щ е всего н а з ы в а ю т „ и н ы м и " . Она родом и з д е р е в н и О л ь ш а н к а , где п р о ж и л а о к о л о 40 лет, а в н а с т о я щ е е в р е м я ж и в е т в Н о в о м Сонче. В с т а т ь е подробно р а с ­ с м а т р и в а е т с я к у л ь т у р н а я среда и п с и х и ч е с к и е п р е д ­ расположения художницы (страхи, галлюцинации, привидения), которые оказали решающее влияние на ф о р м и р о в а н и е ее л и ч н о с т и , т а к я в с т в е н н о в ы с т у п а ю ­ щ е й в ее к а р т и н а х . Т е м а т и к о й к а р т и н х у д о ж н и ц ы с л у ж а т либо ее богатые л и ч н ы е д у х о в н ы е п е р е ж и ­ в а н и я , с в я з а н н ы е с г л у б о к о й р е л и г и о з н о с т ь ю , либо с ее повседневной ж и з н ь ю , с п р о б л е м а м и к о т о р о й х у д о ж н и ц а не всегда м о ж е т с п р а в и т ь с я . В своих к а р т и н а х М а р и я В н е н к о т о б р а ж а е т с о ­ бытия личной жизни, интерпретируя их по-своему. Вот у ж е н е с к о л ь к о л е т она п о м е щ а е т на обратной стороне своих работ к о м м е н т а р и и , в к о т о р ы х н е т о л ь ­ ко п о я с н я е т о т о б р а ж а е м у ю т е м а т и к у , но т а к ж е в ф о р м е моралите гласит миру о человеческой жизни. И безусловно эти т а к н а з ы в а е м ы е б и о г р а ф и и я в л я ю т ­ ся одной и з х а р а к т е р н ы х особенностей, в ы д е л я ю щ и х М а р и ю В н е н к и з ч и с л а п о д о б н ы х ей т в о р ц о в . Р а б о т ы М а р и и В н е н к э к с п о н и р о в а л и с ь на м н о г и х в ы с т а в к а х в П о л ь ш е и за р у б е ж о м . В и ю л е 1983 г. Этнографический музей в Кракове организовал в ы ­ ставку „Живопись Марии Вненк", на которой были представлены лучшие картины художницы. Данута Шутковска — НАЧАЛО МИРА СТАНССЛАВА ТЕРНЯКА И КОНЕЦ С т а н и с л а в Т е р н я к (1924—1S81) — р а б о т н и к л е с о ­ пильного завода — скульптор. Ваянием стал з а н и ­ м а т ь с я с л у ч а й н о в в о з р а с т е 45 л е т , з а и н т е р е с о в а в ­ ш и с ь работой с ы н а . Т в о р ч е с т в о Т е р н я к а в ы з ы в а л о п р о т и в о р е ч и в ы е м н е н и я э к с п е р т о в й н а к о н к у р с а х его с к у л ь п т у р ы н а г р а ж д а л и с ь либо о т к л о н я л и с ь . Р о д н а я среда х у д о ж н и к а не о д о б р я л а его у в л е ч е н и я до т е х пор, п о к а он не п р и б р е л п о п у л я р н о с т и . Т е р н я к и з о б ­ р а ж а л героев старых легенд, а т а к ж е людей из свое­ го б л и ж а й ш е г о о к р у ж е н и я и Еыработал с о б с т в е н н ы й индивидуальный стиль. „Чувство формы, скупые средства, ч у в с т в е н н о е в о с п р и я т и е , с л о ж и л и с ь в ц е ­ л о м на его с в о е о б р а з н ы й с т и л ь , с т о л ь о т л и ч а ю щ и й с я от всего, что б ы л о известно в этой о б л а с т и т в о р ­ чества. Он не и с х о д и л и з т р а д и ц и и , т а к к а к е е н е з н а л , не о б л а д а л з н а н и я м и и всем б ы л о б я з а н л и ш ь самому себе. Он д е й с т в о в а л спонтанно, и с к р е н н е е от д р у г и х . Его с к у л ь п т у р ы п р о и з в о д я т с и л ь н о е в п е ч а т ­ л е н и е , к а к все б е з ы с к у с т в е н ч о е , п о д л и н н о о р и г и н а л ь ­ ное". А н д ж е й Л е в а нд о в е к и — КУХОННЫЙ КОВРИК Кухонные коврики, тка называемые макатки — это р и с у н к и , в ы ш и в н ы е либо р а с к р а ш е н н ы е н а п о л о т ­ не согласно п е ч а т н ы м либо к о п и р о в а л ь н ы м у з о р а м . О н и п о я в и л и с ь в к о н ц е X I X пека с н а ч а л а в м е щ а н с ­ к и х к в а р т и р а х , затом в к р е с т ь я н с к и х и з б а х . Ныне макатки выходят из у п о т р е б л е н и я . У з о р о в м а к а т о к н а с ч и т ы в а е т с я с в ы ш е десяти. О н и о т о б р а ­ ж а ю т с ц е н ы , н а п р и м е р , х о з я й к у в чистой к у х н е либо „ ж и в о п и с н ы е " в и д ы , ц в е т ы , ф р у к т ы . П о ч т и все о н и снабжены правоучительными надписями. Наряду с функцией украшений макатки исполняют роль ви­ зитной к а р т о ч к и , с в и д е т е л ь с т в у ю щ е й о х о з я й с т в е н ­ ности и о п р я т н о с т и х о з я й к и , о н и я в л я ю т с я о п р е д е л и ­ телями принадлежности к известной общественной группе. �I �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty półrocznej Cena prenumeraty rocznej NA ROK 1985 zł 200.— zł 400.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały R S W „Prasa-Książka-Ruch* oraz urzędy pocztowe i doręczyciele — w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego i na cały rok następny — do dnia 10, miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy roku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach R S W „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów R S W oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem w y s y ł k i za granicę, która jest o 50% droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje R S W „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw, ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto P K O nr 1531-71 I OM w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż n u m e r ó w bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a numerów bieżących i archiwalnych, płatność go­ tówką, przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: O R P A N , Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto P K O 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abroad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 Munchen 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, V i a Lammarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wroclaw, Oddział w Warszawie 1984. Nakład 1810 csz. Objętość 20.JO ark. wyd.. 1(1.50 ark. diuk. Papier wklęsłodrukowy kl. V 90 R. (il X 8fi. Oddano do składu 17.1I.1B84 r. Podpisano do druku w październiku 1984 r. Wy­ drukowano w październiku 1984 l', w Zakł. Graf. ..Tamka". Z. 2. Zam. 2079. T--74. Cena 200.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcdc905dcd22ca1a5bfde9037256b1e7.pdf 858e239fd83d59381afe84b90fecee9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4733 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4393 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.63-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S H PUBLISHED BY F THE ART No 1 O INSTITUTE OF L THE K POLISH YEAR BOOK X X I V A ACADEMY OF R T SCIENCES 1970 S U M M A R Y OF A R T I C L E S Izolda K a c z m a r c z y k FURNITURE IN GDANSK — PAINTED POMERANIA FOLK I n e t h n o g r a p h i c l i t e r a t u r e o n Gdańsk P o m e r a n i a , t h e p r o b l e m of f u r n i t u r e h a s n o t b e e n d e a l t w i t h as a w h o l e . O n t h e b a s i s of t h e c o l l e c t i o n o f t h e E t h n o g r a p h i c Section of the P o m e r a n i a n M u s e u m i n Gdańsk a n d of references i n l i t e r a t u r e , t h e authoress analyses t h e a r c h i ­ t e c t u r e , c o n s t r u c t i o n a n d o r n a m e n t a t i o n of f o l k f u r n i ­ t u r e . She is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e f u r n i t u r e w a s m a d e b y c a r p e n t e r s i n s m a l l t o w n s ; i t is a l m o s t i m p o s s i b l e t o m a k e a n e x a c t s t a t e m e n t as t o t h e c e n t r e s w h e r e the f u r n i t u r e was made. C o f f e r s w e r e a n e s s e n t i a l p a r t o f t h e f u r n i s h i n g s of r u r a l h o m e s . T h e (most f l o u r i s h i n g d e v e l o p m e n t o f c o f f e r m a k i n g was i n the 19th c e n t u r y . I n the i n t e r - w a r years t h e c o f f e r b e c a m e a n a u x i l i a r y p i e c e of f u r n i t u r e . T h e c o f f e r s w e r e m a d e o f p i n e w o o d , t h e sides m o s t l y q u i t e v e r t i c a l . T h e l i d was f l a t a n d t h e b o t t o m of the coffer e n d e d i n a n e d g i n g p r o t r u d i n g f r o m t h e v e r t i c a l sides f o r m i n g a w i d e r base. T h e base o f t h e c o f f e r w a s d i f ­ ferent i n f o r m i n the n o r t h e r n a n d central parts of Gdańsk P o m e r a n i a ( f i g . 2a) t h a n t h o s e i n t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f t h e r e g i o n ( f i g . Kb). T h e p a i n t e d o r n a ­ m e n t a t i o n w a s o n t h e f r o n t side. T h e r e a r e t h r e e basic schemes o f d e c o r a t i o n ( f i g . 5). T h e o l d e r c o f f e r s h a d o r n a m e n t a t i o n a l l o v e r t h e f r o n t side, a n d t h e coffers d a t i n g back to the forties of t h e 19th c e n t u r y have t w o - f i e l d d e c o r a t i o n ( f i g . 6). P l a n t m o t i f s a r e p r e d o ­ m i n a n t i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e coffers { p l a t e I , I I ) . T h e c o f f e r s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f Gdańsk P o ­ m e r a n i a ( f i g . 7) a r e d i f f e r e n t l y o r n a m e n t e d t h a n t h o s e f r o m t h e Ż u ł a w y d i s t r i c t ( n o r t h - e a s t ) '(fig. 8). Wardrobes are not typical i n form for Kashubian f u r n i t u r e . T h e y w e r e u s u a l l y p a i n t e d a b r o w n i s h - r e d or blue and were ornamented w i t h a rather primitive kind o f f l o w e r p a t t e r n ( f i g . 10). T h e w a r d r o b e s f r o m t h e Ż u ­ ł a w y d i s t r i c t ( f i g . 11) s h o w s o m e a n a l o g y t o p e r i o d furniture, t h e i r decoration being rather i n the style of baroque ribbon motifs. T h e sideboards w e r e a piece of f u r n i t u r e t h a t began t o be w i d e l y u s e d i n G d a ń s k P o m e r a n i a i n t h e m i d d l e of the 19th c e n t u r y . W e a l t h y f a r m e r s had very r i c h l y decorated s i d e b o a r d s , t h e p o o r e r ones h a d p l a i n s i d e ­ b o a r d s i n o n e c o l o u r { f i g . 12). The sideboards had a r i c h e r a r c h i t e c t u r a l f o r m . T h e ones f r o m t h e n o r t h e r n and central parts of the K a s h u b i a n region show the i n f f l u e n c e of p e r i o d f u r n i t u r e ( f i g . 13). A t t h e b e g i n n ­ i n g o f the 20th c e n t u r y m a n y sideboards, p r e v i o u s l y p a i n t e d i n c o l o u r s , w e ' r e p a i n t e d o v e r i n w h i t e o r 'blue. Rest f u r n i t u r e b e d ( f i g . 18) a n d having a movable w a s also u s e d as S z t u m , so-called placed opposite t h e m to m a k e a c r a d l e s ( f i g . U 6). is f u n c t i o n a l a n d a r t i s t i c a l l y made: a bed combined w i t h a cupboard f r o n t w a l l ( f i g . IIS). T h e c o f f e r - b e n c h a b e d ( f i g . 14). I n t h e v i c i n i t y of t w i n benches w e r e used. T h e y w e r e each o t h e r a n d boairds p l a c e d u p o n bed for children. Infants slept in T h e t a b l e s a r e r a t h e r v a r i e d i n c o n s t r u c t i o n ( f i g . 19, 21), t h e s t o o l s w e r e o f t e n s i m i l a r t o R e n a i s s a n c e s t y l e f u r n i t u r e ( f i g . 20). K r y s t y n a B a s i s to w a ZOFIA SALEK — THE WORK OF Z o f i a Sałek is f r o m t h e v i l l a g e o f Ż u k ó w , B y c h a w a d i s t r i c t . She is o n e o f t h e m o s t v e r s a t i l e a n d m o s t p r o ­ lific f o l k artists of t h e L u b l i n region. She makes p a i n ­ t e d e a s i e r eggs ( f i g . 2), p a p e r c u t s ( f i g . 3—7), „ s p i d e r s " ( f i g . 1, 15), w e d d i n g p a l m e a n d h a r v e s t h o m e w r e a t h s ( f i g . 12, 13), r e g i o n a l c o s t u m e s ( f i g . 14) a n d t a p e s t r i e s ( f i g . 16). P r e v i o u s l y she also m a d e t h e c o s t u m e s f o r the peasants w h o w e n t c a r o l s i n g i n g at C h r i s t m a s t i m e . U p t i l l t h e S e c o n d W o r l d W a r she l i v e d i n t h e c o u n t r y ­ side, a n d a f t e r t h e w a r she m o v e d to L u b l i n ; she d i d not give u p her artistic w o r k . A l l t h r o u g h the post-war years she has k e p t i n c o n t a c t w i t h t h e M u s e u m i n L u ­ b l i n , she has p a r t i c i p a t e d i n m a n y exhibitions and competitions for folk art. The Cepelia Cooperative purchases a l o t o f Z o f i a Salek'e w o r k . T h e a r t i s t ex­ presses h e r s e l f n o t o n l y i n a r t s a n d c r a f t s , b u t also sings f o l k w e d d i n g couplets a n d tells f o l k tales. The authoress made a t h o r o u g h analysis of the w o r k s b y Z o f i a Sałek. Ewa Snieżyńska-Stolot — FROM STUDIES ON THE ICONOGRAPHY OF POLISH FOLK ART. P R E S E N T A T I O N OF T H E H O L Y B L O O D OF WALL­ DÜRN. T h e s u b j e c t o f T h e H o l y B l o o d of W a l l d ü r n i s seen i n twelve relics of f o l k a r t i n Poland. The first presen­ t a t i o n o f t h i s s u b j e c t i s c o n s i d e r e d t o be t h e w o o d - c u t ( f i g . 1) i n t h e b o o k b y J o d o e u s H o f f i u s p o p u l a r i z i n g t h e legend of t h e m i r a c l e i n Walldürn. T h e authoress dis­ tinguishes eight d i f f e r e n t k i n d s of iconography, t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e p o s i t i o n o f t h e g o b l e t a n d t h e f a c e of C h r i s t ( f i g . 2). T h e r e l i c s t h a t h a v e b e e n p r e s e r v e d i n P o l a n d f o l l o w t h e successive changes. T h e m o s t n u m e ­ r o u s l y r e p r e s e n t e d k i n d o f i c o n o g r a p h y is t h e e i g h t h , n a m e l y , t h e p i c t u r e s p a i n t e d o n glass i n t h e P o d h a l e r e g i o n ( f i g . 8, 9, 10, 11). B a s i n g h e r a s s u m p t i o n s o n t h e p i c t u r e w i t h P o l i s h t e x t f o u n d i n t h e collections of t h e M u s e u m für V o l k s k u n d e i n V i e n n a ( f i g . 13), t h e authoress considers t h a t t h e subject of t h e H o l y Blood came to Poland f r o m Austria and Czechoslovakia. Various iconographic subjects are popularized by de­ v o t i o n a l p r i n t s a n d other r e l i g i o u s objects. I n stone carvings of the iconographic type, the popularizing factor are stone-masons' patterns p r i n t e d i n G e r m a n y and A u s t r i a . The stone-masons often made their o w n i n t e r ­ p r e t a t i o n s o f t h e s e p a t t e r n s ( f i g . 16). The relics p r e s e n t i n g the subject of the H o l y Blood of W a l l d ü r n d a t e b a c k t o t h e 1 9 t h c e n t u r y . N o e a r l i e r ones h a v e b e e n f o u n d . T h e a u t h o r e s s e x p l a i n s t h i s b y t h e f a c t t h a t t h e i m p o r t a n c e o f W a l l d ü r n as a p l a c e of m i r a c l e s g r e w i n t h e 1 9 t h c e n t u r y (on t h e occasion of the 400th a n n i v e r s a r y of t h e m i r a c l e ) . T h e p r o b l e m of S C A R E C R O W S was made k n o w n to our editorial board by artists and the editorial board of „ G r o m a d a — R o l n i k P o l s k i " (the V i l l a g e C o m m u ­ n i t y — The Polish Farmer). I n answer to a note p u b ­ lished in the evening p a p e r ,.Express Wieczorny" (4.XII.1968), w e r e c e i v e d t e x t s a n d i l l u s t r a t i v e m a t e r i a l from: J a n К u г к i е w i с z — FIELDS SCARECROWS, B a r b a r a B r u k a ł s k a and J a n M i n o r s k i — SCARECROWS TO KEEP OFF W I L D BOARS FROM T H E K A M P I N O S K A FOREST, M a r i a K o w n a c k a — about SCARECROWS I N THE A U G U S T O W S K A FO­ REST and illustrative material from Bronisław M u s z y ń s k i . T h i s is a p h e n o m e n o n , r e p o r t e d o n ge­ n e r a l l y , a n d so f a r n o t d e a l t W i t h i n e t h n o g r a p h i c l i t e ­ rature. J a n K u r i d e w i c z ' s studies covered southern Poland above a l l , m o u n t a i n areas. Scarecrows are p u t u p there to scare o f f a n i m a l s of p r e y f r o m t h e fields a n d t h e f o ­ rests. T h e y have t h e i r r e g i o n a l n a m e („dziad" — t r a m p ) . T h e i r size v a r i e s f r o m h a l f a m e t r e to 3 m e t r e s . T h e y are a l w a y s p u t u p b y m e n , at d a w n , w i t h no witnesses present. A s regards ' f o r m , some are made after the image of m a n , some a r e given the shape of monsters f r o m f a i r y tales a n d others a r e „abstract", r a t h e r r e ­ sembling m o d e r n abstract sculptures. The last mentioned g r o u p i n c l u d e s s c a r e c r o w s w h i c h m a k e s o u n d s ( f i g . 23). A l m o s t a l l of t h e scarecrows are b l a c k , no colours being added. Every year, new scarecrows are p u t up. This t r a d i t i o n is v e r y m u c h a l i v e , a n d i s m o s t f r e q u e n t l y observed i n t h e s o u t h e r n and eastern parts of Poland. A n o t h e r t y p e of scarecrow, n a m e l y the hanged man, is t h e c o n t r i b u t i o n o f M a r i a K o w n a c k a f r o m t h e A u g u ­ stowska Forest. Barbara B r u k a l s k a and Jan Minorlski w r i t e about t h e scarecrows used i n t h e K a m p i n o w s k a Forest outside W a r s a w . T h e y a r e u s e d to k e e p o f f w i l d b o a r . B r o n i s ł a w M u s z y n s k i ' s p h o t o s of scare r o w s are f r o m the W a r s a w s u b u r b s and m o u n t a i n o u s regions. 63 �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1 ЖУРНАЛ, Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я ИСКУССТВА И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ XXIV НАУК 1970 РЕЗЮМЕ Изольда К а ч м а р ч и к — РАСПИСНАЯ НАРОД­ НАЯ МЕБЕЛЬ В РАЙОНЕ ГДАНЬСКОГО ПОМОРЬЯ В этнографической л и т е р а т у р е , к а с а ю щ е й с я Г д а н ь ского П о м о р ь я , нехватает подробного описания мест­ ной мебели. Н а основании экспонатов Э т н о г р а ф и ч е с ­ кого отделения П о м о р с к о г о м у з е я в Г д а н ь с к е и л и т е ­ р а т у р н ы х записей, автор статьи а н а л и з и р у е т а р х и ­ тектуру, к о н с т р у к ц и ю и орнаментику народной м е б е л и . А в т о р полагает, ч т о м е б е л ь в ы р а б а т ы в а л и м а л о м е ­ с т е ч к о в ы е с т о л я р ы , но т о ч н о у с т а н о в и т ь , где н а х о ­ д и л и с ь центры м е б е л ь н о г о производства считает п о ч т и невозможным. Существенной ч а с т ь ю деревенской м е б е л и б ы л и сундуки, в ы д е л к а к о т о р ы х достигла своего расцвета в X I X веке. В м е ж в о е н н ы й период с у н д у к стал играть второстепенную р о л ь . И х д е л а л и из соснового д е ­ рева, преимущественно с в е р т и к а л ь н ы м и стенками. Крышка сундука п л о с к а я , к р а я дна в ы х о д я т за поверхность стенок и о б р а з у е т своего рода о б р а м л е н и е . С у н д у к и северной и ц е н т р а л ь н о й ч а с т и Г д а н ь с к о г о П о м о р ь я ( и л л . 2а) р о з н я т с я от с у н д у к о в ю г о - в о с т о ч ­ ной части формой основания ( и л л . 2Ь). Л и ц е в у ю с т е н ­ к у у к р а ш а л и росписью, п р и ч е м с у щ е с т в о в а л и три о с ­ н о в н ы е с х е м ы декораци ( и л л . 5). Н а с т а р ы х с у н д у к а х роспись занимает всю л и ц е в у ю с т е н к у ; с 40-х годов X I X в. д е к о р а ц и ю л и ц е в о й с т е н к и с т а л и д е л и т ь на 2 п о л я ( и л л . 6). В декоративной о т д е л к е п р е о б л а д а ю т р а с т и т е л ь н ы е м о т и в ы (таб. I , I I ) . С у н д у к и ю г о - в о с т о ч ­ ной части Гданьского П о м о р ь я (илл!. 7) р о з н я т с я д е ­ корацией от ж у л а в с к и х с у н д у к о в (северо-восточная часть, ( и л л . 8). Ш к а ф не я в л я е т с я т и п и ч н ы м э л е м е н т о м т р а д и ц и о н ­ ной к а ш у б с к о й м е б е л и . Ш к а ф ы б ы л и г л а в н ы м образом темно-красного, л и б о г о л у б о г о цвета с довольно примитивным ц в е т о ч н ы м орнаментом ( и л л . 10). М о ж н о отметить некоторое сходство м е ж д у ж у л а в с к и м и ш к а ­ ф а м и ( и л л . 11) и с т и л ь н о й м е б е л ь ю — и х д е к о р а т и в ­ ная отделка напоминает л е н т о ч н ы е м о т и в ы б а р о к к о . Буфеты для хранения посуды получили в Гдань­ ском П о м о р ь е ш и р о к о е распространение в середине XIX в. В з а ж и т о ч н ы х д о м а х б у ф е т ы отличались богатой о т д е л к о й , в менее з а ж и т о ч н ы х — буфеты б ы л и п р о щ е и в ы к р а ш е н ы в один цвет ( и л л . 12). К о н с т р у к ц и я богато о т д е л а н н ы х б у ф е т о в б ы л а с л о ж ­ ной. Группа б у ф е т о в с северной и ц е н т р а л ь н о й части К а ш у б имеет некоторое сходство со с т и л ь н о й м е ­ б е л ь ю ( и л л . 13). В н а ч а л е X X в. многие б у ф е т ы с я р ­ кой расцветкой б ы л и п е р е к р а ш е н ы в б е л ы й и л и г о ­ л у б о й цвет. Ф у н к ц и о н а л ь н о и красиво в ы п о л н е н а м е б е л ь , п р е д ­ назначенная д л я о т д ы х а : кровати ( и л л . 18) и к р о в а т и - к о м о д ы с п о д в и ж н о й л и ц е в о й стенкой, которая с о ­ ставляет и з г о л о в ь е р а с к л а д н о й кровати ( и л л . 14). Д л я спанья служат также скамьи-сундуки (илл. 15). В окрестностях Штума повсеместно у п о т р е б л я л и с ь так наз. с к а м ь и - б л и з н е ц ы ; и х с т а в и л и д р у г против друга и с о е д и н я л и досками, создавая таким образом п о с т е л ь д л я детей. М л а д е н ц ы с п а л и в к о л ы б е л я х ( и л л . 16). Разнородной конструкцией отличались столы (илл. 19, 21), форма табуретов н а п о м и н а л а р е н е с с а н совую м е б е л ь ( и л л . 20). К р ы с т ы н а Б а с и с т о в а — ТВОРЧЕСТВО ЗОФИИ САЛЕК З о ф и я С а л е к родом из деревни Ж у к у в , Б ы х о в с к о г о повята. Творчество ее разнообразно и богато. Она принадлежит к лучшим п р е д с т а в и т е л я м народного искусства в Л ю б л и н с к о м регионе. С а л е к д е л а е т п и ­ санки ( и л и . 2), в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и из бумаги) ( и л л . 3—7), п а у к о в ( и л л . 1, 15), свадебные „ п а л ь м о ч к и " и венки к п р а з д н и к у у р о ж а я ( и л л . 12, 13), народные к о с т ю м ы ( и л л . 14) и панно ( и л л . 16). П р е ж д е Зофия Салек делала рождественские костюмы д л я м а л ь ч и к о в — к о л я д о в щ и к о в . Д о второй мировой в о й ­ н ы х у д о ж н и ц а ж и л а в деревне, а п о с л е в о й н ы п е ­ р е с е л и л а с ь в Л ю б л и н , п р о д о л ж а я свою т в о р ч е с к у ю д е я т е л ь н о с т ь . П о с л е в о й н ы она у с т а н о в и л а п о с т о я н - 64 н у ю связь с л ю б л и н с к и м м у з е е м и принимает у ч а с т и е во м н о г и х в ы с т а в к а х и к о н к у р с а х народного т в о р ­ чества. М н о г о ч и с л е н ы е п р о и з в е д е н и я З о ф и и С а л е , п о ­ купает Ц е п е л и я . Художница отличается не только в области изо­ б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в ; она поет на свадьбах, р а с ­ сказывает н а р о д н ы е сказки. А в т о р статьи подробно а н а л и з и р у е т творчество З о ­ фии Салек. Эва С н е ж и н ь с к а - С т о л о т — ИЗ ИССЛЕДО­ ВАНИЙ ПО ИКОНОГРАФИИ В ПОЛЬСКОМ НАРОД­ НОМ ТВОРЧЕСТВЕ. ИЗОБРАЖЕНИЕ СВЯТОЙ К Р О ­ ВИ В ВАЛЬДЮРН (WALLDÜRN) Эта тематика известна п о т е р р и т о р и и союзной П о ­ л ь ш и б л а г о д а р я двенадцати с о х р а н и в ш и м с я п а м я т н и ­ кам народного искусства. П е р в ы м считает гравюра на д е р е в е ( и л л . 1) в к н и г е Jodocusa Hoffiusa, которая популяризирует легенду о чуде в Вальдюрн. Автор статьи р а з л и ч а е т восемь разновидностей и к о н о г р а ф и ­ ч е с к о г о типа, у ч и т ы в а я п о л о ж е н и е ч а ш и и л и ц а Х р и с т а ( и л л . 2). И м е ю щ и е с я в П о л ь ш е п а м я т н и к и а в ­ тор р а с п р е д е л я е т п о видам. Н а т е р р и т о р и и П о л ь ш и самой распространенной я в л я е т с я в о с ь м а я р а з н о в и д ­ ность — с в я т ы е о б р а з к и на с т е к л е из П о д г а л ь я ( и л л . 8, 9, 10, 11). Н а основании найденного в коллекциях венского M u s e u m für V o l k s k u n d e образка с п о л ь с к и м текстом ( и л л . 13) автор п р е д п о л а г а е т , ч т о тема Святой крови поступила в П о л ь ш у через А в с т р и ю и Ч е х и ю . И к о н о г р а ф и ч е с к а я тематика р а с п р о с т р а н я л а с ь п о с р е д ­ ством п е ч а т н ы х текстов религиозного содержания и предметов р е л и г и о з н о г о к у л ь т а . В к а м н е р е з н о м и с ­ кусстве иконографические типы распространяли при помощи шаблонов, печатавшихся в Германии и А в ­ стрии. Ч а с т о к а м н е р е з ы и н т е р п р е т и р о в а л и и х п о с в о ­ е м у ( и л л . 16). Известные в П о л ь ш е памятники с изображением Святой к р о в и в В а л ь д ю р н е д а т и р у ю т с я X I X в., б о л е е р а н н и е отсутствуют. А в т о р о б ъ я с н я е т это тем, ч т о в X I X в. ( п р а з д н о в а н и е 400-летия ч у д а ) в о з р о с л о з н а ­ чение Вальдюрна, как ч у д о д е й с т в е н н о й местности. На проблему П У Г А Л обратили внимание нашей редакции художники-пластики и редакция „Грома­ да — Р о л ь н и к П о л ь с к и " . В ответ на з а м е т к у в газете „ Э к с п р е с с В е ч о р н ы " (4.XII.1968) м ы п о л у ч и л и т е к с т ы и и л л ю с т р а ц и и от: Я н а К у р к е в и ч а — „ПОЛЕВЫЕ Ч У Ч Е Л А " , от Б а р б а р ы Б р у к а л ь с к о й и Яна М и н о р с к о г о — „ЧУЧЕЛА ДЛЯ ОТПУГИВАНИЯ К А Б А Н О В " И З К А М П И Н О С К О Й П У Щ И , от М а р и и К о в н а ц к о й — о П У Г А Л А Х ИЗ АВГУСТОВСКОЙ П У Щ И и и л л ю с т р а т и в н ы й м а т е р и а л от Б р о н и с л а ­ в а М у ш и н ь с к о г о . Т а к и м образом б ы л о о б р а щ е н о в н и м а н и е на я в л е н и е , о к о т о р о м д о с и х п о р в э т н о ­ графической литературе не упоминалось. Я н К у р к е в и ч в е л и с с л е д о в а н и я вю ж н о й части П о л ь ­ ши, п р е ж д е всего в г о р н ы х р а й о н а х . Ч у ч е л а ставят с ц е л ь ю о т п у г и в а н и я ж и в о т н ы х , к о р м я щ и х с я на п о ­ л я х и в лесах. Региональное название этих пугал — „ д е д " ( „ д з я д " ) . Р а з м е р ы ч у ч е л б ы в а ю т от 0,5 д о 3 метров. И х о б ы ч н о ставят м у ж ч и н ы притом на р а с ­ свете и без с в и д е т е л е й . П о и х ф о р м е ч у ч е л а м о ж н о р а з д е л и т ь : на человекоподобные, сказочные, „аб­ с т р а к т н ы е " , н а п о м и н а ю щ и е с о в р е м е н н ы е абстрактные скульптуры. К последней группе принадлежат озву­ ч е н н ы е п у г а л а ( и л л . 23). П о ч т и все они ч е р н о г о цвета и л и ш е н ы к а к о й б ы т о н и б ы л о красочности. Е ж е ­ годно ставятся н о в ы е ч у ч е л а . Т р а д и ц и я п у г а л все е щ е ж и в а и о с о б е н н о с о б л ю д а е т с я на ю г е и востоке Польши. Мария Ковнацка о п и с ы в а е т д р у г о й тип пугал- у д а в л е н н и к о в , р а с п р о с т р а н е н н ы й на территории А в ­ густовской П у щ и . Барбара Б р у к а л ь с к а и Я н М и н о р с к и п у б л и к у ю т п у г а л а из К а м п и н о с к о й П у щ и б л и з В а р ш а в ы . Это ч у ч е л а д л я о т п у г и в а н и я кабанов. Бронислав Мушиньски, наряду с/^щв^щавскитп п у г а л а м и , знакомит нас с п у г а л а м ^ г о р н ы х ^ районов. ш т г �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać można WARUNKI „POLSKIEJ regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e są w miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y . terminie do d n i a 10 P r e n u m e r a t ę n a k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą urzędy pocztowe oraz listonosze. C z y t e l n i c y i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również n a k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i D e l e g a t u r „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e zł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za granicę j e s t o 4 0 % droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „ R u c h " w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k c i e Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m pocztowym. K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady ilustr. Ośrodek Kultury Graficzne k l . I I I , 120 g . „Tamka". Zakł. A l + karton Nr biały 2. W-wa, Podchorążych k i . I I I 220 g . B I . Nakład 39. Z a m . 907. 1710 e g z . K - 4 0 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6accc41bdf7803c2f0520a61b07475dc.pdf 17a82c116165e9804d57d57356c1f6d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3707 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.3 ; s.130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8 N О �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja i korekta: Jerzy REDAKCJA i ADMINISTRACJA Bokiewicz. PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI �POLSKA SZTUKA L U D O W A D W U M I E S I Ę C Z N I K W Y D A W A N Y P R Z E Z T R E Ś P A Ń S T W O W Y Ć I N S T Y T U T S Z T U : str. Stanisława Mrozińska Eugeniusz Anna Kowalska P Ń A S Złotogłowie 148 kaszubskie . rzeźbiarz . . . ludowy z 162 W p o s z u k i w a n i u czorsztyńskiej dycji 174 Ludowy . 178 Adam P r z y c z y n e k d o badań etnograficz­ n y c h i konserwacji zabytków k u l ­ tury ludowej na Pomorzu Zachod­ nim 189 R e c e n z j a z książki „ M a l o w a n e d o ­ m y " Wandy Borudzkiej . . . . 190 Glapa Seweryn refleks s z t u k i Callota tra­ Micho? Walicfci Tadeusz 1954 131 Józef Janos, Dębna Lewicka Zborowski Juliusz ROK Frankowski N a m a r g i n e s i e badań n a d k o s t i u m e m scenicznym w teatrze Odrodzenia . . MAJ-CZERWIEC T W O W Y I N S T Y NR T U T S Z T U K �Stołeczne T p a p Zakłady k r e d - Graficzne Nr 1 W, JguS-"/"^^vri^ " S 2 e W Y k 0 n a ! a D ™ '™<« A v / y d e ^ w ' . ' W a f s J w f ^ t k 3 °°° � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f22319839b3d3b8673b207d6718f0fd.pdf 0019a12f806dfb862ab10bcc71f509a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4540 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4220 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa I N S T Y T U T S l f U K i j> A N ROK X V i! 1963 NR 1 �TREŚĆ Michał Walicki Mistrz jodłowego kościoła Aleksandra Jan Jacher-Tyszkowa Lamęcki, rzeźbiarz i . . . . 3 pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej 15 Bożena Żukowicz Ceramika Józefa 35 Małgorzata Matuskówna Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski) i okolicy 43 Stan liczebny rzemiosł ludowych w Czę­ stochowie w X I X wieku . . . . 54 X X konkurs szopek w Krakowie 56 Kaźmierczaka . . . Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO Franciszek Sobalski SPRAWOZDANIA Ewa Fryś-Pietraszkowa . WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Roman Reinfuss Zmarł Janusz Świeży 60 KRONIKA 61 SUMMARY OF ARTICLES 63 PE3JOME 64 Na okładce: Jan Lamęcki, Głowa św. Antoniego (jragm. rzeźby). Fot. Michał Maśliński. Na stronie tytułowej: Józef Kaźmierczak, „Krug", ceramika glazuro­ wana, wys. 12,5 cm. Fot. Jan Swiderski. min �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI P A N R O K X V I I 1963 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman Rein­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr Wacław Sułkowski, redak­ tor techniczny: Maria K l u kowska, układ graficzny: J. Jarnuszkiewicz. Tłuma­ cze: Doris Ronowicz (ang.), Radosław Szaczkus (ros.). Red.: Instytut Sztuki PAN, Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe , Warszawa, Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5715eb82805877998931095416b4864d.pdf ac3e8bf1db96baf6a2da0f08cbd96d7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:781 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:718 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.278-284 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polski", t. X V I z. 2 M O N G O L I A 1971 NOWA F A Z A B A D A Ń P O L S K I E J E K S P E D Y C J I E T N O G R A F I C Z N E J 1 W procesie dynamicznych przeobrażeń, jakim podlega współczesna Mongolia, w toku jej urbanizacji i ogólnego unowocześnienia procesami w i o d ą c y m i są — jak się zdaje — dwa współzależne nurty. Pierwszy z nich to rozwój uprzemysło­ wionego miasta, a więc tego, co w mongolskim krajobrazie kulturowym jest ele­ mentem najnowszym; drugi to modernizacja i intensyfikacja tradycyjnego paster­ stwa, które przez wieki określało kształt stepowego bytowania. Ambitne plany państwowe, zmierzające do przekształcenia Mongolii w kraj przemysłowo-agrarny, z natury rzeczy akcentowały dotychczas znaczenie procesu industrializacji. Rozwój ludnościowy miast realizował się m. in. przez powszechną migrację ludności arackiej. Z w a ż y w s z y na niedoludnienie kraju i fakt, że chudon nie stanowi tu rezerwuaru zbędnych rąk roboczych (jakim bywa np. przeludniona w i e ś w gospodarce europejskiej), można twierdzić, że ludność pasterska ponosi dużą część społecznego kosztu rozwoju miasta. Rosnące wskutek powstawania ośrod­ ków miejskich zapotrzebowanie na żywność przy spadającej liczbie jej produ­ centów powoduje wzrost obciążeń przypadających na każdego zatrudnionego w pa­ sterstwie, co — jako czynnik skłaniający do rezygnacji z tego zajęcia — pogłębia jeszcze istniejące dysproporcje. Główne — potencjalnie —• źródła siły roboczej, jakimi są wkraczające w wiek produkcyjny roczniki młodzieży, zbyt słabo zasila­ ją kadrę pasterską znajdując zatrudnienie lub dalszą naukę w mieście. Trzeba tu bowiem podkreślić, że młode pokolenie jest szczególnie podatne na przyciąga­ jące działanie miast. System szkolnictwa, koncentrujący uczniów czy to wokół szkół podstawowych (w centrach somonów), czy to w internatach szkół średnich (przeważnie w stolicach ajmaków), zdecydowanie przyczynia się do oderwania ich od zajęć pasterskich i związanych z nimi tradycji. W jego działaniu można dopa­ trywać się częściowego wytłumaczenia, dlaczego liczba a b s o l w e n t ó w szkół śred­ nich (tzn. przebywających 7-8 lat w mieście), którzy wracają do pracy w paster­ stwie, jest zgoła znikoma . 2 3 Postanowienia władz mają zaradzić tej sytuacji; I X Plenum M P L - R wytyczyło program działania na rzecz zaspokojenia deficytu rąk roboczych w pasterstwie. Plan ten przewiduje, że w przeciągu lat 1971-1975 do brygad pasterskich w całym kraju 1 Ekspedycja etnograficzna w składzie: prof, dr W. Dynowski (kierownik eks­ pedycji), dr D. Markowska i niżej podpisany, prowadziła w s t ę p n e badania tere­ nowe w sierpniu 1971 r. w dwóch somonach ajmaku bułgańskiego (ok. 400 k m na północny zachód od Ułan Bator) oraz w somonie Bajan (w ajmaku Centralnym). U ż y w a m tu z braku określenia polskiego — słowa mongolskiego, oznacza­ jącego „wieś", step, prowincję w znaczeniu „nie-miasto". W ajmaku bułgańskim wynosiła ona dotychczas 20-30 osób rocznie, przy ogólnej liczbie ludności pasterskiej w wieku produkcyjnym ok. 15 tys. i niedo­ borach siły roboczej rzędu 20%. 2 8 �279 KRONIKA 4 przydzielonych zostanie 50 tys. absolwentów szkół średnich . Już teraz można jed­ nak przypuszczać, że niedobór młodzieży nie zostanie zlikwidowany; w y s t ą p i on znów za parę lat, gdy młodzież męska obejmowana obecnie akcją w y j a z d ó w w chudon osiągnie wiek poborowy. Wydaje się, że przeciwdziałanie będzie s i ę musiało realizować w skali całego społeczeństwa, z w ł ą c z e n i e m ludności miejskiej, zwłasz­ cza jej nieproduktywnej części. P o s t ę p o w a n i e takie byłoby zgodne z generalną linią polityki gospodarczo-społecznej w M H L . Decyzje i działania władz idą bowiem w kierunku w y r ó w n y w a n i a dysproporcji w rozwoju miasta i chudonu — powodo­ wanych przez procesy ż y w i o ł o w e . W pierwszej kolejności trzeba zlikwidować te spośród obecnych uwarunkowań, które sprawiają, że rozwój jednej gałęzi gospo­ darki narodowej odbywa s i ę kosztem drugiej, że niejako rewersem procesu indu­ strializacji jest upośledzenie gospodarki pasterskiej. O przyszłości pasterstwa w Mongolii stanowić będą działania kompleksowe. Dokumenty XVII Zjazdu M P L - R przewidują intensyfikację produkcji zwierzęcej i modernizację w a r u n k ó w bytu, co w sytuacji mongolskiej konkretyzuje się przez tworzenie osiadłych otarów, powiększenie liczby studzien, b u d o w ę stałych b u d y n k ó w dla zwierząt oraz baz paszowych. Zadanie przygotowania naukowych podstaw dla przyszłych posunięć społecznych otrzymała Mongolska Akademia Nauk. Z racji utrzymywania przez nią stałej współpracy z Polską Akademią Nauk ekspedycja etnograficzna, kierowa­ na przez prof, dra W. Dynowskiego, w ł ą c z y ł a się, poczynając od 1971 г., do pro­ wadzonych przez pracowników komórki socjologicznej M A N badań nad młodym pokoleniem pasterzy. W znacznej mierze będą one stanowiły kontynuację dotych­ czasowych studiów ekspedycji nad całością przeobrażeń tradycyjnego pasterstwa w strefie stepu Azji Ś r o d k o w e j . Przypomnieć tu należy, że badania polskie pro­ wadzone od 1963 r. objęły już liczne zagadnienia składające się na problematykę adaptacji kultury koczowniczej w warunkach nowoczesnego p a ń s t w a o ustroju socjalistycznym . Nowe badania leżą w i ę c na linii prowadzonej dotychczas analizy problemów denomądyzacji i rozwoju elementu osiadłego w gospodarce pasterskiej. Od poprzedniej fazy będzie je natomiast różniła większa m o ż l i w o ś ć doraźnego za­ stosowania ich rezultatów w praktyce społecznej. Przedmiotem badań terenowych jest tu nie tylko omówiony powyżej problem ilościowego deficytu siły roboczej, m o ż l i w y przecież do złagodzenia nawet na drodze decyzji administracyjnych. Pre­ cyzyjnych ustaleń naukowych ad usum przyszłej praktyki społecznej wymaga na­ tomiast jakościowa strona problemu, do analizowania której etnografia jest bar­ dziej predestynowana, a mianowicie kwestia społecznej' wartości młodych pasterzy. W pierwszej kolejności określić trzeba ich przydatność mierząc ją kryterium kwa­ lifikacji zawodowych: posiadanej wiedzy i doświadczenia produkcyjnego. Na zasób wiadomości pasterskich młodego pokolenia składają się dziś treści pochodzące 5 4 Rezultaty pierwszego roku akcji są w ajmaku bułgańskim znaczne; przyspo­ rzyła ona brygadom 250 dziewcząt i chłopców w wieku 15-16 lat, a w i ę c dziesię­ ciokrotnie w i ę c e j aniżeli średnio rocznie w latach poprzednich. Rekrutacja odby­ w a ł a się w szkołach, o losach absolwenta decydowała komisja; akcję zakończył kurs pasterski i centralna uroczystość w stolicy ajmaku. Przez najbliższe 2 lata młodzież obowiązana jest pracować w gospodarstwie; przyłączono ją p r z e w a ż n i e do rodziców lub rodzin, tam zaś, gdzie było to niemożliwe, tworzono jurty z a s t ę p ­ cze pod opieką i nadzorem instruktora (doświadczonej dojarki, pasterza). Owocem ich są — oprócz materiałów zgromadzonych w archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N — następujące publikacje uczestników ekspedycji: W. D yn o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; Studia mongolskie, Wrocław 1969; Poland at the 8-th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław 1968; D. M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z. S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich, „Etnografia Polska", t. 12: 1968. 5 �280 KRONIKA z dwóch źródeł: pierwszym jest tradycyjna wiedza aratów o zwierzętach i rośli­ nach, drugim — nowoczesne nauki agro- i zootechniczne. P o n i e w a ż przydatność w s k a z ó w e k tradycyjnej sztuki pasterskiej została już zaakceptowana przez naukę — w ł a d z e dążą do integrowania obu tych rodzajów wiedzy. Charakterystyczne jest organizowanie przekazu doświadczenia starych pasterzy w nowoczesnej formie — kursów, prelekcji, broszur; najwybitniejsi są też kreowani na bohaterów w s p ó ł ­ czesności. Dla zwiększenia skuteczności polityki społecznej działania te powinny posiadać s w ą n a u k o w ą podbudowę, nie ulega zaś wątpliwości, że etnografia jest w stanie dostarczyć żądane ustalenia — mieszczą się one bowiem w zakresie jej problematyki badawczej. Są to przede wszystkim wnioski z analizy procesu trans­ misji kultury. Kardynalnym — zarówno dla naukowca, jak i dla praktyka — usta­ leniem wydaje się b y ć wyznaczenie reguł rządzących międzygeneracyjnym prze­ kazem umiejętności pasterskich na tle całościowego procesu transmisji treści kul­ turalnych. Nieodzowne jest przebadanie zależności między dwoma procesami prze­ kazu: doświadczenia w y t w ó r c z e g o z jednej, a praktyki pozaprodukcyjnej z dru­ giej strony. Być m o ż e okaże się, że na styku tych procesów w y s t ę p u j ą szkodliwe zakłócenia i np. doświadczenie produkcyjne starszego pokolenia jest w oczach młodzieży zdyskwalifikowane z tej tylko racji, że należy ono do zespołu treści kul­ tury tradycyjnej •— norm i zwyczajów przeżytych i ginących. Oparte na naukowych ustaleniach w tym względzie przedsięwzięcia natury socjalnej będą sprzyjać za­ chowaniu historycznej ciągłości doświadczenia produkcyjnego mimo równoczesnego zanikania innych składników kultury, topnienia ich w procesie modernizacji. Społeczna przydatność pasterza jest określana nie tylko przez jego kwalifika­ cje. Determinują ją — i to już w pierwszej instancji — aspiracje zawodowe, któ­ re — o ile sięgają poza aktualnie wykonywane zajęcie — wyznaczają nasilenie ten­ dencji migracyjnych, natomiast w obrębie tego zawodu — dążenie do awansu, pod­ noszenia produkcji itp. Czynnikiem określającym aktywność produkcyjną pasterza są także jego aspiracje kulturalne i stopień ich zaspokojenia, posiadany inwentarz kulturowy. Dane te pozwolą na wskazanie, w jaki sposób można stymulować wzrost umie­ jętności zawodowych, jakie warunki tworzyć, by były one dyskontowane w pro­ dukcji w sposób najekonomiczniejszy. Rozwiązanie powyższych problemów — oczy­ wiście uprzednio skonceptualizowanych i ujętych w pytania kwestionariuszowe, dyspozycje do w y w i a d ó w i obserwacji — wzbogacą nasz obraz mongolskiej w s p ó ł ­ czesności. P e r s p e k t y w ą dla badań jest uwzględnienie ich w y n i k ó w w sporządzaniu planu gospodarczego Mongolii na rok przyszły. Można chyba mieć nadzieję, że oznacza to zapoczątkowanie czynnego udziału etnografii w kształtowaniu tych procesów, których była ona dotychczas rejestrującym obserwatorem. Jerzy Sławomir Wasilewski V I MIĘDZYNARODOWY P R Z E G L Ą D F O L K L O R U W JUGOSŁAWII W dniach od 23-30 V I I 1971 r. w Zagrzebiu odbył się przegląd folkloru, w k t ó ­ rym wzięło udział 60 autentycznych zespołów z Jugosławii oraz 12 zespołów zagra­ nicznych z następujących krajów. Bułgarii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Pols'ki, Por­ tugalii, Rumunii, Szwecji, Węgier, Włoch, Z S R R oraz Kanady. Równocześnie odbyły się projekcje około 60 filmów etnograficznych, wśród któ­ rych znaczną przewagę stanowiły zdecydowanie najlepsze filmy jugosłowiańskie. �KKONIKA 281 Wśród filmów zagranicznych w y ś w i e t l o n o 2 filmy austriackie (święto k w i a t ó w i pie­ czenie sękacza), 2 filmy rumuńskie (wypędzanie stada w góry na pastwiska i zwy­ czaje zapustne), 2 filmy produkcji N R F (wyrób gontów oraz zwyczaje zaduszne w Rumunii •— ten drugi przy współpracy Rumunów), 2 filmy w ę g i e r s k i e (dzień powszedni na wsi węgierskiej i zwyczaj weselny) i 2 filmy francuskie (życie M u ­ rzynów w Afryce i wytapianie żelaza w Afryce). Większość pozostałych filmów jugosłowiańskich ilustrowała zwyczaje doroczne i rodzinne, a niektóre z nich rzemiosła i zajęcia codzienne ludności. Dnia 26 V I I rano odbyło się półtoragodzinne spotkanie jugosłowiańskiej rady naukowej z przedstawicielami zespołów folklorystycznych, zaś 27-28 V I I dwudnio­ we międzynarodowe sympozjum na temat: współczesny autentyczny folklor i rola f a c h o w c ó w w terenie. Sesję uzupełniły rozprawy dotyczące zagadnienia: co to jest film etnograficzny i jaki ma być film etnograficzny. Pierwszego dnia przewodniczył obradom prof, dr Milován Gavazzi rozpoczyna­ jąc je s ł o w e m w p r o w a d z a j ą c y m . Następnie do południa wygłoszone zostały nastę­ pujące referaty: Autentyczny folklor dziś i rola fachowców w terenie — dr Cvjetko Rithman, Problem autentyczności .zjawisk etnograficznych — mgr Marija Iśgum, Dobra i zła interwencja fachowców w terenie — prof. Milica Ilijim, Opiekunowie lokalnych tradycji tanecznych w wiejskich osiedlach Serbii — dr Olivera Mladenović. (Wszyscy wymienieni referenci z Jugosławii). Dalsze referaty: Zespoły folklory­ styczne w województwie bydgoskim i rola folklorystów w terenie — mgr Kalina Skłodowska-Antonowicz (Polska), oraz Folklor w dobie industrializacji — doc. dr Káróly Gaál (Austria). Popołudniowe obrady w y p e ł n i ł y rozprawy poświęcone filmom etnograficz­ nym, a w i ę c : Co nazywamy filmem etnograficznym? — dr Anna Raf fay (Węgry), Co to jest film etnograficzny'} — Vance Lakatas {Węgry), Dokumentacja filmowa w etnografii — prof. Andrija Stojanovic — i Jugosłowiański dokumentarny film o tematyce etnograficznej — prof. Duśan Darljaća (Jugosłowia). W przerwie m i ę ­ dzy przedpołudniowymi referatami odbyła się krótka dyskusja. Drugiego dnia przewodniczył obradom prof, dr Bratanic. Wygłoszono refe­ raty: Tradycyjna kultura materialna jej znaczenie i sens w życiu współczesnym — dr Jelka Radauś-Ribarić, Metody pracy i przystąpienie do gromadzenia ludowych materiałów muzycznych — prof. Slávko Zlatić, Gdzie się do dziś zachowuje fol­ klor w regionie Użickim — prof. Rade V . Poznanovic (wszyscy z Jugosławii). Po południu referat: Wędrowne elementy w środowisku miejskim — A. Zakarija (Jugosławia), oraz długa dyskusja. Jak wynika z t y t u ł ó w poszczególnych referatów, niemal wszystkie w zasadzie poruszały głównie problem przemian zachodzących w kulturze ludowej i zanika­ nie autentycznego folkloru oraz potrzeby w ł a ś c i w e j interwencji f a c h o w c ó w w te­ renie celem zachowania jego rzeczywistej formy w programach demonstrowa­ nych przez zespoły. Problem ten jest szczególnie palący w krajach, gdzie proces urbanizacji wsi postępuje bardzo szybko, jednak istnieje już i w Jugosławii, toteż zapobiegliwość etnografów jugosłowiańskich w dziedzinie ochrony rodzimego fol­ kloru jest jak najbardziej słuszna. Drugim czołowym problemem sympozjum były rozważania na temat pilnej potrzeby sporządzania dobrych etnograficznych filmów, które przede wszystkim winny stanowić materiał naukowy, a dopiero kopia może b y ć odpowiednio skró­ cona i zmontowana do celów oświatowych. Przegląd naukowych f i l m ó w dokumentarnych i porównanie ich z filmami te­ lewizyjnymi o tematyce etnograficznej wyraźnie uwydatnił różnice merytoryczne �282 KRONIKA i w zasadzie stanowił odpowiedź na pytanie — jaki ma być film etnograficzny i co to jest film etnograficzny. Należy podkreślić, iż J u g o s ł a w i a już w tej chwili posiada 333 filmy etnogra­ ficzne, które — nie tylko pod wzglądem ilości, ale niektóre z nich również pod w z g l ę d e m wartości naukowej — niewątpliwie zajmują pierwsze miejsce w E u r o ­ pie. Wymienione p o w y ż e j imprezy objęte były g ł ó w n y m programem i w zasadzie nie kolidowały ze sobą. Stwierdzić jednak należy, że program b y ł w y j ą t k o w o przeładowany, jeżeli do tego dodamy jeszcze nocne w y s t ę p y kapel ludowych, w y ­ świetlanie przeźroczy oraz takie imprezy, jak pokaz ludowych gier, w y s t ę p y grup dziecięcych w różnych punktach miasta czy degustację ludowych potraw — koli­ dujące już z programem g ł ó w n y m , a z pewnością wielce interesujące. Występy zespołów zagranicznych budziły zastrzeżenia co do ich autentyzmu. Na razie jednak ograniczę się do uwag o naszym zespole ze Stalowej Woli, który na tle innych (poza bułgarskim) w y p a d ł zupełnie nieźle i został nie tylko entu­ zjastycznie przyjęty przez publiczność, ale spotkał się również z przychylną, acz­ kolwiek nie bezkrytyczną, oceną fachowców. Natomiast zupełnym zaskoczeniem było wystąpienie delegacji zespołu ze Stalowej Woli na uroczystym bankiecie w strojach... krakowskich. Fakt ten zwrócił u w a g ę również prof. dr. Bratanica i był przedmiotem dyskusji na sympozjum. Na zakończenie dodać należy, że organizatorzy stworzyli bardzo miłą atmosfe­ rę w czasie całej imprezy, a przewodniczący miasta Zagrzebia wręczył gościom upominki w postaci cennej książki i nagrań zespołów chorwackich. Kolejny V I I Międzynarodowy Przegląd Folkloru odbędzie się w Zagrzebiu 23-31 V I I 1972 r. Kalina Skłodowska-Antonowicz WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y WSI WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (III seminarium organizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI 1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem) Seminarium to poświęcone było problematyce związanej z przemianami za­ chodzącymi na wsi w a r m i ń s k i e j i mazurskiej. Dyscypliną wiodącą była etnografia. Seminarium miało na celu ukazanie specyfiki regionu Warmii i Mazur, a także zilustrowanie przemian kulturowo-społecznych uzyskanym w czasie badań tere­ nowych materiałem empirycznym. Motyw ten przewijał się w referatach socjolo­ gicznych, ekonomicznych i demograficznych, które stanowiły tło dla danych przed­ stawionych w referatach etnograficznych. Jedynie naświetlenie problemów przez różne dyscypliny pozwoli na dokładniejsze zapoznanie się ze specyfiką procesów zachodzących na Warmii i Mazurach. Ważność kompleksowych badań podkreślił w swoim wprowadzeniu nauko­ wym prof, dr J . Burszta. Zwrócił on uwagę, że metody badawcze etnografii po­ winny być skorelowane z zadaniami stawianymi przez społeczno-kulturową rze­ czywistość. Nawiązując do słów prof. J . Burszty o roli społecznej etnografii dr A. Szyfer stwierdziła, że badaniom na Warmii i Mazurach przyświecały dwa cele: n a u k o ­ w y — wyodrębnienie mechanizmu i determinant przemian społeczno-kulturo­ wych, oraz p r a k t y c z n y — wyodrębnienie czynników powodujących zmiany. �KRONIKA 283 Wyniki badań mogą stanowić cenne wskazówki dla dalszej polityki ludnościo­ wej na tych terenach. Badania etnograficzne na terenie Warmii i Mazur miały charakter stacjonar­ ny. Prowadzone były przez zespół studentów i absolwentów Uniwersytetu War­ szawskiego i Uniwersytetu Poznańskiego. W poszczególnych wsiach przebywano 10-14 dni. W wyniku badań uzyskano materiał rozpisany na kartach materiało­ wych w e d ł u g p u n k t ó w kwestionariusza A. Szyfer na temat integracji na Warmii i Mazurach. W czasie badań prowadzona była książka obserwacji. Uzupełnieniem zdobytych danych były nagrania magnetofonowe, fotografie, plany wsi, materiały toponomastyczne, filmy. Respondenci z każdej z badanych wsi stanowili 10°/o mie­ szkańców wsi. Chcąc lepiej zrozumieć procesy zachodzące na terenach Warmii i Mazur na­ leży sięgnąć do w y d a r z e ń po zakończeniu I I wojny ś w i a t o w e j . Wtedy to na te te­ reny zaczęły napływać różne grupy ludności. Wśród nich m o ż e m y wyróżnić grupy osadnicze i repatrianckie. Osadnictwo miało początkowo charakter spontanicz­ ny — osadnicy pochodzili z w o j e w ó d z t w a warszawskiego (Mazowsze, Mławskie, Ciechanowskie, Kurpie) oraz z w o j e w ó d z t w Polski centralnej. W ramach osadni­ ctwa zorganizowanego napłynęła ludność z w o j e w ó d z t w południowo-wschodnich (lubelskie, rzeszowskie). Ludność repatriancka z Z S R R (wileńskie, wołyńskie) przy­ była na te tereny w dwu falach (1945 r. oraz 1956/57 г.). Ludność autochtoniczna na Mazurach stanowi 20% ludności zamieszkałej na tych terenach, zaś na War­ mii — 50%. Przybyłe grupy różniły się bagażem kulturowym, strukturą wieku itd. C z y n ­ niki te m i a ł y duże znaczenie w powstawaniu nowej społeczności. Kultura autochto­ nów odznaczała się wysokim poziomem kultury technicznej, a z drugiej strony d u ż y m stopniem utrzymywania i kultywowania obrzędów i wierzeń. Wiązało to się z chęcią zachowania odrębności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ; po I I wojnie ś w i a t o w e j p o w o d o w a ł o p e w n ą izolację tej grupy, a jednocześnie większą zacho­ w a w c z o ś ć form tradycyjnych. W związku z tą mozaiką ludnościową i kulturową w czasie badań u w z g l ę d n i o ­ no 4 typy wsi. Przy ich wyróżnianiu brano pod uwagę procent ludności autochto­ nicznej w stosunku do ludności osadniczej. W badaniach na tych terenach stawia­ no sobie za zadanie poznanie procesów zachodzących w wyniku zetknięcia się róż­ nych grup ludnościowych, a także czynnikami, które miały i mają w p ł y w na zmia­ ny w poszczególnych działach kultury. Przy rozpatrywaniu przemian na wsi Warmii i Mazur brano pod u w a g ę czynniki określone przez dr A. Szyfer jako zewnętrzne (warunki fizjograficzno-geograficzne, struktura społeczno-zawodowa, instytucje formalne istniejące na wsi, w p ł y w miasta) oraz czynniki w e w n ę t r z n e (struktura ludnościowa w e d ł u g grup pochodzeniowych, m a ł ż e ń s t w a mieszane). Dr A. Szyfer stwierdza, że „całość strukturalno-funkcjonalna, jaką stanowi kultura tradycyjna poszczególnych grup, jest zmienna. Poszczególne elementy tej struktury zmieniają lub tracą s w ą wartość i funkcję, zmienia się też ich relacja w stosunku do innych elementów, wreszcie pewne elementy zastępowane są bądź innymi elementami ze wzoru kulturowego innej grupy, bądź formami kultury m a ­ sowej". Autorka referatu wyodrębniła cztery kategorie zmian w kulturze Warmii i Mazur w zależności od typu i kierunku zmian, który obrały dane wzory w w y ­ niku zderzenia się kultur regionalnych. Omawiając poszczególne trendy zmian autorka bierze pod u w a g ę czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e , zmiany ilościowe i jakościowe w poszczególnych wzorach zachowań, zmiany w formie poszczegól­ nych wzorów, zmiany funkcji i miejsca w całości struktury, a także tendencje za- �284 KRONIKA niku. W wyniku zestawienia tych e l e m e n t ó w powstały cztery typy zmian w y r a ­ żone wzorami szczegółowymi przedstawiającymi wzajemne oddziaływanie na sie­ bie różnych c z y n n i k ó w w procesie tworzenia się nowych form. Dwa pierwsze wzory wyrażają, tendencje zanikowe lub zanik pewnych form. Następne wzory przedstawiają powstanie w s p ó l n e j formy zrodzonej z e l e m e n t ó w różnych w z o r ó w kultur regionalnych oraz m o ż l i w o ś ć wyboru •jednego wzoru za­ akceptowanego przez społeczność w i o s k o w ą . Przeważnie przejawia się to w przy­ jęciu wzoru autochtonicznego (tradycyjnego), zwłaszcza w zakresie kultury tech­ nicznej. Wzory przedstawione przez dr A. Szyfer odnoszą się do stanu kultury trady­ cyjnej w chwili obecnej. Autorka w i ę k s z y nacisk kładzie na elementy kultury ma­ terialnej, duchowej i u m y s ł o w e j nie biorąc pod u w a g ę kultury społecznej (oprócz obrzędów rodzinnych i dorocznych). Ilustracją referatu wprowadzającego dr A. Szyfer b y ł y szczegółowe komuni­ katy przedstawiające poszczególne schematy tworzenia się w z o r ó w społeczno-kul­ turowych na wsi Warmii i Mazur przedstawione przez uczestników badań: mgr Bożenę Bebę, mgr Halinę Murawską, mgr. Witolda K e m p k ę i mgr. Krzysztofa Brauna. Przykłady pochodziły z różnych dziedzin kultury. Obserwowano zanik stroju, żarn, stęp. Zastępowanie form tradycyjnych nowymi nastąpiło w wyposażeniu wnętrz. Zmiany nastąpiły w podziale pracy w rodzinie, stwierdzono tendencje za­ nikowe obrzędów rodzinnych. Przyjęcie wzoru grupy autochtonicznej zaakcento­ wało się w rolnictwie i przetwórstwie domowym. W zakresie p o ż y w i e n i a stwier­ dzono wzajemne zapożyczenia różnych potraw. W komunikatach podkreślano rolę małżeństw mieszanych, jaką odgrywają one w procesie przemian. W celu porównania t y p ó w przemian zachodzących na wsi polskiej wygłoszone były komunikaty oparte na materiale pochodzącym z badań prowadzonych we wsiach bieszczadzkich (dr M . Biernacka), kaszubskich (doc. dr J . Kucharska) i pod­ halańskich (dr M. Misińska). W czasie dyskusji prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa przedstawiła kierunki zmian zachodzące na wsi podkrakowskiej i bieszczadzkiej. Doc. dr E . Pietraszek omówił tendencję współczesnych przemian kulturowych we wsiach chłopo-robotniczych w o j e w ó d z t w a krakowskiego i katowickiego. Małgorzata Orlewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1bede6030e105a503afb162e4093d3.pdf 9930ad5d4375e9bd3b5747a09cfb7e92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:719 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.285-298 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E .Etnografia Polski", t. X V I z. 2 CHOZJAJSTWO I MATEŘI A L N A J A KULTURA NARODÓW KAWKAZA W X I X - X X WW. (Matieriały к „Kawkazskomu istoriko-etnograficzeskomu atłasu"), Wyp. I , red. W. K . Gardanów, Akadiemija Nauk SSSR, Institut Etnografii im. N. N. Mikucho-Makłaja, „Nauka", Moskwa 1971, ss. 255, ryc. 145. Kolejnym p o w a ż n y m przedsięwzięciem radzieckiej kartografii etnograficznej po atlasie Russkije, którego tom I wydano w roku 1967, są prowadzone obecnie prace nad atlasem historyczno-etnograficznym Kaukazu. Bierze w nich udział du­ ży zespół p r a c o w n i k ó w naukowych z Moskwy, Leningradu oraz republik i okrę­ gów kaukaskich. Najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad trzema dzia­ łami tematycznymi: gospodarką (rolnictwo i hodowla), osadnictwem i budowni­ ctwem oraz odzieżą. Rezultaty badań nad poszczególnymi działami opublikowane zostaną w osobnych tomach atlasu. P o d s t a w ę atlasu s t a n o w i ć będą mapy, na które naniesione zostaną elementy kultury materialnej ludów Kaukazu z u w z g l ę d n i e ­ niem obszaru ich w y s t ę p o w a n i a w różnych okresach historycznych: w połowie X I X w., końcu X I X w. i współcześnie. Brak w dostępnych źródłach materiału charakteryzującego kulturę materialną Kaukazu przed połową X I X w. ogranicza wprawdzie w sposób zasadniczy m o ż l i ­ wości szczegółowego mapowania wcześniejszych okresów, nie wyklucza jednak prób stworzenia pojedynczych map i opisów. Ponieważ realizacja podstawowego zadania atlasu, tj. mapowania w y t w o r ó w kultury materialnej, „byłoby n i e m o ż l i w e bez wcześniejszego zebrania masowych materiałów etnograficznych, bez szczegółowych opisów i badań mapowanych ele­ mentów... sekcja ludów Kaukazu Instytutu Etnografii A N Z S R R przedsięwzięła wydanie serii prac zbiorowych związanych tematycznie z atlasem" К Omawiany tutaj tom jest właśnie pierwszym z serii. Zawiera on artykuły związane z pod­ stawowymi działami tematycznymi atlasu — gospodarką, budownictwem i odzie­ żą. Oprócz tego dwa artykuły poświęcone zostały zagadnieniom związanym z w y ­ korzystywaniem w pracy nad atlasem źródeł archiwalnych i ikonograficznych. Pod w z g l ę d e m terytorialnym opublikowane w tomie wyniki badań obejmują P ó ł ­ nocny Kaukaz, Azerbejdżan, A r m e n i ę i Gruzję. P o d s t a w ę źródłową zawartych w tomie artykułów stanowią materiały terenowe, kolekcje m u z e ó w w Leningra­ dzie, Moskwie i republikach zakaukaskich (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan) oraz materiały archiwalne i wcześniejsze opracowania naukowe. W przygotowaniu to­ mu brali udział pracownicy naukowi Instytutu Etnografii A N Z S R R , akademii r e ­ publik zakaukaskich oraz m u z e ó w centralnych (Leningrad, Moskwa) i republikań­ skich. Kaukaz od dawna zwracał na siebie uwagę jako teren szczególny pod w z g l ę ­ dem etnograficznym. Mozaikowemu wręcz zróżnicowaniu etnicznemu tego obszaru 1 Przedmowa, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 3. �286 RECENZJE (szczególnie zaś Północnego Kaukazu) towarzyszyło często znaczne podobieństwo niektórych e l e m e n t ó w kultury materialnej. Tak np. kilka podstawowych t y p ó w b u d y n k ó w mieszkalnych w y s t ę p o w a ł o na całym Kaukazie. Jednemu z nich, do­ mowi ze s c h o d k o w a t o - w i e ń c o w y m dachem („stupienezato-wieneieobraznoje pieriekrytie"), p o ś w i ę c o n y jest obszerny artykuł T. Czikowaniego . Ten typ budyn­ ku powszechny był niegdyś w centralnej części Zakaukazia między Kurą i A r a k sem. Mimo w y s t ę p o w a n i a lokalnych odmian i wariantów zasady konstrukcji bu­ dynku, zwanego w Gruzji darbazi, w Armenii glchatun, a w Azerbejdżanie karadam, były na całym obszarze jednakowe. Innym typem budynku, tak charaktery­ stycznym dla krajobrazu głównego pasma Kaukazu, były dwu-, trzypiętrowe domy-twierdze i baszty mieszkalne w y s t ę p u j ą c e w Swanetti, Osetii, Inguszetii, D a ­ gestanie i wielu innych regionach. Takie same podobieństwa w y s t ę p o w a ł y r ó w ­ nież w dziedzinie narzędzi rolniczych. Tak np. w równinnych rejonach Zakauka­ zia do orki używano powszechnie ciężkiego pługa koleśnego (gruz. gutneuli), w g ó ­ rach zaś lekkiego drewnianego radła z łopatkowatą radlicą. Powszechnym na ca­ ł y m Kaukazie środkiem transportu na terenach nizinnych i podgórskich była dwu­ kołowa arba, a w górach różnej konstrukcji w ł ó k i oraz zwierzęta juczne. Podobne na całym Kaukazie były również niektóre elementy odzieży kobiecej i m ę s k i e j . Równocześnie jednak z tymi podobieństwami — stwierdza autor artykułu o prze­ mianach kultury materialnej ludów Kaukazu w latach w ł a d z y radzieckiej, W. K o byczew — „różnorodność w a r u n k ó w naturalnych i klimatycznych, skomplikowa­ na struktura etniczna i niejednakowy poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego ludów Kaukazu w przeszłości p o w o d o w a ł y znaczne zróżnicowanie ich kultury m a ­ terialnej" . Na przykład w samej tylko Gruzji naliczono przed rewolucją ponad 30 odmian lekkich i ciężkich narzędzi do orki. Znacznie różniły się m i ę d z y sobą również narzędzia do sprzętu zbóż, młocki, sposoby nawadniania pól, budowa m ł y ­ nów wodnych itp. Różne były także formy budynków mieszkalnych, nawet w gra­ nicach poszczególnych terytoriów narodowych. Tak np. w Gruzji oprócz opisywa­ nego przez T. Czikowaniego domu typu darbazi istniały jeszcze dwa zasadnicze typy domów, z których każdy miał swoje odmiany i warianty, w Azerbejdżanie zaś wyróżnia się aż siedem typów b u d y n k ó w mieszkalnych, odmiennych nie tylko pod w z g l ę d e m rozplanowania i konstrukcji, lecz również i materiałów, z których były budowane. Jeszcze bardziej zróżnicowana jest kultura materialna Północnego Kaukazu. W dalszym komplikowaniu się i tak już złożonego obrazu kultury materialnej Kaukazu znaczną rolę odegrały przemieszczenia poszczególnych ludów w X I X wie­ ku i 1 połowie bieżącego stulecia. Dotyczy to szczególnie Północnego Kaukazu. W X I X wieku na terenie tym ostrzej niż w jakiejkolwiek innej części Imperium Rosyjskiego w y s t ę p o w a ł wśród chłopstwa problem braku ziemi. B y ł to również jeden z najbardziej „niespokojnych" rejonów Cesarstwa. W dążeniu do zapobie­ żenia ciągłym buntom i powstaniom oraz częściowego choćby rozwiązania proble­ mu agrarnego administracja carska popierała, a niekiedy przeprowadzała przy­ musowo przesiedlenia kaukaskich górali na tereny nizinne. Posunięcia te miały jednak charakter połowiczny i ze w z g l ę d u na wysokie czynsze, jakie w w i ę k ­ szości przypadków górale musieli płacić za użytkowaną ziemię Kozakom i wiel­ kim właścicielom ziemskim, problemu nie rozwiązały. Znacznie większe rozmiary 2 3 4 2 Т. А. С z i к o w a n i, Klassifikacija i gieniezis zakawkazskogo żiliszcza so stupienczato-wiencieobraznym pieriekrytiem, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kul­ tura..., s. 33-72. W. Р. К o b у с z e w, Izmienienije matierialnoj kultury narodów Kawkaza za gody Sovietskoj wlasti, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 5-32. К o bу с z e w, op. cit., s. 7. 3 4 �287 RECENZJE przybrało schodzenie z gór na tereny nizinne po Rewolucji Październikowej. R o ­ dziny, które w y r a z i ł y chęć opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania, otrzymywały bezpłatnie znaczne jak na miejscowe warunki nadziały ziemi, pomoc w postaci narzędzi rolniczych, sprzętów, materiałów budowlanych. Nadziały ziemi i przesiedlenia z gór na sąsiednie stepy s p o w o d o w a ł y rozszerzenie terytoriów etnicznych szeregu ludów kaukaskich (tak np. w latach 20-tych terytorium Osetii wzrosło dwukrotnie, a Karaczaju — trzykrotnie). Przenoszenie się górali na tereny nizinne p o w o d o w a ł o również już od X I X wieku znaczne zmiany w ich kulturze materialnej, co wiązało się zarówno z koniecznością przystosowania się do no­ wych w a r u n k ó w naturalnych (narzędzia rolnicze, budownictwo), wzorowaniem s i ę na mieszkaniach sąsiednich terenów nizinnych, czy też wzrostem stopy ż y c i o w e j . Dalsze zmiany w kulturze materialnej — pisze Kobyczew — dotyczące zresztą całego Kaukazu, wiążą się z kolektywizacją wsi, uprzemysłowieniem i urbani­ zacją. Artykuł W. P. Kobyczewa, mający charakter wprowadzenia do bardziej szcze­ gółowych rozważań nad kulturą materialną Kaukazu, uzasadnia jednocześnie pod­ jęcie badań atlasowych na tym terenie. Prace nad atlasem natrafiają jednak, jak już wcześniej wspomniano, na pewne luki materiałowe, szczególnie jeśli idzie 0 okres przed połową X I X wieku. Lukę tę, jak się wydaje, mogą w pewnej mierze zapełnić mało dotychczas wykorzystywane przez etnografów zajmujących się Kaukazem materiały, na które zwracają u w a g ę autorki dwu artykułów o charak­ terze źródłoznawczym — E . Studienieckaja i N. W o ł k o w a . E . Studienieckaja zaj­ muje się przydatnością materiałów archiwalnych dla badań nad kulturą material­ ną ludów Północnego Kaukazu. Szczególną uwagę zwraca autorka na inwentarze mienia ruchomego i nieruchomego przedstawicieli różnych warstw społecznych, sprawozdania i raporty administracji lokalnej, akta sądowe. Omawiane źródła od­ noszą się do okresu od X V I do początków X X wieku. Rolę materiałów ikonogra­ ficznych omawia N. G. Wołkowa. Jak podkreśla autorka, aż do wieku X V I I są one stosunkowo nieliczne (na P ó ł n o c n y m Kaukazie są to przede wszystkim freski, na Zakaukaziu zaś miniatury). Cennym źródłem dla badacza kultury materialne] Kaukazu są rysunki X V I I - i XVIII-wiecznych podróżników zachodnioeuropejskich 1 rosyjskich, a także Polaka — J . Potockiego . Ilość materiałów ikonograficznych zwiększa się znacznie w X I X wieku, po przyłączeniu Kaukazu do Rosji. S ą to rysunki i szkice mniej lub bardziej znanych malarzy rosyjskich, oficerów stacjo­ nujących na Kaukazie, podróżników i uczonych. Ukazują się też w ó w c z a s pierw­ sze ilustrowane wydawnictwa etnograficzne. Od lat 70-tych X I X w. coraz większą rolę w materiale ikonograficznym odgrywa fotografia. W podsumowaniu W o ł k o ­ wa zwraca jednak uwagę, iż omawiany przez nią rodzaj źródeł, choć n i e w ą t p l i w i e bardzo cenny, odznacza się pewną jednostronnością — najczęściej ukazuje odzież, obuwie, ozdoby, znacznie rzadziej w y g l ą d wsi, b u d y n k ó w , środków transportu, narzędzi itp. Najważniejszy dział tematyczny atlasu — gospodarkę, reprezentuje w omawia­ nym tomie jedynie artykuł J . Mkrtumjana poświęcony formom hodowli u ludów Zakaukazia . 5 6 1 5 E . N. S t u d i e n i e c k a j a , Archiwnyje dokumienty как istocznik izmienienija matierialnoj kultury narodów Siewiernogo Kawkaza, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 73-96; N. G. W o ł k o w a , Izobrazitielnyje matierialy как istocznik izuczienija matierialnoj kultury narodów Kawkaza, tamże, s. 97-115. Por. J . F a b i a ń s к i, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX wieku w świetle relacji Jana Potockiego, „Etnografia Polska", t. 15:1971 z. 1, s. 249-283. J . I . M k r t u m j a n , K'izuczieniju form skotowodstwa u narodów Zakawkazja, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 116-135. 6 7 �288 RECENZJE Autorzy pozostałych artykułów. E . Torczinskaja, A. Trofimowa, N. Awakjan, G. Siergiejewa, C. Bezaraszwili, w oparciu o kolekcje muzealne i badania terenowe piszą o odzieży Azerbejdżan, Ormian, A w a r ó w (Dagestan) i Tuszynów (Gruzja) . Na zakończenie należy jeszcze zwrócić u w a g ę na obszerne i staranne na ogół bibliografie wykorzystanych źródeł i opracowań naukowych, umieszczone na k o ń ­ cu każdego artykułu. s Andrzej Woźniak O L G A L I N A R E S D E S A P I R , Cultural Chronology of the Gulf of Chirigui, nama, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8, Washington 1968. Pa­ Uwaga większości amerykanistów zwrócona jest na te obszary Ameryki, na których w przeszłości rozwinęły się wielkie kultury Indian (Meksyk, Peru). W po­ zostałych regionach prowadzi się badania w sposób przypadkowy i niesystema­ tyczny. Różne są tego przyczyny. G ł ó w n ą wydaje się b y ć brak środków finanso­ wych w krajach Ameryki Łacińskiej na badania archeologiczne i etnograficzne. Ośrodki naukowe w tych krajach są na ogół słabo rozwinięte. Wyjątkiem jest tu Meksyk, w którym istnieje Instituto Nacional de Antropologia e Historia dyspo­ nujący dużymi środkami i realizujący zakrojone na szeroką skalę plany badawcze. Jednakże w pozostałej części Ameryki większość badań realizowana jest przez n a u k o w c ó w zagranicznych reprezentujących głównie ośrodki naukowe Stanów Zjednoczonych i Europy. Stąd też wynika nadmierne zagęszczenie prac badaw­ czych w jednych regionach, a z kolei ich zupełny brak w innych. Takim niesłusznie „upośledzonym" krajem jest m. in. Panama. Stanowi ona w a ż n y pomost m i ę d z y obiema Amerykami. Tędy szły kolejne fale migracji lud­ ności do Ameryki Południowej. T u też powinny zachować się ślady przejścia pro­ toplastów dzisiejszych Indian południowoamerykańskich. Z drugiej strony przez Panamę zdaje się przebiegać makroetniczna granica między kulturami Ameryki Południowej i Ś r o d k o w e j . Mimo iż interesowano się Panamą od dość dawna, nie mamy jeszcze jasnego obrazu jej przedkolumbijskich dziejów. Wyróżnia się 4 sąsiadujące ze sobą okręgi kulturowe. Idąc od kontynentu południowoamerykańskiego są to Darién, Coclé, Veraguas i Chiriquí. Przyjmuje się, iż wszystkie one b y ł y w zasadzie ze sobą współczesne i że s ą kulturami historycznymi, zniszczonymi dopiero przez konkwistę hiszpańską. Problem chronologii jest zupełnie niejasny i do niedawna mie­ liśmy zaledwie parę stanowisk, które można było uznać za starsze od w y ż e j w y ­ mienionych kultur. Sytuacja ta spowodowana jest w pewnym stopniu specyfiką dotychczas ba­ danych stanowisk archeologicznych. Większość z nich miała charakter p o c h ó w kowy lub obrzędowy i nie dawała prawie żadnych sposobności wykonania studiów stratygraficznych. 8 E . G. T o r c z i n s k a j a , Mużsrcaja odieżda azerbajdżancew X I X - naczala XX w. po sobrabiju Gosudarstwiennogo muzieja etnografii narodów SSSR, [w:] Chozjajstwo i matierialnaja kultura..., s. 136-154; A. G . T r o f i m o w a , Obzor kolliekcij odieżdy narodów Azerbajdżana Gosudarstwiennogo muzieja Gruzii im. akad. S. N. Dżanaszia, tamże, s. 155-208; N. Ch. A w a k j a n , Narodnaja odieżda armjan Arcacha w XIX- naczale XX w., tamże, s. 209-223; G . A. S i e r g i e j e w a , Ob odieżdie awarskoj gruppy narodów Dagestana, tamże, 224-240; C . J . B e z a r a s z ­ w i l i , Tuszinskij żienskij kostjum — talawari, tamże, s. 241-255. �RECENZJE 289 llosč wobow znajdowana na terenie Panamy jest wprost nieprawdopodobna. Są one z reguły dość dobrze wyposażone w naczynia, wyroby kamienne, a przede wszystkim ozdoby ze złota i drogich kamieni. Kosztowności znajdujące się w gro­ bach szybko znęciły grabieżców (zwanych w Ameryce Łacińskiej huaqueros). Na jak wielką skalę odbywały się te rabunki, świadczy fakt, iż w okresie największej ich eksploatacji, w roku 1860, z jednej tylko prowincji Chiriquí złożono w Banku Anglii ozdoby o wartości 10 000 Ł. Ten run na panamskie cmentarzyska s p o w o d o w a ł nieodwracalne straty dla nauki. Z drugiej strony przyczynił się do powstania wielu muzealnych i prywat­ nych kolekcji w y r o b ó w złotych, kamiennych i ceramiki panamskiej. Olbrzymia obfitość materiału zawartego w tych kolekcjach nie ma niestety żadnego dokład­ niejszego opisu miejsca i sposobu znalezienia. Bazując na analizie typologicznej w y r o b ó w znajdujących s i ę w prywatnych i muzealnych zbiorach starano się dokonać ich klasyfikacji. Analizy Holmesa (1888), McCurdy'ego {1911) i innych, choć przeprowadzone bardzo starannie, dały — jak się później okazało — szereg fałszywych rezultatów, że wspomnimy tu tylko o stworzeniu przez McCurdy'ego nie istniejącej kultury Alligator. Ogólnie rzecz biorąc, aż do lat trzydziestych naszego wieku, nie licząc prac A. Hyatt Verrilla i E . Nordenskiolda, nie prowadzono w Panamie żadnych p o w a ż ­ niejszych wykopalisk. Dopiero ekspedycja Peabody Museum pod kierunkiem S. K . Lothropa z Harvard University, prowadząca w latach 1933-1935 badania w prowincji Coclé, miała dostarczyć pierwszych istotnych danych chronologicz­ nych. Od czasu wykopalisk w Coclé datuje się zwiększone poważne zainteresowa­ nie Panamą. Ś w i e t n i e opracowane sprawozdania Lothropa z badań nad cmenta­ rzyskiem Sitio Conté w Coclé stworzyły podstawy dla całej wiedzy o przeszłości Panamy. Później nastąpiło szereg badań, z których najważniejsze dane zawarte są w publikacjach Willey'a (1951), Stoddarda (1954), McGimsey'a (1956) i Ladda (1957, 1964). W rezultacie dysponujemy w z g l ę d n ą chronologią dla okresu od wczesnoceramicznego (Monagrillo), poprzez fazy przejściowe, aż do dokładnie opracowanej sekwencji Coclé w Sitio Conté. Przedsięwzięto też pewne kroki mające na celu zapobieżenie niesystematycz­ nym wykopaliskom prowadzonym przez dość licznych archeologów-amatorów. W 1958 r. z inspiracji dr. Lothropa powstało Panamskie Towarzystwo Archeolo­ giczne (Archaeological Society of Panama), które wydaje roczny biuletyn „Pana­ ma Archaeologist". Towarzystwo zachęca swych członków (głównie amatorów) do posługiwania się normalnymi metodami archeologicznymi i do prowadzenia sy­ stematycznych notatek. Dało to już pewne rezultaty w postaci dokładnych opisów szeregu nowych stanowisk. Obok wzrastającej wartości prac członków Archaeological Society of Panama ukazały się w a ż n e publikacje Lothropa z prac w Venado Beach, Stirlinga w Barriles oraz McGimsey'a i Linares na wybrzeżu Pacyfiku. Najnowsza praca tej ostatniej, dr Olgi Linares de Sapir Cultural Chronology of the Gulf of Chiriquí, Panama, którą chcemy tu przedstawić, podejmuje będący ciągle w centrum uwagi problem chronologii kultur Panamy. Geograficznie praca ta obejmuje niewielki obszar nadpacyficznego wybrzeża i wysp Zatoki Chiriquí w Panamie. Jednakże rezultaty przeprowadzonych tu dokładnych i systematycz­ nych badań pozwalają na określenie dokładnego następstwa faz kulturowych i sty­ l ó w ceramicznych w rejonie Zatoki Chiriquí i skorelowanie ich z odpowiednimi fazami z innych części Panamy. Badania dr Linares były częścią znacznie większego programu noszącego na19 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �290 RECENZJE z w ę „Interrelationship of New World Cultures" realizowanego przez Institute of Andean Research. W ramach tego programu badano poszczególne regiony obszaru pomiędzy Mezoameryką a Ameryką Południową, starając się stwierdzić istnienie w e w n ę t r z n y c h z w i ą z k ó w pomiędzy poszczególnymi kulturami, zwłaszcza w okresie formatywnym. W Panamie zbadano w dwu etapach cały pas wybrzeża Pacyfiku od Kostaryki do Kolumbii. Praca O. Lanares de Sapir jest opracowaniem w y n i k ó w badań prowadzonych przez nią w pierwszym etapie (luty — maj 1961 r.) w Zatoce Chiriquí. O znaczeniu tej publikacji pośrednio może świadczyć wydrukowanie jej w serii Smithsonian Contributions to Anthropology, w której ukazały się tak fundamen­ talne prace, jak E . Estrada, C. Evans i B. Meggers, Early Formative Period of Coastal Ecuador. The Valdivia and Machalilla Phases (1967), czy M. Сое i К. F l a n nery Early Cultures and Human Ecology in South Coastal Guatemala (1965). W ciągu 4 m i e s i ę c y prac polowych w Zatoce Chiriquí Olga binares de Sapir zarejestrowała 60 stanowisk, z których 12 dokładnie przebadała. Były to wyłącznie śmietniska, co stanowi pewne novum w badaniach panamskich opartych dotych­ czas głównie na stanowiskach grobowych. Na podstawie analizy znalezisk autorka wydzieliła trzy fazy rozwoju kulturowego w tym regionie: najstarszą fazę Burica, średnią San Lorenzo i późną fazę Chiriquí. Dwie pierwsze zostały wyodrębnione, określone i nazwane przez Linares, natomiast faza Chiriquí odpowiada klasycznej kulturze Chiriquí, znanej w tym regionie od dawna. Autorka nie znalazła w Zatoce Chiriquí żadnych starszych stanowisk preceramicznych, choć obecnie wiemy, iż pierwsze ślady pobytu człowieka w rejonie Przesmyku Panamskiego liczą ponad 7000 lat. W rejonie Zatoki Chiriquí Linares określiła wiek najstarszych warstw sta­ nowisk fazy Burica na 500 n.e. Na podstawie porównania stylów ceramicznych oraz dzięki znalezionym kilku fragmentom ceramiki importowanej z Venado Beach można z pewnym prawdopodobieństwem powiedzieć, że faza ta trwała od 300 do 800 n.e. Stanowiska tej fazy znajdują s i ę na Półwyspie Burica i kilku wyspach Zatoki. Ciekawe jest, iż nie znaleziono żadnych pozostałości poza ceramiką. Brak jest narzędzi kamiennych, ozdób, skorup małży, a także kości ssaków lub ryb. Autorka dopatruje się kilku przyczyn tego stanu rzeczy. Po pierwsze ludność tej fazy mogła s p o ż y w a ć m a ł ż e i ryby na brzegu morza, a skorupy i kości wyrzucać do wody. Jednakże nie tłumaczy to w sposób przekonujący braku narzędzi, nawet gdy przyjmiemy, że lud ten nie znał rolnictwa, a brak narzędzi nierolniczych jest dzie­ łem przypadku. Dr Linares de Sapir uważa jednak, że lud fazy Burica nie był s t a ł y m m i e s z k a ń c e m wysp Zatoki, a jedynie sporadycznie je odwiedzał. Skąd oni pochodzili, nie wiadomo. Autorka dopatruje się ich ojczyzny we wschodniej Kosta­ ryce, ale pewne tego stwierdzenie w y m a g a ł o b y kolejnych dokładnych badań. Faza Burica kończy się ok. 800 r.n.e. i co ciekawsze kończą się tu również wszystkie style ceramiczne wyróżnione przez dr Linares (Isla Palenque Maroon Slipped, Tripod Feet l a , Ringstand a i inne). Żaden z nich nie kontynuuje się w fa­ zie San Lorenzo. Najwidoczniej lud Burica opuścił wyspy pod naciskiem ludu następnej fazy, który przyniósł swoje tradycje ceramiczne. Faza San Lorenzo trwała od ok. 800 do ok. 1100 n.e. Daty te określono na pod­ stawie stylów dekoracyjnych i dzięki znalezionym importom dobrze wydatowanego Coclé. Ceramiki znaleziono tu jednakże niewiele, natomiast zarejestrowano w y s t ę p o w a ­ nie kamiennych narzędzi różnego rodzaju (celtów itp.) oraz manos i metates s ł u ż ą ­ cych do rozcierania ziaren głównie kukurydzy. Przedmioty te znaleziono w po- �291 RECENZJE wiązaniu ze stosami skorup małży, kości ryb i ssaków. Linares de Sapir na pod­ stawie analizy tych stanowisk uważa, że rolnictwo zaczęło odgrywać p e w n ą rolę dopiero w czasach późniejszych, natomiast początkowo byt oparty był przede wszystkim na zbieractwie m a ł ż y i w mniejszym stopniu na polowaniu na ssaki, głównie na jelenia (Odocoüeus vírginianus). Ten sam tryb życia co u schyłku San Lorenzo, oparty głównie na rolnictwie połączonym z r y b o ł ó w s t w e m i m y ś l i s t w e m , rejestruje autorka w trzeciej fazie, fazie Chiriquí. Niektóre style ceramiczne w y s t ę p u j ą c e w fazie San Lorenzo (tzn. Strapped Feet Ь, Ringstand d, Double Handle с i inne) tu mają swoją kontynuację i osiągają swe maksimum. Faza ta rozpoczęła się, jak wynika z badań Linares de Sapir, ok. 1100 r.n.e. Wydaje się jednak, że w głębi lądu kultura Chiriquí roz­ kwitła wcześniej, a w rejonie Zatoki mamy do czynienia już ze śladami jej eks­ pansji terytorialnej. Na kilku wyspach Zatoki Linares i Haberland odkryli regularne skupiska k a ­ miennych rzeźbionych kolumn. Autorka uważa w związku z tym, iż przynajmniej niektóre z tych wysp (Las Secas, Villalba) były odwiedzane w fazie Chiriquí w bli­ żej nie określonych celach religijnych. Dr Linares de Sapir nie poprzestała na przedstawieniu dokładnej analizy ze­ branego przez siebie materiału. Przejrzała ona i dała w s t ę p n ą ocenę źródeł histo­ rycznych (od podboju do końca X V I I wieku) m ó w i ą c y c h o Indianach obszaru C h i ­ riquí. Wnikliwa analiza tych źródeł, że wymienimy tu tylko zapiski Gonzáles de Badajoz (1515 г.), Gaspar de Espinoza (1516-1519 г.), Diego Ruiz de Campos (1631 r.) i Fray Antonio de Rocha (1622-1637 г.), pozwoliła na odtworzenie rozmieszczenia plemion indiańskich w okresie tuż po podboju i ich późniejszej historii. Jak wynika z tych wczesnych kronik, Indianie rejonu Chiriquí należeli do k i l ­ ku grup różniących się między sobą językiem, obyczajami, a w kilku przypad­ kach typem fizycznym. Linares uważa, że opisane przez kronikarzy plemiona Z u ries, Doraces, Dolegas, Bugabas i Querébalos są potomkami t w ó r c ó w klasycznej kultury Chiriquí. Migracje ludów na wyspy Zatoki przed i podczas fazy Chiriquí tłumaczy autorka istnieniem, jak wynika z opisów, permanentnego stanu wojny wśród Indian lądowych. Autorka, jak to sama przyznaje, nie stwierdziła, aby istniały jakiekolwiek kon­ takty między ludami Chiriquí a Mezoameryką czy A m e r y k ą Południową. Odnoto­ wała ona natomiast powiązania stylowe i handlowe na zachodzie z rejonem Nicoya i Guetar w Kostaryce, a na wschodzie z Coclé i Darién w Panamie. Wydaje się jednak, że Indianie Panamy, w tym Indianie Chiriquí, mieli dość szerokie kontakty z innymi ludami Ameryki. W jednym z grobów Chiriquí odkryto jadeitowy wisiorek olmecki, a szmaragdy w ozdobach Coclé pochodzą aż z Ekwadoru. Z kolei złote ozdoby wykonane przez Indian Panamy znaleziono na Jukatanie w Meksyku i w Kolumbii. Istnieją też pewne stylistyczne podobieństwa między ceramiką różnych kultur Panamy a ceramiką pochodzącą z basenu Amazonki i z Peru. Chociaż wiele problemów z przeszłości Panamy pozostaje nie wyjaśnionych, wydaje się, że studia dr Olgi Linares de Sapir nad chronologią kulturalną Zatoki Chiriquí, mimo ograniczonego charakteru badań, dają nam pierwszą solidną pod­ s t a w ę do chronologicznej sekwencji kultur przedkolumbijskich zachodniej Panamy. Romana Mańkowska i Andrzej Krzanowski �292 RECEJMZJE KSIĄŻKI NADESŁANE Awierkijewa J . P., Indiejsfcoje kocziewoje obszcziestwo XVIII-XIX ww., Moskwa, wyd. „Nauka" 1970, ss. 174. Praca Awierkijewej jest rodzajem monografii, omówieniem zmian w społe­ czności Indian prerii, będących wynikiem oddziaływania białego człowieka i je­ go kultury. Autorka omawia zagadnienie przechodzenia plemion Płn. Ameryki od myślistwa, zbieractwa i okresowego rolnictwa do koczowniczej hodowli koni i po­ lowań na bizony przy pomocy koni. To przejście do gospodarki związanej z koniem spowodowało głębokie przemiany społeczno-ekonomiczne. Autorka pokazuje, jak w konsekwencji zabierania przez kolonizatorów ziemi Indianom w ciągu X V I I I i X I X w. rozwijały się w amerykańskiej prerii koczownicze społeczności o charak­ terze demokracji wojennych; omówiona zostaje specyfika koczowniczych społecz­ ności Indian i przeżytki tradycji. Praca rozpoczyna się rozdziałem dotyczącym etnogenezy Indian prerii, dalej roli konia w gospodarce i przemian życia Indian. Następnie omówione zostają for­ my gospodarki, zróżnicowanie społeczne — tutaj osobne miejsce zajmuje analiza roli potlaczu. Dużo miejsca autorka poświęca wojennym demokracjom — indiań­ skim wojnom, wojennej organizacji, związkom plemiennym itd. Praca kończy się rozdziałem o wierzeniach, gdzie poszczególne podrozdziały poświęcone są totemiz­ mowi, kultowi duchów, bizona, słońca, konia, szamanizmowi, m ę s k i m związkom religijnym itd. L . M. C a s s i r e r Ernst, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa, Czytel­ nik 1971, ss. 359. Praca ta powstała pod koniec I I wojny ś w i a t o w e j , jest to syntetyczny w y k ł a d tych myśli, które Cassirer zawarł w swym fundamentalnym dziele Die Philoso­ phic der symbolischen Formen, jakie ukazało się w latach 20-tych w Berlinie. I mimo iż wiele lat minęło od ukazania się tych prac filozofa-symbolisty, głębo­ kość myśli, postulaty metodologiczne powodują, że właśnie teraz szereg m y ś l i staje się w y j ą t k o w o aktualnych. Antypozytywistyczna koncepcja nauki i antynaturalistyczna koncepcja kultu­ ry to zasadnicze wyznaczniki filozoficznej m y ś l i Cassirera. K r y t y k a naturalizmu, przeciwstawiająca się analizowaniu człowieka i społeczności na zasadzie analogii do zwierząt, prowadzi do cassirerowskiego uczłowieczenia poprzez tworzenie sym­ boli, do animal symbolicum. „Człowiek nie żyje już w świecie jedynie fizycznym, żyje także w świecie symbolicznym. Częściami składowymi jego świata są: język, mit, sztuka i religia. Są to różnorakie nici, z których utkana jest owa symboliczna sieć, splątana sieć ludzkiego doświadczenia [...] W miarę jak symboliczna działal­ ność człowieka robi postępy, rzeczywistość fizyczna zdaje się cofać. Zamiast zaj­ m o w a ć się rzeczami samymi w sobie człowiek w pewnym sensie ustawicznie sam z sobą rozmawia [...] żyje raczej wśród wyimaginowanych uczuć, wśród l ę k ó w i nadziei, wśród złudzeń i rozczarowań, wśród marzeń i fantazji — i dalej powta­ rza za Epiktetem — «człowieka niepokoją i przerażają nie rzeczy same, ale jego przekonania i wyobrażenia o rzeczach»". Dzieje ludzkości są dla Cassirera dzieja­ mi ludzkiego świata symbolicznego, ale równocześnie przebiegającymi w konkret­ nym środowisku geograficznym, gospodarczym etc. 'I tu dochodzimy do m o m e n t ó w tak bliskich współczesnym poglądom. Cassirer jest rzecznikiem policentrycznej kon- �293 RECENZJE cepcji człowieka, filozofia człowieka winna „dawać w g l ą d w zasadniczą strukturę" ludzkiej działalności, aby „rozumieć je jako organiczną całość", opierając się na materiałach wypracowanych przez socjologię, etnologię, psychologię, historię, „uchwycić ogólne założenia strukturalne", aby pokazać, jak różnorodność w i ą ż e się w funkcjonalną całość. Empiryczne potraktowanie człowieka, opis nie służą zrozumieniu tak, jak i metafizyczne rozważania, należy się oprzeć na analizie dzia­ łalności człowieka zmieniającej rzeczywistość zastaną — oto zasadnicze motto prezentowanego dzieła. L . M. G o d l e w s k i Aleksander Lech, Czar dalekiej Nuku Hiva, Wrocław, Ossolineum 1971, ss. 253. Książka składa się z szeregu różnych w ą t k ó w , najwięcej miejsca poświęcono Nuku Hiva i Markizom, gdzie oprócz ciekawie podanej historii tych wysp można znaleźć garść wiadomości o geologicznej prahistorii, działalności wulkanicznej, prą­ dach morskich, a także rozważania na temat słów wyrażających stany uczuciowe; wiadomości etnograficzne — opisy sprzętów u ż y w a n y c h przez tubylców, infor­ macje o tatuażu, wiadomości antropologiczne, sporo osobistych refleksji, informa­ cje o florze i faunie. Możemy tu znaleźć rozważania nad podobieństwami kultu­ rowymi Celtów i Polinezyjczyków oraz w ą t k a m i mitologicznymi starożytnego Egiptu i Polinezji, podbudowane refleksjami na temat piękna Nefretete. Zakończe­ nie stanowią trzy rozdziały będące jakby odrębnymi całościami — jeden z nich dotyczy informacji o roli mana w wierzeniach wyspiarzy Oceanii, drugi — roz­ ważań nad praojczyzną wyspiarzy polinezyjskich, bogato ilustrowany danymi an­ tropologicznymi, i w końcu rozdział poświęcony współczesnemu życiu Polinezji. L . M. J a h o d a Gustav, Psychologia przesądu, Warszawa, P I W 1971, Biblioteka Myśli Współczesnej, ss. 214. Autor rozpoczyna od rozważań nad zdefiniowaniem pojęcia „przesąd", by przejść dalej do analizy różnorodnych jego form — tych egzystujących w społecznościach prymitywnych, ale także istniejących u ludzi tzw. cywilizowanych, kończy zaś rozważaniami nad w s p ó ł c z e s n y m i przejawami przesądu. Mottem wprowadzającym do książki i zarazem oddającym najlepiej już w s t ę p ­ ne trudności w zdefiniowaniu tego pojęcia i określeniu jego zakresu, ukazującym relatywność tego, co uważano za przesąd, jest cytat z Woltera (Dictionnaire philosophique): „Trudno zakreślić granice przesądu. Francuz podróżujący po Włoszech prawie wszystko, co widzi, uważa za przesąd i bodaj że się nie myli. Arcybiskup Canterbury utrzymuje, że arcybiskup Paryża jest przesądny; prezbiterianie czynią ten sam zarzut arcybiskupowi Canterbury i sami z kolei są nazywani przesądnymi przez k w a k r ó w , którzy są najbardziej przesądni ze wszystkich w oczach pozosta­ łych chrześcijan". Zastanawiając s i ę nad powszechnością przesądnego myślenia, autor przytacza wyniki ankiet przeprowadzonych w kilku krajach zachodniej E u ­ ropy, które w y k a z u j ą niezbicie powszechność jego występowania, co obala przy­ puszczenie, że przesąd jest przeżytkiem dawnych czasów, czymś, co upada wypie­ rane przez racjonalne, logiczne myślenie. Autor stwierdza przy tym: „Przesąd na­ dal jest naszym towarzyszem i nie jest nawet wykluczone, że niektóre jego formy mogą zwiększać swój zasięg". �294 RECENZJE Przesądni, jak wynika z analizy autora, są nie tylko ludzie o niskim stosun­ kowo stopniu wiedzy, przytacza bowiem także dane świadczące o przesądności l u ­ dzi wielkich, uczonych o ogromnej sławie. Jaskrawym tego przykładem jest nie­ miecki matematyk, Michael Stifel, jeden z o d k r y w c ó w trójkąta Pascala, który udowadniał w oparciu o jedną z form numerologii, że papież Leon X — sam bo­ wiem b y ł gorliwym w y z n a w c ą nauk Lutra — jest bestią. Jahoda kończy pracę stwierdzeniem, że: „przesąd — wbrew częstym opiniom — nie jest bynajmniej zja­ wiskiem dziwacznym i nienormalnym, lecz jest w rzeczywistości silnie związany z naszymi podstawowymi sposobami myślenia, odczuwania i, ogólnie, reagowania na otoczenie. Potoczna, oświecona postawa wobec przesądu, która głosi, że już w i ­ dać z dala jego zbliżający się, przyśpieszany przez oświatę zgon — ma swoje ko­ rzenie w intelektualnym optymizmie dziewiętnastego stulecia". L. M. K i e r s n o w s c y Teresa i Ryszard, Zycie codzienne na Pomorzu wczesnośrednio­ wiecznym. Wiek X-XII, Warszawa, P I W 1970, ss. 210, bibl., 92 ilustracje czarno-białe. Zróżnicowanie regionalne Polski ma swoje podłoże we wczesnych okresach naszych dziejów. Spośród historycznych dzielnic, dzieje i kultura Pomorza najbar­ dziej odbiegały od podobnych wobec siebie w z o r c ó w panujących w Wielkopolsce, na Mazowszu, w Małopolsce i na Śląsku. Położone z dala od głównych wydarzeń europejskich, w orbicie których znajdowały się pozostałe ziemie polskie, wytworzyło Pomorze mało znaną, a specyficzną kulturę, dzięki związkom z morzem i kontak­ tom ze Skandynawią. Praca ta pożyteczna jest nie tylko dla historyków, ale i dla etnografów, tłumaczy bowiem odrębność etniczną i kulturową Pomorza w obrę­ bie Polski. M. A. K. K m i t a Jerzy, Z _ metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, War­ szawa, P W N 1971, ss. 193. Humanistyce w ł a ś c i w y jest określony sposób wyjaśniania, nie stosowany w na­ ukach przyrodniczych. Specyfika tej interpretacji polega na tym, że rolę praw, jakie zawierają (zawsze) przesłanki wyjaśnienia, odgrywa tutaj założenie o ich r a ­ cjonalności. Określone procedury badawcze dostarczają przesłanek uzasadniających eksplanans interpretacji humanistycznej, czyniąc z niej w y j a ś n i e n i e prawomocne. Jedną z takich procedur jest wyjaśnianie genetyczne, stosowane zresztą również w naukach przyrodniczych. Właśnie wyjaśnianie genetyczne, a ściślej — genetyczno-funkcjonalne, prezentowane m. in. przez marksizm, ma największą wartość poznawczą i powinno odgrywać podstawową rolę w naukach humanistycznych. Co zaś dotyczy koncepcji odmiennych — „antygenetycznych", prezentowanych głównie przez z w o l e n n i k ó w strukturalizmu (Levi-Strauss, Piaget, Goldmann i in.) i cha­ rakteryzujących się preferowaniem wyjaśniania funkcjonalnego i rezygnacją z ba­ dań genetycznych — są to poglądy ahumanistyczne, nie mające nic wspólnego z metodologicznymi odrębnościami humanistyki. Oto w kilku zdaniach wyrażone podstawowe poglądy autora, które — co jest wielką zaletą książki — poparte są szczegółową i przejrzystą analizą epistemologiczną. Niezależnie od dyskusyjnego charakteru niektórych stwierdzeń ogólnych au­ tora praca ta jest cenną i godną pozycją wydawniczą. W. K. �295 RECENZJE L i é g e o i s Jean Pierre, Les Tsiganes, Paris, Seuil 1971, s. 190 W serii „Le temps qui court" wydana została niewielka książeczka, popular­ nie zaznajamiająca z historią i kulturą Cyganów. Jest to ten rodzaj literatury cyganologicznej, jakiej już wiele, w tym i we Francji, w ostatnich latach wydano. Praca posiada układ dosyć stereotypowy, autor rozpoczyna od zaprezentowania le­ gend dotyczących pochodzenia Cyganów, potem hipotez, a następnie przechodzi do historii. Tutaj raczej nie wnosi nic nowego, zresztą w dużej części opiera się na francuskim historyku Cyganów Vaux de Foletier. W dalszej części autor prezen­ tuje różne grupy cygańskie, interesująca jest klasyfikacja nomadów proponowana przez Liégeoisa. Zalicza on tutaj Cyganów, Jeniszów, ale także turystów, beatników, hippiesów i bezdomnych. Wynikałoby w i ę c z tego, że autor za nomadów uważa tych, którzy wędrują z „potrzeb ducha", zaś w ę d r ó w k i pasterzy, pozostające w związku z rodzajem gospodarki, uważa za coś innego — koczownictwo. W dalszej części pracy autor przechodzi do tzw. życia codziennego. Zaczyna od rozdziału poświęconego antropologii, m ó w i o nomadyzmie, pożywieniu i miesz­ kaniach, uprawianych profesjach. Dalej omówiona zostaje rodzina, organizacja spo­ łeczna, język i sposoby porozumiewania się. Warto zwrócić u w a g ę na jeszcze jedną próbę systematyzacyjną autora. W rozdziale „Organizacja społeczna" przedstawia ciekawą propozycję uporządkowania systematyki różnych grup, podgrup, rodzin cygańskich, rodów itd. Wiele już pisano na ten temat, ale trzeba przyznać, że proponowany schemat jest logicznie zupełnie przekonujący i m o ż e kiedyś zostanie dokładniej opracowany. Dalej autor zajmuje się wierzeniami, obrzędami, sztuką, medycyną Cyganów. Ostatnia część poświęcona jest współczesności — liczebności Cyganów w poszczególnych krajach, rozprzestrzenieniu, prześladowaniom okresu ostatniej wojny, a następnie stosunkom Cyganie i nie-Cyganie, działalności Kościo­ ła i w s p ó ł c z e s n y m problemom Cyganów. Praca jest bogato ilustrowana fotogra­ fiami, zdjęcia są bardzo interesujące, pochodzą z różnych stron świata i reprezen­ tują wiele w ą t k ó w ; ich treść, ilość i staranny dobór stanowią jeden z najcenniej­ szych walorów tej książki. L . M. M r ó z Lech, Cyganie, Warszawa, K i W 1971, ss. 277, map 2, ilustr., seria „Świato­ wid" Dotychczasowa polska literatura cyganologiczna poświęcona była niemal wy­ łącznie Cyganom polskim. Książka L . Mroza jest pierwszą pracą zawierającą bo­ gaty materiał dotyczący Cyganów krajów europejskich, azjatyckich i obu Ameryk. Autor w oparciu o obszerną literaturę przedmiotu i materiały w ł a s n e omawia za­ gadnienia związane z pochodzeniem Cyganów, historycznymi szlakami ich w ę d r ó ­ wek, zróżnicowaniem j ę z y k o w y m i kulturowym. Osobne rozdziały poświęcone zo­ stały cygańskim wierzeniom i obrzędom, strojom, mieszkaniom, zajęciom, podzia­ łowi na grupy i plemiona oraz ich strukturze w e w n ę t r z n e j . W rozdziale ostatnim omawia autor stosunek rządów poszczególnych krajów europejskich do tzw. pro­ blemu cygańskiego i obecną sytuację Cyganów w tych krajach. A. W. N a j d e r Zdzisław, Wartości i oceny, Warszawa, PWN 1971, ss. 180. Problemy wartości, wartościowania, oceny, zależności między wartością a mo­ tywacją działania coraz częściej ostatnio stają się w naszej literaturze przedmio­ tem analizy. Prezentowana praca stanowi teoretyczne rozważania, połączone z pew- �296 RECENZJE nymi propozycjami terminologicznymi. Autor nie ogranicza się jedynie do zrela­ cjonowania, co rozumie się pod poszczególnymi terminami, ale stara się je również uporządkować. We wszystkich naukach, w wypowiedziach, wszędzie u podłoża takiego, a nie innego postępowania, zachowania, postawy leży świadome czy częściej może nieuświadamiane sobie — wartościowanie. „Wartościowanie jest zawsze preferen­ cyjnym porządkowaniem materiału naszych przeżyć [...], jednym z rezultatów w a r ­ tościowania jest funkcjonowanie człowieka, najważniejszym jest dostarczanie mo­ tywacji działania [...], przeżycia i sądy wartościujące znajdą się wśród m o t y w ó w postępowania obok takich czynników, jak nakazy, przyzwyczajenia, potrzeby fizjo­ logiczne, pociągi emocjonalne itp." „Wśród najbardziej stałych, ś w i a d o m y c h deter­ minant motywacyjnych są wartościowania. Dzieje się tak m. in. dlatego, że w a r ­ tościowania, choć przeżywane indywidualnie, są elementem życia społecznego. W przeżyciu wartościującym, zwłaszcza moralnym, jednostka «ustawia się» wobec innych ludzi, ich dzieł, wobec grupy, społeczeństwa, ludzkości". Poszczególne na­ uki jednakże różne kryteria stosują przy rozważaniach stanowiących ich przed­ miot, nie dopracowana jeszcze aparatura pojęciowa powoduje w związku z tym, że niejednokrotnie trudno jest się zrozumieć przedstawicielom różnych dyscyplin. Próbą zmierzającą do rozwiązania tego problemu jest niniejsza praca. Autor znany jest już m. in. z publikacji dotyczących zagadnienia wartościowania zamieszcza­ nych w „Studiach Filozoficznych"; ta praca stanowi próbę bardziej całościowego ujęcia tematu. L . M. N e w с o m b Theodore M., T u r n e r Ralph H., C o n v e r s e Philip E . , Psycřxologia społeczna. Studium interakcji ludzkich, Warszawa, P W N 1970, ss. 598 Jest to tłumaczenie głośnej pracy, uważanej za jedno z podstawowych pod­ ręcznikowych opracowań tej dziedziny psychologii. Wartość książki jest tym w i ę ­ ksza dla polskiego czytelnika, że jak do tej pory bardzo niewiele jest prac po­ święconych psychologii społecznej; a jeśli chodzi o opracowania ogólne, tę można uważać za drugą dopiero po wydanej przed kilkunastoma laty pracy Stefana B a leya. Prezentowana książka ma charakter podręcznika, a o jej wartości decyduje wielość poruszanych zagadnień, szerokość spojrzenia integrująca dorobek różnych szkól i kierunków psychologii społecznej, ukazująca dorobek tej dyscypliny na świecie. Praca zawiera wiele informacji z zakresu metodologii nauk społecznych, popartych opisami badań. Układ pracy jest bardzo przejrzysty i logiczny, autorzy rozpoczynają od omówienia postaw jednostki, omówienia właściwości postaw, mo­ tywacji, zmiany i organizacji, w y d o b y w a j ą c to, co w psychice człowieka znajduje uwarunkowania społeczne. W części następnej omówione zostają same procesy interakcji, takie jak postrzeganie interpersonalne, komunikowanie się, kształtowa­ nie się norm grupowych, reakcje interpersonalne. Ta część stanowi jak gdyby trzon pracy. Część trzecia jest poświęcona strukturze i właściwościom grupy — o m ó ­ wieniu struktury stosunków interpersonalnych, stosunków ról i właściwości grupy. Zamknięcie tego ciągu stanowi część poświęcona stosunkom m i ę d z y g r u p o w y m , problemom konfliktów, celów etc. Książka zawiera ponadto trzy obszerne dodatki prezentujące metody badania postaw, metody badań sondażowych i pomiarów opi­ nii publicznej oraz analizę procesu interakcji. L . M. �297 RECENZJE O l ę d z k i Jacek, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław—Warsza­ wa—Kraków—Gdańsk, Ossolineum 1971, s. 242 Jest to praca odmienna charakterem od tych, które w ostatnich latach zostały wydane, a które traktują o sztuce ludowej. Nie chodzi tylko o zakres tematyczny oraz głębokość przemyśleń i analizy autora prezentowanej tutaj pracy, ale przede wszystkim o sposób podejścia do sztuki. Częste w literaturze poświęconej sztuce ludowej są próby klasyfikowania, rozważania formalne, opisy; autor Kultury ar­ tystycznej ludności kurpiowskiej realizuje swą /pracą postulat znacznie głębszego w n i k n i ę c i a w istotę sztuki, spojrzenia z wielu płaszczyzn — nie tylko oczami kry­ tyka i uczonego, ale także oczami tego, który jest w y t w ó r c ą , w n i k n i ę c i a w jego osobowość, wyjaśnienia m o t y w ó w kierujących twórczością, kryteriów estetycznych, bodźców etc. Dąży w i ę c do — jak sam stwierdza — „określenia miejsca i roli t w ó r ­ czości artystycznej w życiu zbiorowości, w całokształcie dokonywanych działań" — to jest cel zasadniczy pracy; ostatecznie zaś autor dąży do „ustalenia zależności między określonymi składnikami światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w a ich dzie­ łem — jego funkcjami". Praca składa się z trzech zasadniczych części. W pierwszej pokazany zostaje proces stopniowego kształtowania się poglądów dotyczących osobowości artysty lu­ dowego i światopoglądu artystycznego oraz powstanie, a następnie rozpad odrębności kulturowej grupy Kurpiów — przedmiotu analizy. Część druga poświęcona jest zaprezentowaniu samej twórczości plastycznej Kurpiów — rzeźby, malarstwa, zdob­ nictwa — ukazaniu funkcji dzieł, ich analizie formalnej i treściowej. W części trze­ ciej, stanowiącej najważniejszą, najbardziej nowatorską część pracy, autor czyni próbę poznania światopoglądu artystycznego t w ó r c ó w ludowych, poglądów este­ tycznych, poglądów na piękno dzieł sztuki, a także pozaestetycznych składników światopoglądu artystycznego — wrażliwości utylitarnej, społecznej 1 ideowej. Praca jest bogato ilustrowana fotografiami i rysunkami. L . M. S z a r e w s k a Berta, Stare i nowe religie w tropikalnej i południowej Afryce, Warszawa, K i W 1971, ss. 534, 12 w k ł a d e k czarno-białych Autorka radziecka, znana z wielu publikacji religioznawczych, dotyczących szczególnie Afryki, przedstawia w tej pracy bogaty materiał syntetyzujący. Zestaw znanych zasadniczo f a k t ó w interpretuje w e d ł u g metody marksistowskiej — usto­ sunkowując się do teoretycznych określeń (jak animizm, fetyszyzm itd.), wskazu­ jąc zarazem na rozwój myśli religijnej od form najprostszych okresu wspólnoty pierwotnej po kościoły synkretyczne okresu kolonializmu. Odczuwa się brak przed­ stawienia tzw. czarnego islamu. Proponowana klasyfikacja religii afrykańskich i ustosunkowanie się autorki do innych hipotez są czasem dyskusyjne. Dobrze więc, że książka zawiera polemiczną miejscami przedmowę pióra Rajmunda Ohlego. Praca w sumie zasługuje na baczną uwagę, ze względu na interesujące propozycje teore­ tyczne i bogaty materiał faktograficzny. M. A. K. S z t o m p k a Piotr, Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej (stu­ dium analityczne), Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, s. 244 Ossolineum 1971 W obrębie wypowiedzi teoriopoznawczych t w ó r c ó w funkcjonalizmu wyróżnić można trzy zasadnicze warstwy: poziom teorii, tzw. schemat p o j ę c i o w y — „spe­ cyficzny słownik, za pomocą którego ujmujemy badane uniwersum zjawisk", oraz �298 RECENZJE poziom metody, czyli właściwą metodę funkcjonalną wraz z zespołem dyrektyw heurystycznych i technik badawczych. Po określeniu zakresu i cech metody funkcjo­ nalnej analizuje Sztompka jej wartości poznawcze, doniosłość osiąganych tu wy­ jaśnień zjawisk społecznych. Wyniki tej analizy wskazują na istotne, immanentne ograniczenia funkcjonalizmu i podważają zasadność kontynuowania tego kierunku badań. Wartość tej książki przekracza jednak korzyści płynące z określenia walorów poznawczych funkcjonalizmu. Bodaj po raz pierwszy nie martwy system teore­ tyczny, lecz wciąż aktualna maniera badawcza otrzymała kompetentną oprawę metodologiczną. Maluczko, a stanie się to udziałem pozostałych kierunków badaw­ czych funkcjonujących dziś na zasadzie zaufania do mniej czy bardziej mętnych deklaracji ich twórców — niemetodologów. Praca Sztompki powinna stać się prece­ densem w literaturze socjologicznej. W. K. T i I o w a Zoja Dimitriewna, Bibliogr afija russkich bibliografii po etnografii na­ rodów SSSR (1851-1969), Moskwa, „Kniga" 1970, ss. 142 Tom zawiera bibliografie wydane osobno, zamieszczane w czasopismach, w pra­ cach naukowych (książkach i artykułach) wydane w języku rosyjskim na terenie Rosji (ZSRR) od roku 1851 (tj. od wydania pierwszej bibliografii, w której mate­ riały etnograficzne wyodrębniono w osobnym rozdziale) do roku 1969. W pracy uwzględnione zostały specjalistyczne bibliografie etnograficzne, bibliografie krajo­ znawcze, w których etnografii poświęcono osobne rozdziały. Z wielotomowych bibliografii uniwersalnych odnotowane zostały te tomy, które zawierają materiały etnograficzne. W wydawnictwie umieszczone zostały także bibliografie prac po­ szczególnych autorów. Pominięte natomiast zostały, poza w z m i a n k ą we wstępie, liczne bibliografie wydawane w językach poszczególnych narodów Związku R a ­ dzieckiego (ukraińskie, białoruskie, gruzińskie, ormiańskie, łotewskie i inne) oraz te wydane w języku rosyjskim, które zdaniem autorki ,są już obecnie przestarzałe, nie mają w i ę k s z e j wartości informacyjnej, a także takie, których materiał zawie­ rają inne bibliografie. Praca składa się z 6 rozdziałów grupujących materiał na zasadzie podziałów geograficznych (z pewnymi wyjątkami). Rozdział pierwszy za­ wiera bibliografie ludów przedrewolucyjnej Rosji i ZSRR w całości oraz biblio­ grafie tematyczne, drugi — bibliografie prac dotyczących europejskiej części Z S R R (wyodrębniono tu, obok podrozdziałów opartych o zasadę podziału geograficzne­ go — np. „Północna część ZSRR", „Kraje nadbałtyckie", „Powołże", także pod­ rozdziały dotyczące Rosjan, Ukraińców i Białorusinów oraz, podobnie jak i w na­ stępnych rozdziałach, podrozdział zawierający prace obejmujące całość danego ob­ szaru geograficznego). Trzeci rozdział dotyczy Kaukazu (podrozdziały: „Północny Kaukaz i Dagestan" oraz „Zakaukazie"), czwarty — azjatyckiej części Z S R R — Syberii i Dalekiego Wschodu (podrozdziały: „Północna część Syberii i Daleki Wschód" oraz „Syberia Południowa"), piąty — Azji Środkowej i Kazachstanu. Roz­ dział szósty zawiera wykaz opracowań biograficznych dotyczących poszczególnych etnografów i bibliografie ich prac. Bibliografia zaopatrzona została w indeksy nazw etnicznych, nazwisk autorów i tytułów prac zbiorowych oraz przedmiotowo-geograficzny. A. W. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3264a26d6a2dbfa736afb5a659f8d68.pdf c6aa3ffab6b95b9c6fa68dd00d74fa97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4228 Title A name given to the resource Summary of Articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.1, s.61-64 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A R T QUARTERLY PUBLISHED BY THE ART INSTITUTE OF THE POLISH ACADEMY OF SCIENCES N. 1 Y E A R BOOK X V I I 1963 SUMMARY O F A R T I C L E S Michał Walicki — THE MASTER ARTIST OF THE PINEWOOD CHURCH The author of the article discusses the polichrome paintings in the church at Libusz (Cracow Voivodship), which, although they are not folk art, could have been of importance for it as a source of inspi­ ration. This polichrome painting represents guild art. Features of Renaissance art are to be found here together with remnants of late Gothic. On the ceiling there are medallions with compositions of figures bordered with twining plant motifs (fig. 3, 4). The ceiling and the triptych in the main altar are the work of one and the same artist, to whom a number of other well known historical paintings of that period can also be attributed (fig. 15, 16, 18, 19, 26). Not only can common features of workmanship and similarity of composition be seen in these paintings, but also common graphic patterns (fig. 12, 20). Aleksandra Jacher-Tyszkowa — JAN LAMĘCKI, SCULPTOR AND DIARIST FROM DĄBROWA ZIELONA Jan Lamęcki, one of the most interesting con­ temporary folk sculptors, was born in 1893 in the district of Radom. As a child, he spent the years 1906—1908 in service and later left for Germany to find work. He returned from Germany after the First World War. He began sculpting when still a child. He grew up among sculptors who carved the traditional figures of saints in Częstochowa and the surrounding districts. But Lamęcki brought his own individual values into his work, basing it on his own observations of the world surrounding him rather than copying the figures he saw being carved. Lamecki's sculptures had both religious and lay motifs, the latter showing a particularly dynamic development in recent years, since the „discovery" of this artist by the A r t Institute in 1956. Lamecki's sculptures have won him fame and ready purchasers both in this country and abroad. Another branch of his work are toy figures moved by mechanism designed by the artist himself. He is also the author of an extensive diary, that is interesting both be­ cause of the anecdotes it contains and the infor­ mation he gives, which is valuable for ethnographers, sociologists and historians. Bożena Zukowicz — JÓZEF KAZIMIERCZAK'S CERAMIC WARE Józef Kazimierczak is today the leading repres­ entative of Kashubian ceramic ware, although he was not a Kashubian by birth. He was born of a miner's family (that had emigrated to earn a liv­ ing). When the family returned to Poland they settled in Toruń. As a boy in his teens, he went to live in Gdynia in 1929 and began working there as a potter's apprentice in the well known workshop of F. Necel. Later he went to work in Meissner's potteries at Kartuzy, where he also worked after the war, mainly as a stove fitter. In 1950, when the potteries became a regional Folk A r t Cooperative, Kazimierczak went back to pottery. His main achie­ vement was a departure from the prevailing Ka­ shubian tradition of ornamented multi-coloured ce­ ramic ware and the revival of the older traditions and forms of pottery in one colour. He introduced a change in the character of the old pottery by the use of black, shiny glazing and adapted the old forms to the new decorative and utility needs. Kazimierczak's ceramic ware has won great popularity and its export has brought in foreign currency equal to 100,000 Polish Zlotys, which accounts for 1/6 of the total production. Malgorzata Matusek — TECHNIQUE OF RUGS WITH THREADED PATTERNS FROM THE VILLAGE OF OGNIWO (LUKÔW DISTRICT) AND VICINITY The technique of making rugs with threated through patterns was introduced in the village of Ogniwo during the First World War by the Babianka sisters. The specific feature of these rugs is the background of woven linen and the pattern threaded through it. The author of the article gives a detailed description of the weaving technique. Different tech­ niques are used for different patterns: Type I (fig. 1), where the whole surface of the rug is covered with a check pattern on the woven linen background; Type 2 (Sig. 5) consists of a set of rosettes scattered evenly over the whole surface of the rug; Type 3 (fig. 3, 4) consists of a square filled in with a che­ quered pattern with four rosettes in the corners; Type 4 (fig. 6, 7) is a check pattern made up of four squares or rectangles. The rugs are almost always in two colours and often have a border (fig. 8). �n O / l b C K O E H A P O / J H O E H C K Y C C T B O K B A P T A / I b H b I K JKyPHAJI H3flABAEMbIK HHCTHT/yTOM H C K y C C T B A n O J I b C K O H AKAflEMHH HAYK N° 1 TO^ H3MHHK XVII 1963 P E 3 D M E Mwxami KOCTEJIA B a j i w r i K H M — MACTEP nMXTOBOrO OTO T B O p n e C T B O . 3Ta noJinxpoMMH npeflCTaBJiaeT TBopnecTBO MaCTepcKHX (uexoB). HepTti MCKyccTBa Bo3poJKfleHM*t CKpemMBaioTca TyT c ocTaTKaMw nocjieflHero nepnofla roTMHecKoro C T M J I H . Ha CBo^e, B o S p a M J i e H M M , B b i nojiHeHHOM BeTKaMM pacTeHMM, B C T p e n a i o T c a M e ^ a j i t o H W C CDMrypHblMM K 0 M n O 3 M i r H H M H ( p n c . 3, 4). 3TOT CBOfl T a K 3Ke, K a K HaXOflHmHHCH 3fleCb Tpnn™x B r j i a B H O M a j n a p e , HBJIHIOTCH n p o n 3 B e f l e H n e M OCHOTO X y f l O K H H K a , KOTOpOMy MOJKHO n p n n n c b i B a T b aBTopCTBO p H f l a flPyrMX M 3 B e C T H b I X LjeHHOCTeM JKHBOnMCM BpeMeHM (puc. 15, 16, 18, 19, 26). y K a 3 b I B a e T OHe H e T O J I b K O H e p T b l OflHOM M a c T e p CKOM H CXOflCTBO KOMn03Mm>IM, HO T a K J K e C O B M e C T H b i e rpacbMHecKHe 3 C y K O B H q — KEPAMMKA MOCMOA KA3MMEPHAKA ABTOP CTaTŁM o S c y j K ^ a e T nojraxpoMMK> KOCTejia B J I n 6 y m M ( K p a K O B C K o e BoeBOflCTBO). 3 T a noJiMxpoM H H H e HBJiHeTCH npon3BefleHMeM H a p o f l H o r o HCKyCCTBa, H O Morjia c r a T b HCTOHHHKOM, MHcnwpMpyiomiiM OTOro B o JK e H a y3opbi A j i e K c a H f l p a (puc. 12, 20). H x e p - T b i u i K O B a — HH JIH- MEHHKMH — BAHTEJIb l/l ABTOP JX,HEBHMKOB J/13 flOMBPOBbl 3EJl£HOK[ HH JlaMeHUKMM OflHH M3 M H T e p e C H e f l U I M X C O H a p o f l H b i x B a H T e j i e i l p o R M j i c a B 1895 r o f l y B P a f l O M C K o i ł 3 e M J i e . JleTCKne r o ^ b i (1906—8) npoBeJi npHCJiyjKMBaa, no3flHee y e x a j i Ha p a 6 o T y B TepMaHnro, OTKyfla B e p H y j i c a n o c n e 1-oił M M P O B O H B O M H M . B a H T b Hanaji em,e B fleTCTBe. Ero TBopiecTBo B b i p a c T a e T H a n o H B e TpaflHUMOHHoro npon3BOflCTBa c p w r y p o K C B H T B I X B OKpeCTHOCTHX H e H C T O X O B b I . B C B O S M TBopnecTBe Mocwcp K a 3 M M e p n a K aBjiaeTca B b i f l a i o m M M c a n p e f l cTaBMTejieM K a m y 6 c K O M KepaMMKM — XOTH O H caM n o n p o n c x o j K f l e H M i o H e K o p e H H o i ł jKMTeJib K a i u y S o B . O H p o A J K i c a B 1914 r o f l y B ropHai;KOM c e M b e ( S M H r p a H T b i , n p n e x a B U i n e 3 a 3 a p a 6 o T K O M B BecTdpajiMHD); B e p H y B i n M C b H a poflMHy, n p o j K U B a j i B T o p y H M . B B O 3 p a c T e 14—15 J i e T O H nonaflaeT B T f l b i H K ) M B 1929 r o ^ y H a H M H a e T 3 a H M M a T b c a r o H H a p H b i M flejioM B n 3 B e c T H o ń MacTepcKoił <£>. Hei;jia — n o K a , K a K n p a K T M K a T , 3 a TeM n e p e x o f l M T H a p a S o T y B r o H n a p H O M npeflnppiaTMH MeiiccHepa B K a p T y 3 a x , r^e pa6oTaji Tarae nocjie BoiiHbi r j i a B H b i M o 6 p a 3 0 M , K a K neHHMK. B 1950 r o s y , K o r ^ a npeflnppiaTJie n p e o 6 p a 3 n j i o c b B PeraoHajibHyio ApTejib HapoflHoił npoMbiuiJieHHOCTM, K a 3 M M e p n a K BepHyjica K r o H n a p H O M y flejiy. Ero flocTMSieHwe — STO pa3pbiB c rocnoflCTByiomeM TpaflHiłHeił KauiyS- C K O H MHOrOI^BeTHOM K p a U i e H O M K e p a M M K M . O f l H O B p e M 6 H H O HaBa3biBaer K c T a p w M cpopMaM M flaBHeił TpaflMi^MM o f l H o u B e r H o i i KepaMMKM. y n o T p e S j i a H HepHyK), CBepKaromyio (SjiecTamyio) r j i a 3 y p b M oflHOBpeMeHHO npMMeHaa flaBHMe cpopMbi K HOBWM fleKopaTMBHbiM M noTpeSMTejibCKMM HyjKflaM, noflnepKMBaeT HOBMM x a p a K T e p KepaMMKM. KepaMMKa Ka3MMepnaKa flocTMrjia Sojibuioił n o n y j i a p H O C T M , M 3 K c n o p T e e c o c T a B J i a e T V 6 Bceił T O H n a p H O M npoflyKL(MM M paBHOi^eHeH 100 000 3JioTbix. BpeMeHHbix JlHMeHi;KMM flocTwraeT MHflMBMflyajibHbix nepT, 6a3Mp y a H a H a 6 j n o f l e H n a x o K p y s c a i o m e r o MMpa, a He K O n w p y a yBMfleHHoro MCKyccTBa. T B o p n e c T B O J l H M e H U K o r o flo c n x n o p n p e f l C T a B J i a e T flBa T H n a cKyjibniyp: p e j i n r M 0 3 H y i o M cBeTCKyio. 3 T M c K y j i b n T y p b i O H H a n a j i p a 3 B M B a T b ocoSeHHO MHTeHCMBH O B n o c j i e ^ H H e r o f l w (c T o r o BpeMeHM, K o r ^ a a p r a c T 6biji „ o S H a p y a c e H " B O B p e M a MCcjieflOBaHMM M H C T H T y T a M c K y c c T B a B 1956 r o # y ) . A p r a c T npMo6peJi Bojibiiiyio c j i a B y y n o K y n a T e j i e i i B CTpaHe M 3 a rpaHMueM. O T flejibHOM O T p a c j i b K ) ero TBopnecTBa aBJiaiOTca c p u r y p KM. wrpyuieHHoro rana, npwBOflMMbie BflBMJKeHwec n o - MOmbH) MexaHH3MOB, C K O H C T p y n p O B a H H b I X apTMCTOM. J l H e B H H K , a B T o p o M K O T o p o r o a B j i a e T c a JlaMeHąKMM, M H T e p e c e H C B O M M S a j i a r p y H b i M CTMJieM, a T a K J K e o n e H b u e n e n , 6jiaroflapa nojie3HbiM HHqbopMau.naM, K O T o p b i e MoryT SbiTb oneHb npwroflHbi STHorpacbaM, comron o r a M , MCTopwKaM. M a j i r o x c a i a M a i y c e K — TEXHMKA T K A HECTBA nPOTbIKAHHbIX KOBPOB M3 /JEPEBHH OrHMBO (JiyKOBCKHH nOBHT) M OKPECTHOcteh: T e x H M K a M3roTOBJieHMa n p o T W K a H H b i x K O B P O B Sbuia BBefleHa B flepeBHe OrHMBO cecTpaMM B a 6 a H K a M M B O B p e M a 1-OM MMpOBOM BOMHbl. Cnei^MCpMKa 3TMX K O B P O B 3aKjnoHaeTca B T O M , H T O M X c p o H o6-beflMHaeT nojiOTHaHoe cnjieTeHMe M npoTMKaHHbiM y3op. A B T O P cTaTbM noflpo6Ho onMCbiBaeT n p o i t e c c T K a H b a . O n p e AejieHHbiM npoi;eccaM npoji3BOflCTBa OTBenaioT 0 6 p a 3 i ; b i y3opoB: nepBbiM o6pa3eu, ( p n c . 1) — i^ejiaa noBepxHocTb KOBpa noKpwTa pemeTHaTbiM y3opoM, Ha O C H O B H O M dpoHe. B T O P O M o6pa3eu, ( P M C . 5) npeflCTaBJiaeT K O M n j i e K C po3eTOK, pa36pocaHHbix paBHOMepHO n o B c e w noBepxHOCTM, MJIM MejiKMe p o 3 e T K M , co3flaHHMM pacnojioJKeHHbie B m a XM3THOM n o p a ^ K e . TpeTMił 0 6 p a 3 e i ^ (PMC. 3—4) — S T O K B a f l p a T , BbinojiHeHHbiił u i a x MaTHMM nopaflKOM c 4-Ma p o 3 e T K 3 M M n o yrjiaM. H e T BepTbiM o6pa3ei; ( P M C 6 — 7) — K J i e T K O o 6 p a 3 H M M , C03flaHHbIM M3 3TM noHTM B c e r ^ a flByxi;BeTHbie, Sop^iop ( P M C 8). KOBpw naeT B HMX 4 KBaflpaTOB MJIM n p H M O y r O J I b H M K O B . nacTO BbicTy- �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata 20 zł, roczna — 40 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40%> droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 W Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN są do w większych księgarniach miast wojewódzkich: Białystok — Lipowa 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 3 Bydgoszcz — 1 Maja 17, Dwor­ cowa 14 Bytom — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . NMP 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej Jadwi­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska, blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań — Marcinkowskiego 21, Armii Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Sandomierz — płk. Skoperiki 4 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sopot — Bohaterów Monte Cassi­ no 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — Krakowskie Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24 Włocławek — 3 Maja 25 Wrocław — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 > Stołeczne Z a k ł a d y Graficzne. D . W . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 89 i l u s l r . k l . I I I I , 120 g B I + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1 300 egz. Pap. L-57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84b21e2d40209950ff195646317e2cba.pdf 0ba51726cd90180bcccf498f4b0b71fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3570 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LU DOWA R O K II MARZEC 1948 N r 3 �REDAGUJE ZESPÓŁ PAŃSTWOWEGO SZTUKI NY JÓZEF Ф GRABOWSKI * DAWNICZEJ OKŁADKA WIELHORSKI K A R N I SZA POD PAŃ­ SZTUKI SEKCJI WY­ SUCHODOLSKA * CHMIEL­ TŁOCZONO W * DRU­ TADEU­ REDAKCJA MINISTERSTWO I SZTUKI, PAŃSTWOWY ZA­ SPRAWIEDLIWOŚCI K I E R U N K I E M GALEWSKIEGO * CZESŁAW WARSZAWSKIE MINISTERSTWA MINISTRACJA: SZTUKI W Y D A W C A KLISZE: „ATLAS" GRAFICZNE WARSZAWIE NACZEL­ GRAFICZNY 61 — P A Ń S T W O W E KŁADY # B A R B A R A * B A D A N I A B A D A N I A KIEROWNICZKA I UKŁAD SEKCJI REDAKTOR INSTYTUT LUDOWEJ W INSTYTUTU LUDOWEJ STWOWY NA KIEROWNIKÓW INSTYTUT LUDOWEJ W-WA, I AD­ K U L T U R Y B A D A N I A R A K O W I E C K A 4 A �N a ^ o r ^ ^ - * « ¿ i ^ "'j,'.-/ťl řVSiyCJSft POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO LAHT INSTYTUTU BADANIA SZTUKI POPUŁAIRE R E V U E P O L I S H P E A S A N T R A R T R E V U E E A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C G R A R O W S K I - Z a g a d n i e n i e stylu MARIA P R ш „Tańcu i techniki A STANISŁAW C zdobienia O W - N I J. SOBIESKI Elementu Ł I WŁADYSŁAWA w pomiecie CZOWA GLAPA N F O JAN odnoszące R KOLAGO - GRA­ ludoujej. „Maruna". z Wietrzna. M A C Y J N Y Z badań n a d s t r o j e m JANINA mycinanki — Z dośuiiadczeń ludomych. - ludouju będzińskim. — Konkurs ludome M A T E R I A Ł Ó W G. — D r z e i u o r y t A A Kasprowicza. JÓZEF P U B L I K A C J E I E tu p i s a n k a c h . A PIOTROWSKI zbójnickim" MARIAN Z N ludomego. B O W S K I — „ S z k o ł a Krośnieńska" tu rzeźbie D Z SAGA JŁŁO - K A C Z A N O W S K A - Znaczenie ornamentu O POLONAIS M E N S U E L L E M O N T H L Y JÓZEF STANKIEWI- tomickiej. ADAM n a d n o t o m a n i e m tańcom R E Y C H M A N — Prace się d o s z t u k i l u d o t u e j męgierskie męgierskiej. ^ J r - i N a z w a II M A R Z E C 1 9 4 8 Pi/JuvfcCi о ^ л <bbAJUAAiw.yi^.., , *~ w I : - ć с ROK LUDOWEJ '.. N r 3 A ХхЛ �»PIETA«. mie wana. żna Rzeźba w lipowym Kapliczka ше wsi рош. drze­ polichromo­ przydro­ IWONICZ Krosno. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f44bc6bc66258a32c072dd4a9276e5d5.pdf 4666afee6b8c577f70e8c5e179cca7a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1449 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.243-295 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Krystyna Romaniszyn, Świat gospodarek ludzkich, Kraków 1994, Uniwer­ sytet Jagielloński, ss. 147 Antropologia społeczna jest dyscypliną, która w sposób wiążący, w nie­ których przypadkach nawet decydujący, określiła zrąb naszej wiedzy o kul­ turze i zachowaniach ludzkich. Wypowiedziała się nie tylko na temat „animale sociále" czy „zoon politicón" - człowieka społecznego i twórcy ustro­ jów politycznych, tak jak socjologia, nie tylko o „homo religiosus" - istocie 0 transcendentnej wyobraźni, twórcy wierzeń i rytuałów religijnych i magicz­ nych, ale także o przyziemnym (czy też, jak chcą niektórzy antropologowie, nie tak bardzo przyziemnym) „homo faber" - człowieku twórcy narzędzi 1 dóbr materialnych, zaspokajających jego potrzeby materialne i związanych z nimi formach współdziałania, tworzących w sumie system ekonomiczny danego społeczeństwa. Ten aspekt życia ludów pierwotnych przyciągał po­ czątkowo niewielką uwagę etnografów czy antropologów, których frapo­ wały w pierwszym rzędzie niezwykłe przejawy kultury pierwotnej, otoczone aurą niesamowitości obrzędy magiczne, pikanteria i ekscentryczność zwy­ czajów seksualnych, niezwykłość i oryginalność pierwotnej sztuki i in. Bada­ nia nad gospodarką ograniczały się początkowo do opisów wytworów kul­ tury materialnej i technologii. W znacznie mniejszym stopniu przedmiotem uwagi etnografów był sam system ekonomiczny jako powiązana całość rzą­ dząca się sobie właściwym zespołem reguł i zasad. Stosunkowo późno wy­ odrębnia się na Zachodzie rozwinięta już dziś poddyscyplina antropologii społecznej, zwana antropologią ekonomiczną. Ma ona za sobą dość długi okres sporów i dysput teoretycznych, ustaleń, które niewątpliwie wniosły liczący się wkład do ogólnej teorii ekonomicznej, choć kwestia relacji antro­ pologii ekonomicznej i formalnej ekonomii, choć kwestia relacji antropologii ekonomicznej i formalnej ekonomii pozostaje po dziś dzień nie do końca rozstrzygnięta. W Polsce osiągnięcia antropologów w tej dziedzinie znane są głównie z dwóch przetłumaczonych na język polski prac Bronisława Malinow­ skiego: Ogrody koralowe i ich magia (Dzieła, t. 4, Warszawa 1986) oraz Argonauci Zachodniego Pacyfiku (Dzieła, t. 3, Warszawa 1987). Obie te prace ukazują jednak raczej uwikłanie systemu ekonomicznego w szerszą strukturę społeczną, jego powiązania i zależność od systemu pokrewieństwa, hierarchii rangi czy też związek z rytuałami i wierzeniami magicznymi, sztuką i estetyką. Ukazują raczej jak działa i funkcjonuje kultura społeczeństwa plemiennego �244 RECENZJE I OMÓWIENIA jako całość, aniżeli zasady rządzące samym systemem ekonomicznym. Próbę odniesienia danych etnograficznych dotyczących gospodarki pierwotnej do ogólnej teorii ekonomicznej zawdzięczamy natomiast dwóm innym autorom, których twórczość jest u nas mniej znana (z uwagi na brak przekładów) - Amerykaninowi Johnowi Melville Herskovitsowi (1952) oraz Brytyjczy­ kowi - wybitnemu uczniowi Malinowskiego, Raymondowi Firthowi (1939, 1946 a, b). Od momentu ukazania się ich pomnikowych dzieł antropologia ekonomiczna rozwinęła się znacznie, przechodząc kolejne etapy teoretycznego rozwoju od formalizmu, poprzez substantywizm, antropologię marksistowską aż do antropologii symbolicznej. Są to jednak dzieje również w nikłym stopniu znane czytelnikowi polskiemu. Dlatego też z dużym zadowoleniem i zainteresowaniem należy przyjąć recenzowaną tu pracę Krystyny Romaniszyn, dającą zarys dziejów tego problemu i stanowiącą kolejną próbę uprzystępnienia czytelnikowi polskiemu zdobyczy klasycznej i najnowszej antropologii społecz­ nej. Podobnego dzieła, w odniesieniu do koncepcji struktury społecznej, dokonała Mariola Flis (1988) uprzystępniając nam mało znane osiągnięcia socjologiczne brytyjskiej szkoły funkcjonalnej, a głównie jej strukturalno-funkcjonalnego odłamu, wywodzącego się od Alfreda Reginalda Radclife-Browna. Ośrodek krakowski, obok lubelskiego i poznańskiego, stanowi dziś główną antroplogiczną placówkę uniwersytecką, kontynuując i uprzy­ stępniając czytelnikowi polskiemu zdobycze zachodniej antropologii społecznej i kulturowej (por. Literatura). Zasadniczym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem antropologicznych koncepcji gospodarki - pisze autorka - był fakt, że niektórzy antropologo­ wie zwykli byli sprowadzać istotę gospodarki do „zasady ekonomicznej racjonalności", w myśl której człowiek wybiera zawsze taką strategię działa­ nia, jaka zapowiada uzyskanie maksymalnych korzyści materialnych. Moż­ na tu argumentować, że było to stanowisko w pierwszym rzędzie ekonomi­ stów, a nie antropologów i że zarówno Malinowski, jak też może w mniej­ szym stopniu Raymond Firth ostro z taką koncepcją polemizowali, dostar­ czając licznych dowodów na to, że tzw. „człowiek ekonomiczny" kierujący się w swych działaniach motywem czystego zysku ekonomicznego, jest iluzją wymyśloną przez gabinetowych uczonych w nikłym stopniu znających realia kulturowe i społeczne kontekst działań ekonomicznych. Ten ostatni w naj­ większym stopniu decyduje o tym, jak będzie przebiegać działalność ekono­ miczna, czy będzie ona nastawiona na maksymalizację zysku, czy głównym jej celem będzie podtrzymywanie zasad i stabilności struktury społecznej (por. np. trobriandzkie dary urigubu dla męża i rodziny siostry). W wielu społeczeństwach pierwotnych istnieją specjalne mechanizmy wyrównawcze, których celem jest utrzymanie stanu „demokratycznego ubóstwa" i zapobie­ żenie nadmiernemu bogaceniu się jednostek (s. 41-42). Dlatego poglądy niektórych autorów umniejszających różnice pomiędzy gospodarką tradycyjną (plemienną czy chłopską), a rozwiniętą (społeczeństw industrialnych) zostały później zakwestionowane przez wielu uczonych. Wśród �RECENZJE I OMÓWIENIA 245 nich na czoło wysuwa się Karl Polyanyi. Autor ten stwierdza istotną odmien­ ność gospodarki tradycyjnej i rynkowej, i z zaangażowaniem przeprowadza krytykę tej ostatniej. Jego uczniem i zagorzałym zwolennikiem był G. Dalton. Według koncepcji „substantywistycznej", której Polyanyi jest twórcą i głównym adherentem, istotą gospodarki tradycyjnej jest fakt uzależnienia egzystencji jednostki od środowiska naturalnego i od pozostałych jednostek (s. 47). Analiza w kategoriach podaży i popytu czy też w kategoriach rac­ jonalnego ekonomicznego wyboru jest dla tych typów gospodarki nieprzy­ datna. Takie jest stanowisko „substantywistów", podczas gdy „formaliści" uważają reguły analizy wypracowane na gruncie ekonomii zachodniej za przydatne dla analizy wszelkich typów gospodarki. „Substantywiści" kładą przede wszystkim nacisk na badanie form wy­ miany ekonomicznej, która, w ich przekonaniu, w pierwszym rzędzie konstytuje i scala system ekonomiczny. Polyanyi wyróżnia trzy podstawowe typy wymiany: wymianę odwzajemnioną, redystrybucję i wymianę rynkową. Ta ostatnia obca jest gospodarkom tradycyjnym lub występuje tam jedynie w zalążkowej formie. Głównym zarzutem, jaki wysuwano pod adresem „substantywistów", przede wszystkim ze strony antropologów marksistow­ skich, było pomijanie w rozważaniach tych pierwszych całej sfery produkcji, co prowadziło do koncentrowania się wyłącznie na problemach mikrogospodarczych (z pominięciem makrogospodarczych). Według koncepcji „substantywistów", gospodarka tradycyjna zawieszo­ na jest niejako w środowisku instytucji społecznych pełniących różnorodne funkcje, nie tylko gospodarcze, ale także społeczne, magiczno-religijne, estetyczne. Dlatego trudno jest tam wyabstrahować system ekonomiczny z całokształtu działań społecznych, a gospodarka jawi się jako jeden z różno­ rodnych aspektów kultury, niekoniecznie dominujący, a nade wszystko nie­ koniecznie determinujący. W gospodarce „formalnej", rynkowej, system gospodarczy wyodrębnia się natomiast w samodzielną w dużej mierze funkqonalna całość „atakującą" wszystkie pozostałe instytuqe społeczeństwa (s. 49). Jest to różnica jakościowa i decydująca. Równocześnie Polyanyi przeprowadza pewną idealizaqe gospodarki trady­ cyjnej, w której motywowi zaspokajania potrzeb egzystencjalnych towarzyszyć mają postawy altruistyczne, przeciwstawne egoistycznej pogoni za zyskiem w społeczeństwach rozwiniętych (s. 51). Wysuwa on utopijną wizję „szlachetne­ go dzikiego", zapoznając oczywisty skądinąd fakt, że zasada „do ut des" (zasada wzajemności) nie wyklucza działań agresywnych i egoistycznych. Poza tym Polyanyi nie uwzględnia faktu zróżnicowania gospodarek trady­ cyjnych oraz ich zależności od środowiska naturalnego. Na pewno inne zasady obowiązywać będą w społeczeństwach zbieraczy i łowców, a inne wśród pa­ sterzy i rolników. Nie uwzględnia też faktu niepewności bytu, braku pożywienia, zagrożenia głodem, nieumiejętności magazynowania i przechowywania żyw­ ności. Czynniki ekologiczne wpływające na ograniczenia produkqi mogą tu więc wywierać decydujący wpływ na charakter systemu ekonomicznego. �246 RECENZJE I OMÓWIENIA Toteż wyidealizowana koncepcja „szlachetnego dzikiego" zarysowana przez Polyanego spotkała się z ostrą krytyką. Szczególnie ostro rozprawił się z nią Leopold Pospisil, który swoimi badaniami nad plemieniem Kapaul z Nowej Gwinei udowodnił, że człowiek pierwotny może w równym stopniu, co cywilizowany kierować się w swoich działaniach gospodarczych moty­ wem czystego i maksymalnego zysku ekonomicznego. Wskazał na występo­ wanie u tych plemion gospodarki pieniężnej, rynkowej i komercjalnej. Do podobnych wniosków doszła Mary Douglas (1982) w swojej pracy na temat systemów pieniężnych społeczeństw pierwotnych, udowadniając, że racjonal­ ne kalkulacja nie jest obca społeczeństwom pierwotnym. Substantywizm Polyanyego i Daltona określany jest często jako neofunkcjonalizm. Stanowisku temu zarzucano przede wszystkim przecenianie znaczenia instytucji społecznych w określaniu gospodarki i niedocenianie czysto ekonomicznych pobudek działalności, racjonalnych kalkulacji oraz - co szczególnie istotne dla tych typów gospodarki - osadzenia ich w środo­ wisku naturalnym, od którego są uzależnione. Reasumując można powiedzieć, że spór pomiędzy substantywistami a formalistami sprowadzałby się, najogólniej rzecz biorąc do tego, że przyjęty przez formalistów sposób analizy (np. Le Claire) ujmuje struktury gospodarcze jako autonomiczne i niezależne od systemu społecznego i dąży do odkrywania wewnętrznych praw rządzących funkcjonowaniem samego systemu ekonomicz­ nego, podczas gdy w ujęciu substantywistów nie da się wyabstrahować systemów ekonomicznych z całokształtu struktury społecznej. Ten spór w łonie antropologii ekonomicznej należy już do jej historii. Okazał się jednak instruktywny dla budowy teorii i oddziałał ożywczo na rozwój antropologii, uświadamiając antropologom wagę uogólniania, wiążą­ cych się z nim pułapek i niebezpieczeństw, ale także twórczych możliwości. Jest to przykład szczególnie instruktywny dla sposobu budowy teorii, z którego „teoretycy" mogą bez wątpienia wyciągnąć pouczające wnioski. Dlatego rozważania autorki na temat podstawowych różnic w „strategii budowy teorii" pomiędzy substantywistami a formalistami uznać należy za szczególnie cenne (s. 65-70). Podkreśla ona komplementarność tych teorii poruszających się na różnych poziomach rzeczywistości społecznej (substantywiści koncentrują się na tym co empiryczne, formaliści na tym co logiczne), wskazuje też na potrzebę pluralizmu w sferze teorii, który to fakt wielokrotnie podkreślałam w różnych miejscach (patrz: Olszewska-Dyoniziak 1991, s. 260; 1994, s. 168). Zarysowany powyżej spór ma już dziś charakter historyczny, także ze względu na zmiany, jakim współcześnie zaczyna podlegać gospodarka trady­ cyjna kiedy obserwuje się „chłopienie dzikich" i „proletaryzację chłopów", a różniące pomiędzy odmiennymi typami gospodarek zaczynają się zacierać. Próbą pogodzenia tych przeciwstawnych stanowisk jest tzw. „nowa antro­ pologia ekonomiczna", wykorzystująca założenia materializmu historycznego do analizy wszelkich typów gospodarki. Neomarksiści zarzucali poprzednim stanowiskom brak wypracowania odrębnej teorii systemów ekonomicznych r �RECENZJE I OMÓWIENIA 247 i ograniczanie się do przedstawiania empirycznych realiów mieszczących się na poziomie opisu. By przezwyciężyć tę tendenqe antropologowie marksistowscy, tacy jak Claude Meillasoux, Maurice Godelier, George Dupre, Pierre Ray czy Emanuel Ferana wkraczają z gotową teorią, jakiej dostarczył materializm historyczny. Interesuje ich „sposób produkcji", „formy produkcji", „stosunki produkcji", problem wyzysku, „klas" etc. Podstawowymi pytaniami, na jakie starają się odpowiedzieć, są: „kto pracuje?", „dla kogo?", „co dzieje się z wytworzonym produktem?", „kto sprawuje kontrolę nad dystrybucją?" , jak odtwarza się system gospodarczy?", etc. (s. 85). Marksiści definiują gospodarkę głównie poprzez sposób produkcji (np. społeczeństwa kapitalistyczne, lennicze, krewniacze, czy też zbieracko-łowieckie, pasterskie, rolnicze, przemysłowe), kładąc jednak główny nacisk na badanie roli stosunków produkcji w określaniu charakteru systemu ekono­ micznego. Podejmują problematykę przemian formacji społeczno-ekonomicznych i próbują zaadoptować pojęcia wypracowane na gruncie teorii marksistowskiej do badania transformacji, jakim podlegają pod wpływem dominującego sektora kapitalistycznego gospodarki niekapitalistyczne, „pe­ ryferyjne". Dlatego głównym przedmiotem swych analiz czynią problemy gospodarcze Trzeciego Świata oraz ekspansji zachodnio-europejskiego i amerykańskiego kapitalizmu na tereny, którym dotąd właściwe były trady­ cyjne systemy gospodarki. Proces ten opisują neomarksiści na ogół jako prowadzący do eksploatacji, wyzysku i degeneracji tych społeczeństw. Jest to tzw. peryferyjny kapitalizm z jego nędzą, degeneracją. Daleko bardziej optymistycznie widzą ten proces moderniści zakładając, że jest to tylko droga, etap przejściowy, do pełnej transformacji i pomyślnego rozwoju. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że neomarksiści, tacy jak np. Maurice Godelier, przykładają szczególną wagę do roli stosunków pokrewieństwa w określaniu prymitywnych systemów ekonomicznych, co mieści się w tradyqi antropologii społecznej. Znana jest np. teza Godeliera, że stosunki pokrewień­ stwa stanowią zarówno bazę jak i nadbudowę. Godelier sytuuje zatem stosunki produkqi poza domeną samej gospodarki w szerszej strukturze społecznej, przez co nie uznaje gospodarki za jedyny czynnik determinujący i wyjaśniający pozostałe aspekty społeczeństwa i kultury (Godelier 1973, s. 93). Wreszcie całkowicie nową interpretację systemów ekonomicznych pro­ ponuje S. Gudeman, który reprezentuje tzw. kognitywny czy symboliczny nurt w antropologii ekonomicznej kładąc nacisk na to, że wszelkie wzory działalności ekonomicznej, a więc produkcja, dystrybucja, wymiana i kon­ sumpcja podlegają kulturowemu modelowaniu i są tworami społecznymi, kulturowymi i historycznymi zarazem. Stanowisko Gudemana jest na wskroś relatywistyczne, zakłada on fakt kulturowego modelowania gospodarki i ogranicza jej interpretację do wska­ zania jej kognitywnego i symbolicznego aspektu. Wprowadza kategorie „modelu lokalnego" i „modelu uniwersalnego", których empiryczne desygnaty mają być przedmiotem badań antropologicznych. Ten kognitywny, �248 RECENZJE I OMÓWIENIA wyobrażeniowy aspekt można byłoby uznać za najbardziej dynamiczny i dynamizujący sferę gospodarki. Na jej kształt wpływają bowiem w decydu­ jący sposób zmiany wzorów normatywnych, wiedzy, wyobrażeń, wierzeń in. Józef Niżnik proponuje, aby te elementy nazwać „symbolicznym univer­ sum gospodarki", które informuje zarówno o jej złożoności i wieloelementowości, jak też o jej swoistym uporządkowaniu. Na „symboliczne universum gospodarki" składają się zarówno elementy kognitywne - „co się wie", jak też elementy normatywne, aksjologiczne - „co się uznaje za właściwe". J. Rosická w swojej pracy O wyobraźni eko­ nomicznej Polaków (Kraków 1991) wskazuje właśnie, w jaki sposób i w ja­ kim stopniu idee, wiedza, przekonania na temat gospodarki wpływają na wybory i organizują działania gospodarcze. Zainicjowała ona w ten sposób wart kontynuowania kierunek badań nad świadomością ekonomiczną jed­ nostek i społeczeństw. Krystyna Romaniszyn natomiast wyodrębnia w hi­ storii antropologii ekonomicznej cztery główne opcje teoretyczne: forma­ lizm, substantywizm, neomarksizm i antropologię symboliczną. Formalizm interpretuje gospodarkę w kategoriach działań jednostko­ wych opartych na logicznym wyborze zmierzającym do maksymalizacji zy­ sku rozpatrywanego zarówno z punktu widzenia jednostki jak i zbiorowości. Substantywizm i marksizm, choć tak bardzo się różnią między sobą, kładą nacisk na społeczny aspekt rzeczywistości gospodarczej. Substanty­ wizm zmierza do ukazania wielostronnych powiązań gospodarki z innymi dziedzinami kultury i osadzenia jej w całokształcie systemu społecznego. Marksizm kładzie nacisk na stosunki produkcji i wiążące się pośrednio z nimi zmiany formacji społeczno-ekonomicznych. Analiza symboliczna ukazuje rzeczywistość gospodarczą poprzez pryz­ mat funkcjonujących na jej temat idei i wyobrażeń, które w niemniejszym stopniu określają ludzkie wybory niż zasada racjonalności czy wymogi struktury społecznej. Wielość stanowisk teoretycznych w kwestii gospodarki wskazuje niezbi­ cie, z jak złożonym i wieloaspektowym typem rzeczywistości mamy do czynienia. Można ją sobie wyobrazić jako przecinanie się czterech głównych płaszczyzn: habitatu czyli środowiska naturalnego, płaszczyzny społecznej, płaszczyzny symbolicznej i płaszczyzny jednostkowej. Nie jest ona z tych elementów złożona, lecz wszystkie one na nią oddziaływują. Proponowany przez autorkę model gospodarki nie jest budowany wokół osi kultura - natura czy też wokół kategorii „potrzeb", jak w antropologii funkcjonalnej Malinowskiego. W proponowanym modelu gospodarka jawi się jako określona całość, w której przecinają się różne płaszczyzny. Dlatego model ten wolny jest od wszelkiego redukcjonizmu. Nie absolutyzuje jed­ nego wymiaru rzeczywistości lecz podkreśla współwystępowanie wielu z nich. Dopuszcza też komplementarność i równoprawność różnych opcji teoretycznych. Przyjmuje się tu, że odmienne teorie nie tyle „znoszą się" (jak to na ogół chętnie przyjmują teoretycy), ale uzupełniają. Ten „programowy �RECENZJE I OMÓWIENIA 249 eklektyzm" nie jest czymś ujemnym - pozwala bowiem ukazać różnorod­ ność i wielość problemów badawczych, co umożliwia wszechstronne i pełne oświetlenie zagadnienia. I w tym, w moim przekonaniu, należy upatrywać w pierwszym rzędzie walor tego typu podejścia. Co dzieje się zatem z antropologią ekonomiczną współcześnie, gdy zani­ kać zaczyna dotychczasowy przedmiot jej badań, jakim byly tradycyjne typy gospodarek? Przemiany, jakim zaczynają one ulegać współcześnie rodzą nową sytuację egzystencjalną, a w ślad za nią tworzą się przesłanki do wyłonienia nowych stanowsisk teoretycznych. W dobie współczesnej zaczy­ nają się rozwijać badania nad tzw. gospodarką nieformalną. Ich pionierem był Karl Hart. Wprowadził on pojęcie gospodarki formalnej i nieformalnej. Ten drugi nurt gospodarczy rozwijający się jako przejaw nieudanych do końca prób transformacji gospodarki tradycyjnej w kapitalistyczną przycią­ ga jego szczególną uwagę. Określa go jako „czarny", „drugi", „podziemny" czy „alternatywny" sektor gospodarki - a jego przejawami są przede wszyst­ kim: drobna wytwórczość i drobny handel (w tym także uliczny). Oba typy działalności, które dokonują się niejako w kulturowej czy „legislacyjnej" próżni, stanowią próbę wyrwania się różnych jednostek z zależności i rygo­ rów obowiązujących w dotychczasowych miejscach pracy, a także próbę wyrwania się z nędzy i ubóstwa i polepszenia własnej sytuacji materialnej. Chociaż owa „legislacyjna próżnia" stwarza dogodne warunki do szerzenia się różnego rodzaju afer gospodarczych, stanowić może jednak równocześnie dogodne warunki do wyzwalania się jednostkowych inicjatyw w zakresie organizowania sobie pracy i środków utrzymania w warunkach przymuso­ wych. Szczególnie instruktywnego przykładu dostarczają tu sytuacje, jakie zrodziły się w okresie transformacji w krajach byłego obozu wschodniego, świadczące też być może o przełamywaniu zrodzonych w warunkach real­ nego socjalizmu wzorów „wyuczonej niezaradności". Problem to oczywiście 0 wiele bardziej złożony i wielowątkowy. Interesująco pisze na ten temat autorka w zakończeniu pracy (s. 129-138) analizując sytuacje w Indiach, Chinach, Ameryce Łacińskiej, byłym ZSRR i in. Kończąc, należałoby pogratulować autorce. Na podstawie dobrze dobranej 1 reprezentatywnej literatury przedmiotu dokonała ona trafnej syntezy mało znanej u nas problematyki, znakomicie, w klarowny i przejrzysty sposób, przedstawiła historię problemu, ukazując antropologiczne korzenie jego ujęcia. Jest to moment istotny, wskazuje bowiem na rosnącą rangę antropologii społecznej i kulturowej w określaniu i interpretowaniu najbardziej węzłowych i aktualnych problemów współczesnego świata. Ukazała, jak w analizie tego szczegółowego problemu przełamuje się panorama zmieniających się para­ dygmatów myśli antropologicznej, wnoszących nowe sposoby widzenia i ujmo­ wania rzeczywistości. Świat gospodarek ludzkich zaś jawi się jako problem bogaty, barwny, wieloaspektowy i złożony, nie mniej frapujący od preferowa­ nych dotąd przez antropologów innych aspektów kultury. I choć antropologia zmuszona jest dziś, podobnie jak inne dyscypliny, do rozstrzygania swoich �250 RECENZJE I OMÓWIENIA problemów badawczych w toku współpracy interdyscyplinarnej, z przed­ stawionych wywodów widać niezbicie, że wnosi ona swój własny, unikalny sposób spojrzenia, oparty na szerokiej perspektywie poznawczej, łączącej holistyczny, porównawczy i historyczny punkt widzenia, który oddziałuje w najwyższym stopniu ożywczo na jednostronne niejednokrotnie interpretacje, jakie rodzą się na gruncie innych dyscyplin szczegółowych. LITERATURA Broži K.J. 1994a Antropologia wartości. Kategoria standardu kulturowego w badaniach nad warto­ ściami, Lublin, U M C S . 1994b Materializm kulturowy i etnokulturalizm Marvina Harrisa, Lublin, Antropologia kulturowa 22, U M C S . Buchowski M. 1986 Magia, jej struktura i funkcje, Poznań, U A M . B u r s z t a W. 1986 Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław, Ossolineum. 1992 Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań, U A S M . Douglas M. 1982 An Active Voice, London. F i r t h R. 1939 Primitive Polynesian Economy, London. 1946a Malay Fisherman. The Peasant Economy, London. 1946b Themes in Economic Anthropology. A General Comment, [w:] Themes in Economic Anthropology, R. Firth (ed.), London. F l i s M. 1988 Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, Wrocław, Ossolineum, PWN. G o d e l i e r M. 1973 Rationality and Irrationality in Economies, London. H e r s k o v i t s J.M. 1952 Economic Anthropology. A Study of Comparative Economies, N Y . O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1991 Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a ­ ków, Universitas. 1994 Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków, Universitas. P a l u c h A. 1990 Mistrzowie antropologii społecznej, Warszawa, PWN. Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa 1992, Wydawnictwa UW, ss. 354 Książka Sławoja Szynkiewicza ma charakter podręcznikowy. Jest ona jedynym, jak do tej pory, całościowym ujęciem problemu pokrewieństwa w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autor rozpoczyna od omówienia historii problemu. Przypomina tu m.in. Johanna Jakoba Bachofena, który jako pierwszy dokonał rozdzielenia po- �RECENZJE I OMÓWIENIA 251 krewieństwa na matrylinearne i patrylinearne oraz wyprowadził ewolucyjną tezę o pierwotności tego pierwszego. Następnie prezentuje znaczące dokona­ nia innych ewolucjonistów: J. McLennana, H.S. Maine'a i L.H. Morgana, przechodząc do bliższych nam, w sensie historycznym, badaczy: E. Durkheima, W.H.R. Riversa, A.L. Kroebera, B. Malinowskiego, A.R. Radcliffe-Browna, M . Fortesa, G.P. Murdocka, R. Needhama, C. Lévi-Straussa. Omawia też szeroko spory teoretyków i badaczy dotyczące rozwoju i ewo­ lucji systemów pokrewieństwa oraz jego terminologii. Przytacza również wypowiedzi wyżej wymienionych osób, które uznaje za klasyków badań nad pokrewieństwem. W następnym rozdziale autor próbuje wyjaśnić istotę pokrewieństwa. Przytacza różnorakie definicje, a przede wszystkim stara się wykazać różnicę pomiędzy biologicznym i społecznym ujęciem tego zagadnienia. Poddaje przy tym krytyce biologiczne podejście do problemu, wskazując na jego niewystarczalność i , co za tym idzie, niemożność wyjaśniania istoty po­ krewieństwa jedynie za pomocą koncepcji biologicznych. S. Szynkiewicz poszukuje kulturowej definicji pokrewieństwa, by udowodnić, że nie da się go sprowadzić wyłącznie do aspektu biologicznego. Jednocześnie zauważa, że do dziś trwają spory dotyczące tego problemu. Nadal bowiem niektórzy naukowcy, np. Schneider, utrzymują, że bez biologicznej podstawy pokre­ wieństwo jest niczym (s. 56). Tezę o biologicznych podstawach pokrewień­ stwa głosił również B. Malinowski. Uważał on m.in., że nazwy stopni po­ krewieństwa odzwierciedlają ich biologiczne podłoże. Z tą koncepcją nie godzi się S. Szynkiewicz. Pyta on mianowicie, dlaczego w społecznościach matrylinearnych najbliższym krewnym ego, prócz matki, jest jego wuj, a nie ojciec, skoro biologiczna koncepcja wyjaśniania zjawiska pokrewieństwa wyraźnie wskazuje, że naszym krewnym jest człowiek o genotypie podob­ nym do naszego własnego. To społeczeństwo poprzez kulturę definiuje kto jest krewnym, a kto nim być nie może. Owszem, zdajemy sobie sprawę z tego, iż pokrewieństwo jest czymś naturalnym, ale identyfikujemy je za pomocą kultury, jej symboliki i języka. Pokrewieństwo funkcjonuje w ra­ mach kultury i nie może być od niej oderwane. Pokrewieństwo jest dziełem człowieka; jest ludzkim wynalazkiem. Przemawiają za tym formy artykulacji bliskości więzów między krewnymi, które objawiają się w sposobie grupowa­ nia, rangowania i przypisywania krewnym określonych ról, funkcji, statusu społecznego, a także miejsca w grupowej stratyfikacji (s. 81). Na podstawie wypowiedzi teoretyków etnologii oraz tezy o kulturowym pochodzeniu pokrewieństwa S. Szynkiewicz buduje swoją własną definicję tego zjawiska. Wydaje się, że jest ona dobrym podsumowaniem i wykładnią jego stanowiska, które - jak przypuszczam - podziela większość współcze­ snych etnologów. Stwierdza on mianowicie, że „pokrewieństwo to całość więzi społecznych, zachowań oraz koncepcji podlegających ich kulturowemu uogólnieniu, które powstają wokół szeroko rozumianego procesu repro­ dukcji społecznej i stosują terminologię pokrewieństwa" (s. 93). �252 RECENZJE I OMÓWIENIA Przedmiotem kolejnego rozdziału jest terminologia pokrewieństwa. Mówi się tu m.in. o metodach zbierania informacji dotyczących terminów pokre­ wieństwa - metodzie genealogicznej rejestracji terminów Riversa, metodzie spisywania terminów „wyłapywanych" z bezpośrednich, swobodnych wypo­ wiedzi, o tym skąd wzięła się terminologia pokrewieństwa, o typologii i klasyfikacji systemów terminologicznych oraz kryteriach powstawania kate­ gorii nazewniczych. W rozdziale dotyczącym źródeł pokrewieństwa autor omawianej tu książki bardzo szeroko opisuje spory dotyczące kierunku ewolucji form pokrewieństwa. Badacze zastanawiali się m.in. nad tym, co było pierwsze: system matrylinearny czy patylinearny, ród czy rodzina? Według autora, większość ewoluqonistów (za Bachofenem) uważała, iż pier­ wszą formą był system matrylinearny. Po epoce ewolucjonizmu, na podstawie wyników badań nad rdzennymi Australijczykami oraz Indianami amery­ kańskimi, pierwszeństwo to przyznano jednak systemowi patrylinearnemu (S. Szynkiewicz przytacza tu m.in. przykład plemienia Szoszonów, które pierwotnie było grupą zbieracko-łowiecką o poligynicznym typie rodziny i patrylinearnym systemie pokrewieństwa, a następnie przeszło do gospodarki rolniczej. Spowodowało to zmianę systemu na matrylinearny i miało związek z osiadłym trybem życia kobiet, do których dochodzili mężczyźni, spędzający większość czasu poza rezydencją na polowaniu lub wojnie). Do dziś w etno­ logii trwa spór o pierwotność jednego lub drugiego systemu. W ostatniej części wspomnianego rozdziału Szynkiewicz szeroko omawia problem rezy­ dencji małżeńskiej oraz grup pochodzeniowych (lineaże, grupy o domniema­ nej genealogii, klany, gens, fratrie i moiety). Lektura książki S. Szynkiewicza może nasunąć przypuszczenie, że cała dzisiejsza etnologia stoi na gruncie ewolucjonizmu. I chyba tak jest w rzeczy­ wistości (por. Buchowski 1993, s. 17). Autorowi nie udało się uniknąć opar­ cia swego podręcznika na tej, nieco już podstarzałej (co nie znaczy, że przestarzałej), teorii. Już sam układ rozdziałów w książce skłania czytelnika do namysłu. S. Szynkiewicz rozważa bowiem w pierwszej kolejności pokre­ wieństwo matrylinearne, w następnej zaś - patry linearne. Z lektury książki wynika natomiast, że większość „pierwszych" ewolucjonistów tak właśnie wyobrażała sobie linię rozwojową systemów pokrewieństwa - od matriar­ chatu do patriarchatu. Pomiędzy tymi dwoma miało się plasować pokre­ wieństwo podwójne jako równoważące obydwa te systemy w ramach jednej konstrukcji. Na samym końcu tego continuum znajdować się miał system bilateralny. Oczywiście później nauka zakwestionowała to spojrzenie zastę­ pując je kolejnymi rozwiązaniami o ewolucyjnym charakterze (np. o pierwotności patriarchatu). Do dziś etnologia nie może się od takich rozwiązań uwolnić. Dowodem tego może być np. przytoczona przez Szynkiewicza teoria Divale z 1984 roku (s. 187). W następnych rozdziałach książki omówiono bardzo szczegółowo: po­ krewieństwo matrylinearne (pochodzenie dziedziczone po matce, sukcesja władzy i dziedziczenie z reguły korporacyjnego majątku po bracie matki, �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 matrylokalność, awunkulokalność, patrylokalność, mniejsza trwałość mał­ żeństwa, konflikt emocjonalny na linii ojciec - syn - siostrzeniec), pokre­ wieństwo patrylinearne (rezydencja patrylokalna, egzogamia, pochodzenie dziedziczone w linii męskiej, trwałość małżeństwa, dziedziczenie władzy i majątku w linii męskiej, reguła jedności lineażu), podwójny system po­ krewieństwa (przynależność do patrylinearnej linii ojca i matrylinearnej linii matki, dziedziczenie majątku ruchomego matrylinearne), pokrewieństwo bilateralne (dowolny przekaz pochodzenia, wolny wybór krewnych ze strony matki lub ojca, typy rezydencji małżeńskiej: bilokalny i neolokalny, duży krąg krewniczy - familia, rodzina, kinred). Autor omawia również, tzw. systemy marginalne, które jednakże, jak sam zaznacza, istnieją w zasadzie tylko w umysłach badaczy (są to pozostałe możliwe teoretycznie systemy: równoległy i przemienny; w pierwszym z nich kobiety dziedziczą po kobie­ tach, a mężczyźni po mężczyznach, w drugim kobiety dzedziczą po mężczy­ znach i odwrotnie). W ostatnim rozdziale autor omawia m.in. przekształcenia polskiego sys­ temu terminologicznego, a następnie - zmienność systemu pokrewieństwa. Stwierdza też, że według etnologii ewolucja tych systemów jest faktem; nie wiadomo tylko, który z nich ma być tym pierwszym. Próbowano np. na­ kreślić linię przedstawiającą rozwój form pokrewieństwa od matrylinearnego, poprzez patrylinearny, do bilateralnego, ale teza ta została obalona. Etnologowie zastanawiają się również nad przyczynami transformacji form pokrewieństwa. Książka Szynkiewicza rozszerza wiele wątków zawartych w definicji po­ krewieństwa umieszczonej w Słowniku Etnologicznym (Penkala-Gawęcka 1987). Definicja ta jest ze zrozumiałych powodów (forma słownika nie pozwala przecież na rozwinięcie tematu) niekompletna i nie wyczerpująca. Poszukując dalszych śladów tematyki pokrewieństwa w polskim piśmienni­ ctwie etnologicznym natrafiłem na nie m.in. w publikacji Ewy Nowickiej Świat człowieka - świat kultury (Nowicka 1991) - nota bene książki o pod­ ręcznikowym charakterze z zakresu całej antropologii społecznej. W pracy tej odnaleźć można dość szczegółowe opisy struktur społecznych związanych z pokrewieństwem, a więc form małżeństwa i rodziny, klanu i lineażu, łącznie z egzemplifikacjami. Jednakże najciekawszym z pism dotyczących problematyki pokrewieństwa, które ukazały się przed wydaniem książki Szynkiewicza, jest - moim zdaniem - artykuł B. Malinowskiego pt. Zagad­ nienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań (Malinowski 1930). Pod­ daje on m.in. krytyce ewolucjonistyczną teorię pokrewieństwa i wprowadza funkcjonalizm do rozważań nad tym zagadnieniem. Dla Malinowskiego poszukiwanie genezy terminologii pokrewieństwa jest „fałszywym proble­ mem". Pisze on: „Źródłem całego zła jest to, że poszukiwaliśmy genezy pokrewieństwa, zanim zrozumieliśmy istotę samego pokrewieństwa" (tamże, s. 21). I dalej: „Nowoczesny czyli funkcjnonalny etnolog stara się [...] zro­ zumieć, czym jest w rzeczywistości pokrewieństwo dla krajowca; pragnie on �254 RECENZJE I OMÓWIENIA pojąć, jakich terminology używa się na oznaczenie pokrewieństwa i co one wyrażają [...]" (tamże, s. 21). Według Malinowskiego, istnienie pokrewień­ stwa ułatwia funkcjonowanie małżeństwa - legalizuje rozrodczość, tworzy struktury socjalizacji. Czytając książkę S. Szynkiewicza można odnieść wrażenie, że etnologia przetrwała okres naporu funkcjonalizmu i strukturalizmu powracając, choć­ by na polu rozważań nad pokrewieństwem, do „starych i poczciwych" koncepcji ewolucjonistycznych. Wydaje mi się, że w tej materii nie ma dla ewolucjonizmu alternatywy - teorii równie jak on sam nośnej. W związku z tym, długo jeszcze będzie znajdował swoich zwolenników pośród etno­ logów, którzy na podstawie jego założeń tworzyć będą kolejne hipotezy. Pozostaje nam mieć nadzieję, że doczekają się one równie udanego i warto­ ściowego kompendium, jakim dla dotychczasowych hipotez i teorii stało się Pokrewieństwo Sławoja Szynkiewicza. Tomasz Szlendak LITERATURA M a l i n o w s k i B. 1930 Zagadnienie pokrewieństwa w świetle najnowszych badań, „Przegląd Socjologiczny", Nr 1, s. 17-31. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Seks i stłumienie w społeczności dzikich, Warszawa, PW^N, s. 410-436. Nowicka E. 1991 Koncepcje form pokrewieństwa, małżeństwa i rodziny. Struktury społeczne zwią­ zane z pokrewieństwem, [w:] Świat człowieka - świat kultury, Warszawa, PWN, s. 349-351 oraz s. 370-381. P e n k a l a - G a w ę c k a D. 1987 Pokrewieństwo, [w:] Słownik etnologiczny, Warszawa - Poznań, PWN, s. 282-286. Shamans and Cultures, M . Hoppál, K.D. Howard (eds.), ISTOR Books 5, Akadémiai Kiadó Budapest, International Society for Trans-Oceanin Rese­ arch, Los Angeles, ss. 302 Książka jest zbiorem referatów, które zostały wygłoszone podczas I kon­ ferencji zorganizowanej przez The International Society for Shamanistic Research w Seulu w lipcu 1991 r. Poszczególne teksty mają najczęściej cha­ rakter case studies i nie wyczerpują zagadnień badanych i omawianych przez ich autorów. Składają się jednak na całość, ukazującą różne, często mało znane aspekty zjawiska, jakim jest szamanizm. Nie od dziś fascynuje ono badaczy i wciąż jeszcze nie zostało do końca opisane ani wyjaśnione. Oma­ wiana książka jest też znakomitym uzupełnieniem dotychczasowego stanu wiedzy o szamanizmie - jego genezie, typologii, związanych z nim wie­ rzeniach, rytualnych praktykach, wyobrażeniach na temat „wędrówek" sza- �RECENZJE I OMÓWIENIA 255 mana i „tamtego świata", sposobów działania szamana, jego miejsca w spo­ łeczeństwie i in. Niektórzy autorzy wskazują też np. na wpływy różnych kultur na lokalne odmiany szamanizmu. Szczególnie interesujące są, moim zdaniem, teksty, w których ukaza­ no „sposoby rekrutacji" szamanów, ich relacje z duchami-przewodnikami i opiekunami. Zwrócono tu także uwagę na pewne specyficzne cechy osobo­ wości szamana, uzdolnienia, dzięki którym może on pełnić swe funkcje. Omawiane są też różne kategorie duchów, z którymi szaman nawiązuje kontakty jako medium, pośrednik między światem żywych i zmarłych, ludzi i sił kosmicznych, itp. Tego typu informacje pokazują, jak bardzo zróż­ nicowany jest świat duchów - przewodników szamana. Reakcje między duchami i szamanem nabierają też specyficznego, nieanonimowego cha­ rakteru. Interesującym przykładem opisu jest w tym przypadku artykuł J. Lemoine'a, oparty na materiałach zgromadzonych w Laosie i Tajlandii. Autor, w zajmujący sposób przedstawia opisy wędrówek szamana w po­ szukiwaniu duszy chorego. Trasy wędrówki (i podejmowane działania) zale­ żą od postawionej diagnozy, tj. określenia, jaki rodzaj duszy ma kłopoty i gdzie należy jej szukać, gdy zmierza ku reinkarnacji. W wędrówce szamana bardzo ważna jest pomoc duchów, które wraz z nim szukają duszy chorego, wspomagane przez dźwięki muzyki. Kilku autorów podejmuje ciekawe próby odpowiedzi na pytanie, czym jest właściwie trans, ekstaza lub odmienny stan świadomości szamana. Warto tu zwrócić uwagę na artykuł S.A. Mousalimas (oparty na materia­ łach z Alaski) oraz Kwang-iel Kim i Tae-gon Kim (dotyczący Korei). Ci ostatni badacze określili np. trzy zasadnicze kategorie odmiennych stanów świadomości, w czasie których szaman nawiązuje kontakt z du­ chami: zawłaszczenie, trans i quasi-zawłaszczenie (possesion-belif). Autorzy podkreślają, że klasyfikacja ta nie odpowiada interpretacjom samych sza­ manów, przez których każdy stan ekstazy jest jednoznacznie rozumiany jako zawłaszczenie. Inna badaczka, R. Hamayon, próbuje natomiast wyjaśnić (na podstawie materiałów syberyjskich), jakiego rodzaju siły są asocjowane z funkcjami pełnionymi przez szamana i jaka jest ich natura. Autorka zwraca ponadto uwagę na pewne symboliczne aspekty szamanizmu. Z tekstów zamieszczonych w pracy jasno wynika, że szamanizm nie jest dziś archaicznym i zapomnianym rytuałem, lecz należy do żywych zjawisk o szerokim zasięgu. Co więcej, w niektórych krajach działają ruchy (sekty) nawiązujące do szamańskich tradycji i wierzeń (mają one np. wielu zwo­ lenników w Japonii - zagadnieniu temu poświęcony jest ciekawy artykuł Sachiko Hatanaka). Wiele osób korzysta też na co dzień z pomocy sza­ mana w przypadku choroby lub pyta go o radę w życiowych problemach (jak zauważa Yoriko Kanda, nie ma wówczas mowy o odświętnym rytuale). Szaman zajmuje też ważne miejsce w poszczególnych społecznościach. Jak podkreśla np. Guo Shuyon, pełni on nie tylko istotną rolę w przekazywaniu �256 RECENZJE I OMÓWIENIA treści kulturowych i tradycji społecznych lecz także - w kreowaniu kultury klanu. Szaman jest bowiem twórcą literatury ustnej, tańca, wiedzy medycz­ nej, polityki grupy i in. Znakomitym uzupełnieniewm informacji o roli szamana w przekazywaniu treści kulturowych jest artykuł E. Helimskiego, oparty na materiałach mandżurskich. Autor stawia przy tym interesujące pytanie, czy język duchów ma wpływ na rozwój języka ludzi? Omawiana praca ukazuje wyraźnie, jak niejednorodne i złożone jest zjawisko szamanizmu, jak wiele można tu wyróżnić lokalnych wariantów, specyficznych odmian. Należy do nich np. japoński kuchiyose, koreański tan* gol i kut (w tym rytuale bardzo ważną funkcję pełni śmiech, komizm, jest on ponadto elementem magii płodności). Można ponadto wyróżnić kilka wariantów szamanizmu buriackiego. Jak zauważa D. Dugarow, wy­ stępują tu m.in. różnice w sposobie wyboru tzw. białych i czarnych szama­ nów. Biali szamani np. wybierani są przez Niebo, Stwórcę, Gromowładcę a nie przez duchy, jak się to zwykło przyjmować do tej pory. Niektórzy badacze ukazują ponadto podstawowe różnice między lokalnymi odmiana­ mi szamanizmu, np. japońskim i koreańskim (artykuł Yoriko Kanda). Inni natomiast, jak np. M . Hoppál, podejmują próbę zsyntetyzowania badań dotyczących różnych regionów świata. Autor ten - na podstawie materiałów z obszaru Syberii - dokonuje również przeglądu definicji szamanizmu. Zde­ cydowana większość z nich ma charakter opisowy. Rodzi się więc - moim zdaniem - pytanie, czy jest w ogóle możliwa inna niż opisowa definicja, która choć w przybliżeniu określiłaby istotę szamanizmu. W omawianej książce znajdujemy ponadto np. próby typologizacji szamanów (Yoriko Kanda wyróżnia m.in. następujące typy: kapłan, mediator, uzdrowiciel, artysta, wróżbita. Możliwy jest też podział na typ ekstatyczny i nie-ekstatyczny i in.) Niektórzy badacze (np. Gabor Vargyas) ukazują strukturę ceremonii szamańskich, sekwencję stałych elementów, wzorów zachowań; tekst oparty jest na materiałach z Wietnamu. Większość tekstów bazuje na wynikach najnowszych badań terenowych i literaturze oraz źródłach archiwalnych. Warto również zwrócić uwagę na zachowane gdzieniegdzie unikalne księgi szamańskie. Jeden z takich zabytków - manuskrypt z 1884 r. spisany przez szamanów Sibe (Chiny) i zawierający teksty modlitw oraz zaklęć mających służyć określonym celom, w zależności od sytuacji - przed­ stawia Giovanii Stary. Właściwie każdy z 30 tekstów (nie licząc „Wstępu") zamieszczonych w Shamans and Cultures... zasługuje na oddzielne omówienie. Mam jednak nadzieję, że nawet ten pobieżny z konieczności przegląd zachęci Czytelników do sięgnięcia po sygnalizowaną pozycję. Nie mogą jej, moim zdaniem, po­ minąć nie tylko badacze szamanizmu, lecz także etnolodzy zajmujący się innymi dziedzinami kultur ludów Azji i Ameryki Północnej. Iwona Kabzińska-Stawarz �RECENZJE I OMÓWIENIA 257 Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi. Warszawa 1994, ss. 182 Piotr Eberhardt podjął się analizy bardzo trudnego problemu w dzie­ dzinie europejskich studiów narodowościowych tj. ustalenia białoruskiego obszaru etnicznego i w miarę ścisłego określenia liczby Białorusinów w la­ tach 1897-1989, biorąc za podstawę dostępne spisy ludności, polskie i ro­ syjskie. Autor daje w swojej pracy obraz zmian i tendencji w sferze przemian narodowościowych, na konkretnym, stałym terytorium, dla którego przyjął określenie „Ziemia Białoruska". Twierdzi, że zasada stałości terytorialnej, chociaż nie przynosi optymalnych konsekwencji merytorycznych to zde­ cydowanie ułatwia dokonanie analizy. Uważa też, że zwłaszcza w tej pracy jest celowe odnoszenie się do stałego terytorium, ponieważ na pograni­ czu strefa etniczna bezustannie „falowała" w zależności od koniunktury społeczno-politycznej. Z tych samych względów zawodne były kryterium językowe. Najbardziej wiarogodne jest natomiast, zdaniem Autora, kry­ terium wyznaniowe. P. Eberhardt, w swoim studium ukazuje poprzez cyfry proces likwidowa­ nia supremacji polskiej, walkę Rosji z polską kulturą, ograniczanie wpływów katolicyzmu na rzecz prawosławia i likwidowanie polskiej własności mate­ rialnej z jednej strony, a także postępującą rusyfikację tego terenu z drugiej. Jako jeden z nielicznych porównał on charakter polonizacji i rusyfikacji. O ile polonizacja wynikała z ewolucji, o tyle, zdaniem Autora, rusyfikacja była zaprogramowana. Kolejne spisy ludności przeprowadzane od 1931 ro­ ku po rok 1989 miały udowodnić na ile udało się zrealizować założenia w tej dziedzinie. P. Eberhardt stwierdza, że mimo natężonej akcji antypolskiej, przesiedleń, migracji ludności, urbanizacji a także rusyfikacji Białorusinów, nie udało się zniszczyć polskości na pograniczu litewsko-białoruskim, ani też w zupełności zrusyfikować narodu białoruskiego. Obydwa narody przetrwa­ ły i dotrwały do momentu upadku imperium sowieckiego, chociaż naród białoruski u progu swej niepodległości znalazł się na granicy utraty tożsamo­ ści narodowej wraz z zanikiem języka białoruskiego; obecnie po podpisaniu układu z Rosją sytuacja będzie się zmieniać na korzyść języka rosyjskiego. P. Eberhardt zaznacza, że najtrudniejszym zadaniem było zebranie wiarogodnych materiałów statystycznych, zwłaszcza rosyjskich i radzieckich, dla X X wieku. Poprzez niejednorodność i rozpiętość ocen dla różnych grup narodowościowych utrudniły one ocenę merytoryczną całości materiału sta­ tystycznego w ujęciu przestrzennym. Zestawienie materiałów radzieckich spisów ludnościowych lat 1959, 1970, 1979, 1989 nie mogło być mechanicz­ ne, ponieważ spisy obejmują niezupełnie te same, a z reguły inaczej rozbite terytoria a także operują kategoriami nie całkiem tożsamymi. Wiele danych Autor zmuszony był na nowo analizować, stosując przeliczenia, opatrywać nowymi wyjaśnieniami, aby można je było poddać pod rozwagę czytelnika jako materiał do porównań czy wniosków. Biorąc powyższe pod rozwagę, �258 RECENZJE I OMÓWIENIA P. Eberhardt, stosując oszczędność słowa, trudną do przyjęcia dla historyka, z rzeczowością wydobywa z kruchego materiału, jakim są dane z oficjalnych spisów ludności, kamuflujące często kłamstwa i fałsz, historyczną rzeczywi­ stość. Kłamstwa spisowe (np. o braku Polaków w Wilnie) często pozbawio­ ne są konsekwencji i w tym miejscu jest pole dla dociekliwego badacza, by je skompromitować. Udało się to w wielu przypadkach Autorowi, zajmują­ cemu się problematyką narodowościową Białorusi, Litwy i Ukrainy. Prezentowana tu praca, to 12 rozdziałów, zilustrowanych 24 mapami sporządzonymi przez autora i 55 tablicami. Pierwszy z rozdziałów jest ro­ dzajem wstępu, drugi zaś krytycznymspojrzeniem Autora na rosyjski spis ludności przeprowadzony w 1897 roku, poprzez fachowe polskie opracowa­ nia demograficzne okresu międzywojennego. Spis ten za jedyny wyznacznik narodowości przyjął język, co nie spraw­ dzało się jednak na pograniczu polsko-białoruskim a nawet białorusko-rosyjskim. W tym przypadku, dodatkowym, i często decydującym czynnikiem, było wyznanie religijne (potwierdzają to wyliczenia Edwarda Czyńskiego, sporządzone wg rubryceli Kościoła Rzymskokatolickiego, użyte do zilustrowa­ nia problemu przez Autora studium. Zarówno polska opinia publiczna jak i niemiecka uznały spis ten za tendencyjny i zniekształcający rzeczywistość. Stąd też stał się on przyczyną dokładnych analiz statystycznych i merytorycz­ nych przeprowadzonych przez polskich i niemieckich demografów. Przy swoim stanowisku zostali jednak badacze rosyjscy, którzy obliczyli, że np. powiat Sokółka liczył jedynie 1,2% ludności polsko-języcznej; przywołane przez Eberhardta dane Czyńskiego wykazują w tym rejonie 75,5% Polaków i tyleż samo katolików. Jest to brak konsekwencji w fałszowaniu ilości Polaków na ziemiach litewsko-białoruskich, na co Autor znalazł dowód w źródłach rosyjskich. Źródła te bowiem dowodzą, że władze administracyjne wszystkich szczebli imperium rosyjskiego utożsamiły Kościół Katolicki z polskością i stosowały w celu jego zniszczenia wszelkie metody, zwłaszcza w okresie powstań. Tabela Nr 4 (s. 25) uwidacznia obniżenie się liczby katolików w okresie dyskryminacji i likwidacji Kościoła Unickiego. Badania socjologiczne przeprowadzone przez Leona Wasilewskiego i Edwarda Maliszewskiego ujawniły, że prawie wszyscy wyznawcy katoli­ cyzmu deklarowali narodowość polską. Niewielu wśród katolików było zde­ klarowanych Białorusinów. Włodzimierz Wakar, demograf i statystyk polski żyjący w okresie międzywojnia wyliczył szacunkowo, że na analizowanym terytorium mieszkało łącznie 6 424,2 tys. stałej ludności cywilnej, w tym 4 356,2 tys. Białorusinów tj. 67,8%, co znaczy, że różnica między kryterium językowym a narodowościowym wynosi 400 tys. mieszkańców. Spis rosyjski wykazał 156,5 tys. ludności polsko-języcznej, Wakar natomiast wykazał 838,9 tys., tj. niewiele mniej niż wyznawców Kościoła Rzymskokatolickiego - 879,7 tys. Tylko 40,8 tys. katolików nie zostało zaliczonych do narodo­ wości polskiej. Eberhardt stwierdza zatem, że kryterium językowe zastoso­ wane w spisie rosyjskim doprowadziło do błędnych stwierdzeń i uogólnień. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Najbliższe prawdy, jego zdaniem, byłoby nałożenie wyników analizy kryte­ rium językowego i wyznaniowego po odliczeniu od ogólnej liczby poszcze­ gólnych narodowości. Rozdział I I I to analiza danych statystycznych przeprowadzonych w roku 1909 pod kontrolą administracyjną władz rosyjskich przez Warszawski Ko­ mitet Statystyczny w sposób fachowy, nie budzący zastrzeżeń nawet ze strony Rosjan. Autor dodaje jeszcze analizę dwóch spisów ludności - nie­ mieckiego z 1916, który zna we fragmentach, oraz spisu polskiego z 1919 roku, opublikowanego w całości przez Romera. Te ostatnie dane ujawniły, że spis polski przeprowadzony przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich w 1919 roku zawyżył nieświadomie dane dotyczące polskości, a przyczyną były sukcesy militarne zjednej strony, z drugiej ograniczenie geograficzne do centralnej i zachodniej Białorusi (wschodnia część była opanowana przez bolszewików). Dane te tym samym zaniżyły liczbę Białorusinów (tab. Nr 10 i Nr 11 na s. 51-53). Rozdział IV rozpatruje warunki demograficzne i narodowościowe na obszarze zachodnim i częściowo centralnym bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych na podstawie polskich spisów z 1919 i 1921 roku. Autor wykazuje duże ubytki ludności wywołane wojną i rewolucją i ich charakter selektywny bardziej jakościowy niż ilościowy. Zdaniem Eberhardta, mimo założonej przez stronę polską obiektywizacji, w spisie odzwierciedliła się zmiana warunków politycznych po 1920 roku, co wpłynęło na zmianę na­ strojów wśród ludności o nieskrystalizowanej świadomości narodowej. Duża część Białorusinów i część Żydów zadeklarowała narodowość polską, utoż­ samiając narodowość z państwowością. Dane spisowe zaniżyły w sposób sztuczny liczbę Białorusinów wykazując ich tylko na Polesiu, podnosząc pozornie tym samym liczbę Polaków. Wszystko to zmusza badacza do zweryfikowania ostatecznych wyników dotyczących statystyki narodowoś­ ciowej na podstawie kryterium religijnego (tab. Nr 13, s. 61 i 64-65). Mapę Nr 11 (s. 60) wykreśloną w Atlasie Mira z 1964 roku, ukazującą rozmiesz­ czenie ludności polskiej wg spisu z 1959 roku na Zachodniej Białorusi. Eberhardt zauważa tu dużą zbieżność, a różnice wynikają z akcji repat­ riacyjnej w latach 1944-1948 i 1956-1959. Rozdział V ukazuje strukturę narodowościową w świetle spisów z 1926 i 1931 roku. Autor stwierdza, że chociaż wystąpiły deformacje w stosunku do liczby Polaków, to ogólnie rok 1926 był korzystnym dla rozwoju po­ szczególnych narodowości, ponieważ rusyfikacja carska nie została jeszcze zastąpiona stalinowską. Spis brał pod uwagę język, który w łączności z kry­ terium narodowościowym umożliwił badaczowi wyjaśnienie zagadnień et­ nicznych. Z tabeli Nr 16 (s. 74) i z mapy Nr 13 (s. 75) daje się wyczytać początek rusyfikacji językowej, która przybierze potężne rozmiary w latach czterdziestych, co jest omówione w rozdziale V I I . Analizując dane spisu polskiego z 1931 roku Eberhardt uważa, że mimo wszelkich prób obiek­ tywizacji, wyniki nie oddały w pełni rzeczywistości, ponieważ duża część �260 RECENZJE I OMÓWIENIA Białorusinów i Żydów a także Ukraińców podała język polski jako ojczysty. Podobnie jak wyniki spisu z 1921 roku materiały spisowe z 1931 roku wymagają, zdaniem autora, krytycznej oceny i tylko w łączności ze statystyką wyznaniową mogą stanowić punkt wyjścia do oceny merytorycznej. W próbie porównania spisu radzieckiego z 1926 roku ze spisem polskim z 1931 roku autor wypełnia 5-letnią lukę czasową szacunkiem ludności BSRR w 1931 i doprowadza do zbieżności ze spisem polskim (s. 83-84). Rozdział V I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w latach trzydziestych. Spis z 1937 roku nie został zaakceptowany przez ówczesne władze ZSRR, ponieważ ujawniał olbrzymie straty ludności wy­ wołane kolektywizacją i głodem. Spis z 1939 roku natomiast zafałszował dane. Mimo tych różnic dla ogólnego rozeznania w tendencjach zmian demograficznych Eberhardt wykorzystał wyniki, porównując je z danymi spisowymi z 1926 roku i z szacunkami z 1931 roku. Należy podkreślić, iż Rosjanie nie udostępnili danych dotyczących spisu z 1937 roku, lecz tylko dane spisowe wg obwodów dla roku 1939 (tab. 21, s. 92). Dostępne dane radzieckie odkryły totalną i bezwzględną eksterminację ludności polskiej w wyżej wymienionych latach. Tabela 21 np. wykazuje spadek ludności polskiej wg spisu z 1937 z 119,9 tys. na 58,4 tys. w 1939 roku i są to straty ludności polskiej poniesione z rąk aparatu stalinowskiego. W drugiej części rozdziału P. Eberhardt analizuje sytuację Białorusinów w granicach I I Rzeczypospolitej, która w swej polityce dążyła do integracji ziem wschodnich z resztą kraju. Zdaniem badacza opcja inkorporacyjna była bardzo szkodliwa dla stosunków polsko-białoruskich, spowodowała nastroje antypolskie a także wzbudziła sympatie do Moskwy, która w początkach lat dwudziestych była przychylna narodowym aspiracjom białoruskim. Autor stwierdza, że dyskryminacja ludności białoruskiej w Polsce zaciążyła na wzajemnych stosunkach i przyczyniła się do skomunizowania licznych działa­ czy białoruskich. Zaznacza też, że polscy Białorusini nie przewidywali zmiany stanowiska Moskwy wobec narodowości w ZSRR, która doprowadziła w kon­ sekwencji do zniszczenia i tak niewielkiej elity białoruskiej. Rozdział V I I ilustruje przemiany narodowościowe na Ziemi Białoruskiej w okresie I I wojny światowej, sprowadzające się do ujawnienia strat lud­ ności polskiej z rąk Stalina i żydowskiej z rąk hitlerowskich. Rozdział V I I I poświęcony jest strukturze narodowościowej, ujawnionej w spisie z 1959 roku z uwzględnieniem dwóch cech etnicznych: narodo­ wości i języka ojczystego. Spis ten ujawnił dwie mniejszości narodowościowe - Polaków i Rosjan oraz poważne zmiany w strukturze narodowości w la­ tach 1937-1959. Dotyczy to głównie ludności żydowskiej, wymordowanej w latach 1942-1943, której liczba zmniejszyła się o 520,9 tys. Liczba ludności polskiej w 1937-1939 zmniejszyła się o 61,5 tys., a w latach 1939-1945 o kolejne 200-300 tys. W odniesieniu do ludności białoruskiej z kolei spis wykazał wzrost o 200 tys. w latach 1937-1959. Dane tego spisu obalają mit o dużych stra- �RECENZJE I OMÓWIENIA 261 tach ludności białoruskiej w latach 1939-1945, były one kilkuprocentowe. W dalszej części rozdziału Autor wykazuje zapoczątkowanie rusyfikacji języ­ kowej ludności miast a następnie całej Białorusi. Rozpatruje też relacje między Rosjanami a Białorusinami. Ci pierwsi sięgnęli po władzę we wszyst­ kich niemalże stanowiskach w administracji, przemyśle, szkolnictwie na Białorusi i uczynili język rosyjski językiem urzędowym. Nastąpiła rusyfika­ cja całego terytorium białoruskiego w latach 1959-1989, chociaż dane ze spisu 1959 roku jeszcze nie wykazały zagrożenia dla tożsamości narodowej Białorusinów. Dane tego spisu jeszcze raz potwierdziły badania polskie, że przeważająca część ludności katolickiej na pograniczu litewsko-białoruskim ciąży ku polskości i stała się świadomie ludnością reprezentującą narodo­ wość polską i przetrwała mimo wielu strat. Rozdział DC obejmuje okres rządów Chruszczowa i Breżniewa, w którym widoczny jest napływ ludności rosyjskiej, przy równoczesnym wynarada­ wianiu mniejszości. Przybiera zdecydowanie na sile rusyfikacja Białorusi. Ludność polska została poddana wynaradawianiu niejako dwutorowo. Najpierw poddano ją białorutenizacji, później rusyfikacji. Widoczny jest duży ubytek ludności polskiej, sięgający 29%, co Autor tłumaczy presją, zwłaszcza przy wydawaniu dowodów radzieckich, w których wpisywano Polakom narodowość białoruską, W rezultacie w latach 1959-1970 na­ stąpił spadek ludności polskiej z 538,9 tys. do 382,6 tys. Równocześnie Ebehrhardt wykazuje wzrost liczby ludności używającej języka rosyjskiego 0 540,1 tys. W kolejnym rozdziale badacz wykazuje szybki wzrost ludności rosyjskiej przy równoczesnym obniżaniu się liczby ludności białoruskiej. Ze spisu w 1979 roku wynika, że został on przeprowadzony bardziej liberalnie, ponie­ waż wzrosła liczba Polaków. Różnice te ujmuje tabela Nr 40 (s. 139). Z ana­ lizy danych spisowych wynika, że przemiany etniczne były sterowane, a ich wyniki zgodne z oczekiwaniami Moskwy. Spis z 1970 roku wykazał udział ponad 20% ludności polskiej aż w siedmiu rejonach obwodu grodzień­ skiego, a spis w 1979 ujawnił w 10 rejonach więcej niż 20% Polaków. Rozdziały X I i X I I podsumowują w pewnym sensie rezultaty 92 lat rządów rosyjskich na Białorusi. Relacje ludności białoruskiej i rosyjskiej są korzystne dla tej drugiej. Rosjanie równomiernie zamieszkują całe teryto­ rium Białorusi, koncentrując się w najważniejszych punktach strategicznych, miastach przemysłowych. Mają w swych rękach aparat administracyjny 1 partyjny, kadry techniczne, garnizony wojskowe; to wszystko pozwoliło Rosjanom odegrać ,rolę dominującą na Białorusi. Cała Białoruś, jak wyka­ zuje P. Eberhardt nabrała charakteru rosyjskiego. Jak widać w chwili obecnej, rozpad ZSRR nie uratował Białorusi przed utratą tożsamości. Stwierdzenie badacza, że przyszłość Białorusi zależy od lojalności Rosjan wobec nowego państwa białoruskiego straciła więc na aktualności. Na zakończenie należy zadać pytanie czy są jeszcze szanse, żeby Białorusin poczuł się Białorusinem? �262 RECENZJE I OMÓWIENIA W podsumowaniu można stwierdzić, że książka autorstwa P. Eberhardta ukazała się w decydującym momencie dla przyszłości Białorusi. Chociaż studium to jest przeznaczone dla wąskiego grona czytelników, z racj braku szerszego komentarza historycznego, to w zupełności ukazuje tendencje po­ lityki rosyjskiej względem Białorusi. Maria Wojnicka Piotr Eberhardt, Przemiany narodowościowe na Białorusi, Warszawa 1994, ss. 182 Książka P. Eberhardta, stanowiąca efekt niezmiernie żmudnej i rzetelnej pracy badawczej, napisana jest z pozycji geografa i demografa. Jak wyjaśnia autor, jest ona „poświęcona kwestiom ilościowym" i „mówi jedynie o liczeb­ ności, czyli potencjale demograficznym wyszczególnionych narodowości" (s. 41). Ponadto: „niniejsze ujęcie zostało zawężone głównie do oceny zja­ wisk i procesów demograficznych, i to też z uwypukleniem aspektu jedynie geograficznego" (s. 157). P. Eberhardt formułuje jednak szereg twierdzeń, które wybiegają poza ów sygnalizowany zakres. Moim zdaniem, nie można ich pozostawić bez komentarza. Uwagi historyka odnośnie tej pracy sfor­ mułowała tu Maria Wojnicka. Ja natomiast chciałabym zrecenzować tę pozycję, korzystając z doświadczeń, jakie dały mi prowadzone od kilku lat badania etnohistoryczne nad problematyką stosunków etnicznych i kwestią wyznaczników tożsamości narodowej ludności mieszkającej w kilkunastu wybranych miejscowościach na zachodzie Białorusi. W zakończeniu książki prof. Eberhardt stwierdza пр.: „Powrót ludności do własnych korzeni białoruskich będzie procesem niezmiernie złożonym i długotrwałym, wymagającym przełamania ukształtowanych przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych" (s. 172-173). Zgadzam się całkowicie z pierw­ szą częścią tego twierdzenia. Uważam natomiast, że we wspomnianym pro­ cesie nie chodzi wyłącznie o „przełamywanie przyzwyczajeń i stereotypów obyczajowych". Jeśli bowiem mówimy o powrocie do białoruskich korzeni, to o wiele ważniejszą sprawą jest, jak mi się wydaje, kształtowanie tożsamo­ ści i samoświadomości narodowej samych Białorusinów, poszukiwanie od­ powiedzi na pytania: Kto jest Białorusinem i jakie są wyznaczniki tej iden­ tyfikacji? Zasadniczym problemem jest ponadto reaktywowanie - w znacz­ nie szerszym zakresie niż ma to miejsce obecnie - białoruskiej kultury i języ­ ka oraz rozwój rzetelnych badań nad historią Białorusi i jej społeczeństwa. P. Eberhardt formułuje także pewne prognozy dotyczące kształtu stosun­ ków narodowościowych. Jego zdaniem, „w przypadku pozytywnego procesu ukształtuje się w przyszłości narodowe państwo białoruskie". Natomiast „przy nasilaniu się tendenqi dezintegracyjnych [...] kwestia narodowościowa nie tylko może stać się obiektem zadrażnień i konfliktów zagrażających spoistości �RECENZJE I OMÓWIENIA 263 państwa, ale i stabilności geopolitycznej całej Europy Środkowo-Wschodniej" (s. 173). Nie ulega wątpliwości, iż realizaqa tej drugiej prognozy byłaby raczej niepożądana. Nasuwa się tu jednak pytanie, jakimi drogami musiałaby zmierzać Białoruś, by stać się państwem narodowym, a także - jaki będzie status mniejszości narodowych w tym państwie? Dodam tu, że np. zdaniem A. Sadowskiego, społeczeństwo Białorusi długo jeszcze nie będzie wolne od konfliktów etnicznych. Utrzyma się tam znaczenie podziałów religijnych, a co za tym idzie - narodowościowych. „W potocznej świadomości [bowiem] przynależność religijna utożsamiana jest z narodową". Podziały te (i sprzecz­ ności) będą narastać „w związku z dążeniami do nadawania określonym wyznaniom funkcji narodowych" (Sadowski 1994, s. 234). Moje zastrzeżenia budzi również inne stwierdzenie P. Eberhardta, doty­ czące kwestii tożsamości narodowej. Otóż, na s. 155 autor, komentując wy­ niki spisu ludności z 1989 г., pisze: „Tożsamość narodowościowa nie jest wartością, którą można narzucać, określić z zewnątrz. Jest ona wynikiem nie pochodzenia czy języka, lecz samodzielnego samookreślenia pewnych grup, a nawet każdego pojedynczego człowieka. Należy to uszanować i przyjąć do wiadomości". Postulat autora jest oczywiście słuszny, trudno jednak zgodzić się z wywodem jakoby tożsamość narodowa nie miała związku z pochodze­ niem poszczególnych osób oraz językiem, jakim się one posługują. To wła­ śnie - jak wynika m.in. z moich badań prowadzonych wśród Polaków na Białorusi - na tej podstawie formułuje się samoidentyfikacja narodowa, owo „samookreślenie się", o którym wspomina autor. Podstawowym wyznacz­ nikiem tożsamości jest wprawdzie najczęściej przynależność do określo­ nego wyznania, jednakże znajomość języka polskiego oraz świadomość posiadania polskich przodków ma w wielu przypadkach równie ważne zna­ czenie (szerzej na temat wyznaczników polskości piszę w swoich pracach: Kabzińska-Stawarz 1992/93; 1994a; 1994b). Kolejne zagadnienie, na które chciałabym zwrócić uwagę dotyczy granic międzywyznaniowych. We „Wstępie" (s. 7) autor stwierdza, iż „nie było ścisłej granicy oddzielającej ludność katolicką od prawosławnej [...]" Tymczasem z jego dalszych wywodów wynika, iż tego rodzaju granica może być jednak wyznaczona. Interpretując wyniki spisu z 1897 r. autor wymienia np. powiaty, w których grupowała się ludność wyznania rzymskokatolickiego. Są to: Lida, Oszmiana, Dzisna, Wilejka, Wołkowysk i Grodno; w Lidzie i Oszmianie katolicy byli ludnością dominującą (s. 26). Wspomina też o powiatach z bez­ względną przewagą ludności polskiej (co najczęściej oznacza - katolickiej) 1 1 Podobne pytanie nasunęło mi się przy lekturze wywiadu udzielonego przez Tadeusza Konwickiego Teresie Zaniewskiej, w którym pisarz powiedział m.in.: „Musi w pełni zagrać nacjonalizm, żeby umożliwić funkcjonowanie Białorusi jako państwa z historią, z pewną własną cywilizacją. Nacjonalizm Białorusinów musi się stawać coraz bardziej agresywny, dyna­ miczny, może nawet w jakiś sposób zaborczy, ponieważ jest to szansa uformowania się do końca tożsamości białoruskiej, która jest z wielu względów ciągle słaba" (Moje oczy pełne Białorusi... 1995, s. 4). �264 RECENZJE I OMÓWIENIA analizując wyniki spisów z lat 1921 i 1931. Są to: Lida, Oszmiana, Brasław, Szczuczyn, Wołożyn i Postawy (s. 97). W innym miejscu, gdzie omawiane są wyniki spisu ludności z 1921 r. (s. 64-66) P. Eberhardt przytacza rezultaty badań A. Krysińskiego, który dość dokładnie wyznaczył granicę między ludnością prawosławną i katolicką. Była to zarazem granica między ludnością polską i białoruską, jak już bowiem wspomniałam, mieszkańcy Białorusi dziś jeszcze najczęściej utożsamiają wyznanie z narodowością. Badania te wskazują na istnienie jednolitego obszaru katolickiego, na którym nie wyróż­ niono ani jednej gminy w większości prawosławnej. Na obszarze zamieszkałym przez ludność prawosławną istniały natomiast liczne enklawy ludności kato­ lickiej. Fakt istnienia takich enklaw świadczy również, moim zdaniem, o moż­ liwości wytyczenia granic między strefami zamieszkałymi przez ludność rożnych wyznań, np. na obszarze powiatu czy gminy. Dodam tu, że granice między ludnością katolicką i prawosławną funkcjonu­ ją do dziś w świadomości mieszkańców niektórych obszarów Białorusi. Znako­ mitym przykładem jest tu teren Puszczy Nalibockiej, gdzie od 1993 r. pro­ wadzone są przez D. Demskiego i niżej podpisaną badania etnohistoryczne (Naliboki zostały zaliczone przez Krysińskiego do enklawy iwienieckiej obok Pierszajów, Iwieńca, Wołmy, Rubieżewicz i Derewna). Ludność Nalibok i oko­ licznych wiosek (Jankowicze, Prudy, Kleciszcze, Rudnia Pilneńska, Pilnica, Terebejno i in.) dziś jeszcze podkreśla, że na tych terenach zawsze mieszkali katolicy. Prawosławni zaś żyli „za Niemnem", „w kierunku Mińska i Nowo­ gródka" (mieszkańcy tych miast w większości również wyznawali prawosławie). Do prawosławnych wiosek zaliczano natomiast m.in.: Lubcze, Korelicze, Mir, Turec, Szaszki, Szczorse (szerzej na ten temat patrz: Demski 1994). W rozdziale poświęconym wynikom spisu z lat 1921 i 1931 r. P. Eber­ hardt użył sformułowania: „obszar etnicznie białoruski", zaliczając do tej strefy m.in.: powiat Słonim, Nowogródek i Nieśwież (s. 97). Z powyższego stwierdzenia można by wnosić, iż mieszkańcami tych powiatów byli wyłącz­ nie Białorusini. Tymczasem, np. zgodnie z wynikami spisu z 1931 г., w pow. nieświeskim 27, 9 tys. osób, tj. 24,4% mieszkańców podało język polski jako ojczysty, 22, 4 tys. osób, tj. 19, 6 % reprezentowało wyznanie rzymskokato­ lickie, w pow. nowogródzkim - 35,1 tys., tj. 23,5 % mieszkańców wymieniło język polski jako ojczysty, a 28,8 tys. osób, tj. 19, 3% było wyznania rzym­ skokatolickiego, w pow. stołpeckim zaś - 51,8 tys., tj. 52,1 % podało język polski jako ojczysty; katolików było 37,9 tys., tj. 38, 1% ludności powiatu (tab. 17, s. 79, tab. 18, s. 81). Jak sądzę, we wspomnianym przypadku nale­ żałoby mówić raczej o obszarze zdominowanym przez ludność białoruską nie zaś „etnicznie białoruskim". Przykładem nazbyt ogólnego sformułowania jest też - według mnie - informaqa dotycząca etnicznego składu ludności Białorusi. Na s. 146 autor pisze, że w latach 1979-1989 na wsi mieszkała ludność białoruska, podczas gdy w miastach wysoki był udział ludności rosyjskiej. Tymczasem, jak wiadomo, wieś białoruska nie jest jednolita etnicznie. W wielu wioskach obok Białorusi- �265 RECENZJE I OMÓWIENIA nów mieszkają bowiem również Polacy i Ukraińcy, są też małe grupy Ormian, Tatarów i in. Także z informaqi podanych dalej przez autora (s. 149) wynika niezbicie, że istnieją na Białorusi wsie polskie lub polsko-białoruskie. Leżą one nie tylko na zachodniej Białorusi, tj. na terenie o zwartej koncentraqi Polaków, lecz również na wschodzie i południu kraju. Starsze pokolenie mieszkańców tych wiosek zna język polski (aczkolwiek jest on najczęściej ograniczony do sfery religijnej) i wyznaje katolicyzm (por. cytowane przez autora wyniki badań białoruskiego językoznawcy W. Werenicza, który wyróżnił m.in. cztery typy polskich osiedli na Białorusi; Werenicz 1991, s. 207). P. Eberhardt wielokrotnie zwraca uwagę na znaczny stopień rusyfikacji ludności Białorusi. Pisze również o specyficznej taktyce, której celem było wynarodowienie ludności polskiej. Polegała ona na jednoczesnej białorutenizacji i rusyfikacji Polaków, co miało prowadzić do ich pełnej sowietyzaqi (s. 128). Problem ten zasługuje, moim zdaniem, na dogłębne zbadanie. Na­ suwa się tu bowiem pytanie, w jaki sposób możliwa była daleko idąca białorutenizacja Polaków przy jednoczesnej silnej rusyfikacji samych Biało­ rusinów? W jakich dziedzinach, poza językiem (i to głównie w rejonach wiejskich), była ona widoczna i jakie były jej mechanizmy? Podobne uwagi odnośnie do twierdzenia o białorutenizacji Polaków poczynił białoruski hi­ storyk A. Smolenczuk w recenzji z książki prof. Eberhardta . Na zakończenie - uwaga dotycząca nazewnictwa. W pracy kilkakrotnie (m.in. na s. 90 i 149) na określenie autonomicznego narodowościowego rejonu polskiego, założonego 23 I I I 1932 r. i zlikwidowananego 31 VII 1937 г., zwanego Dzierżyńszczyną (i jego stolicy), została użyta nazwa: Kiejdany, rejon kiejdanowski. Jest to ewidentna pomyłka. Właściwe nazwy brzmią bowiem: Kojdanów, Kojdanowszczyzna, rejon kojdanowski, Kojdanowo. Przedstawione przeze mnie uwagi nie odnoszą się, jak widać, do podstawo­ wych zagadnień, będących przedmiotem - niezmiernie cennej dla badaczy stosunków narodowościowych na Białorusi - książki P. Eberhardta, lecz tylko pewnych, najczęściej nazbyt ogólnie sformułowanych, stwierdzeń. Nie umniej­ szają one ogromnego wkładu pracy tego badacza w wydobycie, analizę i inter­ pretację źródeł, jakimi są pochodzące z różnych okresów ostatniego stulecia spisy ludności mieszkającej w granicach dzisiejszej Białorusi. Będą natomiast, być może, pomocne przy opracowywaniu kolejnych wydań tego dzieła. Jestem przekonana, że książka prof. P. Eberhardta stanie się podsta­ wowym źródłem dla badaczy reprezentujących różne dyscypliny (history­ ków, etnologów, socjologów, językoznawców) i zajmujących się rozmaitymi aspektami dziejów Białorusi, jej kulturą i społeczeństwem. Umożliwia ona bowiem nie tylko dostęp do wyników materiałów spisowych, lecz także ukazuje pewne fakty historyczno-polityczne, pozwalające zrozumieć okolicz­ ności, w jakich prowadzone były spisy ludności w różnych latach i cele, 2 2 Za udostępnienie maszynopisu tej interesującej recenzji serdecznie dziękuję Prof. P. Eberhardtowi. �266 RECENZJE I OMÓWIENIA jakim miały służyć ich rezultaty. (Bez tego typu informacji trudno byłoby wyjaśnić wiele zjawisk, których jesteśmy obecnie świadkami. Łączą się one m.in. z pozycją poszczególnych grup etnicznych i kształtem stosunków naro­ dowościowych cechujących społeczeństwo Białorusi). Stwarza ona zarazem warunki do interdyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji o problemach naro­ dowościowych naszego wschodniego sąsiada. Z wielu względów kwestie te nie mogą być dla nas obojętne. W tym miejscu chciałabym oddać głos wspomnianemu już A. Smolenczukowi. Badacz ten wysoko ocenia pracę P. Eberhardta podkreślając, że jest ona pierwszą próbą analizy złożonych problemów związanych z przemianami struktury narodowościowej społeczeństwa mieszkającego w granicach obecnej Białorusi na przełomie X I X i X X w. W przeciwieństwie do P. Eberhardta uważa jednak, że kryterium językowe jest bardziej obiektywnym wyznaczni­ kiem świadomości narodowej niż wyznanie. Jego zdaniem, społeczeństwo białoruskie było zawsze wielowyznaniowe. W umocnieniu etnicznej jedności Białorusinów przeszkadzała natomiast działalność Kościoła Rzymskokato­ lickiego (o orientaqi propolskiej) i cerkwii prawosławnej (o orientacji prorosyjskiej). Autor twierdzi również, że katolicy-Białorusini wywodzący się ze wsi stykali się z kulturą i językiem polskim głównie w kościele albo w majątkach szlacheckich. Rodzi się więc pytanie, czy jest to wystarczający powód, by osoby te uważać za Polaków? Zdaniem Smolenczuka, kościół katolicki kształtował stereotyp katolika-Polaka (ten sam stereotyp lansowała władza carska i komunistyczna), protestował ponadto przeciwko wprowadzaniu białoruskiego do liturgii, bo przeszkadzałoby to polonizacji Białorusinów. A. Smolenczuk ustosunkował się negatywnie do tezy P. Eberhardta o polskim charakterze ludności południowo-wschodniej Wileńszczyzny twierdząc, że ludność ta uważała się wprawdzie za Polaków, ale mówiła „po prostu". Badacz oparł się tu na kryterium językowym, podczas gdy dla P. Eberhardta podstawowym wyznacznikiem tożsamości narodowej mieszkańców Białorusi jest - jak już wspomniałam - wyznanie. A. Smolenczuk głosi następnie popularyzowaną dziś na Białorusi tezę, zgodnie z którą ludność uważająca się obecnie za Polaków należy do potomków spolonizowanych Białorusinów. Dodaje jednak, że ludności tej - jako mniejszości polskiej - powinno się zagwarantować swobody i w żadnym wypadku nie może być mowy o prowa­ dzeniu polityki antypolskiej. A. Smolenczuk podkreśla, że P. Eberhardt - uznając fakt polonizacji Białorusi przez Kościół i państwo polskie w okresie międzywojennym (w zachodniej części Białorusi) - odchodzi od polonocentryzmu. Zgadza się też z wieloma stwierdzeniami prof. Eberhardta dotyczącymi procesu rusyfikacji społeczeństwa Białoruskiego. Przytoczyłam tu obszerne fragmenty recenzji A. Smolenczuka. Uważam bowiem, że dyskusja o problemach narodowościowych Białorusi wymaga udziału nie tylko przedstawiciele różnych dyscyplin, ale też reprezentantów wszystkich grup etnicznych mieszkających na badanym obszarze. Umożliwia to bowiem rzeczową wymianę argumentów, co może rodzić nadzieję na łagodzę- �RECENZJE I OMÓWIENIA 267 nie istniejących urazów, przełamanie stereotypów, a co za tym idzie - kształto­ wanie obiektywnego spojrzenia na procesy, które niezmiernie głęboko dotykają pojedynczego człowieka, podstaw jego tożsamości, więzi społecznych, psychiki i in. Wymagają więc od badaczy, jak może żadne inne zagadnienia, nie tylko gromadzenia i analizy źródeł, lecz także taktu i odpowiedzialności. Książka prof. Eberhardta stworzyła właśnie warunki do takiej inter­ dyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji. LITERATURA D e m s k i D. 1994 Naliboki i Puszcza Nalibocka - Zarys dziejów i problematyki, „Etnografia Pol­ ska", t. 38, z. 1-2, s. 51-78. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1992/93 Polacy na Białorusi. Relacja z badań etnologicznych nad współczesnym procesem kształtowania się świadomości etnicznej, „Przegląd Wschodni", t. I I , z. 3 (7), s. 681-195. 1994a „ / po co ta granica?", „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 79-105. 1994b Kościół w Nałibokach, „Więź", nr 12, s. 199-205. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 5. Moje oczy pełne Białorusi 1995 Moje oczy pełne Białorusi, z Tadeuszem К on wiekiem rozmawia T . Zaniewska, „Głos znad Niemna", nr 4 (142) z dn. 30 stycznia - 5 lutego 1995 г., s. 4-5. S a d o w s k i A. 1991 Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków. 1994 Białoruś - Odrodzenie narodowe - przejawy nacjonalizmu, [w:] Nacjonalizm. Kon­ flikty narodowościowe w Europie Środkowej i Wschodniej, Toruń, s. 226-235. W e r e n i c z W. 1991 Historyczne i kulturalne podstawy świadomości narodowej Polaków w Związku Radzieckim (na przykładzie Republiki Białoruskiej), [w:] Polacy w Kościele kato­ lickim w ZSRR, E . Walewander (red.), Lublin, s. 197-212. Iwona Kabzińska-Stawarz Adam Walaszek, Światy imigrantów. Tworzenie polonijnego Cleveland 1880-1930, Kraków 1994, Zakład wydawniczy „Nomos", ss. 231 Cleveland końca X I X wieku: „w dzikiej puszczy buduje się dom po domu, gdzie wszystko dopiero wytyczone i nie wykończone. Tu bowiem wkrada się dziki bór lub dziewicza preria między ulice i domy, a pyszne gmachy, pełne nowoczesnego zbytku graniczą bezpośrednio z nieokiełznaną puszczą" (s. 19). Do takiego Cleveland, podobnie jak i innych miast Ame­ ryki, ściągali pod koniec X I X i na początku X X wieku emigranci z różnych krajów Europy. Wśród nich byli także Polacy. O ile jeszcze w 1870 roku w Cleveland było 77 Polaków urodzonych w Polsce, to już w 1900 było ich 8592, a w 1930 - 36668, co stanowiło 4,07% wszystkich mieszkańców tego �268 RECENZJE I OMÓWIENIA miasta (s. 28). Do „Clewelandu", jak o tym mieście mówili ówcześni polscy imigranci, przybywali chłopi z Galicji, Prus i zaboru rosyjskiego. Również w dwudziestoleciu międzywojennym wielu Polaków przeprawiało się przez Ocean „za chlebem". O początkach i kształtowaniu się społeczności Polonij­ nej w Cleveland pisze Adam Walaszek w omawianej tu pracy. W przeciwień­ stwie do najbardziej rozpoznanych skupisk polonijnych, istniejących np. w Chicago, Pittsburgh, Milwaukee i in., praca A. Walaszka jest pierwszym studium poświęconym Polonii w Cleveland. Autorowi udało się w obrazowy i dynamiczny sposób ukazać narodziny oraz powstawanie polskiego świata, towarzyszące temu różnorodne procesy społeczno-kulturowe a także przeo­ brażenia świadomości narodowej Polaków. Wszystko to, przedstawione jest na tle dynamicznego rozwoju miasta i jego wieloetnicznej społeczności. Z książki możemy dowiedzieć się jak wyglądał napływ imigrantów, jak tworzyły się sąsiedztwa oraz jak przekształcały się one w społeczności. Ówczesna migracja miała charakter „łańcuchowy", była organizowana, a i często dofinansowywana przez krewnych lub znajomych, którzy już wcześniej wyjechali do Ameryki. W ten sposób, do Cleveland były przeno­ szone polskie rodziny, a nawet wiejskie sąsiedztwa, które tworzyły zalążki przyszłych, polonijnych wspólnot. Stwarzało to imigrantom większe poczu­ cie bezpieczeństwa i swojskości. Te małe społeczności dawały początek pol­ skim parafiom. Budowa kościoła i zakładanie parafii była zazwyczaj jednym z pierwszych, wspólnych przedsięwzięć, które realizowali imigranci. Rola parafii polegała nie tylko na zaspokajaniu potrzeb religijnych, ale także na pomocy materialnej, szukaniu pracy, integracji. Książka przedstawia począ­ tki najważniejszych społeczności polonijnych w Cleveland („Warszawa", „Poznań", „Kantowo", „Kraków", „Jackowo", „Józefatowo") oraz pro­ cesy integracyjne Polonii związane z powstawaniem parafii, polonijnych instytucji i organizacji. Ciekawy jest opis codziennego życia: mieszkań, „saloonów", pracy, spędzania wolnego czasu. Warunki życia przybyszów z Europy były początkowo bardzo trudne. Zła sytuacja mieszkaniowa, nis­ kie płace, brak pracy i bieda stanowiły chleb codzienny imigrantów'. Wspól­ ny materac i służąca za szafę skrzynka to wszystko, na co mógł liczyć przybysz zza Oceanu. Jednak wspólne mieszkanie, jedzenie i wzajemna po­ moc łagodziło tęsknotę za ojczyzną, zaspokajało potrzebę afiliacji. Polski świat opisywany jest jako integralna część wieloetnicznej, imigracyjnej zbiorowości. Polacy są przedstawiani w kontekście sąsiednich grup narodowych istniejących w Cleveland, przede wszystkim: Niemców, Żydów, Węgrów, Jugosłowian i in. Z opisu wyłaniają się różnorodne relacje interetniczne - relacje między światami imigrantów oraz podobieństwa i odmien­ ności wynikające z odrębności kulturowej, religijnej i społecznej grup et­ nicznych. Widać tu dążenia Polaków do zaznaczenia swej obecności wśród innych grup etnicznych (manifestowanie polskości z okazji różnych świąt państwowych). Społeczność polonijna, mimo wszelkich działań mających na celu etniczną integrację, nie była grupą jednolitą. Wewnętrzne podziały �RECENZJE I OMÓWIENIA 269 ekonomiczne, polityczne i społeczne rzutowały na sposób postrzegania etniczności, stosunku do Polski, co stanowiło przyczynę konfliktów wewnątrz zbiorowości polonijnej oraz trudności w wypracowaniu jednolitej strategii (niepowodzeniem okazały się czynione przez niektórych liderów próby zrze­ szenia różnorodnych stowarzyszeń polonijnych w jedną organizację). Adam Walaszek ukazuje także związki między „starym" światem (krajem pochodzenia) oraz nowym, przysposobionym i oswajanym przez imigrantów z Polski. Widać tu wpływ „starego" świata na postrzeganie i adaptację w nowej rzeczywistości, przeniesione nawyki społeczne, stereotypy i uprzedzenia, sposób życia, stosunek do przeszłości. Na tym tle rysuje się również obraz dwu pokoleń Polaków, pokolenia pochodzącego z Polski i pokolenia urodzonego już w Ameryce oraz konfliktów związanych z preferencją różnych stylów życia - polskiego i amerykańskiego. Autor ukazuje wpływ amerykanizacji i konsumeryzmu na kształtowanie tożsamości narodowej, a także opisuje różnorodne działania społeczno-kulturalne Polaków, mające za zadanie przyciągnąć polską młodzież, a ponadto zaprezentować polską kulturę na zewnątrz. Aktywność ta zaznaczyła się szczególnie wyraźnie w latach dwudziestych i trzydziestych naszego wieku, gdy oprócz licznych stowarzyszeń, związków, w mieście działało kilka towarzystw śpiewaczych, funkcjonował teatr, wychodziła polska prasa. Udział Polonii w okolicznościowych defiladach, paradach i wystawach miał na celu prezentaqe tego, „co Polska wniosła do cywilizacji światowej" oraz „w rozwój Ameryki" (s. 146). Wszystko to miało budować poczucie dumy narodo­ wej i eksponować polskie wartości innym grupom etnicznym. Interesujące są także spostrzeżenia dotyczące przekształcania się świado­ mości społecznej imigrantów. W pracy ukazany został proces przemiany polskiego chłopa w robotnika, do czego przyczyniły się jego doświadczenia wyniesione z uczestnictwa w związkach zawodowych, strajkach, walki o pra­ wa robotników. Można tu także zaobserwować jak kształtowały się postawy imigrantów wobec państwa amerykańskiego oraz jak stopniowo przeobra­ żali się oni w obywateli Stanów Zjednoczonych. Praca Adama Walaszka jest ciekawą próbą rekonstrukcji zamierzchłego świata. Został on przedstawiony ewolucyjnie, dynamicznie i na różnych płaszczyznach. W studium można znaleźć dużo trafnych spostrzeżeń socjo­ logicznych. Praca ta - w pewnym sensie - demitologizuje amerykańskie Eldorado. Przedstawia trudy, wyrzeczenia, a czasami nawet cierpienia Pola­ ków decydujących się na zmianę świata swego życia. Z drugiej jednak strony ukazuje ona, że mimo wszelkich negatywnych konsekwencji, wyjazd do Ameryki był dla wielu imigrantów swoistą szansą na awans społeczny (ów­ czesne realia amerykańskie oferowały im większe możliwości emancypacji społecznej i ekonomicznej aniżeli rodzinny kraj). Rekonstrukcja dokonana przez Autora jest ogromnie bogata w fakty. Wielość dokumentów archiwal­ nych, wspomnień, relacji czyni tę historię barwną i żywą. Tomasz Biernat �270 RECENZJE I OMÓWIENIA Arkadiusz Żukowski, W kraju złota i diamentów. Polacy w Afryce Połu­ dniowej XVI-XX w., Warszawa 1994, Wydawnictwo Naukowe PWN, ss. 312 Badacze Polonii otrzymali pracę, która wypełnia lukę w poznaniu za­ morskich zbiorowości polonijnych. Omawiana publikacja jest monografią historyczną. Jej autor dąży do całościowego ujęcia zagadnienia sprecyzowa­ nego w podtytule, korzysta z wielu polskich i obcych źródeł i z informacji w nich rozproszonych buduje całość polskich losów na odległym kontynen­ cie. Bogactwo materiałów źródłowych często powoduje trudności w zsyntetyzowaniu wiadomości - momentami praca przypomina encyklopedię, w której wyliczane są kolejne osoby i ich osiągnięcia. Autor ze skrupulatno­ ścią archiwisty odnotowuje nazwisko każdego Polaka - podróżnika, księdza, zakonnika - który postawił stopę w tej części świata bądź miał kontakt z wybrzeżem południowej Afryki. Często brak przekazów historycznych lub ich zaginięcie nie pozwala na dokładne odtworzenie losów wymienianych osób. Niekiedy czytelnik odnosi wrażenie, że autor przedstawia nie tylko postaci prawdziwych Polaków, ale i osób o nie dowiedzionej polskości. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy jest poświęcony przed­ stawieniu Afryki Południowej, jej osobliwości przyrodniczych i bogactw naturalnych, a także struktury ludnościowej i społecznej, osiągnięć nauko­ wych i literackich. W ten sposób autor rysuje tło, na którym pojawią się Polacy - najpierw jako podróżnicy, w następnych wiekach jako osiedleńcy. W rozdziałach I I i I I I skupiono się na przedstawieniu losów polskich w tym kraju od początku X V I w. do wybuchu I I wojny światowej. W części doty­ czącej współczesnego obrazu Polonii południowoafrykańskiej (rozdziały IV i V) informacje są szczegółowe i udokumentowane wieloma źródłami pisa­ nymi, w tym także wywiadami z przedstawicielami tamtejszej Polonii. Za początki kontaktów Polaków z ziemią południowoafrykańską autor przyjmuje czas rozpoczęcia tam kolonizacji europejskiej, którą zapocząt­ kowali Portugalczycy w X V I stuleciu. W wyprawach Portugalczyków brał udział Żyd urodzony w Poznaniu - Gaspar da Gama, wymieniany także jako: Gaspar da India, Gaspar d'Almeida lub Gaspar de las Indias. W XVII w. do wybrzeży Afryki docierali misjonarze; był tam także jezuita, o. Michał Boym. Pozostawił on pierwszy polski opis południa Afryki, który wyprzedził o ponad 150 lat publikacje angielskie o Kafrarii i Kafrach. Pierwsi osadnicy polscy na ziemi południowoafrykańskiej w XVIII w. rekrutowali się spośród żołnierzy i marynarzy, będących w służbie ho­ lenderskiej. Emigracja polska do Afryki Południowej nasiliła się na początku X I X w. Osiedlali się tam przede wszystkim wychodźcy z ziem zaboru pruskiego. Podlegali oni szybkiej asymilacji z ludnością burską. Źródła południowo­ afrykańskie podają, że wśród przodków rodów afrykanerskich znajdo­ wali się Polacy, np. Jan Latsky, Antoni Sewasowicz (Sevascowitz), Mateusz Abagostus i Jan (Johann) Sowietski[y]. �RECENZJE I OMÓWIENIA 271 Polacy, którzy przybywali do Kafrarii Brytyjskiej po 1857 г., szybko zatracali odrębność językową i kulturową na rzecz języka i kultury angielskiej. Odkrycie złóż diamentów (1867 r.) i złota (1886 r.) spowodowało nowy napływ emigrantów. Z tego okresu przywołuje się nazwę organizaqi „Polish-Russian Union". Grupowała ona jednak przede wszystkim Żydów polskich, litewskich i rosyjskich. Ogólnie na przełomie X I X i X X w. emigracja polska do Afryki Połu­ dniowej nie miała charakteru stałego; poza osadą Kimberley, „stolicą dia­ mentów", emigranci przebywali w Johannesburgu i okolicach oraz w Kap­ sztadzie i okolicach. W końcu XIX stulecia polski jezuita wspominał o stu Polakach mieszkających w Kapsztadzie. W latach 1910-1918 nieliczne polskie wychodźstwo rekrutowało się spośród mieszczaństwa i inteligencji. W okresie międzywojennym w Unii Południowo-Afrykańskiej zamieszkiwało ok. 1900 Polaków. Zdaniem badaczy, przed I I wojną światową parę tysięcy osób liczyła grupa żydowska, Polacy stanowili jednostki. Według szacunków konsulatu RP w Kapsztadzie w 1934 r. liczbę Żydów polskich określano na 10 do 15 tysięcy osób. Starali się oni jak najszyb­ ciej zasymilować z tamtejszą białą społecznością, włączali się również w działal­ ność żydowskich organizacji religijnych. Ich aktywność wyrażała się dużą liczbą organizacji charytatywnych, społeczno-kulturalnych i gospodarczych. Zupełnie inny charakter miały kontakty Polaków z Afryką Południową w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęły się od hospitalizacji rannych żoł­ nierzy i ich pobytów w obozach wojskowych. Fale wychodźców rozpoczęła grupa „cypryjska" (1941 r. - ok. 400 osób starannie wykształconych), następnie w 1943 r. przybyły dzieci polskie, którym zapewniono zamiesz­ kanie w Oudtshoorn (Dom Dzieci Polskich „Krzyż Południa" funkcjonował w latach 1943-1947). Spośród żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, uchodźców z osiedli afrykań­ skich (w Rodezji i Tanganice), wychowanków domu w Oudtshoorn rekruto­ wali się emigranci, którzy pragnęli pozostać w Afryce Południowej po za­ kończeniu I I wojny światowej. Jesienią 1949 r. liczba uchodźców wynosiła ok. 5 tys. osób. Spis powszechny z 1951 r. podawał, że w Afryce Połu­ dniowej mieszało 4898 osób urodzonych w Polsce (w tym 1503 osoby posia­ dały obywatelstwo polskie). Ta fala emigracyjna dała początek współczesnej Polonii południowoafrykańskiej. Dane liczbowe obrazują wzrost Polonii: 1970 r. - 1 tys. (wg innych źródeł 5 tys. osób); 1985 r. - 13-15 tys. osób. Polonia południowoafrykańska jest społecznością zurbanizowaną - zamieszkuje w dużych ośrodkach miejskich: Johannesburg, Kapsztad, Durban, Pretoria, Pietermaritzburg, Port Elizabeth. Wyróżnikiem Polonii południowoafrykańskiej jest wysoki poziom wykształce­ nia większości jej przedstawicieli, co decyduje o jej najwyższym poziomie finansowym i kulturalnym ze wszystkich Polonii świata. Najliczniejszą grapę zawodową stanowi kadra techniczna, nie brakuje też przedstawicieli humani­ stów i artystów: rzeźbiarzy, literatów oraz sportowców. �272 RECENZJE I OMÓWIENIA Różnorodna aktywność Polonii południowoafrykańskiej jest udokumen­ towana: przejawia się w organizacjach polonijnych (największa i najliczniej­ sza to Zjednoczenie Organizacji Polskich w Afryce Południowej, przemiano­ wane w 1973 r. ze Zjednoczenia Osadników Polskich), obchodzeniu i upa­ miętnianiu wydarzeń z historii Polski, w działalności kulturalnej (teatr, chór), a także w wydawaniu prasy. Prasa polonijna w tym kraju osiedlenia ma charakter lokalny - ogranicza się do biuletynów i komunikatów wydawanych przez poszczególne stowa­ rzyszenia. W latach osiemdziesiątych w czasopiśmiennictwie zaszły przemia­ ny polegające na profilowaniu wydawnictw - z komunikatów Zjednoczenia Polskiego w Południowej Afryce wyodrębniły się „Wiadomości Duszpaster­ skie", jako dodatek do komunikatu Zjednoczenia wychodzi informator „W naszej szkole". Ze względu na swój charakter prasa uwzględnia problemy i sfery życia zbiorowości, w której powstaje. Wiadomości na ten temat, zaprezentowane w recenzowanej pracy, nie upoważniają do wniosków odnośnie do czytelni­ ctwa prasy w skupiskach polonijnych, a także jej funkcji. Brak materiału empirycznego uniemożliwia sformułowanie jakiejś konkluzji. W pracy natomiast znajdujemy dużo wiadomości o kościele katolickim w RPA. W początkowych rozdziałach wymienione przede wszystkim misjona­ rzy polskich, którzy docierali do Afryki Południowej jako wysłannicy różnych zakonów. Po wojnie powstał klasztor w Lyndhurst założony przez Siostry Służebniczki NMP ze Starej Wsi, do którego zgłaszały się polskie dziewczęta z afrykańskich osiedli polskich. Opiekę duszpasterską nad Polonią (od lat osiemdziesiątych) sprawują księża ze Zgromadzenia Księży Chrystusowców. Rozdział dotyczący obecności kościoła katolickiego w RPA gubi się w szczegółach - brakuje syntezy wiadomości. W wielu zbiorowościach polo­ nijnych (np. USA, Anglia) parafia jest synonimem polskości, miejscem sku­ piającym emigrantów-Polaków, staje się czynnikiem spójności etnicznej (Mostwin 1991, 86; Sękowska 1994, 131-132). Zagadnienie, w jakim stopniu kościół katolicki integruje skupiska polonijne w RPA, wymaga badań so­ zologicznych. Teraz musimy zadowolić się informacją, że z wyznaniem rzymskokatolickim utożsamia się 60-70% tamtejszej Polonii (s. 210). Podobnie ogólne są uwagi o języku Polonii południowoafrykańskiej: „osoby urodzone w Polsce używają często niektórych form standardowej polszczyzny" (s. 211). Jest to z punktu widzenia językoznawcy stwierdzenie nieprecyzyjne: albo posługują się polszczyzną ogólną, albo jest to język mieszany, w którym obok warstwy zgodnej z polszczyzną występuje warstwa zgodna z językiem kraju osiedlenia (cytaty) oraz warstwa skontrastowana z dwiema podstawami porównawczymi, tzn. formy językowe charaktery­ styczne dla dialektu polonijnego, np. semantyczne kalki wyrazowe i frazeo­ logiczne: medycyna 'lekarstwo' (ang. mediciné), dostać niepodległość 'zdo­ być niepodległość' (ang. to get independence), wziąć język angielski 'uczyć się języka' (ang. to take language) itd. �RECENZJE I OMÓWIENIA 273 W RPA istnieje teoretyczna możliwość interferencji języka polskiego i języków afrikaans i fanakolo, ale stwierdzenie wzajemnych wpływów wy­ maga badań. Dostępne mi nagrania idiolektów przedstawicieli różnych fal emigracji i pokoleń polonijnych w RPA pokazują, że poziom znajomości języka pol­ skiego jest zróżnicowany i zależy od wielu czynników: czasu przebywania na emigracji, statusu społecznego, tematu rozmowy itd. Uogólnienia można by formułować po przebadaniu przedstawicieli Polonii z różnych skupisk, fal emigracyjnych i polonijnych. Końcowe rozdziały pracy dowodzą, że konieczne są badania inter­ dyscyplinarne nad stanem polskiej świadomości etnicznej wśród Polonii w RPA, obejmujące takie zagadnienia, jak: znajomość i używanie języka polskiego, uczestnictwo w organizacjach polonijnych, uczęszczanie do kościoła i przynależność do polskiej parafii, wybór przyjaciół i znajomych, stosunek do kraju pochodzenia itd. W tych badaniach jako wzory, odpowiednio zmodyfiko­ wane, mogą służyć materiały z Anglii, Australii, USA (patrz пр.: Żebrowska 1986, s. 148-168; Smolicz, Secombe 1990; Kocik 1990, s. 169-203). Lektura omawianej monografii skłania do zastanowienia się nad usytuo­ waniem metodologicznym pracy wśród opracowań polonijnych. W rozdzia­ łach I I i I I I praca A. Żukowskiego przypomina faktograficzne publikacje typu: wkład Polaków w życie kraju (tu: odpowiednia nazwa). W tej części można ją porównać do takich prac, jak: Jerzego S. Łątki Polacy w Turcji, Marii Paradowskiej Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej. W następnych rozdziałach autor zastosował układ chronologiczny, a w jego ramach pro­ blemowy i przedstawił właściwy etap kształtowania się zbiorowości polonij­ nej w RPA; w tej części pracę można porównać do studiów zawartych w publikacji zbiorowej Polonia w Europie. Recenzowana praca daje solidne podstawy do kontynuowania badań nad Polonią w RPA. Następny ich etap powinien uwzględniać metody soqologiczne i dotyczyć kształtowania się tożsamości etnicznej pokoleń polonijnych, stopnia identyfikaqi oraz stosunku do swego pochodzenia. Z kolei badania soqolingwistyczne mogą zilustrować stan znajomości języka polskiego i zmiany jego funkqi w różnych skupiskach polonijnych. Wyniki badań interdyscyplinarnych powinny ukazać aktualny wizerunek Polonii w Republice Południowej Afryki. LITERATURA Kocik L. 1990 Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin, Wrocław. Ł ą t k a S. 1980 Polacy w Turcji, Lublin. M o s t w i n D. 1991 Emigranci polscy w USA, Lublin. P a r a d o w s k a M. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław. �274 RECENZJE I OMÓWIENIA S z y d ł o w s k a - C e g l o w a В. (red.) 1992 Polonia w Europie, Poznań. Sękowska E. 1994 Język zbiorowości polonijnych w krajach anglojęzycznych. Zagadnienia leksykalno-slowo twórcze, Warszawa. S m o l i c z J. S e c o m b e M.J. 1990 Zostać Australijczykiem*!, Warszawa. Ż e b r o w s k a A. 1986 Czy dzieci polskiej emigracji wojennej 1939-1945', urodzone w Wielkiej Brytanii, uważają się z Polaków? Paszkiewicz M . (red.), Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, t. VIII, s. 148-168. Elżbieta Sękowska Warszawa egzotyczna. O społecznościach narodowych i wyznaniowych stolicy w przeszłości i współcześnie, Warszawa 1995, Muzeum Woli, ss. 86, tab. 6 Ten niewielki tomik materiałów z sesji popularnonaukowej uczniów klas maturalnych X I I Liceum Ogólnokształcącego im. H. Sienkiewicza w War­ szawie, zorganizowanej w Muzeum Woli 23 marca 1995, jest plonem nie­ zwykłego eksperymentu dydaktycznego. Eksperymentu będącego efektem owocnej współpracy obu instytuqi - Szkoły i Muzeum. Współpracy daleko wykraczającej poza doraźne, związane z konkretną ekspozycją, odwiedziny Muzeum przez młodzież szkolną. Pomysłodawcą zorganizowania cyklu wykładów poświęconych „proble­ mom społeczności narodowych i wyznaniowych kraju i Warszawy w prze­ szłości i współcześnie" był Kurator Muzeum Woli Karol Morawski. Pomysł wsparła Urszula Domańska, Dyrektor Liceum im. H. Sienkiewicza wraz ze swym zespołem pedagogicznym i młodzieżą klas maturalnych. Temat cyklu wykładów i zamykającej go sesji - piszą autorzy wstępu (Od Wydawców) w omawianym tomiku - „wybrała w pewnym sensie właśnie młodzież, podejmując w dyskusjach i postulatach lekcyjnych problematykę narodowościową i wyznaniową na ziemiach polskich w przyszłości po to, by łatwiej zrozumieć skomplikowane jeszcze wciąż jej współczesne uwarunkowa­ nia. W ciągu sześciu miesięcy, od października 1994 r. do marca 1995 г., zorganizowanych zostało sześć spotkań, podczas których jako wykładowcy wystąpili najlepsi specjaliści z danej dziedziny, pracownicy nauki, często w randze profesorów. Każdy wykład uzupełniony był zajęciami terenowymi prowadzonymi przez pracowników Muzeum (nierzadko przy współudziale wykładowców), w toku których zwiedzano rejony miasta i obiekty zabytkowe związane z omawianym środowiskiem narodowościowym czy wyznaniowym." Wśród wykładowców znaleźli się pracownicy Katedry Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UW, Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, Żydo­ wskiego Instytutu Historycznego, Instytutu Historii PAN, Instytutu Archeo­ logii i Etnologii PAN. �RECENZJE I OMÓWIENIA 275 W sześciomiesięcznym cyklu wykładów mówiono o historii i kulturze Żydów w Polsce, o ewangelikach augsburskich i reformowanych w War­ szawie, o grekokatolikach i o Cyganach, a także o grupie tak dla Warszawy egzotycznej jak Gruzini. Wykłady odbywały się w ostatni czwartek miesiąca, a zajęcia terenowe w ostatnią sobotę i należy podkreślić, że cieszyły się frekwencją, mimo że miały miejsce w godzinach popołudniowych, a zajęcia terenowe odbywały się w wolne soboty. Świadczy to wymownie o potrzebie tego rodzaju przedsięwzięć. Na zakończenie cyklu zajęć zorganizowano w Muzeum Woli sesję popu­ larnonaukową, a jej uczestnicy, uczniowie klas maturalnych, mimo zbliżają­ cych się egzaminów dojrzałości zdołali przygotować dziesięć referatów. Na­ wiązywały one wprawdzie niekiedy do tematów wykładów, nie były jednak ich powtórzeniem lecz „indywidualnym przetworzeniem wątków w nich zawartych". Po wygłoszeniu referatów odbyła się dyskusja, podsumowanie i jako finał - wręczenie dyplomów, nagród książkowych i pamiątkowych medali z fundacji Ewangelicko-Augsburskiej Parafii Św. Trójcy. W czerwcu staraniem organizatorów tego udanego eksperymentu oraz Urzędu Dzielnicy Wola Gminy Warszawa Centrum wydany został pamiątkowy tomik zawierający materiały z sesji. Jego wydawcy tak o nim piszą we wstępie: „Są to prace uczniów - maturzystów stojących dopiero na progu swej drogi życiowej i jako takie noszące na sobie wszelkie znamiona i wady prymicjów naukowo-badawczych, przynależnych wiekowi i przygotowaniu naukowemu Autorów. Nie można o tym zapominać, a Czytelnik tego zbioru musi mieć pełną świadomość kompilacyjnej formy przygotowanych referatów na poziomie szkoły średniej. Biorąc to pod uwagę referaty tu prezentowane poddane zostały tylko kosmetycznej obróbce redakcyjnej. Wedle bowiem założeń organizatorów sesji i zarazem wydawców, taki a nie inny kształt referatów jest nie tylko uszanowaniem charakteru i stylu obrazowania Autora, ale też pewnym signum szerszego wizerunku stopnia zaawansowania nauki i wiedzy." Jak już wspomniano oprócz cytowanego wstępu (Od Wydawców) pióra Urszuli Domańskiej i Karola Morawskiego tomik zawiera dziesięć wygło­ szonych w czasie sesji referatów piętnastu autorów: Doroty Czajki i Anny Gontkiewicz (o społecznościach narodowych i wyznaniowych Warszawy na przełomie X I X i X X wieku), Joanny Germak i Katarzyny Stanisławiak (o strukturze narodowościowej i wyznaniowej międzywojennej Warszawy), Pawła Korulczyka i Łukasza Zielińskiego (o wyznaniowych nekropoliach Woli od schyłku X V I I I do połowy X X wieku), Katarzyny Kursa (o Lesznie, ewangelickiej enklawie Warszawy), Marcina Dryzka (Pamiątki Żydów war­ szawskich), Marty Kaczyńskiej i Danuty Murzynowskiej (Szpitale i ośrodki opieki społecznej na Woli od polowy XIX w. do końca lat trzydziestych XXstulecia [ze szczególnym uwzględnieniem szpitali i ośrodków żydowskich - A.W.], Michała Sikorskiego (Getto - dzielnica Warszawy w latach 1940-1943), Małgorzaty Wernickiej (Grekokatolicy w Warszawie), Pawła Krupińskiego i Ireneusza Smółki (Świątynie i cmentarze ewangelicko-augsburskie w Warszawie �276 RECENZJE I OMÓWIENIA od połowy XVIII w.) oraz Agnieszki Pudłowskiej (Mniejszości narodowe w I I Rzeczypospolitej). Należy mieć nadzieję, że to ze wszech miar interesujące przedsięwzięcie dydaktyczne i wychowawcze znajdzie naśladowców, a znane już z wielu cennych inicjatyw Muzeum Woli będzie kontynuować swoje nowatorskie na naszym gruncie doświadczenia popularyzatorskie. Andrzej Woźniak Jonathan Boyarín, Polish Jews in Paris, The Ethnography of Memory, Bloomington-Indianopolis, 1991, Indiana University Press, ss. X I I -f 195 Książka J. Boyarina, amerykańskiego antropologa społecznego, przypomi­ nać musi polskim czytelnikom nieprześcignioną wciąż Społeczność wiejską Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (1948). Praca poświęcona imigrantom wywodzącym się z ziem polskich przekazuje czytelnikowi historię życia tej grupy ich własnymi słowami. Boyarín zajmująco opowiada historię żydowskich imigrantów mieszkających we Francji. Wspomina także, choć marginalnie, o stosunkach polsko-żydowskich. Może ta książka zainteresować poprzez możliwości porównań, jakie niewątpliwie stwarza. Jednocześnie stanowi ona osobistą (i wielce barwną) opowieść obserwatora życia wychodźców, historię jednego roku, który Jonathan Boyarín spędził wśród nich w Paryżu. W tym właśnie przepomnieć może Społeczność wiejską czy, by pozostać przy dziełach dotyczących żydowskich imigrantów, Świat naszych matek (Weinberg 1988) . Książkę otwiera rozdział dotyczący landsmanshaftn - stowarzyszeń żydow­ skich organizowanych i złożonych z wychodźców z tej samej miejscowości lub regionu . Stowarzyszenia te stwarzały ramy dla społecznych i przyjacielskich stosunków pomiędzy ich członkami. Oferowały im pomoc i wsparcie. Landsmanshaftn istnieją także w innych krajach i na innych kontynentach ; w Paryżu stanowią trzon społeczności polskich Żydów. Są pozostałością historii ich życia. Nie tylko służą rekreaqi, pomagają lub troszczą się o pochówki, lecz są także pomostem, który łączy pamięć o przeszłości z doświadczeniem późniejszych losów. Pomagają wreszcie utrzymywać tożsamość, którą autor nazywa „pan-jidisz". Przy tym nie starają się one bynajmniej odtwarzać, ani kopiować we Francji, nawet w miniaturze, miejsca urodzenia imigrantów. W rozdziałach pierwszej części książki imigranci opowiadają o własnym życiu i o rozmaitych problemach, z jakimi musieli walczyć, na które musieli 1 2 3 1 Recenzję tej książki zamieściłem w „Przeglądzie Polonijnym", nr 2:1994. Tym bardziej uzasadnione wydaje się zatem przywołanie K . Zawistowicz-Adamskiej. Zaborowianie w Chicago stworzyli bowiem kluby własnych wsi. Na ten temat por. także Kantor (1990). Por.: Milamed (1986, s. 40-55), KaganofT (1986, s. 56-66), Klinger (1986, s. 35-39), Soyer (1986, s. 5-24), Weissner (1985). 2 3 �RECENZJE I OMÓWIENIA 277 reagować, zarówno w Polsce, jak we Francji. Są to relacje na temat dzieciń­ stwa, emigraq'i, koszmaru okupacji, lat odbudowy w powojennej Francji. Poszczególne opowieści różnią się między sobą, rozmaite bowiem były: czas, powody, okoliczności wyjazdu. Niektórzy bohaterowie Boyarina przeżyli okupację we francuskim ruchu oporu, inni to uchodźcy ze Związku Radzie­ ckiego. Jest jeden wątek tych opowieści szczególnie frapujący (choć nie w pełni konsekwentnie poprowadzony przez autora): bardzo wielu spośród emigrantów żydowskich to sympatycy lewicy lub wręcz aktywiści lewicowi . Ich opowieści na temat dochodzenia do radykalnych przekonań w Polsce, do Poalej Syjonu czy członkostwa partii komunistycznej przynoszą wiele fascynujących szczegółów, przybliżając nam ten fragment historii między­ wojennego okresu. Dowiadujemy się m.in., co czytali i jak wyglądała praca lewicowych grup młodzieżowych. Część druga pracy Boyarina ma pokazywać, w jaki sposób biografie emigrantów określają ich stosunek do wydarzeń współczesnych i bieżących. Najpełniej ukazuje to rozdział na temat stosunku Żydów do izraelskiej inwazji na Liban w 1982. Rozdziały kolejne to klasyczny, antropologiczny opis życia codziennego emigrantów. Są one także próbą odpowiedzi na podstawowe pytania literatury historycznej czy soqologicznej, dotyczącej grup etnicznych, konsekwencji migracji itp., takie jak: W jaki sposób cykliczne obchody kulturalne winny integrować przeszłość i współczesność? Na ile pozwa­ lać intelektualistom na zmiany i aktywizowanie grup? Rozdział „Dejeuner Solennel" traktuje o dorocznych balach organizowanych przez landsmanshaftn, podczas których spotykają się członkowie rozmaitych grup i towarzystw. Rozdział „Kultura wysoka i folklor" dotyczy świeckiej kultury jidisz, która istnieje w tych społecznościach. Mówi się tutaj również o tym, iż coraz trudniej przychodzi emigrantom i ich dzieciom godzić standardy estetyczne kultury jidisz z wymaganiami estetycznymi współczesnej europejskiej kultury miesz­ czańskiej. Rozdział „Przywódcy i intelektualiści" pokazuje typy przywódców społeczności (intelektualistów, aktywnych polityków, także krytycznie nasta­ wionych); w równym stopniu, pisze autor, wszyscy są potrzebni dla funkqonowania grup. Rozdział „Żałoba" koncentruje się na kompromisach, których muszą się dopuszczać emigranci, pomiędzy prawem żydowskim i tradycją zjednej, a rzeczywistością i możliwościami, jakie istnieją we Francji, z drugiej. Wreszcie, Boyarín pisze, w jaki sposób opowieści i dzieje imigrantów wpływają na sytuację ich dzieci, a także o międzypokoleniowych konfliktach i trud­ nościach porozumiewania się wynikających z różnych kultur. Oczywiście w książce można znaleźć znacznie więcej. Jest ona także ciekawa jako prezentacja pewnej postawy i techniki badawczej. Boyarina interesuje pamięć o wydarzeniach oraz to, w jaki sposób wpływa ona na współczesne zachowanie emigrantów i ich dzieci. Autor powiada: problemy postmodernizmu pojawiają się i wyrażane są nie tylko na seminariach, w tekstach, lecz także 4 4 Dodać tu można, że podobną w zamyśle jest praca Leviatina (1989). �278 RECENZJE I OMÓWIENIA w doświadczeniu, świadomości grup, które w postmodernistycznym świecie żyją. Stara się on też pokazać tę „żyjącą historię". Dyskretnie wykorzystana, współczesna metodologia nie przeciąża książki. To konstrukcja i sposób prowadzenia opowieści zaświadczać mają o warsztacie autora. Boyarín prze­ konany jest bowiem, że narracja, nawet (a może właśnie) pełna powtórzeń, przemawiać może lepiej do publiczności niż analiza strukturalna. LITERATURA K a g a n o f f N. 1986 The Jewish Lansmanshaftn in New York City in the Period Preceding World War I, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 56-66. K a n t o r R. 1990 Między Zabórowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imig­ rantów z parafii Zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wrocław. Klinger H. 1986 Tradition of Grass-roots Organization and Leadership: the Continuity of Landsmanshaftn in New York, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 25-39. L e v i a t i n D. 1989 Followers of the Trial. Jewish Working-Class Radicals in America, New Haven-London: Yale University Press. M i l a m e d S. 1986 Proskurover Landsmanshaften. A Case Study in Jewish Communal Development, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 40-55. Soyer D. 1986 Between Two Worlds: The Jewish Landsmanshaftn and Question of Immigrant Identity, „American Jewish History", vol. 76, nr 1, s. 5-24. W e i n b e r g S.S. 1988 The World of Our Mothers. The Lives of Jewish Immigrant Women, New York: Schocken Books. Weissner M. 1985 A Brotherhood of Memory. Jewish Landsmanshaftn in the New World, New York. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a К. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Łódź, wyd. 1; wyd. 2 - Warszawa 1958. Adam Walaszek „Rocznik Muzułmański", R. I , Т. 1:1413 h (1992), s. 123; R. I I I , T. 2:1414 h, (1994), Warszawa, Wydawca: Stowarzyszenie Jedności Muzułmań­ skiej, ss. 111 Mahdyści polscy - mistyczna wspólnota szyicka, istnieje w Polsce od 1937 roku. Obecnie szyici skupieni są w Stowarzyszeniu Jedności Muzuł­ mańskiej działającym w Warszawie, Kielcach, Radomiu, Gdańsku, Łodzi i Kaliszu. Wspólnota liczy ponad 100 wyznawców, a jej najwyższą władzą jest Naczelny Imamat składający się z Naczelnego Imama jako przewód- �RECENZJE I OMÓWIENIA 279 niczącego, sekretarza, skarbnika oraz czterech członków. Wspólnota utrzy­ muje się ze składek wiernych. W 1989 roku Stowarzyszenie powołało Instytut Muzułmański z siedzibą w Warszawie (02-679, W-wa, ul. Pieńkowskiego 4/91). Jego celem jest pro­ wadzenie badań z zakresu teologii islamu oraz osadnictwa muzułmańskiego w Polsce i na Litwie. Instytut gromadzi wszelkie materiały dotyczące muzuł­ manów polskich, niezależnie od ich miejsca zamieszkania. Organem Stowarzyszenia Jedności Muzułmańskiej jest wychodzący od 1992 roku „Rocznik Muzułmański", jego redaktorem zaś - imam Mahmud Taha Żuk. Celem „Rocznika", jak czytamy w nocie Od Redakcji w pierw­ szym jego tomie, jest „inspiracja badań nad dziejami ludności muzuł­ mańskiej zamieszkującej obszar dawnej Rzeczypospolitej, wydawanie źródeł archiwalnych i zbieranie materiałów etnograficznych "(s. 5). Redakcja „Rocznika" pragnie aby stał się on kontynuacją wydawanego w latach 1932-1938 „Rocznika Tatarskiego", czasopisma wielce zasłużone­ go dla badań „nad historią i etnografią polsko-litewskich wyznawców is­ lamu", na którego łamach publikowali swoje prace historycy i orientaliści tej miary, co Olgierd Górka, Ananiasz Zajączkowski, Stanisław Dziadulewicz, Stanisław Kryczyński. »Rocznik Muzułmański« ma szansę, czytamy nieco dalej, stać się czasopismem naukowym, skupiającym wokół siebie orientalistów, etnografów i religioznawców, zainteresowanych badaniami dziejów polsko-litewskich Tatarów, a także stosunków Polski ze Wschodem muzuł­ mańskim". Tom 1 „Rocznika Muzułmańskiego", który otwiera - podobnie zresztą jak i tom 2- inwokacja z Koranu do Boga Miłosiernego, Litościwego w ję­ zyku polskim i arabskim i krótki artykuł programowy (Od Redakcji), wy­ pełniają materiały dwu autorów: Piotr Borawski, znany badacz dziejów Tatarów polsko-litewskich pisze o społecznościach orientalnych w Wielkim Księstwie Litewskim (Tatarach, Żydach i Karaimach), Tatarach-kozakach w Wielkim Księstwie oraz o służbie wojskowej Tatarów-ziemian w dobrach Radziwiłłów w X V I - X V I I w.; imam Mahmud Taha Żuk zamieszcza krótką informację o mahdystach polskich, rozprawkę Dźwięk i znaki graficzne w islamie oraz artykuł o idei państwa islamskiego. Tom zawiera również przemówienie przewodniczącego delegacji palestyńskiej na konferencji poko­ jowej w Madrycie w 1991 r. Zamykają go, tak jak i tom 2 - hadisy, przeka­ zywane przez tradycję wypowiedzi Proroka. Tom 2, znacznie bardziej zróżnicowany tematycznie, zawiera m.in. prze­ słanie od Redakcji o zadaniach muzułmanina we współczesnym świecie, komentarz imama Mahmuda Taha Żuka do sury Al-Fatiha (Otwierającej) z Koranu, artykuł Rafała Ahmeda Bergera o jedności muzułmańskiej i Ewy Siwierskiej o Koranie i hadisach jako źródła inspiracji w poezji hausańskiej. Ibolya Takacs pisze o zabytkach islamu na Węgrzech, a T. Nowakowski o muzułmanach w armii austro-węgierskiej, Anna Sulimowicz o życiu spo­ łeczności karaimskiej w Polsce, Aleksander Dubiński zaś - o historii języka �280 RECENZJE I OMÓWIENIA karaimskiego. P. Borawski zajmuje się dziejami szwadronu tatarskiego Lekkokonnego Pułku Gwardii Napoleona i Pułkiem Tatarskim Ułanów imienia Mustafy Achmatowicza. Ten drugi artykuł uzupełnia imam M . Taha Żuk listą poległych pułku. Tenże autor pisze o sytuacji Tatarów krymskich, a W. Buszakow z Ukrainy - o pochodzeniu tytułu kalga w Chanacie Krym­ skim, J. Jaworski o Polakach w Syrii i Libanie, a F. Brendle o muzułmanach w Niemczech. Z zainteresowaniem oczekujemy na trzeci tom „Rocznika", który - jak informuje Redakcja, powinien ukazać się w najbliższym czasie. Andrzej Wożniak Wiesława Korzeniowska, Codzienność społeczności wsi rejencji opolskiej w aspekcie zachodzących przemian (1815-1914), Opole 1993, Państwowy Instytut Naukowy - Instytut Śląski w Opolu, ss. 282, nib. 1 Autorka określiła omawianą pracę jako „historię wiejskiej codzienności terenów rejencji opolskiej X I X i początków XX w. ujętą w rytmie jej stawania się" (s. 7), a za główny jej cel uznała ukazanie odmienności wsi górnośląskiej, systemu wartości jej mieszkańców i miejsca w nim tradycji. Publikaqa - według słów Autorki, z wykształcenia historyka - nie jest pracą etnograficzną. Ze wszech miar jednak zasługuje na uwagę etnologa, któremu szczególnie bliskie jest widzenie górnośląskiej kultury poprzez człowieka, mieszkańca tych ziem, jego zachowań oraz postaw wobec własnego dziedzictwa kulturowego. W prze­ mianach zachodzących w X I X w. to tradycja kulturowa właśnie była najistot­ niejszym motywem „w trwaniu górnośląskich wspólnot lokalnych i regional­ nych" (s. 213). Czytelnika „Etnografii Polskiej", zawsze otwartej na problema­ tykę górnośląską, winna zainteresować recenzowana publikacja, oparta na sumiennie zebranych źródłach archiwalnych, prasie codziennej i urzędowej, kronikach parafialnych, gminnych i szkolnych w większości - co zasługuje na uwagę - nie publikowanych i nie wykorzystywanych, których obszerny zestaw zamieszcza Autorka na końcu pracy. Sięgnęła też ona po literaturę etnograficz­ ną, stwierdzając iż po I I wojnie światowej etnografowie „opracowywali przeważnie najbardziej barwne elementy kultury materialnej i duchowej wsi" (s. 9), z czym niekoniecznie można się zgodzić. Zgromadzony materiał faktograficzny służy Autorce nie tylko do ukaza­ nia codziennego życia mieszkańców, ale także do analizy przyczyn i skutków zachowań ludzkich oraz przemian społeczno-kulturowych mieszkańców wsi rejencji opolskiej. Godne podkreślenia jest i to, że Autorka szczególną uwa­ gę poświęca tematyce dotąd pomijanej lub wręcz bagatelizowanej w historio­ grafii Śląska. Książka, poza wstępem i zakończeniem, składa się z czterech obszernych rozdziałów (podzielonych na podrozdziały), a mianowicie: I . „Specyfika �RECENZJE I OMÓWIENIA 281 społeczności wiejskiej"; I I . „Praca i jej efekty"; I I I . „Edukacja. Życie pub­ liczne"; IV. „Sacrum i profanum codzienności". Rozprawę zamykają, oprócz wspomnianego już wykazu najważniejszych źródeł, bibliografia oraz indeksy: osobowy i nazw miejscowych. W pracy zamieszczono 1 mapkę przedstawiającą rejencję opolską w X I X w. wraz z granicami powiatów (ustalonymi w 1815-1820) i późniejszymi ich zmianami. W pierwszym rozdziale Autorka omówiła działalność wspólnoty gmin­ nej, funkcje i znaczenie sołtysa, pisarza, stróża gminnego i in., prawa i obo­ wiązki mieszkańców, do których m.in. należało „nocne wachowanie", tj. pilnowanie domów i gminnych budynków kolejno przez gospodarzy po­ sługujących się specjalną laską. Reguły współżycia między mieszkańcami ujęte były w przepisy ustalające powinności i konsekwencje niestosowania się do nich. Podsumowując podrozdział pt. „W gminnej wspólnocie", Autorka stwierdziła: „społeczność wiejska umiała rozsądnie korzystać z sa­ morządowych uprawnień i rozsądnie kształtować swoje życie zbiorowe, cha­ rakteryzowała się przy tym [...] znaczną odpowiedzialnością społeczną i umiejętnością współżycia społecznego" (s. 30). Społeczność wiejska tam­ tych czasów była rozwarstwiona na siodłaków, zagrodników, chałupników, komorników oraz czeladź. Pisząc o tej ostatniej Autorka wspomina o zwy­ czajowym godzeniu służby w dzień św. Szczepana, wręczaniu jej „kolędy", obowiązku odpracowania - w przypadku opuszczenia pracodawcy - poczy­ nionych szkód (np. złamanie biczyska, stłuczenie misek i garnków) itp. Autorka w tym miejscu poświęca też uwagę żebrakom, sierotom, biedocie wiejskiej, złodziejom, oszustom a także karczmarzom i księżom. Kolejny podrozdział - „W chłopskiej zagrodzie" - ukazuje budownictwo mieszkalne i gospodarcze, rozplanowanie wnętrza, piece i sprzęty. Jest on wprowadze­ niem do następnego podrozdziału, zatytułowanego: „Rodzina i jej podsta­ wowe potrzeby", a w tym m.in.: pożywienie, odzież, higiena, lecznictwo, przynosząc wiele interesującego etnografa materiału. Drugi rozdział pracy poświęcony jest zajęciom ludności wiejskiej, takim jak: rolnictwo i hodowla, rzemiosło, usługi i handel wraz z jarmarkami i targami. Autorka nie pominęła tzw. marginesu społecznego, tj. przemyt­ ników, oszustów, koniokradów itp. Oświata jest przedmiotem następnego rozdziału. Omówiono w nim ro­ dzaj pobieranej na wsi nauki, pory nauczania zależnie od prac rolnych, absencję w szkole oraz kariery dzieci chłopskich (młynarze, księża, nauczy­ ciele). W tym rozdziale Autorka poświęciła też uwagę działającym na wsiach bractwom i stowarzyszeniom, w tym Towarzystwu Trzeźwości wraz z za­ początkowanym w latach 1846-1848 ruchem abstynenckim. Ostatni pod­ rozdział pt. „W obronie swych praw" porusza zagadnienie polskości miesz­ kańców tych ziem, ich świadomości odrębności narodowej oraz przedstawia sylwetki niektórych działaczy walczących o polskość. Pracę zamyka rozdział ukazujący zwyczaje rodzinne i doroczne, odpusty, dożynki, pielgrzymki, rolę karczmarza i karczmy itp. Dowiedzieć się można �282 RECENZJE I OMÓWIENIA z niego o wielu wydarzeniach z życia mieszkańców wsi, a w tym np. o poja­ wiających się mniej więcej od lat pięćdziesiątych XIX w. fotografach, z których usług korzystała również ludność wiejska. Życie codzienne nie było wolne od dramatów i nieszczęść: pijaństwa, epidemii, klęsk żywiołowych, głodu, pożarów. Autorka poświęca im uwagę na końcu tego rozdziału. Z analizy omówionych w pracy materiałów wysuwa też ogólniejsze wnio­ ski dotyczące mieszkańców Górnego Śląska, dla których poszanowanie cza­ su i pracy było ważnym elementem współżycia i porządku świata. Ślązacy mieli duże poczucie godności, z którym związana była tolerancja, „gdyż na tych obszarach wiecznej penetracji różnych państw była ona podstawą współegzystencji. Wynikała z szacunku dla ludzkiej integralności" (s. 212). Omawiana praca, będąca rozprawą habilitacyjną Autorki, przynosi ma­ teriał niezbędny etnografom dla interpretacji zjawisk kulturowych rejestro­ wanych przez nich na współczesnej wsi górnośląskiej. Zofia Szromba-Rysowa Róża Godula, Od Mikołaja do Trzech Króli. O roli daru w obrzędzie, Kra­ ków 1994, Wydawnictwo Wawelskie, ss. 147, il. 7 + 48 Książka ta jest kolejną propozycją ośrodka krakowskiego, a ściślej rzecz biorąc zespołu, który od lat prowadził systematyczne badania nad teorią daru obrzędowego. Ta pozycja jest podsumowaniem dotychczasowych ba­ dań autorki w zakresie analizy daru w czasie Bożego Narodzenia i w obrzę­ dach kolędniczych. Niewątpliwie na temat daru i blisko z nim związanej teorii wymiany, zasady do ut des, napisano w etnologii (i nie tylko) już wiele. Autorka (jak i cały zespół) wychodzi od obchodzącej właśnie swoje siedemdziesięcio­ lecie klasycznej teorii Marcela Maussa, którą umieszcza w centrum swoich rozważań. Myślę, że w kontekście tej pracy można postawić pytanie, czy we współczesnej etnologii zasadne jest wykorzystywanie jako wiodących teorii tak starych i wielokrotnie eksploatowanych. Tym bardziej, że z dru­ giej strony R. Godula opiera się na jeszcze starszej teorii rites de passage Arnolda van Gennepa, powstałej na kilkanaście lat przed teorią Maussa. W swojej pracy autorka stara się połączyć obie teorie, co jest tym ciekawsze, że czyni to jakby wbrew intencjom samego Maussa, który nie cenił zbytnio pomysłów van Gennepa (s. 8). Ciekawy to trop i problem dla historyków myśli etnologicznej. Przypatrzmy się pokrótce, w jaki sposób R. Godula zbudowała swoją pracę. Podstawowe dla całej książki założenia oraz „rozprawienie" się z de­ finitywnym bałaganem terminologicznym zawarte są w „Uwagach wstęp­ nych". Mamy więc tutaj definicje obowiązujących w tej pracy terminów, takich jak: dar, obrzęd, symbol, stan, tekst kultury. Rozdział pierwszy przy- �RECENZJE I OMÓWIENIA 283 nosi natomiast próbę uzasadnienia rozpatrywania cyklu zimowych obrzędów, rozpostartych pomiędzy dniem św. Mikołaja aż do święta Trzech Króli, jako jednego dramatu „przejścia" (zawierającego w sobie wiele „mniejszych" rites de passage). Mamy tutaj liczne przykłady dowodzące trafności tak postawionej hipotezy. Mogą jednakże zrodzić się pytania, czy np. „graniczność" zimowych obrzędów nie zaczyna się razem z „Andrzejkami", czyli 0 kilka dni wcześniej niż dzień św. Mikołaja. Wskazywałyby na to zarówno same wróżby, powtarzane przecież dokładnie w Boże Narodzenie, jak i roz­ poczynający się wtedy Adwent. A przecież czas przejścia - co podnosi sama Godula - cechować powinna wyraźna odmienność w stosunku do etapu poprzedniego, jak i następującego po nim (s. 26). Przekonywający jest drugi rozdział, zatytułowany „Dramatyzacja czasu przejścia w obrzędzie". Interesująco przedstawione są tutaj kategorie postaci kolędniczych oraz cechy ich „inności" lub przynależności do stanu po­ średniego, sytuującego się pomiędzy porządkiem naturalnym i ponadnaturalnym. Struktura i dramatyzacja obrzędów zimowych powoduje, iż mo­ żliwa jest - poprzez powrót do prapoczątku i zburzenie starego porządku - odnowa świata i człowieka. Całość zamyka rozdział poświęcony darowi. R. Godula pisze: gdy „na obrzęd spojrzeć jako na dramatyczną formę (rozdz. II), to okazuje się, że osnową akcji są sytuacje, w których dokonuje się obdarowywania" (s. 65). Mało tego, bez daru obrzędy te nie mogłyby się zrealizować. Krążenie darów odzwierciedla i potwierdza raz jeszcze porządek i ustalone więzi społeczne. Autorka pomija tutaj konsekwentnie pozostałe aspekty zimowej obrzędowości, trzymając się analizy roli daru w obrzędach. R. Godula czerpie obficie z ogromnej literatury na temat obrzędowości zimowej z całego terenu Polski, zarówno z dawnych jak i współczesnych opracowań, próbując znaleźć w nich jeden sens i podobną dramaturgię. Wiele informacji uzyskała ona podczas badań przeprowadzonych w połu­ dniowej i wschodniej Polsce w latach 1976-1982. Zastanówmy się teraz nad zasygnalizowanym już problemem celowości stosowania klasycznych teorii etnologicznych we współczesnych interpre­ tacjach. Czy obecnie, gdy często kwestionuje się modernistyczne sposoby wyjaśniania, a do takich niewątpliwie należą wyżej wymienione teorie, może dać to pozytywny rezultat? (Oczywiście Godula wzbogaca swoje widzenie Maussa i van Gennepa ich antropologicznymi rozwinięciami, np. uwagami E. Leacha i V. Turnera, dodając do tego jeszcze prace M . Eliadego czy M . Bachtina). Myślę, że konsekwencja autorki, precyzja w sformułowaniu głównych założeń, a także jasność wywodu i wyważona w proporcjach umiejętność posługiwania się odpowiednimi przykładami wyraźnie wskazuje, że są to teorie, które - umiejętnie stosowane - zawsze zachowują świeżość 1 stwarzają dobre możliwości interpretacyjne, zwłaszcza w odniesieniu do tzw. „tradycyjnej kultury ludowej". Obie teorie być może dlatego nie tracą na aktualności, że nie rościły sobie pretensji do całościowego tłumaczenia �284 RECENZJE I OMÓWIENIA świata, a jedynie mówiły o pewnych (ważnych) jego fragmentach. Inaczej wypadłaby zapewne ocena współcześnie pisanych analiz, opierających się w dużej mierze na propozycjach ortodoksyjnego funkcjonalizmu czy struk­ turalizmu w duchu samego Lévi-Straussa. Praca R. Goduli pokazuje, że można jeszcze ciekawie pisać na temat tzw. „tradycyjnej kultury ludowej", czyli tematu, który posądzano o całkowite wyeksploatowanie. Nie jest to książka, która wytycza nowe drogi w polskiej etnologii (bo i taką pewnie nie miała być), ale stanowi ona jakby wypełnienie jej „białych plam". Główne znaczenie tej niewielkiej objętościowo książeczki upatruję w fakcie, iż może ona stać się doskonałym materiałem dydaktycz­ nym dla studentów etnologii. Daje bowiem możliwość zapoznania się z dob­ rym zastosowaniem owych klasycznych teorii antropologicznych na polskim materiale etnograficznym. Dodajmy - takich prac nie było do tej pory wiele (por. np. Brencz 1987; Maj 1986; Kulturowa funkcja daru..., 1992). Dobrym punktem książki są liczne i bardzo ciekawe ilustracje oraz zdję­ cia, dawne i współczesne, kolorowe i czarno-białe. Daje to poszerzoną per­ spektywę całej analizie. Dydaktycznego charakteru tej pozycji dopełniłoby z pewnością zamieszczenie kwestionariusza, którym autorka posługiwała się podczas swoich badań. LITERATURA B r e n c z A. 1987 Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, „Lud", t. 71, s. 215-223. Maj M. 1986 Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław. 1986 Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ. Prace Etnologiczne, z. 25, Kraków. Hubert Czachowski Piotr Kowalski, Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia, Opole 1993, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Instytut Filologii Polskiej, ss. 133 Wszyscy, którzy znają dotychczasową twórczość Piotra Kowalskiego nie będą zapewne zaskoczeni jego nową książką. Konsekwentnie bowiem tropi on już od dłuższego czasu folklorystyczne marginalia dziejące się gdzieś na obrzeżach życia i różnych kultur: tradycyjnej, popularnej, potocznej, magicz­ nej, cywilizacji, młodzieżowych subkultur, czyli tego wszystkiego, z czego składa się kultura współczesna. Te - wydawałoby się - pozornie niewielkie i nieważne sprawy mogą jednak odkryć wiele ciekawych szczegółów z całej kultury, w której istnieją. Dlatego też nie są wcale marginaliami meryto­ rycznymi, a wręcz przeciwnie - stają się podstawą do interpretacji więk- �RECENZJE I OMÓWIENIA 285 szych całości. Można nawet pokusić się o stwierdzenie, że bez właściwego ich odczytania straci się wiele ważnych, a często podstawowych, informacji. Tym razem Kowalski zabrał się za „inskrypcje w przestrzeniach współ­ czesnego życia". Zainteresowały go dwie ich grupy: wpisy w kościelnych księgach intencjonalnych oraz dziecięce graffiti na murach i ścianach. Wy­ dawałoby się, że mamy tutaj do czynienia z dwoma zupełnie odmiennymi sprawami, których jedynym łącznikiem jest fakt, że obie są „zapisywane". Poza tym wszystko inne wydaje się je dzielić. Takie zestawienie może, oprócz zdziwienia, budzić nawet protesty, wszak pierwsze zjawisko związane jest z sacrum, drugie zdecydowanie ciąży ku profanum. To, co dzieli, często z innej - antropologicznej - perspektywy ukazuje podobieństwa i tłumaczy jedno przez drugie. Wszak i sacrum i profanum istnieją dzięki sobie. Podob­ nie więc mogą zaistnieć współczesne inskrypcje. Najpierw kilka słów o metodologii Samotności i wspólnoty. Kowalski sięga obficie do myśli religioznawców, historyków, semiotyków, folklory­ stów i etnologów, wyłuskując z ich prac tezy potrzebne mu do rozwinięcia podstawowej kwestii metodologicznej, którą przytacza za Wojciechem J. Bursztą. Brzmi ona tak: „etnologia zmierzać ma do odsłonięcia niejawnej strony oczywistych czynności dziejących się wokół nas". To zdanie jest jakby leitmotivem całej pracy. Wielokrotnie powraca, uzasadniając hipotezy i sądy autora. Ten sposób nowoczesnej interpretacji antropologicznej wpi­ suje Kowalski w szerszy plan kontekstu, przywołując koncepcję „sposobów bycia" W. Pawluczuka. Wszystko to prowadzi do stwierdzenia, iż „analizu­ jąc konkretne zdarzenia komunikacyjne, należy docierać do obrazów świata, które są bardziej rudymentarne niż ich racjonalizacje. [...] Analizując prag­ matykę tekstową, zbliżyć się mamy do poznawania kształtów obrazu świata oraz zasad jego budowania, waloryzowania, obdarzania go sensem" (s. 19). Rozważania te zawarte są w pierwszym rozdziale pracy „Antropologia współczesności i sposoby bycia". Drugi rozdział przynosi opis i interpretacje wpisów do kościelnych ksiąg intencjonalnych. W trzecim rozdziale Kowalski analizuje „Dziecięce pisane po ścianach", czyli „Inskrypqe w przestrzeni zawłaszczonej". Oba rozdziały zbudowane są na podobnej zasadzie - na początku hipoteza, pokazanie problemów interpretacyjnych, wykazanie podobieństw i znalezienie odnie­ sień, wreszcie opis sytuacji i tekstów. Na koniec rzecz najważniejsza - owo ujawnianie „niejawnej strony oczywistych czynności". Całość napisana jest rzeczywiście porywająco. Tekst na pewno przyciąga uwagę swadą, skojarze­ niami, szerokością spojrzenia, czyli tym wszystkim do czego już nas autor Samotności i wspólnoty przyzwyczaił. I tutaj czas na małą dyskusję. Może nawet nie polemikę, gdyż - jak dowodzi nowoczesna humanistyka - równouprawomocnione są różne punkty widzenia, ambiwalencja poglądów czy - jak mówi Zygmunt Bauman - wielość projektów. Nie znaczy to, że odmawiam interpretacji Kowalskiego prawa do istnienia. Sądzę, że jego książka stanowi świetną okazję do nowych, innych �286 RECENZJE I OMÓWIENIA spojrzeń. Oczywiście wiele racji jest w owym poszukiwaniu „niejawnej strony oczywistych czynności", jednak - jak myślę - Kowalski zapomina o jednej ważnej rzeczy, mianowicie o tym, że nie wszystko na świecie musi tę niejawną stronę posiadać. Więcej - ta jawna strona jest często również bardzo ważna. Autor pisze w uwagach wstępnych, że „powierzchowne sądy (o graffiti) wyczerpują się w sądach o wandalizmie, agresji, bezmyślności. Te oczywistości nie są warte dłuższego roztrząsania" (s. 5). A dalej, że „stosunkowo mało istotną rolą dziecięcych graffiti jest podstawowa funkcja komunikatu języko­ wego, czyli jej referencyjność". W zamian Kowalski widzi w graffiti funkcję magiczną i integracyjną. Bardzo ważne jest dla niego oswajanie przestrzeni oraz budowanie wspólnoty znającej właściwe kody graffiti. Nie twierdzę, że rozważania te nie mają wiele racji. Wydaje się jednak, że wandalizm i bez­ myślność (a może - przeciwnie - konkretny zamysł) nastolatków jest również ważnym - i chyba pasjonującym - dla antropologa tropem i zjawiskiem, wymagającym większego namysłu, a nie tylko wzruszenia ramionami. Kowalski dużo pisze o magicznej funkcji współczesnych napisów. Twierdzi m.in., iż „nawet gdy [...] są to tylko eksklamacje gniewu, to sprawa w niczym się nie zmienia. Oznajmienie, nominalne stwierdzenie, iż »Zdzicha to k...« [...] jest przecież zabiegiem, który ma doprowadzić do zmiany stanu rzeczy, bądź też stan ten ustabilizować" (s. 116). Kowalski - podobnie jak np. strukturaliści - wierzy, że wszystko na świecie ma swój ukryty głęboki i niezmienny sens, odmawiając prawa do istnienia przypadkowi, bezmyślności czy zwykłej głu­ pocie. Wystarczy zastosować antropologiczny klucz a rzeczywistość pokaże się jako usystematyzowany porządek i ład. Gdy w kulturach pierwotnych świat rzeczywiście podmiotom owej kultury jawi się jako całość usyste­ matyzowana i uporządkowana, to zupełnie inaczej wygląda to przecież w cywi­ lizacji nowożytnoeuropejskiej, gdzie nastąpił rozpad kultury na wiele nie zawsze powiązanych sfer. Podam jeszcze dwa inne przykłady. Współczesne życzenia przesyłane na kartach świątecznych, mimo iż w bezpośredni sposób wydają się wywodzić z dawnych życzeń przesyconych magią, trudno - według mnie - posądzać obecnie o magiczny charakter. Przynajmniej nie można zbytnio tego uogól­ niać. Przesyłanie życzeń jest dziś bardziej zwyczajem towarzyskim, właśnie okazją do kontaktu, komunikatem. Podobnie jest z napisami na transparen­ tach kibiców piłkarskich. Osobiście nie podejrzewałbym ich o magiczne funkcje. Jest w tym bardziej zakład, doping, oczywiście także znak wspól­ noty zarówno dla „naszych", jak i dla rywali. Gdyby można tutaj w tak bezpośredni sposób mówić o magii (mimo dużych podobieństw, rzecz jasna, do magicznych zaklęć, zamawiań, formuł, czyli tego wszystkiego, co składa się na magię werbalną), to magiczne byłyby także zakłady piłkarskie orga­ nizowane przez Totalizator Sportowy, a dalej Toto-Lotek. Tropienie przeja­ wów magii we współczesnej kulturze jest na pewno pociągającym tematem. Często jednak może lepiej mówić o podobieństwach, o bezpośrednich od­ niesieniach lub odkrywać magiczną genezę wielu współczesnych zachowań �RECENZJE I OMÓWIENIA 287 i zjawisk, niż kategorycznie twierdzić, że coś pełni magiczną funkcję. Więcej, można postawić tutaj pytanie czy możliwa jest magia nieuświadamiana? I nie chodzi mi np. tylko o stwierdzenie, że w magicznym myśleniu mylone są związki metaforyczne i metonimiczne, ale czy ma ono rzeczywistą moc oddziaływania na rzeczywistość (oczywiście dla podmiotów owego magicz­ nego myślenia). Jak sądzę, ważniejsza niż sugeruje to Kowalski jest także strona referen­ cyjna graffiti, również tych dziecięcych. Czy dwunastoletni chłopak piszący zapamiętale na murze bloku „Kocham Jolkę" oswaja przestrzeń, buduje wspólnotę czy może po raz pierwszy - tak po prostu - zachwyca się dziew­ częcą urodą? Taka forma wyrazu daje możliwość publicznej wypowiedzi, puszczonej w świat poza lekqami, poza rodziną, poza sformalizowanymi rygorami. Jest rodzajem nieskrępowanej publicystyki, szybkiej wypowiedzi o sprawach ważnych, fascynaqach prawdziwych, pierwszych miłościach, o muzyce. Nie jest też tak do końca obojętne czy młodzież pisze na murach np. „punki to świnie", czy „Czerwone gitary", gdyż - należąc do różnych subkultur - odwołuje się do zupełnie innych wartości, mimo że obydwa napisy w równym stopniu mogłyby spełniać z powodzeniem te funkcje, o których pisze Kowalski. Nie jest to więc tylko oswajanie przestrzeni, ale możliwość publicznego wyrażenia osobistej wypowiedzi za pośrednictwem czystej ściany bloku lub szkoły. Graffiti pompejańskie - żeby odwołać się do początków zjawiska - są rewelacyjnie ciekawe właśnie poprzez swoją refe­ rencyjną stronę. Opowiadają bowiem historie, które gdzie indziej w ogóle mogłyby nie zaistnieć. Kowalski kładzie nacisk na społeczny aspekt opisywanych zjawisk. Wi­ dać to jeszcze wyraźniej w części poświęconej inskrypcjom z ksiąg kościel­ nych. Autor rozpatruje je jako współczesne wota, które są bezpośrednią kontynuacją wot o charakterze plastycznym. Jednak sama sytuacja „aktu pisania" odsłania inne możliwości i predyspozyqe wotantów. Dlatego też realizują one odmienne scenariusze zachowań (inne sposoby bycia). Znowu jednak więcej mamy w książce rozważań o budowaniu „wspólnoty zgry­ zoty" pomiędzy wpisującymi, o dominującej wśród nich postawie „intereso­ wności", o stawianiu „znaków istnienia", a niewiele na temat roli, jaką pełnią owe wpisy w indywidualnych rozmowach człowieka z Bogiem czy wyobrażeń na jego temat. Kłania się więc tutaj stara krytyka fenomeno­ logów dotycząca redukowania zjawisk religijnych do innych poziomów. Analiza tych inskrypcji z takiej perspektywy z pewnością byłaby przydatna antropologom zajmującym się badaniem polskiej religijności. Trochę w analizach Kowalskiego za mało znajduję dowodów potwier­ dzających słuszność stawianych hipotez. Wnioski pojawiają się może zbyt arbitralnie (jak choćby skojarzenie palących się świec przed ołtarzem Matki Boskiej Opolskiej z rytuałami prawosławnymi). Książka Kowalskiego zapewne będzie ważną pozycją nie tylko w do­ robku autora. Poruszając ciągle mało eksplorowane tematy, pokazuje on �288 RECENZJE I OMÓWIENIA ogromne możliwości ich interpretacji, które stanowić mogą źródło poważ­ nych dyskusji nad współczesną kulturą, egzystencją człowieka oraz nad samą antropologią. Hubert Czachowski Zbigniew Libera, Rzyć aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z pro­ logiem i epilogiem, Tarnów 1995, Wydawnictwo Liber Novum, s. 263 W 1989 r. w odpowiedzi na ankietę rozpisaną przez redakqe „Polskiej Sztuki Ludowej" pt. Czy w etnografii występują białe plamy? Ludwik Stomma pisał między innymi: „eliminowano z tematyki badań i skazywano na prze­ milczenie całe szerokie sfery życia". Wśród przyczyn takiego zachowania środowiska etnograficznego autor wymieniał przede wszystkim pruderię skła­ niającą do dyskwalifikacji tematów „nieeleganckich", czyli „niestosownych", zacofanie metodologiczne dyscypliny, swoisty brak otwartości. „Stąd przymus solidarności i kategoryczny zakaz kalania gniazda" . Słowa Ludwika Stommy, mimo niewątpliwie głębokich przemian, jakie miały miejsce w polskiej etnografii w ostatnich latach, mimo pojawienia się kilku nowatorskich publikacji, nie uległy dezaktualizacji. Tym bardziej więc ukazanie się książki Zbigniewa Libery Rzyć aby żyć... należy uznać za wydarzenie warte odnotowania. Jest to bowiem pierwsza tak całościowo ujmująca problematykę skatologiczną i obscenicz­ ną publikacja w etnologii polskiej. Autor - doskonale zdając sobie sprawę z tego, że porusza się w sferze objętej kulturowym tabu, z wielką ostrożnością, ale za to „wprost" oraz z dużą konsekwencją metodologiczną analizuje problematykę przejawiania się w kulturze tematyki skatologicznej. Książka Z. Libery nie tyle jest opowieścią o „rzyci", co o języku i mowie ciała, czyli 0 kodzie kulturowym i kulturowej komunikacji, które w rzeczywistości społecz­ nej mogą przejawiać się w różnych formach. Jednym z języków ciała jest język obsceniczny, który jako środek przeka­ zu treści nieprzyzwoitych bazuje „na rozlicznych i nieraz skomplikowanych sieciach skojarzeń elementów skatologicznych, koprofagii i seksu z różnymi rejonami i czynnościami ciała, z całym niemal otaczającym światem". Tym językiem daje się - według autora - „modelować człowieka, ciało i duszę, wytwory umysłu i rąk ludzkich, społeczeństwo i cały świat". Ten niechciany 1 pomijany obraz świata przedstawia Z. Libera w swojej pracy posługując się konwencją zaczerpniętą z klasycznego dramatu. Rzyć - tę „najgorszą", „najbardziej grzeszną i wstydliwą" część ciała opisuje w trzech aktach, w szeregu kolejnych odsłon. Z drobiazgową wręcz dokładnością, przy wyko­ rzystaniu często unikalnych źródeł, autor wyjaśnia w jaki sposób , język 1 1 Ludwik Stomma, Antoni Kroh, Czy w etnografii występują „białe plamy"'?, Polska Sztuka Ludowa, nr 4, 1989, s. 205. �RECENZJE I OMÓWIENIA 289 i kultura decydują o obrazie ciała w całości i jego poszczególnych części, jak wyznaczają co jest daną częścią ciała i ustalają stosunki zależności między tymi częściami oraz jak ustalają związki ciała z otaczającym światem". Wraz z kolejnymi odsłonami ukazane zostają kolejne teksty kultury, w których obecna jest tematyka skatologiczna. Są to m.in. liczne dokumenty folkloru: pieśni, opowieści komiczne, zagadki, dziecięce rymowanki, latrinalia itp. Obok bardzo licznie cytowanych materiałów etnograficznych (zwłaszcza do­ tyczących medycyny ludowej, magii, religijności ludowej) pojawiają się źród­ ła z zakresu psychologii i psychoanalizy, filozofii, historii medycyny, historii obyczajów itd. Przykładów dostarczają autorowi także liczne teksty litera­ ckie i historyczne oraz np. parodystyczne trawestacje starych i popularnych koncepcji mitologicznych i filozoficznych. Zestawienie ze sobą tak różnych źródeł znajduje uzasadnienie m.in. w niezwykłej trwałości postaw względem zachowań ciała mimo zmieniających się obyczajów. Poszczególne odsłony skłaniają czytelnika do ujrzenia własnej cielesności, do zaakceptowania tre­ ści obscenicznych własnej kultury. W szczególnej sytuacji są tu etnologowie, którzy akceptując równie obsceniczne obyczaje w kulturach obcych, nie dostrzegają ich w swoim „zaścianku". Tymczasem elementy obsceniczne, czy się tego chce, czy nie, występują w bardzo wielu sferach kultury i nie da się ich ukryć. W folklorze właśnie humor skatologiczny należy do najbardziej żywotnych. Z lektury omawianej pracy dowiadujemy się więc o znaczeniach wielu gestów związanych z rzycią. Ich prawidłowe odczytanie i zrozumienie polega przede wszystkim na umieszczeniu kolejnych gestów w kontekście sytuacyjnym i kulturowym, rozpatrzeniu towarzyszących im zachowań wer­ balnych i pozawerbalnych. Autor, poruszając się w świecie kulturowych konwencji i symboliki, nie poprzestaje na cząstkowych interpretacjach, które mogłyby narzucać dokumenty etnograficzne. Często sięga więc m.in. do dorobku freudyzmu. Jednak i w tym przypadku moc wyjaśniającą oddaje kulturze, poza którą antropolog nie powinien szukać rozwiązań dla badanych problemów: „Wyłącznie w kulturze należy poszukiwać związków rzyci, od­ bytu z ustami i genitaliami, wiatrów z oddechem, skatologii z erotyką, tłumaczeń tego co i jak mówi się o rzyci i o ciele w ogóle". Tematy skatologiczne i obsceniczne dla wielu etnografów znajdowały i znajdują się poza ramami obowiązującego naukowego dyskursu. Być może i współcześnie, podobnie jak 100 lat temu, praca na ten temat wzbudzi wiele emocji. Wypada jednak przypomnieć, że nie obowiązuje już postanowienie Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności z 1884 r. ograni­ czające możliwość publikacji i rozpowszechniania tego typu problematyki, co więcej - istnieje konieczność jej podjęcia, jak bowiem pisze Z. Libera: „Rzeczy należy nazywać po imieniu. Inaczej rzyć zostanie upupiona jak dzieci przez dorosłych (w Ferdydurke Witolda Gombrowicza), jak niegdyś lud przez ludoznawców". Konrad Górny, Mirosław Marczyk �290 RECENZJE I OMÓWIENIA Ubiory w Polsce. Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Arty­ stycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa, październik 1992, Warszawa 1994, ss. 216, ryc. 80 Po raz pierwszy udało się opublikować w książce, a nie w rozproszonych artykułach, materiały z I I I sesji istniejącego od 1965 r. Klubu Kostiumo­ logii. Należy tu podkreślić wytrwałe starania redaktorek naukowych: Anny Sieradzkiej i Krystyny Turskiej. Szesnastu autorów artykułów zajmowało się głównie zagadnieniami powstawania i rozwoju ubioru narodowego dawnej Rzeczypospolitej. Ich badania przynoszą niejednokrotnie ważne ustalenia oparte na źródłach pisanych, jak też na szczegółowej analizie zabytków. Uzupełniają one moją książkę pod tym samym tytułem. Poza głównym nurtem tematyki sesji inne artykuły ukazują zakres zainteresowań z kręgu historyków sztuki, językoznawców i badaczy kultury materialnej. Odczuwa się brak udziału etnografa zajmującego się ubiorem ludowym. Dziewiętna­ stowieczny świąteczny strój różnych regionów Polski nawiązywał przecież do wcześniejszego, głównie męskiego, szlacheckiego i mieszczańskiego, ubio­ ru narodowego. Zdzisław Żygulski, w referacie o stroju jako formie symbolicznej, słusznie podkreślił różnicę pomiędzy odzieżą a strojem, który jest komunikatem wizualnym identyfikującym nosiciela na podstawie ustalonego kodu. Poru­ szył też sprawę zmiany treści symbolicznych polskiego stroju narodowego, który z noszonego na codzień ubioru stawał się stopniowo w końcu X V I I I w. symbolem patriotycznych idei i świątecznym przebraniem. Pro­ blem ten porusza kilku uczestników sesji. Przemysław Mrozowski np. uważa ubiór polski za wyraz świadomości narodowej szlachty w X V I - X V I I I w. Autor obiecuje opracowanie pełnego korpusu wizerunków polskich z X V I w. Pozwoliłoby to na lepsze uchwycenie zjawiska rozpowszechniania się ubioru narodowego. (Na podstawie inwentarzy ruchomości dostrzegałam ten proces przebiegający już niemal od początku XVI w.). Autor sądzi, że komunikacyjne znaczenie ubioru narodowego rozwinęło się w społeczeń­ stwie szlacheckim ostatniej dekady XVI w. i na początku następnego stulecia w związku z jego zamknięciem się na obce wpływy. Mogę się zgodzić z auto­ rem w tych ustaleniach datacyjnych. Jednakże wybór określonych typów ubiorów noszonego, co ważne - tak przez szlachtę, jak i mieszczan, nastąpił we wcześniejszym okresie i dalsze badania archiwalne i ikonograficzne mogłyby te daty sprecyzować. Wstęp do dalszych studiów nad powstawaniem i rozwojem ubioru naro­ dowego dał Tadeusz Majda w artykule o kaftanie na Bliskim Wschodzie, jego historii i funkcji. Powiązania polskiego ubioru z różnymi kaftanami i innymi okryciami noszonymi w Azji, zwłaszcza zaś na Bliskim Wschodzie, są oczywiste, jakkolwiek powierzchowne. Dlatego to studium z bogatą do­ kumentacją ikonograficzną jest bardzo ważne, choć można by bardziej uwy­ datnić prostokątny krój kaftanów, który miał ogromne znacznie w różnych �RECENZJE I OMÓWIENIA 291 rozwiązaniach kwestii rękawów. Ich najkrótsza forma wynikała z szerokości krojonej tkaniny. Reszta referatów w znacznym stopniu dotyczy ubiorów narodowych lub innych, nowych zabytków polskich. Przynoszą one ważne uzupełnienia do moich ustaleń. Poruszając ten temat autorzy opierali się albo na nowej interpretacji źródeł pisanych, albo na zabytkach i ikonografii. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim artykuł Andrzeja Pośpiecha. Dał on szkic do portretu Sarmaty na podstawie wielkopolskich szlacheckich pośmiertnych inwentarzy mobiliów z drugiej połowy X V I I w. Ważne jest ustalenie, że Wojciech Konstanty Breza, wojewoda poznański, posiadał w inwentarzu z 1698 r. ubiory „niemieckie", czyli szyte według mody francuskiej. Nie każdy magnat nosił się w tym okresie po polsku. Krystyna Turska omawia inwentarz ślubnej wyprawy królewny Anny Jagiellonki z 1491 r. (jedenaste dziecko Kazimierza Jagiellończyka wydano za Bogusława X, księcia pomorskiego). Charakterystyczne cechy mody polskiej, jakie zauważyli Niemcy to пр.: podwójne rękawy i haftowane perłami wysokie kołnierze sukien, bramowania perłami i złotolitymi tkaninami sukien, oraz przewaga w barwach strojów księżniczki czerwieni, złota i bieli. Tak więc bogactwo wyprawy królewny świadczyło o upodobaniach górnych warstw społeczeństwa polskiego w tym okresie. Maria Borejszo zajęła się staropolskimi ubiorami w świetle XVI-wiecznej literatury satyrycznej. Dała ona dobre syntetyczne ustalenia co do kierunku tych krytycznych uwag naszych pisarzy. Ważne ustalenia przynosi także artykuł Anny Sieradzkiej przedstawiający świąteczne i ceremonialne użytkowanie polskiego stroju narodowego w końcu XIX i w pierwszej połowie XX w. przez „Ostatnich Sarmatów". Zachowały się ubiory różniące się znacznie krojem, kolorystyką, tkaninami i dodatkami od noszonq powszechnie w XVII i XVIII w. odzieży. Skrócono župany i kontusze, inaczej wiązano pasy, buty miały obcasy a czapki uzyskały znaczne rozmiary i wysokie kity. Dawny ubiór narodowy stał się symbolem patriotyzmu i zacho­ wania tradycji narodowych po upadku państwowości. Uzupełnieniem tej tematyki jest nowy opis ubioru Stanisława Daniłowicza, datowanego ok. 1630 r. i określonego jako pierwszy polski kontusz. Autorka zbytnio podkreśliła jego orientalne cechy, co spowodowało słuszne dodatkowe ustalenia Krystyny Turskiej, dotyczące kroju kontuszy w porównaniu z turecki­ mi entari. Lilia Tompos ukazała wykroje węgierskich dolmanów i mente z X V I I w. na podstawie ksiąg krawieckich i zabytków przechowywanych w budapesztańskich muzeach. Jadwiga Chruszczyńska dała nowe ustalenia co do atrybucji pasów przechowywanych w Muzeum Narodowym w Warszawie a pochodzących prawdopodobnie z nieświeskiej persjarni. Wreszcie Alina Barbara Mrozowska przedstawiła wyniki badań językoznawczych, dotyczących znaczenia szkarłatu i karmazynu, podkreślając upodobanie do tych barw w polskim ubiorze szlacheckim. Można także wiązać z tą tematyką przedsta­ wienie na podstawie portretów mundurów orderowych i sposobu ich noszenia w Polsce w X V I I I w. (Ewa Orlińska-Mianowska). �292 RECENZJE I OMÓWIENIA Wśród pozostałych opracowań znalazły się dwa referaty poświęcone opi­ sowi i zagadnieniom konserwacji strojów książąt Pomorza Zachodniego przechowywanych w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Barbara Januszkiewicz ukazała cztery prawie kompletne stroje pochodzące z okresu od końca XVI w. po 1637 r. Przygotowuje ona obszerny katalog tej bogatej kolekcji strojów i klejnotów. Helena Hryszko zajęła się problemami związa­ nymi z rekonstrukcją tych strojów; zachowały się one w różnym stanie. Dwa ostatnie referaty ukazały ubiory służące dworskiej Potockich, przechowywa­ ne w Muzeum w Wilanowie, a pochodzące z końca X V I I I i z X I X w. oraz uniformy służby Zamku Królewskiego w Warszawie z drugiej połowy X I X w. Zestawiono opisy tych liberii z zabytkami. Pierwszy referat opraco­ wała Maria Żukowska, wieloletnia przewodnicząca Klubu Kostiumologii, drugi - Joanna Zarzycka. Książka ta oddaje dobrze tematykę i stopień opracowania różnych dzie­ dzin historii polskiego ubioru. Zagadnienie powstawania, rozwoju i zaniku ubioru narodowego wzbudza największe zainteresowanie, jakkolwiek wyma­ ga jeszcze wielu badań ikonograficznych i archiwalnych. Brak opracowań dotyczących ubioru polskiego wczesnego średniowiecza a także X I X wieku. Rozproszeni badacze podejmują na ogół tematy szczegółowe. Z uwag zgła­ szam tylko, że jedna reprodukcja barwna mogłaby przedstawiać zacho­ wany strój narodowy z okresu, w którym szeroko był on użytkowany lub wcześniejszego, nie zaś - obraz Jana Matejki z 1887 r. Poza tym liczne zastrzeżenia terminologiczne wzbudzają tłumaczenia streszczeń obcojęzycz­ nych, zwłaszcza na język angielski. Znalazły się także pomyłki w podpisach pod ilustracjami np. nr 21 i 28. Irena Turnau Tamás Hofer, Edit Fel, Hungarian Folk Art, Budapest 1994, Corvina, ss. 208, ryc. 269, w tym barwnych 207 Książka ta składa się z obszernego wstępu teoretycznego i katalogu 253 wybranych zabytków węgierskiej sztuki ludowej z ostatnich dwóch stu­ leci. Przygotowali ją przedstawiciele dwóch pokoleń znawców tej sztuki: zmarła już Edit Fél i obecny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Buda­ peszcie. Temu ostatniemu zawdzięcza się nowoczesne ujęcie teoretyczne pojęcia sztuki ludowej. Chodzi o zdobnictwo całego świata przedmiotów otaczających wieśniaka. Nie należy przeciwstawiać twórczości chłopów i rze­ mieślników, mocno związanych z kulturą wiejską. Sztuka ludowa istnieje jeszcze na wsi węgierskiej, a w połowie dwudziestego wieku trzy czwarte narodu mieszkało na wsi; w poprzednim pokoleniu - jeszcze około połowa ludności. Węgierska kultura narodowa w literaturze, muzyce i sztuce sięga korzeniami do wiejskiej tradycji. Dlatego badania nad charakterem narodo- �RECENZJE I OMÓWIENIA 293 wym prowadzą do tej tradycji. Wybrane obiekty pochodzą głównie z X V I I i X V I I I w. Chodziło też o wybór przedmiotów wykonanych przez dawnych mistrzów, a nie ich naśladowców. Spośród zabytków sztuki ludowej zajmują się tymi, które zostały szcze­ gólnie bogato ozdobione i służyły głównie do świątecznego użytku. Podano przykłady haftowanych poduszek zdobiących małżeńskie łoże, koszul prze­ znaczonych na wesele i następnie do pochówku zmarłych czy specjalnie rzeźbionych lasek pasterskich. Tak więc, wybrano przede wszystkim przed­ mioty mające odświętne, a niekiedy rytualne lub ceremonialne znaczenie. Rozważa się znaczenie tych przedmiotów w życiu wiejskim. Autorzy starali się o chronologiczną charakterystykę tej twórczości ludowej, podkreślając tradycyjne rozwiązania kościelnego budownictwa, elementów bogato zdo­ bionych strojów i haftów sięgających do tradycji XVII i X V I I I I w. Starannie ukazano zmiany wiejskiej mody, tak w ludowej rzeźbie drewnianych przed­ miotów, jak i w kształcie tradycyjnego obuwia czy haftowanych płaszczy pasterskich. Znaczna produkcja tych zdobionych przedmiotów istniała jesz­ cze w końcu ubiegłego stulecia. Przyjmowano w nich i twórczo przetwarza­ no fabryczne wyroby, takie jak: barwne tkaniny jedwabne czy pasmanterie. Znaczniejsza liczba zachowanych zabytków pozwala na ściślejszą periodyzację rozwoju węgierskiej sztuki ludowej w ciągu ostatnich stu pięćdziesię­ ciu lat. Mianowicie w pierwszym ćwierćwieczu X I X w. w odświętnym stroju ludowym wykorzystano elementy ubioru narodowego. Następnie w latach 1860-1870 różnica pomiędzy mieszkańcami miast i wsi zarysowała się ostrzej i coraz bardziej charakterystyczne były rozwiązania sztuki ludowej poszczególnych regionów wiejskich. Wzrosła znacznie liczba twórców ludo­ wych. W tym wstępnym omówieniu odczuwam pewien brak staranniejszej analizy wpływów węgierskiej kultury szlacheckiej na tradycyjną twórczość ludową zarówno w ubiorach jak i innych elementach zdobniczych. Ta zaś w pewnym stopniu czerpała z azjatyckich korzeni pasterskich nomadów i z wpływów tureckich, sięgających XV w. Zdaję sobie sprawę, że tego typu analiza nie była łatwa. Jednakże należy pamiętać, że w drugiej połowie X V I I I w. 4,4% ludności tego kraju stanowiła szlachta, a tylko 1,5 do 2% mieszczanie. Zamiłowanie do szczególnie bogatego zdobnictwa w węgierskiej sztuce ludowej ma chyba różnorodne i sięgające daleko w przeszłość korze­ nie. Sztuka ta znacznie różni się od otaczających Węgra krajów słowiańskich czy też Mołdawii i Wołoszczyzny. W katalogu ukazano budownictwo kościelne, rzeźbę w drzewie i kamie­ niu, zdobnictwo mebli, naczyń ceramicznych i innych elementów wyposaże­ nia wnętrze mieszkalnych oraz niezwykle urozmaicone stroje świąteczne wykonane z wzorzystych tkanin, zdobione haftem i pasmanteriami. Wybór zabytków doskonale charakteryzuje bogactwo węgierskiej sztuki ludowej. Warto zwrócić uwagę na częste występowanie wyobrażeń figuralnych, za­ równo postaci ludzkich, jak syren, zwierząt i ptaków. Poza rzeźbami i ma­ larstwem religijnym figury postaci ludzkich stanowią interesujący materiał �294 RECENZJE I OMÓWIENIA do historii odzieży. Na skrzynkach poszczególnych cechów ukazano rzemieśl­ ników w ich roboczym ubiorze. Chętnie przedstawiano także wojskowych w narodowym stroju czy też pary młodych w tym ubiorze. Podobnymi wyobrażeniami zdobiono np. skrzynie i oprawy luster. Stylizowany ubiór narodowy, mało już rozpowszechniony w codziennym życiu w X I X w., nosili także konni rozbójnicy. Pary wieśniaków z różnych regionów Węgier noszą nieraz podobnie stylizowane stroje. Obok zdo­ bionych mebli należy zwrócić uwagę na liczne wyobrażenia tego typu na naczyniach ceramicznych. Omawiane opracowanie stanowi najlepsze z do­ tychczasowych przedstawienie węgierskiej sztuki ludowej. Irena Turnau Alice Gáborján, Szürujjasok, A Néprajzi Muzeum Tárgykatalógusai, t. 1, Budapest 1993, ss. 132, ryc. 26 + 97 tab. wykrojów + 16 barwnych Ten pierwszy z planowanej serii katalogów zbiorów Muzeum Etnografi­ cznego w Budapeszcie stanowi dzieło życia najwybitniejszej specjalistki w dziedzinie węgierskich ubiorów ludowych. Tytuł należy tłumaczyć jako „sukienne płaszcze pasterskie". Na temat prowiniencji tych bogato zdobio­ nych okryć, noszonych od średniowiecza, istniały liczne polemiki pomiędzy specjalistami. W tej książce autorka ukazuje tylko skromniejszy wariant szür noszony przez uboższych wieśniaków i pasterzy i wykonywany przez najniż­ sze warstwy rzemieślników, a także przez samych wieśniaków i ich żony. Muzeum Etnograficzne posiada w swych zbiorach 97 okryć tego rodzaju. Autorka zajęła się szczegółową klasyfikacją ich kroju i rodzajem regional­ nego zdobnictwa. Wyróżniła ona trzy rodzaje kroju: 1) prostokątny, bez dodatkowych naszyć, lub też z szerszą prawą połą, zachodzącą na lewą; 2) również o kroju prostokątnym, ale z uzupełnieniem dwoma pionowymi pasami sukna z przodu, oraz z poziomym naszyciem w pasie. (Ten drugi typ okryć był najbardziej rozpowszechniony); 3) Najnowsze okrycia szyte naj­ wcześniej w końcu ubiegłego stulecia, posiadające krój o skomplikowanych krzywiznach, bez wymienionych powyżej naszyć. Te trzy typy kroju autorka omawia, uzupełniając zbiory Muzeum Etnograficznego, pochodzące głównie z X I X i X X w. starszymi zabytkami z innych muzeów z X V I I i XVIII w. Ustala ona różne formy kołnierzy, linii ramion, klinów i kieszeni. Krój tyłu w tzw. słup, uważa za polski, gdyż pochodzi od naszych kontuszy. Rozróż­ nienia pozwalają na szczegółową regionalizację tych okryć. To opracowanie wykracza poza schemat zwykłych katalogów mu­ zealnych kolekcji ubiorów. Szczegółowe analizy wykrojów poszczególnych płaszczy ukazują rozległe możliwości rozwiązań krawieckich opartych na podstawie prostokąta. Naszycia z pasów sukna i kliny z licznymi ozdobami pasmanteryjnymi i haftami stanowiły o odrębności tych okryć szytych przez �295 RECENZJE I OMÓWIENIA wiejskich rzemieślników lub wieśniaczki. Nigdy jeszcze elementem codzien­ nej odzieży nie poświęcano tyle uwagi. Zarazem w obszernym wstępie autorka dala syntetyczne omówienie roz­ woju form historycznych męskich okryć węgierskiego ubioru narodowego zwanych menie, wiążąc ich krój, typy kołnierzy, rozcięć i klinów, rozsze­ rzania prawej poły i rękawów z okryciami ludowymi, głównie pasterskimi typu sziir. Pomimo ostrożności sformułowań, podkreślono wyraźnie wpływy azjatyckie i późniejsze tureckie, powiązania z Bałkanami a nawet półncną Afryką. Masowa produkcja rzemieślnicza tych haftowanych płaszczy, tak modnych na wsi węgierskiej w X I X w., miała swe historyczne uwarunkowa­ nia w tradycjach ludu oraz szlachty węgierskiej, noszącej przez trzy wieki najbardziej barwny i urozmaicony ubiór narodowy ze wszystkich tego typu strojów krajów środkowej i wschodniej Europy. Zastrzeżenia wzbudza jakość tłumaczenia streszczenia angielskiego. Nie są to np. „felt jackets" lecz lepiej „frieze coats". Felt oznacza filc, a nie sukno folowane. Zastrzeżeń tych nie wzbudza tłumaczenie streszczenia niemieckiego. Irena Turnau Ludmila Ivanovna Malenka, Belaruskae narodnae adzenne. Metadyčny dapamožnik, Minsk 1992, Belaruski Instytut Prablem Kultury, ss. 64, 57 czarno­ białych tablic rysunków i wykrojów Niewielka ta książeczka, zatytułowana - „poradnik metodyczny", ma na celu ukazanie ubiorów ludowych różnych regionów Białorusi w X I X i X X w. Przerysy i wykroje zostały dokonane głównie na podstawie materia­ łów z naszego stulecia. Tradycyjne to ujęcie ukazuje wyłącznie niemal stroje świąteczne z uwzględnieniem ozdobnych kobiecych nakryć głowy, pasów z barwnych krajek i bogato zdobionych haftami części odzieży i futrzanych okryć. Wymieniono około dwudziestu wariantów regionalnych pochodzą­ cych ze środkowej i wschodniej części Białorusi, oraz wschodniego i zachod­ niego Polesia. Ten ostatni region wyróżnia się tradycyjnymi rozwiązaniami zdobniczymi. Autorka włożyła wiele pracy w przedstawienie różnych roz­ wiązań krawieckich, opartych zawsze na bazie prostokątnego czy koszulo­ wego kroju. Także przerysy, głównie geometrycznych, lecz także mniej licz­ nych roślinnych rozwiązań zdobniczych, utrwalają tradycyjną ornamentykę białoruską. Warto więc zwrócić uwagę na ten skromny poradnik, stresz­ czający ustalenia dotyczące białoruskich strojów regionalnych ze starszych opracowań. Irena Turnau �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 1996 r. wynosi 9.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju -przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towa­ rowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 370044-1195-139-11, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. Towarowa 28, Konto: PBK X I I I Oddział W-wa 370044-1195-193-11. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, tel. 620-10-39, 620-10-19, 620-12-71 w. 2442, 2366. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/998e3f25be21aca22a57737ddf27cc88.pdf 5a511d55ecba45280097a9da19825b5b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5684 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5284 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2013 nr1 (19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Artykuły Maciej Zborek 4 Trudno pisać banały Alicja Soćko-Mucha 5 Wbrew „kryzysowi". Wspomnienie o profesorze Czesławie Robotyckim Z Anną Zadrożyńską rozmawia Filip Wróblewski 7 Innego końca świata nie będzie Dagmara Masłowska 22 La Frontem, czyli opowieści o „końcu świata" Bożena Kilian 35 Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży Marcelina Jakimowicz 52 „Miejsce niczyje, bo niemieckie...". Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przykład miejsca (nie)pamięci Krzysztof Sztafa 67 Retoryka kolonializmu w Kolędzie moskiewskiej Pawła Palczowskiego Łukasz Łoziński 83 Nowy epos? Krytyka kultury europejskiej i proces emancypacji bohatera w Django Ouentina Tarantino Jakub Przybyła 99 Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata Agnieszka Barczyk 111 Koncepcja zła w filmie Eksperyment. Różnice między Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym i jego filmową adaptacją Olga Kielak 123 „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie..." Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Patronaty Filip Wróblewski 134 Naturalista na antypodach Anna Weronika Brzezińska, Agata Maria Stanisz 135 Etnografowie w terenie - i na wystawie 137 Oczy i Obiektywy XI 138 Tropem Malinowskiego. Wystawa w łódzkiej ms Katarzyna Kleczkowska 139 Swietłana Aleksijewicz Wojna nie ma w sobie nic z kobiety Filip Wróblewski 140 Natalia Bloch, Anna Weronika Brzezińska (red.) Sztutowo/Stutthof. Gdzieś pomiędzy plażą a obozem Tomasz Matlęgiewicz 143 Kazimierz Buczek (red.) Polska mozaika syberyjska Filip Wróblewski 146 Gilles Deleuze Kino Filip Wróblewski 148 Adam Kuper Wymyślanie społeczeństwa pierwotnego Katarzyna Kubat 150 Siddhartha Mukherjee Cesarz wszech chorób Filip Wróblewski 153 Sarah Pink Etnografia wizualna Dariusz Nikiel 156 Calcio storico, czyli oblicza futbolu Dariusz Nikiel 157 Odyseja kosmiczna Mars One Filip Wróblewski 1 Recenzje Natknięcia l (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �2 Profesor Czesław Robotycki iedy 19 stycznia 2014 roku odszedł prof. Czesław Robotycki, „Barbarzyńca" stracił swojego opiekuna, który był obecny przy narodzinach i przy reaktywacji czasopisma. Większość z nas miała z Profesorem styczność podczas studiów jako z wykładowcą i dyrektorem Insty­ tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. Odznaczał się wielką życzliwością dla studentów, otwarto­ ścią na każdego człowieka. Ciekawość świata była głównym motorem Jego działań. Większość spraw ludzkich traktował z pogodą ducha i zarazem lekką ironią. Niezwykle charakterystyczny, należał do najbardziej lubianych pracowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. Instytut bez Pro­ fesora był czymś nie do pomyślenia. Profesor patronował powstaniu „Barbarzyńcy" w 1998 roku, a cztery lata później również powołaniu Stowarzyszenia Antropologicznego „Archipelagi Kultury", które ułatwiło cały proces wydawniczy. To za Jego kadencji „Barbarzyńca" uzyskał w drugim numerze charakter czasopisma naukowego. Chcemy BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �3 wyrazić tutaj naszą wdzięczność Profesorowi za udzielenie zdecydowanego, wręcz entuzjastycznego wsparcia tej inicjatywie studenckiej. Warto przypomnieć, że profesor Robotycki przyczynił się również do reaktywacji „Barbarzyńcy" w 2007 roku. Nastąpiła ona w efekcie spotkania Profesora z reprezentantem Stowarzyszenia Marcelem Kwaśniakiem i ówczesnym prezesem Koła Naukowego Marcinem Bartoszkiem. Był zatem patronem także drugiej odsłony czasopisma i opiekunem naukowym redakcji w nowym składzie. Doradzał, inspirował i recenzował artykuły, służąc swoją wiedzą i pomocą. Jego recenzje były lapidarne, ale wyjątkowo przejrzyste, i zawsze trafiały w sedno. Jako dyrektor Instytutu uznawał za oczywiste, że taka inicjatywa wymaga materialnego wsparcia ze strony uczelni. Swoim autorytetem wspierał nas również w staraniach o dofinansowanie czasopisma z innych źródeł. Po śmierci Profesora uświadomiliśmy sobie, że trudno byłoby znaleźć krakowskiego etnologa, który czegoś Mu nie zawdzięcza. Ujawniło się też, jak wielu z nich, będąc na różnych szczeblach naukowych (nie wyłączając profesorów), postrzega Go jako swojego mistrza. My także należymy do szerokiego grona dłużników Profesora. Redakcja 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4cb5ee6ce5ec848f123ab426d2f04b3.pdf 0f467fa7cea819faf8af7d25d2f38bf7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3577 Title A name given to the resource Dział informacyjny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.35-40 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Z BADAŃ N A D STROJEM W POWIECIE BĘDZIŃSKIM W. K O L A G O . Zawiercie „ O Ozarouice. Steuterz fuliSLOU O O 9odskale Г Vojkomce Sbxielne Sóra Sievierska o Oíñobiyunik Juczna ba iq <Saroót) 'ojkomce JíoSbr,•ne 7>цЬкошсе Q£ęka Oćosien О Srodííec ,, n ^Dąbrowa dGórn Л о! О ďuznica О О rzemíeszuce i Będzin ¡SOSNOWJEC KATOWICE Powiat będziński. koleje Podkreślone Strój ludowy powiatu będzińskiego nie zo­ stał nigdzie dotąd opisany, ani też nie zacho­ wały się o ile m i wiadomo jego egzemplarze w muzeach. Przyczynek ten jest wynikiem badań te­ renowych, dokonanych w październiku 1947 roku. Teren opisywany, leżąc w pasie Wyżyn Polskich stanowi obniżenie między Jurą Krakowską, a Wyżyną Śląską. Strefa rzad­ szego zaludnienia Jury Krakowskiej stano­ w i granicę od północo-wschodu; od zachodu i południa naturalnej granicy niema, lecz na stosunki etnograficzne wpływ wywarł daw­ ny podział zaborów. Rozwój górnictwa wę­ glowego, zbliżył jednak teren pow. będziń­ skiego do Śląska, z którym tworzy on dziś dość ścisły związek, nietrudny do zaobser­ wowania w kulturze materialnej ludu. Od chwili rozpoczęcia eksploatacji węgla (ko­ niec X V I I I w.) Śląsk przeistoczył się z krainy leśnej i rolnej w środowisko silnie uprzemy­ wsie zbadano w październiku km 1947 r . słowione. Mało urodzajne ziemie i wielkie rozdrobnienie gospodarstw zmusiły chłopa do częściowego porzucenia roli, kierując go do przemysłu. Południowo zachodnia część powiatu będzińskiego została już całkowicie zurbanizowana. Górnictwo i przemysł zmier niły przede wszystkim kulturę materialną wsi. Widać to tutaj w każdej dziedzinie głównie zaś w budownictwie i stroju. W ciągu 19 wieku prawie wszędzie zarzu­ cono samodziały i zaczęto posługiwać się ma­ teriałami fabrycznymi. Nie spotyka się już warsztatu tkackiego, nawet we wsiach w y ­ suniętych k u wschodowi powiatu (jak np, gmina Łosień, granicząca z pow. Olkuskim), gdzie spotyka się wsie czysto rolnicze jak Błędów, Łazy, Kuźnica. Pomimo większego oddalenia od miast i rolniczego charakteru strój ludowy i t u nie jest w użyciu. Wieśnia­ cy zupełnie zarzucili samodziały, kupując w miastach materiały, z których szyją sami, lub też u małomiasteczkowych krawców. 35 �Powiat będziński pod względem stroju jest obszarem przejściowym między Mało­ polską, (wpływ widoczny w opisanym stro­ j u z Łosienia) a Śląskiem, z przewagą tego ostatniego. Ślady dawnego ubioru ludowego zaginęły niemal doszczętnie. Na podstawie tradycji ustnej i zachowanych resztek stroju, możemy go zaledwie odtworzyć, sięgając wstecz nie dalej jak do 1860 roku. Według informacji, zebranych między i n ­ nymi we wsi Łosień (Kokotka Maria 1. 13, Bagińska Marianna 1. 80) około roku 1860 kobiety chodziły tam w sukmanach białych, szamerowanych czerwonym sznurkiem. Męż­ czyźni zaś w sukmanach granatowych, sza­ merowanych kolorowymi sznurkami i ozdo­ bionych po bokach „chwastami" różnego ko­ loru. Przez plecy tej „sukni" męskiej prze­ chodziło cięcie, od talii k u dołowi wiodły dwie fałdy. Domowe, codzienne ubranie tak mężczyzn jak i kobiet stanowiła sukmana z płótna lnia­ nego, zapinana z przodu na haftki, z tyłu zaś posiadająca rozporek; w pasie była ona marszczona, tworząc tak zwane „zbiry". Później weszła w użycie „kamizela" z ręka­ wami („jakla"). Na strój kobiecy oprócz sukmany skła­ dały się: koszula z długimi rękawami i koł­ nierzykiem, długa fałdzista „kiecka" (z 6 „półek") i kaftan z mocno marszczonymi rę­ kawami. A b y kiecka dobrze wyglądała za­ kładano kilka spódnic t. zw. „bielonki". „Bielonki" były z białego perkalu, ozdobione koronkową falbaną i mocno skrochmalone. Każda „kiecka" na dole musiała posiadać „listwę" zakończoną „szczoteczką". Z przodu zakrywał kieckę suto zmarsz­ czony w „obszywkę" fartuch, który nie mógł być od kiecki ani krótszy ani dłuższy, normalnie wynosił on ok. 80 cm długości i 170 cm szerokości. Fartuchy szyto z wzo­ rzystego adamaszku lub perkalu; z perkalu były też często fartuchy dziergane w ząb­ k i (ryc. 1) lub obszywane koronką maszy­ nową. RYC. 36 1 RYC. 2 W chłodne dni kobiety nosiły żakiety t.zw. „katanki" (ryc. 2), sięgające do kolan (Błędów). We wsiach położonych w północnej części powiatu (Podskale, Podwarpie, Tulisów) zna­ leźć można jeszcze i dziś, choć b. rzadko, „kieckę" przyszytą do stanika, stanowiącego z nią jedną całość („stanik") ). Drugą zasadniczą częścią stroju jest tam kaftan przeważnie tego samego koloru. Suk­ nie w kolorach brązowym, fioletowym, ciem­ nozielonym, granatowym, szyte były z ma­ teriału fabrycznego, zwanego „marynusem". W zimie używano spódnic z grubej wełny, a nawet sukna. Strój ten jest zbliżony do śląskiego; był on powszechnie noszony sto­ sunkowo jeszcze niedawno bo prze"ft 50 laty, choć pamięć o n i m ginie. Na głowie nosiły kobiety tutejsze chusteczki wiązane w węz(4 (czołowe wiązanie). 1 Elementy stroju Śląskiego, a ściśle t.zw. rozbarskiego ) przeniknęły m. innymi do wsi: Rogoźnik, Zychcice, Kamyce, a przede wszystkim do Bobrownik. W tej ostatniej — według informacji ze­ branych między innymi od Jędrzej ec Anto­ niny 1. 50 — można jeszcze widzieć wdzie­ wane przez kobiety na koszule 2 lub 3 spód­ nice białe do 3 m. szerokie z bogato zdo­ bioną falbaną. Wszystkie spódnice są mocno wykrochmalone i starannie wyprasowane; wierzchnia spódnica z jedwabiu lub wełny, a na dzień powszedni z perkalu, układana w fałdy sięga kostek. „Kieckę" wdziewa się na biały „kabotek", (ryc. 3), rodzaj bluzecz­ k i z krótkimi rękawami; posiadający ko­ ronki przy rękawach i krezę koronkową przy szyji. Na to wdziewany jest gorset „wierzcheń" czerwony (dawniej czarny), przybrany przy szyji rodzajem płaskiej k r e ­ zy z atłasowej niebieskiej wstążki, zaprasowanej w fałdki. 2 �Męski strój w B o b r o w n i k a c h jest m n i e j b a r w n y . N a koszulę białą z w y h a f t o w a n y m kołnierzykiem wkładają t a m jeszcze s t a r s i (głównie na święta i uroczystości) k a m i z e l ­ kę t . j . „brzuślak" g r a n a t o w y , z a p i n a n y n a mosiężne g u z i k i (ryc. 4). Na t o w d z i e w a się „ j a k l ę " a następnie sukmanę („suknia") zapinaną n a h a f t k i . Krój wszystkich części s t r o j u jest wcięty w t a l j i i posiada z tyłu rozcięcie, po b o k a c h z n a j d u j e m y kilkanaście fałdek zszytych r a ­ zem. N a n o g i w d z i e w a się spodnie z j e l e n i e j skóry („jelenioki") i wpuszcza w b u t y . „ W i e r z c h e ń " posiada z tyłu 4 „kaletki", obszyte wstążką i z a p i n a n y jest n a 6 złotych guzików. „Wierzcheń" noszono t y l k o w d n i świąteczne. N a dzień p o w s z e d n i używano zaś „jakli". N a wierzchnią spódnicę p r z y ­ w d z i e w a się s z e r o k i f a r t u c h z w z o r z y s t e g o a d a m a s z k u l u b białego b a t y s t u , ktéry jest t a k długi j a k spódnica. Ozdobę s z y j i stanowią p r a w d z i w e k o r a ­ l e ze złotym krzyżykiem ( k u p o w a n e z w y k l e przez narzeczonego). D o k o r a l i przywiązana j e s t z tyłu k o k a r d a z j e d w a b n e j wstążki, o zwisających końcach. N a głowie czerwona chustka p e r k a l o w a („purpurka"), wiązana z tyłu na p o t y l i c y . Strój t e n uzupełnia składany na pół szal turecki („szpigiel"), sięgający do połowy kiecki. W chłodne d n i e z i m o w e zakładano ,,jaklę" watowaną, a p r z e d sześćdziesięciu l a t y nosiły k o b i e t y „katanki". Niegdyś s u k m a n y „sieraczkowe" i spod­ nie g r a n a t o w e w d z i e w a n o t y l k o do ślubu. Uzupełnieniem s t r o j u męskiego j e s t j e d ­ w a b n a c h u s t k a , którą okręca się szyję pod kołnierzykiem k o s z u l i i wiąże z p r z o d u na w ę • zeł. Niegdyś k a w a l e r nosił chustkę czerwoną, a żonaty zieloną. N a głowie chłop z B o b r o w ­ n i k nosi c z a r n y kapelusz z szeroką „strze­ chą", w z i m i e zaś czapkę. Strój b o b r o w n i c k i s z y t y bywał n a Śląsku w K a m i e n i u l u b B y ­ tomiu. Strój śląski odznaczał się b o g a t y m uży­ w a n i e m wstążek, k o r o n e k , złotych guzików. S u k m a n y „kamzole", „brzuślaki" posiadały, oprócz guzików, w y p u s t k i z czerwonego sukna i aplikacje jedwabne. W c h w i l i obecnej j a k w s p o m n i a n o strój l u d o w y w będzińskim w y c h o d z i całkowicie z użycia. Z a c h o d n i a część p o w i a t u nosi strój śląski t y l k o w czasie świąt kościelnych l u b uroczystości n a r o d o w y c h . W e wschodniej i t y c h zwyczajów już się n i e w i d z i . N i e m a l w każdej g m i n i e p o w i a t u i s t n i e ­ ją obecnie Koła Gospodyń W i e j s k i c h (przy Z w . S a m o p o m o c y Chłopskiej). Ambicją każ­ dej prezeski jest „ m i e ć " w s w o i m okręgu własny strój, o p a r t y n a s t y l i z a c j i w z o r ó w obcych (np. k r a k o w s k i e g o , góralskiego) l u b zgoła f a n t a z j i . S t r o j e t a k i e , n i e u g r u n t o w a n e na żad­ n y c h trwałych przesłankach n i e mają p r z e d sobą szans u t r z y m a n i a się i będą zapewne t y l k o przemijającą modą. R y s u n k i wykonała W . Kolago. O p r a c o w a ł g r a f i c z n i e M a k s y m i l i a n K.ihiżny. P R Z Y P I S Y : ') Informacja od Landeckiej Józefy. 1. 7 5 Podskale. -) D o b r o w o l s c y . A . F . S t r ó j , h a f t i k o r o n k a w województwie Śląskim. K a t o w i c e 1936 s t r . 72-79. M a l i n o w s k i L u c j a n . Z a r y s y życia ludowego n a Szląsku. A t e n e u m . 1877 t o m I s t r . 357, t o m I I str. 101-112. wieś RYC. 4 37 �KONKURS WYCINANKI ŁOWICKIEJ JANINA Z i n i c j a t y w y Spółdzielni Przemysłu L u ­ d o w e g o w Łodzi z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s n a wycinankę ludową w Łowiczu p r z y p o ­ parciu finansowym Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i w d n i a c h 19-21 X I I 1947 r. Z a d a n i e m k o n k u r s u było zbadanie wartości a r t y s t y c z ­ n y c h i c h a r a k t e r u etnicznego w y c i n a n k i łowickiej w o b e c n y m stanie w zastosowaniu d l a celów użytkowych i h a n d l o w y c h . K o n k u r s zebrał 250 p r a c z całego R e g i o ­ n u łowickiego p r z y u d z i a l e 44 u c z e s t n i ­ ków w i e k u o d 67 do 11 l a t . Po wyeli­ m i n o w a n i u 82 p r a c n i e spełniających w a ­ runków konkursu (prace n a n i s k i m p o ­ ziomie nie w charakterze regionalnym), przyznano 27 nagród n a łączną sumę 50000 zł za 113 prac, pozostałe 55 p r a c za­ k u p i o n o . Poza t y m Spółdzielnia poczyniła zamówienia n a sumę 100.000 zł. S T A N K I E W I C Z Ó W A. Pierwszą nagrodę otrzymała Marianna P i e t r z a k z Błędowa u r . 1913 r. za piękną w y ­ cinankę k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j „Wesele", p o ­ za t y m i n n e większe n a g r o d y p r z y z n a n o Ża­ czek Elżbiecie ze Złakowa Borowego ur. 1897 r. Klimkiewiczównie J a d w i d z e z Ł o ­ w i c z a u r . 1895 r . S t r y c h a r s k i e j i i n n y m ze starszego p o k o l e n i a . Najmłodszą nagrodzoną uczestniczką była D a n u s i a Dzikówna l a t 11 ze S t r u g i e n i c y . W y s t a w a p r a c w czasie uroczystego rozda­ n i a nagród w d n i u 21.XII.1947 r. w Łowiczu, nie przesądzając dalszych następstw k o n k u r s u dowiodła, że żywa spontaniczna s z t u k a l u ­ d o w a w r e g i o n i e łowickim n i e uległa znisz­ czeniu a n i d e p r a w a c j i s w y c h wartości e t ­ n i c z n y c h . W y c i n a n k a łowicka m a tendencje r o z w o j o w e , m i m o t o , że zmniejsza się j e j za­ stosowanie użytkowe w e własnym środo­ wisku. Z DOŚWIADCZEŃ N A D N O T O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH ADAM Z chwilą, g d y po w o j n i e zaczęto o r g a n i z o ­ wać d o m y l u d o w e , świetlice i t . p. ośrodki oświatowe, a s a m wówczas prowadziłem Wielkopolską Świetlicę Ludową, p r z y c h o ­ dziło do m n i e w i e l e osób, które chciały ożywić nasze życie k u l t u r a l n e i poszukiwały w s z y s t k i e g o co r d z e n n i e polskie, słowiańskie, l u d o w e , prosząc często o tańce. P r z y k r o m i było się przyznać, ale tańców żadnych n i e miałem. B a r d z i e j z a i n t e r e s o w a n y m zalecałem odtwarzać tańce w i e l k o p o l s k i e na p o d s t a w i e opisów Jana Bzdęgi z a w a r t y c h w jego p u b ­ l i k a c j i p t . „Biskupianie". Dając te r a d y w i e ­ działem, że n i e są one dobre ale lepszych n i e miałem, b y ł y t o najlepsze n a j a k i e m n i e było stać. K i e d y przyjechał do Poznania kolega A l ­ fons K o w a l s k i w r a z z J a n e m Bzdęgą namó­ wiłem go a b y m i pomógł opisać parę tańców, t a k a b y n a p o d s t a w i e o p i s u i n u t można było w i e r n i e j e odtworzyć. Zaczęliśmy o p i s y w a ­ n i e tańców. 38 GLAPA Bzdęga, pochodzący z B i s k u p i z n y , z żoną i n a zmianę z K o w a l s k i m i ze mną tańczył a p o t e m myśmy — K o w a l s k i i j a o p i s y w a l i i stale k o n t r o l o w a l i zgodność opisu z r u c h a m i tańca i melodją. Opisywaliśmy początkowo bez podziału n a t a k t y , w f o r m i e o p o w i a d a n i a , podkładając r u c h y p o d słowa. Szło n a m w ó w ­ czas t o n i e z m i e r n i e t r u d n o . O p i s y stale p o ­ prawialiśmy, t a k że z długości k i l k u l i n i i w y ­ ciągały się n a długie s t r o n y p a p i e r u . Wkrótce po p i e r w s z y c h doświadczeniach w opisach przeszliśmy n a podział t a k t o w y w b r e w p r z y ­ jętej f o r m i e Józefa W a x m a n a (Tańce n a r o ­ d o w e — W y d a n i e trzecie — Poznań 1937). M i ł y m s t w i e r d z e n i e m k r o c z e n i a po dobrej drodze był p r z y j a z d zespołu r o d o w i t y c h B i s k u p i a n —• dziewcząt i chłopców i z a d e m o n ­ s t r o w a n i e przez n i c h o p i s a n y c h tańców. O p i s y nasze w dość w i e r n y m s t o p n i u o d p o ­ wiadały i c h p r a k t y c e tańczenia. Chcąc się wreszcie upewnić co do właściwe­ go sposobu n o t o w a n i a tańców zaraz z r o z p o - �częciem r o k u a k a d e m i c k i e g o w 45 r. z w r ó ­ ciłem się do p r o f , d r E. F r a n k o w s k i e g o po r a d y . Pokazał m i w e n c y k l o p e d i i a l f a b e t choreograficzny, który n i e s t e t y n i e miał większego zastosowania zagranicą a n i u nas, podał m i literaturę i zalecił m i zwrócić się do baletmistrzów Opery Poznańskiej z którymi się z skontaktowałem. W r o z m o w i e z b a l e t m i s t r z e m Kaplińskim i M i s z c z y k i e m przekonałem się, że c h o r e o g r a f i a w Polsce p o d względem t e o r e t y c z n y m stoi n a b a r d z o n i s k i m poziomie, że s a m i n i e stosują żadnego a l f a b e t u choereograficznego prócz n o t a t e k na własny użytek. P o z a t y m s t w i e r d z i l i , że na podstawie przedłożonych opisów można z wielką wiernością odtworzyć podane tań­ ce. D o d a t n i a ocena opisów tańców i sposobu zanotowania napełniły mnie otuchą do dalszej p r a c y , a zarazem zasmuciły. N i e mogłem pogodzić się z t y m , że w s z y s t k o co napisaliśmy jest jasne, że opisy są dobre. D l a m n i e były one jeszcze n i e wystarczające, widziałem stale b r a k i p r e c y z y j n y c h określeń ruchów, j a k również b r a k j a k i e g o k o l w i e k a l f a b e t u umożliwiającego n o t o w a n i a i r y s o ­ w a n i a w p e w n y m skrócie. сгпе p o w i t a n i e i pożegnanie opisać j e d o ­ datkowo. 9. Podać w u w a g a c h n a c z y m polega spec­ j a l n e piękno tańca, co j e s t nadzwyczaj t r u d n e do w y k o n a n i a , co należy podkreślić a b y uzyskać j a k największe w a l o r y . 10. W k o n i e c z n y c h w y p a d k a c h należy w y ­ konać r y s u n k i , oznaczając Ж partnera, /\ = partnerkę, wierzchołek trójkąta ozna­ czę k i e r u n e k tańca, przebytą drogę. Po p r z e j r z e n i u l i t e r a t u r y zagadnienia u z n a ­ łem za najlepsze opisanie tańców l u d o w y c h przez Z. Kwaśnicową ) i przejąłem o d n i e j formę n o t o w a n i a i z n a k o w a n i a rysunków. P o d d a w s z y a n a l i z i e opisy j e j tańców, j a k o c z y n n i k i składowe i niezbędne p r z y opisie tańca, uważam następujące dane: W t e n sposób opracowaliśmy „ w z o r o w o " taniec „ M ó j T a t u s i u " , który załączyłem do powyższych d a n y c h i rozesłałem do p o w i a ­ t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i , a b y z a i n t e r e s o w a l i n a t e r e n i e s w e j p r a c y osoby o d p o w i e d n i o u z d o l n i o n e i p o p r o s i l i j e o opisa­ n i e podług załączonego w z o r u m i e j s c o w y c h tańców. N a wysłanych 45 w z o r ó w z objaśnia­ jącymi d a n y m i , po k i l k u p o n a g l e n i a c h o t r z y ­ małem z t r z e c h powiatów pięć tańców i oświadczenie, że bez zapłaty w gotówce t r u d n o l u d z i wciągnąć do ważnej d l a m n i e r o b o t y . Po k i l k u miesiącach postarałem się 0 pieniądze. Rozesłałem znów 45 a n k i e t z w z o r a m i opisu tańca i zawiadomiłem, że za opisanie tańca płacę 500 — 1500 złotych. T y m r a z e m rozesłałem p i s m a do I n s p e k t o ­ rów S z k o l n y c h i osób skądinąd m i z n a n y c h , a n i e związanych ze s z k o l n i c t w e m . Po t r z e c h miesiącach otrzymałem o p i s a n y c h p o n a d 20 tańców. Pojechałem n a miejsce celem skontrolowania ich. 1 1. N a z w a tańca, miejscowość, data spisania. 2. M e l o d i a ( n u t y ) podać t e m p o n a j l e p i e j c y f r o w o podług m e t r o n o m u , l u b określić słowami szybko, w o l n o i t p . 3. Podać r y t m tańca, jeśli zachodzi potrzeba oznaczyć n u t y a k c e n t o w e oraz c h a r a k t e r y ­ stykę tańca. 4. Podać k t o spisał melodię, k t o śpiewał l u b grał. 5. Słowa do m e l o d i i (choć byłyby r u b a s z ­ ne). 6. Podać dokładnie postawę wyjściową, u s t a w i e n i e się taneczników do tańca, układ rąk, nóg, tułowia, g ł o w y i t . d . 7. W y k o n a n i e samego tańca, opisując f i ­ g u r y t a k t po t a k c i e , uwzględniając w każ­ d y m t a k c i e postawę wyjściową, oraz p o d a ­ jąc dokładnie j a k i r u c h w y k o n u j e się n a d a ­ ną wartość n u t . D l a jasności o p i s u t a k t y należy numerować i wyrzucić n a m a r g i n e s . 8. Podać zakończenie tańca, k i e d y kończą, co robią, gdzie idą tanecznicy, względnie co tańczą d o d a t k o w o . Jeśli jest c h a r a k t e r y s t y - = Powieliłem te dane k i l k a k r o t n i e i rozesła­ łem do z d o l n i e j s z y c h i a k t y w n i e j s z y c h p o ­ w i a t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i . W o d p o w i e d z i — j e d e n czy dwóch referentów poinformowało m n i e , że do t y c h d a n y c h n a ­ leżałoby dołączyć na wzór j e d e n , w t e n spo­ sób opisany taniec. W o b e c tego wyjechałem z K o w a l s k i m n a Ziemię Lubuską do W i e l k i e j Dąbrówki opisać tamtejsze tańce. Młodzież tańczyła w świetlicy, a każdy z nas opisywał na swój sposób. O p i s y później uzgadnialiś­ m y i k o n t r o l o w a l i jeszcze r a z z tańczącymi, a następnie w i e l o k r o t n i e jeszcze zgodnie z n o t a t k a m i i t y m cośmy zapamiętali, j a k m e ­ chaniką ciała i coraz dokładniej precyzującą się terminologią. Opisane i s k o n t r o l o w a n e tańce w t e r e n i e były jeszcze k i l k a k r o t n i e p r z e p i s y w a n e i p o ­ p r a w i a n e zgodnie z n o t a t k a m i , przyjętymi n o r m a m i i formą. Ostatnią naszą kontrolą było oddanie tańców do s e k c j i m u z y c z n e j P. I . B. S. L., do m g r . M . Sobieskiego w celu szczegółowego p o p r a w n e g o zanoto­ wania melodii, dokonania ewentualnych po­ p r a w e k i ocenienia w m e l o d i a c h w p ł y w ó w 1 naleciałości obcych, n i e p o l s k i c h . ') Z Kwaśnicową. Zbiór pląsów 2 t. Warszawa, 1937. Po d w u l e t n i e j p r a k t y c e w o p i s y w a n i u tań­ ców przyszedłem do p r z e k o n a n i a , że każdy 39 �taniec z wielką dokładnością da się opisać. W a r u n k a m i j e d n a k niezbędnymi jest s u b t e l ­ n y słuch, spostrzegawczość, znajomość wła­ ściwej precyzyjnej terminologii. Rysunki należy raczej traktować j a k o pomoc. D l a celów n a u k o w y c h j a k i d y d a k t y c z n y c h b a r d z o pożądanym jest nakręcenie tańców n a f i l m y , możliwie dźwiękowe i t o z k i l k u s t r o n . Wystarczającym to j e d n a k n i e jest i n i e może uchodzić za j e d y n y i i d e a l n y spo­ sób n o t o w a n i a . O p i s y l i t e r a c k i e , w y r a z o w e ze względu n a mieszczącą się w n i c h analizę terminową,' myślową, graficzną i dźwiękową są niezbędne. Poza t y m opisanie w y r a z o w e i n u t o w e m a tę zaletę, że p o i w a l a n a większe, liczniejsze r o z p r o w a d z e n i a tańców w t e r e n i e i rozpowszechnienie i c h p r z y m i n i m a l n y c h kosztach nakładczych. Ważnym c z y n n i k i e m p r z y n o t o w a n i u w y r a z o w o — n u t o w y m jest większa pewność z a c h o w a n i a opisów tańca poprzez k a t a k l i z m y dziejowe. Z l i c z n y c h egzemplarzy zawsze parę zostanie. PRACE WĘGIERSKIE ODNOSZĄCE SIĘ D O S Z T U K I L U D O W E J WĘGIERSKIEJ*) Malonyay ,,A magyar nep muveszete" (Sztuka l u d u węgierskiego), 5 tomów. Dzieło starsze, z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i , obejmujące całość s z t u k , l u d u węgier­ skiego. O r t u t a y G. „Magyar nepmuveszeť' (Węgier­ ska s z t u k a l u d o w a ) , Buaapeszt 1942. N o w a praca z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i i bogatą b i b ­ liografią. Czako E l . (red.) „Magyarorszag neprajza" ( E t n o g r a f i a Węgier) 4 t . 1933-37. W t o m i e I m . i n . s t r o j e i b u d o w n i c t w o przez B a t kyego, G y o r f f y e g o , V i s k i e g o , w t o m i e I I s z t u k a d e k o r a c y j n a przez V i s k i e g o i G y o r f fego. L u k a c s G y . (red.) „ A m a g y a r muvelodes t o r t e n e t e " (Dzieje k u l t u r y węgierskiej), B u ­ dapeszt 1940. Dzieło z b i o i o w e , obejmujące m . i n . rozdział „Magyar nepmuveszet" (Węgierska s z t u k a l u d o w a ) przez V i s k i e g o . G y o r f f y I . „Magyar nep — m a g y a r f o l d " Budapeszt 1941. G y o r f f y I . „Magyar falu — magyar haz" Budapeszt 1943. D w a z b i o r y prac, ¿-ozpraw i artykułów największego e t n o g r a f a w ę ­ gierskiego obejmują też liczne r o z p r a w y odnoszące się do s z t u k i l u d o w e j , b u d o w ­ nictwa itp. L u k o G a b o r „ A m a g y a r lelek f o r r . i a i " ( F o r m y ducha węgierskiego) Budapeszt 1942. T e o r i a z d o b n i c t w a l u d o w e g o węgierskiego. L u k o Gabor „ A magyar himzomuveszet eredete es t o r t e n e t e " Budapeszt 1939. Praca 0 pochodzeniu i dziejach węgierskich l u ­ d o w y c h wyszyć ozdobnych. Wiąże się z naszymi wzorami zdobniczymi, wyszyciami 1 haftami. G y o r f f y I . „ A c i f f r a s z u r " , Budapeszt 1930. Praca o t y p o w y m w y s z y c i u na kożuchach węgierskich, t a k zwanej „cyfrze", („u nas „cyfrowane p o r t e c k i " ) . W n-rze 2 naszego miesięcznika n i e u m i e s z c z o n o B i a ł e j " . Autorką tego artykułu j e s t p. M a r i a Żywirska, 40 S z e n t i v a n y i „Magyar mosoly", Budapeszt 1942. O węgierskim s t r o j u l u d o w y m . V i s k i „Hungarian peasant C u s t o m s " . Po angielsku o w i g i e r s k i m stroju l u d o w y m . P a l o t a y G. „ L e s elements t u r c o - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n g r o i s e s " ( E l e m e n t y t u ­ r e c k i e w w y s z y c i a c h węgierskich) Budapeszt 1940. Praca po węgiersku i po f r a n c u s k u o w p ł y w i e t u r e c k i m n a w y s z y c i a węgier­ skie, l i c z n i e i l u s t r o w a n a o b e j m u j e i w p ł y w na w y s z y c i a l u d o w e . M a d a r a s s y „Dunantuli t u k r o s o k " ( L u s t r z a r z e z o k o l i c za D u n a j e m ) B u d . 1932. V i s k i „Tiszafuredi cserepedenyek" (Ceremik a z T i s z a f u r e d i u ) Budapeszt 1942. D w i e prace w y d a n e przez Komisję etnograficzną A k a d e m i i Umiejętności o b ł a m u j ą c e cera­ mikę i s z k l a r s t w o zdobnicze z p e w n y c h o k o l i c . Oba dzieła bogato i l u s t r o w a n e i za­ opatrzone w a n g i e l s k i e streszczenie. D o m a n o v s z k y G y . „Magyar paraszt b u t o r " Mała, ale bogato i l u s t r o w a n a książeczka o węgierskich m e b l a c h l u d o w y c h . B a l o g h H . „Magyar f a t o r n y o k " , Budapeszt 1935. Praca z zakresu b u d o w n i c t w a l u d o ­ w e g o o d r e w n i a n y c h wieżach, d z w o n n i c a c h . M a d a r a s s y „ A m a g y a r pasztormuveszetról" (O węgierskiej sztuce pasterskiej) B u d a ­ peszt 1932. O sztuce l u d o w e j pasterzy w ę ­ gierskich. B a t k y „Pasztor ivópoharok", Budapeszt 1928. O czerpakach p a s t e r s k i c h . R o z p r a w a ważna ze względu n a pokrewieństwa typów z czerpakami karpackimi. Zestawił i zaopatrzył w objaśnienia Jan Reychman *) '/. p o w o d u brakóuj t e . h n i -ziiuch d r u k a r n i , n a z w y w języku więgierskim w y d r u k o w a n o bez właściwych akcentóu>. przez pomyłkę n a z w i s k a a u t o r k i n a d artykułem c o z a z n a c z o n e zostało ш s p i s i e rzeczy na str. 1. ,.Hafty K u r p i o w s k i e Puszczy Redakcja �CENA E G Z E M P L A R Z \ ZŁ. Z PRZESYŁKA P O C Z T O W A 150 - (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI ZŁ. 100.-WPŁATY N * PRENUMERATY : MIESIĘCZNIE K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA SZTUKA L U D O W A В-60802 215. 2.500 �PAŃSTWOWY I N S T Y T U T B A D A N I A S Z T L U D O U K I W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1bacb54c609c2a751a287646bc8e3b69.pdf c62d7580a3612d28b6540aab21467d18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1626 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.253-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANIOŁY NA/W Z I E L O N Y M WZGÓRZU: KONFERENCJA ANGELOLOGICZNA, KARPACZ, 2 1 - 2 3 LISTOPADA 2003 Obserwowane w Polsce po 1995 roku ożywienie zainteresowania aniołami zaowocowało wie­ loma publikacjami, głównie o charakterze popularnym i popularnonaukowym. Anioły również „zeszły na ziemią" w postaci zmaterializowanej - ogromnej mnogości figurek dostępnych tak w sklepach z dewocjonaliami w miejscach kultu (np. Częstochowa), jak i w pamiątkarskich i innych. Stały się przedmiotem kolekcjonerstwa, ale też naukowych dysput. Pierwsza inter­ dyscyplinarna sesja naukowa poświęcona tematyce anielskiej odbyła się u jezuitów w Krakowie w 1999r. Jej celem było - jak czytamy w tomie pokonferencyjnym - „przypomnienie o istotach anielskich, rozbudzenie na nowo wrażliwości na impulsy duchowych mocy, ideą zasadniczą zaś propagowanie wartości duchowych bliskich ludzkiej oraz anielskiej etyce: bezinteresowna pomoc, miłość, skromność, pracowitość. Idea równoległa to potępienie i napiętnowanie działalności złych duchów, przejawiającej się w wielu cywilizacyjnych bolączkach współczesności: brak wrażli­ wości na duchowy wymiar istnienia, konsumpcyjny styl życia, epatowanie przemocą, gloryfikacja w kulturze i obyczajowości wartości destrukcyjnych: brutalność, agresja, oszustwo, nieróbstwo" (por. Księga o aniołach, red. Herbert Oleschko, Kraków 2003). Zgoła inny cel towarzyszył ogólnopolskiej konferencji naukowej „Anioł w literaturze i kultu­ rze", zorganizowanej przez prof. Jolantę Ługowską z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego w ramach przyznanego jej subsydium profesorskiego Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, przy współpracy dra Jacka Skawińskiego (należy zaznaczyć, iż również w ramach tego subsydium ukazała się „Bibliografia zawartości 'Literatury Ludowej' za lata 1981-2002", wyd. Wrocław 2003, opracowana przez Macieja Edera, tak oczekiwana zwłaszcza przez folklorystów) i odbywającej się „bliżej nieba", czyli w ośrodku wypoczynkowym Zielone Wzgórze, który zacho­ wał styl architektoniczny z przełomu w. X I X i XX, położonym u stop Śnieżki, na malowniczym zboczu góry Karpatki na wysokości 727 m. n.p.m. Ta lokalizacja okazała się być doskonałym połączeniem duchowości i pragmatyzmu, a zatem jakości nieobojętnych w „obcowaniu" z transcen­ dencją. Przesłaniem konferencji, w zamyśle organizatorów, było „prześledzenie form obecności 'tematów anielskich' w różnych odmianach literatury wysokoartystycznej, literaturze i kulturze popularnej, twórczości adresowanej do dzieci i młodzieży, podstawowych gatunkach folkloru oraz szeroko rozumianej komunikacji językowej. O wyborze tematu konwersatorium zadecydowała rze­ czywista żywotność i spektakularna obecność we współczesnej kulturze problematyki anielskiej. Mówić wręcz można ojej swoistej ekspansji, wyrażającej się między innymi w obecności na rynku wydawniczym - poza wspomnianymi odmianami beletrystyki - licznych publikacji o charakterze popularyzatorskim, ezoterycznym (opisy spotkań ze Skrzydlatymi Istotami), a także poradniko­ wym (przewodniki duchowe). Znaczący wydaje się też fenomen popularności filmów i seriali tele­ wizyjnych, których głównym bohaterem jest Anioł. Godne zauważenia i refleksji badawczej są też motywy 'angelologiczne' w sztukach plastycznych, a zwłaszcza w popularnym (zwykle okazjonal­ nym, np. bożonarodzeniowym) zdobnictwie czy przejawach religijnego kiczu". Taka szeroka formuła konferencji wymagała oczywiście interdyscyplinarnych ujęć tematu głównego, co istotnie znalazło odzwierciedlenie w referatach ponad 40 uczestników pochodzą­ cych z kilkunastu ośrodków akademickich Polski i reprezentujących różne dyscypliny badawcze i opcje metodologiczne. Obrady odbywające się w dwu paralelnych sekcjach poprzedziły wystą­ pienia plenarne: ks. Franciszka Rosińskiego (Wrocław) nt. „Biblijnej koncepcji aniołów i innych duchów", Gertrudy Skotnickiej (Gdańsk) - „'Tam, gdzie spadają anioły' Doroty Terakowskiej" �254 KRONIKA i Anny Brzozowskiej-Krajki (Lublin) - „Chroń i prowadź do nieba: mediacyjna struktura anioła w folklorze polskim". Już referaty te były sygnałem potencjalnych pól badawczych tematyki anielskiej, jej osobliwości i ich wzajemnych powiązań: perspektywy źródła-wzorca - teologicz­ nego genotypu - Biblii (jedynej jej językowej analizy w aspekcie obrazu anioła dokonała Krystyna Herej-Szymańska, Kraków) i fenotypowych realizacji, czyli artystycznego i społecznego „prze­ kładu" paradygmatu biblijnego w obszarze indywidualnej wyobraźni twórczej - literatury (anioł jako symboliczna figura literacka, literackie reinterpretacje motywu) i wyobraźni zbiorowej - tekstów folkloru i kultury typu ludowego. Obrady w sekcjach rozszerzyły te pola zwłaszcza 0 literaturą polską głównego nurtu, kulturę popularną, film, sztuki plastyczne, ale także przekro­ czyły granice literatury i kultury polskiej oraz chrześcijańskiej ideologii 'boskich heroldów". Literackie rekonstrukcje motywów anielskich w większości miały charakter zintelektualizowanych interpretacji odsłaniających zarówno jednostkowe wizje poszczególnych poetów, pisa­ rzy, dramaturgów, jak i światopogląd epok - tych szczególnie „uduchowionych" jak romantyzm, Młoda Polska i współczesność oraz pozostałych. Zatem staropolski literacki rekonesans angelologiczny zaprezentował Dariusz Dybek (Wrocław), ukazując sarmackie anioły i różnice w przed­ stawianiu idei tych mieszkańców zaświatów w twórczości Mikołaja Reja i Wacława Potockiego. Romantyczne anioły polskiego losu omówiła Ewa Grzęda (Wrocław), zaś Magdalena Bąk (Cieszyn) anielskie metamorfozy w „Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle" Juliusza Słowackiego. Natomiast według Doroty Szagun (Zielona Góra) romantyczną specyfikę anioła 1 anielskości najpełniej zilustrowała poezja Kornela Ujejskiego i Cypriana Kamila Norwida. Z kolei młodopolski rekonesans literacki tematyki angelogicznej dokonał Marek Kurkiewicz (Bydgoszcz). Na szczególną manifestację indywidualizmu twórczego wskazywał referat Agniesz­ ki Grzelak (Bydgoszcz) pod znamiennym tytułem: „Gdzie mieszka anioł Bolesława Leśmiana? (o wierszu 'Anioł')". Współczesność literacka jako baza interpretacyjna dla motywu anioła w ludzkiej i pozaludzkiej przestrzeni, jego językowego obrazu, intertekstów biblijnych dla lite­ rackich wizji znalazła odzwierciedlenie w 4 referatach: w odniesieniu do poezji Kazimiery Iłłakowiczówny (Maria Jakitowicz, Toruń) i Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (A. Maskiewicz, Szczecin) oraz w prozie biblijnej Romana Brandstaettera - kreacja Malaach-Jahwe (Anastazja Seul, Zielona Góra) i psychiatryczna angelologia w „Szpitalu Przemienienia" Stanisława Lema, w „Obłędzie" Jerzego Krzysztonia i „Pod mocnym aniołem" Jerzego Pilcha (Agnieszka Urbańska, Wrocław). Całościowego, aczkolwiek schematycznego przeglądu motywu angelus sacer w po­ ezji polskiej dokonała Katarzyna Jarosińska (Elbląg), informując jednocześnie o mającej się wkrótce ukazać w jej opracowaniu antologii angelologicznej. Natomiast postać anioła w drama­ cie była przedmiotem zainteresowania Mariusza Bartosiaka (Łódź). W literacko-kulturowych rozważaniach problematyki angelicznej wyodrębnił się ponadto wyraźny nurt skoncentrowany wokół relacji anioł-dziecko, angelizacji dziecka. Literackie krea­ cje aniołów-dzieci: „anioł pół centymetra nad ziemią" rozpatrywała Magdalena Jońca (Wrocław), a ewolucję motywu anioła w wierszach dla dzieci: od Stanisława Jachowicza do Wacława Oszajcy prześledziła Jolanta Ługowska (Wrocław), zaś w czytankach dla dzieci w młodszym wieku szkol­ nym, z przesłaniem „być aniołem dla drugich" - Bożena Olszewska (Brzeg). Z perspektywy językoznawczej analizę najczęstszych skojarzeń słownych dla tematu „anielskiego" przedstawili Jolanta i Roman Wróblewscy (Wrocław), zaś w fantazjach dziecięcych Dorota Wojciechowska (Wrocław). W kręgu refleksji dotyczącej anioła jako postaci medialnej sytuował się referat Ryszard Waksmunda (Wrocław), w którym autor przeprowadził analizę XX-wiecznego perio­ dyku dla dzieci pt. „Anioł Stróż". Przeciwstawieniem autoteliczności specyficznej dla literackiego świata wyobraźni indywi­ dualnej i religijności typu filozoficzno-refleksyjnego była swoista utylitarność folkloru, kultury ludowej i popularnej, której trzonem światopoglądowym pozostawała pobożność ludowa. Różnice te zauważamy również w odniesieniu do interesującego nas mitu ciągle żywego, czyli mitu anioła. Jego funkcjonowanie w wyobraźni zbiorowej tradycyjnej i współczesnej odsłaniały wystąpienia: Ewy Serafin (Wrocław) - bazujące na ludowych opowiadaniach (Typ 759, 795, 796 - Dziwne uczynki anioła); Joanny Krawczyk (Łódź) - dotyczące aniołów śmierci na podstawie tradycyj- �255 KRONIKA nych pieśni pogrzebowych; Krystyny Kossakowskiej-Jarosz (Opole) - charakteryzującej „aniel­ ską kobietę" w wariancie śląskim, ale też Elżbiety Berendt (Wrocław) analizującej problem estetyzacji anielskich przedstawień w kulturze ludowej; Dobrosławy Grzybkowskiej (Wrocław) zde­ rzającej tradycję biblijną i kulturową w odniesieniu do trzech archaniołów (Michała, Gabriela, Rafała); Katarzyny Kaczor (Gdańsk), poszukującej podobieństw ewolucji postaci elfów i anio­ łów w kulturze popularnej. Osobna grupa referatów dotyczyła ars angelica, zatem sposobów racjonalizacji duchowych treści, ich transformacji w postać obrazu plastycznego. Zaprezentowane z tego zakresu referaty obejmowały wizerunek anioła w malarstwie i grafice przełomu X I X i XXw. (Maria Gutterwil, Wrocław), ikonografii skrzydeł anielskich w malarstwie europejskim (Justyna Bajda, Wrocław), obrazków świętych z motywem anioła w przestrzeni życia codziennego (Robert Piotrowski, Toruń), aniołów w herbach miast polskich (Elżbieta Borysiak, Helena Kwiecińska, Kraków), anio­ łów w nowoczesnej sztuce żydowskiej (Małgorzata Stolarska, Wrocław) oraz w sztuce Boliwii (Ewa Kubiak, Łódź). Natomiast w płaszczyźnie sztuk wielokodowych sytuowały się filmowe obrazy anioła - od „Wspaniałego życia" do „Anioła w Krakowie" przywołane w wystąpieniu Arkadiusza Lewickiego (Wrocław). Na uniwersalizm tematyki anielskiej, ale też jej personalnie ukształtowane aspekty i ich spe­ cyfikę w obrębie określonej konfesji religijnej wskazywały referaty z bazą materiałową wykra­ czającą poza granice Polski. Zatem toposem anioła w mitologii arabskiej zainteresowała się Karolina Augustyniak (Łódź), zaś żydowskie wizerunki anioła i ich literacko-kulturowe interpre­ tacje przedstawiła Małgorzata Łoboz (Wrocław). Literaturę rosyjskojęzyczną reprezentował „Ognisty anioł" Walerija Briusowa (Anna Klepaczko, Łódź), natomiast anglojęzyczną trylogia Philipa. Pulmana „Mroczne materie" i relacje w niej między człowiekiem, aniołem i Bogiem (Maciej Oziewicz, Wrocław), anioł u Johna Ronalda R. Tolkiena (Marek Pustowaruk, Wrocław), Lucyfer w personalnej mitologii Kennetha Angera (Maciej Ożóg, Łódź) oraz diabelska anielskość w „Szatańskich wersetach" Salmana Rushdiego (Justyna Deszcz, Wrocław). Konferencja na/w Zielonym Wzgórzu skupiła zatem do wspólnej angelologicznej dyskusji literaturoznawców, językoznawców, folklorystów, religioznawców, antropologów, teoretyków kultury i historyków sztuki, którzy poświęcając swoje badania wertykalnej przestrzeni ludzkiego działania nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Wymiernym plonem konferencji będzie przy­ gotowywana publikacja książkowa, która z pewnością znajdzie szeroki czytelniczy odbiór. W jej świetle nabierze też nowego sensu centralna opozycja aksjologiczna Anioł-Diabeł, bowiem zgod­ nie z sentencją S. Rushdiego, „w każdym artyście, a może i w wyobraźni każdego z nas, zaist­ niały zaślubiny Nieba i Piekła". Anna Brzozowska-Krajka WSPÓŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA - SESJA SOCIÉTÉ D'ETHNOLOGIE FRANÇAISE, MUSÉE NATIONAL DES ARTS ET TRADITIONS POPULAIRES, PARYŻ, 17-19 MARCA 2004 Sesja naukowa, jaka miała miejsce w tym roku w Paryżu, w siedzibie Musée National des Arts et Traditions Populaires (MNTAP), odbywa się już od dziesięcioleci. Jest miejscem otwar­ tym nie tylko dla współczesnych etnologów i antropologów francuskich (i wszystkich członków Société d'Ethnologie Française - SEF), lecz także przedstawicieli innych dyscyplin (archeologów, geografów, socjologów, muzealników, kulturoznawców, folklorystów, czy historyków - swojego czasu obecni byli na sesjach historycy tworzący szkołę „Annales"). Przybywają oni na zaprosze­ nie prof. Guy Barbichona, odpowiedzialnego za stronę naukową tych swoistych seminariów, i prezentują przed publicznością swoje osiągnięcia badawcze oraz rezultaty przedsięwzięć nauko­ wych w formie wykładów, poddając je pod ogólną dyskusję. �256 KRONIKA Celem, jaki od lat już przyświeca tym seminariom, organizowanym z ramienia SEF, jest śle­ dzenie na bieżąco wydarzeń naukowych ze świata nauk społecznych i dotyczących kultury Fran­ cji. Do udziału zapraszani są naukowcy, którzy zajmują się zagadnieniami będącymi już trady­ cyjnymi zainteresowaniami wyżej wymienionych nauk i nowymi, współczesnymi problemami. Są to między innymi tematy, takie jak: struktura rodzinna i stosunki pokrewieństwa, klasy wieku i ich status, formy współżycia społecznego (struktury, związki, relacje), problemy dotyczące prze­ strzeni, kultura organizacji (w tym różnych miejsc pracy) i rozmaitych stowarzyszeń, rytuały i symbole religijne oraz świeckie, tematy traktujące o różnorako rozumianej tożsamości, także zagadnienia dotyczące ciała, folkloru słownego, życia politycznego, ekonomii, sportu, itp. Spot­ kania te, poza tym, że prezentują rzeczywiście najnowszy dorobek naukowy naszej dyscypliny i jej pokrewnych z terenu Francji, stają się także swoistą kroniką rozwoju etnologii i jej inspiracji na przestrzeni lat. Obserwować można przemiany zachodzące na poziomie interpretacji, poszuki­ wanie nowych terenów badawczych, nowych źródeł, reinterpretacji, itp. W tym roku, przez trzy marcowe dni, można było wysłuchać 10 wykładów na następujące tematy (tytuły wystąpień podaję w tłumaczeniu na język polski): Francis Dupuy, „Antropologia i ekonomia. Przykład z Lande" (wykładowca z Uniwersytetu w Poitiers); Michel Colardelle, „Archeologia i etnologia. Badania osady średniowiecznej w Charavines" (Dyrektor MNTAP - CEF, Paryż); Françoise Cribier, „Starość: migracje i styl życia" (emerytowana profesor CNRS, Paryż); Georges Ravis, „Antropologia społeczności pasterskich - pasterstwo śródziemnomorskie" (eme­ rytowany wykładowca Uniwersytetu Provence); Guy Barbichon, „Współczesna etnologia fran­ cuska - tematy, tendencje, badania" (profesor CNRS-CEF, Paryż); Jacques Maître, „Religijne instytucje i praktyki na przykładzie Kościoła Katolickiego we Francji" (profesor CNRS, Paryż); Nicolas Hatzfeld, „Etnografia i historia pracy - na przykładzie organizacji pracy w fabrycznej montażowni" (Uniwersytet w Evry); Christelle Hamel, „Gender i etniczność - przypadek mło­ dych Francuzów o korzeniach arabskich" (Uniwersytet w Bourgogne). W ostatniej chwili wpro­ wadzono zmiany do pierwotnego programu i zamiast nieobecnych Michela Hastingsa, który miał zaprezentować odczyt o antropologii politycznej, oraz Claudine Mod'se, która zajmuje się bada­ niami nad społeczną tożsamością na przykładzie grup hip-hopowych, poproszono o przybycie Martine Duquesne z wykładem pod tytułem „Wprowadzenie do etnologii symbolicznej - analiza rybackich zwyczajów śródziemnomorskich". Głos zabrał ponownie G. Barbichon, przedstawia­ jąc temat „Czas i pamięć - symbole i rytuały polityczne i świeckie". Nie sposób zaprezentować w tym miejscu nawet w skrócie treści wszystkich wystąpień, lecz omówię przynajmniej jedno, autorstwa G. Barbichona, prezentujące syntetyczne spojrzenie na współczesną etnologię francuską. Ujęcie, jakie zaproponował Barbichon, odnosi się do etnologii jako dziedziny, którą określają i definiują przedmioty jej zainteresowań. Konsekwencją zaś tego jest mnogość i różnorodność metod, które stosuje się do analizy i interpretacji owych różnych i licznych tematów i zagadnień. Swoje wystąpienie Barbichon skupił na czterech aspektach - według niego najbardziej zakorze­ nionych w etnologii francuskiej - takich jak: 1) subiektywizacja; 2) konstruowanie (niemal wy­ najdywanie) tematów i pojęć wprowadzanych później do dyskursu etnologicznego; 3) inspiracja historią w etnologii oraz 4) stan obecny etnologii we Francji - nowe i stare zainteresowania. Po pierwsze zatem, istnieje taki nurt zainteresowań, który - ogólnie to ujmując - skupia się wokół emocjonalności, percepcji religijnej, mistycznej, zjawisk duchowych, sakralnych, symbo­ licznych, itp. Prowadzi to do powszechnego stosowania i używania terminu, bardzo charaktery­ stycznego dla tego typu prac, jak „obraz" bądź „wizerunek". Wynika to z odrzucenia dawniej obowiązującego obiektywizmu. Takie podejście traktowane jest obecnie jako zupełnie nie­ adekwatne wobec wyżej wymienionych tematów. Rozwiązania poszukano w zmianie nomenkla­ tury, która narzuca zmianę całej optyki. Stąd tak wielka popularność (obok terminu „obraz" czy „wizerunek") badań skoncentrowanych np. wokół „tożsamości" (będącej niczym innym jak ro­ dzajem „obrazu" samego siebie lub swojej grupy) bądź „odmienności", „inności" (będącej również obrazem kogoś lub społeczności). Innymi jeszcze słowami-kluczami, charakterystycznymi dla tego nurtu badawczego, jest posługiwanie się pojęciem „swoistości", czy „indywiduacji". �257 KRONIKA Ta ugruntowana już mocno perspektywa badawcza („z wnętrza", „od środka"), wiąże się ściśle z drugą tendencją, której patronować mógłby sparafrazowany cytat z Barthesa (który lapi­ darnie stwierdzał, że „wszystko jest znakiem"): „wszystko jest sensem". Większość badaczy kon­ centruje swoje poszukiwania wokół interpretacji znaczenia wybranych zjawisk i to spojrzenie na zjawiska kultury przeważa równie zdecydowanie, jak wspomniane powyżej. Aspekt trzeci dotyczy zagadnienia wzajemnych związków i inspiracji pomiędzy nią a histo­ rią. Co najmniej przed 30 laty we Francji ukształtowała się „antropologia historyczna". Tym zaś, co zajmuje j ą najbardziej są transformacje i metamorfozy, jakie przechodzą zjawiska w kulturze. Aspekt ostatni, czwarty, był próbą ustanowienia swoistego inwentarza tematów obecnie zajmujących francuskich etnologów. Siedząc chociażby literaturę przedmiotu (bardzo obfitą we Francji w porównaniu z Polską - etnolodzy tamtejsi więcej piszą i więcej wydają i to wcale nie kilka tylko uznanych nazwisk, lecz ogół, ale stoją za tym także większe nakłady finansowe na humanistykę), Barbichon podkreślił, że do przeszłości odeszły badania nad kulturą wiejską i „ludową". Najwięcej miejsca zajmuje antropologia miasta, do której zalicza się nie tylko bada­ nia przestrzeni miejskiej, ale w ogóle wszelkich zjawisk, jakie zachodzą w kulturze współczesnej, kulturze mass mediów. Popularnym obecnie tematem jest także szeroko rozumiane i interpreto­ wane pojęcie „granic" i „obcości", ich przekraczania, ustanawiania, czy obchodzenia. Pojawia się duża liczba prac, traktujących o grupach, których tożsamości nie wyznacza etniczność, język, wyznanie, itp. co raczej określony ethos, w tym zawodowy. Nie brakuje także badań poświęco­ nych relacjom człowieka z przyrodą, czy dotyczących dzieciństwa. Wypada tylko żałować, że SEF, wydając jedno z najważniejszych pism etnologicznych we Francji, jak „Ethnologie française" (do której można przyrównać ze względu na charakter i wagę „Etnografię Polską" oraz „Lud"), nie publikuje, choćby w formie kilkustronicowego suplementu, programu corocznego spotkania wraz z krótkimi streszczeniami poszczególnych wystąpień. Oprócz tego żałować również można, że żaden z naszych ośrodków etnologicznych nie pomyślał o podobnej formule seminariów ogólnopolskich, które dałyby okazję do zapoznania się co jakiś czas z polską etnologią i antropologią „w ogóle", a nie tylko przy okazji tematycznych konferencji, które przecież nie grupują nawet większości środowiska etnologicznego, lecz jedy­ nie wybrane grono ściśle nimi zainteresowanych osób. Inną refleksją, która mi się nasuwa, jest obserwowalny wielki nacisk na badania terenowe. Praktycznie wszystkie wystąpienia tego­ roczne, jak i z lat ubiegłych, przedstawiane są z perspektywy „terenowców". Odsłaniają oni ku­ lisy swojego warsztatu, również na poziomie późniejszej praktyki interpretacyjnej, koncepcyj­ nej, teoretycznej, zaś sam wybór tematów i miejsc, gdzie prowadzą oni swoje prace, świadczy o tym, że etnologia realizuje postulat interdyscyplinarności, począwszy od wyboru zagadnień po metody i techniki oraz teorie (dlatego sesje te nie stroniły nigdy od obecności przedstawicieli pokrewnych nam dyscyplin). Inga Kuźma „WSZYSTKO JESZCZE PRZED TOBĄ": BYĆ MŁODYM N A SYBERII Max Planck Institut für ethnologische Forschung (MPI) w Halle (Niemcy) to niezwykle prężny ośrodek, prowadzący badania antropologiczne koncentrujące się wokół zagadnień: konfliktu i tożsamości, postsocjalistycznej Eurazji, prawnego pluralizmu oraz Syberii . W ramach tego ostatniego kierunku badań w roku 2003 utworzono w Instytucie Siberian Studies Center (Centrum Studiów Syberyjskich), które zastąpiło dotychczasową Siberia Project Group (Grupę Projekt Syberyjski). W jego skład weszło grono młodych naukowców z Europy Środkowej i Zachodniej, m.in. Francji, Niemiec, Polski i Węgier. 1 1 Na ten temat patrz: Etnografia Polska, t. X L V I I : 2003, z. 1-2, s. 347-350. �258 KRONIKA W dniach 15-17 listopada 2003 roku wspomniane Centrum zorganizowało międzynarodową konferencję naukową pod podwójnym (angielskim i rosyjskim) tytułem: „ Wszystko jeszcze przed tobą": Być młodym na Syberii dzisiaj. Udział w konferencji wzięło wielu znakomitych naukow­ ców europejskich, zajmujących się problematyką syberyjską, m.in. Piers Vitebsky (z University of Cambridge, Wielka Brytania), David G. Anderson (z University of Aberdeen, Wielka Bryta­ nia), Tuula Tuisku (z University of Oulu, Finlandia) i Dimitrij Funk (z Rosyjskiej Akademii Nauk). W wieczór poprzedzający konferencję odbyło się nieformalne, aczkolwiek ujęte w pro­ gramie, spotkanie uczestników, podczas którego mieli oni okazję poznać się wzajemnie lub też odświeżyć zawarte wcześniej znajomości. Program konferencji składał się z powitania, referatu wprowadzającego, 9 paneli tematycz­ nych, dyskusji końcowej oraz prezentacji specjalnej. Panele składały się z dwóch wystąpień (po 25 minut), podsumowania przedstawionego przez osoby prowadzące panel, otwartej dyskusji oraz 15-minutowej przerwy. Każdego dnia, zazwyczaj między 12 —13 przewidziany był godzinny lunch przygotowywany przez MPI. Sama konferencja rozpoczęła się w sobotę 15 listopada powitaniem wygłoszonym przez koordynatora Centrum, a jednocześnie głównego organizatora przedsięwzięcia - Joachima Otto Habecka (MPI). Występujący, w krótkim, 10-minutowym wystąpieniu, powitał uczestników, opowiedział pokrótce o tradycji badań syberyjskich w Halle oraz wyjaśnił tytuł konferencji. Jego zdaniem problematyka młodzieży syberyjskiej jest ciekawa o tyle, że sama młodzież jest pozba­ wiona wielu wyborów, które z kolei są ograniczone przez współczesną sytuację panującą na Syberii (odległości i problemy z transportem, warunki ekonomiczne, polityczne, itd.). Autor pod­ kreślał, że młodzież na Syberii straciła kontakt z tradycyjnym życiem przodków i jednym z celów konferencji jest próba odpowiedzi na pytanie: czy młodzież chce prowadzić tradycyjny sposób życia, a jeśli tak, to dlaczego? Jako pierwszy, z referatem wprowadzającym, wystąpił David G. Anderson, autor znanej i głośnej pracy, pt. Identity and ecology in Arctic Siberia: the number one reindeer brigade. Jego wystąpienie, zatytułowane "Everything is still before you ": the ironies, history and the future of youth politics in Siberia („Wszystko jeszcze przed tobą": ironie, historia i przyszłość polityki młodzieżowej na Syberii) dotyczyło przede wszystkim ironii zawartej w sformułowaniu będą­ cym pierwszą częścią tytułu wystąpienia. Podkreślał także, że tworząc politykę młodzieżową nie należy kierować się kryteriami narodowościowymi, natomiast należy j ą rozpatrywać z punktu widzenia cyrkumpolarnego (podbiegunowego). Na zakończenie prelegent podkreślił potrzebę określenia 'młodzieży' w kontekście pokoleń, jej umiejscowienie w wyobrażeniach działaczy narodowych oraz wartość ironii w procesie nauki. O godzinie 9 rozpoczęła się pierwsza sesja konferencji, zatytułowana: To stay or not to stay? Social cohesion versus social erosion (Zostać czy nie? Społeczna zwartość kontra społeczna erozja), którą poprowadził wieloletni działacz organizacji pozarządowych, realizujących projekty na Syberii - Jacob Clemmesen (Fredriksberg, Dania). Jako pierwsza wystąpiła Tuula Tuisku z referatem pt. „ The young people don 't care about anything": choices of rural youth in the Nenets Autonomous Okrug („Młodym ludziom na niczym nie zależy": wybory młodzieży z prowincji w Nienieckim Okręgu Autonomicznym). Omówiła w nim współczesną sytuację prowincjonalnej młodzieży w kontekście zainteresowania tradycyjnym sposobem gospodarki (głównie hodowli reniferów), edukacji, migracji i konfliktu wartości między różnymi pokoleniami. Kolejne wystąpie­ nie, zatytułowane Community life and well-being - the situation for youth in eastern Siberia (Życie wspólnoty i dobrobyt - sytuacja młodzieży we wschodniej Syberii), zostało przedstawione przez Anthonyego Glendinninga (University of Aberdeen, Wielka Brytania) i Olgę Kolesnikova (Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowosybirsku). Referat dotyczył przede wszystkim wyników ankiety socjologicznej przeprowadzonej w ciągu ostatnich 3 lat wśród mło­ dzieży z trzech rejonów obwodu nowosyberyjskiego na temat życia we wspólnocie i dobrobytu. 30 CK) 45 2 2 Współautor referatu Jurij Popkov (Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowo­ sybirsku) był nieobecny. �259 KRONIKA Kolejną sesję, zatytułowaną Employment, entrepreneurs, business (Zatrudnienie, przedsiębior­ cy, biznes) otworzył o i l Dimitrij Funk. Jako pierwsza wystąpiła Tatiana Bujanowa (Uniwer­ sytet Pedagogiczny w Tomsku) z referatem w języku rosyjskim Bezrabotica i zanjatost ' molodezi iz cis la korennyh maloćislennyh narodov v Sibiri (na primere Tomskoj oblasti, poselka Ivankino) (Bezrobocie i zatrudnienie młodzieży spośród małych rdzennych ludów Syberii - na przykładzie obwodu tomskiego, osady Iwankino). Autorka omówiła główne problemy związane z zatrud­ nieniem młodzieży w tradycyjnych gałęziach gospodarki Selkupów, takich jak rybołówstwo czy wyrobnictwo kory brzozowej. Tematyka pracy została także poruszona w wystąpieniu Władimira Dmitrijewa (Rosyjska Akademia Nauk Rolniczych): Maloćislennye narody Severa i maloe predprinimatelstvo: sag navstrecu (Małe ludy Północy i mała przedsiębiorczość: krok naprzód). Referat ten dotyczył przede wszystkim rozwoju, zagrożeń oraz perspektyw dla małej przed­ siębiorczości wśród małych ludów Północy na Syberii. Kolejna sesja Communities and media (Wspólnoty i media) rozpoczęła się o 14 ; popro­ wadził j ą Florian Stammler (University of Cambridge). Jako pierwsza wystąpiła Petra Hulova (Charles University, Czechy) z referatem Problems of contemporary Buryat youth and the local press (Problemy współczesnej młodzieży buriackiej a prasa lokalna). Autorka, na podstawie czasopism studenckich w Buriacji, przedstawiła problemy tamtejszej młodzieży związane, np. z samorealizacją czy też alkoholizmem. Na opiniach wyrażanych na forum internetowym oparte było także kolejne wystąpienie zatytułowane Problemy i perspektivy razvitija burjatskoj kul'tury głazami molodyh ucastnikov foruma sajta burjatskovo naroda (www.buryatia.org) (Problemy i perspektywy rozwoju kultury buriackiej oczami młodych uczestników forum internetowego narodu buriackiego) przedstawione przez Radżanę Dugarową (Rosyjska Akademia Nauk). Jednak w przeciwieństwie do poprzedniczki zajęła się ona raczej postrzeganiem przez młodzież kultury i historii Buriatów oraz ich przyszłości. Ostatnią tego dnia sesję: Education, part one: living in an institution (Edukacja, część pierw­ sza: Życie w instytucji), poprowadził Brian Donahoe (MPI). Jako pierwsza wystąpiła Elena Ljarskaja (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg) z referatem Mesto severnyh internatov v kul'ture sovremmenyh jamal'skih nencev (Północne internaty w kulturze współczesnych jamalskich Nieńców). Autorka podkreślała pozytywny wpływ szkół z internatem na zachowanie kultury i języka przez Nieńców z Jamału. Jako druga wystąpiła Elena Khlinovskaia-Rockhill (University of Cambridge) z referatem pt. The state is my family: children in state care institutions (Państwo jest moją rodziną: dzieci w państwowych instytucjach opiekuńczych), poświęconym ciągle wzra­ stającej liczbie dzieci pozostających bez opieki rodziców, a także próbom zastąpienia im rodzin przez państwo. Wieczorem organizatorzy zaprosili uczestników konferencji na uroc2^ystą kolację. Kolejny dzień konferencji rozpoczął się o 9 sesją Ritual and identity (Rytuał i tożsamość), poprowadzoną przez Benedikte Kristensen (University of Copenhagen). Jako pierwszy wystąpił Stefan Krist (Eotvos Lorand University, Węgry) z referatem Where going back is a step forward: how re-traditionalisation of sport games fits the needs of young people in post-soviet Buryatia (Gdzie krok w tył jest krokiem naprzód: jak re-tradycjonalizacja gier sportowych wypełnia potrzeby młodych ludzi w post-sowieckiej Buriacji). Autor przedstawił zmiany, które zaszły w grach sportowych towarzyszących większości świąt w Buriacji po roku 1991, odsłaniając równo­ cześnie niuanse buriackiej re-tradycjonalizacji. Tematyce buriackiej poświęcony był także kolejny referat zatytułowany The social meaning of religion in the shaping of collective identities among students at Ulan-Ude University (Znacznie społeczne religii w kształtowaniu zbiorowych toż­ samości studentów z uniwersytetu w Ułan-Ude), przedstawiony przez Anouskę Traast (Free University Amsterdam, Holandia). Prelegentka poruszyła w nim kwestię odrodzenia religijnego w Buriacji oraz wpływu religii na formowanie się tożsamości młodzieży uniwersyteckiej. Kolejną część konferencji, zatytułowaną Acquiring experience, acquiring tradition (Pozy­ skać doświadczenie, pozyskać tradycję) poprowadził Joachim Otto Habeck. Pierwszy referat, zatytułowany Vzroslenie kak osvoenie tradicionnyh cennostej v poselke Markovo na Ćukotke (Dorastanie jako oswojenie tradycyjnych wartości w wiosce Markowo na Czukotce) przedstawiła Marina Hakkarajnen (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg). Dotyczył on przede wszystkim 3 0 00 45 �260 KRONIKA koncepcji pokolenia jako grupy ludzi, którzy przyswoili sobie odpowiednią ilość tradycji. W takim ujęciu przekraczanie granic pokoleniowych wiąże się ze zdobywaniem doświadczenia. Jako drugi wystąpił John Ziker (Boise State University, Stany Zjednoczone) z referatem Tradi­ tion and conflict between generations in Taimyr: the logie of conformity and dialectic oflearning (Tradycja i konflikt między pokoleniami na Tajmyrze: logika przystosowania i dialektyka uczenia). Wystąpienie to skupiało się na sposobach konstruowania argumentów, które pro­ mują pewne wartości, czy też dobra społeczne, odrzucane z reguły przez młodzież, a następnie przyswajane w późniejszym wieku. Przedostatni panel tego dnia, zatytułowany Education, part two: School as a challenge (Edu­ kacja, część druga: Szkoła jako wyzwanie) poprowadziła Virginie Vate (MPI). Referat zatytuło­ wany Ethno-pedagogy: the curse or the eure? The role of the school among youth in Nelemnoe (Yakutia) (Etno-pedagogika: przekleństwo czy lekarstwo? Rola szkoły w życiu młodzieży w Nielemnoje (Jakucja)) wygłosił autor tego tekstu, przedstawiając rezultaty prowadzonych, w jednej z syberyjskich szkół, programów etno-pedagogicznych. Drugie wystąpienie: Molodo - zeleno?! (Młodo - zielono?!) Świetlany Tiuhteniewoj (Instytut Ałtaistyki im. Surazakowa, Górno-Ałtajsk) dotyczyło przede wszystkim trudnej sytuacji młodzieży ałtajskiej oraz przepaści między mło­ dzieżą miejską i wiejską. Drugi dzień konferencji zakończył się sesją The futurę ofthe souls (Przyszłość dusz), prowa­ dzoną przez Alexandra Kinga (University of Aberdeen). Jako pierwszy wystąpił Rane Willerslev (University of Manchester) z referatem Suicide, personhood and the recycling of souls: a case study of the Upper Kolyma Yukaghir of north-eastern Siberia (Samobójstwo, osobowość i wy­ miana dusz: przykład Jukagirów znad górnej Kołymy z północno-wschodniej Syberii). Prelegent zaproponował wypracowanie nowego, antropologicznego podejścia do badań nad znaczeniem samobójstwa, osobowości i wymiany dusz wśród rdzennych mieszkańców Syberii. Ostatni refe­ rat: The practice of survival: livelihoods in a post-Soviet Arctic community (Praktyka przetrwa­ nia: wyżywanie w post-sowieckiej arktycznej wspólnocie) wygłosił Janno Simm (University of Tromso, Norwegia). Jego wystąpienie dotyczyło przetrwania oraz planów na przyszłość chantyjskiej młodzieży. Referatowi towarzyszył film nakręcony przez autora podczas kilkumiesięcz­ nych badań. Po zakończeniu sesji goście zostali zaproszeni przez organizatorów na kolację. Ostatni dzień konferencji rozpoczął się o 9 panelem Existence in a parallel world? (Trwa­ nie w świecie równoległym?), prowadzonym przez znanego brytyjskiego antropologa - Piersa Vitebskyego. Pierwszy referat przedstawiły dwie autorki - Tatiana Barchunowa (Państwowy Uniwersytet w Nowosybirsku) i Natalia Bieleckaja (Centrum Informacyjne Edukacji Humanitar­ nej, Nowosybirsk). Wystąpienie zatytułowane Without fear and reproach: roleplaying-games community challenging mainstream culture (Bez strachu i wyrzutów: wspólnota RPG stawia wyzwanie głównym nurtom kultury) dotyczyło społeczności uczestników gier RPG: sposobów konstruowania poczucia wspólnoty, wewnętrznych zasad oraz przejawów tożsamości z grupą oraz odgrywanymi postaciami. Kolejny prelegent - Aimar Ventsel (Estońskie Muzeum Litera­ tury) - wygłosił referat Stars without money: Sakha ethnic musie business, upward mobility, a friendship (Gwiazdy bez pieniędzy: przemysł jakuckiej muzyki etnicznej, ruchliwość społecz­ na i przyjaźń). Autor przedstawił w nim nieformalną strukturę przemysłu muzyki etnicznej w Jakucji, która opiera się na niezwykle rozbudowanym systemie pokrewieństwa i znajomości. Po podsumowaniu obu wystąpień, otwartej dyskusji nad nimi oraz krótkiej przerwie rozpo­ częła się dyskusja końcowa. Joachim Otto Habeck zaproponował, aby sprowadzić j ą do czterech kluczowych pojęć pojawiających się podczas konferencji: tradycji, edukacji, tożsamości i osobo­ wości. Mówiąc o tradycji, podkreślił, że nie udało się określić czym ona jest, mimo że sformu­ łowanie to było podczas konferencji często używane. Z pojęciem tradycji wiązała się także, poja­ wiająca się wielokrotnie, tematyka edukacji. Prelegent zaznaczył, że z przedstawionych referatów wynika, że edukacja to różne sposoby przekazywania wiedzy. Prowadzący wyraził również swoje zadowolenie, że o tożsamości mówiono inaczej niż w latach 70-tych - 80-tych, np. nikt nie 30 3 Role-Playing Game. �261 KRONIKA próbował wyprowadzać dokładnej etnogenezy omawianych grup. Z kolei z referatów dotyczą­ cych osobowości wyłaniało się, jego zdaniem, desperackie zapotrzebowanie mieszkańców Syberii na stabilizację wszelkich aspektów życia (społecznych, ekonomicznych, politycznych, itd.). Anouska Traast, nawiązując do stabilizacji, powiedziała, że z jej badań wynika, iż mieszkań­ cy Syberii wyróżniają trzy okresy: optymizmu związanego z rozpadem ZSRR i uzyskaniem niepodległości przez poszczególne republiki, pesymizmu zmagań ekonomicznych oraz okresu stabilizacji. Zauważyła także, że na konferencji ani razu nie padło słowo - 'transformacja' - i w związku z tym można już chyba mówić o post-post-sowieckości. Z kolei zdaniem Agnieszki Halemby (MPI), stabilizacja nastąpiła także wśród samych antropologów, którzy niegdyś zajmo­ wali się wyłącznie szamanami i hodowlą reniferów, a obecnie - co udowodniła niniejsza kon­ ferencja - prowadzą różnorodne badania na Syberii. Podkreśliła ona także, że do niedawna na ludy syberyjskie patrzono tylko jak na ofiary systemu, natomiast dzisiaj perspektywa się zmienia i zaczyna sieje postrzegać jako aktywnych uczestników życia na Syberii. Rane Willerslev powiedział, że zainteresowania badaczy oraz sama 'antropologia Syberii' bardzo się zmieniły, gdyż trzy lata temu na podobnej konferencji mówiło się wyłącznie o trans­ formacji i przemianach, natomiast ta konferencja ukazuje różnorodność perspektyw badawczych. Z kolei John Ziker powrócił do kwestii tradycji, mówiąc, że ciężko wyjaśnić czym jest tradycja, ale jednocześnie można powiedzieć czym nie jest. Jego zdaniem, wszystko co określa się słowem sovremennye (współczesne) - nie jest tradycją, np. sovremennaja odzież w przeciwieństwie do tradycyjnej. Głos ponownie zabrała Agnieszka Halemba zaznaczając, że badania syberyjskie powinny ostatecznie zamknąć rozdział transformacji i przejść dalej, np. do badań nad pokrewień­ stwem czy wymianą dusz. W zakończonej konferencji podobało się jej, że badacze z Europy Zachodniej i Wschodniej znaleźli wspólny język. Nawiązując do tematów badawczych, Piers Vitebsky powiedział, że antropologia jest dynamiczna, a na pewnych obszarach tworzą się specjalizacje badań antropologicznych, np. w Afryce bada się pokrewieństwo, na Melanezji - osobowość, a na Syberii - post-sowieckość. Jednak, jego zdaniem, w ostatnim czasie antropo­ lodzy wszelkich orientacji powracają do Człowieka jako głównego przedmiotu badań, zamiast skupiać się na wspomnianym już pokrewieństwie czy post-sowieckości. Refleksją na temat tra­ dycji podzieliła się także Swietłana Tiuhteniewa, zaznaczając, że odrodzenie tradycji na Syberii to częstokroć tworzenie jej od nowa. Ostatnia część dyskusji poświęcona była globalizacji na Syberii. Joachim Otto Habeck pod­ kreślił, że nowe technologie, środki komunikacji (np. internet) zmieniają stosunki między tajgą a miastem. Florian Stammler dodał, że ludzie na Syberii nie chcą już oglądać kaset VHS, wolą kupić sobie telewizję satelitarną i oglądać MTV. Właśnie badanie relacji globalne/lokalne może stać się nowym kierunkiem studiów syberyjskich. Na zakończenie Joachim Otto Habeck powiedział, że MPI postara się opublikować referaty przedstawione na konferencji, podziękował gorąco wszystkim uczestnikom za udział i zaprosił na dodatkową prezentację poświęconą pomocy humanitarnej po trzęsieniu ziemi na Ałtaju. Omówiona tu konferencja była wydarzeniem niezwykle ważnym z kilku powodów. Po pierw­ sze, uwieńczyła kilkuletni okres badań prowadzonych na Syberii przez międzynarodową ekipę z MPI. Po drugie, udział w niej wzięli zarówno 'syberiolodzy' ze Wschodu, jak i z Zachodu; dzięki temu możliwa była wymiana doświadczeń i poznanie różnych perspektyw badawczych. Po trzecie, tematyka konferencji odbiegała w dużym stopniu od zagadnień transformacji, skupiała się natomiast na problemach ludzi młodych, którzy w najbliższych dziesięcioleciach będą współ­ tworzyć syberyjską rzeczywistość. I wreszcie, last but not least, podczas konferencji nie zabrakło spotkań kuluarowych, które sprzyjały wymianie doświadczeń i rozmowom na gruncie bardziej towarzyskim, a przez to bardziej antropologicznym, bo bliższym zwykłym ludziom. 4 Jarosław Der lic ki 4 Część prezentowanych referatów zostanie opublikowana w periodyku Sibirica. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30295c207091eb989f78a042161c737.pdf adb011bc22965ac724209bb9cabfad4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1627 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.263-283 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI NARRACJE ŁOTEWSKIE, C Z Y L I PRZESZŁOŚĆ W ŚWIETLE RELACJI OSOBISTYCH History, Stories, Culture and Society Through Life Stories. A Selected HISTORII Collection of Latvian Life M a r a Z i r n i t e , M a i j a H i n k l e (compilers), Riga 2003 Jest to w y b ó r osobistych historii ż y c i a Ł o t y s z y zebranych przez autorki tej p u b l i k a c j i . Obej­ m u j ą one okres p o c z ą w s z y od uzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę w 1991 r. do dnia dzisiej­ 1 szego. M a t e r i a ł y te p o c h o d z ą z narodowego a r c h i w u m h i s t o r i i ustnej ( N O H ) . D o r o k u 2003 zebrano j u ż ponad 2000 tych o p o w i e ś c i , w formie n a g r a ń audio na kasetach. P o w s t a ł o t a k ż e Stowarzyszenie Ł o t e w s k i c h Badaczy Ustnej H i s t o r i i „ D z i v e s s t a t s " ( o p o w i e ś ć ustna). Prezentowane w y d a n i e s k ł a d a s i ę z d w ó c h c z ę ś c i . W pierwszej przedstawiono 6 h i s t o r i i ż y c i a spisanych w r ó ż n y c h regionach na terenie Ł o t w y . W drugiej c z ę ś c i o p u b l i k o w a n o 7 relacji Ł o t y ­ szy, p o c h o d z ą c y c h ze S t a n ó w Zjednoczonych (jeden z nich b y ł Ż y d e m , k t ó r y w y e m i g r o w a ł do S t a n ó w Zjednoczonych po I I wojnie ś w i a t o w e j ) . Informatorzy b y l i w w i e k u od 60 do 80 lat i pochodzili ze w s z y s t k i c h stron Ł o t w y . Tego t y p u ekspedycje z b i e r a j ą c e o p o w i e ś c i o d b y w a j ą s i ę co r o k u , w kolejnych regionach kraju (Semigalia, Ł a t g a l i a , Kurlandia, L i w l a n d i a ) . D r u g a c z ę ś ć historii w omawianej pracy z o s t a ł a zebrana przez M a i j a H i n k l e , k i e r u j ą c ą pro­ j e k t e m Stowarzyszenia Ł o t y s z y A m e r y k a ń s k i c h (Amerikas Latviesu Apvieniba). Wyboru relacji d o k o n a l i organizatorzy projektu. W 2003 r. w zbiorach Stowarzyszenia z n a j d o w a ł o s i ę ponad 150 kaset z nagraniami. W t y m samym czasie, podczas realizacji a m e r y k a ń s k i e g o o d p o w i e d n i k a tego p r z e d s i ę w z i ę c i a , zebrano dalsze 300 historii. N u r t zbierania tego t y p u m a t e r i a ł ó w r o z p o c z ę ł a A m e r y k a n k a ł o t e w s k i e g o pochodzenia Veda Skultans, p u b l i k u j ą c swoje prace (1998) poza Ł o t w ą . Po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez ten kraj w 1991 r. pojawienie się tego rodzaju t e m a t y k i stało się n a r z ę d z i e m poznawania p r z e s z ł o ś c i swo­ j e g o narodu. W Polsce zainteresowanie p a m i ę t n i k a m i i historiami ż y c i a z w y k ł y c h ludzi, w t y m c h ł o p ó w , m i a ł o swój r o z k w i t w okresie działalności Floriana Znanieckiego i Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o . A k c j a zbierania ustnych historii ż y c i a z w y k ł y c h ludzi na Ł o t w i e jest n i e z b ę d n y m o g n i w e m w odnajdywaniu swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j Europie w krajach postsowieckich. Jak p i s z ą autorzy tego zbioru, jest on p i e r w s z y m k r o k i e m w poszukiwaniu sposobu prezentacji tego mate­ r i a ł u szerszej p u b l i c z n o ś c i , a wybrane historie r e p r e z e n t u j ą d o ś w i a d c z e n i a c a ł e g o pokolenia. * * * Co m o ż e d o s t a r c z y ć lektura takich o p o w i e ś c i badaczowi kultury, zainteresowanemu kwestia­ m i postrzegania p r z e s z ł o ś c i , t o ż s a m o ś c i , e t n i c z n o ś c i , relacjami s w ó j - o b c y , l o k a l n y m i w a r t o ś c i a m i , czy stereotypami? A b y o d p o w i e d z i e ć na to pytanie, n a l e ż y z a s t a n o w i ć się, c z y m s ą ustne nar­ racje o p r z e s z ł o ś c i i w j a k i s p o s ó b m o ż n a j e a n a l i z o w a ć . Historie osobiste, k t ó r e o p o w i a d a j ą ludzie o s w o i m ż y c i u i d o ś w i a d c z e n i a c h , o p i e r a j ą się na p a m i ę c i , albo raczej na p e w n y m doborze w y b r a n y c h jej f r a g m e n t ó w . Te opisy p r z e s z ł o ś c i w y d a j ą się nie b y ć przypadkowe, z o s t a j ą one u p o r z ą d k o w a n e i konceptualizowane przez o p o w i a d a j ą c y c h , t w o r z ą c w ten s p o s ó b o g ó l n e r a m y przekazu. S ą one p o w i ą z a n e znaczeniem, k t ó r e spaja r ó ż n e P o w s t a ł j a k o projekt Instytutu F i l o z o f i i i Socjologii U n i w e r s y t e t u w Rydze. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A elementy i c h d o ś w i a d c z e ń , ale t a k ż e ł ą c z y j e z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W ten s p o s ó b powstaje obraz r z e c z y w i s t o ś c i przekazywany z pewnego p u n k t u widzenia, a t r e ś ć tych d o ś w i a d c z e ń w p o w i ą z a ­ n i u z p e r s p e k t y w ą opisu m o ż n a u z n a ć za n a r r a c j ę . Narracja wydaje s i ę b y ć komentarzem do p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i , ma w sobie c o ś z m i t u p o d t r z y m u j ą c e g o obraz r z e c z y w i s t o ś c i postrzegany przez d a n ą o s o b ę . Przy t a k i m p o d e j ś c i u to narracja staje s i ę przed­ m i o t e m b a d a ń i analizy, a nie t r e ś ć , czy w i a r y g o d n o ś ć tych o p o w i e ś c i . Istnieje j u ż obszerny z b i ó r literatury p o d e j m u j ą c e j p r o b l e m analizy narracji osobistej prze­ s z ł o ś c i ludzi (Greimas 1989; Tonkin 1992). D o k o n a n i a tych a u t o r ó w w n i o s ł y w i e l e do u k s z t a ł t o ­ w a n i a s i ę pewnego kanonu naukowego badania ustnych narracji. Generalnie analiza s i ę g a szero­ ko, w y k r a c z a j ą c poza treść i formalne struktury w y p o w i e d z i , p r z e c h o d z ą c w s t r o n ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń przekazywanych historii. P o w o ł u j ą c s i ę na ten rodzaj analizy, n a l e ż y w y m i e n i ć n a j w a ż n i e j s z e j e j elementy - tematy, elementy powtarzalne, styl w y p o w i e d z i , m o d e l k o m u n i k a ­ c j i , przekazywane w a r t o ś c i , i t p . I tak, zgodnie z t y m p o d e j ś c i e m , konieczne staje s i ę w y o d r ę b n i e n i e najbardziej charaktery­ stycznych w y r a ż e ń p a d a j ą c y c h z ust i n f o r m a t o r ó w , elementy powtarzalne, t w o r z ą c e schemat struktury tekstu. W bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach, kiedy panujemy nad j ę z y k i e m , istotne s ą u k ł a d y s ł ó w i w y r a ż e ń w zdaniu. Z tych w y p o w i e d z i w y r ó ż n i ć m o ż n a g ł ó w n e tematy, p r z e ś l e d z i ć ich z a l e ż n o ś ć o d miejsca i czasu, w j a k i m s ą opowiadane. M o ż n a także ustalić styl w y p o w i e d z i , rodzaj n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , takich j a k metafora, hiper­ bola, ironia oraz r e t o r y k ę oraz w y ł o w i ć z a s t o s o w a n ą s t r a t e g i ę , za p o m o c ą której t w o r z ą s p e c y f i c z n ą dla nich n a r r a c j ę . N a l e ż y t e ż o k r e ś l i ć m o d e l k o m u n i k a c j i opowiadający (wielogłosowy, binarny) i z jakiej perspektywy jest ona przekazywana. Co p o d k r e ś l a j ą te o p o w i e ś c i . Jaki m o ż e b y ć cel tych narracji? Jakie znaczenie t w o r z ą ? O p o w i a d a j ą c y i s ł u c h a c z e r e p r e z e n t u j ą g r u p ę ludzi p o s i a d a j ą c y c h specyficzne kompetencje u m o ż l i w i a j ą c e r o z m a w i a j ą c y m ich wzajemne porozumienie, co jest n i e z b ę d n e w takich sytuacjach. D o tego t y p u w i e d z y n a l e ż ą symbole, znaki, p o j ę c i a , fakty historyczne, postacie, organizacje historyczne, ale r ó w n i e ż podzielane interpretacje i specyficzne rozumienie. D z i ę k i temu ich prze­ kaz staje s i ę m o ż l i w y do odczytania. Razem t w o r z ą z b i o r o w o ś ć m ó w i ą c y c h o w s p ó l n y c h sprawach, p o r u s z a j ą c y c h podobne tematy, co jednoczy ich i czyni z nich s p o ł e c z n o ś ć . To rodzaj w s p ó l n o t y dyskursu. Grupa taka wytwarza s p e c y f i c z n ą dla niej n a r r a c j ę o r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j . Charakterystyczne cechy dyskursu to: r e g u l a r n o ś ć , k o n w e n c j o n a l n o ś ć , s e n s o w n o ś ć , c e l o w o ś ć , r ó ż n o r o d n o ś ć i k o n t e k s t o w o ś ć . Dyskurs s p o ł e c z n o ś c i dostarcza grupie p e w n y c h r a m oraz specy­ ficznego w y r a z u , ale to j e d n o s t k i w y p e ł n i a j ą j e treścią. Elizabeth T o n k i n p i s a ł a , ż e dla historyka p r z e s z ł o ś ć jest „ i n n y m krajem, k t ó r y rekonstruuje on z resztek p o z o s t a ł y c h , j e ś l i w o g ó l e takie p o z o s t a ł y " . A n a l i z u j ą c p r z e s z ł o ś ć p r z e k a z ó w ust­ nych autorka stawia inne pytania: w j a k i s p o s ó b p r z e s z ł o ś ć jest moja, a w j a k i s p o s ó b m o g ł a ona w p ł y n ą ć na moje dyspozycje? Dlaczego ludzie p a m i ę t a j ą r ó ż n e aspekty p r z e s z ł o ś c i ? Jasne jest, ż e p a m i ę ć ludzka, poznanie i historia p o m a g a j ą k s z t a ł t o w a ć nasze aktualne w y o b r a ż e n i a . Stąd postulat nie badania h i s t o r i i , ale u ś w i a d o m i e n i a sobie, ż e analizujemy „ r e p r e z e n t a c j e p r z e s z ł o ś c i " , kiedy zajmujemy s i ę u s t n y m i opisami. Teza T o n k i n b r z m i , ż e opisy p r z e s z ł o ś c i s ą konstruowane s p o ł e c z n i e poprzez s t o p i e ń o b o w i ą ­ z y w a n i a lub siłę stylu, tzn. stosowanych n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , s p e c y f i c z n ą r e t o r y k ę i strategie narracji. Dlatego t e ż r ó ż n y c h w y p o w i e d z i nie n a l e ż y p o r ó w n y w a ć taksonomicznie, gdzie styl jest i d e n t y f i k o w a n y zgodnie ze stopniem dopasowania do wzorca, ani poprzez f o r m ę w i ę k s z e j uniwersalnej k l a s y f i k a c j i , ale przez p o r ó w n a n i e w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h p r o d u k c j i i praktyki estetyczne. W ó w c z a s przekonamy s i ę , ż e r ó ż n i c e stylu i praktyk c h a r a k t e r y z u j ą pokolenia. Zebrane w tej p u b l i k a c j i historie ż y c i a Ł o t y s z y s ą bogate, nasycone t r e ś c i ą i znaczeniem. Po ich przeczytaniu nasuwa s i ę pierwszy wniosek. O t ó ż , z b i e r a j ą c podobne historie w Polsce lub na B i a ł o r u s i , czy L i t w i e , m o ż e m y szybko z o r i e n t o w a ć s i ę , ż e ż y c i e w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w dzieli �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 265 RECENZJE I O M Ó W I E N I A s i ę na podobne fragmenty. Informatorzy w y m i e n i a j ą z w y k l e te same p r z e d z i a ł y czasowe, w a ż n e m o m e n t y p r z e ł o m o w e ich ż y c i a , charakterystyczne dla z b i o r o w o ś c i , w której żyją. Wydaje s i ę , ż e ż y c i e k a ż d e j j e d n o s t k i przebiega w tych samych ramach i skupia się w o k ó ł najbardziej istot­ n y c h w y d a r z e ń ich indywidualnej historii, takich j a k narodziny, ś l u b i pogrzeb. Poza t y m w ich p a m i ę c i istotne miejsce z a j m u j ą wydarzenia o charakterze historyczno-politycznym. Subiektywne ż y c i e jednostki zostaje w t ł o c z o n e w o k r e ś l o n e dla danej z i e m i ramy historyczno-polityczno-ekonomiczne, o d c i s k a j ą c e s w ó j w p ł y w na c a ł ą z b i o r o w o ś ć . Takie badania w y m a g a j ą poznania h i s t o r i i regionu, aby ł a t w i e j u c h w y c i ć , o c z y m m ó w i ą informatorzy i co ostatecznie ma dla nich znaczenie. Z moich d o ś w i a d c z e ń w y n i k a , że w centralnej Polsce podobne wspomnienia „ z w y k ł y c h " ludzi, w z a l e ż n o ś c i od miejsca i p a m i ę c i , p o r u s z a ł y w ą t k i I w o j n y ś w i a t o w e j , w o j n y polsko-bolsze­ w i c k i e j , 20-lecia m i ę d z y w o j e n n e g o , okupacji n i e m i e c k i e j , w y z w o l e n i a przez a r m i ę r a d z i e c k ą oraz r z e c z y w i s t o ś c i powojennej. N a terenach wschodniej Polski, ale r ó w n i e ż zachodniej B i a ł o r u s i ( t a k ż e U k r a i n y ) , relacje takie d o t y c z ą okupacji niemieckiej, j a k i okresu, kiedy ziemie te z o s t a ł y zajęte przez Z w i ą z e k Radziecki. O p o w i e ś c i r e l a c j o n u j ą c e n a j w a ż n i e j s z e wydarzenia w ż y c i u l u d z i , w ten czy i n n y s p o s ó b p o d e j m u j ą te w ą t k i , c h o c i a ż m o g ą one m i e ć inne znaczenie dla k a ż d e g o z o p o w i a d a j ą c y c h . Relacje z ż y c i a m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y r ó w n i e ż p o w t a r z a j ą się w pewien s p o s ó b , co oznacza w t ł o c z e n i e ich w odpowiednie ramy historyczne. Tu jednak, j a k się przekonamy, p o j a w i a j ą się r ó ż n i c e w stosunku do Polski lub B i a ł o r u s i , o d z w i e r c i e d l a j ą c e s p e c y f i k ę h i s t o r y c z n ą , przemiany polityczne i ekonomiczne na tych ziemiach. Jakie tematy p o j a w i a j ą s i ę w relacjach Ł o t y s z y ? Okres carskiej Rosji, I w o j n a ś w i a t o w a , 2 w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć Ł o t w y , o d d z i a ł y Bermontsa , c z y l i tej c z ę ś c i a r m i i niemieckiej, k t ó r a w a l ­ c z y ł a nie g o d z ą c się na n i e p o d l e g ł o ś ć , k r ó t k o t r w a ł y r z ą d sowiecki w Rydze (1919). Dalej, okres 3 n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o , tzn. reforma rolna i „ n o w i farmerzy" (jaunsairnmieki) dojś­ cie do w ł a d z y i r z ą d y U l m a n i s a (1935). W s p o m i n a j ą c z ę s t o w y b u c h I I w o j n y ś w i a t o w e j , z a j ę c i e Ł o t w y przez wojska sowieckie (1941) i deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę , a t a k ż e o d e j ś c i e Rosjan i przybycie N i e m c ó w (1941). Kolejne wydarzenia to z a k o ń c z e n i e wojny, ucieczka Ł o t y s z y na z a c h ó d z N i e m c a m i , z a j ę c i e Ł o t w y przez Rosjan (1944), masowe deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę i do Rosji (1947), k o l e k t y w i z a c j a i kolejne deportacje ( 1 9 5 0 - 1 9 5 7 ) . Okres p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a radzieckiego oraz uzyskanie n i e p o d l e g ł o ś c i (1991) - to najnowsza opowiadana historia. Takie ramy historyczne w y w a r ł y w p ł y w na m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . W rezultacie w s w o i m ż y c i u b y l i oni zmuszeni do konkretnych w y b o r ó w , k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ich relacje w y p e ł n i a j ą w s p o m ­ nienia, kiedy stawali s i ę u c h o d ź c a m i , w y w i e z i o n y m i na Sybir, c z ł o n k a m i ł o t e w s k i c h formacji 4 zbrojnych (SS Waffen), Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u , lub innych organizacji strzeleckich l u d n o ś c i cy­ w i l n e j , j a k o d d z i a ł y obrony (Aizsargi, 2 Bermonts - Aizsardzes) od nazwiska d o w ó d c y 5 lub organizacje s t r z e l c ó w w a l c z ą c y c h w a r m i i kontrrewolucyjnego ruchu w krajach bałtyckich ( 1 9 1 8 - 1 9 1 9 ) . Pavels B e r m o n t s - A v a l o v s ( 1 8 8 4 - 1 9 7 3 ) . Jego w o j s k a p r ó b o w a ł y przy p o m o c y N i e m c ó w o d b i ć R y g ę . Jednak wojska ł o t e w s k i e p o k o n a ł y Bermontsa i u s u n ę ł y z kraju. 11 listo­ pada Ł o t y s z e o b c h o d z ą d z i e ń P a m i ę c i B o h a t e r ó w z tego okresu. Zamieszczone informacje histo­ ryczne p r z e d s t a w i ł e m d z i ę k i konsultacjom Ilze Boldane z R y g i . 3 Jaunsammieki 4 Ł o t e w s k i Legion (Latviesu Legion) został uformowany przez niemieckie w ł a d z e okupacyjne - ludzie, k t ó r z y otrzymali z i e m i ę w ramach reformy rolnej z 1920 r o k u . w 1943 r. W celu u k r y c i a Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u utworzono go w ramach SS. N o w y L e g i o n na­ zwano „ L e t t i s c h e SS F r e i w i l l i g e n L e g i o n " , a liczył on o k o ł o 52 000 l u d z i . C z ę ś ć tych o d d z i a ł ó w stanowili ochotnicy, ale nie wszyscy. K i e d y losy w o j n y z a c z ę ł y s i ę o d w r a c a ć na n i e k o r z y ś ć N i e ­ miec, w p r o w a d z o n o p o b ó r . P r z y w ó d c ą i z a ł o ż y c i e l e m L e g i o n u b y ł Rudolfs Bangerskis. 5 Aizsargi to rodzaj organizacji paramilitarnej. U t w o r z o n a z o s t a ł a przez T y m c z a s o w y R z ą d Ł o t w y w 1919 roku. P o w s t a ł a w celu umocnienia i obrony Ł o t w y , zapewnienia b e z p i e c z e ń s t w a wobec z a g r o ż e n i a ze strony obcych sił. W i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć z d o b y ł a ta organizacja w okresie panowania K . U l m a n i s a w latach 30-tych. W 1940 r o k u w jej s k ł a d w c h o d z i ł o 68 000 c z ł o n k ó w , �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, 6 radzieckiej (strelnieku) RECENZJE I O M Ó W I E N I A podczas I w o j n y ś w i a t o w e j ( 1 9 1 5 - 1 9 1 8 ) , ż o ł n i e r z a m i narodowej a r m i i ł o t e w s k i e j pod rozkazami płk. Oskara Kalpaksa (kalpakiesi) czy o d d z i a ł a m i p a r t y z a n c k i m i (kureliesif , (meza kakif 1 podczas tej samej w o j n y (1919), z I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ł o n k a m i organi­ ]0 zacji w e t e r a n ó w w o j e n n y c h Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u (Daugavas Vanagi) . W y n i k a z tego, ż e Ł o t w a b y ł a miejscem s z c z e g ó l n i e trudnych i b e z k o m p r o m i s o w y c h w y ­ b o r ó w , p r o w a d z ą c y c h w efekcie do wyniszczenia r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prezentowany tu z b i ó r obejmuje relacje Ł o t y s z y . A l e losy k a ż d e j z n a r o d o w o ś c i m i e s z k a j ą c e j na Ł o t w i e k s z t a ł t o w a ł y s i ę inaczej, dlatego ten z b i ó r przedstawia t y l k o p e r s p e k t y w ę ł o t e w s k ą . U c z e s t n i c t w o w jednej z organizacji m i l i t a r n y c h r ó w n o z n a c z n e b y ł o z c z y n n y m o p o w i e ­ dzeniem s i ę po jednej ze stron k o n f l i k t u podczas wojny, a w ó w c z a s w y m i e n i a n e w w i ę k s z o ś c i narracji tego rodzaju wydarzenia prezentowane b y ł y j a k o te, k t ó r e w konsekwencji o d w r a c a ł y c a ł k o w i c i e dotychczasowe pozycje s p o ł e c z n e o p o w i a d a j ą c y c h , raz s t a w i a ł y ich po stronie z w y ­ c i ę z c y , a p ó ź n i e j w r o l i pokonanych. Osobiste historie w y p e ł n i o n e s ą opisami p e ł n y m i cierpienia, n a j c z ę ś c i e j t r a g i c z n y m i dla rodzin. Zebrane tu po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę o p o w i e ś c i s ą w y r a z e m ś w i a d o m o ś c i i n f o r m a t o r ó w , j a k i z b i e r a j ą c y c h oraz d o k o n u j ą c y c h w y b o r u . R e p r o d u k u j ą b ą d ź k o n t e s t u j ą w s p ó ł ­ czesny n a r o d o w y dyskurs p a ń s t w o w y . W i ę k s z o ś ć tych h i s t o r i i , z w y j ą t k i e m m i e s z k a ń c a Ł o t w y n a r o d o w o ś c i ż y d o w s k i e j (historia nr 11), m i e ś c i się w dyskursie n a r o d o w y m . Ten w y b ó r narracji w y r a ź n i e akcentuje narracje ł o t e w s k i e . To b y ł o celem c a ł e g o projektu. Po latach p r z y n a l e ż n o ś c i Ł o t w y do Z w i ą z k u Radzieckiego, gdzie nie b y ł o miejsca dla w y r a ż a n i a k r z y w d y narodowej, te o p o w i e ś c i m i e s z c z ą s i ę w t y m nurcie. M o j e w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i a z prowadzenia r o z m ó w z m i e s z k a ń c a m i Ł o t w y , n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Polacy, B i a ł o r u s i n i , Rosjanie, w t y m s t a r o o b r z ę d o w c y , Ł o t y s z e ) potwier­ d z a j ą fakt, ż e niemal wszyscy m ę ż c z y ź n i b y l i w ten czy inny s p o s ó b p o w i ą z a n i z organizacjami 1 1 wojskowymi lub p a r a m i l i t a r n y m i Ł o t w y , albo w y w i e z i e n i na roboty do N i e m i e c (Polacy, w t y m m ę ż c z y ź n i od 18 do 60 r o k u ż y c i a . W i e l u z nich b y ł o potem represjonowanych przez Rosjan. W jej s k ł a d w c h o d z i ł y t a k ż e organizacje kobiece (aizsardzes) 6 Strelnieku i młodzieżowe (jaunsargi). - to c z ę ś ć narodowych sił ł o t e w s k i c h . U t w o r z o n e z o s t a ł y w 1915 r. j a k o c z ę ś ć rosyjskiej a r m i i carskiej. P o c z ą t k o w o u f o r m o w a n i zostali z samych o c h o t n i k ó w , p ó ź n i e j d o ł ą ­ czono do nich Ł o t y s z y z innych o d d z i a ł ó w rosyjskich. B y l i d z i e l n y m i ż o ł n i e r z a m i i w a l c z y l i p r z e c i w k o N i e m c o m podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . Po r e w o l u c j i zdecydowali o n i p o p r z e ć bolsze­ w i k ó w , d z i ę k i temu r z ą d radziecki u r a t o w a ł się. Dzisiaj Ł o t y s z e nie s ą d u m n i z tego faktu. 7 Kalpakiesi - to bataliony Oskarsa Kalpaksa, utworzone j a k o c z ę ś ć B a ł t y c k i e j A r m i i N i e ­ mieckiej w 1919 r. W a l c z y l i przeciwko a r m i i czerwonej, a p ó ź n i e j t a k ż e przeciwko niemieckiej a r m i i . Dlatego t e ż w z i ę l i u d z i a ł w w a l k a c h o w y z w o l e n i e Ł o t w y . 8 Kureliesi - to c z ł o n k o w i e grupy pod d o w ó d z t w e m g e n e r a ł a Janisa Kurelis ( 1 8 8 2 - 1 9 5 4 ) . P o w s t a ł a ona w drugiej p o ł o w i e lipca 1944 r. W ł a ś c i w y m d o w ó d c ą b y ł Kristaps Upenieks ( 1 8 9 1 - 1 9 4 4 ) . Obaj b y l i c z ł o n k a m i Ł o t e w s k i e j Centralnej Rady ustanowionej 13 sierpnia 1943 r. w celu w a l k p r z e c i w k o okupacji N i e m i e c k i e j . Grupa b y ł a blisko tej Rady, tak by w razie potrzeby z o s t a ć z a l ą ż k i e m a r m i i w y z w o l e ń c z e j Ł o t w y . Ludzie spodziewali się, ż e scenariusz I w o j n y ś w i a ­ towej p o w t ó r z y się, a gdy N i e m c y i Rosja o s ł a b n ą , to Ł o t w a przy p o m o c y p a ń s t w zachodnich uzyska n i e p o d l e g ł o ś ć . Grupa z o s t a ł a rozbita w listopadzie 1944 r. przez N i e m c ó w . 9 Meza kaki - to nazwa grupy partyzanckiej utworzonej przez N i e m c ó w w celu w a l k i z sowietami i c z e r w o n ą p a r t y z a n t k ą , podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j i po jej z a k o ń c z e n i u . 1 0 Daugavas Vanagi to s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a organizacja u t w o r z o n a w B e l g i i w 1945 r. w celu wspierania Ł o t y s z y , k t ó r z y ucierpieli w w y n i k u I I w o j n y ś w i a t o w e j . Ł ą c z y ona g ł ó w n i e Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h za g r a n i c ą , ale od 1990 r. d z i a ł a r ó w n i e ż na terenie p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o . 11 P o n i e w a ż j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w tych relacji s ą wspomnienia d o t y c z ą c e organizacji paramilitarnych, dlatego p o ś w i ę c a m tu i m w i ę c e j miejsca. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h (np. szaulisi - Lietuvos sauliu sajunga na L i t w i e , kajtselit w Estonii) z r z e s z a ł y d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n , k t ó r z y nie służyli w wojsku, p r z y s p o s a b i a ł y ich do s ł u ż b y wojskowej (wychowanie �267 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rosjanie). Z tych relacji w y n i k a , ż e niemal wszyscy trafiali n a s t ę p n i e do o b o z ó w przeznaczo­ n y c h dla j e ń c ó w w o j e n n y c h , albo za p r z e s t ę p s t w a p o p e ł n i o n e p r z e c i w k o p a ń s t w u r a d z i e c k i e m u oraz deportowani na S y b e r i ę lub p o ł u d n i e Rosji. Wojna i jej konsekwencje s t a n o w i ą kontekst historyczny w s z y s t k i c h o p o w i e ś c i , n i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i narratora. R ó w n i e i n t e r e s u j ą c e s ą dane na temat liczby i s k ł a d u narodowego l u d n o ś c i Ł o t w y z r ó ż n y c h o k r e s ó w (tu zobaczymy jeszcze szerszy kontekst s p o ł e c z n o - h i s t o r y c z n y ) . I tak, w e d ł u g p i e r w ­ szego spisu l u d n o ś c i na t y m obszarze z 1897 r., Ł o t y s z e stanowili 68,3% całej populacji, liczącej 1,93 m i l i o n a m i e s z k a ń c ó w . Rosjanie stanowili w ó w c z a s ok. 12%, Ż y d z i 7,4%, N i e m c y 6,2%, Polacy 3,4%. P o z o s t a ł e m n i e j s z o ś c i stanowili L i t w i n i , E s t o ń c z y c y i Cyganie. W e d ł u g spisu z 1935 r. liczba l u d n o ś c i Ł o t w y w y n o s i ł a 1,9 m i l i o n a . W e d ł u g tych danych procent Ł o t y s z y w z r ó s ł do 77% c a ł o ś c i , a proporcje l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h m n i e j s z o ś c i z m n i e j s z y ł y się. P o m i m o c i ę ż k i c h ofiar poniesionych w okresie I w o j n y ś w i a t o w e j i w y j a z d ó w do Rosji, 12 liczba l u d n o ś c i ł o t e w s k i e j w z r o s ł a m i ę d z y 1897 a 1935 r o k i e m o 155 0 0 0 . W t y m okresie w y ­ emigrowali głównie Niemcy i Żydzi. W 1959 r. Ł o t y s z e stanowili 62%) s p o ł e c z e ń s t w a , podczas gdy liczba l u d n o ś c i rosyjskiej sko­ 13 c z y ł a z 8,8%) do 26,6%). B i a ł o r u s i , U k r a i ń c y i Polacy ł ą c z n i e stanowili 7,2%), a Ż y d z i - l,7%o . Emigracja t y s i ę c y Rosjan na ziemie ł o t e w s k i e s p o w o d o w a ł a , ż e l u d n o ś ć ł o t e w s k a zmalała i w 1970 r. s t a n o w i ł a 56,8%, w 1979 - 54%, a w 1989 - 52%. W 2000 r. l u d n o ś ć Ł o t w y w y n o s i ł a 2,4 m i n , w t y m Ł o t y s z e stanowili 51,8%, Rosjanie 33,8%o, 14 B i a ł o r u s i n i 4,3%, U k r a i ń c y 3,5%, Polacy 2,3%, L i t w i n i 1,3% . Z tych danych w y n i k a , że proporcje liczby l u d n o ś c i m n i e j s z o ś c i etnicznych na Ł o t w i e s ą s t a ł e . W y j ą t e k stanowi l u d n o ś ć rosyjska, k t ó r e j , j a k to w y n i k a z danych, p r z y b y ł o ponad d w u ­ krotnie w okresie X X w. fizyczne, strzelectwo) oraz r o z w i j a ł y w nich postawy obywatelskie. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h d y s p o n o w a ł y też w ł a s n y m c i ę ż k i m s p r z ę t e m - armaty, c z o ł g i , samoloty, a struktura organizacyjna b y ł a dostosowana do struktury administracyjnej p a ń s t w a . D o c e l ó w bojo­ w y c h grupy te b y ł y zorganizowane w d r u ż y n y i p o d l e g a ł y p o w i a t o w y m komendantom w o j s k o ­ w y m . W skali kraju ich szkoleniem i d z i a ł a n i a m i k i e r o w a ł w ł a s n y sztab. W przypadku w o j n y dru­ ż y n y organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h u b e z p i e c z a ł y zaplecze w a l c z ą c e j armii w ł a s n e j i b y ł y u ż y w a n e do prowadzenia partyzantki na tyłach nieprzyjaciela. W czasach pokoju b r a ł y u d z i a ł w walce z k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i i p o ż a r a m i , w razie r o z r u c h ó w w s p ó ł d z i a ł a ł y z p o l i ­ cją. Jako s k ł a d o w a c z ę ś ć sił zbrojnych p a ń s t w a c z ł o n k o w i e organizacji obrony przewyższali liczebnie skoszarowane wojsko ( w latach 30. nawet kilkakrotnie), sieć ich d r u ż y n o b e j m o w a ł a c a ł y kraj. C z ł o n k a m i organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h b y ł o w i e l u przedstawicieli inte­ ligencji (nauczyciele, wolne zawody, d u c h o w i e ń s t w o ) , ich trzon s t a n o w i ł a jednak przede wszyst­ k i m l u d n o ś ć w s i . D o z a d a ń organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h n a l e ż a ł o też krzewie­ nie postaw obywatelskich i o d d z i a ł y w a n i e na rzecz poziomu kultury ogólnej w kraju. W Estonii, na L i t w i e i Ł o t w i e organizacje te z o s t a ł y r o z w i ą z a n e po w c i e l e n i u tych krajów w s k ł a d Z S R R ( w 1940 roku). C z ł o n k ó w i k a d r ę w w i ę k s z o ś c i osadzono w w i ę z i e n i a c h b ą d ź deportowano. M i m o to z ich k r ę g u w y w o d z i l i s i ę przede w s z y s t k i m spiskowcy, k t ó r z y w m o m e n ­ cie z b l i ż a n i a się Wehrmachtu, w lecie 1941 r o k u , w y s t ą p i l i zbrojnie p r z e c i w k o a r m i i czerwonej, m i ę d z y i n n y m i w K o w n i e . W okresie okupacji niemieckiej, w latach 1941-44, zasilali tolerowa­ ne przez N i e m c ó w organizacje narodowe oraz pomocnicze formacje policyjne i wojskowe w s p ó ł d z i a ł a j ą c e z okupantem. Po zajęciu r e p u b l i k b a ł t y c k i c h przez a r m i ę c z e r w o n ą d z i a ł a l i m i ę ­ dzy i n n y m i w antysowieckiej partyzantce na L i t w i e . 1 2 M o g ł o to b y ć w y n i k i e m p o l i t y k i asymilacji m n i e j s z o ś c i etnicznych w Republice Ł o t e w s k i e j . 1 3 W okresie w o j e n n y m m i ę d z y 1941 a 1944 r. z g i n ę ł o 80 000 Ż y d ó w na Ł o t w i e . 14 w 1993 r n a Ł o t w i e i s t n i a ł o 290 kongregacji l u t e r a ń s k i c h , 191 parafii k a t o l i c k i c h , a t a k ż e 56 w s p ó l n o t (obszczina) s t a r o o b r z ę d o w c ó w . W 2000 r. ze w z g l ę d u na w y z n a n i e religijne lute­ ranie stanowili 55% s p o ł e c z e ń s t w a , katolicy - 24%, p r a w o s ł a w n i - 9%. W samej Ł a t g a l i i miesz­ k a ł o 60 000 P o l a k ó w . �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Jakie tematy w y ł a n i a j ą s i ę z o p o w i e ś c i w y s e l e k c j o n o w a n y c h w t y m zbiorze? N a j c z ę ś c i e j wspominane s ą czasy d z i e c i ń s t w a , c z ę s t o ż y c i e na p r o w i n c j i , na farmach (seta, laukumaies), ko­ n i e c z n o ś ć opowiadania się po stronie rosyjskiej lub niemieckiej. D l a o p o w i a d a j ą c y c h w a ż n e s ą relacje m i ę d z y Ł o t y s z a m i a Rosjanami lub m i ę d z y Ł o t y s z a m i a i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i . Z pre­ zentowanych relacji w y n i k a pewien obraz Ł o t y s z a , p a ń s t w a Ł o t e w s k i e g o , czy nawet „ ł o t e w s k o ś c i " . W s k a z u j ą na to r ó ż n e w y p o w i e d z i . Powszechne b y ł o nazywanie Ł o t y s z y faszystami, depor­ tacje, z e s ł a n i a , w y r o k i ś m i e r c i za d z i a ł a l n o ś ć przeciw p a ń s t w u radzieckiemu. Dezercje z armii radzieckiej, zmuszanie k u ł a k ó w do w y s o k i c h p o d a t k ó w , n i e m o ż n o ś ć s p ł a c e n i a p o d a t k ó w i odda­ wanie ziemi do k o ł c h o z ó w . To ich b o l ą c z k i . P r a c o w i t o ś ć i d b a ł o ś ć o c z y s t o ś ć na deportacji czy w k o ł c h o z a c h , w y s o k a produkcja ł o t e w s k i c h k o ł c h o z ó w w y r ó ż n i a ł a ten n a r ó d . Z a j m o w a n i e d o m ó w i m i e s z k a ń deportowanych przez r o d z i n y rosyjskie jest powszechnie źle oceniane. M o ż n a t e ż u s ł y s z e ć w z m i a n k i o procesie asymilacji Rosjan w okresie przedwojennym, kiedy to nie chcieli by nazywano ich Rosjanami, lecz Ł o t y s z a m i , m i m o ż e niezbyt dobrze znali j ę z y k łotewski. Jak p i s a ł jeden z i n f o r m a t o r ó w , m i a ł on absolutne przekonanie, co do tego, ż e w a l c z y o nie­ dopuszczenie Rosjan na z i e m i ę ł o t e w s k ą . D l a nich nie b y ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , co do s ł u s z ­ n o ś c i w a l k i z Rosjanami. Ż a d e n Ł o t y s z nie c h c i a ł d o p u ś c i ć do p o w r o t u tego, co d z i a ł o s i ę w okresie 1 9 4 0 - 1 9 4 1 . N a L i t w i e tego typu narodowy L e g i o n nie p o w s t a ł , w p r z e c i w i e ń s t w i e do Ł o t w y i Estonii. W e d ł u g informatora m i a ł y one charakter w o j s k frontowych. L i t w a w y b r a ł a inny wariant, g d y ż potencjalni c z ł o n k o w i e tych formacji u c i e k l i i s k r y l i s i e w lasach. L i t w i n i pozostali j e d n a k w s ł u ż b i e zbrojnej p o l i c j i (szaulisi) (s. 160). Pomijany jest w ą t e k eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j na Ł o t w i e . Jeden z i n f o r m a t o r ó w , sam pochodzenia ż y d o w s k i e g o p r z e ż y ł , t y l k o dlatego, że z o s t a ł ewakuowany do Rosji. Ale z m o i c h b a d a ń w y n i k a , ż e w ą t e k ten pojawia się w relacjach w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . U d z i a ł o d d z i a ł ó w ł o t e w s k i c h w eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j jest w jednej relacji w s p o m ­ niany, ale raczej jest pomijany. L u d z i e p a m i ę t a j ą osoby, k t ó r e z a b i j a ł y podczas wojny, a nie zo­ s t a ł y jeszcze rozliczone za z a b ó j s t w a . Z relacji zebranych w ś r ó d Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h w A m e r y c e w y n i k a , ż e w i e l u c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u u c i e k ł o na z a c h ó d . T y m samym u n i k n ę l i oni n i e w o l i radzieckiej, gdzie b y l i b y traktowani bardzo surowo. D u ż a c z ę ś ć z nich w y e m i g r o w a ł a do U S A , Kanady, A u s t r a l i i , c z ę ś ć z o s t a ł a z N i e m c z e c h . Wraz z nastaniem ery M c C a r t h y z m u w Stanach Z j e d n o c z o n y c h , zostali oni uznani za w e t e r a n ó w w o j n y z k o m u n i z m e m (ustawa prezydenta). Kongres w y d a ł r e z o l u c j ę , w e d ł u g której b y ł y c h c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u nie traktowano j u ż j a k o w r o g ó w S t a n ó w Zjednoczonych (s. 165). M i m o wszystko, j a k podaje jeden z i n f o r m a t o r ó w , „ w i ę k s z o ś ć ludzi w Smiltene m ó w i ł o , że j e ś l i m i e l i by w y b i e r a ć m i ę d z y dwoma z ł a m i - N i e m c y czy Rosjanie - to raczej w y b r a l i b y Rosjan. W i ę c kiedy Rosjanie p r z y b y l i , k a ż d y p o w i a d a ł „dzięki B o g u " , ale nastały c i ę ż k i e m i e s i ą c e " (s. 158). W zbiorze spotkamy r ó w n i e ż w ą t k i polskie. I n t e r e s u j ą c e s ą w z m i a n k i Ł o t y s z y d o t y c z ą c e P o l a k ó w . N i e k t ó r z y z n i c h w y m i e n i a j ą p r z o d k ó w pochodzenia polskiego. U c i e k a j ą c przed Rosjanami w i e l u Ł o t y s z y , n a l e ż ą c y c h do l u d n o ś c i c y w i l n e j , z n a l a z ł o s i ę na obecnym Pomorzu s z c z e c i ń s k i m . Pracowali u N i e m c ó w i podobnie j a k oni wyjechali ostatecznie na z a c h ó d . Oba­ w i a l i s i ę P o l a k ó w p r z y b y ł y c h z t e r e n ó w Rosji, o s i e d l a j ą c y c h się na ziemiach zachodnich, zajmu­ j ą c y c h d o m y poniemieckie. W jednej z relacji w s p o m i n a j ą fakt p r z y b y c i a P o l a k ó w i zawieszania swoich flag na domach, a e w a k u a c j ę N i e m c ó w o p i s u j ą j a k o t r a g i c z n ą . O p i s u j ą c p r z y b y ł y c h P o l a k ó w n a z y w a j ą ich „ d o ś ć p r y m i t y w n y m i " , a „ich dzieci nie m i a ł y bielizny, a kobiety b y ł y okutane w c i ę ż k i e szale". W s p o ­ m i n a r ó w n i e ż , ż e patrzyli na wszystko z n i e n a w i ś c i ą (s. 120). Po ich p r z y b y c i u wyrzucano Ł o t y ­ szy z lepszych d o m ó w . W e d ł u g tej relacji Rosjanie d ł u g o nie w y j e ż d ż a l i , by m i e ć oko na Pola­ k ó w (s. 121). Ten sam informator pisze, ż e „ c z a s e m w y d a w a ł o m u się, ż e Polacy b y l i c a ł k o w i c i e „ p i j a n i " i d e ą , ż e b ę d ą m o g l i r z ą d z i ć s i ę sami i ż e b ę d ą w o l n i " . „ P o l a c y p r ó b o w a l i d a ć m ł o d ­ szej generacji s z a n s ę r z ą d z e n i a , np. starszego w y k s z t a ł c o n e g o m ę ż c z y z n ę z w o l n i o n o i na j e g o miejsce w s t a w i o n o m ł o d e g o studenta, k t ó r y n o s i ł literę „ P " na ubraniu (s. 122). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 269 N a z a k o ń c z e n i e p a d ł y u w a g i na temat sytuacji Ł o t y s z y w U S A . Informator stwierdza, ż e n i g d y w ż y c i u nie z e t k n ą ł s i ę z problemem d y s k r y m i n a c j i z tego p o w o d u , ż e b y ł Ł o t y s z e m . W e d ł u g niego, c z ę ś c i o w y m w y t ł u m a c z e n i e m tego zjawiska jest fakt, ż e Ł o t y s z e s ą m a ł y m naro­ dem, n i k o m u nie znanym, j a k Polacy, czy W ł o s i . Ł o t y s z y o k r e ś l a j ą j a k o ludzi, k t ó r z y j a k o ś r a d z ą sobie w k a ż d e j sytuacji. „ N i e w a ż n e j a k w y r z u c i ć kota, on zawsze w y l ą d u j e na cztery łapy. N a emigracji Ł o t y s z e p o t r a f i ą p r z e o r i e n t o w a ć siebie, w y k o r z y s t a ć k a ż d ą s y t u a c j ę dla w ł a s n y c h k o r z y ś c i i c e l ó w , z m i e n i ć z a w ó d . Sukcesy Ł o t y s z y l e ż ą w t y m , ż e s ą oni w y t r w a l i i n i e u s t ę p l i w i , zdolni do adaptacji w k a ż d e j sytuacji. To samo dotyczy Ł o t y s z y , k t ó r z y pozostali w Z w i ą z k u Radzieckim. M a j ą z d o l n o ś c i adaptacji, dostosowania s i ę do k a ż d y c h w a r u n k ó w , p o n i e w a ż nie m a j ą innego w y b o r u , albo ż y ć tak j a k m o g ą , albo p r z e s t a ć ż y ć w o g ó l e . We w s z y s t k i c h sytuacjach Ł o t y s z e w y b i e r a j ą dostosowanie by p r z e ż y ć i o c h r o n i ć swoje rodziny. N e g a t y w n y m zjawiskiem j a k i dostrzec m o ż n a u Ł o t y s z y , jest kompleks m n i e j s z o ś c i , który, j a k mam w r a ż e n i e , p r ó b u j ą oni u k r y ć pod m a s k ą b r a w u r y " (s. 182). „ I n n y m z j a w i s k i e m , k t ó r e ł a m i e m i serce w Ł o t w i e jest fakt, że kiedy Ł o t y s z e i Rosjanie ż y j ą obok siebie i r o z m a w i a j ą , kiedy s ą oni razem, to wszyscy Ł o t y s z e r o z m a w i a j ą po r o s y j s k u " (s. 183). Dzisiaj Ł o t y s z e z U S A m a j ą prawo do obywatelstwa ł o t e w s k i e g o oraz prawa w y b o r c z e . Chyba jednak n i e w i e l u z nich korzysta z tego prawa. * * * W y b ó r tych w s p o m n i e ń nie jest, m o i m zdaniem, charakterystyczny dla w s z y s t k i c h m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y , ale b y ć m o ż e dla Ł o t y s z y . Ł o t w a jest krajem w i e l o e t n i c z n y m . W t y m zestawieniu j a w i s i ę j a k o laurka, o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i a j ą c a w s p ó ł c z e ś n i e ten n a r ó d . M o ż n a p o d z i e l i ć narracje ze w z g l ę d u na specyficzne r ó ż n i c e , tzn. narracje r z ą d z ą c y c h i te o p o w i e ś c i osadzone w d o ś w i a d c z e n i a c h ż y c i o w y c h r z ą d z o n y c h . D o tych pierwszych zaliczam o p o w i e ś c i Ł o t y s z y u t o ż s a m i a j ą c y c h się z r e p u b l i k ą Ł o t e w s k ą , co niejednokrotnie o z n a c z a ł o w a l k ę po stronie nie­ mieckiej, c h o c i a ż j a k p o d k r e ś l a j ą , c z ę s t o w b r e w w ł a s n e j w o l i oraz restrykcje ze strony Z w i ą z k u Radzieckiego. I s t n i e j ą j e d n a k r ó ż n i c e w interpretacjach o p o w i e ś c i d o k o n y w a n y c h przez z w y ­ k ł y c h m i e s z k a ń c ó w , zebranych przeze mnie w Ł a t g a l i i . 15 Jak w y n i k a z m o i c h d o ś w i a d c z e ń na Ł o t w i e , i s t n i e j ą o p o w i e ś c i , w k t ó r y c h u d z i a ł m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y w formacjach paramilitarnych, np. aizsergi, b y ł ź l e wspominany, a przede w s z y s t k i m s t a n o w i ł ź r ó d ł o p ó ź n i e j s z y c h n i e s z c z ę ś ć . W e d ł u g jednej z takich relacji, m ą ż i n f o r m a t o r k i zapi­ sał s i ę do tej formacji, p o n i e w a ż o t r z y m a ł od nich b r o ń p a l n ą , d z i ę k i czemu m ó g ł p o l o w a ć na z w i e r z y n ę w lesie. A w i ę c p o w o d y zapisania nie zawsze b y ł y tak patriotyczne, j a k nam to przed­ stawiano w t y m zbiorze. K a ż d y g ł o s zaprezentowany w zbiorze jest i n t e r e s u j ą c y i wart u w a ż n e g o przestudiowania, by lepiej p o z n a ć h i s t o r i ę Ł o t w y , d o ś w i a d c z e n i a jej m i e s z k a ń c ó w oraz s p o s ó b m y ś l e n i a dzisiejszych Ł o t y s z y j a k i o b y w a t e l i tego kraju, innych n a r o d o w o ś c i . Jednak to t y l k o fragment w s p ó ł c z e s n y c h narracji m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . Z p e w n o ś c i ą warto p o r ó w n a ć odmienne historie. W Ł a t g a l i i spotykamy w i e l o ś ć d y s k u r s ó w . R ó w n o c z e s n a r o z m o w a z przedstawicielami r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i na temat p r z e s z ł o ś c i w y w o ł u j e skrajne w y p o w i e d z i , a nawet o s k a r ż e n i a . M o ż n a w i ę c raczej m ó w i ć o w i e l u narracjach, nie t y l k o ł o t e w s k i c h , ale r ó w ­ n i e ż p o l s k i c h , rosyjskich, starowierskich, b i a ł o r u s k i c h , litewskich, ż y d o w s k i c h i t d . , a tego zabra­ k ł o w t y m zbiorze. C h o c i a ż , j a k z a p e w n i a j ą jego autorzy, jest to pierwszy k r o k do p e ł n i e j s z e j prezentacji szerszego m a t e r i a ł u . N i e wszystkie z tych historii m a j ą charakter bohaterski. Z b i ó r ten nie posiada tej cechy. Ra­ czej prezentuje historie widziane z pozycji ofiary. M ó w i ą c metaforycznie, to krajobraz, w k t ó r y m nie ma z w y c i ę z c ó w , setki t y s i ę c y Ł o t y s z ó w p o l e g ł o , i n n i w y j e c h a l i . To p r ó b a z i n w e n t a r y z o w a n i a tego, co p o z o s t a ł o w p a m i ę c i w nowej sytuacji, po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i i gospodarzenia na swojej ziemi. Bohaterami s ą c i , co p r z e ż y l i i m o g ą c o ś o p o w i e d z i e ć . 1 5 M o j e badania d o t y c z ą c e pogranicza i sytuacji w i e l o n a r o d o w e j r o z p o c z ą ł e m w 2003 r. i o b e j m u j ą one w y w i a d y z przedstawicielami w s z y s t k i c h grup etnicznych Ł a t g a l i i . �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A LITERATURA D e m s k i D . 2003, Pogranicze j a k o patchwork, Etnografia Jekabsons E. b r w , Stosunki między Łotwą i Białoruską Polska, t. 48, nr 1-2, s. 129-148. Republiką Ludową w latach 191911921 (internet). Skultans V. 1998, Testimony of Limes: Narratives and Memory in Post-Soviet Latvia, Lon- d o n - N e w York. To n k i n E. 1992, Narrating Our Pasts: The Social Construction Kościół katolicki na Syberii. Historia • Współczesność W y d a w n i c t w o D T S K Silesia, W r o c ł a w 2002, ss. 780 of Oral History, • Przyszłość, Cambridge. A n t o n i K u c z y ń s k i (red.), W ostatnich latach wiedza o polskich d o ś w i a d c z e n i a c h na Syberii u l e g ł a znacznemu wzboga­ ceniu, do czego w a l n i e p r z y c z y n i ł y się konferencje naukowe p o ś w i ę c o n e tej problematyce. Z i n i c j a t y w y O ś r o d k a B a d a ń W s c h o d n i c h we W r o c ł a w i u o d b y ł y się do tej pory trzy m i ę d z y n a ­ r o d o w e sesje z u d z i a ł e m przedstawicieli r ó ż n y c h dziedzin nauki, podczas k t ó r y c h zajmowano się losami P o l a k ó w w Kazachstanie, r o l ą Syberii w historii i kulturze narodu polskiego oraz dzie­ j a m i i p r z y s z ł o ś c i ą K o ś c i o ł a Katolickiego d z i a ł a j ą c e g o w Rosji. Organizatorzy zadbali r ó w n i e ż , by z t r e ś c i ą w y g ł a s z a n y c h r e f e r a t ó w m o g ł o się z a p o z n a ć szerokie grono o s ó b , g d y ż m a t e r i a ł y ze w s z y s t k i c h konferencji z o s t a ł y opublikowane. K s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u na Wschodzie jest j e d y n ą p o z y c j ą w polskiej i zagranicznej historiografii tak obszernie o m a w i a j ą c ą ten temat. Chodzi tu z a r ó w n o o z r ó ż n i c o ­ w a n ą p r o b l e m a t y k ę a r t y k u ł ó w , j a k i o z a s i ę g terytorialny opracowania, k t ó r y wykracza poza r a m y z a k r e ś l o n e w tytule. Pod w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m obejmuje ono okres od X I I I do X X w i e k u . Historia z w i ą z k ó w P o l a k ó w z S y b e r i ą jest prawdopodobnie tak d ł u g a , j a k o b e c n o ś ć katolic­ kiego d u c h o w i e ń s t w a za U r a l e m . Zdaniem w i e l u badaczy jej p o c z ą t k i s i ę g a j ą r o k u 1246, gdyż w ł a ś n i e w ó w c z a s m i a ł a miejsce w y p r a w a Jana de Piano Carpiniego na d w ó r chana Gujuka, w której u c z e s t n i c z y ł polski franciszkanin Benedykt. Podobny p o g l ą d w y r a ż o n y jest w k s i ą ż c e Kościół katolicki na Syberii i - co s z c z e g ó l n i e w a ż n e - z o s t a ł on podbudowany r z e t e l n ą b a z ą ź r ó d ł o w ą . P o d k r e ś l a m ten fakt, g d y ż pochodzenie towarzysza legata papieskiego nie b y ł o j a k d o t ą d dostatecznie udokumentowane. W omawianej k s i ą ż c e Franciszek M . R o s i ń s k i , p o w o ł u j ą c się na m a ł o znane ź r ó d ł a , dostarcza n o w y c h d o w o d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h polski r o d o w ó d Benedykta oraz ukazuje jego z n a c z ą c ą r o l ę w w y p r a w i e . Przedstawiona argumentacja, j e ś l i nie do k o ń c a usuwa istniejące w ą t p l i w o ś c i , to przynajmniej znacznie uwierzytelnia przyjęte w artykule tezy. Z k o l e i Jan T r y n k o w s k i definitywnie w y k r e ś l a z panteonu w y b i t n y c h d u c h o w n y c h Syberii mitycznego kapucyna Elizeusza G ł ę b o c k i e g o , k t ó r e g o przez dziesiątki lat uznawano za w z ó r niez ł o m n o ś c i ducha i s z l a c h e t n o ś c i . W e d ł u g relacji k s i ę d z a S. Szantyra, opublikowanej w 1843 roku, m i a ł on p r z e m i e r z a ć na p i e c h o t ę ogromne obszary Syberii, c i ą g n ą c ze s o b ą na saneczkach s k ł a ­ dany o ł t a r z i n i o s ą c p o s ł u g ę r e l i g i j n ą k a t o l i k o m - z e s ł a ń c o m . K o l e j n i autorzy wzbogacali j e g o h i s t o r i ę o nowe szczegóły. O m a w i a j ą c teksty p o ś w i ę c o n e tej w y m y ś l o n e j postaci, Jan Trynkowski zwraca u w a g ę na p r o b l e m t r w a ł o ś c i m i t u i ukazuje j e g o funkcje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . W tomie z n a l e ź ć m o ż n a w i e l e r ó w n i e w a ż n y c h pod w z g l ę d e m p o z n a w c z y m s t w i e r d z e ń . D l a p o l s k i c h h i s t o r y k ó w d u ż ą w a r t o ś ć p o s i a d a j ą opracowania rosyjskich badaczy, g d y ż z a w i e r a j ą szereg n o w y c h faktów, k t ó r e u d a ł o się u s t a l i ć d z i ę k i kwerendom w archiwach na Wschodzie. W k s i ą ż c e zamieszczone s ą a r t y k u ł y Renaty O p ł a k a ń s k i e j , Wasyla Chaniewicza, Andrzeja M a s l e n n i k o w a i Siergiusza Fiela o w s p ó l n o t a c h r e l i g i j n y c h na Syberii, Tatiany N i e d z i e l u k o tam­ tejszych organizacjach k a t o l i c k i c h , I r i n y N i k u l i n y o z e s ł a n y c h k s i ę ż a c h oraz B o l e s ł a w a Szosta­ k o w i c z a , N i n y Jakowlewej, L a r y s y Juszczuk, Wasyla Chaniewicza i Sergiusza Jemielianowa o powstawaniu i r o z w o j u o ś r o d k ó w parafialnych. Trzeba d o d a ć , że p o d o b n ą p r o b l e m a t y k ą zajął s i ę W ł a d y s ł a w Masiarz, k t ó r y o m ó w i ł h i s t o r i ę duszpasterstwa na Syberii Wschodniej oraz r o l ę k o ś c i o ł a w ż y c i u parafian, b a z u j ą c r ó w n i e ż na rosyjskich m a t e r i a ł a c h archiwalnych. �271 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W dotychczasowej literaturze przedmiotu uwaga badaczy k o n c e n t r o w a ł a s i ę na losach p o l ­ skich d u c h o w n y c h i r ó ż n y c h formach ich d z i a ł a l n o ś c i , a w ostatnim okresie - na problemie odra­ dzania się f o r m ż y c i a religijnego we w s p ó ł c z e s n e j Rosji. W h i s t o r i ę k o ś c i o ł a na Syberii wplata s i ę j e d n a k szereg i n n y c h w a ż n y c h w ą t k ó w , takich j a k heroiczna w a l k a o zachowanie w i a r y , postawy ekumeniczne, w i e r n o ś ć p o l s k i m i d e a ł o m n a r o d o w y m , d z i a ł a l n o ś ć k s i ę ż y na rzecz ofiar w o j n y czy szerzenie przez k a t o l i k ó w o k r e ś l o n y c h w z o r c ó w c y w i l i z a c y j n y c h wśród różnych n a r o d ó w . A n a l i z ę w s z y s t k i c h tych z a g a d n i e ń z n a l e ź ć m o ż n a w omawianej k s i ą ż c e , c h o ć poszcze­ g ó l n e tematy przedstawione s ą mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w o . Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o tu problematyce martyrologicznej, ze wskazaniem p r z y c z y n prze­ ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h na obszarze Rosji. J u ż we „ W s t ę p i e " znajdujemy o d p o w i e d ź na pytanie, dlaczego K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u trudno b y ł o działać na Syberii. Wojciech W r z e s i ń s k i w y j a ś n i a , że z a g r a ż a ł on o d r ę b n o ś c i carskiej Rosji i g o d z i ł w uzurpowane przez n i ą prawo do dominacji na całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e . W czasach w ł a d z y radzieckiej natomiast wiara b y ł a dla k o m u n i s t ó w g r o ź ­ n y m elementem k o n t r r e w o l u c y j n y m , g d y ż nauka K o ś c i o ł a p o d w a ż a ł a ś w i a t o p o g l ą d i zasady ustrojowe g ł o s z o n e przez o f i c j a l n ą i d e o l o g i ę . Szerzej pisze na ten temat A r t u r Patek, r o z w i j a j ą c t e z ę , że w Rosji f u n k c j o n o w a ł a zasada cezaropapizmu, p o l e g a j ą c a na u z a l e ż n i e n i u K o ś c i o ł a od p a ń s t w a . A u t o r analizuje tu antyreligijne ustawodawstwo radzieckie i jego skutki, k t ó r y c h osta­ tecznym przejawem b y ł a niemal c a ł k o w i t a l i k w i d a c j a struktur k a t o l i c k i c h w Z S R R . Ograniczanie d z i a ł a l n o ś c i K o ś c i o ł a m i a ł o miejsce j u ż w czasach carskich. N a k s i ę ż y - z e s ł a ń ­ c ó w n a k ł a d a n o zazwyczaj takie same ciężary j a k na p o z o s t a ł y c h s k a z a ń c ó w , często u n i e m o ż l i w i a ­ no i m p e ł n i e n i e p o s ł u g duszpasterskich. O p r z e ś l a d o w a n i a c h m o ż n a jednak m ó w i ć przede wszyst­ k i m w odniesieniu do okresu w ł a d z y radzieckiej. Prowadzono w ó w c z a s a n t y r e l i g i j n ą a g i t a c j ę w ś r ó d k a t o l i k ó w , bezpodstawnie o s k a r ż a n o ich o tworzenie w r o g i c h p a ń s t w u u g r u p o w a ń , zmuszano k s i ę ż y do opuszczania parafii, zamykano i grabiono k o ś c i o ł y . D u c h o w n y c h i w i e r n y c h osadzano w obozach lub skazywano na ś m i e r ć . Wiele w a ż n y c h informacji na ten temat z n a l e ź ć m o ż n a w artykule I d y Zaikiny. A u t o r k a przytacza w n i m t r e ś ć l i s t ó w pisanych do Jekateriny Pieszkowej, delegatki Polskiego Towarzystwa Czerwonego K r z y ż a w Rosji, w k t ó r y c h zawarte s ą relacje d o t y c z ą c e p o ł o ż e n i a księży w i ę z i o n y c h w lagrach w latach 1920-1937. Szeroko o represjonowaniu d u c h o w i e ń s t w a i k a t o l i k ó w p i s z ą też inni rosyjscy badacze - Wasyl Chankiewicz i Sergiusz Fiel. P r z e ś l a d o w a n i e K o ś c i o ł a p r z y c z y n i a ł o się do wynaradawiania polskiej diaspory. Sergiusz Fiel u w a ż a , ż e „ c i o s zadany k a t o l i c k i m parafiom b y ł ciosem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o p o l s k i m osadnikom. P r z e s t a ł a d ź w i ę c z e ć polska m o w a , nie s ł y c h a ć b y ł o p o l s k i c h m o d l i t w . Przedsta­ w i c i e l e starszego pokolenia, b o j ą c s i ę w o l e l i m ó w i ć o sobie, ż e s ą « L i t w i n a m i » , « B i a ł o r u s i n a m i » lub « U k r a i ń c a m i » . Ich p o t o m k o w i e natomiast w y c h o w y w a l i się j u ż bez n a r o d o w y c h i k u l t u ­ ralnych t r a d y c j i " (s. 287). W w i e l u opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h zagadnieniom represji spotyka się stwierdzenie, ż e z e s ł a ń c z a lub obozowa r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a probierzem l u d z k i c h postaw. S ł a b s z e j e d n o s t k i nie w y t r z y m y w a ł y p r ó b y i o d c h o d z i ł y od w i a r y lub u l e g a ł y demoralizacji. Przypadki o d s t ę p s t w zda­ r z a ł y s i ę nawet w ś r ó d o s ó b duchownych, jednak w omawianej k s i ą ż c e zawarto m a ł o informacji na ten temat. W i ę c e j miejsca z a j m u j ą opisy u k a z u j ą c e o d w r o t n ą sytuację, gdy trudne d o ś w i a d c z e ­ nia w e w n ę t r z n i e w z m a c n i a ł y c z ł o w i e k a , k r y s t a l i z o w a ł y jego poglądy. Najbardziej znanym przy­ k ł a d e m u w z n i o ś l a j ą c e j r o l i cierpienia jest przemiana duchowa patrona Syberii, św. Rafała, k t ó r y w latach katorgi i z e s ł a n i a o d k r y ł w sobie p o w o ł a n i e do k a p ł a ń s t w a . Szerzej pisze na ten temat Z b i g n i e w W ó j c i k w c i e k a w y m artykule p o ś w i ę c o n y m syberyjskiej drodze Józefa K a l i n o w s k i e g o . Wydaje się, ż e sytuacja d u c h o w n y c h na Wschodzie b y ł a s z c z e g ó l n i e trudna, g d y ż w w a r u n ­ kach, w k t ó r y c h niejednokrotnie p r z e s t a w a ł y o b o w i ą z y w a ć wszelkie prawa moralne, starali się d o c h o w a ć w i e r n o ś c i s w o i m przekonaniom. Bardzo c z ę s t o k s i ę ż a czuli s i ę o d p o w i e d z i a l n i za kato­ l i c k ą s p o ł e c z n o ś ć , c h o ć m o ż l i w o ś c i d z i a ł a n i a m i e l i niewielkie. P o z o s t a w a ł o to z r e s z t ą w zgodzie z o c z e k i w a n i a m i w i e r z ą c y c h , k t ó r z y w osobie duchownego p r a g n ę l i w i d z i e ć opiekuna, pocieszy­ ciela czy wzorzec moralny. N a kartach k s i ą ż k i przedstawiono k i l k a postaci w y r ó ż n i a j ą c y c h s i ę w y b i t n y m i p r z y m i o t a m i ducha. Wasyl Chaniewicz kreśli s y l w e t k ę k s i ę d z a Waleriana Gromadzkiego, A d r i a n a K u r o w s k a �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A pisze o Maurusie K l u g e , a Franciszek R o s i ń s k i o misjonarzach na Sachalinie. R ó ż n i autorzy oma­ w i a j ą t e ż d z i a ł a l n o ś ć z a s ł u ż o n e g o irkuckiego proboszcza Krzysztofa Szwernickiego (Szwermickiego) i w s p o m i n a j ą o w i e l u k a p ł a n a c h , k t ó r z y dobrze zapisali s i ę w p a m i ę c i swoich parafian. Sporo informacji o n i e z ł o m n e j postawie d u c h o w i e ń s t w a z n a l e ź ć m o ż n a w opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h k s i ę ż o m k a t o l i c k i m osadzonym w radzieckich obozach lub p r o w a d z ą c y c h dzia­ ł a l n o ś ć d u s z p a s t e r s k ą w ś r o d o w i s k a c h z e s ł a ń c ó w w latach 40-tych i 50-ych X X w. W k s i ą ż c e n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a s i ę Waltera Ciszka, a m e r y k a ń s k i e g o j e z u i t ę polskiego pochodzenia, oraz k s i ę ż y : Józefa K u c z y ń s k i e g o , B r o n i s ł a w a Drzepeckiego i W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o . D u c h o w n i tacy j a k oni b y l i b u d o w n i c z y m i p o d w a l i n dzisiejszego K o ś c i o ł a na Syberii, k t ó r y - w e d ł u g w i z j i Waltera Ciszka - z o s t a ł „ u t w o r z o n y z p r z e ś l a d o w a ń i r o z c z a r o w a ń , w y p r ó b o w a n y j a k z ł o t o w p i e c u " (s. 514). R o m a n D z w o n k o w s k i i Jerzy Supady o m a w i a j ą bardzo w a ż n y , lecz m a ł o znany aspekt r e l i ­ gijnego p o j m o w a n i a d o ś w i a d c z e ń . Przedmiotem ich r o z w a ż a ń s ą postawy osadzonych w obo­ zach k a p ł a n ó w . R o m a n D z w o n k o w s k i stwierdza, że „ k s i ę ż a k a t o l i c c y r ó ż n e j narodowości, k t ó r y c h kilkuset z n a l a z ł o się w latach 40. i 50. w ł a g r a c h [...] o d k r y l i tam, zaakceptowali i ofiar­ nie s p e ł n i a l i , u k r y w a n ą n i e z w y k ł ą m i s j ę d u s z p a s t e r s k ą . Jej p e ł n i e n i e b y ł o dla nich, j a k ś w i a d c z ą ich wspomnienia, ź r ó d ł e m g ł ę b o k i e j satysfakcji i r a d o ś c i " (s.512, 513). Jerzy Supady natomiast p o w o ł u j e się m . i n . na r o z w a ż a n i a k s i ę d z a Waltera Ciszka d o t y c z ą c e m i s j i k a p ł a ń s k i e j w obozach oraz nadawania p o z y t y w n e j w a r t o ś c i pracy u w a ż a n e j powszechnie za u w ł a c z a j ą c ą i c i ę ż k ą . M a ł g o r z a t a R u c h n i e w i c z , Ewa K o w a l s k a , S t a n i s ł a w Ciesielski, P r z e m y s ł a w Nagel p i s z ą o funk­ c j o n o w a n i u w z o r c ó w r e l i g i j n y c h w specyficznych o b o z o w y c h lub z e s ł a ń c z y c h warunkach oraz ich r o l i w walce o przetrwanie. W k s i ą ż c e poruszono t e ż problem stosunku k a t o l i k ó w do i n n y c h w y z n a ń , c h o ć p o ś w i ę c o n o m u chyba zbyt m a ł o u w a g i . Syberia b y ł a i jest obszarem w i e l o k u l t u r o w y m , na k t ó r y m w s p ó ł ­ i s t n i a ł y r ó ż n e religie i lokalne wierzenia. N i e k t ó r z y katolicy ulegali w p ł y w o m otoczenia, kiedy indziej sami p r ó b o w a l i n a w r a c a ć i n n o w i e r c ó w , szanowali lub n e g o w a l i o d m i e n n o ś ć w y z n a ń . Problemy te zasygnalizowane s ą w d w ó c h opracowaniach. A n t o n i K u c z y ń s k i , charakteryzując p o g l ą d y k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o , przytacza j e g o negatywny stosunek do w i e r z e ń B u r i a t ó w oraz k r y t y c z n ą o c e n ę metod nawracania t u b y l c ó w na p r a w o s ł a w i e , Roman D z w o n k o w s k i porusza natomiast k w e s t i ę ł a g i e r n i c z e g o ekumenizmu. C h a r a k t e r y z u j ą c działalność księdza W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o w obozie D ż e s k a z g a n pisze m . i n . , ż e „ w dni w o l n e od pracy groma­ d z i ł w o k ó ł siebie nie t y l k o P o l a k ó w , ale t e ż N i e m c ó w , Rosjan, U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i i n ­ nych, w t y m l u d z i r ó ż n y c h w y z n a ń , na konferencje religijne i w s p ó l n e m o d l i t w y . Z j e g o inicjaty­ w y w 1954 roku podczas W i e l k a n o c y m u z u ł m a n i e z a s t ą p i l i w pracy k a t o l i k ó w " (s. 510). Roman D z w o n k o w s k i dodaje, że po u w o l n i e n i u z ł a g r ó w k s i ę ż a wszystkich n a r o d o w o ś c i objęli o p i e k ą również ludność prawosławną. Z k o l e i a r t y k u ł Bogdana Roka dotyczy zagadnienia przemian ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . A u t o r oma­ w i a w n i m k o n w e r s j ę L u d w i k a Sienickiego z protestantyzmu na k a t o l i c y z m , k t ó r a m i a ł a miejsce w czasie j e g o p o b y t u na Syberii. Z opracowania w y n i k a , ż e o duchowej przemianie Sienickiego z a d e c y d o w a ł a obserwacja „ p r y m i t y w n y c h " w i e r z e ń t u b y l c ó w , n i e c h ę ć do p r a w o s ł a w i a , informa­ cje o heroicznych postawach misjonarzy oraz w n i k l i w a lektura k a t o l i c k i c h k s i ą ż e k . W c i e k a w y m artykule Andrzej Maslennikow pisze m.in. o K o ś c i e l e na Syberii j a k o centrum ż y c i a religijnego, s k u p i a j ą c y m przedstawicieli r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Jednym z poruszanych proble­ m ó w jest kwestia k o n f l i k t ó w i konkurencji m i ę d z y Polakami oraz i n n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i wyzna­ j ą c y m i tę s a m ą w i a r ę . Ich n a j w a ż n i e j s z ą p r z y c z y n ą było d ą ż e n i e p o s z c z e g ó l n y c h grup k a t o l i k ó w do zachowania w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i narodowej. U podstaw k o n f l i k t ó w leżał stereotyp, ż e „od War­ szawy do W ł a d y w o s t o k u k a ż d y Polak jest katolikiem i k a ż d y katolik jest Polakiem, k a ż d y Rosjanin jest p r a w o s ł a w n y m i k a ż d y p r a w o s ł a w n y Rosjaninem" (s. 179). W t y m schemacie z a b r a k ł o miejsca na s a m o o k r e ś l e n i e dla B i a ł o r u s i n ó w , U k r a i ń c ó w , L i t w i n ó w i wiernych innych n a r o d o w o ś c i . C h o ć w omawianej k s i ą ż c e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o d z i a ł a l n o ś c i d u c h o w n y c h na rzecz w s p ó l n o t r e l i g i j n y c h , podano w niej r ó w n i e ż nieco w i a d o m o ś c i na temat r e a l i ó w ich ż y c i a , zain­ t e r e s o w a ń czy p o g l ą d ó w na o t a c z a j ą c ą r z e c z y w i s t o ś ć . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 273 RECENZJE I O M Ó W I E N I A K w e s t i e te p o r u s z a j ą w swoich a r t y k u ł a c h A n n a Stogowska i Eugeniusz N i e b e l s k i , Antoni K u c z y ń s k i natomiast „ n a n o w o odczytuje" w s p o m n i e n i a k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o z T u n k i . Jego syberyjskie zapiski z a w i e r a j ą w i e l e c i e k a w y c h informacji o osadzie, jej m i e s z k a ń c a c h , o m a w i a j ą w a r u n k i b y t o w e d u c h o w n y c h , w y k o n y w a n e przez nich z a j ę c i a , u k a z u j ą relacje z tunk i n s k i m i c h ł o p a m i . K u l a s z y ń s k i i n t e r e s o w a ł się r ó w n i e ż k u l t u r ą B u r i a t ó w , m i e j s c o w y m i wierze­ n i a m i oraz rosyjskim o d d z i a ł y w a n i e m na t u b y l c z ą l u d n o ś ć . A n t o n i K u c z y ń s k i p r z e d s t a w i ł j e g o spojrzenie na wszystkie te problemy, a zacytowane opisy z a o p a t r z y ł w naukowe komentarze. Tom z a m y k a j ą a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e odradzaniu się K o ś c i o ł a K a t o l i c k i e g o w czasach demo­ kratyzowania się Rosji. O dynamice tego procesu ś w i a d c z y , ż e od 1991 r o k u p o w s t a ł y trzy A d m i ­ nistratury Apostolskie, zarejestrowano wiele parafii, odzyskano lub w y b u d o w a n o szereg ś w i ą t y ń k a t o l i c k i c h , z a w i ą z a n o c h a r y t a t y w n ą o r g a n i z a c j ę „ C h a r i t a s " , na S y b e r i ę p o w r ó c i l i zakonnicy. Bezsprzecznie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o odrodzeniu katolicyzmu, jednak ma on j u ż inne oblicze n i ż dawniej. W p r z e s z ł o ś c i K o ś c i ó ł na Syberii nazywano p o l s k i m , p o n i e w a ż w i ę k s z o ś ć j e g o w y ­ z n a w c ó w w y w o d z i ł a s i ę z naszych ziem. D z i ś w s p ó l n o t ę t w o r z ą Sybiracy o r ó ż n y c h korzeniach, w t y m coraz w i ę k s z a liczba Rosjan. P o s ł u g ę d u s z p a s t e r s k ą p e ł n i ą k a p ł a n i z Europy, A m e r y k i i A z j i , p r z e n o s z ą c na S y b e r i ę w ł a s n e tradycje. Msze sprawowane s ą w j ę z y k u rosyjskim, zrozu­ m i a ł y m dla w s z y s t k i c h parafian, z a ś c z ę ś ć k s i ę ż y jest przeciwna t w o r z e n i u n a r o d o w y c h duszpasterstw, o c z y m pisze Marek A . K o p r o w s k i . Trudno w i ę c jednoznacznie o k r e ś l i ć , w j a k i m stopniu K o ś c i ó ł K a t o l i c k i b ę d z i e p r z y c z y n i a ł się do k s z t a ł t o w a n i a lub odradzania t o ż s a m o ś c i przebywa­ j ą c y c h tam P o l a k ó w . Inna sprawa, czy musi on jeszcze p e ł n i ć t a k ą m i s j ę , g d y ż na Syberii d z i a ł a j ą obecnie r ó ż n e organizacje polonijne i istnieje wiele f o r m kontaktu z macierzystym krajem. C h o ć w podtytule k s i ą ż k i znajduje się informacja, ż e dotyczy ona r ó w n i e ż perspektyw K o ś ­ c i o ł a K a t o l i c k i e g o , prognoz jest w niej niewiele. N i e ł a t w o jednak p i s a ć o t r w a ł y c h tendencjach, z w a ż y w s z y , ż e K o ś c i ó ł ten o d r o d z i ł s i ę zaledwie k i l k a n a ś c i e lat temu, a Rosja nadal pozostaje krajem n i e p r z e w i d y w a l n y m . Anna Tadeusz K r u c z k o w s k i , Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Milewska-Młynik S ł o n i m 2003, ss. 272, tabele, mapy Problematyka m n i e j s z o ś c i polskiej na terenie w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i do d z i ś budzi w k r ę ­ gach n a u k o w y c h w i e l e kontrowersji. Spojrzenie w i ę k s z o ś c i n a u k o w c ó w b i a ł o r u s k i c h na h i s t o r i ę współczesnych Ziem Białoruskich 1 ma np. j a k o ś c i o w o i n n y w y d ź w i ę k od prezentowanego w Polsce. Jest tak, p o n i e w a ż znaczna c z ę ś ć b i a ł o r u s k i c h ś r o d o w i s k n a u k o w y c h nie potrafi z m i e ­ nić stereotypowego m y ś l e n i a na temat P o l a k ó w i p o l s k o ś c i na tych ziemiach, u p a t r u j ą c w nich „ w r o g a klasowego", polonizatora i g n ę b i c i e l a . Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o r u s i s ą c z ę s t o po­ strzegani j a k o „ s p o l o n i z o w a n i B i a ł o r u s i n i " . Takie stwierdzenie jest k r z y w d z ą c e dla ś w i a d o m y c h P o l a k ó w , k t ó r z y od p o k o l e ń z a m i e s z k u j ą Z i e m i e B i a ł o r u s k i e . D o t y c z y to w s z c z e g ó l n o ś c i star­ szej generacji, o s ó b u r o d z o n y c h przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , mocno z w i ą z a n y c h z p o l s k o ś c i ą , pamiętających niepodległą Polskę. N a w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i , w e d ł u g oficjalnych danych, mieszka prawie 400 t y s i ę c y o s ó b , d e k l a r u j ą c y c h n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i , w e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , liczba ta, w ł ą ­ c z a j ą c osoby polskiego pochodzenia, jest co najmniej d w u k r o t n i e w y ż s z a . A k t y w n i i zaintereso­ wani odrodzeniem n a r o d o w y m Polacy, j a k o m n i e j s z o ś ć narodowa na B i a ł o r u s i , na fali pierestrojki i demokratyzacji ó w c z e s n e g o Z S R R u t w o r z y l i w 1988 Polskie Towarzystwo S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e i m . A . M i c k i e w i c z a , p r z e k s z t a ł c o n e w 1990 r. w Z w i ą z e k P o l a k ó w na B i a ł o r u s i - Z P B . G ł ó w n y m 2 1 S f o r m u ł o w a n i e „ Z i e m i e B i a ł o r u s k i e " p r z y j m u j ę za P. Eberhardtem, k t ó r y stosuje j e w od­ niesieniu do w s p ó ł c z e s n e g o obszaru R e p u b l i k i B i a ł o r u ś . 2 W e d ł u g ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i z 1999 r o k u , na B i a ł o r u s i mieszka 395 712 P o l a k ó w (Itogi perepisi... 2001). �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A celem d z i a ł a l n o ś c i Z P B jest odrodzenie szkolnictwa polskiego, tradycji n a r o d o w y c h i k u l t u r o ­ w y c h , a t y m samym odrodzenie polskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej m . i n . w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e zna h i s t o r i ę Z i e m B i a ł o r u s k i c h z k s i ą ż e k i p o d r ę c z n i k ó w , przede w s z y s t k i m b i a ł o ­ ruskich, nie m a j ą c alternatywy poznawczej (o ile nie uczestniczy w ż y c i u p o l s k i c h p l a c ó w e k k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , nie chodzi do s z k o ł y polskiej lub na zajęcia fakultatywne nauki j ę z y k a polskiego i historii Polski). Wobec masowo u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i r ó ż n e g o rodzaju p u b l i k a c j i , k t ó r e l a n s u j ą po­ g l ą d n i e s p r z y j a j ą c y p o z y t y w n e m u postrzeganiu Polski i P o l a k ó w , brakuje prac, u k a z u j ą c y c h inny punkt w i d z e n i a d z i e j ó w Z i e m B i a ł o r u s k i c h i d z i e j ó w polskiej l u d n o ś c i . W a ż n ą r o l ę e d u k a c y j n ą w t y m zakresie spełniają: tygodnik polski „ G ł o s znad N i e m n a " oraz kwartalnik „ M a g a z y n P o l s k i " (pisma te m a j ą z a s i ę g o g ó l n o p a ń s t w o w y ) j a k też lokalnie wydawane gazety, np. „ Z i e m i a L i d z k a " . I s t o t n ą r o l ę s p e ł n i ł y k s i ą ż k i Tadeusza Gawina, wieloletniego prezesa Z P B , pt. Ojcowizna oraz Zwycięstwa i porażki (1993) (2003). Ź r ó d ł e m w i e d z y o Polakach na B i a ł o r u s i s ą r ó w n i e ż m a t e r i a ł y pokonferencyjne; poruszana jest w n i c h m . i n . problematyka t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . Za p r z y k ł a d m o ż e s ł u ż y ć wydane w 2003 roku w Grodnie opracowanie, b ę d ą c e efektem konferencji m i ę d z y n a r o d o w e j , k t ó r a o d b y ł a się j e s i e n i ą 2001 r o k u (Problemy... 2003). O m a w i a n a tu k s i ą ż k a T. K r u c z k o w s k i e g o zawiera z a r ó w n o prace dotychczas niedrukowane, j a k r ó w n i e ż publikowane w c z e ś n i e j w czasopismach u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i i w Polsce. Z n a j d u j ą się tu r ó w n i e ż teksty w y g ł o s z o n e podczas konferencji n a u k o w y c h , s p o t k a ń , k t ó r e m o ż ­ na z n a l e ź ć w m a t e r i a ł a c h pokonferencyjnych. W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest p r ó b a logicznego, opartego na ź r ó d ł a c h historycznych, uzasadnienia „racji b y t u " P o l a k ó w na terytorium dzisiejszej B i a ł o r u s i , ukazanie p o l i t y k i w ł a d z carskich i radzieckich, d ą ż ą c y c h do zniszczenia wszystkiego co polskie. K s i ą ż k a jest t e ż ś w i a d e c t w e m przetrwania p o l s k o ś c i , p o m i m o w s z y s t k i c h t r u d n o ś c i , a ż do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . W pierwszej c z ę ś c i k s i ą ż k i T. K r u c z k o w s k i przedstawia - w ujęciu p o l e m i c z n y m - punkt widzenia historiografii rosyjskiej i radzieckiej (od X I X w. do pocz. w i e k u X X ) na temat s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u s k i c h i historii B i a ł o r u s i j a k o istotnego czynnika w p ł y w a j ą c e g o na w s p ó ł c z e s n y s p o s ó b w i d z e n i a tych ziem. Konfrontuje tezy rosyjskiej historiografii z p o g l ą d a m i polskich histo­ r y k ó w , j a k r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h , k t ó r z y w dużej mierze k o r z y s t a j ą z dorobku historiografii rosyjskiej i radzieckiej. A u t o r zaznacza, że historycy b i a ł o r u s c y o d c h o d z ą w p e w n y m stopniu od „ s c h e m a t u historiografii sowieckiej, k t ó r a w w i ę k s z o ś c i u j m o w a ł a czasy W K L i Rzeczypospolitej w kategoriach polonizacji i ekspansji katolickiej na ziemiach b i a ł o r u ­ s k i c h " (s.10). Takich h i s t o r y k ó w jest jednak n i e w i e l u . K r u c z k o w s k i przytacza tezy rosyjskich h i s t o r y k ó w , w e d ł u g k t ó r y c h B i a ł o r u s i n i p r z y n a l e ż ą do tego samego „ t y p u etnograficznego, narodu" co i Rosjanie - czego d o w o d z ą takie kryteria j a k religia oraz j ę z y k . Wieloletnie w p ł y w y rosyjskie i radzieckie s p o w o d o w a ł y , ż e d u ż a c z ę ś ć B i a ł o r u s i n ó w identyfikuje się obecnie z k u l t u r ą i tradycjami rosyjskimi, jest „ m e n t a l n o ś c i o w o " bizantyjska, c z y l i c i ą ż ą c a ku Rosji i jej w a r t o ś c i o m . W drugiej c z ę ś c i opracowania autor stara się n a ś w i e t l i ć p r z y c z y n y w z r o s t u lub spadku ( w r ó ż n y c h okresach) zainteresowania w Rosji t w ó r c z o ś c i ą A d a m a M i c k i e w i c z a , a t a k ż e j e g o p o g l ą d a m i na kwestie s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i historyczne. Przeanalizowana z o s t a ł a w t y m celu rosyjska prasa s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a , literaturoznawcza i historyczna, w y d a w a n a na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u . Jak u d o w a d n i a T. K r u c z k o w s k i , przed powstaniem l i s t o p a d o w y m p o s t a ć A . M i c k i e w i c z a i j e g o t w ó r c z o ś ć b y ł y znane w ó w c z e s n e j Rosji. M i c k i e w i c z b y ł p o z y t y w n i e odbierany w rosyjskich k r ę g a c h literackich. Takie p o z y t y w n e nastawienie do Wieszcza w y n i k a ł o z „ p a n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e rosyjskim w okresie p r z e d p o w s t a n i o w y m p e w n y c h i l u z j i s ł o w i a n o f i l s k i c h [ . . . ] " (s. 63). A u t o r w y r ó ż n i a trzy etapy zainteresowania A . M i c k i e w i c z e m : p i e r w ­ szy, od 1824 do 1834, c z y l i od m o m e n t u jego „ p o e t y c k i e g o r o z g ł o s u " (s. 64) do zakazu w y d a w a ­ nia j e g o d z i e ł i w z m i a n k o w a n i a o n i m w prasie rosyjskiej. W d r u g i m okresie, w latach 1834-1857, n a s t ą p i ł o „oficjalne objęcie zakazem upowszechniania prac polskiego poety, patrioty i m y ś l i c i e l a " (s. 64). I trzeci okres - k i e d y to za z g o d ą cara Aleksandra I I p o z w o l o n o na publikacje d z i e ł poety. Jego t w ó r c z o ś ć staje się obiektem b a d a ń k r y t y k ó w i h i s t o r y k ó w rosyjskich (1857-1917). Autor, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 275 RECENZJE I O M Ó W I E N I A p o s ł u g u j ą c s i ę p r z y k ł a d e m A . M i c k i e w i c z a , n a ś w i e t l i ł mechanizm zmian s p o ł e c z e ń s t w a rosyj­ skiego w stosunku do p o l s k o ś c i i P o l a k ó w i ich z w i ą z e k z s y t u a c j ą s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n ą Rosji. W kolejnym rozdziale k s i ą ż k i autor ukazuje p o c z ą t k i I I w o j n y ś w i a t o w e j i s y t u a c j ę Polski w rozgrywkach politycznych Niemiec hitlerowskich i stalinowskiej Rosji. A u t o r s ł u s z n i e zaznacza, ż e odpowiedzi na pytania: czy I I wojna ś w i a t o w a b y ł a nieunikniona i - kto p r z y c z y n i ł się do jej w y b u c h u s p r o w a d z a j ą się do w y j a ś n i e n i a kwestii „kto był zainteresowany w zmianie i s t n i e j ą c e g o m i ę d z y n a r o d o w e g o status quo". T. K r u c z k o w s k i jednoznacznie wskazuje na tragiczny, nie t y l k o dla narodu polskiego, pakt R i b b e n t r o p - M o ł o t o w . Przypomina też, że wkroczenie A r m i i Czerwonej 17 w r z e ś n i a 1939 r. jest postrzegane przez w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h j a k o „ w y z w o l e ń c z y p o c h ó d " wojsk, podczas gdy dla narodu polskiego jest to jednoznaczny akt agresji, „ c i o s w plecy". Dopiero w okresie pierestrojki z a c z ę t o u j a w n i a ć p r a w d ę o zbrodniach dokonanych na l u d n o ś c i polskiej „ w y z w o l o n y c h " t e r e n ó w . R o z p o c z ę t o p u b l i k a c j ę m a t e r i a ł ó w archiwalnych d o t y c z ą c y c h represji. Historycy podjęli się zadania „ o d k ł a m y w a n i a " historii lat 1939-1941 na „ o k u p o w a n y c h ziemiach wschodniej Polski" (s. 80). A u t o r stwierdza, że „ w s p ó ł c z e ś n i e okres ten jest j u ż w i d z i a n y w historiografii nie t y l k o polskiej, ale i w p e w n y m stopniu rosyjskiej, w prawdziwym litewskiej i u k r a i ń s k i e j ś w i e t l e tych tragicznych w y d a r z e ń " ( t a m ż e ) . N a B i a ł o r u s i natomiast oficjalnie obchodzono 60 r o c z n i c ę zjednoczenia Zachodniej B i a ł o r u s i z B i a ł o r u s k ą S o c j a l i s t y c z n ą R e p u b l i k ą R a d z i e c k ą , a w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h pozytywnie ustosunkowuje się do oceny „ z j e d n o ­ czenia B i a ł o r u s i " dokonanego przez w ł a d z e radzieckie. U j a w n i e n i e i powszechny d o s t ę p do d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , w s k a z u j ą c y c h na p r a w d z i w e oblicze prowadzonej p o l i t y k i Z S R R w z g l ę d e m Polski i P o l a k ó w , nic w t y m zakresie s i ę nie z m i e n i ł o . Kolejna c z ę ś ć omawianej pracy dotyczy historycznego spojrzenia na miejsce i r o l ę P o l a k ó w w dziejach t e r e n ó w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I i I I Rzeczypospolitej, o b e j m u j ą c y c h obszar obecne­ go p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o . T. K r u c z k o w s k i analizuje p r o b l e m a t y k ę s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u ­ skich, w s k a z u j ą c na istotny czynnik w p ł y w a j ą c y na owe stosunki - cywilizacyjno-kulturowy, k t ó r y z jednej strony wskazuje na p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y o b y d w o m a s p o ł e c z n o ś c i a m i (polską i b i a ł o r u s k ą ) , a z drugiej m ó w i o „ b a r d z o p o w a ż n y c h ich r ó ż n i c a c h " (s. 87). A u t o r jest zdania, iż t a k ą „ r ó ż n i c ą " stała się chrystianizacja. „ P o l a c y przyjęli chrzest w o b r z ą d k u ł a c i ń s k i m , podczas gdy p r z o d k o w i e B i a ł o r u s i n ó w - w bizantyjskim [ . . . ] W y b ó r d w ó c h r ó ż n y c h odmian c h r z e ś c i j a ń ­ stwa z d e c y d o w a ł o p r z y n a l e ż n o ś c i do d w ó c h k r ę g ó w c y w i l i z a c y j n y c h , r ó ż n i ą c y c h s i ę nie t y l k o p o w i e r z c h o w n y m i zjawiskami k u l t u r o w y m i , ale r ó w n i e ż sposobem k s z t a ł t o w a n i a ż y c i a zbioro­ w e g o " (s. 87). T. K r u c z k o w s k i wskazuje na w a ż n y fakt historyczny, k t ó r y w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h neguje, lub interpretuje na s w ó j s p o s ó b , a m i a n o w i c i e to, ż e l u d n o ś ć polska na terenach w s p ó ł c z e s n e g o p a ń s t w a B i a ł o r u ś jest l u d n o ś c i ą a u t o c h t o n i c z n ą , r d z e n n ą . Początki zasiedlenia tych ziem przez S ł o w i a n s i ę g a j ą V - V I w. „ B y l i to, j a k obecnie ś w i a d c z ą historycy, p r z e w a ż n i e S ł o w i a n i e w s c h o d n i , ale t a k ż e i zachodni. B y ł a to l u d n o ś ć p r z e w a ż n i e z Mazowsza, [ale też] z okolic obecnych miast Grodna, W o ł k o w y s k a , L a c h o w i c z " (s. 88). W c h o d z ą c a w s k ł a d W K L dzisiejsza B i a ł o r u ś k s z t a ł t o w a ł a s i ę k u l t u r o w o w duchu c y w i l i z a c j i ł a c i ń s k i e j , j a k o ż e L i t w a p r z y j ę ł a chrzest ł a c i ń s k i . K o ś c i ó ł k a t o l i c k i nie p o l o n i z o w a ł w o w y c h czasach l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j , j a k t w i e r d z ą historycy b i a ł o r u s c y ( w c z e ś n i e j m ó w i ł a o t y m historiografia rosyjska i radziecka), p o n i e w a ż „ n i e m i a ł w ó w c z a s charakteru polskiego. Przez k o ś c i ó ł w d r a ż a n a b y ł a idea c h r z e ś c i j a ń s k i e g o u n i w e r s a l i z m u i k u l t u r y zachodniej" (s. 93). P r z y k ł a d a j ą c do tez T. Kruczkowskiego siatkę p o j ę c i o w ą u ż y w a n ą m.in. przez S.P. Huntingtona (Huntington 2001) m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż B i a ł o r u ś jest krajem „ r o z s z c z e p i o n y m " , c z y l i t a k i m , w k t ó r y m n a s t ę p u j e zderzenie d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h r e l i g i i , d w ó c h c y w i l i z a c j i i bizantyjskiej. W m y ś l tej teorii T. K r u c z k o w s k i łacińskiej twierdzi, ż e B i a ł o r u s i n i „ p a t r z ą na zachód w d u ż y m stopniu poprzez pryzmat kultury rosyjskiej" (s. 152). P r z y c z y n ę tego upatruje w w y c h o ­ waniu od n a j m ł o d s z y c h lat w kulturze, tradycjach oraz na p i ś m i e n n i c t w i e rosyjskim. P o d k r e ś l a t y m samym fakt, iż B i a ł o r u s i n i obecnie s ą „ w znacznym stopniu t a k ż e nosicielami rosyjskiej men­ t a l n o ś c i " (s. 152). M o ż n a też m ó w i ć o „ r o z s z c z e p i e n i u " ś w i a d o m o ś c i w w y n i k u funkcjonowania w „ r o z s z c z e p i o n y m " s p o ł e c z e ń s t w i e , czego p r z y k ł a d e m s ą m . i n . d z i a ł a c z e B i a ł o r u s k i e g o F r o n t u Narodowego, k t ó r z y z jednej strony d ą ż ą do w z o r c ó w i k u l t u r y Zachodu, z drugiej z a ś strony �276 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k a ś siła hamuje ich d ą ż e n i a , by p ó j ś ć w i n n y m k i e r u n k u n i ż prorosyjski. Ł ą c z y s i ę to z n e g a t y w n y m stosunkiem do P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i . W k o l e j n y m rozdziale, d o t y c z ą c y m historii P o l a k ó w na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , T. K r u c z ­ k o w s k i polemizuje z t r e ś c i a m i z a w a r t y m i w w i e l u b i a ł o r u s k i c h publikacjach n a u k o w y c h na ten temat. S z c z e g ó l n ą u w a g ę zwraca m . i n . na u d z i a ł polskich o s a d n i k ó w p o c h o d z ą c y c h z M a z o w s z a w kolonizacji t e r e n ó w n a d n i e m e ń s k i c h i n a d b u ż a ń s k i c h . Wskazuje r ó w n i e ż na p ł y n n o ś ć granic etnicznych w p r z e s z ł o ś c i . A n a l i z u j ą c s k ł a d etniczny Z i e m B i a ł o r u s k i c h wskazuje na r ó ż n o r o d ­ n o ś ć w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h ze s o b ą grup etnicznych, k t ó r e w granicach W K L p o k o j o w o ze s o b ą egzy­ s t o w a ł y . W X I X w i e k u , podczas p r ó b rusyfikacji b y ł y c h t e r e n ó w Rzeczypospolitej, p o k o j o w e , tolerancyjne w s p ó ł i s t n i e n i e d o b i e g ł o k o ń c a . Dalsza c z ę ś ć r o z d z i a ł u s k ł a d a s i ę z analizy s p i s ó w l u d n o ś c i przeprowadzonych przez w ł a d z e carskie, niemieckie, radzieckie oraz w s p ó ł c z e ś n i e ( w 1999 roku). A n a l i z u j ą c wspomniane spisy, T. K r u c z k o w s k i o m a w i a p o l i t y k ę p o s z c z e g ó l n y c h w ł a d z , k t ó r e ś w i a d o m i e d ą ż y ł y do ukaza­ nia n i e p r a w d z i w e g o obrazu s k ł a d u n a r o d o w o ś c i o w e g o , z m n i e j s z a j ą c np. l i c z e b n o ś ć P o l a k ó w . K r y t y c z n i e ustosunkowuje się r ó w n i e ż do danych z ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i na B i a ł o r u s i , w s k a z u j ą c na brak r z e t e l n o ś c i . A u t o r m ó w i o spadku l i c z e b n o ś c i P o l a k ó w praktycznie we w s z y s t k i c h obwodach. „ S p a d e k ten ś w i a d c z y o p o l i t y c e p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o o d n o ś n i e P o l a k ó w : m o ż n a b y wszystko w y j a ś n i ć t y l k o « p r z e p i s y w a n i e m » , bo j u ż po 1959 r. nie b y ł o ż a d n y c h w i ę k s z y c h w y j a z d ó w P o l a k ó w poza granice B i a ł o r u s i " (s. 215). N i e n a l e ż y j e d n a k z a p o m i n a ć o d ł u g o t r w a ł y m okresie sowietyzacji i - w j e j efekcie - asymilacji znacznej c z ę ś c i P o l a k ó w m . i n . pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , o c z y m ś w i a d c z y ostatni spis l u d n o ś c i . W ł a ś n i e dla­ tego, zaznacza T. K r u c z k o w s k i , zadaniem polskiej m n i e j s z o ś c i jest p r z e c i w d z i a ł a n i e asymilacji i zachowanie k u l t u r y narodowej poprzez r o z w ó j o ś w i a t y i szkolnictwa. 3 T. K r u c z k o w s k i nie z a p o m n i a ł n a ś w i e t l i ć w swojej pracy t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j sytuacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . O m ó w i ł m.in. d z i a ł a l n o ś ć Z w i ą z k u P o l a k ó w na B i a ł o r u s i i u k a z a ł stosunek w ł a d z b i a ł o r u s k i c h do polskiej m n i e j s z o ś c i . „ S t o s u n e k [ten] niestety, nigdy nie spełniał w y m o g ó w euro­ pejskich, d o t y c z ą c y c h m n i e j s z o ś c i narodowych" (s. 227). Zdaniem autora, p a ń s t w o b i a ł o r u s k i e ła­ mie podstawowe prawa P o l a k ó w do nauki w j ę z y k u ojczystym poprzez utrudnianie i brak wsparcia w dziedzinie oświaty. T. K r u c z k o w s k i p o d k r e ś l a fakt, iż Polacy nie u m i e j ą w pełni w y k o r z y s t a ć praw, k t ó r e i m p r z y s ł u g u j ą w e d ł u g s t a n d a r d ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i prawa b i a ł o r u s k i e g o . Czasami nie potrafią w a l c z y ć o swoje prawa. C h o c i a ż m i n ę ł y czasy „ z a s t r a s z a n i a " ludzi, to jednak rodzice r e z y g n u j ą z nauczania dziecka w j ę z y k u ojczystym po rozmowie z dyrektorem, k t ó r y celowo ich z n i e c h ę c a . W takiej sytuacji trzeba s p r a w ę n a g ł o ś n i ć , n a p i s a ć kolejne podanie i , co istotne, s z u k a ć wsparcia, z j e d n o c z y ć się i w a l c z y ć w w i ę k s z y m gronie. U ł a t w i to o s i ą g n i ę c i e celu. A u t o r pisze t a k ż e o K o ś c i e l e k a t o l i c k i m na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , który, j a k w i a d o m o , ode­ g r a ł k l u c z o w ą r o l ę w zachowaniu j ę z y k a i t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w , b y ł azylem p o l s k o ś c i w czasach represji i p r z e ś l a d o w a ń . D z i ś sytuacja j ę z y k o w a w K o ś c i e l e w y g l ą d a nieco inaczej - w m y ś l „ u n i w e r s a l i z a c j i " K o ś c i ó ł przechodzi na j ę z y k b i a ł o r u s k i . O w a b i a ł o r u t e n i z a c j a K o ś c i o ł a katolickiego, zdaniem T. K r u c z k o w s k i e g o , u ł a t w i z u p ł y w e m czasu a s y m i l a c j ę P o l a k ó w (jak też B i a ł o r u s i n ó w ) , a K o ś c i ó ł straci „ s w o j ą t r a d y c y j n ą b a z ę " , j a k ą s t a n o w i ą w i e r n i P o l a c y A u t o r pod­ k r e ś l a , iż praktycznie j ę z y k rosyjski, a nie b i a ł o r u s k i dominuje w katechizacji dzieci i m ł o d z i e ż y , a l b o w i e m jest dla n i c h z r o z u m i a ł y . K o ś c i ó ł przyczynia się w i ę c do rusyfikacji w i e r n y c h . W o b l i c z u z a c h o d z ą c y c h zmian w K o ś c i e l e , istotnym ź r ó d ł e m zachowania j ę z y k a i t o ż ­ s a m o ś c i , naszym zdaniem, b ę d z i e rodzina i o c z y w i ś c i e d z i a ł a l n o ś ć Z P B , z m i e r z a j ą c a w kierunku odrodzenia j ę z y k a , k u l t u r y i tradycji polskich. T. K r u c z k o w s k i nie pomija relacji z M a c i e r z ą . U w a ż a , ż e Polska p o w i n n a bardziej zaanga­ ż o w a ć s i ę w s p r a w ę popierania d ą ż e ń polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej na B i a ł o r u s i c h o ć b y przez 3 N a o g ó l n ą l i c z b ę P o l a k ó w 395 712 - 65 455 o s ó b o b j ę t y c h spisem u z n a ł o j ę z y k polski za s w ó j ojczysty (16,5%), 18 720 o s ó b rozmawia w t y m j ę z y k u w domu (4,7%). W ś r ó d P o l a k ó w 67,1% u z n a ł o j ę z y k b i a ł o r u s k i za s w ó j ojczysty, a 16,2% - j ę z y k rosyjski. 57,6% P o l a k ó w roz­ mawia w domu w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , a 37,7% - w j ę z y k u rosyjskim. 8,4% P o l a k ó w swobodnie p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m b i a ł o r u s k i m , a j ę z y k i e m rosyjskim - 25,3% (Itogi perepisi... 2001, s. 211). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 277 RECENZJE I O M Ó W I E N I A prowadzenie r o z m ó w z r z ą d e m b i a ł o r u s k i m w sprawie otwarcia szkół polskich tam, gdzie p r z e w a ż a l u d n o ś ć polska (np. w rejonie w e r e n o w s k i m ) . Potrzebna jest, zdaniem autora, zmiana prawnej sytuacji P o l a k ó w , a l b o w i e m Polacy z B i a ł o r u s i s ą w Polsce t r a k t o w a n i j a k o obcokrajowcy „jest to nie t y l k o n i e s p r a w i e d l i w o ś ć prawna, ale i w i e l k a k r z y w d a m o r a l n a " (s. 231). Z a d o ś ć u c z y n i e ­ niem dla P o l a k ó w w tej sytuacji byłoby, zdaniem T. Kruczkowskiego, wprowadzenie K a r t y Polaka i p o d w ó j n e g o obywatelstwa, co korzystnie w p ł y n ę ł o b y na odrodzenie p o l s k o ś c i , „ c o f n ę ł y b y s i ę nawet skutki asymilacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i " (s. 231) oraz z w i ę k s z y ł y „ w p ł y w y sił o r i e n t u j ą ­ cych s i ę na zachodnie w a r t o ś c i c y w i l i z a c y j n e poprzez m o c n ą p o z y c j ę polskiej m n i e j s z o ś c i " (s. 262). A u t o r u w a ż a , ż e droga B i a ł o r u s i do U n i i Europejskiej „ l e ż y poprzez P o l s k ę " (s. 262). R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż omawiana pozycja przynosi cenny m a t e r i a ł poznawczy, i n f o r m u j ą c o Polakach na B i a ł o r u s i w przekroju h i s t o r y c z n y m , u w z g l ę d n i a j ą c czasy najdawniej­ sze i w s p ó ł c z e s n e . W a g ę tego opracowania podnosi fakt, iż autor polemizuje z p o g l ą d a m i b i a ł o ­ ruskich i rosyjskich h i s t o r i o g r a f ó w w kwestii polskiej, ukazuje s w ó j punkt w i d z e n i a nie t y l k o j a k o historyk, ale r ó w n i e ż j a k o a k t y w n y d z i a ł a c z Z P B , Polak z B i a ł o r u s i , k t ó r y na co d z i e ń uczest­ n i c z y w ż y c i u organizacji i zna jej problemy. Opracowanie jest w a ż n e z a r ó w n o dla P o l a k ó w na B i a ł o r u s i , j a k i dla r o d a k ó w w Polsce. T y m ostatnim u ś w i a d o m i , iż Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o ­ rusi to nie s ą „ R u s c y " , „ o b c y " , t y l k o tej samej k r w i , „ s w o i " , k t ó r z y ze w z g l ę d u na takie a nie inne z a w i ł o ś c i historii pozostali „ z a B u g i e m " . D l a P o l a k ó w na B i a ł o r u s i s z c z e g ó l n i e i s t o t n y m , m o i m zdaniem, b ę d z i e „ z a p o z n a n i e s i ę " z ich r o d o w o d e m na ziemiach b i a ł o r u s k i c h . Jest to bardzo w a ż n e przede w s z y s t k i m dla m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e z p o d r ę c z n i k ó w historii B i a ł o ­ rusi w y n o s i negatywny obraz Polski i p o l s k o ś c i , w y c h o w y w a n e jest w duchu a n t y p o l s k i m . U w a g i krytyczne d o t y c z ą przede w s z y s t k i m n i e ś c i s ł o ś c i redakcyjno-technicznych i korektorskich. Praca zawiera b ł ę d y literowe i interpunkcyjne, s ą r ó w n i e ż niekonsekwencje j ę z y k o w e w przypisach - t y t u ł y rosyjskie i b i a ł o r u s k i e pisane s ą w j ę z y k u o r y g i n a ł u i po polsku (np. s. 5 4 - 5 7 , 85, 2 2 0 - 2 2 4 ) - n a l e ż a ł o b y j e ujednolicić. W y s t ę p u j e r ó ż n i c a w w i e l k o ś c i czcionki p r z y p i s ó w , r ó ż ­ ny t e ż jest s p o s ó b ich zapisywania (np. s. 54-61 i 221-224). Z d a r z a j ą się r ó w n i e ż b ł ę d y w pisowni nazwisk i w zdaniach b i a ł o r u s k o j ę z y c z n y c h : jest Michajłowskaja, powinno b y ć Michajłouskaja, jest eurapiejskich, poprawnie jeurapiejskich, paślia - paś la, szliacheckaja - szlachecka} a. U w a g i k r y t y c z n i e nie u m n i e j s z a j ą merytorycznej w a r t o ś c i k s i ą ż k i . Przedstawiona w tej pu­ b l i k a c j i z a w i ł a sytuacja autochtonicznej polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej jest ź r ó d ł e m w i e d z y o udziale P o l a k ó w w historii Z i e m B i a ł o r u s k i c h . Ze w z g l ę d u na s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a polskie­ go w ś r ó d P o l a k ó w na B i a ł o r u s i n a l e ż a ł o b y p r z e t ł u m a c z y ć o m a w i a n ą p r a c ę na j ę z y k rosyjski. U ł a t w i ł o b y to zapoznanie się z n i ą t y m osobom, k t ó r e nie p o t r a f i ą c z y t a ć w j ę z y k u p o l s k i m , a takich jest w i e l e w tej grupie. LITERATURA E b e r h a r d t P. 1998, Polska ludność kresowa, Warszawa. H u n t i n g t o n S.P. 2 0 0 1 , Zderzenie cywilizacji, Warszawa. Itogi perepisi...200 \, Itogi perepisi naselenija Respubliki Belarus' 1999g. naselenija Respubliki Belarus. Statistićeskij sbornik, t. 1, M i n s k . Problemy... 2003, Problemy świadomości narodowej Polaków na Białorusi, Grodno. Nacyonalnyi sostav E. Skrobocki (red.), Helena M i r o s ł a w M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w 2003, W y d . A T L A 2, ss. Giebień 168 „ A ż e b y z n a l e ź ć g r z y b y nie w y s t a r c z y w e j ś ć do lasu - ten trzeba dobrze z n a ć , w i e d z i e ć trzeba, w j a k i c h miejscach m o ż n a s z u k a ć o k r e ś l o n y c h g a t u n k ó w " - n a p i s a ł Z b i g n i e w Libera, jeden z r e c e n z e n t ó w k s i ą ż k i M i r o s ł a w a M a r c z y k a pt. Grzyby w kulturze ludowej . C z y t a j ą c tę 1 Z . Libera, r e c : M . M a r c z y k , 2003, o k ł a d k a . �278 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A m o n o g r a f i c z n ą p r a c ę z pogranicza etnologii i f o l k l o r y s t y k i , m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e j e j autor na grzybach zna s i ę w y ś m i e n i c i e , w i e , gdzie i c h s z u k a ć , j a k i m i w ł a ś c i w o ś c i a m i s i ę o d z n a c z a j ą , j a k i e n a z w y ł a c i ń s k i e i potoczne p o s i a d a j ą . Przekonuje nas o t y m proponowana przez niego w y p r a w a na g r z y b y w o d l e g ł e obszary k r a i n y k u l t u r y ludowej. W ę d r ó w k a po etnograficznych ź r ó d ł a c h , j a k i badania w ł a s n e autora p o k a z a ł y , ż e grzyb, c h o ć ze swej natury niepozorny, sta­ n o w i nie t y l k o l e ś n e bogactwo naturalne, ale t a k ż e m a t e r i a ł godny b a d a ń n a u k o w y c h , m o g ą c y c h n a m p r z y b l i ż y ć c i ą g l e m a ł o z n a n ą , a w pewien s p o s ó b z a m k n i ę t ą k u l t u r ę . L u d o z n a w c z e „ g r z y b o b r a n i e " s k ł a d a s i ę z trzech e t a p ó w . Pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ M i t y 0 grzybach", u ś w i a d a m i a nam n i e z w y k ł ą g e n e z ę g r z y b ó w w w y o b r a ź n i ludowej. W ś w i e t l e przy­ toczonych przez M a r c z y k a p r z y k ł a d ó w ( o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h , p r z y s ł ó w , w i e r z e ń ) okazuje się, ż e grzyb ma pochodzenie sakralne i p o w s t a ł z resztek chleba w y p l u w a n y c h przez ś w i ę t e g o Piotra, w w y n i k u cudownej d z i a ł a l n o ś c i Jezusa Chrystusa b ą d ź M a t k i Boskiej. W t y m k o n t e k ś c i e nie d z i w i fakt, ż e n a j c z ę ś c i e j o genezie g r z y b ó w opowiadano w f o r m i e legendowej. A u t o r r o z p r a w y p o ś w i ę c a temu g a t u n k o w i w i e l e miejsca. W rozdziale p i e r w s z y m o m ó w i e n i e legendy i j e j p o d s t a w o w y c h w y z n a c z n i k ó w n a l e ż y do najciekawszych c z ę ś c i , co nie jest bez znaczenia p r z y nikłej literaturze d o t y c z ą c e j tego tematu . M a r c z y k nie t y l k o dokonuje p r z e g l ą d u znanych i mniej znanych o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h o powstaniu g r z y b ó w ( w sumie 32 p r z y k ł a d y ) , s t a n o w i ą c y c h r ó ż n e realizacje w ą t k u T 2636 w klasyfikacji Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o (1963), ale t a k ż e p r ó b u j e w s k a z a ć ich istotne cechy formalne, p o z w a l a j ą c e na z a k w a l i f i k o w a n i e omawianej grupy t e k s t ó w do legend ajtiologicznych, zakorzenionych w d a w n y c h mitach kosmogonicznych. W e d ł u g M a r c z y k a , o mitycznej genezie w ą t k u d e c y d u j ą liczne analogie fabularne m i ę d z y opo­ w i e ś c i ą o grzybach, p o w s t a ł y c h z w y p l u t e g o chleba, a h i s t o r i ą o diable, k t ó r y s c h o w a ł w ustach g a r ś ć z i e m i , ale w y p l u ł , nie m o g ą c w y t r z y m a ć jej p ę c z n i e n i a , co p r z y c z y n i ł o s i ę do powstania na o t a c z a j ą c e j go przestrzeni t e r e n ó w g ó r z y s t y c h . Jak ł a t w o z a u w a ż y ć , r z e c z y w i ś c i e w j e d n y m 2 1 d r u g i m o p o w i a d a n i u akcentowany jest pierwiastek ajtiologiczny, a j e g o g ł ó w n y m s p r a w c ą jest B ó g , k t ó r y doskonale w i e d z i a ł o t y m , ż e Piotr potajemnie zjada chleb, a d i a b e ł - chowa w ustach piasek. „ W y n i k a z tego, ż e postacie D i a b ł a i św. Piotra p e ł n i ą w m i c i e i legendzie podobne funk­ cje, z a ś w y p l u w a n i e z i e m i czy chleba to akt kreacji, w k t ó r e g o w y n i k u p o w s t a j ą rzeczy nie­ d o s k o n a ł e i m a ł o w a r t o ś c i o w e , a jednak u ż y t e c z n e i d o r a ź n i e w y k o r z y s t y w a n e przez c z ł o w i e k a ( c h o c i a ż p o z o s t a j ą c e poza j e g o e k u m e n ą ) , np. g r z y b y " (s. 5 2 ) . 3 W rozprawie p o d j ę t o p r ó b ę scharakteryzowania podstawowych cech g a t u n k o w y c h legendy, do k t ó r y c h w ś w i e t l e badanego m a t e r i a ł u zaliczono b o h a t e r ó w o r o d o w o d z i e e w a n g e l i c z n y m ( g ł ó w n i e św. Piotr, Jezus), n i e o k r e ś l o n y czas akcji, osadzony jednak w o d l e g ł e j p r z e s z ł o ś c i , z b l i ­ ż o n y do k o n w e n c j i m i t u (tzw. czas p o c z ą t k u ; s. 38), p r z e s t r z e ń k r e o w a n ą na obraz rodzimej w s i i o k o l i c y g a w ę d z i a r z a , co o b r a z u j ą n i e k i e d y miejscowe nazwy w ł a s n e t y p u Sucha Woda (s. 39), a t a k ż e d r o g ę ( c z ę s t o przez las) i z w i ą z a n e z j e j p o k o n y w a n i e m p o j ę c i e ruchu, k t ó r e razem „ s ą kategoriami ł ą c z ą c y m i wszystkie istotne w y z n a c z n i k i legendy" (s. 40). F a b u ł a w t y m k o n t e k ś c i e j a w i s i ę j a k o pretekst w y j a ś n i e n i a pochodzenia o k r e ś l o n e g o o b i e k t u czy zjawiska, a r ó w n o ­ c z e ś n i e p e ł n i funkcję u m o r a l n i a j ą c ą i p s y c h o l o g i c z n ą , b o w i e m z a s p o k a j a ł a potrzeby duchowe o d b i o r c ó w d o s t a r c z a j ą c i m poetyckich o d p o w i e d z i na n u r t u j ą c e pytania. „ C h c i w o ś ć , z ł o ś ć , oszu­ stwo, d o b r o ć , w y r o z u m i a ł o ś ć w [...] o p o w i e ś c i a c h s ą « m o d e l o w e » , wprowadzone do ś w i a t a po raz pierwszy. Jako p o j ę c i a abstrakcyjne z o s t a j ą paradygmatycznie w y j a ś n i o n e , z w a l o r y z o w a n e i sklasyfikowane, u z u p e ł n i a j ą ś w i a t , d o p e ł n i a j ą go. I c h sens staje się z r o z u m i a ł y przez w y j a ś ­ nienie i c h pochodzenia, podobnie j a k pochodzenie g r z y b ó w w y j a ś n i a ich i s t o t ę i warunkuje w y k o r z y s t a n i e " (s. 38). O b o k p o w y ż e j w y m i e n i o n y c h cech f o r m a l n y c h M a r c z y k wskazuje na i s t o t n ą r o l ę m o t y w ó w l e g e n d o w y c h , k o n s t y t u u j ą c y c h ś w i a t przedstawiony, a b ę d ą c y c h w a ż n y m i s y m b o l a m i k u l t u r y ludowej. W ś r ó d nich w y m i e n i a chleb (znak ż y c i a , siły p ł o d n o ś c i ) , ś l i n ę (jako obraz r o z m n a ż a n i a , 2 W ś r ó d prac p o ś w i ę c o n y c h legendzie m o ż n a w y m i e n i ć : E. K o s o w s k a , Legenda. i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, W r o c ł a w 1985; A . E . W o ź n i a k , i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n 1988. W nawiasach umieszczam numery stron z k s i ą ż k i M . M a r c z y k a . 3 Kanon Podanie �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 279 4 t a k ż e p o g a r d y ) oraz m o t y w d e c y d u j ą c y o ich zmianie, czy raczej przemianie w g r z y b y - r e l i ­ g i j n y cud. Ten ostatni stanowi punkt k u l m i n a c y j n y legendy, po k t ó r y m n a s t ę p u j e r o z w i ą z a n i e akcji, c z y l i orzeczenie w i n y i rozgrzeszenie (s. 46). S p r a w c ą cudu jest osoba boska, co dodat­ k o w o p o d k r e ś l a w a g ę d z i a ł a n i a , ale droga do niego - j a k stwierdza autor - „ p r o w a d z i przez grzech" (s. 46) obrazowany przez p o s t ę p e k ś w i ę t e g o Piotra. Warto w t y m miejscu w p r o w a d z i ć dwa u z u p e ł n i e n i a , k t ó r e m o g ą u ś c i ś l i ć r o z w a ż a n i a o natu­ rze legendy. Po pierwsze, w ś r ó d m o t y w ó w wskazanych w k s i ą ż c e o grzybach m o ż n a z a s t o s o w a ć p o d z i a ł , f u n k c j o n u j ą c y w obszarze b a d a ń teoretycznoliterackich, na m o t y w y statyczne, d o o k r e ś l a j ą c e ś w i a t przedstawiony, i dynamiczne, w p ł y w a j ą c e na z m i a n ę kreowanej r z e c z y w i s t o ś c i (zob. S ł a w i ń s k i 1998, s. 325). W t y m k o n t e k ś c i e m o t y w e m d y n a m i c z n y m b y ł b y w s p o m n i a n y cud, boskie d z i a ł a n i e , d z i ę k i k t ó r e m u n a s t ę p u j e akt kreacyjny, a do m o t y w ó w statycznych z a l i c z y ć m o ż n a ś l i n ę i chleb oraz g r z y b y z nich p o w s t a ł e , a b ę d ą c e namacalnym d o w o d e m boskiej wszech­ w i e d z y i p o t ę g i . Takie r o z r ó ż n i e n i e wydaje s i ę o tyle istotne, ż e pozwala p r z e ś l e d z i ć nie t y l k o w legendach, ale b y ć m o ż e w i n n y c h gatunkach z e s p o ł y m o t y w ó w k o n s t y t u u j ą c y c h d a n ą f o r m ę przekazu. Problem teorii m o t y w u w literaturze ustnej p o d j ę ł a m . i n . f o l k l o r y s t y k a rosyj­ ska (Silantev 1999), a ż e jest to temat r o z l e g ł y , pokazuje i s t n i e j ą c a systematyka m o t y w ó w Stitha Thompsona Motif-Index of Folk-Literature, Copenhagen 1955-1958, t. 1-5 ( T h o m p s o n 1955-1958, t. 1-5), a t a k ż e systematyki o z a s i ę g u n a r o d o w y m , j a k Type and Motif-Index of the Folktales ofEngland and North America (Baughman 1960). W Polsce s w o i s t y m i o d p o w i e d n i k a ­ m i w t y m zakresie b y ł y b y , szkoda, ż e nie u w z g l ę d n i o n e przez M a r c z y k a w b i b l i o g r a f i i , Słownik stereotypów i symboli ludowych p o d r e d a k c j ą Jerzego B a r t m i ń s k i e g o (Słownik stereotypów i sym­ boli ludowych 1996, 1999), j a k r ó w n i e ż Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie Piotra K o w a l s k i e g o (1998), k t ó r e nie s ą jednak zestawieniami obecnych w folklorze p o l s k i m m o t y w ó w , lecz przede w s z y s t k i m p r ó b a m i i c h symbolicznej interpretacji. Po drugie, j a k w y k a z a ł y r o z w a ż a n i a E w y Ferfeckiej, w i ę k s z o ś ć legend daje s i ę s p r o w a d z i ć do pewnego schematu fabularnego, o p i e r a j ą c e g o s i ę n a j c z ę ś c i e j na k o n t r a ś c i e , a k t ó r y w o g ó l ­ n y m zarysie przedstawia s i ę n a s t ę p u j ą c o : z a s ł u g a bohatera p o z y t y w n e g o , nagroda za dobry uczy­ nek, w i n a bohatera negatywnego, kara za z ł y p o s t ę p e k (Ferfecka 1997) . W w y p a d k u o p o w i e ś c i o grzybach zdaje s i ę w y s t ę p o w a ć t y l k o jeden c z ł o n fabularny - w y s t ę p e k i kara, gdzie p o s t a ć ś w i ę t e g o przejmuje cechy bohatera negatywnego, co stanowi j e d e n z w a r i a n t ó w schematu zda­ r z e ń , opisanego przez F e r f e c k ą . Wydaje s i ę to o tyle istotne, ż e omawiane przez M a r c z y k a histo­ rie o grzybach, sytuowane we wspomnianej systematyce w ą t k ó w w dziale bajek a j t i o l o g i c z n y c h , w y j a ś n i a j ą c y c h pochodzenie r o ś l i n , z w i e r z ą t itp., nie s ą o k r e ś l o n e jednoznacznie p o d w z g l ę d e m g a t u n k o w y m . Badania M a r c z y k a w dużej mierze z b i e ż n e s ą z ustaleniami Ferfeckiej, o p a r t y m i na materiale l e g e n d o w y m ( d z i a ł T 7 5 0 - 8 4 9 ) , co potwierdza s ł u s z n o ś ć j e g o tezy o l e g e n d o w y m charakterze historii o g r z y b a c h . B y ć m o ż e analiza i n n y c h t e k s t ó w z grupy ajtiologii p o z w o l i ł a b y na d o k ł a d n i e j s z e w t y m w z g l ę d z i e r o z s t r z y g n i ę c i a . K o l e j n y etap „ g r z y b o b r a n i a " , nazwany „ L u d o w ą w i e d z ą o grzybach i ich p o z y s k i w a n i u " , u z m y s ł a w i a r ó ż n o r o d n o ś ć nazewnictwa, stosowanego na o k r e ś l e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o d m i a n grzy­ b ó w , n a k r e ś l a w y k o r z y s t y w a n ą w o b r ę b i e ludu k l a s y f i k a c j ę tych r o ś l i n ( g ł ó w n i e na podstawie w y g l ą d u i miejsca w y s t ę p o w a n i a ) , j a k i - co najciekawsze - charakteryzuje magiczne i pragma­ tyczne elementy zbieractwa g r z y b ó w . Przedstawiony m a t e r i a ł u w y p u k l a znaczenie, j a k i e p r z y ­ w i ą z y w a n o do czasu, miejsca i u c z e s t n i k ó w grzybobrania. R o z w a ż a n i a te u k a z u j ą t r w a ł o ś ć , c i ą g ł o ś ć istnienia p e w n y c h g r z y b i a r s k i c h p r z e s ą d ó w , f u n k c j o n u j ą c y c h t a k ż e w e w s p ó ł c z e s n e j 5 6 4 S y m b o l i k ę chleba, śliny, g r z y b ó w i i n n y c h e l e m e n t ó w kultur magicznych charakteryzuje d o k ł a d n i e j Piotr K o w a l s k i 1998. 5 Szerzej o legendzie Ferfecka p i s a ł a w swej pracy doktorskiej „ S t r u k t u r a ś w i a t a przed­ stawionego polskiej legendy l u d o w e j " (promotor - J . M . Kasjan) - praca w maszynopisie, d o s t ę p ­ na w I L P U M K T o r u ń . R ó w n i e ż Ferfecka w swej pracy wskazuje na o b e c n o ś ć legend w dziale a j t i o l o g i i (1997, s. 34). 6 �280 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A kulturze. W i e l u z c z y t e l n i k ó w tej k s i ą ż k i z d z i w i s i ę zapewne, r o z p o z n a j ą c j a k o w ł a s n e - l u d o w e zasady zbierania g r z y b ó w , a o d n o s z ą c e s i ę m . i n . do czasu ich z r y w a n i a (najlepiej o ś w i c i e , g d y ż przez noc w y r o s ł y ; s. 108) i do sposobu (np. grzyb n a l e ż y w y k r ę c a ć , bo w t y m miejscu n a s t ę p n y nie u r o ś n i e ; s. 117), a nawet do u b i o r u (znoszona o d z i e ż , g u m o w e buty; s. 155) itp. O b e c n o ś ć p r z e c i w n y c h s ą d ó w d o t y c z ą c y c h grzybobrania, np. w y c i n a n i e zamiast w y k r ę c a n i a g r z y b ó w , autor t ł u m a c z y w e w n ę t r z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m opisywanej k u l t u r y (s. 117). K o n k l u z j a jest jednak jednoznaczna: „ W s p ó ł c z e s n e grzybobranie nie z m i e n i ł o w s p o s ó b zasadniczy swego k u l ­ turowego znaczenia. W c i ą ż cechuje j e swoista semantyka, k o d , k t ó r y n a l e ż y p o z n a ć , i r e g u ł y , k t ó r y c h n a l e ż y p r z e s t r z e g a ć , aby o d r ó ż n i ć s i ę od rzeszy « a m a t o r ó w » " ( s . 154). Dzisiejsze w ę d r ó w k i do lasu nie rozpatruje s i ę w kategoriach magicznych, c h o c i a ż pewien lęk na pewno istnieje ( w y n i k a on raczej z obawy przed zagubieniem czy spotkaniem z d z i k i m z w i e r z ę ­ ciem). W tradycji ludowej, j a k wykazuje M a r c z y k , grzybobranie, przez nierozerwalny z w i ą z e k z lasem, miejscem o b c y m , t r a k t o w a n y m j a k teren graniczny m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a u m a r ł y c h , m i a ł o charakter rytualny, o d t w a r z a ł o „ m i t y c z n y schemat w y p r a w y w z a ś w i a t y w celu zdobycia c z e g o ś , co j e d y n i e tam m o ż n a z n a l e ź ć , osoby tam s i ę u d a j ą c e p o w i n n y b y ć moralnie i fizycznie czyste, a t a k ż e p o w i n n y u p o d o b n i ć się do istot s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h " (s. 115). S t ą d liczne nor­ m y o k r e ś l a j ą c e , kto m o ż e w ę d r o w a ć do lasu na grzyby (dzieci i kobiety, istoty, „ k t ó r y c h ludzka kondycja b y ł a w a r u n k o w a i tymczasowa, p o s i a d a ł y predyspozycje do pozostawania w kontak­ tach z t a m t y m ś w i a t e m " ; s. 110), j a k n a l e ż a ł o s i ę w lesie z a c h o w a ć (magiczne c z y n n o ś c i przed w e j ś c i e m do lasu, np. rzucanie n o ż a , p r z e ż e g n a n i e się, pozostawienie pierwszego z a u w a ż o n e g o przez siebie grzyba lub trzymanie go w r ę k u do k o ń c a grzybobrania; s. 116-117), co n a l e ż a ł o r o b i ć , b y z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć lasu w trakcie zbierania g r z y b ó w (zwracanie s i ę o pomoc do ś w i ę ­ tych, np. św. Piotra czy Jakuba; s. 120). Trzecia c z ę ś ć ludoznawczego grzybobrania - „ G r z y b y j a k o pokarm i l e k " - dotyczy codzien­ nego zastosowania g r z y b ó w . Potrawy z g r z y b ó w s t a n o w i ł y jedno z p o d s t a w o w y c h d a ń w trady­ cyjnej k u c h n i wiejskiej, s z c z e g ó l n i e cenne w regionach ubogich, k t ó r e ze w z g l ę d u na n i s k ą j a ­ k o ś ć gleb nie s p r z y j a ł y u p r a w o m . W czasach k r y z y s u c i e s z y ł y s i ę p o w s z e c h n y m uznaniem. M o ż l i w o ś ć przechowania g r z y b ó w s p r a w i a ł a , ż e b y ł to t a k ż e cenny p o k a r m z i m ą , gdy trudno b y ł o z d o b y ć innego rodzaju p o ż y w i e n i e . J e d n o c z e ś n i e g r z y b y stosowano j a k o lekarstwa na r ó ż ­ ne d o l e g l i w o ś c i , np. b ó l e g a r d ł a , kaszel, egzemy, w r z o d y , artretyzm, a nawet n o w o t w o r y . O c z y ­ w i ś c i e w p o s z c z e g ó l n y c h regionach kraju o b o w i ą z y w a ł y odmienne receptury, przeciwwskazania i zasady u ż y c i a , ale sam fakt pochodzenia g r z y b ó w z lasu, miejsca swoistej mediacji, powszech­ nie n a d a w a ł i m s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i lecznicze. „ P o s i a d a ł y w i e l k ą moc m a g i c z n ą , b o w i e m pocho­ d z i ł y z przestrzeni o d l e g ł e j od centrum, z w i ą z a n e j z z a ś w i a t a m i " (s. 152). C a ł o ś ć „ l u d o z n a w c z e g o grzybobrania" zaproponowanego przez M i r o s ł a w a M a r c z y k a w i e ń ­ czy b i b l i o g r a f i a u z m y s ł a w i a j ą c a o g r o m w y d a w a ł o b y s i ę nielicznego m a t e r i a ł u badawczego, d o t y c z ą c e g o g r z y b ó w , t a k ż e z prac o b c o j ę z y c z n y c h , m . i n . angielskich, francuskich i rosyjskich. W efekcie p o w s t a ł a ciekawa etnologiczno-folklorystyczna o p o w i e ś ć o grzybach w kulturze ludo­ w e j , k t ó r a m o ż e z a i n t e r e s o w a ć nie t y l k o l u d o z n a w c ó w . J e d n o c z e ś n i e omawiana k s i ą ż k a otwiera szerokie pole m o ż l i w o ś c i dla b a d a ń nad i n n y m i , niedostrzeganymi do tej p o r y zbyt w y r a ź n i e , a jednak i s t o t n y m i s z c z e g ó ł a m i , t r a d y c y j n y m i m o t y w a m i , k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i , o d p o w i e d n i o opra­ cowane, b y ć m o ż e p o z w o l ą na p e ł n i e j s z ą r e k o n s t r u k c j ę szeroko rozumianej k u l t u r y ludowej, skry­ w a j ą c e j jeszcze w i e l e badawczych tajemnic. Ponadto praca ta pokazuje, ż e brak m o n o g r a f i i pod­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w prozy ludowej (najlepiej na t y m tle w y g l ą d a kwestia bajki magicznej, opracowanej m . i n . przez J o l a n t ę Ł u g o w s k ą , 1981, i podania, scharakteryzowanego przez D o r o t ę Simonides, 1969) sprawia, ż e k a ż d y autor dla potrzeb badanego m a t e r i a ł u musi niejako na n o w o u s t a l a ć zakres znaczeniowy stosowanej n a z w y gatunkowej ( w t y m w y p a d k u legendy) i rozstrzy­ g a ć p r o b l e m y genologiczne, j a k i e s i ę przy okazji podejmowanego tematu u j a w n i a j ą , np. k w e s t i ę a j t i o l o g i z m u (kategoria ponadgatunkowa, w y z n a c z n i k g a t u n k o w y jednej z form podania czy t e ż s y g n a ł m i t y c z n o ś c i l u d o w y c h o p o w i a d a ń ) . M o ż e w ł a ś n i e takie s z c z e g ó ł o w e prace, r o z p a t r u j ą c e 7 7 Problem ten szerzej z o s t a ł o m ó w i o n y w pracach: Serafin 2002, s. 119-127; M i a n e c k i 2002 s. 129-138. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 281 RECENZJE I O M Ó W I E N I A dany element k u l t u r y ludowej w perspektywie tekstowej i pozatekstowej, p o z w o l ą z czasem na stworzenie rozpraw o szerszym z a s i ę g u , p r z y b l i ż a j ą c y c h s p e c y f i k ę tradycyjnej k u l t u r y czy f u n k c j o n u j ą c y c h w jej o b r ę b i e f o r m wiejskiej literackich. A co do g r z y b ó w . . . - j a k p o w i e d z i a ł p r z y w o ł a n y j u ż na w s t ę p i e Z b i g n i e w Libera - „ p o M a r c z y k u nic w a r t o ś c i o w e g o nie m o ż n a z n a l e ź ć w « t y m l e s i e » " (por. przyp. 1). Violetta Wróblewska LITERATURA B a u g h m a n E. W. 1960, Type and Motif-Index Indiana. Ferfecka ratura ofthe Folktales ofEngland and North America, E. 1997, P r ó b a analizy struktury fabularnej w y b r a n y c h w ą t k ó w legendowych, Ludowa, nr 3, s. 3 3 - 4 9 . Lite­ K o s o w s k a E. 1985, Legenda. Kanon i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, W r o c ł a w . L i b e r a Z. 2003, r e c : M . M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w , o k ł a d k a . Ł u g o w s k a J. 1981, Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, W r o c ł a w . M i a n e c k i A . 2002, O m i t y c z n o ś c i ludowych o p o w i e ś c i ajtiologicznych, [ w : ] Genologia literatuiy ludowej. Studia folklorystyczne, A . Mianecki, V. W r ó b l e w s k a (red.), Toruń, s. 129-138. S e r a f i n E. 2002, L u d o w e opowiadanie ajtiologiczne, [ w : ] Genologia literatury ludowej. Stu­ dia folkloiy styczne, A . M i a n e c k i , V. W r ó b l e w s k a (red.), T o r u ń , s. 119-127; S i 1 a n t e v L V . 1999, Teoria motiva v otecestvennom literaturovedenii i folklor istike: oćerk istoriografii, Nowosibirsk. S ł a w i ń s k i J. 1998, M o t y w [hasło w : ] Słownik terminów literackich, J. S ł a w i ń s k i (red.), W r o ­ c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w, s. 325. S i m o n i d e s D . 1969, Bajka i podanie j a k o podstawowe gatunki tradycyjnej prozy ludowej, Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia Literatuiy, t. V, Opole. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1996, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 1, L u b l i n . - 1999, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 2, L u b l i n . T h o m p s o n S. 1955-1958, Motif-Index of Folk-Literature, t. 1-5, Copenhagen. W o ź n i a k A . E . 1988, Podanie i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n . Wojciech Olszewski, Patriotyzm gicznej do drugiej wojny światowej i tolerancja. wobec procesów Nurt humanistyczny etnicznych w polskiej na Kresach, myśli etnolo- Toruń 2001, ss. 144. Opracowanie W. Olszewskiego u k a z a ł o się niemal d o k ł a d n i e po u p ł y n i ę c i u dekady od p o c z ą t ­ k u w i e l k i c h przemian, j a k i e z a p o c z ą t k o w a ł y proces w y o d r ę b n i e n i a s i ę z u p a d ł e g o Z S S R suwe­ rennych n a r o d o w y c h p a ń s t w . We w s z y s t k i c h tych strukturach politycznych n a s t ą p i ł o odrodzenie narodowe nie t y l k o grup d o m i n u j ą c y c h - n a r o d ó w p a ń s t w o w y c h , ale t a k ż e m n i e j s z o ś c i narodo­ w y c h , w t y m l i t e w s k i c h , b i a ł o r u s k i c h i u k r a i ń s k i c h P o l a k ó w . C i ostatni to w ł a ś n i e rdzenni miesz­ k a ń c y obszaru nazywanego w tradycji polskiej, r ó w n i e ż naukowej, Kresami W s c h o d n i m i . Praca Olszewskiego z o s t a ł a o g ł o s z o n a t a k ż e ( c h o ć na ten aspekt A u t o r zwraca u w a g ę t y l k o marginalnie) po z a k o ń c z e n i u procesu destrukcji Socjalistycznej Federacyjnej Republiki J u g o s ł a w i i . Wydarzenia w b y ł e j J u g o s ł a w i i , i szerzej - na B a ł k a n a c h , s t a w i a j ą przed n a u k ą , z w ł a s z c z a s o c j o l o g i ą narodu i e t n o l o g i ą , lecz t a k ż e p o l i t o l o g i ą , pytanie o sens zarzucenia b a d a ń , j a k i e pod­ j ę t o przed p ó ł w i e c z e m , gdy po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j p o w s t a w a ł y lub - j a k w p r z y p a d k u Polski i L i t w y - o d r a d z a ł y się p a ń s t w o w o ś c i , k t ó r e z e t k n ę ł y się z n i e z w y k l e ostrym p r o b l e m e m w s p ó ł i s t n i e n i a grup narodowych, n a r o d o w o ś c i o w y c h i etnicznych o r ó ż n y m stopniu s a m o ś w i a ­ d o m o ś c i grupowej, kulturowej i etno-narodowej w ł a ś n i e . S t ą d pierwsze pytanie metodologiczne, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k i e p o s t a w i ł w s w y m opracowaniu Olszewski: „ D l a c z e g o wracamy do historii?" A u t o r odpo­ wiada na nie we „ W s t ę p i e " , n a w i ą z u j e w narracji merytorycznej, gdy prezentuje i systematyzuje dorobek g ł ó w n y c h przedstawicieli „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" nurtu, j a k go o k r e ś l i ł , stycznego humani­ oraz w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . O d p o w i e d ź daje się s p r o w a d z i ć do stwierdzenia, ż e odra­ d z a j ą c a się i odideologizowana etnologia i socjologia polska generalnie, poza j e d n o s t k o w y m i w y j ą t k a m i , traktuje per non est te elementy d o r o b k u w ł a s n e j nauki z p o c z ą t k ó w X X w i e k u a nawet wykazuje ich daleko i d ą c ą n i e z n a j o m o ś ć albo - i to j u ż wniosek r e c e n z u j ą c e g o - w y k a ­ zuje wobec nich stosunek l e k c e w a ż e n i a . K o n k l u z j ą jest stwierdzenie Olszewskiego o t y m , ż e w s p ó ł c z e ś n i badacze daleko lepiej z n a j ą m e t o d o l o g i ę a m e r y k a ń s k ą n i ż w ł a s n ą , p o l s k ą . Olszewski prezentuje zatem i , co p o d k r e ś l a m y , systematyzuje dorobek i znaczenie polskiej m y ś l i etnologicznej (nie etnologii j a k o takiej) nurtu, k t ó r y n a z w a ł humanistycznym. Jak w y n i k a z c a ł o ś c i w y w o d u , ó w nurt reprezentowali g ł ó w n i e ci s p o ś r ó d badaczy, k t ó r z y ś w i a d o m i e , j a k o uczeni - Polacy, co w a ż n i e j s z e , nie k r y j ą c y z a a n g a ż o w a n i a w w y j a ś n i a n i e p r o b l e m a t y k i narodo­ w o ś c i o w e j w interesie o d r a d z a j ą c e j się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, stosowali ( w y n a j d y w a l i ) obiek­ tywne instrumenty badawcze, które, ich zdaniem, nie p o w i n n y s z k o d z i ć niepolskim lub narodowo n i e u k s z t a ł t o w a n y m s p o ł e c z n o ś c i o m w s p ó ł ż y j ą c y m w p o l s k i m obszarze p a ń s t w o w y m , w t y m w s z c z e g ó l n o ś c i na etnicznie, narodowo i kulturowo niejednolitym obszarze ó w c z e s n y c h K r e s ó w . To ostatnie, j a k w y n i k a z tez A u t o r a , z a ś w i a d c z a ł o o humanistyce taka koncepcja to r ó w n i e ż signum specificum owego nurtu. Wydaje się, iż ó w c z e s n e j nauki polskiej n a w i ą z u j ą c e j do drama­ tycznie przerwanej w k o ń c ó w c e X V I I I w i e k u sytuacji p o c z ą t k u k s z t a ł t o w a n i a s i ę r ó ż n e g o w etno­ genezie, lecz j e d n o c z ą c e g o się w „ p o l s k i e j n a r o d o w o ś c i politycznej", a zatem i ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a Rzeczypospolitej. U w a ż a m y t a k ż e , iż humaniści kulturowej, etnolodzy, posta­ w i e n i przed t y m s z c z e g ó l n y m zadaniem, tak badawczym, j a k i s p o ł e c z n y m , polskiego X X - l e c i a , p r o p o n o w a l i r o z w i ą z a n i a i uzasadnienia dla politycznej koncepcji c z e g o ś , co w s p ó ł c z e ś n i e na­ z y w a m y n o w o c z e s n ą f o r m u ł ą „ s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego", ale z s i l n y m pierwiastkiem p a t r i o t y z m u p a ń s t w o w e g o , a zatem tego, co w s p ó ł c z e s n a koncepcja zdaje się o d r z u c a ć . Badacze przedwojenni b o w i e m , j a k u w a ż a Olszewski, ł ą c z y l i w swych „ p o s t a w a c h badacza s t o s u n k ó w etnicznych poszanowanie dla cudzych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , j a k i w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i [podkr. Z . J . W ] - T O L E R A N C J I i P A T R I O T Y Z M U (co c z ę ś c i dzisiejszych polskich badaczy, j a k wska­ ż e m y dalej, wydaje się trudne do pogodzenia") (s. 117). Olszewski s ł u s z n i e p o d k r e ś l a , ż e c e z u r ą dla polskiej s z k o ł y m y ś l i etnologicznej - nurtu manistycznego hu­ - b y ł a druga wojna ś w i a t o w a . O konsekwencjach dla kontynuacji w s p o m i n a l i ś m y w y ż e j . K o n s e k w e n c j a m i innego rodzaju s ą istotne s p o s t r z e ż e n i a A u t o r a zamieszczone w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . To, ż e dorobek polskich e t n o l o g ó w humanistów jest w zasadzie nieznany na Zacho­ dzie da się stosunkowo ł a t w o u z a s a d n i ć . Gorzej, gdy przechodzi nad n i m mimo współczesna nauka polska. A u t o r p o d k r e ś l i ł to poprzez p r z y w o ł a n y w y ż e j cytat. J e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn jest, j a k się zdaje ta, że humaniści badali Kresy, a tych w Polsce w s p ó ł c z e s n e j nie ma. Jest natomiast stan nieznany w Polsce od c z a s ó w piastowskich - niemal z u p e ł n a h o m o g e n i c z n o ś ć etniczna (narodowa) s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e , j a k na to w i e l e wskazuje, staje s i ę bardziej społeczeństwem (kategoria socjologiczna) a coraz mniej pozostaje narodem (w sensie etno-politycznym). Wreszcie, co w y r a ź n i e p o d k r e ś l a Olszewski w z a k o ń c z e n i u , a co m o ż n a o k r e ś l i ć p o j ę c i e m „kompleksu 1 o d r z u c a j ą c e g o " , w s p ó ł c z e ś n i e dominuje w krajowych naukach s p o ł e c z n y c h nachalna popraw­ n o ś ć polityczna u k s z t a ł t o w a n a przez o p i n i o t w ó r c z e ś r o d o w i s k a w ostatniej dekadzie. M a ona swe g ł ó w n e ź r ó d ł a m . i n . w niewiedzy, w y n i k a j ą c e j z kompleksu o d r z u c a j ą c e g o i p o p r a w n o ś c i politycznej a zarazem n i e c h ę c i do p o l s k o ś c i w o g ó l e traktowanej j a k o swoista parafia ńszczyzna i nacjonalizm. To ostatnie, na co zwraca u w a g ę Autor, prowadzi do sytuacji paradoksalnych, gdy w odniesieniu do jednego z e l e m e n t ó w p o d m i o t u i przedmiotu zarazem b a d a ń 1 humanistów Pod p o j ę c i e m t y m rozumiemy s w o i s t ą w s p ó ł c z e s n ą m o d ę p r e z e n t o w a n ą przez w i e l u przed­ stawicieli nauk s p o ł e c z n y c h oraz p u b l i c y s t ó w politycznych p o l e g a j ą c ą na s z c z e g ó l n y m koncentro­ waniu się na tropieniu najmniejszych c h o ć b y p r z e j a w ó w polskich w i n i p r z e w i n i e ń wobec naszych s ą s i a d ó w albo w s p ó ł s ą s i a d ó w lub uznawaniu za takie z d a r z e ń charakteru owego nie m a j ą c y c h . �283 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A polskiej l u d n o ś c i kresowej na dzisiejszej L i t w i e , B i a ł o r u s i i U k r a i n i e znaczna c z ę ś ć badaczy i k r ę g ó w intelektualnych (też p o l i t y c z n y c h ) w Polsce, przyjmuje jednoznacznie oraz bezkrytycz­ nie nacjonalistyczny p o g l ą d prezentowany przez litewskie, b i a ł o r u s k i e i u k r a i ń s k i e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e , polityczne i o p i n i o t w ó r c z e . Olszewski nazywa to „ p r z y j m o w a n i e m i propagowaniem postaw f i l o e t n i c z n y c h " , k t ó r e nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z p r a w d z i w ą t o l e r a n c j ą i z p e w n o ś c i ą nie m o g ą s i ę p r z y c z y n i ć do j e j u k s z t a ł t o w a n i a " (s. 122) i dalej: „ s ą one z w y k l e r e a k c j ą na manifesto­ wanie przez inne formacje etniczne p o s ą d z e n i a p o d m i o t u o w r o g i e intencje. Zarzut taki uderza w c z u ł y punkt - sugeruje k o n f l i k t m i ę d z y d o t y c h c z a s o w ą p o s t a w ą p o d m i o t u a c e n i o n ą przez niego w a r t o ś c i ą - t o l e r a n c j ą . P o n i e w a ż podmiot jest za słaby, by a k c e p t o w a ć obok siebie innego «jaki j e s t » , a w i ę c na p r a w d z i w ą tolerancję, t w o r z y jego obraz w y i d e a l i z o w a n y zgodny z w ł a s n y m syste­ mem w a r t o ś c i " (ibidem). N a d o w ó d takich postaw w s k a ż m y s y t u a c j ę oraz stosunki l i t e w s k o polskie na dzisiejszej W i l e ń s z c z y ź n i e a przy t y m f i l o l i t e w s k i stosunek k r a j o w y c h (polskich) k r ę ­ 2 g ó w o p i n i o t w ó r c z y c h , w t y m c z ę ś c i n a u k o w y c h . Olszewski przytacza w tej konkretnej sprawie trafną, naszym zdaniem, u w a g ę K r y s t y n y Romaniszyn o t y m , ż e „ w e w s p ó ł c z e s n e j literaturze naukowej d o t y c z ą c e j k o n t a k t ó w m i ę d z y k u l t u r o w y c h panuje moda na pisanie o nietolerancji i uprze­ dzeniach P o l a k ó w wobec innych czy obcych, a g ł o s y m ó w i ą c e o wzajemnych inspiracjach kulturo­ w y c h , o k o r z y ś c i a c h z w i e l o k u l t u r o w o ś c i s ą odosobnione" (s. 120). M y dodajmy do tego nasze u j ę c i e kompleksu odrzucającego oraz z u p e ł n i e nie p o d e j m o w a n ą w t y m k o n t e k ś c i e k w e s t i ę ple- beizacji polskich powojennych elit, w t y m n a u k o w y c h , z w s z y s t k i m i tego konsekwencjami. J e d n ą z o d p o w i e d z i i p r o p o z y c j i naturalnej humanistycznej reakcji na zasygnalizowane zja­ w i s k o ( w s p ó ł c z e s n e !) jest wniosek, j a k i daje s i ę w y w i e ś ć z u s t a l e ń Olszewskiego - p o w r o t u lub przynajmniej u w z g l ę d n i e n i a dorobku p r z y w o ł y w a n y c h p r z e z e ń humanistów polskich, przecież w s w o i m czasie uznanych w k r ę g u uczonych Zachodu a u t o r y t e t ó w (por. c h o ć b y F. Z n a n i e c k i czy powojenna m i ę d z y n a r o d o w a s ł u ż b a publiczna O b r ę b s k i e g o ) . Olszewski z a l i c z y ł do nurtu humanistycznego „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" zaledwie p i ę c i u badaczy: Floriana Znanieckiego, J ó z e f a O b r ę b s k i e g o , S t a n i s ł a w a Orsini-Rosenberga, A l f o n s a K r y s i ń s k i e g o i Leona Wasilewskiego. W „ S ł o w i e k o ń c o w y m " eksponuje ponadto Tadeusza H o ł ó w k ę a w części w s t ę p n e j wzmiankuje o S t a n i s ł a w i e Bystroniu. Analizie z punktu widzenia prezentowanego nurtu poddaje jednak jedynie w y m i e n i o n y c h pięciu. Wydaje się, w pełni u z n a j ą c dokonanie Autora p o l e g a j ą c e g ł ó w n i e na wskazaniu istnienia i analizie d e s y g n a t ó w omawianego p r z e z e ń nurtu, ż e lista „ p i ę c i u " winna b y ć p o w i ę k s z o n a , co z p e w n o ś c i ą utrwali p o s t a w i o n ą i , na­ szym zdaniem, u d o w o d n i o n ą tezę, a zarazem poszerzy w i e d z ę o t y m specyficznie polskim nurcie. Ź r ó d ł a , na j a k i c h A u t o r o p a r ł swoje ustalenia i w y w i ó d ł t e z ę to przede w s z y s t k i m prace ana­ l i z o w a n y c h badaczy ( g ł ó w n i e monografie i studia) oraz literatura przedmiotu (ca 142 pozycje) tak m i ę d z y w o j e n n a , j a k w s p ó ł c z e s n a , praktycznie w c a ł o ś c i polska. N i e wykorzystano natomiast r ó w n i e w a ż n e j , naszym zdaniem, s p u ś c i z n y archiwalnej badaczy c z ę ś c i o w o zachowanej w zbio­ rach osobowych ( g ł ó w n i e r ę k o p i ś m i e n n y c h ) na p r z y k ł a d Ossolineum czy B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń ­ skiej. N i e u w a ż a m y , by nie u p r a w n i a ł o to do postawienia, j a k p o d k r e ś l i l i ś m y j u ż - udowodnionej tezy, nie mniej z u b o ż y ł o aparat d o w o d o w y . Warto b y b y ł o n a w i ą z a ć do p o m i n i ę t y c h źródeł w kontynuacji b a d a ń nad p o d j ę t ą p r o b l e m a t y k ą . N i e w i e m y t a k ż e czy podobny nurt z a r y s o w a ł s i ę w zagranicznej literaturze przedmiotu, ale to o d r ę b n a c h o ć , j a k s i ę zdaje, w a ż k a z punktu w i d z e n i a podjętej t e m a t y k i kwestia badawcza. Zasadniczym p o z y t y w e m omawianego opracowania jest przypomnienie ź r ó d ł a , j a k i m b y ł a wypracowana przez p r z y w o ł a n y c h badaczy polska m y ś l etnologiczna nurtu humanistycznego oraz wskazanie na j e j znaczenie praktyczne nie t y l k o w warunkach p a ń s t w a w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o ( I I RP) gdzie, j a k p o d k r e ś l a Autor, z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć w r ę c z laboratoryjna, ale t a k ż e w s p ó ł c z e ­ ś n i e , co p o d k r e ś l a l i ś m y w y ż e j . Z tego w z g l ę d u analiza i teza Olszewskiego jest i cenna, i w p e ł n i aktualna w s p ó ł c z e ś n i e . Zdzisław 2 Ostatnio najszerzej na takie zjawisko w s k a z a ł A . Srebrakowski, Polacy 1944-1989, T o r u ń 2000, ss. 397. J. Winnicki w Litewskie/ SSR �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz­ poczęcia prenumeraty Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. IV O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. I V O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre­ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7836d0893bdf8211dac43008c91c205.pdf 68fb9588754d35dd8f771e4152233d98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4667 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.5-10 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Magdalena Krysińska-Kałużna. Indianie i misje. Misjonarze w procesie kontaktu i zmiany kulturowcj w Amazonii Ryszard Vorbrich. Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu Monica J a n o \V s ki. Wieczerzc bożonarodzeniowe u Kalabitów w Sarawaku i Polaków w Wielki<:i Brytanii Urszula Lchr. Zawiadomienia o śmierci. Z badań nad zwycząiami pogrzebowymi na Podhalu. Helena Kręt. Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce Barbara Pabian. Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego Grzegorz Od oj. Waloryzacja centralnej przestrzeni malego miasta. Przykład Sławkowa II. POGLĄDY 49 65 83 103 115 I OPINIE K/opoty:: ku/turą i pytania o autentyzm (lVa/demar Kuligowski) Kilka uwag do artykułu: D.N. Collins . .I. Urry, ,Haria Antonina C'::aplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Sl'berii ..• Lud·' 1.82, 1998 (Wito/d Armon) . III. RECENZJE II 37 127 138 INOTY RECENZYJNE Wojciech 1. 13u rszt a, Antropologia ku/twy. Tematy. teorie. interpretacje. Poznań 1998 (Natalia ;'vIaksymowic::-Maciata) . Dominic S t r i n a t i. Wprowad::enie do ku/twy popu/ornej. Poznań 1998 (Rys::ard Kantor). Ludwik B i c I a w s ki. l/-adycje ludowe w ku/tur::e mu::yc::nej. Warszawa 1999 (Violetta Pr::erembska) . Joanna L ud w i c k a. Folklor mu::yc::ny wspólc::esnej wsi (na pr::ykladzie ll4qkolic w wojewód::twie /ód::kim). Lódź 2000 (Rados/aw lvlalinowski) Stanislaw B y I i n a. /\ultura ludowa Polski i S/owiańs::c::y::ny średniowiec::nej. Warszawa 1999 (Rys::ard Kantor). Jan A d a m o \V s ki. Kategoria pr::estr::eni \1! folklor::e. Studium etnolingwislyc::ne, Lublin 1999 (Marcin A. A:ajĆ1r) Piotr K o wal s ki. Zwier::oc::lekoupiOlY, wampiry i inne bestie. Krwiożerce potwory i ero::ja symbolicnej interpretacji. Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) Katarzyna Leńska-Bąk. Zapras::amy na wesele ... Weselne oracje i ceremonialne formuły. Kraków 1999 (;\farcin A. Kajar). Ks. Władyslaw S i ark o \V S ki. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, oprac. L. Michalska-Bracha i K. Bracha. Kielce 2000 (Jan Glówka) Elżbieta Cesarz. Ch/api w polskiej myśli historycznej doby porozbiorowej 1795-1864 . .S~vnte::y. parasynte::y i podręcniki d::iejów ojc::ystych. Rzeszów 1999 (Rys::ard Kantor). Violetta Kra wczy k - Was i Ie wska. AIDS Studium antropologic::ne. Łódź 2000 (Maria Antonina Lukowska, 'ioletta Pr::erembslw) Tomasz S z Ic n d ak. Technomania. Cyberplemię w ::wierciadle socjologii. Toruń 1998 (Tar::ycjlls::Billi/Iski) 14ł 143 144 147 148 150 150 151 152 154 156 J 57 �6 Elisabeth Badinter, Historia mi/o.ści macier:::VI1skiej,Warszawa 1998 (Rys::ard Kantor). Paweł Sowiński, Komllnistyc::ne .święto. Obchody I maja w latach 19-18-195-1, Warszawa 2000 (Aneta Kosiorek) . Antoni Kro h, Sklep potr::eb kulturalnych, Warszawa 1999 «(/r::egor:: I'elc::yński) Iwona K abzi ń s ka. '","śród Kościelnych Polaków. fI)J::nacniki to:':samo.\:ci e/nic::nej (narodowej) Polaków na Białorusi. Warszawa 1999 (Wojciech ";adowski) . Zbigniew Benedyktowiez, Portrety obcego. Od ster('ot~pll do sl'mholll, Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) U nas dole i niedole. Sytllacja Romów w Polsce. red. E. Nowicka. Kraków 1999 (."neta Kosiorek) . Religijność ludowa na pogranic::ach kllltllrowych i etnic::nych, red. I. l3ukowskaFloreńska, Katowice 1999 (Barbara Ols::ewska-Dyoni::iak) Ewa Waszkiewicz. Kongregacja Wv::nania Moj:':es::owego na Dolnym ,~'Iąskll na tle polityki wy::naniowej Polskiej R::ec::ypospolitej Llldo1l'r.j 19-15-1968, Wrocław 1999 (Aneta Kosiorek) Elżbieta Przybyl. W cienili Antychrysta. Idee staroobr::ędowców w ):'1'11 lV. Kraków 1999 (Aneta Kosiorek) . Religia i kllltllra 11' globali=rijącym się świecie. red. M. Kempny i Ci. Woroniecka, Kraków 1999 (Marcin A. Kafar) ..Europa Wschodu i Zachodu" nr 3. Pozna(l 1999 (Pr::emysla1l' li'ajólski) . Laura Rival. Hijos del Sol. padres deljagllw: 1>0.1' Hllaorani de oyer y IIOY,Quito 1996 (Tar::ycjlls:: 8uliński) 160 162 162 163 167 167 168 173 174 174 175 '77 IV. KRONIKA Konferencja "Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości. Postacie, idee, problematyka. ośrodki", Toruń. 22-23 wrzcśnia 200n (Zhigniew Jasiewic) Konferencja "Wielokulturowość: Między teorią a praktyką". Poznań, 18-19 listopada 1999 (Agnies::ka Chwieduk) Wystawa "Maria Znamierowska-Prufl'erowa (1898-1990). Etnograf: muzeolog, człowiek" (Ewa Ars::plska) 70-lecie urodzin Profesora Rodcryka Langego oraz 50-lecic pracy naukO\vej w dziedzinie tańca (Urs::llla Loba-Wilgocka) 80:':a chwalba Jó::efa Wrony. Raz jeszcze o ks. Janie Machu (Ell'll Flyś-I'ietras::kowa). Górali powrót do gniazd. I Światowy Ijazd Górali Polskich. Zakopane - Nowy Targ Ludźmierz, 12-15 sierpnia 2000 (iVatalia Maksymol1'ic::-MaciOlo) . Konferencja "Polowanie na czarownice w Szkocji i jego konteksty". Edynburg. Szkocja, 12 lutego 2000 (Kr::ys=tofP S::kurłatowski) Konferencja "Teaching Visual Anthropology". Getyng,L 2 maja 200n (Pr::emysław llinca). 6. Dwuroczna Konferencja Europejskiego Slo\\arzyszenia Antropologów Społecznych. Kraków, 26-29 lipca 2000 (Zbigniew Jasiell:ic::) Antropolodzy składają broń? (Agata Wasowska) . 181 182 184 187 189 190 192 194 197 198 V. IN MEMORIAM Wieslaw Bieńkowski 1926·1999 (Anna Spiss) Adam Glapa 1916-2000 (Aleksandra Wojciechowska) Romualda Hankowska 1933-1999 (Jan ,~więch) Halina Mikulowska 1917-1998 (Kinga Turska-Skowronek) 203 206 208 209 �7 CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Magdalena Krysińska-Kałużna. Indians and Missions. Missionaries in the Process ofContaet and Cultural Change in the Amazon Region. Ryszard Va rb ri c h. Thc Traditional Religions of Cameroon versus Christianity and Islam . Monica J a n o w s ki. The Christmas Meal among the Kelabit of Sarawak and the Poles in the UK . Urszula Lehr. Death Notices. A Study into the Burial Ritual in Podhale. Helena Kręt. Greek Catholic Churches in South-Eastern Poland. Barbara Pabian. Grzegorz O d oj. Ceremonial Valorisation Bread in the Culture ofthe Częstochowa Region of the Central Space in a Small Town As Exemplified II 37 49 65 83 103 115 by Sławków II. VIEWS AND OPINIONS Predicament of Culture and questions about authenticity (Waldemar Kuligowski) . 1. LJrry, Maria Antonina C::.aplicka. Her Life and Work in Great Britain and Siberia. "Lud", vol. 82. 1998 (Witold Armon). A few remarks 127 on D.N. Collins. III. REVIEWS AND REVIEW 138 NOTES Wojciech J. B u rszt a. Antropologia kultwy Tematy, teorie, interpretacje of culture. Topics. theories. interpretations). Poznań 1998 (Natalia (Anthropology Maksymowicz- Maciata ) 141 Dominic S t r i n a t i. Wprowad::.enie do kultwy popularnej (Introduction to popular culture), Poznań 1998 (Rys::.ard Kantor). Ludwik B i c I a w s ki. /i-lIl(vcje ludowe w kultur::.e mu::.yc::.nej(Folk traditions in the music 143 culture]. Warszawa 1999 (/'iolella Pr::.erembska) . Joanna Ludwicka. Folklor l1lu::.yc::.ny wspólc::.esnej wsi (na pr::.ykład::.ieMąkolic w wojewód::.twie lód::.kim) (Music folklore of modern village (as exemplified by Mąkolice in the province of Lódź»). Lódź 2000 (Radosław f'vfalinowski) . Stanisław B y I i na. Kultura ludowa Polski i Słowiańs::.c::.y::.ny średniowiecznej (Folk culture ofmedieval Poland and the Slavs), Warszawa 1999 (Rys::.ard Kantor) Jan Adamowski. Kategoria pr::.estr::.eniw folklor::.e. Studium etnolingwistyc::.ne (The 144 category ofspace in folklore. An ethnolinguisitc study). Lublin 1999 (Marcin A. Kafar). Piotr K o wal s ki. Zwier::.oc::.lekoupiOlY, wampily i inne bestie. Krwio::erc::.epotwory i erozja 150 symbolic::.nej interpretacji Blood sucking A. Kafar) monsters (Anthropo-spcctrc and erosion of symbolic monsters. vampires interprctation). and Kraków other 147 148 beasts. 2000 (Marcin . 150 Katarzyna. L c ń s k a - Bąk. 7apras::.amy na wesele... Weselne oracje i ceremonialne formuły (Welcome to the wedding ... Wedding speeches and ceremonial phrases), Kraków 1999 (Marcin A. Kajór) Rev. Władysław Siarkowski, Materialy do etnografii ludu polskiego::. (Materials for the ethnography of Polish people from the environs ed. L. Michalska-Brach and K. Brach. Kielce 2000 (Jan Główka) . 151 okolic Kielc of Kielce), 152 �8 Elżbieta Cesarz, Ch/api 11' polskiej myśli hist01~vc=nejdoby poro=!)iorowej 1795-186-1. Synte=y, paras,vnte=y i podręcniki d=iejów ojc=ystych (Peasants in Polish post-partition historical writings 1795-1864), Rzeszów 1999 (Rys=ard f,:an/()I') Violetta Krawczyk-Wasilewska, AIDS Studium antropologicne (AIDS. An anthropological study), Lódź 2000 (Maria Antonina I.ukowska, f'iolella Pr=erembska) Tomasz Szlendak. Technomania. (yberplemię w =wierciadle socjologii (Technomania. A cybertribe in the mirror of sociology), Toruń 1998 (Tar=ycju.c Buli/iski). Elisabeth Badinter. Historia milości IIwcier=yńskiej (The history of motherly love). Warszawa 1998 (Rys=ard Kantor) . Palvel Sowiński, Komunistycne święto. Obchody I maja w latach 19-18-195-1 (A communist holiday. Celebrations of the Labour Day bellveen 1948-1954), Warszawa 2000 (Aneta Kosiorek) Antoni Kroh, Sklep potr=eb kulturalnych (A shop of cultural needs), Warszawa 1999 (Gr=egor= Pelc=yński) . Iwona Kah z i ń s k a, Wśród Ko.ścielnych Polaków. H:v=nacniki to:':salllO,l'cietnic=nej (narodowej) Polaków no Bialorusi (Amongh Church-Going Poks. Determinants of ethnic (national) identity of Poles inhahiting Belarus). Warszawa 1999 (Wojciech Sadowski). Zbigniew Benedyktowicz, Portrety obcego. Od stereotypu do symbolu (Portraits of'the Other'. From stereotype to symbol). Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) . U nos dole i niedole. S:vtuacja Romów w Polsce (Fate and misery in our life. The situation ofthe Romani in Poland), cd. E. Nowicka, Kraków 2000 C,lneta Kosiorek). Religijność ludowa na pogranic=ach kulturowych i etnicnych (Folk religiousness bordering culture and ethnicity), cd. I. Bukowska-Floreliska. Katowice 1999 (Barbara 01s::ewska-Dyoni=iak) . Ewa Waszkiewicz. Kongregacja IYy=nania ivloj:':es=OlI'e'goIW Dolnym .~/qsku na tle polityki wy=naniowej Polskiej R=ec=ypospolitej Ludowej 19-15-1968 (The Jewish Congregation in Lower Silesia in the light of Polish People's Republic's policy towards religion 1945-1968). Wrocław 1999 (.-InelOKosiorek) Elżbieta Przybyl. W cieniu AnthchIJ'sta. Idee staroobr=ędoll'ców w XI"II IV. (In the shadow of anti-Christ. The ideas of Old Ritualists in the 17'h century), Kraków 1999 (Aneta Kosiorek) Religia i kultura w globalbljącym się .I'wie'cie (Religion and culture in the globalising world), ed. M. Kempny and G. Woroniccka. Kraków 1999 C\larcin A. Ka/ór) . "Europa Wschodu i Zachodu" nr 3, Poznań 1999 (Pr=emyslaw li'alLilski) . Laura R i val, Hijos dei Sol, padre'S de'Ijaguar. Los Hl/aorani de' ayer y lwy, Quito 1996 (Tar=ycjl/s= Bulillski) 154 156 157 160 162 162 163 167 167 168 173 174 174 175 J 77 IV, CRONICLE Conference ''The Past of Polish Ethnology in its Presence, figures, Ideas, Problems. Centres", Toruń, 22-23 September 2000 (Zbigniew Jasie11'ic) . Conference "Multicultllres: Between Theory and Practice". Poznali. 18-19 November 1999 (Agnies=ka Chwiedl/k) Exhibition "Maria Znaniicrowska-Prlitl'erowa (1898-1990). Ethnographer. MlIseologisl. Person" (Ewa Ars=yńska), . ,. .. ....,.,. 70th anniversary of Professor Roderyk Lange and 50 years of research on dance (Urszula Loba-Ulilgocka) Bo:':achwalba Jó=efa Wrony (Józef Wrona's God's praise). Rev. Jan Mach revisited (Ewa Fryś-Pietras=kowa) The Highlander's return home. 1SI World Congress of Polish Highlanders, Zakopane Nowy Targ - Ludźmierz. 12- 15 August 2000 (Natalia Maksymowic=-Maciata) J 81 182 184 187 189 190 �9 Conference "Witehhunt in Scotland and its contexts", Edinburgh, Scotland, 12 February 2000 (Kr~vs~/ojp. .'dillrła/owski) . Conference "Teaching Visual Anthroplogy", Gottingen, 2 May 2000 (Peemysław Hinea) . 6th Biennial European Association of Social Anthropologists Conferencc, Kraków, 26-29 July 2000 (Lbigniew .lasiewic) Do anthropologists lay dll\1Il thcir wcapons') (Ago/a Wasowska) 192 194 197 198 V. IN MEMORIAM Wieslaw Bicl1kowski 1926-1999 (Anna Spiss). Adam Glapa 1916-2000 (Aleksandra Wojciechowska). Romualda Ilankowska 1933-1999 (.Ian '~'więeh) Halina Mikulowska 1917-1998 (Kinga Turska-Skowronek) 203 206 208 209 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/871a4dff1ad56566ba9bfecfbdac6585.pdf 971ee2b1959a2986bfd5d26bf37eedb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5031 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4666 Title A name given to the resource Strony tytułowei / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIV ZA ROK 2000 �"LUD" is regulary indexed in: • IBSS -International Bibliographv o{Sociul and Cu/tural Ał7Ihropology, • IBZ - CD-ROM. • Internationale Volkskundliche Bibliographie. • .,DEMOS - Internationale Ethnographische lind Folkloristische lnfonnationen" �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCESETHNOLOGIQUES ZAŁOŻ,ONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXIV ZA ROK 2000 P 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 2000 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz ~ przewodniczący. Zygmunt Klodnicki. £3ronislawa Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Dorota Simonides. Zofia Sokolewicz ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew JasiclVicz Zastępca redaktora naczelnego - Jaeek Bednarski Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Recenzenci tomu: Andrzej Brencz, Wojciech DohnaL Mariusz Kairski. Grzegorz Pełczyński. Teresa Smolińska Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga !{:~:;~'~::;~~.~ \t~ .:~_r·:/' . l-'ł"i1.Ii:FY.~.:: ......':r\ \. .... .... ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCLAW 1999 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLAW. UL SZEWSKA 36. TEL. (0-71) 344 46 13 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. SW. MARCIN 78. TEL/FAX (0-61) 829 47 10 e-mail: .iasezb~al11u.edu.pl SKLAD! LAMANIE: DALET SP. Z 00. POZNAŃ DRUK: ZAKLAD POliGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/def4e61ae77a96fc67c3e40064d11c76.pdf cfa3a67ef3f282094dc68322855c5c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3578 Title A name given to the resource Strony tytułowe,spis treści i wstęp/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5;s.1-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text *> < ; ' « «V, ' г aa* % ' « .г* * <• * - "•¿1'Г �REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW SEKCJI PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF GRABOWSKI * WYDAWCA PAŃ­ STWOWY INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * KIEROWNICZKA SEKCJI WY­ DAWNICZEJ BARBARA SUCHODOLSKA * OKŁADKA I UKŁAD GRAFICZNY CZESŁAW WIELHORSKI * KLISZE: PAŃSTWOWE WAR­ SZAWSKIE ZAKŁADY GRAFICZNE * TŁO­ CZONO W DRUKARNI MINISTERSTWA SPRA­ WIEDLIWOŚCI W WARSZAWIE POD KIE­ RUNKIEM TADEUSZA GALEWSKIEGO * RE­ DAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTERSTWO KULTURY I SZTUKI, PAŃSTWOWY ISTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ RAKOWIECKA 4 A W-WA, �P O L S MIESIĘCZNIK K A ORGAN S Z T PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ U K INSTYTUTU НАРОДНОЕ Ежемесячный L'ART REVUE P O L I S H R ИСКУССТВО POLONAIS P E A S A N T E SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA журнал POPU LAIRE ^ A A R T REVUE Ś Ć Numer p o d m ó j n y p o śш i ę с о п у шу st aw ie S Z T U K A L U D O W A MAZUR I W A R M I I opracouiał JŮZEF GRABOWSKI WSTĘP - TKANINA - CERAMIKA - RZEŹBA - SPRZĘT ZDOBIONY - SPIS RYCIN - ROK II K W I E C I E Ń — M A J 19 4 8 N r 4-5 LUDOWEJ �Kilka numerów bieżących naszego pisma bę­ dzie posiadać inny charakter niż dotychcza­ sowe. Zniknie z nich chwilowo różnorodność tematów, obejmujących swym zakresem ca­ łokształt spraw poznawczych sztuki ludowej. Cała treść połączonych numerów dotyczyć będzie tylko jednej grupy zagadnień, wyła­ niającej się w związku z dwiema wysta­ wami: „Sztuki Ludowej Mazur i Warmii" otwartej w lutym roku bieżącego w Olszty­ nie — omówieniu której poświęcony zosta­ nie 4 i 5-ty numer „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" — oraz krakowskiej wystawie „Sztuka ludowa w Polsce" (malarstwo, rzeźba, graiika), przesłanej następnie do Łodzi i Sopotu. Materiał dotyczący tej drugiej wystawy obej­ muje trzy dalsze numery naszego pisma, które zostaną wydane w sierpniu. Tego ro­ dzaju komasacja została nam podyktowana koniecznością utrwalenia rezultatu tych wy­ staw, bardzo ważnych dla poznania naszej sztuki ludowej. Pobieżne chociażby ich scha­ rakteryzowanie, połączone z reprodukcją ważniejszych eksponatów nie dałoby się po­ mieścić żadną miarą w rumach nie tylko przeciętnego naszego artykułu, ale nawet całego miesięcznika. Z tych względów posta­ nowiliśmy poświęcić im w tałości kilka nu­ merów, po czym, oczywiście, wrócimy do poprzedniego układu. R E D A K C J A �W S T Mało jest wystaw o takim znaczeniu odkryw­ czym, jakie wykazała wystawa sztuki ludowej na Mazurach i Warmii, otwarta w l u t y m w Olsztynie. Została ona zainicjowana oraz zorganizowana przez wieloletniego badacza i miłośnika tej sztuki, obecnie kierownika Muzeum, Hieronima Skurpskiego. Znaczenie jej tymbardziej się uwydatni, gdy zważymy, że Niemcy, rozumiejąc, że kultura ludowa tego terenu świadczy o jego istocie i przynależności narodowej, nie tylko nie starali się o pokazanie jej światu, ale dążyli do umniejszenia jej wartości, tam gdzie o niej musieli mówić. Odkrywczy charakter wystawy został z góry już założony przez jej orga­ nizatora, jak tego dowodzą następujące zdania, w y ­ jęte ze wstępu do katalogu: „Uczonemu u ł a t w i ona powiązanie tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Pol­ ski, oraz ułatwi wcielenie jego ogniw w łańcuch twórczości całego kraju. Miłośnik hatomiast znajdzie tu zespół przeważnie nieznanych, a swoistych form, barw i treści. Przeciętny widz odkryje łączność eksponowanych tu obiektów, z rezultatami istnieją­ cymi jeszcze w terenie"... „Wystawa niniejsza wykazuje dobitnie, że zdob­ nictwo i sztuka na Mazurach, to bogata i różnorod­ na dziedzina, wbrew niemieckim głosom (Ciasen i inni) obstających przy jej ubóstwie" ). 1 Trzeba przyznać, że wszystkie te zadania wysta­ wa spełnia, przy czym na pierwszy plan wysuwają się: poznanie „nieznanych, a swoistych form, barw i treści", a dalej łączność ich z innymi regionami Polski, głównie z sąsiednimi Kurpiami. Dla zrozumienia charakteru tej wystawy należy przytoczyć jeszcze dwie cytaty z jej katalogu: „Oto stają przed nami fragmenty i skrawki wyrwane z całokształtu stanowiącego życie ludu na Mazurach i W a r m i i " — pisze w słowie w s t ę p n y m dr. M . Znamierowska - Prüfferowa. Organizator zaś wystawy dodaje: „Zrezygnowano świadomie z jakie­ Ę P gokolwiek pokazu o charakterze syntetycznym i w y ­ czerpującym dane zagadnienie, nawet w obrębie wąskiego działu". Wystawa olsztyńska nie jest więc pełnym obrazem tamtejszej sztuki ludowej, ale tylko jego zarysem, a więc tymsamym postawieniem za­ dania poznania tej sztuki w całej jej rozciągłości i głębokości. Trzeba sobie do tego zdać sprawę, że zarówno materiał wystawy, jak i to, co znajduje się dzisiaj w terenie, to resztki, świadczące tylko o tam­ tejszej bujnej sztuce ludowej, której bogactwo starła wojna, wraz z większością autochtonicznej ludno­ ści. T y m więcej są one dla nas cenniejsze, a znacze­ nie ich da się porównać do legendarnych ocalałych ksiąg Sybilly. Nie trzeba jednak mniemać, że ma­ teriał wystawy reprezentuje wszystko, co jeszcze pozostało. Przeczą temu, naprzykład, badania tere­ nowe dotyczące tkaniny, prowadzone obecnie przez Teodorę Modzelewską. Wykazują one dowodnie, że w t y m najważniejszym i najbardziej odkrywczym dziale wystawy istnieją ogromne l u k i , które da się obecnie uzupełnić, nawet bez większych trudności. Wychodząc z charakteru i właściwości wystawy olsztyńskiej chcę użyć jej m a t e r i a ł u jako podstawy do zarysowania problematyki poznania sztuki ludo­ wej mazurskiej. Trudno, bowiem, na podstawie w y ­ stawy urobić sobie pogląd o jej całokształcie, chociaż pokaz olsztyński jest niewątpliwie pierwszym w y b i ­ ciem okna na ten nieznany nam dotąd świat. Pierw­ sze w nim miejsce, co do powszechności, zajmuje tkanina zdobna, zwana w powiecie m r ą g o w s k i m „płachtą" ). Jak można przypuszczać z relacji H . Skurpskiego nie było dotąd o niej żadnej wzmian­ k i — przynajmniej książkowej — w literaturze nie­ mieckiej, a także polskiej. A przecież ona sama jedna stanowi dostatecznie bogaty, różnorodny i o o d r ę b ­ nych postaciach artystycznych, świat sztuki ludowej, k t ó r e m u warto poświęcić wiele uwagi, zwłaszcza, że wykazuje on dużo pokrewieństwa — a w niektórych formach i tożsamości — z t k a n i n ą ludową kurpiow­ ską, podlaską czy też rozpowszechnioną na Litwie. 2 3 �Zbadanie tkaniny mazurskiej jest koniecznym ogni­ wem prac nad ustaleniem wartości i charakteru tkaniny zdobnej w północno-wschodniej części Polski. J u ż to, co wydobyła wystawa, wskazuje, że na półno­ cy mamy do czynienia, w dziedzinie tkaniny zdobnej, ze zjawiskiem jednej wielkiej grupy, o rozmaitych odmianach lokalnych, których źródło — kto wie — czy nie stanowią właśnie Mazury, przynajmniej po tej stronie Bałtyku. A nie mające sobie równych — kafle mazurskie! Istniejąca dotąd literatura niemiecka i polska — zresztą bardzo uboga i ściągająca się do wzmianek w większych opracowaniach i a r t y k u ł ó w w ogól­ nych czasopismach — prawie nie dostrzegła icii wartości artystycznej, ograniczając się do danych historycznych,, technicznych i zanotowania cieka­ wych napisów obyczajowych. Kafle mazurskie to świat sztuki, k t ó r y trzeba odkryć w najistotniejszych ich wartościach i wcielić do skarbów polskiej sztuki ludowej, jako jeden z najwspanialszych jej klejno­ tów, j a k i m zastąpić możemy z powodzeniem d a w n ą majolikę pokucką. Wystawa olsztyńska pokazała je nam w dużym wachlarzu form, w obiektach orygi­ nalnych albo też fotografiach kafli, których pierwo­ wzory wmurowano w Muzeum w Szczytnie w dwa piece, złożone z najrozmaitszych odmian. Trzeci najciekawszy dział sztuki mazurskiej sta­ nowi rzeźba figuralna. Przez swój w y r a ź n y styl l u ­ dowy jest ona p e w n ą niespodzianką, gdyż, sądząc po jakości rzeźby na Kaszubach, spodziewać się by­ ło można raczej ulegania wpływowi sztuki kościelnej, niż oryginalnej twórczości. Za lokalną cechę tej rzeźby 4 uznać można, między innymi, u ż y w a n i e jako two­ rzywa drzewa sosnowego, którego słoje dają w rzeź­ bach ciekawe efekty estetyczne. Nie mniej interesujące są również zdobione sprzęty codziennego użytku, jak skrzynie i szafy malowane, krzesła wyplatane ze słomy, analogiczne do kurpiowskich, wreszcie ceramika, która, obok dwojaków o swoistych cechach, posiada garnki dy­ mione, o ornamentyce analogicznej do wyrobów polskich, lub poleskich. Nie bez ludowego charakte­ r u w formie są również wyroby kute z żelaza, sto­ jące jednakże najczęściej na pograniczu sztuki ludo­ wej i warsztatowej miejskiej, do której należałoby stosować określenie cechowej. Zamykając na t y m ogólne uwagi o wystawie w Olsztynie przejdę z kolei do rozpatrzenia jej ma­ teriału z punktu widzenia poznawczo-artystycznego. W następujących w dalszym ciągu szkicach będę sta­ rał się zarysować przede wszystkim odrębności gru­ powe, nie przesądzając tego czy w y n i k a j ą one z róż­ nic lokalnych lub czasowych, względnie czy są w y ­ kładnikiem silniejszej indywidualności ich twórców. Obok tego będę usiłował wydobyć to wszystko, co łączy je, w naturalny sposób, w większe zespoły i nadaje i m charakter stylu lokalnego. Ponadto d ą ­ żeniem moim będzie wytyczyć kierunki dalszych poszukiwań przez wykazanie luk w wystawowym zespole i podkreślanie wyłaniających się problemów. Ostatnim i najmilszym obowiązkiem będzie, m ó ­ wiąc słowami twórcy wystawy, wiązanie „tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Polski". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c4ae1396e3a4841ab704d7206e8d1e.pdf a2ee0e35e9e22b39acbdfbb9b1750a72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4577 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4250 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text olska sztuka ludowa ROK • XXVII • 1973 • NR 2 �TRESC Roman Reinfuss Jerzy Toeplitz Irena Eukowska-Floreńska Aleksander Jackowski Chłopi — budowniczymi kościołów drewnianych O filmowej twórczości ludowej wczoraj i dziś Rzeźba w w ę g l u i jej twórcy Przegląd plastyki amatorskiej. Cz. I I I . Pomorze (Rzeźba) 67 71 81 107 Piotr G . Eogatyriew. Woprosy teorii narodnogo iskusstwa. Moskwa, 1971 121 Piotr G . Bogatyriew. Funkcje stroju ludowego w Morawskiej Słowacji '. . 121 R E C E N Z J E Maciej Ciołek Antoni Kroh K R O N I K A S U M M A R Y 123 O F A R T I C L E S ; . P E 3 I O M E 126 127 Na okładce: Kopernik (fragment), wys. 66 cm. Wyk. Tadeusz Cąkala, Sobiska, pow. Łuków. Fot. Jan Swiderska Na stronie tytułowej: Adam i E w a z Raju wygnani, wys. 44 Wyk. Bolesław Suska. Budziska, pow. Łuków. Fot. Jan Świderski cm. �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVII . 19 7 3 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. naczj, Jadwiga Jarnuszkaewiczowa (z-ca red. naez.), Anna R u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery PiwocM, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t S z t u k i Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008658ea6f0501bc39e68a19bdfe677d.pdf 13872fc0e1b412ef28bb0ce0cd6de3c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4584 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4257 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY R o m a n R e i n f u s s — PEASANT WOODEN CHURCHES BUILDERS Р Е З Ю М Е OF ARTICLES OF The author discusses a controversial problem of sacral wooden architecture whose „folk character" has been que­ stioned by many specialists because of its close relation to various architectural styles both i n the shaping of the building and treatment of architectural detail. I n this situation the author suggests that the person of the builder of wooden churches himself can be treated as a final criterion. A n d here a problem arises whether those architects were master builders, members of trade guilds brought from towns or local carpenters who also b u i l t peasant cottages. The article contains analysis of the w o r k of A n t o n i W a c ł a w i k , a feudal serf, carpenter from the village of Skomielna who according t o historical sources b u i l t chur­ ches i n Skomielna Biala (1773) and i n Trzemeszno (after 1780) i n Myślenice district. As can be seen i n the reproduc­ tion included i n the article of a contract for construction of a church in Trzemesnia, W a c ł a w i k worked w i t h his own people w i t h o u t any help from the outside. Similiar solutions in designs o f ground plans and the shape of buildings themselves allow to t h i n k that the church i n Zakliczyn and repairs i n some other churches can be a t t r i b u t e d to W a c ł a w i k also. The author is o f the opinion that Waclawik's work is a typical example of rural carpenter's work — one of many peasant master builders of churches, orthodox churches and chapels. J e r z y T o e p l i t z — FOLK ELEMENTS I N F I L M M A K I N G — PAST A N D PRESENT The author discovers folk elements i n the early stage of f i l m making which correspond to those i n works created by ,,Sunday" painters or poets. Despite the fact that the first f i l m makers were technically advanced their artistic imagination and consciousness were shaped under the influence of a great c i t y folklore and such substitutes of art as cheap litographs, cartoons, statuettes made i n plaster and novels issued i n numbers. Films were addressed to unsophisticated audiences which were characterized b y simplicity of emotion, were easily enchanted and easily gave way to day-dreaming. D u r i n g the first fifteen years cinema audiences were made up of provincial common people, peasants who came to towns on market days and for church fairs, and first o f a l l of children below twelve. F i l m provided entertainment for teenagers and children and made grown-ups fascinated w i t h the number and k i n d of tricks. The idea t h a t films are made for people w i t h a t u r n of m i n d of a twelve-year-old boy was still followed i n the 20ies. A n d so f i l m was an art for the common people, a popular art, folk art. The author calls the first f i l m makers „folk artists" and is of the opinion that their artistic ambitions were stronger than financial motives and were connected w i t h an attempt to answer the needs of mass audiences. The author goes on to present a close relationship between Melies's films and H e n r i Rousseau's painting. B o t h these artists expressed the same aspiration for the unusual, for a free play of imagination and fascination w i t h the fantastic which was exotic i n Lo Douanier's w o r k and foreshadowed „science, f i c t i o n " i n Melies's work. The world of their art is situated i n the border area between reality and a dream. The description of Rousseau's sleeping „ G y p s y " w r i t t e n by the painter himself sounds almost like a script for Melies's f i l m . Toeplitz analyses the work of b o t h artists and points out to a great similiarity i n their subject matter, i n the criteria of division and i n the role the alegorie scenes play i n their work. Development of f i l m was followed by disappearance of its freshness and poetic naivete; i t became the domain of professional people. Popularization of 8 and 18 milimetre w i t h f i l m resulted i n a new phenomenon, that is an amateur f i l m making which was spontaneous, free from any rules and recording its own vision of the world. Some of the many people who made such films turned out to be genuine 126 « artists, especially those representing the „ u n d e r g r o u n d " : the hippies, students, workers and office clerks. „ T h e y are the folk f i l m makers of the American Continent". They search for an emotional and intellectual adventure, new look at the world and are far from b o t h the Hollywood establishment and the fashionable trends and the man­ nerisms of the, avant-garde f i l m makers. Just like the first j i l m makers they do not confine themselves to making films only b u t often experiment w i t h the f i l m while developing i t . The, author mentions the case of two groups of people who were given cameras and made fascinating films: they were representatives a tribe culture, folk culture (Pueblo Indians) and children from 5 to 15. The films made b y the Indians disclosed typical character and specific features of some customs which eluded tho notice of ethnographers. Creation of similiar documents could be stimulated i n Poland — suggests Toeplitz — i n the domain of tho still active folk culture. The aesthetic shortcomings would be compensated by originality of observation and a different hierarchy of importance applied t o the elements and phenomena shown in such films. Irena B u k o w a k a - F l o r e n s k a— C O N T E M P O R A R Y S C U L P T U R E I N COAL A N D I T S SCULPTORS I N K A T O W I C E V O I V O D S H I P Tho article is the, result of area and archival research done by the authoress i n 1962—1971. I t tells the story of sculpture i n coal from its beginnings i n the second half of the 19th century but deals mainly w i t h the contemporary achievement after 1946. The first sculptures i n coal included decorative tablets w i t h inscriptions and miners' emblems as well as l i t t l e crosses and trinkets t o be worn round one's neck. They were made b y participants i n sit-in strikes i n coal mines for their families. Then all sorts of objects such Us ash-trays, paper weights and i n k pots, made for a l i v i n g b y unem­ ployed miners appeared in the years between the two W o r l d Wars. These objects soon became popular presents given to miners and directors o f mines on family and pro­ fessional occassions. A t present the general atmosphere of promotion of amateur art i n People's Poland has also been conducive to the development of sculpture i n coal. The amateur sculptors attend art centres where they develop their technical skill and artistic abilities, and take part i n con­ tests and exhibitions. Their works are collected b y the Museum in Zabrze. Most of the sculptors are natives o f Silesia and work as miners or ironworkers in mines; their age ranges from 20 to 80; only a few women engage i n sculpture i n coal; they all have p r i m a r y education. They enjoy esteem among their friends and acquaintances and this probably is the reason w h y often sons learn from their fathers how t o make sculptures i n coal. A p a r t from objects of everyday use(ash-trays, paper weights), decorative objects (obelisks, cups, vases) sculpture i n coal nowadays includes b o t h bas-relief and i n the round presentations of human figures which have become the main field i n this k i n d of sculpture. The oldest examples o f such sculptures known to the authoress o f the article date back to the years between the two W o r l d Wars but are rather scarce. The subject matter of figural sculpture i n coal is secular' (only a few sculptors take u p the subject of St Barbara, the patroness of the miners) and is connected mainly w i t h life i n coal mines. Some sculptorse ngagoi n t historical themes and some carve animals. For many amateur artists sculpture marks the second stage — after p a i n t i n g and drawing — i n their artistic effort, (e.g. P a w e ł Wrobel and Eugeniusz B a k b o t h well known painters who have not given up their painting). The work of contemporary sculptors i n coal varies considerably i n form and style which stems from their diverse talents as well as varied techniques and different kinds o f coal used. �The sculptors carve their sculptures w i t h a l l sorts of chisels they make themselves from wast tool steel; they also use pen-knives. The texture of the surface finish is the object of an especial care: i t is made to look rough or is beautifully pol­ ished, sometimes w i t h turpentine for better lustre, varni­ shed' or covered w i t h graphite to make i t more smooth. Two contests organized b y the Museum i n Zabrze i n 1965 and i n 1969 disclosed the names of many amateur sculptors and aroused new interest i n sculpture i n Coal among miners. Amateur sculptors get help from the mana­ gements of their coal mines which provide material and create good conditions for amateur artists. Also the „Cepelia" Cooperative expressed interest i n sculpture i n coal.' The authoress postulates t h a t the favourable atmosphere should be used to further develop and raise the artistic level of amateur sculpture i n coal. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — R E V I E W OF A M A ­ TEUR ARTISTS' WORK. PART III.POMERANIA. BORDERLINE BETWEEN FOLK ART AND AMATEUR WORK Describing several exhibitions opened at the same time the author points out t h a t the difference between folk sculpture and amateur sculpture diminishes gradually. The author uses the example of t w o sculptors t o discuss genuine folk sculpture and sculpture shaped outside tradi­ t i o n . Between these two kinds there is a border area or intermediate zone which grows constantly. The author analyses the origin o f this phenomena and points out t h a t present development, sometimes paradoxical, o f certain spheres of folk art is a result of the fact t h a t a folk artist does not feel restricted by aesthetic opinions of the people around h i m (his social group, environment) and can ex­ press his ideas more freely. B o t h among the „ f o l k " and ,,amateur" sculptors three different attitudes towards their craft can bo distinguished: adoption of aesthetic patterns existant i n the society, conscious stylization and develo­ pment of folk motifs and spontaneous work stemming from individual psychological predispositions rather t h a n cultural influences (naive, p r i m i t i v e , obsessive art). Reviewing an exhibition of folk sculpture i n N o r t h e r n Poland the author distinguishes t w o artists Slominski (picture 15-17) and Rzepa (picture 9,10) and presents various attitudes and creative ambitions. He also points out t h a t the function of sacral sculpture has changed: i t is not a sculpture to „ p r a y t o " anymore b u t a souvenir, ornamental detail, a figurine. Development of sculpture i n recent years is a result of a favourable atmosphere created around non-professional art, protection extended over folk art and, last b u t not least, the existence of market for folk sculpture. РЕЗЮМЕ Р о м а н Р е й н ф у с — КРЕСТЬЯНЕ — СТРОИТЕЛИ ДЕРЕВЯННЫХ КОСТЕЛОВ А в т о р з а т р а г и в а е т с п о р н у ю проблему к у л ь т о в о г о д е р е в я н н о г о зодчества, „ н а р о д н о с т ь " которого многие и с с л е д о в а т е л и о с п а р и в а ю т , у ч и т ы в а я его с х о ж е с т ь со стилевым строительством равно в отношении ф о р м и ­ р о в а н и я массива, к а к и т р а к т о в к е а р х и т е к т о н и ч е с к и х деталей. При таком положении вещей решающим мо­ ж е т б ы т ь л и ч н о с т ь творцов д е р е в я н н ы х х р а м о в . В о з ­ н и к а е т вопрос б ы л и л и это ц е х о в ы е мастера, в ы п и с а н ­ н ы е и з городов, и л и ж е д е р е в е н с к и е п л о т н и к и , с т а в и в ­ шие крестьянские избы. Автор анализирует творчество плотника Антония Вацлавика, крепостного крестьянина из Скомельной, который, к а к свидетельствуют исторические источни­ к и , с т р о и л к о с т е л ы в С к о м е л ь н о й Б я л о й (1773 г.) и в Т ж е м е с ь н е (после 1780 г ) М ы с л е н и ц к о г о п о в я т а . К а к я в с т в у е т из о п у б л и к о в а н н о г о а в т о р о м договора о с т р о и ­ т е л ь с т в е к о с т е л а в Т ж е м е с ь н и , В а ц л а в и к р а б о т а л со своими п о д р у ч н ы м и без в с я к о й п о м о щ и и з в н е . Н а о с н о в а н и и а н а л о г и и р е ш е н и я п р о е к ц и й и массива В а ц лавику можно т а к ж е приписать строительство костела в З а к л и ч и н е и ремонт р я д а д р у г и х к о с т е л о в . По мнению автора архитектурная деятельность В а ц л а в и к а я в л я е т с я п р и м е р о м типичного т в о р ч е с т в а плотника-крестьянина, одного и з многочисленных с т р о и т е л е й к о с т е л о в , ц е р к в е й и часовен. Е ж и Т е п л и ц — НАРОДНОЕ КИНОИСКУССТВО — В Ч Е Р А И СЕГОДНЯ ж е о ч е р е д ь д е т и в в о з р а с т е до 12 л е т . Ф и л ь м р а з в л е ­ к а л м о л о д е ж ь и детей, п о р а ж а я в з р о с л ы х обилием р а з л и ч н ы х т р ю к о в . Е щ е в д в а д ц а т ы е годы к и н е м а т о ­ г р а ф и я с т а в и л а себе з а д а ч у в ы п у с к а т ь ф и л ь м ы д л я людей на умственном у р о в н е д в е н а д ц а т и л е т н и х п о д ­ р о с т к о в . Это б ы л о искусство д л я масс, п о п у л я р н о е искусство д л я народа. Пионеров кинематографии автор называет народ­ н ы м и а р т и с т а м и , у т в е р ж д а я , что и х х у д о ж е с т в е н н ы е устремления были сильнее мотивов коммерческого характера и вязались с желанием удовлетворять потребности массового з р и т е л я . Далее автор указывает на большое сходство между фильмами. Мелье и живописью Анри Руссо. Обоих х у д о ж н и к о в р о д н и л о с т р е м л е н и е к н е о б ы к н о ­ венному, к свободной игре в о о б р а ж е н и я , к э к з о т и ч е с ­ кой ф а н т а с т и к е у Руссо (Le Douainlier) и к „Science fiction" у М е л ь е . М и р и х и с к у с с т в а н а х о д и т с я н а г р а н и действительности и мечты. Описание к а р и н ы „Спящая цыганка", которое д а л сам х у д о ж н и к , з в у ч и т п о ч т и к а к с ц е н а р и й ф и л ь м а Мелье. Теплиц сопоставляет категории различий в т в о р ч е с т в е обоих х у д о ж н и к о в , у к а з ы в а е т н а б о л ь ш о е сходство в з а т р а г и в а е м о й и м и т е м а т и к е , к р и т е р и я х р а з л и ч и й и в р о л л , к о т о р у ю они отводят а л л е г о р и ­ ческим сценам. В ходе р а з в и т и я ф и л ь м п о т е р я л свою с в е ж е с т ь и п о э т и ч е с к у ю н а и в н о с т ь , став с ф е р о й д е я т е л ь н о с т и п р о ф е с с и о н а л о в . Вместе с м а с с о в ы м распростране­ нием к а м е р 8 и 16 мм. в о з н и к л о я в л е н и е нового л ю ­ б и т е л ь с к о г о самородного ф и л ь м а , н е з а в и с я щ е г о от п р и н я т ы х п р а в и л , о т о б р а ж а ю щ е г о собственное в и д е ­ ние мира. Среди м н о ж е с т в а людей, пользующихся камерой, стали появляться подлинные художники, особенно в ,,und ergrund": Х и п п и , с т у д е н т ы , рабочие. „Это они я в л я ю т с я н а р о д н ы м и т в о р ц а м и ф и л ь м а а м е ­ р и к а н с к о г о к о н т и н е н т а " . Они и щ у т э м о ц и о н а л ь н ы х и и н т е л л е к т у а л ь н ы х п р и к л ю ч е н и й , нового м и р о п о н и ­ м а н и я . О н и с т о л ь ж е д а л е к и от г о л л и в у д с к о г о estab­ lishment, к а к и от а в а н г а р д н о й м о д ы и м а н е р . Подобно своим п р а о т ц а м они не т о л ь к о снимают ф и л ь м ы , но часто т а к ж е сами п р о я в л я ю т п л е н к и , д е ­ лая различные эксперименты. Автор с т а т ь и о б р а щ а е т в н и м а н и е н а две особые группы, которым даны в руки камеры, описывая в ы ­ зывающие сенсацию ф и л ь м ы , заснятые индейцами п л е м е н и ПуЕбло и детьми в в о з р а с т е 5—15 лет. Ф и л ь ­ мы индейцев выявили типичность и характерные ч е р т ы их о б ы ч а е в , к о т о р ы е не б ы л и з а м е ч е н ы этног­ рафами. По м н е н и ю Т е п л и ц а подобные ф и л ь м ы — д о к у ! А в т о р с т а т ь и з а м е ч а е т в н а ч а л ь н о м периоде р а з ­ в и т и я ф и л ь м а э л е м е н т ы , к о т о р ы е соответствуют т в о р ­ честву „ в о с к р е с н ы х " ж и в о п и с ц е в и поэтов. Х о т я соз­ датели кинематографии отличались высоким уровнем т е х н и ч е с к о й подготовки, то т е м н е менее и х х у д о ­ жественное воображение и сознание формировались под в л и я н и е м городского ф о л ь к л о р а , т а к и х с у р р о г а ­ тов и с к у с с т в а , к а к д е ш е в е н ь к и е л и т о г р а ф и и , р а с с к а ­ з ы в к а р т и н к а х , г и п с о в ы е ф и г у р к и , повести в о т д е л ь ­ ных выпусках. Ф и л ь м был адресован неискушенной публике из „народа", о т л и ч а ю щ е й с я с в е ж е с т ь ю ч у в с т в и в о с п р и я ­ т и я , способностью л е г к о в о с х и щ а т ь с я и п р е д а в а т ь с я м е ч т а м . В т е ч е н и е п е р в ы х п я т н а д ц а т и лет з р и т е л я м и б ы л и ж и т е л и м а л е н ь к и х городков, к р е с т ь я н е , п р и е з ­ ж а в ш и е на ярмарки и храмовые праздники, в первую 227 �м е н т ы с л е д о в а л о б ы с о з д а т ь н а основе в с е е щ е ж и в о й народной к у л ь т у р ы в Польше. Эстетические недо­ статки восполнятся свежестью наблюдений и иными м а с ш т а б а м и (мерилами) з н а ч и м о с т и о т о б р а ж а е м о г о . Ирэна Буковска-Флореньска — СОВРЕ­ МЕННАЯ Р Е З Ь Б А ПО УГЛЮ И ЕЕ Т В О Р Ц Ы В К А ТОВИЦКОМ ВОЕВОДСТВЕ В своей с т а т ь е а в т о р , о п и р а е т с я н а м е с т н ы е и а р ­ х и в н ы е и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е им в 1962—1971 гг. П р е д с т а в и в в о б щ и х ч е р т а х вопрос р е з ь б ы по углю с момента з а р о ж д е н и я этого в и д а и с к у с с т в а ( в т о р а я п о л о в и н а X I X в.), а в т о р г л а в н ы м образом р а с с м а т р и ­ в а е т современное т в о р ч е с т в о , н а ч и н а я с 1946 г. Первые изделия из угля — декоративные плакетки с н а д п и с я м и и ш а х т е р с к и м и эмблемами, а т а к ж е к р е ­ с т и к и и у к р а ш е н и я на ш е ю с т а л и в ы п о л н я т ь д л я ч л е ­ нов своих семейств у ч а с т н и к и и т а л ь я н с к и х з а б а с т о в о к в ш а х т а х . В м е ж в о е н н ы й период п о л у ч и л и р а с п р о ­ с т р а н е н и е в с я к о г о рода г а л а н т е р е й н ы е и з д е л и я (пе­ пельницы, пресс-папье, чернильницы), которые делали на п р о д а ж у б е з р а б о т н ы е ш а х т е р ы . У ж е тогда и з д е ­ лия эти стали популярными сувенирами для шахтеров и директоров шахт, которые преподносились в различ­ н ы х т о р ж е с т в е н н ы х с л у ч а я х семейного и л и п р о ф е с ­ сионального характера. Внимание и заботы, уделяемые в Народной Поль­ ш е т в о р ч е с т в у л ю б и т е л е й , с к а з а л и с ь т а к ж е в области р е з ь б ы по у г л ю . Л ю б и т е л и этого в и д а т в о р ч е с т в а п о ­ с е щ а ю т т е п е р ь к р у ж к и и з о б р а з и т е л ь н ы х искусств, р а з в и в а я свои п р и р о д н ы е д а р о в а н и я п р и о б р е т а я т е х ­ нические навыки. Они принимают участие в конкур­ сах и выставках, причем их работы преимущественно собирает М у з е й гор. З а б ж е . С п е ц и а л и с т ы в резьбе по углю — в большинстве случаев коренные жители Силезии — работают шахтерами и л и слесарями в ш а х ­ т а х . В о з р а с т этих л ю б и т е л е й о ч е н ь р а з л и ч е н : от 20— 80 лет. Ж е н щ и н среди н и х н а с ч и т ы в а е т с я всего л и ш ь н е с к о л ь к о . Б о л ь ш и н с т в о у м е л ь ц е в имеет т о л ь к о н а ­ чальное образование. В своей б л и ж а й ш е й среде они п о л ь з у ю т с я у в а ж е ­ нием и н а д о п о л а г а т ь , что поэтому и х у м е н и е часто п е р е д а е т с я по н а с л е д с т в у от отца к сыну. В н а с т о я щ е е в р е м я , н а р я д у с п р е д м е т а м и бытовой галантерии (пепельницы, пресс-папье) и декоративны­ ми и з д е л и я м и (обелиски, кубки), п о л у ч и л и р а з в и т и е , з а н и м а я г л а в н о е место, ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а и ба­ рельефы. П е р в ы е п о п ы т к и в этом н а п р а в л е н и и д е л а л и с ь е щ е в м е ж в о е н н ы й период, но по у т в е р ж д е н и ю автора это б ы л и относительно р е д к и е с л у ч а и . З а немногими и с к л ю ч е н и я м и , ф и г у р н ы е с к у л ь п ­ т у р ы и з у г л я о т л и ч а ю т с я светским х а р а к т е р о м (неко­ торые из них изображают покровительницу горняков св. Б а р б а р у ) и с в я з а н ы г л а в н ы м о б р а з о м с п о в с е д н е в ­ н ы м бытом ш а х т е р о в . Н е к о т о р ы е с к у л ь п т у р ы обращ а ю т я к историчекой тематике, реже выполняют ф и ­ гурки животных. Д л я многих л ю б и т е л е й с к у л ь п т у р а с т а л а о ч е р е д ­ н ы м — после ж и в о п и с и и р и с о в а н и я — этапом их х у ­ д о ж е с т в е н н о г о т в о р ч е с т в а (наприм. д л я и з в е с т н ы х ж и ­ вописцев П а в л а В р у б е л я и Э у г е н и у ш а Б о н к а , п р о д о л ­ ж а ю щ и х т а к ж е писать). Т в о р ч е с к и й д и а п а з о н с о в р е ­ м е н н ы х с к у л ь п т о р о в , и с п о л ь з у ю щ и х д л я своих работ уголь, довольно ш и р о к к а к в ф о р м а л ь н о м , т а к и с т и ­ левом о т н о ш е н и я х . Э т о обусловлено р а в н о с т е п е н ь ю их д а р о в а н и я , к а к и р а з н о р о д н о с т ь ю т е х н и ч е с к и х п р и ­ емов и м а т е р и а л а (сорта у г л я ) . Они р а б о т а ю т п е р о ч и н н ы м и н о ж и к а м и и р а з л и ч ­ н ы м и и н с т р у м е н т а м и , п р е и м у щ е с т в е н н о собственного и з г о т о в л е н и я , д л я чего и с п о л ь з у ю т о т х о д ы с т а л и . Осо­ бенно с т а р а т е л ь н о о б р а б а т ы в а ю т ф а к т у р у п о в е р х н о ­ сти: ш е р ш а в у ю и л и г л а д к у ю т щ а т е л ь н о о т п о л и р о в а н ­ ную, н е р е д к о д л я б л е с к а н а с ы щ а ю т с к и п и д а р н о й п а ­ стой, п о к р ы в а ю т л а к о м либо г р а ф и т о м . В 1965 и 1.969 гг. М у з е й гор. З а б ж е о р г а н и з о в а л два конкурса угольных с к у л ь п т у р , б л а г о д а р я чему с т а л и и з в е т н ы имена многих новых художников. К о н к у р с ы способствовали п о в ы ш е н и ю среди ш а х т е ­ р о в и н т е р е с а к этому в и д у т в о р ч е с т в а . К р о м е того им идет н а в с т р е ч у д и р е к ц и я ш а х т , с н а б ж а я м а т е р и а л о м и создавая н а д л е ж а щ и е условия работы. Их произведениями интересуется и Цепелия. По м н е н и ю автора необходимо и с п о л ь з о в а т ь б л а ­ гоприятную атмосферу дальнейшего развития и по­ в ы ш е н и я художественного уровня даровитых люби­ телей. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ЛЮБИТЕЛЬ­ СКОГО ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА. ЧАСТЬ I I I . ПОМОРЬЕ. ГРАНИЦЫ МЕЖДУ НАРОДНЫМ И ЛЮБИТЕЛЬСКИМ ИСКУССТВОМ А в т о р статьи, о п и с ы в а я н е с к о л ь к о п р о х о д и в ш и х одновременно в ы с т а в о к , отмечает, что р а з н и ц а м е ж д у скульптурой народных мастеров и любителей посте­ п е н н о с г л а ж и в а е т с я . Н а примере творчества двух с к у л ь п т о р о в а в т о р о б с у ж д а е т к р а й н и е м о д е л ь н ы е об­ р а з ц ы (илл. 2, 8) н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы и с к у л ь п т у р ы , создаваемой в н е н а р о д н ы х т р а д и ц и й . М е ж д у ними в о з ­ н и к а е т и постепенно р а с ш и р я е т с я п р о м е ж у т о ч н а я о б ­ л а с т ь . И с с л е д у я п р и ч и н ы этого я в л е н и я , а в т о р о б ъ я с ­ няет парадоксальное в настоящее время развитие н е к о т о р ы х о т р а с л е й народного и с к у с с т в а тем, ч т о х у ­ д о ж н и к а не стесняют э с т е т и ч е с к и е с у ж д е н и я его о к р у ­ ж е н и я (группы, среды) и это дает ему в о з м о ж н о с т ь более я р к о п р о я в л я т ь т в о р ч е с к и е особенности своего искусства. Равно среди народных умельцев, к а к и скульпто­ р о в - л ю б и т е л е й м о ж н о отметить т р и п о д х о д а : п р е е м с т в о э с т е т и ч е с к и х образцов, п р и з н а в а е м ы х т е п е р ь о б щ е с т ­ вом, с о з н а т е л ь н а я с т и л и з а ц и я и р а з в и т и е н а р о д н ы х мотивов, с п о н т а н н о е творчество, я в л я ю щ е е с я скорее с л е д с т в и е м п с и х и ч е с к о й обособленности, чем в л и я н и я к у л ь т у р ы (наивность, п р и м и т и в н о с т ь , о д е р ж и м о с т ь ) . О б с у ж д а я в ы с т а в к у н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы северной Польши, автор выделяет индивидуальность Сломиньского (илл. 15—17) и Ж е п ы (илл. 9,10), а т а к ж е отмечает разнообразие творческих устремлений и позиций. Кроме того а в т о р у к а з ы в а е т на и з м е н е н и е ф у н к ц и й с к у л ь п ­ т у р ы к у л ь т о в о г о х а р а к т е р а . Она не я в л я е т с я у ж е и з о ­ б р а ж е н и е м , которому „ п о к л о н я ю т с я и м о л я т с я " . Это с у в е н и р , предмет д е к о р а ц и и , ф и г у р к а . Н а б л ю д а е м ы й в последнее в р е м я р а с ц в е т с к у л ь п ­ турного и с к у с с т в а я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м б л а г о п р и я т н о г о к л и м а т а , способствующего р а з в и т и ю любительского т в о р ч е с т в а и заботливого о т н о ш е н и я к ж и в о м у н а р о д ­ ному искусству. С у щ е с т в е н н е й ш е е з н а ч е н и е имеет т а к ­ ж е в д а н н о м с л у ч а е н а л и ч и е р ы н к а сбыта к у л ь т у р н а ­ родного т и п а . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45053b5f3ca7837d810c90ec0045219b.pdf 5b21e1775c4e1d08005d959159c41e64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3398 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY A r u n a s B u b n y s . h i s t o r y k , p r a c o w n i k Instytutu H i s t o r i i Akademii Nauk, zajmuje się relacjami O AUTORACH Litewskiej l i t e w s k o - p o l s k i m i , II w o j n ą ś w i a t o w ą . O p u b l i k o w a ł 3 teksty na l a m a c h „Lithuanii", w c h o d z ą c w dialog z L. T o m a s z e w s k i m . Mikalojus Kontantinos Ćlurlionls m.in. P o l s k i r o m a n t y z m a literatura B a ł t ó w (1973), r a t u r z e ś w i a t o w e j (1983). D z i a ł a ł w S a j u d i s i e , w s p ó ł z a ł o ż y c i e l r. partii K a r t a O b y w a t e l s k a . B y ł j e j w 1991 (1875-1911) - malarz, kom­ pozytor, s y m b o l i s t a , j e d e n z wielkich p r e k u r s o r ó w sztuki X X min. sztuki. W y k ł a d a ł w W i l e ń s k i m tyczne na UAM w Poznaniu. Był c z ł o n k i e m zespołu „Gar- w Krakowie. Profesor muzykologii, pianista, historyk Instytucie P e d a g o g i c z n y m na wydziale m u z y c z n y m . Wiele zrobił dla poznania i popularyzacji t w ó r c z o ś c i Ć i u r l i o n i s a . Autor p o d s t a w o w y c h p r a c o tym a r t y ś ­ dzienice", obecnie pracuje w Sejnach, gdzie z a ł o ż y ł F u n d a c j ę c i e Pavasario „ P o g r a n i c z e " (1991). J e s t jej p r e z e s e m . Z o r g a n i z o w a ł muzika wiele przewodniczącym. V y t a u t a s L a n d s b e r g i s , ur. 1932 w K o w n i e , s t u d i a m u z y k o l o g i c z n e w i e k u . W i ę c e j d a n y c h w art. J . A . Z i e l i ń s k i e g o . K r z y s z t o f C z y ż e w s k i - ur. w W a r s z a w i e w 1958 r. S t u d i a p o l o n i s ­ Litewska l i r y k a X X w. (1982), L i t e r a t u r a l i t e w s k a w o b e c p r z e m i a n w lite­ Sonata (1965), Ćiurlionio (1986). Z a ł o ż y c i e l daile Sajudisu Ćiurlionio (1976), i jego przewodniczący. sesji naukowych, imprez, spotkań m ł o d z i e ż y z różnych krajów. Jego nieustępliwości Redaktor naczelny kwartalnika stopniu s w ą n i e p o d l e g ł o ś ć . Prezydent Litwy w p i e r w s z e j k a d e ­ grody M ł o d y c h dacji „Krasnogruda". Laureat Na­ im. S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o , n a g r o d y F u n ­ POLCUL. Krzysztof Droba - teoretyk muzyki, wykładowca w Akademii „MMMM" w Stalowej Woli (1975-79), których utworów wykonano pora2 pierwszy w współczesnych kompozytorów Polsce ferencjami ur., 1949 L e c h M r ó z ur. 1939 r., e t n o g r a f , p r a c o w n i k k a t e d r y e t n o g r a f i i U W . litewskich. Od 1989 Litwie, mieszka i pracuje powyżej. S i g i l a s G e d a , p o e t a , krytyk l i t e r a c k i , t ł u m a c z , S e k r e t a r z Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z w i ą z k u P i s a r z y Litwy, d z i a ł a c z S a j u d i s u , z - c a red. nacz Ate­ pisma kulturalnego „ Ś i a u r e s Atenai" ( „ P ó ł n o c n e ny"), w y c h o d z ą c e g o w Wilnie. na Wydziale Sztuk P i ę k n y c h Uniwersytetu S t e l a n a s z a w i e . W 1957 Aleksander jako lektor n a Batorego. Uniwersytecie w po p o g r o m i e k i e l e c k i m w y j e c h a ł a d o Jackowski, ur. się tematyką kultury i redaktor naczelny 1920 r. w Warszawie, współczesnej War­ Izraela. studiował kulturze ludowej. Krytyk sztuki. W y k ł a d a artystyczne, na Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kulturalnej UW. O r g a n i z a t o r k i l k u d z i e s i ę ­ ciu w y s t a w w kraju i z a g r a n i c ą sztuki ludowej o r a z n a i w n e j . Redaktor „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " od 1952 r. s t u d i o w a ł lituanistykę na U n i w e r s y t e c i e W i l e ń s k i m r„ i polonis­ tykę na U J , p r a c u j e w Instytucie Literatury Litewskiej i Folkloru Polskiej Uniwersytetu Komizm we Mickiewicz porary 1993 r. kierownik Katedry Wileńskiego. współczesnej prozie Autor llthuanian literaturę m.in. litewskiej (1985) (po l i t e w s k u ) : Echoes ko-polskiego Filologii monografii Adam (1984). of the Years. „Znad Wilii". Działacz Litwie. ści ludowej, monografii wiejskich a r t y s t ó w . ( 1 9 8 8 ) ; w s p ó ł a u t o r Słownika dnika Powszechnego". i przewodniczący W Koła latach 1936-1976 p o s e ł Poselskiego „Znak". na sejm Jedyny poseł, k t ó r y w 1976 r. m i a ł o d w a g ę g ł o s o w a ć p r z e c i w p o p r a w k o m Konstytucji w p r o w a d z a j ą c y m wiecznej przyjaźni ze z a p i s o k i e r o w n i c z e j roli Związkiem Prymasowskiej Radzieckim. Rady do PZPR Od Społecznej, 1981 w latach 1989-91 s e n a t o r R P . C z ł o n e k R a d y K r a j o w e j Unii D e m o k r a t y c z ­ nej. Wybitny z n a w c a problematyki niemieckiej. V a l a u t a s U r b a n a v l c i u s , a r c h e l o g , kierownik b a d a ń ruin Zamku logii, t a k ż e f i l m ó w krótkometrażowych. N p r b e r t a s V e l i u s , wybitny z n a w c a mitologu B a ł t ó w . Autor wielu prac z tego z a k r e s u . Tomas Venclova pozbawiony ur. 1937 r. obywatelstwa w Kłajpedzie, osiadł w poeta. W USA, wykłada k i c h " . A u t o r m . i n . t o m u w i e r s z y Rozmowa lite w jęz. polskim, n a k ł a d e m „ Z e s z y t ó w Literackich") ws- r.. p i s a r z ż y d o w s k i , z a m i e s z k a ł y do Autor p o w i e ś c i , 1978 w University. C z ł o n e k z e s p o ł u redakcyjnego „ Z e s z y t ó w w zimie Uniwersytetu Marii C u r i e - S k ł o d o w s k i e j w 1993 r. w W i l n i e , p i s z ą c y w j ę z y k u r o s y j s k i m Litwie. Polityk, redaktor m i e s i ę c z n i k a „ Z n a k " , c z ł o n e k r e d a k c j i „ T y g o ­ Contem¬ (1991). Grigorij] K a n o w l c z u r . 1929 ich D o l n e g o w Wilnie, autor wielu prac z z a k r e s u historii i a r c h e o ­ A l g i s K a l e d a , l i t e r a t u r o z n a w c a , t ł u m a c z , dr filologii; ur. w 1952 A N Litwy, od w r z e ś n i a i A l é Poćiulpalte, historyk sztuki, autorka p r a c z z a k r e s u t w ó r c z o ­ przewodniczący zwłaszcza dwutygodnika w ś r o d o w i s k u Polaków na i o dwóch Cyganów p o s e ł do p a r l a m e n t u Litwy w p o p r z e d n i e j k a d e n c j i , z a t o ż y c i e l autor tekstów etnicznych. Autor ( 1 9 7 1 ) , Geneza (1991). s o c j o l o g i ę n a UW u proł. S. O s s o w s k i e g o . A n t r o p o l o g kultury, wielu mniejszości k s i ą ż e k o C y g a n a c h : Cyganie S t a n i s ł a w S t o m m a (1908 r.) p r o f e s o r p r a w a , u r o d z o n y n a T a m a r a G o r d o n ur. 1911 r. w W i l n i e , u k o ń c z y ł a s t u d i a p l a s t y c z n e wojnie p r a c o w a ł a Zajmuje C z e s t a w Oklńczyc, absolwent uniwersytetu w Wilnie, adwokat, na w Warszawie. Szczegóły w tekście zamieszczonym Po i pracuje w Wilnie. (1988-89). kilkanaście muzykologicznymi. Eidrigevićius zwłasz­ cza t w ó r c z o ś c i ą w s p ó ł c z e s n y c h a r t y s t ó w litewskich. Mieszka V i k t o r a s L l u t k u s . historyk i krytyk sztuki. kieruje z e strony polskiej c o r o c z n y m i Polsko-Litewskimi kon­ Stasys ncji. „Wrzesień Muzyczny" w B a r a n o w i e (1983-86), „ C o l l e c t a n e a " na dużym L a i m a L a u c k a i t e - S u r g a l l i e n e , krytyk s z t u k i , z a j m u j e s i ę M u z y c z n e j w Krakowie. T w ó r c a festiwali, p o ł ą c z o n y c h z s e m i ­ nariami i odwadze z a w d z i ę c z a Litwa w H e n r y k W i s n e r u r . 1936, PAN w Warszawie. się literac­ (ukazał się D o k t o r h.c. Lublinie profesor, pracownik Zajmuje r. Yale dziejami Instytutu Historii Rzeczpospolitej s c e n a r i u s z y filmowych, d r a m a t ó w , wierszy, t ł u c z a c z . Z p o ś r ó d c z a s ó w Z y g m u n t a III i W ł a d y s ł a w a I V , d z i e j a m i L i t w y i s t o s u n ­ 7 p o w i e ś c i , w P o l s c e u k a z a ł y s i ę p r z e k ł a d y : Świece k ó w p o l s k o - l i t e w s k i c h . A u t o r k s i ą ż e k : Najjaśniejsza Rzeczpo­ spolita (1987), (1983 i 1987) i Modlitwy głupców na ( 1 9 8 9 ) , Nie odwracaj wietrze twarzy od śmierci (1992). K a n o w i c z b y ł p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Ż y d ó w n a Litwie We w wrześniu 1993 r. w y j e c h a ł z Wilna i zamieszkał Izraelu. Halina K o b e c k a i t e , d r . filozofii, Moskiewskim z Tłumacz ur 1939 r. w T r o k a c h . zakresu estetyki literatury p i ę k n e j z j ę z y k ó w polskiej Studia Uniwer­ (1972 tureckich na Sajudi­ su. p r z e w o d n i c z ą c a T o w a r z y s t w a kulturalnego K a r a i m ó w Od listopada 1989 r. jest dyrektorem r.). litewski. W y k ł a d a ł a e s t e t y k ę w K o w n i e i Wilnie. C z ł o n e k S e j m u Litwie. i Litwini na generalnym D e p a r t a m e n t u do S p r a w N a r o d o w o ś c i p r z y R z ą d z i e Republiki litewskiej. V y ł a u t a s K u b i l i u s , u r . 1928 n a L i t w i e . K r y t y k i h i s t o r y k l i t e r a t u r y , ( 1 9 9 1 ) , Zygmunt ( 1 9 8 2 ) , Kirchoim III Waza (1991). M a g d a l e n a Z o w c z a k , etnolog, z a j m u j e s i ę z a g a d n i e n i a m i z po­ kulturą d u c h o w ą . Adjunkt w K a t e d r z e Etnologii i Antropologii kulturo­ w e j U W . A u t o r k a k s i ą ż k i Bohaterwsi. Mit i stereotypy, Wrocław 1991. Zita Żemaltyte, u k o ń c z y ł a w y d z i a ł artystyczny i h i s t o r i ę sztuki na Uniwersytecie ludowych. w Wilnie. Z a j m u j e Autorka monografii się twórczością ludowych artystów rzeźbiarzy, m.in. Lionginusa Ś e p k i i Ipolitasa U ż k u r n y s a . Andrzej Czajkowski, Beata Czech, Janina D o m a ń s k a , Agnieszka H a l e m b a , Renata Hryciuk, A n n a K o w a l c z y k , P a w e ł Kowalski, P a w e ł Ł a d y k o w s k i , E w a Moroz, Mikołaj O l s z e w s k i . Agnieszka p r a c o w n i k Instytutu L i t e r a t u r y i F o l k l o r u U W i l . D o k t o r f i l o l o g i i . Pokropek, A u t o r w i e l u a r t y k u ł ó w i p o n a d 10 k s i ą ż e k z z a k r e s u l i t e r a t u r y i V roku etnologii n a UW. 194 w wierze g r a n i c z a historii sztuki, formami ż y c i a religijnego w s i , w Wilnie i T a s z k i e n c i e . P r a c ę d o k t o r s k ą o b r o n i ł a na sytecie Litwa (1978), Rozróżnieni Łukasz Smyrski. Anna Wróblewska: studenci IV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02b300cbf4094e29292781c641c6a038.pdf aa3fbfd13a7785896cfe47168a52cc5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3399 Title A name given to the resource Listy do redakcji; Przegląd wydawnictw o Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.195-196 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L L I S T Y D O K r a k ó w , 9.09.93 Szanowny Panie Redaktorze, dziękuję za u w a ż n ą i serdeczną redakcję mojego a r t y k u ł u w 2 numerze z 1993 r. „ K o n t e k s t ó w " . Jeszcze tylko b y ł a b y m w d z i ę c z n a za sprostowanie mojego błędu. W 1989 r o k u w T o k i o rolę R o g o ż y n a grał Baucho Tsuji a nie Toshiyuki Nagashima, ten ostatni przejął tę rolę w 1993 r. w Osace. I oczywiście w y s t ę p o w a ł w Polsce, gra też w filmie. [...] Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego szacunku i pozdrowienia Joanna Walaszek W r o c ł a w , 5 listopada 1993 r. Szanowna Redakcjo Z zainteresowaniem przeczytałem r e p o r t a ż H a n n y Baltyn „ Z a p r o s z e n i e na koncert" ( „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1993 nr 2), k t ó r e g o b o h a t e r k ą jest Olena Leonenko. Poczuwam się z o b o w i ą z a n y do pewnych u z u p e ł n i e ń i skomentowania n i e k t ó r y c h s f o r m u ł o w a ń . Byłem bodaj pierwszym dzien­ nikarzem, k t ó r y pisał o Olenie w polskiej prasie. P o m o g ł e m jej również w n a w i ą z a n i u n i e k t ó r y c h k o n t a k t ó w w Polsce. P o z n a ł e m O l e n ę przed trzema laty na ekologicznym festiwalu w Legnicy. Była tam nieco zagubiona i zdegus­ towana niespotykanym organizacyjnym b a ł a g a n e m . Ode­ brałem Olenę j a k o wrażliwą, bardzo u t a l e n t o w a n ą , nieco „ s z a l o n ą " d z i e w c z y n ę , g o n i ą c ą za swym - jeszcze nie rozpoz­ nanym - przeznaczeniem, g ł o d n a wiedzy, szukającą kontak­ t ó w z niekonwencjonalnymi t w ó r c a m i . W s k a z a ł e m jej kilka a d r e s ó w , n a m a w i a j ą c m.in. do odwiedzenia O ś r o d k a G r o t o ­ wskiego. T a m ż e w j a k i ś czas potem ponownie j ą s p o t k a ł e m . W O ś r o d k u Grotowskiego Olena m i a ł a m o ż l i w o ś ć zapoz­ nania się m . i n . z d o k u m e n t a c j ą filmową (spektakle Teatru L a b o r a t o r i u m , ćwiczenia C i e ś l a k a i in.), uczestniczyła w sta­ żu prowadzonym przez Z y g m u n t a M o l i k a i w imprezach P R Z E G L Ą D Chcemy zwrócić u w a g ę naszych C z y t e l n i k ó w na pisma oraz książki, w k t ó r y c h poruszona jest problematyka litews­ ka, w s p ó ł i s t n i e n i a wielu kultur, pogranicz, stosunku do tradycji zastanej, k u l t u r y n a r o d ó w obszaru Europy Ś r o d ­ kowo-Wschodniej. „ P r z e g l ą d Wschodni", kwartalnik, ukazuje się od 1991 r. Redakcja: K r a k o w s k i e Przedmieście 64. p o k ó j 10, 00-322 Warszawa „ L i t h u a n i a " , kwartalnik, ukazuje się od 1990 r. Wydawca: Ogólnopolski Klub Miłośników Litwy, ul. Dąbrowskiego 32, m . 3. Pismo publikuje teksty a u t o r ó w polskich i obcych. S p o ś r ó d zeszytów monograficznych zwraca u w a g ę nr 2(3)'91 0 tematyce żydowskiej (koncepcja i opracowanie - Ryszard Wasita). Ostatnio, w g r u d n i u br. u k a z a ł się w sprzedaży zeszyt p o d w ó j n y 7/8'93 p o ś w i ę c o n y p r o b l e m o m k u l t u r y 1 religii p a ń s t w b a ł t y c k i c h , Estonii, Ł o t w y i L i t w y . Przeg l ą d a c z a z a i n t e r e s o w a ł y szczególnie dwa teksty: Andrzeja Strumiłły Krzyż oraz Ojca Jonasa Boruty, p r o w i n c j a ł a Z a k o n u J e z u i t ó w na L i t w i e i Ł o t w i e - Św. Kazimierze a nasze R E D A K C J I organizowanych w t y m miejscu. S p o t k a ł a się z życzliwością i p o m o c ą ze strony p r a c o w n i k ó w , o czym wspomina Była wszak bez ś r o d k ó w do życia i nie m i a ł a gdzie m i e s z k a ć O d e g r a ł e m w t y m j a k ą ś niewielką rolę j a k o bezinteresowny protektor. Przyczyniłem się j a k o ś do tego, że pozwolono jej p r a c o w a ć w sali ( k t ó r a akurat była wolna) z w ł a s n ą g r u p k ą m ł o d y c h ludzi. Czuję się więc „ w s p ó ł w i n n y " pewnych n i e p o r o z u m i e ń . P r z e c z y t a ł e m gdzieś bowiem później że Olena p r o w a d z i ł a staże w O ś r o d k u Grotowskiego. O t ó ż O ś r o d e k nigdy ż a d n y c h jej prac nie firmował. Opisany w r e p o r t a ż u incydent z plakatem łączył się z t y m , że Olena - zapewne n i e ś w i a d o m i e - n a d u ż y ł a zwyczajnej ludzkiej życzliwości, wpisując się niejako s a m o z w a ń c z o w program o ś r o d k a . T o t r o c h ę tak, j a k b y k t o ś k o m u ś użyczył w swoim mieszkaniu gościny, a przybysz by m u się z a m e l d o w a ł j a k o prawomocny lokator. W i e r z ę , że nie b y ł o w t y m złej w o l i czy wyrafinowanej kalkulacji, ale fakt pozostaje. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m jestem zdegustowany n i e k t ó r y m i żalami i pre­ tensjami Oleny d o kierownictwa o ś r o d k a . Jej żale d o t y c z ą m i n faktu że nie d o s t a ł a się na kameralne spotkanie z G r o t o w s k i m podczas jego p o b y t u we W r o c ł a w i u . Setki ludzi m o g ł o b y m i e ć Dodobny żal ale SDOtkanie to m i a ł o ściśle o k r e ś l o n e g o adresata a zaproszeniami d y s p o n o w a ł a jedna jedyna u p o w a ż n i o n a przez Grotowskiego osoba M a g ­ da Z ł o t o w s k a , spoza W r o c ł a w i a i jakichkolwiek tutejszych u k ł a d ó w towarzyskich czy profesjonalnych. Jest jeszcze k i l k a f r a g m e n t ó w w r e p o r t a ż u , k t ó r e mnie r a ż ą , np. bardzo radykalne, acz powierzchowne i s ł a b o uargumentowane oceny Gardzienic. Z d z i w i ł o m n i e przeciw­ stawienie Gardzienicom W ę g a j t ó w . N i e wiem, czy Olena a u t o r y z o w a ł a swoje wypowiedzi, więc p o p r z e s t a n ę tylko na zdziwieniu. P o n i e w a ż Olena w z b u d z i ł a we mnie wiele sympatii o d pierwszego spotkania i żartobliwie p r z y z n a ł e m jej status własnej c ó r e c z k i , c h c i a ł b y m , żeby t o , co wyżej n a p i s a ł e m przyjęła j a k o „ o j c o w s k ą p r z y g a n ę " . Życzę j e j . by znalazła, czego szuka i spełniła swe t w ó r c z e przeznaczenie. Tadeusz Burzyński W Y D A W N I C T W dzisiejsze problemy. N a u w a g ę zasługuje fakt. że pismo dostarczane jest na Litwę i dociera z a r ó w n o do ś r o d o w i s k polskich, j a k i litewskich. „ K r a s n o g n i d a " , kwartalnik o podtytule „ N a r o d y - k u l ­ tury - M a ł e ojczyzny E u r o p y Ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j " . W y ­ dawca: Fundacja Pogranicze, O ś r o d e k „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " w Sejnach. Redaktor naczelny - Krzysztof Czyżewski. W pierwszym numerze r o z m o w y z w y b i t n y m i intelektualistami E u r o p y Ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j (b. interesu­ j ą c a z C z e s ł a w e m M i ł o s z e m ) . Eseje, przypomnienie interesu­ j ą c y c h tekstów z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Pismo ciekawe, ż y w o redagowane. Cena zeszytu 50000 zł. Prenumerata roczna 200 000 zł Fundacia Pogranicze" Bank P K O SA I O Warszawa 50104420001694-2701-3-1110/1 P r o b l e m a t y k ę litewską prezentuje numer monograficzny miesięcznika „ Z n a k " (442, marzec (3) 1992), z a t y t u ł o w a n y „ L i t w a nieznana". A r t y k u ł y m . i n . Landsbergisa, M i ł o s z a , O k i ń c z y c a , St. Stommy. Interesujący a r t y k u ł A . N i k ż e n taitisa Bohater czy zdrajca? o f o r m o w a n i u się na L i t w i e 195 �stereotypu Wł. Jagiełły; t a k ż e E. Aleksandraviciusa - Cele polityczne Litwinów w latach 1863-1914. Z w r a c a j ą u w a g ę odpowiedzi na a n k i e t ę : Litwa i Polska. Wspólna przeszłość - obecne problemy - budowanie współpracy. C h c i a ł b y m w t y m miejscu z a c y t o w a ć fragment wypowie­ dzi Czesława M i ł o s z a , w a r t o o n i m p a m i ę t a ć : „ L e c h W a ł ę s a , Vaclaw Havel i Vytautas Landsbergis są postaciami, k t ó r e przejdą do legendy i k a ż d y ich czyn będzie mieć echo w historii przyszłych p o k o l e ń . Lech W a ł ę s a p o p e ł n i ł wielki błąd nie c h c ą c widzieć się w Warszawie z Landsbergisem. Ten, k t o go n a m ó w i ł do tak nierozumnego k r o k u , nie z d a w a ł sobie sprawy że p a m i ę ć o t y m będzie t r w a ć za lat sto i dwieście potwierdzając p o w s z e c h n ą w ś r ó d L i t w i n ó w opi­ nię o polskich w i e l k o p a ń s k i c h narowach". Z wypowiedzi M i ł o s z a jeszcze jeden cytat: „ N a s z a część Europy weszła w okres, kiedy nie w i d m o k o m u n i z m u po niej krąży (...), ale w i d m o nacjonalizmu. Dlatego trzeba bardzo u w a ż a ć i na k a ż d y m k r o k u z a p y t y w a ć , co w stosunkach z s ą s i a d a m i jest wyrazem nacjonalistycznych pokus. Najłat­ wiej te pokusy r o z p o z n a ć po s k ł o n n o ś c i do wyliczania krzywd doznanych od drugiej strony, co nie przychodzi trudno, skoro k a ż d a strona robi błędy. P o d s t a w o w ą z a s a d ą musi być: nie k o n c e n t r o w a ć się na t y m , co ujemne, p o d k r e ś ­ lać wszystko, co sprzyja w s p ó ł p r a c y . " C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na opublikowane materiały z I m i ę d z y n a r o d o w e j konferencji, j a k a m i a ł a miejsce w Biały­ mstoku, 21 24.09.1989 r. U k a z a ł y się n a k ł a d e m Towarzyst­ wa Literackiego i m . A d a m a Mickiewicza, Oddz. w Białyms­ t o k u , pod red. Elżbiety Feliksiak. T o m I , k o r e s p o n d u j ą c y z tekstami w naszym numerze, z a t y t u ł o w a n o Wilno - Wileńs-c-y:na uiko krajobraz i środowisko wielu kultur (Białystok 1992). O Wilnie piszą, w r ó ż n y c h tonacjach, w sumie frapująco autorzy z k t ó r y m i r o z m a w i a ł a p. Barbara H o ł u b . Jej k s i ą ż k a Przy wileńskim stole jest przedziwnym konglomeratem prze­ pisów kucharskich ze wspomnieniami. P r z e p i s ó w nie w y ­ p r ó b o w a ł e m , natomiast czytałem z rozbawieniem, zainter­ esowaniem, z a d u m ą , ciekawe wspominki C z e s ł a w a Nieme­ na, Gustawa Lutkiewicza („Jeśli k t o ś uparcie twierdzi, że SUMMARY Joanna Tokarska-Bakir TED BY DEMONS D E S E R T E D A L T A R S A R E INHABI­ J a c k o w s k i A LESSON O F A LIVE LANGUAGE This issue of „ K o n t e k s t y " is devoted to the borderline between two culture: Polish and Lithuanian. After (he renascence of the Lithuanian state in the iwcntieth century, Polish-Lithuanian relations, which date back to the Middle Ages, did not always follow a favourable course. Hence the conception of our issue. „ O n e must know the past and its repercussions and understand the fears, sensitivity and the feeling of a threat harboured by others. But the supreme goal must be thought and deed oriented (owards the future". KrzysztoTCzyżewski VANIA FROM T H E VIEWPOINT O F TRANSYL­ Krzysztof C z y ż e w s k i is the head of the "Fundacja Pogranicze" (Borderline 196 D o d a m , że książkę o p u b l i k o w a ł a Książka i Wiedza. Warszawa 1993. N a z a k o ń c z e n i e tego p r z e g l ą d u informuję 0 m a ł o znanym, ale doskonale redagowanym piśmie ś r o d o ­ wiska olsztyńskiej inteligencji - „ B o n i s s i a " . Wydawane jest przez W s p ó l n o t ę K u l t u r o w ą „ B o r u s s i a " . Redaktorem na­ czelnym jest Kazimierz Brakoniecki (dobry poeta!). Dotych­ czas u k a z a ł o się - o d 1991 r. - 6 n u m e r ó w , oczywiście zainteresowania redakcji k o n c e n t r u j ą się przede wszystkim na sprawach z w i ą z a n y c h z p a m i ę c i ą , przeszłością regionu, problematyce W a r m i i i M a z u r , sytuacji zderzenia kultur 1 tradycji. i- P o n i e w a ż teksty zawarte w t y m numerze pisma poprzedza m o t t o (wiersz Kazimierza W i e r z y ń s k i e g o ) , c h c i a ł b y m za­ k o ń c z y ć przytoczeniem zdania, k t ó r e „daje do m y ś l e n i a " . Cytuję w y p o w i e d ź kobiety, k t ó r a w rozmowie ze studentami U W (pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą ) p o w i e d z i a ł a : „Litwini swoją historie piszą Polacy swoją. Ja już nie wiem, kogo słuchać". AJ. OF T h i s text offers an outline of doubts and dimnessies concerned with the status of so called postmodernism This concept - peculiar mental movement (or as U m b e n o E c o prelTers, recurring historical moment in every decadem epoch), constructed against modernism, apprehended as rationalist, progres­ sist and overturned with madness of sorting things out, shows distinct similarities with its antagonist. T h e author tries to characterize the common basis or some modern and postmodern attitudes, calling it «sting of modernisty». Its core is fenomenon of distorted technics (in Martin Heideg­ ger's understanding, originating from the Greek uxnvr.). The meaning of this latter term is strictly connected to others ones: human world, estrangmeni, indigenuity etc. These topics are discussed in controversy with Emmanuel Levinas and, partially, with Zygmunt Bauman whose inspiring lectures on posimnodern social attitudes were reason of these considerations. Aleksander W i l n o jest polskie, powinien też powiedzieć, że G d a ń s k jest niemiecki, bo to przecież Niemcy przez wieki d o m i n o w a l i w G d a ń s k u " ) , S t a n i s ł a w a Stommy, Bernarda Ł a d y s z a (...Mozart, to jeden z największych k o m p o z y t o r ó w . A l e mnie on nie odpowiada. Spyta pani, czemu to? A temu, że u niego wszystko, k a ż d y gest d o k ł a d n i e wyliczony, wszystko o d - d o . A mnie potrzebny gest szeroki, niepohamowana fraza Czaj­ kowskiego.) Ryszarda K a p u ś c i ń s k i e g o , Tadeusza K o n w i c ­ kiego, Leona Onichimowskiego, Z y g m u n t a K ę s t o w i c z a , D a n u t y Szaflarskie, Stefana Bergmana (b w a ż n a relacja Jerozolima P ó ł n o c y " o Ż y d a c h wileńskich) Melchiora W a ń k o w i c z a Andrzeja D ą b r o w s k i e g o ( E d u ś 'co starszejesz togorszeiesz") Szczególnie z a i n i e r e s ó w a ł y mnie wspo­ mnienia Izabelli Radziwiłł już nie tylko o Wilnie ale i latach w y w ó z k i w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego M a t e r i a ł na fas­ cynująca książkę W o g ó l e z tych osobistych relacji lepiej się rozumie a t m o s f e r ę Wilna lat trzydziestych i wojennych niż z wielu "syntetycznych t e k s t ó w . ARTICLES Foundation), an organization which conducts research into culture and social relations typical for borderline regions. It is placed in Sejny - a small town in the extreme north-western part of Poland - the meeting point of Polish, Lithuanian, Jewish, Byelorussian, Ukrainian and G y p s y culture. The inten­ tion of the Foundation is to populanze tolerance. It organizes meetings of representatives of various cultures, and works with young people. T h e letter to the Editor in Chief deals with related themes. Henryk W i s n e r T H E Y A N D W E . VOICES A N D OPINIONS The article is conceived as a ..protocol of divergencies" in the relations between Poland and Lithuania. It concentrates, therefore on recalling (from a historical perspective) the accusations and opinions expressed by represen­ tatives of both sides, concerning the relations between the two nations. It also discloses many commonly held and deeply embedded opinions. F o r example, the universal view that prior to its union with Poland Lithuania was an insignificant country, on the threshold of annihilation, was made indelible by the nineteenth-century prose of Henryk Sienkiewicz. A l g i s K a l e d a LITHUANIAN L I T E R A T U R E A N D POLISHNESS I he problem of Polish-Lithuanian relations in literature continues to be insufficiently examined Of" course works such as " A JVlickiewicz and Lithuania" do exist but ihev do not exhaust the issue. T h e Polish side reveals little interest in Lithuanian literature; the same can be said of Lithuanian scholars. Poland always appeared as the stronger partner. Both countries shared a common history and Poland is mentioned in thirty, the ancient Lithuanian songs. In folklore, the Pole was, as a rule, depicted as a neighbour and partner, and his image was neither positive nor negative. Literature from the beginning of the nineteenth century treated Poland as a culturally close � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8a64fabf14713ae9c215204ec95d4d7.pdf 416a64d8d6834f6f4994c7e1fb07de30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:426 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:385 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA II POLSKA �P O L S K A INSTYTUT A K A HISTORII D E M I A KULTURY N A U K MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA II WROCŁAW 1959 ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY: K A Z I M I E R Z D O B R O W O L S K I , W I T O L D D Y N O W S K I (red. nacz.), J O Z E F G A J E K , MIECZYSŁAW GŁADYSZ, J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , I K A Z I M I E R Z M O S Z Y N S K I I , A D O L F NASZ, J A N I N A R U D ­ N I C K A (sekretarz redakcji), A N D R Z E J WALIGÓRSKI, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA REDAKTOR TOMU MARIA GŁADYSZOWA Instytut Jorii Kall Polskie] Zakład aterisüae] Etn Ttń w W a r s z a w i e iogriyczny w Łodzi ul. Бис; p 30 m. 2. 80-140 Wafeca^ Redaktor wydawnictwa: Aurelia Podgórska Wszelkie p r a w a z a s t r z e ż o n o P r i n t e d in Poland' Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o Polskiej A k a d e m i i N a u k . W r o c ł a w 1959. W y d . I . N a k ł a d 730 + IW egz. O b j ę t o ś ć a r k . w y d . 39,60, ark. druk. 31,50 + 8 w k l . , a r k . form. A - l 44,55. P a p i e r ilustr. k l . V 80 g. 70 x 100 (16) z f a b r y k i we W ł o c ł a w k u . Oddano do s k ł a d a ­ n i a 2. V I I I . 1958, podpisano do d r u k u lfi. V I . 1959, druk u k o ń c z o n o w czerwcu 1959. - W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1060/58. — L - 1 8 . Cena zl 8 5 . - �Dnia 30 marca 1959 roku zmarł w Krakowie Członek Rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI Dr nauk historycznych, profesor zwyczajny etnologii i etnografii, kierownik Katedry Etnografii Słowian Uni­ wersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, członek czynny PAU, przewodniczący Komisji Etnograficznej PAU, czło­ nek korespondent Instytutu członek korespondent Słowiańskiego w Pradze, Naukowego Towarzystwa Ugro­ fińskiego w Helsinkach, członek honorowy Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w Budapeszcie, odznaczony Krzyżem Walecznych oraz Krzyżem Komandorskim Or­ deru Odrodzenia Polski. W Zmarłym tracimy nie tylko wybitnego uczonego o wielkim autorytecie, ale także doskonałego wychowawcą i obywatela. Redakcja �SPIS TREŚCI Str Kazimierz M o s z y ń s k i — Kazimierz Nitsch 15 ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe Streszczenia obcojęzyczne Jadwiga K l i m a s z e w s k a i Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Dzia­ łalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945—1956 Streszczenia obcojęzyczne Mieczysław G ł a d y s z — Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym Streszczenia obcojęzyczne Adolf N a s z — Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu Streszczenia obcojęzyczne 19 57 59 105 109 136 139 143 S T U D I A I MATERIAŁY Antoni W a l a w e n d e r — Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie X V I I w. Streszczenia obcojęzyczne Krystyna A d a m u s — Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej Streszczenia obcojęzyczne 145 155 157 203 BADANIA TERENOWE Mazowsze Prace Warszawskiego Zakładu Etnografii pod kierunkiem W. Dynowskiego i A. ' Polski 1HKM PAN Kutrzeba-Pojnarowej Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a —• Prace nad monografią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej . Streszczenia obcojęzyczne Jerzy D a m r o s z — Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny Zofia S z y f e l b e j n — Chłopska gospodarka rolna Puszczy Zielonej (od u w ł a ­ szczenia do chwili obecnej) Maria B i e r n a c k a — Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielo­ nej (od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w.) 205 224 226 232 241 �SPIS 6 TREŚCI Jacek O l ę d z k i — Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie Krystyna A d a m u s . — Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie . Marian P o k r o p e k — Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej Barbara Z a g ó r n a — Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej . . . . L i l i M. S z w e n g r u b — Kształtowanie się kultury dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi kurpiowskiej Konstanty J u d e n k o — Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej Anna S z y f e r — Niektóre wnioski z materiałów językowych 2 4 7 255 260 268 274 277 282 Prace Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem W. Dynowskiego Witold D y n o w s k i — Wieś i miasto w pracach Zakładu Etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego Streszczenia obcojęzyczne Wanda P a p r o c k a — Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca X I X w. do chwili obecnej Alicja G e r l a c h — Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich . . . . 288 290 291 296 Pomorze Wanda B r z e s k a — Kultura ludowa Ziem Zachodnich w powojennych pra­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej Streszczenia obcojęzyczne 303 309 Małopolska Władysław K w a ś n i e w i c z — Rozwój wnętrza domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880—1956 (sprawozdanie z badań Zakładu Etno­ grafii Ogólnej i Socjologii U. J.) Streszczenia obcojęzyczne Franciszek K o t u l a — Bartniczy ród Sudołów Streszczenia obcojęzyczne Piotr G a l a s — Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką . . . . Streszczenia obcojęzyczne Leopold W ę g r z y n ó w ic z — Prace i poszukiwania etnograficzne w powie­ cie limanowskim Streszczenia obcojęzyczne Zagadnienia wybrane dotyczące kilku regionów budownictwa 361 371 Polski Zbigniew B i a ł y . — Ludowa wiedza o drzewach 'i drewnie w niektórych re­ gionach Polski (sprawozdanie z 'badań Zakładu Etnografii Słowian U. J . Streszczenia obcojęzyczne O inwentaryzacji 310 328 329 339 341 359 372 399 ludowego Franciszek P i a ś c i к — Powołanie Centralnego Ośrodka Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej Streszczenia obcojęzyczne Izabela C y w i ń s k a — Materiały inwentaryzacyjne do budownictwa i archi­ tektury ludowej zgromadzone przy Katedrze Architektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej 401 402 404 �SPIS TREŚCI t Władysław G r a b s k i — Sprawozdanie Katedry Historii Architektury Pol­ skiej Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim budownictwem ludowym . . Barbara O l s z o w y — Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego sprawozdanie z badań Zakładu Etnografii Słowian U . J.) . . . . 7 406 410 KRONIKA Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej — Danuta Dobrowolska Ze Zjazdu Antropologów Polskich — Zofia Szromba Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej — Wanda Paprocka Tradycja pracy etnograficznej kół krajoznawczych młodzieży szkolnej — Leo­ pold Węgrzynowicz Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" — Barbara Zagórna Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etno­ graficznego — Anna Jankowska i Zofia Szyfelbejn 417 420 423 424 429 433 RECENZJE Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej — Danuta Dobrowolska . . . . . . K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce — Bronisława Jaworska Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de g é o graphie sociale — Antoni Stojak Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej — Lili M. Szwengrub . Kwartalnik Historyczny, 1956. Uwagi recenzyjne — Edward Pietraszek . . Przemysł Ludowy i Artystyczny — kwartalnik, z. 1—3, za rok 1956 — Wanda Paprocka Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" — Zofia Szromba . . . Fritz Kern, Der Beginn der Weltgeschichte — Edward Pietraszek . . . Indeksy — Zofia Szromba osobowy nazw geograficznych i etnicznych . . . . 439 457 459 463 465 469 472 473 481 492 �СОДЕРЖАНИЕ Стр. Казнмеж М о ш и н ь с н и — Казимеж Нич 15 СТАТЬИ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Организация этнографической деятельности в Польше, научные у ч р е ж д е н и я и издательства Резюме на иностранных языках Ядвига К л и м а ш е в с к а и Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Деятельность университетских кафедр этнографии в Польше с 1945 по 1956 гг. . . Резюме на иностранных языках Мечислав Г л а д ы ш — Научная деятельность этнографических музеев в по­ слевоенный период Резюме на иностранных языках . Адолф Н а ш ] — Научная деятельность и, издательские труды Польского Общества Иародознания в последним десятилетии . .' Резюме на иностранных языках 19| 57 59 105 109' 136 139 143 МАТЕРИАЛЫ И ИССЛЕДОВАНИЯ Антони В а л я в е н д е р — Крестьянские обычаи и участь в наследстве в де­ ревне Каргова в Велькопольше в первой половине X V I I в. . . . . . Резюме на иностранных языках Крыстына А д а м у с — Обзор трудов noj монографии деревень в Польше Резюме на иностранных языках 145 155 157 203 П О Л Е В Ы Е Р А Б О Т Ы ПО Э Т Н О Г Р А Ф И И Мазовше Труды Варшавского Отделения Этнографии Института Истории Материальной Культуры П.А.Н. Руководтсво: В. Дыновски а А: Кутшеба-Пойнарова Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Этнографический обзор района Зелёной Пущи (Курпёвщизна) Резюме на иностранных языках Е ж и Д а м р о ш — Обзор литературы относящейся к этнографии Курпёвщизны Зофия Шыфельбейн — Крестьянское земледельческое хозяйство . . . . Марья Б е р н а ц к а — Скотоводство и пастушество Зелёной Пущи . . . . Яцек Ол е н д з ки — Некоторые вопросы внеземледельческого традицион­ ного хозяйства крестьян Зелёной П у щ и * 205 224 226 232 241 247 �SPIS TREŚCI 9 Крыстына А д а м у с — Традиционная обработка дерева у населения Зе­ лёной Пущи Марьян П о к р о п е к — Народное зодчество Зелёной Пущи Барбара Загуриа — Н а р о д н а я о д е ж д а Зелёной Пущи Лили М. Швенгруб — Ежедневный быт в культуре населения Зелёной , Пущи Константы Юденко — Сознание колектнвного быта и его вопросы у на­ селения Зелёной Пущи • Анна Шыфер — Избранные вопросы формирования наречья населения Зелёной Пущи Труды Кафедры Этнографии Руководство: Варшавского В. Дыновски 255 260 268 274 277 282 Университета Витольд Д ы н о в с к и — Деревня и город в научных работах Кафедры Этнографии Варшавского Университета Резюме на иностранных языках Ванда П а п р о ц к а — Народные изделья из прутьев в подваршавском районе с конца X I X в. до настоящего времени Алиция Г е р л я х — Народное гончарное исскуство в подваршавском районе 288 290 291 296 II о м о р ь е Ванда Б ж е с к а — Н а р о д н а я культура западных земель в послевоенных научных работах проф. д-ра Вожены Стельмаховской Резюме на иностранных языках 303 309 М а л а я Пол,ьша Владыслав К в а с ь н е в и ч — Изменения в обстановке крестьянского дома в Краковском районе с 1880 по 1956 гг. (Отчет по исследованиям От­ деления Общей Этнографии Ягеллонского Университета) Резюме на иностранных языках Франтишек К о т у л я — Брртнический род Судолов Резюме на иностранных языках ' Петр Г а л а с — Гуралы из П о д г а л я в Любомеже над Страдомкой . . . . Резюме на иностранных языках . . . Леопольд В е н г ж и н о в и ч — Этнографические труды по лимановскому району Резюме на иностранных языках И з б р а н н ы е п р о б л е м ы по э т н о г р а ф и и н е к о т о р ы х Польши народного 361 371 районов Збигнев В я л ы — Народные сведения о деревах и строительном лесе в Поль­ ше. (Отчет трудов Отделения Этнографии Славян Ягеллонского Уни­ верситета) Резюме на иностранных языках Инвентаризация 310 328 329 339 341 359 372 399 строительства Франтишек П я с ь т и к — Образование Главного Информационного Центра по вопросам инвентаризации народного строительства и архитектуры Резюме на иностранных языках ' 401 402 �10 SPIS TREŚCI Изабелла Цивиньска — Материалы по народному строительству и архи­ тектуре, собранные при Кафедре Архитектуры и Планирования Де­ ревни Варшавского Политехнического Института Вдадыслав Г р а б с к и — Научно-исследовательские работы по польскому народному строительству. (Отчёт Кафедры Истории Польской Архи­ тектуры Отделения Архитектуры Краковского Политехнического Ин­ ститута) . • Барбара О л ь ш о в ы — Труды по инвентаризации народного строительства. (Отчёт трудов Отделения Этнографии Славян Ягеллонского Универ­ ситета) 404 406 410 ХРОНИКА Конференция чехословацких этнографов, посвященная исследованиям жизни и культуры рабочего класса — Данута Добровольска . . . . Со съезда польских антропологов — Зофья Шромба Этнографические материалы в работах историков материальной культуры — Ванда Папроцка Этнографическая работа краеведческих кружков школьной молодёжи — Леопольд Венгмсинович Этнография в работах Отечественного Союза Кооперативов Народного и Художественного Ремесла „CPL i А" (Цепелья) — Барбара Загурна К вопросу основания Польского Общества Этнографического Фильма — Анна Янковска и Зофья Шифельбейн 417 420 423 424 429 433 РЕЦЕНЗИИ ' Исследования культуры т р у д я щ и х с я в современной чехословацкой этно­ графии — Данута Добровольска . . . .' Заметки по поводу монографии: B a n i c k á declina Żakarowce — Бронислава Яворска Etieime Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de geo­ graphic sociale — Антон Стояк . Деревня в монографических очерках современной немецкой социоло­ гии — Лили М. Швенгруб Kwartalnik Historyczny (Исторический Квартальный Ж у р н а л ) , 1956 За­ метки рецензента — Эдвард Петрашек Przemysł Ludowy i Artystyczny (Народный и Артистический Промысел), 1956 — Ванда Папроцка Возобновление краеведческого ж у р н а л а „Ziemia" (Земля) —Зофья Шромба Fritz K e m , Der Beginn der Weltgescbichte — Эдвард Петрашек 439 457 459 463 465 469 472 473 �CONTENTS Page Kazimierz M o s z y ń s k i — Kazimierz Nitsch 15 ARTICLES Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Work in Poland. Scientific — The Institutions Organization and oí Ethnographic Publications 19 Summaries 57 Jadwiga K l i m a s z e w s k a and A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a — U n i ­ v e r s i t y C h a i r s of E t h n o g r a p h y i n P o l a n d (1945—1956) 59 Summaries 105 — S c i e n t i f i c A c t i v i t i e s of E t h n o g r a p h i c M u s e u m s Mieczysław G ł a d y s i after the Last since War 109 Summaries Adolf N a s z cal 139 — Research W o r k and Publications of the Polish Ethnographi­ Society ( P T L ) 139 Summaries 143 REPORTS Antoni W a l a w e n d e r the AND — Inheritance MATERIALS and T r a n s f e r of V i l l a g e K a r g o w a d u r i n g the F i r s t H a l f of the Property Usage 17-th C e n t u r y . . in . 145 Summaries Krystyna 155 A d a m u s Research — Village Monographs in Poland. Critical Review of Problems 157 Summaries 203 FIELD SURVEYS Mazowsze Researches Warsaw under the Supervision Ethnographic Section of the of Polish the Region (Puszcza Institute Academy Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Kurpie (Masovia) of A. Kutrzeba-Pojnarowa of of the and History Sciences, of W. Dynowski (the Material Culture Warszawa) — The Ethnographic Monograph of the Zielona) 205 Summaries Jerzy D a m r o s z — E t h n o g r a p h i c B i b l i o g r a p h y of the K u r p i e R e g i o n . Zofia S z y f e l b e j n franchisement to . O l ę d z k i Kurpie — 2 2 4 2 2 6 — A g r i c u l t u r e of the P u s z c z a Z i e l o n a R e g i o n f r o m E n ­ the Present Times 232 M a r i a B i e r n a c k a — A n i m a l B r e e d i n g i n the P u s z c z a Z i e l o n a R e g i o n . Jacek . Some Traditional Nonagricultural Region Occupations in . 241 the 247 1 �SPIS 12 TREŚCI Krystyna A d a m u s — Traditional Techniques of Wood Working in the Kurpie Region . . Marian P o k r o p e k — Folk Architecture in the Kurpie Region of the Pusz­ cza Zielona Region Barbara Z a g ó r n a — Kurpie Folk Costumes in the Puszcza Zielona Region Maria L . S z w e n g r u b — Processes Occuring in the Mode of Everyday Life in the Kurpie Region Konstanty J u d e n k o — Problems of Group Consciousness oí the Kurpie Population in the Puszcza Zielona Region ' Anna S z y f e r — Some Conclusions from Linguistic Studies . . . . . . Researches under the Supervision of W. Dynowski University, Warszawa) (the Chair of (Pomerania) Special Problems from Several Regions of P o l a n d Zbigniew B i a ł y — Folk Knowledge of Trees and Timber Various Parts in Poland (Investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) Summaries Surveys 6 0 2 268 274 277 282 288 290 291 296 , • 303 309 (Southern Poland) Władysław K w a ś n i e w i c z — Changes of Interior of Peasant Cottages in the Southern Poland between 1880 and 1956 (Investigations of the Chair of General Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) Summaries Franciszek K o t u l a — Beekeeping Traditions of the Sudoł Clan . . . . Summaries Piotr G a l a s — Mountaineer Settlers from Podhale in the Village Lubomierz on the River Stradomka Summaries Leopold W ę g r z y n o w i c z — Ethnographic Investigations in the Limanowa District ' Summaries Inventory 5 ' Wanda B r z e s k a — Folk Culture of Western Provinces in Post-war Investigations of Professor Bożena Stelmachowska Summaries ? . . . . . . . . Małopolska ^ Ethnography Witold D y n o w s k i — Country and Town in the Works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University Summaries . Wanda P a p r o c k a — Basketry in the Warszawa-Region from the End of the 19-th Century till the Present Times Alicja G e r l a c h — Folk Pottery in the Warszawa-Region Pomorze 2 of Folk 310 328 329 341 359 361 371 , 372 399 Architecture Franciszek P i a ś с i к — The Creation of the Chief Information Centre Concer­ ning the Inventory Surveys of Folk Architecture Summaries 401 402 �SPIS TREŚCI Izabela C y w i ń s k a — Inventory Archiv of Folk Architecture at the Chair of Rural Architecture and Planning (Polytechnic, Warszawa) . . . . Władysław G r a b s k i — Inventory Surveys and Researches on Polish Folk Architecture Carried out by the Chair of the History of Architecture in Poland (Polytechnic, Kraków) Barbara O l s z o w y — Inventory Surveys of Folk Architecture (Investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) . . 13 404 406 410 N O T E S AND N E W S Conference of Czecho-Slovak Ethnographers on Researches on the Life and Culture of the Working Class — Danuta Dobrowolska The Meeting of Polish Anthropologists — Zofia Szromba Ethnographic Materials in Researches on the History of Material Culture — Wanda Paprocka Ethnographic Activities of School Tourist Societies — Leopold Węgrzynowicz Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handi­ craft „CPLiA" — Barbara Zagwna On the Need of Setting up a Polisch Society of Ethnographic Films — Anna Jankowska and Zofia Szyfelbejn 417 420 423 424 429 433 BOOK REVIEWS Researches on the Culture of the Working Class in Contemporary Czecho-Slovak Ethnography — Danuta Dobrowolska Notes on the Monographic Symposium: Banicka dedina Zakarovce — Bro­ nisława Jaworska Etienne Juiillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de g é o graphie sociale — Antoni Stojak Monographs of Rural Districts in Contemporary German Sociology — Lili M. Szwengrub „Kwartalnik Historyczny" (Historical Quarterly), 1956. Reviewer's Notes — Ed­ ward Pietraszek Review of the Quarterly „Przemysł Ludowy i Artystyczny" (Folk and Artis­ tic Industry) 1956 — Wanda Paprocka The Renewed Publication of the Ethnographic Periodical „Ziemia" (Land) — Zofia Szromba Fritz Kern, Der Beginn der Weltgeschichte — Edward Pietraszek . . . . 439 457 459 463 465 469 472 473 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f922cf3d91e715e48706330baf6c83e3.pdf 9e2ae5c9fb6b6954ea9c5f2830619602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:423 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:384 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.481-502 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKSY * wykonała INDEKS Adamus A. K r y s t y n a 216, 222 G . 177, 194 Amberg 463 Antoniewicz Arensberg Armon OSOBOWY Biały Z b i g n i e w 77 90, 115, 406 Conrad M . 463 62 i też K u t r z e b a - P o j n a i r o w a Bieńkowski Biernat A . 201, 226 Bachman M. B i t t n e r H a l i n a 54, 60, 60, 63, 69, 104, 131 Bałaś E . 442 Blajda Bandtkie Bliziński J . S. 163 B a n n b e r s O., J a n s s o n S . O. 428 B . 212, 212, 227, 230, 260, Baranowski 423 Czesław 82, 316, 318, 322 W. Bardach 356, 358 I. T . 146, 149 J . 53 Bobola I . 53, 60, 60 Andrzej Bochenek Z b i g n i e w 435 Bogatyński B a s t r z y k o w s k i A . 188, 201 Bogusz Z. 78 Batorowicz Baudouin - J e d r z e j e w i c z o w a C e z a r i a 60, 67 rowa Znamierowska-Pruffe- M., B a w a r s k a Jadwiga 62 w Ryszard Z. Brandt 228 Bronikowski Bruck W. 82, 130, 315 194, 199 L . 116 D . 202 * L i c z b y p o d a n e k u r s y w ą oznaczają, że w z m i a n k a podpisie pod ilustracją. Etnografia Polska I I 90 R o b e r t 435 B r o d a D a n u t a 377, 414 Brożek B e r n e k e r 282 Berwiński M . 202 Borowik B r o n i c z Stanisław K . 419 Berezowska M . 201 J . 186, 200 Bóhm-Utwiniukowa J . 53 B a w a r s k a Z. zob. Bojko W. 129 A . 187, 198, 200 Bojanek de O o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z - Baumgart Św. 188 Bobrzyński M . 178 L . 201 Bartelski Bobińska C . 467 B a r t o s z e k 345 Beranek 189, 189, 201 Błaszczyk J . 343, 345—347, 350, 353, 353, Błaszczyk S . 112, 129, 131 Baranowski Barowa H . 201 B . 37 nin M . 201 Bajorek 62, 78, 217, 241 M., P a l u c h B i e s z c z a n i n M . zob. S t a r e k E . , B i e s z o z a - 195, 196 W. A. W. Biernacka Maria Bierut Badura W. 24, 53, 75, 75, 164, Bieńkowski zob. W. Witold Szromba Bieniarzówna J . 51 182, 182, 198 W. Anderson Zofia znajduje się w przypisie lub 31 �INDEKSY 482 B r u c k n e r A . 31, 282 C z a j e w s k i W. 242, 261, 261 B r y j a k Józef 344—347, 347, 350, 350—356 Czarnocki Brykczyński Brzeska A. Wanda 261, 261 Czarnowski S. Czartoryski A . K . ' 162, 163 Buczkowski Kazimierz 426, 426 F r a n c i s z e k 29, 160, 178—183, 180, 186, 191, 194, 198, 200, 362, 363, 363, 364, 365, 365, 366, 368, 369, 369 Bujak Czerwiński 343 Czerwiński-Lubicz Lubicz-Czer- J . zob. Dąbrowski K., P., L . Dzięgiel 99 W. 187 Burlasova Dabbinus S o n a 418, 458 M . 467 D a l b o r W. B u r s z t a J . 51, 200, 423, 424 Damask Bystroń J a n S . 24, 31, 35, 36, 54, 60, 61, 406, 407 Wilhelm 67, 68, 68, 77, 77, 171, 171, 194, 226, Damaskowie Damrosz Bystroń J . S . , D y n o w s k i W. 68, 77 Damrosz J . i Kutrzeba-Pojnarowa Decemps Da- A . 205 S . 196 J . 196, 19S P a u l 159 Deczyński, K . 186, 200 C e r n y J . 449 Chełmińska-Swiątkowska J . zob. Ś w i ą t ­ Jadwiga 63, 95, 196, 209, 209, 210, Chętnik A d a m P. 130 Deko\vskiJ. T . 202 Chałasiński J . 29, 35, 54, 181, 187, 199 kowska zob. 343, 345 Dąbrowski K . , C z y s z k o w s k a E . 458 S . 196 Chabowska Zuzanna J e r z y 208, 213, 227, 277 Dąbrowska Cajankova i maskowie 228, 370 Cercha I . zob. wiński I . Czyszkowska J . E . 68 Burchard Burek 80, 200, 420—422, 422 Czyszkowska J a n 413 Bulanda M . 116 J a n 27, 35, 54, 61, 66, 80, Czemeryński K . 329 B u j a k 344 Bujak Zorian 35, 61, 67, 182 Czechowiczowa Czekanowski 185, 198 A. zob. C h o d a k o w s k i 62, 84, 89, 89, 307, 308 B r z o s t o w s k i S . 110, 134 Brzoza A. Dołęga — Jędrzej 356 Delimat T a d e u s z 59, 63, 80, 80, 103, 104, 125 Dembińska M . 227 Deresiewicz J . 467 210, 212, 212, 214, 215, 217, 219—221, Dobrowolska D a n u t a 62, 87, 314, 419, 440 227, 227, 229, 230, 234, 242, 248, 249, Dobrowolska M . 329 255, 255, 256, 256, 261, 261, 262, 265, Dobrowolska 267, 273—276, 276, 277, 361 Dobrowolski Chlebowczyk J . 448 Chmielińska A . 189, 202 Chmielińska I . 54, 131 Chodakowski Cholewa Z o r i a n Dołęga 24, 164, 228 M . C z . 366, 366 Chrostowski K a z i m i e r z 263 Cierniak J . 186, 200 Ciszek Piotr 345, 346, 349, 353, 358 C i s z e w s k i Stanisław 26, 27, 165, 165, 170, 170, 171, 196, 420 Clagius Cudnoch 73, 75, 82, Danuta 83, 175, 183, 198, 310, 310—312, 312, 314, 341, 362, 363, 3S3, 367, 369, 369, 423 Dobrzyńska G . zob. Leonówna I . i D o ­ brzyńska G. S . 365, 365 Domaniewski T . 202 Domański (garncarz) I. 298, 299, 300 Dómótor T . 419 Dragan 330 Drąg J a n 330 T . 163 374, 376, 377, 382, 385, 322—325 59—62, 66, 67, 68, 69, 70, 70, 72, 72, Dobrzycki Chyła A . 57 T . 316, 318, 320, K a z i m i e r z 19, 20, 31, 53, 54, Drożdż J . 365 386, 388, 390, 392, 395, 396, 396, 398, Drożdż-Satanowska 399 Dubiel Z. 202 L . 82, 197, 311, 311, 314 �INDEKSY Duda Gardner K . 183, 183, 198 Dymercwa H . 439 Dynowski Witold 36, 54, 59—61, 66, 68, też Bystroń J . S., D y n o w s k i W. W. 194 D z i e d z i c F . 173, 173, 174, 174, 194 Dzięgiel i L. 90 Dzięgiel zob. też Burchard P. L. Dzierżawski A . A . 435 A l i c j a 290 Wojciech J . 201 G i l l e r o n 139 Glapa J . 182, 198 Adam Gloger F i s c h e r T . 318 363—369 417, 445—447, 447, 457 Karol Fojtik K., Sirovatka O. 446 373, 424, 425, 426, 426 62, 66, 68, 68, 69, 85, 91, 94, 96, 104, 115, 140 Gołąb Stanisław 362 Gońka Ł. 164 A . 358 Gońka M . 345, 346, 347, 350, 351 Halina W. 183, 199 Gortat G o s t o m s k i 146 63, 66, 69, 69, 71, 71, 72, 73, 76, 89, Goworezyk 89, 91, 93, 94, 95, 104, 194, 370 Górski J . 146, 150 F r i e d r i c h H . 213, 283, 284, 284, 286 E . zob. K l i m a s z e w s k a 374, 376, 377, 384, 385, 389, 395—399 G o r z e l a k E . , Kozłowski Z. 184, 194 F r a n k o w s k i E u g e n i u s z 30, 45, 59, 60, 62, Fryś 62, 66, 77, 79, 90, 364 Gładyszowa M a r i a Gorczyńska F r a n k o J . 167, 167, 168, 197 Frankowska Maria 208, 208, 209, 86, 94, 98, 101, 117, 122, 128, 131, 373, Gołębiowski Fojtik (Pruski) Gładysz Mieczysław 45, 56, 62, 66, 79, 79, F i s c h e r A d a m 61, 61, 66, 66, 68, 75, 172, 226, 373, 373, 424, 425, 425, 426, 426— 428 361—370, 62, 104 Zygmunt 212, 234, 255, 255, 262, 262 417, 458 Sebastian 261 H . 201 J . 212, 212 Gieszczyński Fijałek J . 468 Flizak 362, 369, 369 J . 201 Gazdzicki Gieszczyński H . 201 F e i n s t e i n D a n i e l 61 L . 226 Walenty Gierowski F a l k o w s k i J a n 61, 172, 194 Bożena Z. 436 Gawron Giegurzyński F e d y k J . M . 198 Filova Gawrak Gerson K . 194 Finkiel Gawełek F . 54, 197, 226 Gerlach E s t r e i c h e r K . 110, 226 Fierich 261 Gerbrands E n g e l s F . 158, 158 Falkiewicz W. H . 198, 208,'208, 242, 261, Gawarecki Gąsior J e r z y 374, 377 183, 198 A. J . 256, 256 Garv£a Bolesław 63 71 76 78 85 70, 71, 71, 73, 77, 79, 97, 210, 211, 424 zob. Z. 198 Garnczarczyk Dygasiński 196 Dzieduszycki R o b e r t 435 Gargas J . E . 366 Dutkiewicz J . 198 Garbacik 345, 346, 353, 356 Duda-Dziewierz 483 J . , Fryś E . Górski 358 Ludwik 175, 175, 176, 177, 177, 178, 199 Górszczycka A . 368 Gabryelski J . 435 Górszczyk A n t o n i 361, 364, 364, 370 G a c k i J . 198 Grabowski A . 163 Gajda A . 201 Grabowski W ł a d y s ł a w 62 Gajek Józef 59—63, 68, 68, 70, 71, 72, 72, G r a b s k i W. 29, 159, 181, 194, 235 75, 76, 79, 79, 80, 83, 89, 93, 140, 200, Grabski 418, 419 Grad Gajkowa Gałaj Olga 62, 63, 75, 79, 79 J . 187, 202 Galęski B . 184, 194 Władysław M . 202 Greinert J . 197 Greniuk P i o t r 308 Grobelny A . 448 406, 407, 409 �484 INDEKSY Grochowska H . 197 Grochowski W. J a s i c k a W., P a s t e r W., S t o l a r s k a A . 367 261, 261 Jasicka F . 68 Gross ka Grynbergowa-Strzetelska Z. 172, 197 W. zob. też Paster W., Jasiewicz A . 373 Grzegorczyk P. 54, 131 Jaskólanka Grzybowski K . 201 Jaskówna I . i Szumańska E . 367 J . 78 G u l g o w s k i 361 Jaskułowski W. 197 Gusinde Jastrzębska Mirosława M. 478 Gustawicz Bronisław 194, 361, 361 Jaworczak Guttówna Jaworska A. 172, 172, 197 Bronisława Jaworsfca Jażdżewski H a c z e w s k i 230 Hajek M . 419 Handelsman M. i Nagórski Hensel W. 54 Herbst S . 370, 465 Z. 183, 199 Z. 198 H e u r i c h J . 412 Hiż Stanisław 62 E . 335 Hołub-Pacewiozowa. Z . 341, 353 Horak F . 433 E . 129 Jęczalik M . 202 Jostowa W. 113, 341 Judenko Konstanty Judziewicz Juillard H., Klonowicz E t i e n n e 459, 460, 463 (garncarz) 297 Kaczanowska Ichkreiser Maria Kajzer G . 194 Kalina S . 35 Z. 54 Piotr W. 341 Kallwejt T . 435 Kalwaryjska K a ł o j e w a J . 54 Jakóbiec 364 Kamiński Jałowiecka B . i L . 323 Lidia 314, 318 Kamocki 316, 317 W. J a c k o w s k i A . 45, 54, 131 Jałowieccy 362, 370 A . 197 Kalinka A . 322 Sa­ S . 427 Kaleciak 48 66, zob. też M. Kaczmarczyk I c h a c P . 435 Iżewska M., S k u n p s k i Kącki F . 198 S . 180, 181, 194, 199 Inglot 210, 211, 216, 220, F . 129 ga jłło Ignar I., Podgórny E . 202 Kabat J o h n 158 H . P. 449 Hupka H . 367 J . 126 Horwath-Chodacka Howard Jesionkówna 227, 277 A . 451 Hołowkiewioz Jeleński 177 J. P a u l 464 Holän K . 39 J e z i e r s k i W., K o w a l s k a J a n 314 Hesse Kopczyńska- Jeleńska E . 197 186, 200 M. Herold zob. Bronisława J e c h J a r o m i r 418 Handelsman Hermaszewski 63 Jastrzębski S . 194, 197 Guściora F . 183, 199 T . 78 Jasic­ W. A . 200 J . 76, 130, 164, 166 K a n t o r J . 197 Jałowiecki B . 316, 322, 324 Karaś M . 55, 213 Jankowska A . 433 K a r b u s i c k y V . 419 189, 202 J a n i k M . 197 K a r c z e w s k i W. J a n s s o n S . O. zob. B a n n b e r s O., J a n s s o n Karłowicz J a n 165, 165, 194, 196, 261, 261 S . O. Jarecki Władysław Jarzymowski J . 343 81, 377, 386, 386 Karnikova Karol L . 419, 441 X I I 229 K a r o l K . 201 �INDEKSY T e r e s a 373, 374, 374, 376, 377, Karwicka 485 Kowalska 382, 392, 395, 396, 398 K a s p r z y c k i (garncarz) 297 Kowalska-Lewicka 81 Karnowska Barbara Kern 473, 473, 474, 474—479 Fritz Kędziorówna S . 308 S . 51 Kiersnowski Kowalski T . 89 Kozłowski Z. złowski Z. Klich Kramafik E . 365, 365, 368, 368 56, 62, 66, 75, Jadwiga 77, 79, 81, 349, 366, 410, 424, 425, 425, 427, 427 J . , Fryś E . 81 Alfons 63, 307, 308 K l o n o w s k i F . zob. J u d z i e w i c z M., S k u r p ski H., K l o n o w s k i H., Klonowski Kłębukowski B. F . oraz Skurpski F. Kolberg Oskar K . 63, 308 O. — Kramafik Król A . 35 J . 190, 202 Królikowski W. Kruszelnicki Zygmunt M . 202 W. 199 Krzysztofik 421 Kubijowioz W. 365 227—229, 235, 242, 261, 261, 273 Kucharska J . 78 Hugo 23, 162, 162, 163, 164, 194 Koppers K u p i e c H . zob. Maskówna E . , K u p i e c H . S . 256 Kopczyński Kuran I . 195, 421, 421 Kutrzeba K o r a n y i J . zob. K o r a n y i K . i K o r a n y i J . Koranyi K. i Koranyi Korewa A . 178 Kormanowa Kosova J . 55 Ż. 468 Kutrzeba-Pojnarowa Kutrzeba-Pojnarowa A n n a 45, 55, 56, 59, Anna 98, 102, 104, 163, 164, 171, 311, 424, 426, 427 zob. też D a m r o s z J . J . 35, 39 i Ł. 260 Kutrzeba-Pojnarowa maszewska narowa ( g a r n c a r z ) 297 Jadwiga Kowalec Bolesław 471 W. i Lehr-Spławiński T . 55 A. i oraz Kli­ Kutrzeba-Poj­ Anna Kutrzeba-Pojnarowa K o t u l a F r a n c i s z e k 117, 129, 130, 131, 329 • 54 . Kovacevićova S . 419, 458 K . W. z K a l i s k i e g o K o w a l c z y k J a n 63 K w a r c i a k 358 Kowalenko 278 zob. 195, 205, 211, 228, 263, 289, 303, 303, Kościński K . 199 Kot (Knyszew) A. 81, 81—83, M . 458 Kośeierza-Załuski P. 61, 62, 66, 71, 71, 74, 75, 76, 76, 79, W. 197 Kostrzewski Józef 429 Kusznier 478 K o r a l k a 419 Kosiński K u l i s A n t o n i 264 K u n z L . 110, 134 435, 459 Kopernicki R . 308 K u l c z y c k i J . 69, 69 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 62, 78, 78, K u d n i e w c e w a - N o l l e 90 Kukier R . 466, 467 Józef 362, 369, 369 Konieczny 26, 27, 29, 35, 36, 61, 67, 208, 208, 209, 210, 212, 213, 227, 227, 228—230, 236, 242, 247, 279, 24—26, 75, 80, 142, 164, ; Kołodziejczyk 63 A . A . 196 Kryński Krzesimowski 66, 300, 301 (garncarz) 165, 208, 208, 212, 213, 215, 21fi 227, Kołłątaj Na- J. K r c e k F r a n c i s z e k 195, 361, 361 Krzywicki Ludwik 182, 199 René 464 Koenig 128—130, J . 419, 439, 440 zob. też hodil Król Stanisław 61 Klonowski E., K o ­ 131 Krajewski Klimek zob. G o r z e l a k J a n i n a 62, 94, 111, Krajewska K i l i a n 330 Klimaszewska Kowal­ 90, 100 I . 189, 189, 202 M . 55 Klimaszewska A. Kowalski Kiełtyka Stanisław 363 Kieniewicz I . zob. J e z i e r s k i W., s k a I., Podgórny E . Kwarciak F . 347 Kwarciak Józef 358 A., Bieńkowski W. 177, 199 �INDEKSY 486 Kwaśniewicz 54, 59, 62, 69, Władysław 82, 86, 312, 315—318, 324, 325 Łopaciński H . 195 Łosiowski 349, 358 H . 219 Łowmiański Labuda G . 467 Łuka L . 55 Mach H . 427 S. 426 Lach Lange O. 55 Laur M a c i s z e w s k i M . 199 E . F . 183 Lebeuf Magryś M . 435 T . 39, 55, 88, 421, 421 Lehr-Spławiński zob. też K o w a l e n k o wiński Leja Lelewel W. i Lehr-Spła­ Maj J a n 162 Maj L . 202 Majer T. Józef J . 190 Mainuś F . 448 M a r i a 413 Lechowska Józef 420 S . 425, 426 Malewicz 345, 346, 353 Malewska J . 24 Zoffiia 63, 69 L . 130, 131 Leonówna I . , Dobrzyńska G . 367 Malicki L e P l a y F r y d e r y k 158, 159, 176, 178, 179, Malinowski B . 35, 67, 68 Malinowski Lucjan 191 Leroi-Gourhan Leszczycki 434 55, 341, 344, 353, Stanisław 353, 364, 364, 424, 427 L e s z c z y c k i S., W i n i d Leszczycki i Malinowski M. M a n u g i e w i c z J . 30, 111, 131 B., P i e r a c k a J . Tuszyństoa-Rękawek H . 55 Mańkowski Z. 467 Marczyk Leśniak 344 Stanisław Markiewicz Leśniodorski B . 55 Markov Anna 261, 261 Małychin L . 316, 322 B . 55 S., W i n i d Lewandowska 361, 361, 365, 368, 368 62 (garncarz) 298 H . 55 J . 458, 459 M a r k u s M . 419, 458 Ligęza J a n 197, 361, 363, 363, 365, 367, 368, 369, 369 Marks K . 158 E . 113 Marksen Ligęza J . 55, 112 Marszewski Linde M a s k ó w n a E . i K u p i e c H . 366 M . S . B . 337 Lipszyc L . 202 Loeffler Jan i Nowak Masłowski M . 256, 256 Mieczysław 471, 472 Małgorzata 59, 62, 77, 102, 303 Matusek Matyas Louis J . 199 Loth E . 421 J . 202 Mączyńsiki J . 163 I . 163, 163, 196 Lubomirscy J a n i Urszula Lubomirska Urszula Lubomirscy mirscy K . "69 Mazurkiewicz Lubicz-Ozerwiński Lubomirski T . 90 Jan i z B r a n i c k i c h zob. zob. Urszula J . 361 Melichercik A . 419 M e n g h i n O. 474, 476 M e r e s M a g d a l e n a 374, 376, 378, 378, 380, Urszula J a n Kazimierz Jan i Mehoffer 329, 330 Lubo­ 381, 384, 385, 388—390, L u c de H e u s c h 435 Metraux Lutyński J . 55 Michalski Mikucki 435 J . 55 S . 55 Łabuda 343, 354 M i k u ł o w s k a M . 130 Łabuda J a n 344—346, 353, 358 Milewski Łaszczyński A n d r z e j Łobczowski J . 201 T . 39 M i l e w s k i W., R e y c h m a n I . 202 Łańcucka M . 426 Łępicki S . 197 390, 392—396, 396, 397, 398 63 Miśurec Z. 445 Mjartan J . 419, 458 Moczydłowska M . 189, 202 �INDEKSY Modzelewska Wanda 430 Paluch Szczęsny 361, 361, 368 Morawski Moszyński K a z i m i e r z 487 H . zob. B i e r n a t M., P a l u c h 30, 31, 35, 39, 55, Pałka Matyasz 57, 59—62, 65, 66—68, 68, 70, 70, 71, Paprocka 71, Parczewski 73, 75, 75, 76, 76—78, 81, 83, 86, 88, 88, 89, 89 90, 90, 91, 93, 98, 103, Paster 139, 140, 172, 195, 255, 255, 366 370, 373 374 410 415 421) 425 427 427 49? 4?? 428 473 W., J a s i o k a W. 367 Patera J . 419, 444 Danuta Perls 62 Z. zob. H a n d e l s m a n M. i N a ­ Z. O. 419, 439 Nahodil O., K r a m a f i k J . 439 56, 59, 61, 63, 66, 71, 71, 73, Nitsch Nosek Janina Renatę 463 Anne Kazimierz 229 S . 357 Piaścik Franciszek 14—16, 283 Mieczysław zob. L o e f f l e r J . zob. B., P i e r a c k a ka S . 39 Jan i N o w a k Mieczysław Leszezycki J. i C . 373 Pietkiewicz K . 45, 110, 125 Pietraszek E d w a r d Pietrzak 54, 62, 69, 87, 468 L . 202 60, 67, 199 Pigoń (garncarz) 297 S. 35, 187, 200 Piłatówna M . 265 M . 177, 195, 234, 235 Piłsudski Bronisław 426, 426 Odyńcówna W. 110 Piwko Halina 314, 316, 318 Óleszak Edward Olędzki 315 J a c e k 216, 218, 220, 241 (garncarz) 297 Piwocki Plicki Olszowski W. 235, 242, 256, 256 Podgórny 81, 410, 414, 415 K . 435 E . zob. J e z i e r s k i Podolak Orkan Pohorsky M . 419 Pokropek Marian (Smreozyński) 35, 187, 362, 362 Orynżyna J a n i n a 110, 256, 256, 470 O s i e c k i 230 Otwinowski 229 Kowal­ Pol J . 440, 451, 458 Wincenty 217, 220, 221, 227 208, 208, 209, 242, 256, 256, 261, 261 O s t r o w s k i P. 195 W., s k a I . , Podgórny E . Optołowicz J a n u s z 63, 112, 129 W. 45, 111, 117, 125 A . 201 Piętka V . 419 J . 201 Barbara Ksawery Pleszczyński Olszewski Olszowy Winid H. Oczapowski Ohli-Zaborowska S., Tuazyńska-Rękaw- Piętak S . 202 380, 380, 381, 381 Józef 209, 209, 212, 214, Pietkiewicz Piętaszewski Obrębski 425, 427 Piasecki Pieracka M . 427 Z. 435 401 Krzysztof Obmiński 374, 377 P e t s c h W a c ł a w 62 F . 448 N o w a k 358 Nowak W. 126 Petera 217, 230, 241, 241, 242, 248, 262, 262, Nieć J . 330 Niziński Pessler Piasecki Eugeniusz 73, 85, 85, 102, 139 Niszczycki J . 424 Philippe B . 199 Nesvadba J . 85 H e n r y k 61 Pflaum Nahodil Nasz Adolf W., J . 419, 458 Pazdur S. 199 Napierała Paster P a w ł o w s k i E . 365 S . 199 Myrcik-Markowska górski W., A. Paster Pawłowska Nagórski zob. J a s i c k a Stolarska Musioł Myhal A . 195 W. Patkova Muznerowski 330 W a n d a 290 Mróz K . 182 L . 199 H. F . 201 Paluszkiewicz Polaczek Pollak S. 167, 172, 197 M . 56 �INDEKSY 488 Poleć H u b e r t 377 Połujański A . 178, 208, 208, 209, 230, R u d n i c k a J a n i n a 63 W. 56 Poniatowski Stanisław 30, 33, 60, 61, Popiel Rutkowski R y b i c k i P a w e ł 62, 195 411, 412 Rychliński S . 67, 195 J . 187 Popiela L . 365 Popiela T e o f i l 315 Sągajłło M a r i a P o p p e A . 24 ska Potaczek J a n 362, 370 Potapow L . P . 418, 419 229, 234, 236, 242 J . 24 Petryczyn Kazimierz A . 202 Sarapata A 82 343, 343 Sauteer G u y 463 Sawicki L . 115 Sawicki Ludomir Przybysławski W. 182, 199 Schaff P r z y c h o c k i 343 S c h e b e s t a 478 Pytko 349, 358 Pytlakowski Scheufler J . 202 W. 449, 449, 450 Schmidt Wilhelm Schumaeher W. 466 R a d w a ń s k a Z. 367 Semkowicz R a f a c z J . 145, 147—150 Seweryn 111, J . B . 163 Rakowiecki P. M . zob. Gładyszowa R e i n f u s s R o m a n 37, 45, 56, 59, 60, 61—63, Tadeusz Seweryn 130, 131, 425, 426, T., Szewczyk Siarkowski Z., Woleńska M., W. 197 Simberowicz 425 Sirovatka vatka R e l l i n i 474 Reychman M . d W r e d e J . 472 Oldfich 418, 419, 446, 446, 449, 450, 457 zob. też F o j t i k K . - S i r o - J . 190, 202 I . zob. M i l e w s k i W., Reych- O. O l g a 417, 439, 440, 441—443, Skalnikova 441—443, I. Reymont 425, 426, 426 30, 45, 62, 95, 109— 125, 128—130, 65, 72, 79, 84, 94, 101, 311, 362, 364, man 477, 478 Władysław 129 Maria Reizer 35, 476, 478, 479 463 426, 427, 470 M . 201 Rawicz-Witanowski Rehan-Gładyszowa 424 A . 36, 56 Schułtz I r m g a r d Radkiewicz Kaczanow­ S a t t l e r K . 427 Poźniak W. 57 Prus Sar 425 zob. też Maria S . 182, 199 Salit 208, 208, 212, 227, 227, Potkański K a r o l Potocki I . 197 Sadkowski Popiołek F . 199 228, J . 195 T . 318 Rybicka 61, 66, 68, 68, 71 Ponikowski 300, 301, 501 Różycki S. (garncarz) 234, 242, 261, 261 Pomianowska Rosół 330 R o u c h J e a n 435 445, 445, 455, 455, 456, 456 Skoczowska W. 187 L i d i a 315 R i n g K . 381, 381 Skrodzki Stanisław 229 Rioux M a r c e l 434 Skrodzki Wojciech Robek A . 419, 445, 445, 449, 449, 450, 450 Skrzosówna M . 78 Rodziewicz Rogaczewski Ludwik 62 Skrzyńska K . 197 Skrzyński 307 229 B . 201 R o h e l J a n 449, 450, 450 Skupień F . A . 201 Rohel S k u r p s k i H . 45, 129 zob. J u d z i e w i c z M., J . , Svatek J . 451 Romanówna E u g e n i a Romba 59, 63, 84, 307 Ronisz Wincenty Skurpski H., Klonowiez S k u r p s k i H., Klonowiez M . 197 169, 169, 197 Rosłaniec S . 182, 199 Sławiczek J . 425 Sławski F . 282 F. F . 129 �INDEKSY Sudoł Michał 329, 331—337, 338, 339 Słomka J . 186, 200 Smets G e o r g e 434 Smoleńcówna K a r o l i n a 167, 167t-169, 197 Sobczak E . 201 M . 45, 56 Sobieski W. Sobotnik B . 448 Szczepański J . 78, 158, 169, 170, 195 Szczotka 182, 195, 200 Szela S p i n d e n 474 Sroka Michał 362, 366 Stach Piotr 362, 370 E . , B i e s z c z a n i n M . 130 Szulc D . 242 Szewczyk Z., Woleń- 57, 59 M . 78 J . 308 M. 76, 76 J . 124 Szumańska E . zob. Jaskówna I . i Bożena 30, 45, 59, 59, 304—308 Szu­ mańska E . S z w e n g r u b U l i M a r i a 211, 214, 217, 220, 227 Szyfelbejn J o h a n n e s 463 62, 75, 102, 211, 213, Zofia 217, 220, 227, 227, 429, 435 P. 196 Szyfer W. 200 Staszewski Stojak Zofia Szumanowa 86, 104, 303, 304—309, Sterna T., M. Szukalski Z. 205 60—62, 66, 68, 71, 71, 83, 83, 84, 84, Sterling Z. 81, 131, 366, 370 zob. też Szubertowa S t e c T e r e s a 62 Stemmler Szewczyk S z n a y d e r W. 172 Staśko J . 174, 197 Stelmachowska P. 200 Szromba E . 129, 130 Starek 187 Szewczyk ska Z. 197 Starek Staszewski S . 51 Jakub Seweryn S t a n i e w i c z W. 181, 181, 182, 200 Staszczakówna 243 414, 415 Szczepanik O s k a r 406 Staniszewska Piotr T . P. 406, 406 Szafer J . 442 Spilki J . , Svatek J . H . 212, 212, 227, 230 Szabelski 186, 200 Sowiński M . S . 182 J . zob. R o h e l Syska Sobieski Sosnowski M . 202 W. 421 Svatek A . 200 Sneider Sulczewski Surowieoki Surzycki 178, 223 Smoleński W. 489 Anna 213, 216, 221, 221, 282 Szymankiewicz J . 45 Szyroki A n t o n i 463 S. (garncarz) 301 S . 201 Stokłosa J . 366, 366 Sreniowski J . 344 Stolarczyk S t o l a r s k a A . zob. J a s i c k a W., P a s t e r Stolarska W., S . 35, 51, 468 K . 202 Świątkowska J a d w i g a A. Świątkowski B . 200 ' Stolarski Swiątecka 59, 62, 130, 131 H . 78 Tomasz 230, 230 Stoliński 48 Świecki Stołyhwo K . 27, 420 Świętochowski A . 35 S t r a d e c k i J . zob. Żółkiewski S . i S t r a - Swiderski Z. 201 decki J . Stramy J . 343 Stranska Stroiński Stanisław Strzałkowski Strzelecki 469, 470 Andrzej W. Z. zob. Z. 330 184, 200 Suboczowa M. 56, 57, 62 S . 200 Tarchalski E . 195 bergowa-Strzetelska Styś Tapauch J . 202 Strzetelska-Grynbergowa Styka J . 421, 421 Talko-Hryncewicz D. 449, 449, 450 Gryn- K . 343 Tepicht J . 48, 184, 185, 185 Tereba 331, 332 Thugutt J . 242 J . J . 200 Tochiterman Tomaszewski Z. 184, 195 Trawińska-Kwaśniewiczowa Treder F. 307, 309 M . 82 �INDEKSY 490 K . 422 Treimer Trimborn Woleńska czyk H . 479 M. >zob. S e w e r y n Z., Woleńska Józef 345 Wolski Truty Michał Wołek-Wacławski Turnau Turno Twardosz H . zob. L e s z e z y c k i B., Pieracka J . i ska-Rękawek Tuszyń­ H. 30, Ul, 172, 195, 197, 425—427, 426, 428 S . 166, 166 Urbańczyk S . 56 Urbańska Wójcicki K . W. 200, 261, 261 Wójs A d a m 362 Wrede J . zob. S i m b e r o w i e z Wrotnowski Ulanowska M. i Wre- T a d e u s z 62 W r ó b e l 344 W r ó b l e w s k i T a d e u s z 62, 69, 90, 94 Wrzosek A . 420 Wurzbacher 314, 316, 318, 323, Barbara 63 W r o n a r o w i c z J . 316 E . 177 Seweryn Maria (garncarz) 297 de J . 316, 318 H. Tyszkiewicz 370, Wójcicki J . 184, 184, 200 Tuszyńska-Rękawek Udziela Wozaczyńska 314, 316, 318 Bernadetta S., W i n i d J . 198 W o r o s z y l s k i W., Z a l e w s k i W. 202 I. 423 Turowski Szew­ K . 332, 335 Truty 345, 346 T., M. 324, 326 Gerhard 463, 464, 465 A . 187 Wybranowski Z a b o r o w s k a M . 307, 308 Zaćek V . 448 Y a l l o i s 434 Zagórna B a r b a r a 216, 218, 220, 221, 268, 433 W a g n e r Z. 56 Wallis E w a 314, 316 Wanatowicz Z a k r z e w s k i A d a m 208, 208, 209, 230, 230, 242, 261, 261, 265, 279 Z. 167, 197 Zaleński J . 426 M . 197 Wawrzeniecki W. Zając R . 410 J a n 315 Wasilewski Zalewski B . 202 Zambrzyoka Z. 56 S e b a s t i a n 343 Węgrzynowicz L e o p o l d 57, 361, 362, 365, 365, 366, 368, 424, 427, 429 Wieczerzak Zawilińslki R . 165, 165, 166, 166, 167, 196 nid Aurelia 62, 78 Zawistowicz-Adamska 102, 104, 111, 117, 128, 171, 175, 175, Leszezycki S. 196, 228, 425, 427, 427, 435 L e s z e z y c k i S., W i ­ Tuszyńska-Rę­ Z b o r o w s k i J u l i u s z 113, 117, 131, 362, 365, H. 366, WirtembersM Witanowski Witka też B . oraz książę 229 M. K a z i m i e r a 59, 60, 61, 62, 66, 71, 71, 72, 75, 78, 78, 94, B., P i e r a c k a J . i kawek Zawistowicz-Adam- ska Kazimiera 318 zob. B. Winid A n n a 376 Z a w i s t o w i c z K . zob. W i k t o r J a n 426, 426 i R . 198 366—368 Z b y s z y c k i F . 200 Zdrojewska Zdziarski S. 200 A . 316, 323 S. 196 W i t k i e w i c z 355 Zeglin 345, 346, 347, 352 Witkowski Ziegel W o l f 463 L e o n 63 Wojciechowski Wojtusiak T . 70 Edward Za­ Z a r z y c k i K . 373 Józef 63 Wierzchoniówna W., Zaręba A . 471 W a n d a 62 Wessołowski zob. W o r o s z y l s k i W. Załuscy P. i L . 201 E . 198 Wenzlówna Winid W. lewski Webersweld Wepnik J . 201, 450, 451 Zahradnik 62, 90, 90, 91, 100 Waligórski A n d r z e j 363, 370 Zierhoffer Zin W. S . 77 406, 407, 407, 409 �INDEKSY Znamierowska-Prufferowa 64, M a r i a 45, 62, 76, 76, 84, 84, 94, 104, 112, 117, ska M., Z. 130 Znaniecki F . 29, 67, 181 Z w o l a k i e w i c z H . 76, 76, 80, 196 "i T . 226, 129 Żabko-Potopowicz Żmigrodzki 128, 129, 130, 130, 131, 196 Znamierowska-Prufferowa Zygler 491 Bawar­ A . 1S6 M . 196 Żółkiewski S . i S t r a d e c k i Żurawska R . 368 Ż y w i r s k a M . 130 J . 56 �i INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH ETNICZNYCH Białobiel, p o w . Ostrołęka 377 A e t a 475 52, 89, 90, Afryka I Ul Białoruś 125 — południowa 90 Białostockie — murzyńska Ul — w o j . 208 Aleksandrowice, pow. Kraków 311, 313, 321 Alzacja B i e l s k o 109 460 Ameryka 52, 346 — Południowa 90, 93, 100 Anglia Borek, 475 Bór S u n d a j s k i 111 Augustowskie 226 291—293 A u s t r a l i a 52, 91 Austria pow. (Kurpiowszczyzna) pow. Siany 441—443 ( C S R ) 417, 418, 440, 451 ( C S R ) 417, 418, 440, 445, 447—449 Brodła, p o w . Chrzanów 410 Brok 52, 435 nad Bugiem Brodnia 297, 298, 302 pod K a l i s z e m 186 B r u d n e Sowięta, p o w . P r z a s n y s z Bakuła, p o w . P r z a s n y s z 280 Balice, pow. Kraków 407 B r u k s e l a 434 Brzeg B a r a n o w o , p o w . P r z a s n y s z 262, 264, 278, B r z e z i n k i , p o w . K i e l c e 377 280, 280 Batwa Brzozowy zob. P i g m e j e afrykańscy B a i z y l e j a 434 zach. 434 Beskid Śląski B u d a p e s z t 134 zob. Śląski Beskid 381, 391, 393 (rzeka) 80, 208 125 B u k a v u 434 zob. Podlaska Bug Bukareszt — W y s p o w y 365 Biała Kąt, p o w . Ostrołęka 262, 264 Brzozówka, pow. Ostrołęka 246 B n z u c h n i a , p o w . Miechów 407 Berlin — Żywiecki (pow.) 84 Brzeźna, p o w . N o w y Sącz 315 89 — Wysoki 262,278, 280 Bałtyk 306 Baskowie 226 (CSR) B r a t u c i c e , p o w . B o c h n i a 311, 322 Bmo 125, 306, 447 311, 317 K r a k ó w 311 Czerwony Bratysława 475 A u s t r i a c y 448 Azja pow. B o c h n i a 311 Brandyśek-Olśany, Augustówka, p o w . G a r w o l i n Australijczycy 374, 386 pow. Bochnia Borów, 125 Archipelag 344, 428 B o n n 479 434 Andamańczycy (pow.) Bochnia Bogucice, — półn.-wsch. 100 Amsterdam Biłgoraj — pow. 82 Północna 93 — 432 Białusny L a s e k , p o w . Ostrołęka 262, 264 459, 462 — Dolna — region 266, 374, 389 Żywiecki 80, 289 Beskid Bukowa, Bukowiec p o w . Biłgoraj 377 koło Jabłonkowa ( C S R ) 449 Al �INDEKSY B u r a k ó w , pow. N o w y D w ó r M a z o w . 291, 293 B y s t r z y c a n a d Olzą Czesi ( C S R ) 449 123, 128, 129, 131, 131, 133, 135 109, 111, 428 434 Cecenowo, pow. Słupsk 308 Chałupki, p o w . C h m i e l n i k 471 C h a r u b i n , pow. K o l n o 262 pow. Ostrołęka O p o l e 377 238, 266, 280 Dąbrówki, p o w . Łańcut 172 Debreczyn (Węgry) Długopole, 89 216, 262, 263, 264, pow. Nowy Targ 344, 345, 347, 347, 348, 351 C h e n c h u 475, 476 Dniestr Chęciny, pow. K i e l c e 377 (rzeka) 422 Dobra, pow. 111, 435 Limanowa 362—364, 3 6 6 — 368, 367, 370, 429 C h o j n i c e 109 D o b r e koło Tłuszcza 297 — pow. 84 D o b r y l a s , p o w . K o l n o 253, 281 C h o l e r z y n , p o w . K r a k ó w 407 109, 110, 112, 115, 127, 428 Ohyszówki, p o w . L i m a n o w a 366 C i c h e , p o w . N o w y T a r g 414 pow. Myślenice 341 K o l n o 262 Cieloszka, pow. 112, 116, 116, 433, 449 Cieszyńskie 112 Cisów, p o w . K i e l c e 410, 414, 415 C o l o g n e 434 Czajków, p o w . Staszów 410, 411 (rzeka) 329 Czarna Wieś, pow. Białystok 376 Czarna Wieś Kośc., p o w . Białystok 376 Ostrołęka 238, 262, 280, 286, 377 C z a r n o c i n 189 Ostrołęka 252, 278, 280 Dunajec, pow. N o w y T a r g 341, 345 Czechosłowacja (Jugosławia) 434 Dudy Puszczańskie, pow. K o l n o 262 pow. K i e l c e 377 Dylewo, pow. Ostrołęka 219, 233, 237, 238, 239, 244, 262, 266, 377 Dzików, pow. Tarnobrzeg 186 Dźwierzuty, p o w . S z c z y t n o 284 Ejdara Ełk (rzeka) 306 (pow.) 286 E s k i m o s i 475 Eurazja 90, 91 E u r o p a 74, 89, 159 , 372, 422, 435 — środkowa n a d Notecią 428 pow. Dubrownik D u d y , pow. K o l n o 284 D u r l a s y , p o w . Ostrołęka 262, 377 Cierpięta, p o w . P r z a s n y s z 278 pow. D r e g l i n , pow. S i e r p c 169 D r o g i n i a , p o w . Myślenice 341 Dulemba, C i e m n e koło R a d z y m i n a 297 454, 457 pow. D ę b ó w k a koło Góry K a l w a r i a 297 chełmińska z i e m i a 305 Czarnotrzew, Wronowska, Dębno, p o w . K i e l c e 410, 411 — chełmska g u b e r n i a 178 Czarnków ( C S R ) 449, 450 266, 281 — p o w . 409 Czarnia, Dąbrowa Dąbrowy, Dębniki, pow. K o l n o Chełm 112 Ciechówka, koło O s t r a w y — p a r a f i a 272 C h a b ó w k a , p o w . N o w y T a r g 344 Chorzów Dąbrowa D ą b r ó w k a , p o w . Ostrołęka 262, 264 Cambridge Czarny 448, 449 Częstochowa Dąbrowa, p o w . Tomaszów L u b . 377 (pow.) 84 C a g l i a r i 434 Czarna P r z a s n y s z 281 98, 101, 109, 110, 112, 117, 122, Bytom Cieszyn pow. Czerwiński, p o w . Płońsk 293 33, 113 Bydgoszcz Chiny C z e c h y 441, 446, 454 Czerwieńskie, B u s z m e n i 475 Bytów 493 i w s c h o d n i a 134 F i l a d e l f i a 434 Francja 225, 159, 462 F r a n k f u r t 434 G a l i c j a 448, 450—452, 466 134, 419, 420, 434, 441, G a n a 434 G a r b a t k a , pow. K o z i e n i c e 376 �INDEKSY 494 G a r d n a , p c w . Słupsk 308 Indianie Gardzieńskie I n d i e 125 Jezioro 84, 306 G a w ł ó w , pow. B o c h n i a 311, 318, 322 Innsbruck — S t a r y , p o w . B o c h n i a 316 Irokezi 46, 102 Gdańsk zob. P i g m e j e Jabłonka, pow. N o w y G l e b a , .pow. Ostrołęka 216, 262, 278, 280 110, 112, 123, 127, 131 Głogów 329, 330, 339 T a r g 311 ( C S R ) 449 410, 411 J a d w i s i n 45 Jadźwingowie 230 Jamno, p o w . K o l n o 280 81, 82, 341, 353, 361, 362, 365, 374 pow. Januszowioe, Koszalin 306, 308 pow. O l k u s z 313, 325 J a n u s z w i c e , p o w . Włoszczowa 377 G o r l i c e 109 J a p o n i a 111 112, 124, 305 Gorzów Jabłonków Jadwinów, p o w . K o z i e n i c e G l i n k a , p o w . Żywiec 376, 379 Gliwice Gorce pow. C i e s z y n 311 afrykańscy 422 Gontarze, 125 I z r a e l 434 G d ó w , p o w . Myślenice 347 Germanie 90 91 Istebna, — w o j . 307 Ge Szipibo J a r o s z k i , pow. K o z i e n i c e 376 Gostyń 104 G o t t w a l d o w o (Zlin) ( C S R ) 445 Jasło 428 G o z d a w a , p o w . Płock 166 Jastrząbka, p o w . P r z a s n y s z 280 Góra K a l w a r i a , p o w . P i a s e c z n o 297, 299 — beskidowi Górna Jaworzna, 421 Łomna koło Jabłonkowa (CSR) 449 Górna Wielopolka (rzeka w pow. Rop­ Świętokrzyskie zob. Świętokrzy­ pow. Jedlnia Kolonka, p o w . K o z i e n i c e 376 — Kościelna 376 Iłża 410, 411—413, Grabków, pow. pow. G a r w o l i n Góra 127, 142 Jeleśnia, p o w . Żywiec 376, 379 341, 343 Bochnia Grabniak, 413 410, 411 J e z i o r k o , pow. K i e l c e 410 Jugosławia 434 Jurgów, p o w . N o w y T a r g 429 pow. Ostrołęka 280 Grale, 311 J a z g a r k a , p o w . Ostrołęka 262 Jelenia skie Góry Grabie, pow. L i m a n o w a J a w o r z y n k a , pow. C i e s z y n 311 — K o l o n i a 376 czyce) 180 Góry Jastrzębia, p o w . K o z i e n i c e 410 Jastrzębie koło P i a s e c z n a 297 Górale 364 Gręboszów 186 Grodzieńska Grom, g u b e r n i a 178 Kabatkowie p o w . S z c z y t n o 284 Gródek, p o w . K o z i e n i c e 410 Gruszowiec, pow. — parafia Limanowa Gruszów, p o w . Myślenice 344, 344 215, 216, 221, 244," 262, 268, 269, 278, 289, 432 113, 114 Grudziądz 308 Kadzidło, pow. Ostrołęka 366 341, 343, 343, 268, 272, 280 K a k o n i n , p o w . K i e l c e 410 K a l i f o r n i j c z y c y 475 Kalisz 104, 112 Kamień, p o w . N i s k o 329 Hanau K a m i o n k a Mała, pow. L i m a n o w a 370 462 H a r v a r d 434 Kamyk, Hawela Karaski (rzeka) 306 Hiszpania Hory 32 pow. 243 407 Żywiec 376 149, 149, 150, 155 K a r p a t y 82, 306, 361 79 . — (pow.) 409 Hucisko, (jezioro) K a r c z e w 291 K a r c z m i s k a , pow. Białystok 376 K a r g o w a , p o w . Kościan 145, 146, 146, i Potylicze Hrubieszowskie p o w . B o c h n i a 341 �INDEKSY Karwina koło O s t r a w y ( C S R ) 449 495 Kórnik, pow. Śrem 109 K a r t u z y 122 Krajno, K a s i n a W i e l k a , p o w . L i m a n o w a 362 — region 307 Kaszubi Kraków 306 — nadłebscy 89, 83, 433 Kaszuby wschodnie Kaszuby i Pałuki 79 Kępa i zachodnie 308 122, 123, 125, 125, 127—129, 324, 324—326, 90 Kiełpińska 293 341, 343, 343 K i e l c e 122 — pow. 374 pow. Kielecczyzna 81, 298 216, 262, 278, Ostrołęka 123, 374 ( C S R ) 445 Krasnobród, p o w . Zamość 377 Krasny pow. K o z i e n i c e 376 Staw 407 K r o s n a , pow. L i m a n o w a — H u t a 376 Krotoszyn Kiwu Królestwo Polskie Królówka, pow. (jezioro) 477 Kleszczów, pow. K r a k ó w 311 Klikuszowa, pow. N o w y Targ 343, 345, K r z e m i e n i e c 428 Kliszczacy 364, 421 Kujawy Kliszczaki zob. K l i s z c z a c y Kuligów pow. Słupsk 307 — Smołdzińskie, pow. 223 (pn. zach. od W a r s z a w y ) 291 Kuimiałka, pow. Sokółka 376 Słupsk 308 Kuplisk, pow. Kładno ( C S R ) 442 Kurozwęki, — okolice Kurpie 439, 443 — p o w . 442 443—447, 454 Knyszyńska 382, 383, 383, 385, 394—399 pow. Bochnia 341, 343 — p o w . 262 pow. C i e s z y n 311 K o r e a 111 Koszalin Kościan Kozienice — Puszcza Biała 80, 208, 221, Zielona 80, 205, 208, 209, 232, 233, 236, 238, 241, 243, 245—247, 247, 254, 260, 265, 266, 268, 271, 2 7 3 — 374, 382, 383, 385, 386, 392, 393, 395, 396, 396, 398, 432 Kurpiowski ( C S R ) 449 (woj.) 307 Koszarawa, Puszcza 275, 277—279, 279, 281, 282, 283, 289, 434, 463, 464 Kosarzyska 284—287, 361, 374, 382, 432 Kurpiowska 210, 215, 220—222, 226, 229—233, 229, pow. K o l n o 243 Koniaków, 377 222, 226, 233, 289 215, 216, 221, 241, 255, 273 Kolonia Busko 208, 209, 215, 221, 228—230, 229, 254, 255, 257, 261, 268, 275, 277—281, 281, Puszcza K o l b u s z o w a 339 Kolno Sokółka 376 pow. 230, 230, 232, 233, 235, 236, 248, 250, Zagłębie 417, 418, 441, 441, Kładneńskie Kolimagi, 428 Kruszą, pow. K o l n o 244 345 Kobylec, 243, 293 Bochnia K r y s i a k i , pow. Ostrołęka 250, 262 353, 353 392, 370 225, 428 — parafia Kluki, 76, 76, 81, 103, 310, ziemia, Krakowskie Kralupy 280, 281 Kieszek, 361, 370, 406, 410, 413, 311, 313, 315, 318, 320, 321, 361 76, 81, 310, 374, 412 zob. 126, 128, 141, 406, 410 Krakowska — w o j . 406, 415 Kierzek, — okolice woj. Kieleoczyzna 101—104, 415, 420, 422, 426 428 Kępanów, pow. Bochnia Kieleckie 91, 92, 94, 94, 95, 95, 102, 104, 110, 111, 111, 114, 116, 117, 131, 231, 133, 139, 141, 234, 313, 322, 33, 79, 109, 112 Kazachstan 27, 28, 30, 33, 34, 36, 38, 57, 59, 62, 63, 69, 69, 77, 81, 82, 86, 88, 308 Kaszuby Katowice pow. K i e l c e 311 pow. Żywiec 376, 379 (pow.) 145, 146 (pow.) 374 region 122, 207, 209, 213, 215—217, 219, 220, 222, 226—228, 230, 231, 432, 433 Kurpiowszczyzna 59, 122, 205—208, 209, 210—213, 216—222, 226—229, 227, 229, 231—235, 233, 239, 242, 245—249, 247, �INDEKSY 496 251, 252, 254, 255, 256, 275, 277, 280, Łaba 289 Łapanów, Kutna Hora 306 pow. Bochnia 341, 343, 344, 347 (ĆSR) 454 Kuzie, pow. K o l n o Kwidzyn (rzeka) Łazy, p o w . Chrzanów (parafia) 272 311, 316, 318 Łączki, p o w . K o l n o 262, 284 309 Łebskie J e z i o r o 84, 306, 308 Łączna, p o w . L u b l i n 407 L a c h y 364 Las (pn. z a c h . od Warszawy) L a s e k , pow. N o w y T a r g Leman, pow. 280, Kolno 291, 293 343—345, 353 262, 264, 264, 273, 284, 285, 286 Lemany, pow. S z c z y t n o 284 134 Leningrad * 109, 112 Leszno — pow. 179, 362, 363, 363, 368 — pow. 361—363, 365, 366, 367 364, 369, 370 L i p n i c a , pow. Kolbuszowa Lipniki, Łomna (pn. z a c h . od W a r s z a w y ) Łomża 112, 215, 255, 272, 280, 286 łomżyńska gubernia Łostówka, pow. Łódź l i è g e 434 Limanowskie 291, 291 178 L i m a n o w a 370 — r e g i o n 433 (ĆSR) 442 Limanowa (pn. z a c h . od W a r s z a w y ) 292, 293 Łowicz 109 ( C S R ) 440 Libuśin Łomianki Łowickie 112 374 Liblice Łęczyca 127 pow. K o l n o 333 244, 262, 266, 280, 377 L i p n i k i Żabiocha, pow. K o l n o 377 L i p s k 134 30, 35, 36, 43, 59, 60, 62, 63, 79, 87, 91, 92, 94, 94, 96, 101—104, 102, 104, 109—111, 111, 116, 117, 120, 122, 123, 127, 128, 128, 130, 131, 131, 133, 135 Łódzkie 123 Łużyce 305 Łyse, pow. K o l n o 212, 216, 244, 262, 265, 280, 280, 289 — p a r a f i a 272 Lisków, p o w . K a l i s z 189 L i s z k i , p o w . K r a k ó w 407 L i t w a 125 M a k ó w M a z o w . (pow.) 215 L o c a r n o 434 malborska ziemia L o n d y n 434 Malborskie Powiśle 309 L o z a n n a 434 Małopolska 81, 87, 112, 192, 192, 310, 467 Lublin 33, 60, 63, 69, 80, 83, 92, 93, 96, 102, 103, 109, 110, 112, 131, 133, 139 Manchester 303 434 M a r u s z y n a , p o w . N o w y T a r g 343 — w o j . 103, 407 Maszkieniice, pow. B r z e s k o 179, 191 Lubelszczyzna Mazowsze 34, 35, 76, 112,, 141, 374, 433 112, 208, 213, 223, 226, 227, 273, 284, 285, 289, 305 Lubelskie zob. Lubliniec Lubelszczyzna (pow.) 313 Lubomierz, 341, 343—347, 351, 353, 353, 3 5 5 — 358, 366 Lubomierz, 37, 84, 123, 213, 219, 221, 223, 226, 247, 249, 254, 267, 284, 284, 2 8 5 — pow. Bochnia 343, 344, 348—352, Mazury 287, 303, 306, 407, 433, 473 Mazurzy 95, 284, 286, 287 — pruscy pow. Limanowa 311 221, 281 Mediolan 434 L u b o r z y c a , p o w . K r a k ó w 311 Miastko (pow.) 308 L u b o r z y c k a W o l a , p o w . K r a k ó w 311, 318 Miastkowo, Lubuska Miechów 109 Ziemia 37, 83, 303, 305, 307 L u b u s z a n i e 306 Miechów L u c i c a n i e 306 M i e l e c 329 pow. Łomża 281 (pow.) 407 L u o 90 Mięcina, p o w . L w ó w 25, 27, 28, 30, 61, 61, 420, 427 Międzyrzecz 112 Limanowa 361, 364 �INDEKSY 497 Mirocice, p o w . K i e l c e 410 N o w y T a r g 341, 357 M ł a w a 109 Nydek ( C S R ) 449 — pow. 285 111, 133 Młociny O b o d r y c i 306 Mników, p o w . K r a k ó w 311 O b o r c z y s k a , pow. P r z a s n y s z 262, 263, 264 111 Mongolia Morawica, pow. 313, 526, 321, Kraków 324, 326 Morawka Morawy koło Jabłonkowa ( C S R ) 449 ( C S R ) 445, 446 Morgowniki, ( C S R ) 439 Mosty, pow. Mszana Dolna Ochotnica, pow. N o w y Odra (rzeka) 361, 362, 365, 366 Myszków 115 M y s z y n i e c , p o w . Ostrołęka 215, 216, 221, 268, 271, 278, 281 ( C S R ) 444 Olszówka, pow. — w o j . 208, 284 (rzeka) Opoczno pow. S z c z y t n o 284 (pow.) 374 121, 433 Opoczyńskie (pow.) 84 N a r e w (rzeka) 80, 208, 221, 242, 243, 249, 123, 432 Opole 46, 102, 122, 127, 135 O p o l s k i e 122 zob. też Śląsk 284, 285 Orawa N a s i e l s k , pow. Pułtusk 297 pow. L u b a r t ó w 184 Orzyc Góra 311 Negrillowie (z Z i e m i O g n i s t e j ) 475 (rzeka) 208, 278, 280 Osieczna, pow. L e s z n o 422 Osielec, p o w . S u c h a 377 (rzeka) 81 Niedźwiedź, p o w . Ostrawa Limanowa 311, 363 Niedźwiedź, p o w . ( C S R ) 440, 448, 454 O s t r a w s k i e Zagłębie W ę g l o w e 448 Ostrawsko-Karwińskie — p a r a f i a 341 Ostrołęka 286 Zagłębie 454 Ostrołęka 80, 215, 220, 221, 234, 244, 255, 263, 272, 278, 289, 290 159, 306, 448 Nitra (rzeka) 343 — parafia Niwa, p o w . N o w y T a r g 345 — pow. 243, 244, 262, 285 Nosów, pow. Opatów 410 Ostrowiec Noteć Ostrów ( r z e k a ) 307 N o w a H u t a 322 Wieś Ostrów (pd. w s c h . od Warszawy) 291—293 Nowa Wieś Nowogród, pow. B o c h n i a 311, Szlachecki, pow. B o c h n i a 311, 316, 318, 322, 322 pow. Łomża Oświęcim 109, 225 (pow.) 313 109, 215, 229, P a b i a n i c e 109, 468 N o w o g r o d z k a P u s z c z a 209 N o w y D w ó r (Mazowieoki) Sącz K i e l e c k i 109 Królewski, Ostrów W i e l k o p o l s k i ( C S R ) 446 241, 280 Nowy 272 316 N o w a Sól 222 Nowa Opolski 78, 113, 407 O s i e c z a n y , p o w . Myślenice 341 N e g r y c i 475 Niemcy 212, 215, 221, 242, 243, ( C S R ) 417, 440,, 448 — region Nida L i m a n o w a 311 O l s z t y n 34, 122, 132, 308 Opawa — p o w . 324 Nawojowa 376 O l s z e w k a , p o w . Ostrołęka 262 Opaleniec, Myślenice 112 Nasutów, Białystok 249, 268, 278, 280, 281, 281, 283 M y s z y n i e c k a P u s z c z a 209, 279 Namysłów pow. O l s z a n i c a 311, 318 Omulew — p a r a f i a 272, 280 82, 311 O l k u s z 109 Olśany K i e l c e 377 Targ 306, 421, 422 O l e c k o (pow.) 286 Oleszkowo, p o w . K o l n o 281 M o r s k o , pow. K a z i m i e r z a W. 325 Most O c e a n i a 112 109, 362 Etnografia Polska I I Paryż 434 291 P a s y m , p o w . S z c z y t n o 284 Pianki, pow. Kolno 238, 242, 284, 289 32 �498 INDEKSY — ziemie P i a s e c z n o 297, 299, 300, 301, Piekary, pow. Kraków 313, 314, 315, 316, 318, 323, 326 Pigmeje Polskie afrykańscy 475 zachodnie Królestwo Połabianie 306 P i l s k o (szczyt w B e s k i d z i e W y s o k i m ) 393 Pomorze Zagłębie 454 Pisa 208, 216, 217, 242, 243, 249, 283—285, 287 P i s a r z o w a , pow. L i m a n o w a 361, 364, 370 Pisz (pow.) 283, 284, 286 (rzeka) Płodownieka — p o m o r s k i e w o j . 146, 150 Popiołki, pow. K o l n o 262, 264 Poredy, p o w . P r z a s n y s z 253 Poręba W i e l k a , p o w . L i m a n o w a 362, 363 — M a l b o r s k i e zob. M a l b o r s k i e (pow.) 285 Płodownica 83, 93, 94, 113, 123, 135, 3 0 4 — Powiśle 473 P l e s z e w 109 Płock Pol­ — Z a c h o d n i e 37, 83, 84, 303—307 Półwysep 89 (rzeka) zob. Królestwo 307, 361, 405 Piotrów, p o w . K i e l c e 410 Pirenejski północno-zachod­ skie — z n a d I t u r i 476 Pilzneńskie i nie 83 Powiśle — Warmińskie zob. Warmińskie Powiśle 243, 245 Poznań 33, 6 0 — 6 3 , 63, 68, 79, 80, 83, 91, P u s z c z a 280 Płoszyce, p o w . Ostrołęka 262 92, Pobłocie, p o w . Słupsk 308 104, 109, 110, 112, 129, 131, 131, 140, Podczerwone, pow. N o w y T a r g Podegrodzie, p o w . N o w y Podhalanie 345, 353 Sącz 429 341, 358, 421 310, 341, 343—345, 347, 351, 352—356, 353, 358, 359, 361, 414, 468 — podhalański region 226, 233 Podobin, pow. Półrzeczki, pow. Limanowa P r a a l g o n k i n o w i e 475 P r a c z e , p o w . M i l i c z 85 Praga Limanowa 361, 362, 370 (ĆSR) 417, 425, 434, 435, 440, 441, 449 Podole 79 P r äkor j a c y 475 P o k u c i e 112 P r a s a m o j e d z i 475 P o l a c y 449 Prądnik P o l e s i e 112 Polska 59, K o r z k i e w s k i , p o w . O l k u s z 313, 316, 318, 321 19, 32, 35, 37, 38, 44, 49, 52, 63, 64, 67, 68, 74, 76—79, 77, 93, 94, 94, 102, 113, 114, 128, 134, 140, Prewidza ( W ę g r y ) 343 Przasnysz (pow.) 215, 221, 262, 272, 280, 285 159, 162, 164, 175, 275, 286, 288, 292, Prusy 294, 295, 298, 305, 306, 366, 370, 372, — Wschodnie 373, 404, 409, 415, 417, 419, 423, 425, Przecław, pow. M i e l e c 329 429, 430, 433—435, 463, 466, 468, 472, Przemyśl 473 Przybramie Polska — południowa 219, 223, 246 243, 305, 306 122, 320 ( C S R ) 440, 441, 445 Przybysławfce, p o w . O l k u s z 313, 321 c e n t r a l n a 135 P r z y m i a r k i , p o w . K i e l c e 377 192, 221 — północna 223, 361 Przystań, p o w . M a k ó w — L u d o w a 21, 86, 87, 322 Pułtusk Pupkowizna, — Ziemie P u s z c z a Biała Zachodnie 33, 34, 36, 41, 66, 93, 104, 303, 304, 306, 405 zachodnie 83, 84, 85 i północne M a z o w . 250, 251 (pow.) 285 — R z e c z p o s p o l i t a S z l a c h e c k a 218 — ziemie 366 Półwysep P i r e n e j s k i zob. P i r e n e j s k i P ó ł ­ wysep 111 P o d k a r p a c i e 365 Podlasie 141, 173, 234, 305 — w o j . 146, 150 Poznańskie 374 78, 79, 81, 103, 113, 120, 123, Podhale 94, 94, 95, 95, 96, 101, 103, 104, pow. Kolno 262, 264, 286 zob. K u r p i o w s k a P u s z c z a Biała 36, 82, — Knyszyńska cza zob. Knyszyńska Pusz­ �INDEKSY — Myszyniecka zob. Myszyniecka Pu­ 499 Sądecka Z i e m i a 366 S a m o j e d z i 475 szcza — Nowogrodzka zob. N o w o g r o d z k a P u ­ szcza San (rzeka) 329 P u s z c z a 329, 330, 334, 337 Sandomierska — Płodownicka Pu­ S a n d o m i e r s k i e 188 zob. S a n d o m i e r s k a P u ­ S a n n i k i region 433 zob. Płodownicka S a n d o m i e r z 109 szcza — Sandomierska S a s y , p o w . S z c z y t n o 284 szcza — Szkwańska — Zagajnicy — Zielona zob. Szkwańska zob. Puszcza Zagajnica zob. K u r p i o w s k a Puszcza Zie­ lona Pychowice, pow. K r a k ó w 311 P y r z y c e 306 Pyzdry, pow. Września 125 Pyzówka n a P o d h a l u 343, 353 Sawa, pow. Myślenice 341 Sąspów, p o w . O l k u s z 311, 318 S e c h n a , pow. L i m a n o w a 370 S e m a n g o w i e 475 Serafin (jezioro) 343 S i d z i n a , pow. K r a k ó w 313, 316, 318, 320—325, 328 (diz. S i d z i n y ) 320 — Olszyna S i e d l c e 209 Siedmiogród 452 Raba (rzeka) 341 Siekierki R a b k a 112 (pd. w s c h . od W a r s z a w y ) 291, 293 Racibórz 127 Sieradz Radom — region 432 124 S k a w i n a 322 R a d u n i n , pow. Sokółka 376 Radzymin 297, 298, 300, 302 Raniżów, pow. K o l b u s z o w a Rawa Mazowiecka, 122, 128 Skomielna 330, 331, 333 region 433 Biała i C z a r n a , pow. Skrzydlna, pow. L i m a n o w a R e n (rzeka) 462 Siany Reznovic Słomka, pow. B o c h n i a 311 Roglas, ( C S R ) 446 101, 112 Rogalin Słomka, pow. Rosicko-Oslayańskie Zagłębie ( C S R ) 417, Limanowa Słowacy 448 Słowiańszczyzna 159, 164, 219, 293 24, 28, 32, 89, 282 Rozdzielę, pow. B o c h n i a 82 Słowińcy 89, 306, 307, 308 Rozoga Słupno 297 Ruda (rzeka) 244, 245 Słupsk 309 Śląska 109 Rudawa, pow. Chrzanów 407 R u d z i s k a , p o w . S z c z y t n o 284 Rugia 370 417, 451—454 Słowianie 88, 89, 306, 420—422 418, 445, 447 Rosja 362, 369 (pow.) ( C S R ) 442 Słowacja p o w . S z c z y t n o 284 ( w y s p a ) 306 — pow. 307, 308 Smolenice koło B r a t y s ł a w y (CSR) 417— 419, 440, 441 R u m , p o w . S z c z y t n o 284 Smołdzino, p o w . Słupsk 307, 308 Rumania — okolice 308 125, 134 Rybienko, Rybnik pow. W y s z k ó w 299 209, 225 Rzeszowskie pow. Sobieszowice ( C S R ) 449, 450 Sójkowa, p o w . N i s k o 333 R y b n i k i , pow. Białystok 376 Rzeszotary, Kraków 313, 326 322 81, 123, Sopotnia Mała, pow. Żywiec 376, 379, 379, 380, 429 Sowliny, pow. L i m a n o w a — Pogórze 335 S p i s z 113, 407 Rzeszów 127, 122, 131, 132, 329, 330, 339 Stanisławów 428 — w o j . 103, 406 Stanisławów Rzym S t a n y Zjednoczone 125, 434 Myśle­ nice 311 koło 362 Tłuszcza 297 A . P. 344, 452 �INDEKSY 500 S t a r a c h o w i c e 109 Stara Wieś, T a r t a k , p o w . K o l n o 262 pow. Oświęcim 313, 316, Stare B y s t r e , pow. N o w y T a r g Starosiedlice, 345, 353 475 ; Stradomka (rzeka) p o w . Ostrołęka 353, 353 T c z e w 428 341, 342, 344, 357 Strzyżów, p o w . Miechów 407 Suwalszczyzna Tatry — Z a c h o d n i e 253 p o w . Iłża 410 S t o k i , pow. K o z i e n i c e 376 Surowe, Tasmańczycy T a t a r y , p o w . Ostrołęka 258 318, 319 280, 280 Tłumacz 428 Tłuszcz 297 T o k a r n i a , p o w . K i e l c e 377 Tomaszowskie 286 407 Suwałki 286 Tomaszów L u b e l s k i Svermov Tomaszów M a z o w i e c k i ( C S R ) 442 S w i d w i b o r e k , p o w . Ostrołęka 262 Topolczany S y b e r i a 111 Toruń (pow.) 374, 409 426 (Węgry) 343 33, 59, 60, 62, 63, 64, 78, 83, 89, i S z c z e b r z e s z y n 109 110, 112, 117, 122, 123, 126, 128, 128, S z c z e c i n 39 131, 131, 135, 140, 303, 305, 306, 307, I j I p o w . N o w y T a r g 344 308 S z c z e c i n e k (pow.) 308 Szczyrzyc, pow. L i m a n o w a Szczytno Szkwa, (pow.) 363, 366 283, 284, 286 pow. Ostrołęka 262, 264 — r z e k a 216, 217, 244, 245, 268, 283—285, — pow. 84 I Toszek I 115 T u c h o l a 109 ] Turośl, p o w . K o l n o 244, 262, 263, 286 * — r z e k a 217, 243 287 T y n i e c , pow. K r a k ó w 311, 313, 315, 316, 318, 322, 323, 324, 407 Szkańska P u s z c z a 209 Szprewa (rzeka) 306 S z t o k h o l m 428 125, 473 Szwajcaria S z y m a n y , p o w . S z c z y t n o 284 Śląsk 91, 92, 94, 94—96, \ 101, 102, 104, 104, Szaflary, 76, 81, 89, 101, 135, 163, 417, 432, 433, 448, 449, 466 — Dolny 34, 76, 84, 84, 85, 85, 303, 305 — Dolny i Średni 305 — Górny 37, 76, 122, 123, 128, 313 — Opolski 79, 85 Śląski B e s k i d 319, 321, 324, 325 Święta K a t a r z y n a , p o w . K i e l c e 377, 410 Święta L i p k a , p o w . Kętrzyn 163 Świętochłowice 109 Świętokrzyskie Góry 361, 363, 366, 125 Uzbekistan Uznam Vinafice } 90 (wyspa) i 306 i ( C S R ) 442 j' pow. Ostrołęka 219, 233, 257, 262, j 264 Warmia Świątniki Górne, pow. K r a k ó w 313, 315, pow. L i m a n o w a Ujsoły, p o w . Żywiec 376, 379, 380, 396 Ukraina Wach, 78, 120, 310, 311, 430 Śrem 109 317—318, Ujanowice, 370 j 37, 84, 123, 226, 284, 303, 306, 407, 433, 473 Warmińskie Powiśle 84 W a r m i a k , p o w . K o l n o 284 Warszawa 27, 2 8 , 30, 60, 61, 63, 77, 80, 91, 95, 95, 96, 101, 109, 109, 110, 111, 374, 381, 383, 292, 395, 396, 398, 410, 414 — region 410 Ul, 114, 116, 117, 125, 125, 129, 131, 133, 133, 135, 234, 241, 244, 291, 292, t 294, 296—300, 302, 308, 402, 423, 427, 434, 467 Tanger 434 — p o w . 294 T a r c h o m i n 111 — w o j . 208, 294 T a r c z e k , p o w . Iłża 410, 411 — podwarszawski T a r n ó w 363 ,| 298 /,' teren 291—294, 2 9 6 — t ) �INDEKSY Wyszel, W a r t a 306, 307 pow. Maków W e d d a 475 Wyszogród, p o w . Płock 293 Wenecja 434 Wyżega, pow. K o l n o Wezera (rzeka) 306 Węgrów region 433 Yamana (z Z i e m i O g n i s t e j ) 476 Węgry 134, 343, 417 Wiedeń 134, 433 Wielkopolska 284, 286 Zaborów 172 87, 313, 314, 356 Wieliczka 249, 262 Mazow. 297, 298, 299, 299, 300, 302 Wyszków 109, 112 Wdzydze 501 Zagajnica 76, 79, 80, 83, 145, 147, 292, 307, 466 (puszcza) 218, 279 Zagłębie Kładneńskie zob. Kładneńskie Zagłębie Wielopolanka (rzeka) 329 — Ostrawsko-Karwińskie Wieluń 109 sko-Karwińskie zob. Ostraw- Zagłębie Wieprzów, pow. Tomaszów L u b e l s k i 377 — Pilzneńskie zob. Pilzneńskie Zagłębie W i l c z k i , p o w . L i m a n o w a 366 — Rosicko-Oslavańskie Rosicko- Wilczowola, pow. Kolbuszowa 331, 333 Oslavańskie zob. Zagłębie Wilczków, pow. K i e l c e 410 Zagórowa, p o w . O l k u s z 410 W i l n o 30, 31, 61 Zagórzanie 361-364 W i n c e n t a , pow. K o l n o 273 Zagórzany 344, 344, 346 Wisła, p o w . C i e s z y n 166 Zagórze 341 Wisła (rzeka) Wisłok 291, 292, 329, 421, 422 Śląskie 125 pow. g e l n i c k i (CSR) 38, 202, 223, 117, 122, 123, 127, Zakopane Wiślica 46, 102 127, 128, 131, 132, 133, 341, 406 z i e m i a 102 — K o z i n i e c 113 Wiśniowa, pow. Myślenice 356 Włochy 225 Z a l a s , p o w . Chrzanów 410 Włocławek 104, 113 Zalas, Włoszczakowice, p o w . L e s z n o 377 Zamość 122 Włoszczowa — pow. 374 (pow.) 374 p o w . K o l n o 284 Wojciechów, pow. K a z i m i e r z a W. 311 Zatoka, W o l a F i l i p o w s k a , p o w . Chrzanów 166 Z a w a d y , p o w . Ostrołęka 262, 280 W o l a L u b o r z y c k a zob. L u t o o r z y c k a W o l a Z a w i e r c i e 225 p o w . B o c h n i a 311 W o l a Raniżowska, pow. K o l b u s z o w a 333 Zborowskie, Wola Zbójna, p o w . K o l n o Szczygiełkowa, pow. K i e l c e 410, 411, 414 — parafia pow. B o c h n i a 341, 343 Wolica, Zbyśov W o l k o w e , pow. Ostrołęka p o w . L u b l i n i e c 313 212, 216, 238, 262, 264, 266, 268 ( C S R ) 446 Żdar ( C S R ) okolice 445 Zdunek, pow. Ostrołęka 262 Wołoszczyzna 230 Zegartowice, Wołyń — Bigorzówka 85, ( W o l i n - w y s p a ) 306 37, 60, 61, 63, 73, 77, 78, 83, 85, 91, 92, 94, 96, 101, 102, 104, 110, 122, 227 Zembrza, pow. Myślenice 341 pow. (przysiółek) 341 Kolbuszowa Ziemia krakowska 333 zob. k r a k o w s k a zie­ mia — p o w . 84 — Lubuska Wróblowice, p o w . K r a k ó w Wróblówka, pow. 238, 244, 262, 281 272 Z b y c z y n , p o w . K o z i e n i c e 376 W o l i n i a n i e 306 Wrocław 418, 451—459 Wiślanie 421 — wiślicka Zagórze Zakarovce, (rzeka) 329 Nowy 350, 351 W y k , pow. K o l n o 246 324, 325 Targ 345, 347, zob. L u b u s k a — Malborska — Ognista zob. Ziemia malborska ziemia 475, 476 — Sądecka zob. Sądecka Ziemia — Wiślicka zob. Wiślicka Ziemia �502 INDEKSY Ziemie Odzyskane mie Zachodnie Ziemie Zachodnie zob. Polska zob. P o l s k a Zachodnie Złatna, pow. Żywiec 376 Radziecki Ziemie Żmiąca, pow. Ż u ł a w y 473 Żywiec 428 zob. Limanowa 179 ZSRR Żywieckie 363 370 B e s k i d 374, 378, 383, 385 390, 392—398 Żywiecczyzna 289,, 393, 428 37, 38, 125, 417, 457 Związek - Zie- Żywiecki Z i m n a , p o w . K o l n o 284, 286 ZSRR - zob. Żywiecczyzna �•S* WYDAWNICTWA INSTYTUTU ARCHfcoLOGIA HISTORII KULTURY MATERIALNEJ PAN POLSKI cena zł Tom-i W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 292 Tom. I I 1 W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 148 Tom u ' z 2 Wrocław 1958 O s s o l i n e u m , s. 149—400 60,— 30 — 4 0 - z T o m I I I , z. ' l (w d r u k u ) ARCHEOLOGIA Tom V 1952—1953, W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 441 129 — T o m V I , 1954, W r o c ł a w 1956 O s s o l i n e u m , ss. 323 92,— T o m V I I , z. 1, 1955, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 242 90 — T o m V I I , z. 2, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 272 95,— T o m V I I I , z. 1, 1956, W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 292 Tom VIII, z. 2, W r o c ł a w T o m I X , z. 1 (w 1959 O s s o l i n e u m , 95 — ss. 224 65,— druku) SPRAWOZDANIA ARCHEOLOGICZNE I, W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 279 41,— I I , W r o c ł a w 1956 O s s o l i n e u m , ss. 188 25,— I I I , W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 327 IV, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , . 60,— ss. 230 40,— V , W r o c ł a w 1959 O s s o l i n e u m , ss. 302 + 7 tabl. nita VI 55,— (w d r u k u ) POLSKIE BADANIA 1. J a c e k Slaski, skarby srebrne ARCHEOLOGICZNE Stanisław Wczesnośredniowieczne Tabaczyński, Wielkopolski (Polskie s k a r b y wczesnośredniowieczne. I n ­ w e n t a r z e , t. 1), W r o c ł a w 1959 O s s o l i n e u m , ss. 86 + 2 w k l e j k i 2. Stanisław s*karbami 3. Poznań W. Tabaczyński, srebrnymi Z badań Wielkopolski, we wczesnym W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m . średniowieczu, Hensla, Wrocław morza t. 1, p r a c a z b i o r o w a 1959 O s s o l i n e u m , 4. T e r e s a i R y s z a r d K i e r s n o w s c y , + 27 t a b l . 40 — wczesnośredniowiecznymi nad ss. 129 + 1 w k l e j k a Wczesnośredniowieczne . . . 20 — pod redakcją + 25 t a b l . skarby z 42,— Po­ (Polskie s k a r b y wczesnośredniowieczne, I n w e n t a r z e , t. 2) (w d r u k u ) ARCHAEOLOGIA POLONA Tom I, Warszawa 1958 O s s o l i n e u m , s s . 97 . . . . ' 20,— T o m I I (w d r u k u ) KWARTALNIK Rocznik I HISTORII K U L T U R Y ¡-2/1953, W a r s z a w a S w Z^Mr 3 TV lZd/10^' Rocznik i v ^-4/1956 3 1 1953 P W N , 9 arSZ3Wa Warszawa !!« ™™ ss. 291 » » ' Ł T ~ ^ £ V T ~7\Z;3f Warszawa 30,- • 6 ~ 0 ~ 60 1956 P W N , ss. 752 szawa Roasn^K v i , z. i—1/1958, R o c z n i k V I I ( w druku) MATERIALNEJ ™ S ; J 1958 P W N , ss. 753 8 35 0 > _ ~ 140 — ; �STUDIA WCZESNOŚREDNIOWIECZNE T o m I , W r o c ł a w 1952 O s s o l i n e u m , ss. 208, 151 tabl 80,— T o m I I , W r o c ł a w 1953 O s s o l i n e u m , ss. 144, 51 tabl., 2 m a p y 55,— T o m I I I , W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 384, 154 t a b l 77,— T o m I V , W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 392, 14 t a b l 70,— STUDIA I MATERIAŁY DO HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ T o m I , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t 1, W r o c ł a w 1957 O s s o l i ­ neum, ss. 530 . . . 75 — T o m I I , S t u d i a z dziejów g o s p o d a r s t w a wiejskiego, t. 1, W r o c ł a w 1957 O s s o ­ l i n e u m , ss. 520 90,— T o m I I I , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t. 2, W r o c ł a w 1958 O s s o l i ­ neum, ss. 383 55 — T o m I V , S t u d i a z dziejów g o s p o d a r s t w a wiejskiego, t. 2 (w d r u k u ) . T o m V , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t. 3 (w d r u k u ) ŹRÓDŁA DO HISTORII K U L T U R Y 1, I n s t r u k c j e XIX gospodarcze d l a dóbr OPRACOWANIA MONOGRAFICZNE Witold H e n s e l , Słowiańszczyzna . i szlacheckich z wczesnośredniowieczna, XVII— 749 . . . Sesja metalowe W a r s z a w a 1956 w Białogonie (1614—1914), W r o c ł a w 1957 ss. 247 4 4 - Archeologiczna, S w i d e r k o w n a , La V e s p a s i e n et sa technique ŹRÓDŁA Wrocław propriété agricole 1957 O s s o l i n e u m , ss. 432 . foncière d'après privée dans . l'Egypte P. Lored 131 (w . do dziejów Tadeusz L e w i c k i , Wrocław ETNOGRAFIA de druku) Słowiańszczyzny, t. 1, w y d a ł i opracował 1956 O s s o l i n e u m , ss. 383 39,50 POLSKA T o m I , W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 438, n l b . 2 T o m I I , Wrocław BIBLIOTEKA 1959 O s s o l i n e u m ETNOGRAFII 85,— POLSKIEJ do historii Zajęcia Współdziałanie pozarolnicze. 55 — ss. 479 1, S t u d i a i materiały kultury wsi polskiej gospodarcze, w XIX i XX w. W r o c ł a w 1958 O s s o l i ­ n e u m , ss. 436 70 — N r 2, A l f r e d Zaręba, etnografa w terenie, Zbieranie materiałów Wrocław i etnologii, N r 4, M a r i a gwarowych. 1956 O s s o l i n e u m , N r 3, K a z i m i e r z M o s z y ń s k i , Człowiek. POLSKI 73,— ORIENTALNE T o m I , Źródła arabskie Nr 145 — 51,80 Zakłady Ossolineum, Anna . ss. 493 Jan P a z d u r , Pierwsza . . MATERIALNEJ magnackich w i e k u , t. 1, W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. L X X V I I I , PWN, . . Wstęp Wskazówki dla ss. 54 do etnografii 4,80 powszechnej K r a k ó w 1958 O s s o l i n e u m , ss. X I I , 852, nlb. 3, X X X V I I I tabl. Gładyszowa, ATLAS Wiedza ludowa o ETNOGRAFICZNY Z e s z y t próbny, W r o c ł a w 1958, 17 m a p + suplement gwiazdach (w druku) 90,— �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74759723a38346b355991ad30d6dd08b.pdf 0bd105404e5d5ca3aa11f81857ae90af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:428 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:387 Title A name given to the resource Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.31-40 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B I B L I O G R A F I A PRAC K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO 1905 1. K i l k a słów do m ł o d z i e ż y w sprawie wycieczki przyrodniczej n a r o k p r z y s z ł y , „ W s z e c h ś w i a t " , W a r s z a w a t . 24:1905 n r 46, s. 735; prze­ d r u k : „ P r z y r o d a " , t . 2:1905, s. 709. 1911 2. Puszcza M y s z y n i e c k a , „ Z i e m i a " , Warszawa R . 2 : 1 9 1 1 , s. 724 — 725, 7 3 2 - 7 3 5 , 7 5 5 - 7 5 6 , 7 6 4 - 7 6 6 ( i l . 10). 1 1912 3. B u d o w n i c t w o ludowe w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 281—283, 2 9 9 - 3 0 2 , 314—317 ( i l . 1 6 ) ; p r z e d r u k : K s i ą ż n i c a Z a m o j ­ ska, t . 1 1 , Z a m o ś ć (1920), ss. 25. 4. N a s y p y ziemne w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 427 — 429 ( i l . 2, m a p k a 1). 1913 5. Z b i o r y ł o w i c k i e , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 273—276 ( i l . 4). 6. Z U k r a i n y , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 5 8 2 - 5 8 4 , 5 9 8 - 6 0 0 , 6 1 4 - 6 1 7 , 6 3 2 - 6 3 4 , 6 4 6 - 6 4 8 , 6 6 2 - 6 6 5 , 6 7 8 - 6 8 1 , 693—697, 7 1 0 - 7 1 3 , 7 2 6 730, 7 4 7 - 7 5 0 , 7 5 8 - 7 6 0 , 7 7 4 - 7 7 6 , 7 9 0 - 7 9 2 ( i l . 45, m a p k i 2 ) ; p r z e d r u k : Warszawa 1914. 7. O b r z ę d y , w i a r a i p o w i e ś c i l u d u z okolic B r z e ż a n , „ M a t e r i a ł y A n t r o pologiczno-Archeologiczne i E t n o g r a f i c z n e " , K r a k ó w t . 13:1914, s. 1 5 2 - 1 9 8 ( i o d b . ss. 49). 1915 8. Polska p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m [ w : ] N o w i n a . K s i ą ż k a zbioro­ wa, Warszawa 1 9 1 4 - 1 9 1 5 , s. 6 1 — 7 1 . 9. Rosjanie o S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , „ K u r i e r L i t e w s k i " z 10 I V 1915, s. 1. 1918 10. S t o s u n k i n a r o d o w o ś c i o w e w W i l e ń s k i e m , „ M y ś l P o l s k a " , Warszawa — K r a k ó w — L w ó w — P o z n a ń t . 4:1918, s. 22—27. 1 A r t y k u ł y w „Ziemi" z lat 1911 i 1912 zostały ogłoszone pod Kazimierz Ruski. pseudonimem �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 32 1921 1 1 . U w a g i o s ł o w i a ń s k i e j t e r m i n o l o g i i topograficznej i fizjograficznej, oparte p r z e w a ż n i e na materiale b i a ł o r u s k o - p o l e s k i m , „ A r c h i w u m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1 : 1 9 2 1 n r 5, ss. 19. 1923 12. Odezwa I n s t y t u t u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h T . N . W . do s p o ł e c z e ń ­ stwa polskiego, Warszawa b . d., ss. 4 (podpisano: P r e z y d i u m I n s t y ­ t u t u Nauk Antropologicznych T.N.W.). 1924 13. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , n r 264:1924, z d n i a 20 I X . 14. O w e w n ę t r z n y m u k ł a d z i e prac, o b e j m u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y m a t e r i a l n e j , „ L u d " , L w ó w t . 23:1924, s. 38—42 (i nadb.). 15. Ś l a d y n a j a z d ó w g e r m a ń s k i c h ( w s k a z ó w k a t o p o n y m i c z n a ) , „ W i a d o ­ m o ś c i Archeologiczne", Warszawa t . 9:1924, s. 301—302. 2 1925 16. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , nr 193 z d n i a 12 V I I 1925. 17. B a d a n i a n a d pochodzeniem i p i e r w o t n ą k u l t u r ą S ł o w i a n , cz. 1, K r a ­ k ó w 1925, ss. 140. Streszczenie tej p r a c y : „ S p r a w o z d a n i a z c z y n n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , K r a k ó w t . 30:1925 n r 3, s.8—12 (i n a d b . ) ; „ B u l l e t i n I n t e r n a t i o n a l de l'AcademiePolonaise des Sciences et des L e t t r e s " , Classe Philologie, s. 128—134: Becherches sur 1'origine et la c i v i l i s a t i o n p r i m i t i v e des Slaves (i n a d b . ) . В е с : L e s origines et la culture des Slaves (1), M. Kasterska, politique, économjque, littéraire et artistique", Paris E . 7: 1926 W. Kotwicz, „Bocznik Orientalistyczny", В . 3: 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 ; „Slavia", Ćasopis pro slovansku filologii, Praga R . 4: 1926 z. 4, D . Zelenin, „Etnografija", Moskwa —Leningrad U . 5: 1928 nr 1, „La Pologne nr 8, s. 291; L . Niederle, s. 836 — 839; s. 179. 18. N i e k t ó r e wyniki etnogeograficznych badań Polski, „Ziemia", B . 10:1925, s. 4 0 - 4 5 ( i l . 6, m a p k i 2). 19. N o w o g r ó d z k i e p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 181—187 ( i l . 2, m a p k a 1). 20. O k u l t u r z e ludowej p o ł u d n i o w o - ś r o d k o w e g o Polesia, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 1 2 0 - 1 3 1 ( i l . 14). 2 1 . O ź r ó d ł a c h m a g i i i r e l i g i i , „ P r z e g l ą d F i l o z o f i c z n y " , Warszawa R . 28:1925 z. 1 - 2 , s. 2 3 9 - 2 5 1 ( i odb. ss. 13). 22. Poszukiwania etnogeograficzne, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 45. 2 Odezwa ogłoszona za zgodą dyrekcji Instytutu Nauk Antropologicznych T . N . W . w jej imieniu. �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 33 23. E e g i o n a l i z m wobec etnografii, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 11—16 (il. 4). 24. W sprawie zbierania w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h l u d o w e j k u l t u r y ma­ terialnej w Polsce, „ P o l s k a O ś w i a t a Pozaszkolna", W a r s z a w a 1925, s. 2 8 - 3 6 ( i l . 4). 25. W y p a l a n i e n o w i n , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 132—133. 26. W y s p y ś w i e r k ó w na Polesiu ( m a p k a ) , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s, 112. . 1926 27. K i j a n k a w Polsce, na L i t w i e i B u s i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu Slovanskych Geografii a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 337—339 (i n a d b . ) . 28. Origine de la magie et de l a religion, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 29. B é s u l t a t s a c t u é i s des recherches ethnographiques en Polesie, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 30. S ł o w i a ń s z c z y z n a a stepy A z j i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu S l o v a n s k y c h Geografu a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 339—342 (i nadb.). 3 1 . W sprawie w y r a z ó w czara i bagnie, „ J ę z y k P o l s k i " . K r a k ó w B . 1 1 : 1926 z. 5, s. 1 3 6 - 1 4 8 . е е 1927 32. E t n o g r a f i a , [ w : ] P r z e w o d n i k kongresowy I I . Z j a z d u S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w w Polsce, K r a k ó w 1927, s. 184—189 ( i l . ) . 33. L u d polski w dorzeczu W i s ł y , „ Z i e m i a " , E . 12:1927, s. 163—169 ( i l . 6, m a p k i 2) ( i odb. ss. 7). 1928 34. Czekanowski J . , W s t ę p do h i s t o r i i S ł o w i a n , L w ó w 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , P r a h a B . 6:1927/1928, s. 814—820. 35. E t n o g r a f i a w muzeach r e g i o n a l n y c h , [ w : ] Muzea regionalne, i c h cele i zadania, Warszawa 1928, s. 98—170 ( i odb. ss. 78). 36. Polesie wschodnie. M a t e r i a ł y etnograficzne z wschodniej części b . p o w i a t u mozyrskiego oraz z p o w i a t u rzeczyckiego, W a r s z a w a 1928, ss. X V , 328, r y s . 20, dodat. n u t . 1. 37. P r z e d m o w a , [ w : ] C z e s ł a w P i e t k i e w i c z , Polesie rzeczyckie, cz. 1, K r a k ó w 1928, s. I I I — V I . 38. Zelenin D . , Bussische (Ostslawische) V o l k s k u n d e , B e r l i n — L e i p z i g 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , E . 6:1927/1928, s. 8 0 9 - 8 1 4 . 39. Ż y c i o r y s I I , „ N a u k a P o l s k a " , E . 9:1928, s. 217—245. 3 — Etnografia polska, t. I I I �34 B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYÑSKIEGO 1929 40. Ethnogeographische S t u d i e n i n Ostpolen, [ w : ] A J o u r n e y T h r o u g h t h e Eastern Provinces of P o l a n d i n the Y e a r 1926, K r a k ó w 1929, s. 1 2 5 - 1 7 1 ( i l . 69, mapek 13) (i n a d b . ) . 4 1 . K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 1 : K u l t u r a m a t e r i a l n a . Z 2 1 m a p k a m i oraz r y c i n a m i 1138 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1929, ss. I X , 710; [tłu­ maczenie szwedzkie:] Slavernas F o l k k u l t u r , I , S t o c k h o l m 1936 (powielony maszynopis z n a d r u k o w a n ą , k a r t ą t y t u ł o w ą ) . R e c : A. Bruckner, „Lud", L w ó w t. 30: 1931, s. 213 — 216; M. G-avazzi, „Anthropos", R . 25: 1930, s. 760 — 762; I . Saunova, „Slayische ethnographische Literatur", Prag R . 2: b. d. nr 9, s. 6 5 1 - 6 5 3 . 42. Stan obecny i p o t r z e b y n a u k etnologicznych, „ N a u k a P o l s k a " , W a r ­ szawa t . 10:1929, s. 246—249. 1930 43. B i a ł o r u s k i spor i sparyś, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w t . 1:1929/1930, B , s. 54—66. 44. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h : 1. Pies „ C z t e r o o k i " , 2. B o l a psa w k u l c i e z m a r ł y c h , 3. O b r z ę d o w e zabicie psa, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 5 7 - 2 6 6 . 45. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 9 6 - 3 1 4 . 46. P r z y p i s y r e d a k c j i , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 193, 220 — 223, 2 3 1 , 235—237, 2 5 0 - 2 5 4 , 255—257. 47. S a m o ł ó w k i ł o w i e c k i e , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , 1.1:1929/1930, B , s. 100—101. 48. U w a g i , [ w : ] K u l t u r a w s i , 1930, s. 171—175. 49. Zwyczaje ś w i ę t o j a ń s k i e na z a c h o d n i m Polesiu, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 76—88. 1931 50. Dyskusje, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 229—230. 5 1 . Nieco u w a g k r y t y c z n y c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 259 — 275 (i n a d b . ) . 52. O b r z ę d y ś w i ę t o j a ń s k i e . K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , K r a k ó w B . 1 2 : 1931, s. 9 2 - 9 3 (i odb. ss. 1). 53. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 7 0 - 7 2 , 2 2 1 - 2 2 3 . 54. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w ( p e r i o d y c z n y c h i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 2 3 3 - 2 5 5 ( w y j ą w s z y n r 30, 3 1 , 33, 38). 55. S t a n i s ł a w Ciszewski, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 3—9. 56. W i e d z a astronomiczna l u d u i n i e k t ó r e wierzenia o c i a ł a c h niebieskich. K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , B . 1 2 : 1 9 3 1 , s. 14—17,27—30 ( i odb. ss.5). �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 57. W sprawie s p u ś c i z n y n a u k o w e j po ś . p . S t a n i s ł a w i e „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 1 3 1 - 1 3 2 . 35 Ciszewskim, 1932 58. Kwestionariusz w sprawie b a ś n i o m ó w i ą c e j fujarce, „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 152 ( i odb. ss. 1). 59. K w e s t i o n a r i u s z w sprawie l u d o w y c h n a r z ę d z i m u z y c z n y c h , „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 132—135 (ze w s t ę p e m o d r e d a k c j i ) ( i odb. ss. 4). 1933 60. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1:1933, s. 916—923 ( t a b l . 1). 61. S á l z i i d a ź d , [ w : ] S b o r n i k v cest' na prof. L . M i l i t e c , Sofia 1933, s. 4 7 5 - 4 7 8 . 1934 62. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 1 opracowany w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą , K r a k ó w 1934, ss. 4, mapek 8. 63. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa. Zeszyt 1, z 17 r y ­ c i n a m i , K r a k ó w 1934, ss. V I , 722, n l b . 3. R e c : M. G-avazzi, „Anthropos", R . 31: 1936 z. 1/2, s. 2 7 3 - 2 7 5 ; Mhr. „Prager Presse". Neue polnische slavistische Literatur, Praga 17 I I 1935, s. 9. 64. O b a d a n i a c h muzyczno-etnograficznych na Polesiu w r. 1932, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 69—79 (5 d o d a t k ó w n u t o w y c h ) . 65. Prof. U n i w . Jagiell. K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o p r a c y m ł o d z i e ż y dla etnografii ( L i s t do r e d a k t o r a „ O r l e g o L o t u " ) , „ O r l i L o t " , E . 15: 1934, s. 19 ( i odb. s. 1). 66. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 282—305 ( w y j ą w s z y n r 33 i 38). 67. S t a n obecny melografii rdzennej B i a ł o r u s i i Polesia, „ L u d S ł o w i a ń ­ s k i " , t . 3:1934, s. 6 1 - 6 9 . 68. Znaczenie etnografii K a u k a z u dla b a d a ń etnologicznych na B a ł k a ­ nach, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , 8 . 9 7 — 1 0 7 . 1935 69. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 2 o p r a c o w a n y w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą i M . B y t n a r ó w n ą , K r a k ó w 1935, mapek 12. Rec.: E . В o idol, „ D e r Oberschlesier", Opole R . 17: 1935, s. 6 0 9 - 6 1 0 . 70. K u l t u r a d a w n y c h S ł o w i a n w ś w i e t l e b a d a ń etnologicznych, [ w : ] K a ­ lendarz I . K . C . na r o k 1935, K r a k ó w E . 8: 1935, s. 72 — 76 ( i l . 10), p r z e d r u k : B i b l i o t e k a S ł o w i a ń s k a , S. 1, W a r s z a w a 1935 n r 2, s. 28—47. 71. P r z e d m o w a , [ w : ] M i e c z y s ł a w G ł a d y s z , G ó r a l s k i e z d o b n i c t w o drzewne na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1935, s. I I I - V . �36 B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 1936 72. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 3 o p r a c o w a n y z J . K l i m a s z e w s k ą , , K r a k ó w 1936, mapek 10. wspólnie R e c : A. Kutrzebianka, „ R o c z n i k i dziejów społecznych i gospodarczych", L w ó w t. 6:1937, s. 5 8 7 - 5 8 9 . 73. Organisation des é t u d e s s p é c i a l e s : E t h n o l o g i e , ,,Organon, I n t e r n a ­ t i o n a l E e v i e w " , W a r s z a w a t . 1:1936, s. 2 0 5 - 2 0 7 . 1937 74. Z a s ł u g i S. U d z i e l i n a p o l u b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , , , L u d " , t . 35:1937, s. 17—20 ( i odb. ss. 4). 75. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i w y t w o r ó w l u d o w e j k u l t u r y , „ Z i e m i a " , E . 27:1937, s. 9 2 - 9 8 ( i l . 21). 1938 76. A n m e r k u n g e n zur obigen B e r i c h t i g u n g , „ B a l t i c o s l a v i c a " , Wilno t . 3:1938, s. 5 3 6 - 5 4 1 . 77. D i e polnische E t h n o l o g i e u n d E t h n o g r a p h i e seit d e m J a h r e 1925, „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 136—202 ( i nadb.). 78. Geograficzne z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y ludowej w Polsce, [ w : ] K a l e n ­ darz I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 6 8 - 7 7 ( i l . 19, t a b l . 2). 79. N a Ż a l n e m , „ A s " , K r a k ó w E . 4:1938 n r 2, s. 2 3 — 2 4 . 80. N i e k t ó r e p r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 6 5 - 1 1 7 ( m a p e k . 1 2 ) ( i odb. ss. 53). 8 1 . N o w e syntezy prof. Czekanowskiego na t e m a t S ł o w i a n , „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 4 5 6 - 4 6 5 ( i n a d b . ) . 82. O r g a n i s a t i o n des congres scientifiques: E t h n o l o g i e , „ O r g a n o n , I n t e r ­ n a t i o n a l E e v i e w " , t . 2:1938, s. 173—174. 83. O s y n t e z ę p r e h i s t o r i i i etnografii S ł o w i a n , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , K r a k ó w E . 17:1938 n r 1, s. 150—152. 84. Eegionalne zwyczaje doroczne, [ w : ] K a l e n d a r z I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 78—85 ( i l . 7, 3 d o d a t k i n u t o w e ) . 85. V a r i a . 1 . K r i t i s c h e B e m e r k u n g e n ü b e r einige der g e g e n w á r t i g e n B i c h t u n g e n i n der E t h n o l o g i e , 2. V e r b r e i t u n g der Giftfischerei a u f der E r d e , 3. D i e Giftfischerei bei den Slaven, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 27—45 ( i n a d b . ) . 86. V o n f d e n sogenannten finnischen E i n f l ü s s e n auf die V o l k s k u l t u r Polens, [ w : ] L i t t e r a r u m Societas E s t h o n i c a 1838—1938, L i b e r saecularis I I , T a r t u 1938, s. 4 5 5 - 4 5 9 . 87. Z ostatnich p o s t ę p ó w etnografii s ł o w i a ń s k i e j w B u ł g a r i i (Prace Ch. Wakarelskiego) „ B a l t i c o s U w i c a " , t . 3:1938, s. 529—533 ( i nadb.). 3 * Nowela w czasopiśmie nieweka. „ A s " została ogłoszona pod pseudonimem Zofia W i ś �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 37 1939 88. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa, Zeszyt 2, z 2 m a p ­ k a m i , 40 w y k r e s a m i , 149 d o d a t k a m i n u t o w y m i J*oraz z r y c i n a m i p o n a d 1300 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1939, ss. V I I , s. 723—1642. R e c : M. s. 3 1 4 - 3 1 8 . G-avazzi, „Lud", Kraków —Lublin t. 38 (za"rok 1947): 89. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i k u l t u r y , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , szawa E . 18:1939 n r 3, s. 7 3 - 9 7 (i odb. ss. 25). 1948, War­ 1941 90. K a i k u r i e l i e t u v i u liaudies muzikos i n s t r u m e n t a l , „ G i m t a s a i K r a ś t a s " ^ K a u n a s 1941 nr 1/2, s. 5 1 - 6 4 ( i l . ) . 1946 9 1 . U w a g i etnologiczne, „ E e l a c j a I b r a h i m a i b n J a k u b a z p o d r ó ż y do k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h " , w y d . T . Kowalskiego, K r a k ó w 1946, s. 130 — 136. 1947 92. Zadania etnografii w z w i ą z k u z zasiedlaniem Z i e m O d z y s k a n y c h , [ w : ] Sesja E a d y N a u k o w e j dla Z a g a d n i e ń Z i e m O d z y s k a n y c h . W y d . E a d y N a u k o w e j dla Z. Z. O., W r o c ł a w , ss. 3. 93. Z z a g a d n i e ń pochodzenia j ę z y k a s ł o w i a ń s k i e g o , „ S p r a w o z d a n i a z czyn­ n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , t . 48:1947 n r 4, s. 124—129 (Streszczenie 2 r e f e r a t ó w z 3 i 17 I V 1947, w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach K o m i s j i J ę z y k o w e j P A U ) (i nadb.). 1948 94. E w o l u c j o n i z m k r y t y c z n y na tle i n n y c h k i e r u n k ó w w etnologii. Od­ c z y t w y g ł o s z o n y 9 I V 1948 na W a l n y m Zgromadzeniu P T L , „ L u d " , t . 38:1948, s. 3—27 ( i odb. ss. 29); Englisch summaries: C r i t i c a l E v o l u t i o n i s m and other Trends i n E t h n o l o g y , „ L u d " , t . 38:1948, s. 6 6 9 - 6 9 1 . 95. S t a n i zadania etnografii polskiej, „ L u d " , t . 38:1948, s. 210—228. 1951 96. L u d y z b i e r a c k o - ł o w i e c k i e . I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe w i a d o m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i ­ g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1951, ss. V I I , 300, n l b 3. 1952 97. U w a g i do 1. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 32:1952 z. 5, s. 193—202. 1953 98. L u d y pasterskie. I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe wiado­ m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1953, ss. 388. �38J B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 99. U w a g i do 2. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , B . 33:1953 z. 5, s. 3 4 5 - 3 6 7 . 1954 100. Jeszcze o w y r a z i e czekan, „ J ę z y k P o l s k i " , B . 34:1954 z. 3, s. 222—223. 101. O nazwie jednego z d a w n y c h g r o d ó w na r u s k o - p o l s k i m pograniczu, „ P o r a d n i k J ę z y k o w y " , Warszawa 1954 z. 4 ( 1 1 9 ) , s. 1—8. 102. O N e u r a c h H e r o d o t a . U w a g i n a t e m a t I części „ G r e c k i c h i ł a c i ń ­ skich ź r ó d e ł do najstarszych d z i e j ó w S ł o w i a n " M . Plezi, „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1, s. 1 3 4 - 1 5 2 ( i o d b . ss. 20). 103. Pierwszy zeszyt „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o wobec „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" A . B r u c k n e r a , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 2, s. 1020—1023. 104. Z pogranicza z a i n t e r e s o w a ń p r z y r o d n i k a i etnologa ( 1 . S y m b i o t y c z ne ł o w y d z i k i c h p t a k ó w d r a p i e ż n y c h i l u d z i . 2. U ż y w a n i e n a r z ę d z i a przez z w i e r z ę t a ) , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1 , s. 736—745 ( i o d b . W r o ­ c ł a w 1955, ss. 11). 1955 105. Jeszcze o nazwach k o n i c z y n y i n i e k t ó r y c h i n n y c h r o ś l i n , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 4, s. 2 9 5 - 2 9 7 . 106. S k ą d p o s z ł a nazwa gołąb f, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 3, s. 1 8 9 194. 107. U w a g i do 3. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a p o l s k i e g o " F r . S ł a w s k i e g o i u z u p e ł n i e n i a u w a g poprzednich, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 2, s. 1 1 2 - 1 3 5 . 1956 108. L u d o w a wiedza o pogodzie, [ w : ] K a l e n d a r z E o d z i n n y n a r o k 1956, K r a k ó w 1956, s. 41—43. 109. N a marginesie d y s k u s j i o P o l s k i m A t l a s i e E t n o g r a f i c z n y m , „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , Warszawa E . 4:1956 n r 3, s. 4 9 1 - 5 1 8 . 110. M e c o s z c z e g ó ł ó w z k u l t u r y materialnej w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w pier­ w o t n y c h , „ D a w n a K u l t u r a " , W r o c ł a w E . 3:1956 z. 1 , s. 10 —22 ( i l . 15). 1 1 1 . O p o c z ą t k a c h i pochodzeniu w y r a z ó w pług i płużyca, „ J ę z y k Pol­ s k i " , B . 36:1956 z. 1 , s. 1 - 6 . 112. S ł o w n i c t w o l u d ó w , t z w . p r y m i t y w n y c h , „ B i u l e t y n Polskiego T o w a ­ r z y s t w a J ę z y k o z n a w c z e g o " , W r o c ł a w — K r a k ó w 1956 z. 15, s. 93—112. 113. U w a g i do 4. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 36:1956 z. 2, s. 109—116; z. 3, s. 196—205. 114. Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h z a b y t k ó w p i ś m i e n n i c t w a , 1 i 2, „ Z i e m i a " , K r a k ó w R . 1:1956 n r 1, s. 20; n r 2, s. 28. �BIBLIOGRAFIA PRAC К. MOSZYŃSKIEGO 39 1957 115. N a t e m a t „ N a z w miejscowych p ó ł n o c n e g o Mazowsza" K . Zierhoffera, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1957 z. 5, s. 3 6 6 - 3 8 1 . 116. P i e r w o t n y z a s i ą g j ę z y k a p r a s ł o w i a ń s k i e g o , W r o c ł a w — K r a k ó w 1957, ss. 332, m a p a 1 . Rec.: M. Szymczak, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa 1959 z. 5 (170), s. 2 2 5 - 2 3 2 ; J . Safarewicz, „ J ę z y k Polski", R . 50:1960 z. 3, s. 220 — 228. 117. Ú p l n á bibliografia p r í s p e v k o v , c l á n k o v a p r á c K a z i m i e r z a M o s z y ń s k e h o , uverejnenych t l a ć o u , „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , B r a t i ­ slava E . 5 : 1957 n r 3 - 4 , s. 256—260. 118. U w a g i do 5. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1959 z. 4, s. 2 9 2 - 2 9 9 . 119. U w a r s t w i e n i e socjalne P r a s ł o w i a n , ,,Slovensky N á r o d o p i s " , B r a ­ t i s l a v a E . 5: 1957 n r 3 - 4 , s. 261—291. 120. 121. 122. 123. 1958 Człowiek. W s t ę p do etnografii powszechnej i etnologii, z 157 i l . , W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, ss. X I I , 854, n i b . 1 , t a b l . 38. K o p i e n i a c t w o , „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " , Zeszyt D y s k u ­ s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 58—59. N i e k t ó r e w y t y c z n e d l a prac Polskiego A t l a s u Etnograficznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , W r o c ł a w t . 1:1958, s. 57—67. Trucizny i rośliny trujące, „Słownik Starożytności Słowiańskich", Zeszyt D y s k u s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 127. 1959 124. K a z i m i e r z N i t s c h , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 2:1959, s. 15—17. 125. O p o s ł u g i w a n i u się w nauce n a z w a m i m i e j s c o w o ś c i przez niefachow­ c ó w , „ O n o m a s t i c a " , K r a k ó w — W r o c ł a w E . 5:1959 z. 1, s. 1—12 (i n a d b . ) . 126. U w a g i do 6. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 1, s. 1—8. 127. Z a s ł u g i K a z i m i e r z a N i t s c h a dla etnografii P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 2, s. 1 0 0 - 1 0 3 . 128. P r o j e k t kwestionariusz'a o nazwach miejscowych, „Onomastica", R . 5: 1959 z. 2, s. 3 5 5 - 3 6 3 . W DRUKU 1. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , I I w y d . 2. M a l o w i d ł a naskalne p r y m i t y w ó w A f r y k i P o ł u d n i o w e j ze s z c z e g ó l n y m uwzględnieniem techniki ich wykonania, [ w : ] Księga P a m i ą t k o w a dla prof. W . A n t o n i e w i c z a . �4Q B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 3. Nieco u w a g o s a m o ł ó w k a c h ł o w i e c k i c h , „ B o c z n i k I n s t y t u t u E t n o g r a ­ ficznego", D e b r e c z y n ( t ł u m a c z e n i e w j ę z y k u w ę g i e r s k i m ) . 4. P r z y c z y n e k do t z w . etnogenezy S ł o w i a n , ,,Slavia A n t i q u a " , t . 7. 5. B y b o ł ó w s t w o , [ w : ] „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " . P R Z Y G O T O W A N E DO D R U K U 1. C y k l pogadanek: L u d w i e j s k i i jego k u l t u r a : 1 . Dzieje wiejskiego l u d u , 2. O g ó l n e u w a g i o ludzie i jego k u l t u r z e , 3. J a k m y ś l i n i e o ś w i e c o n y w i e ś n i a k , 4. L u d o w a wiedza o p r z y r o d z i e ż y w e j . 2. E t n o g r a f i a polska. D o t y c h c z a s o w y dorobek i p l a n p r a c y na r. 1953. 3. J a n K a r ł o w i c z . 4. I n d i a n i e znad g ó r n e g o Szingu. 5. L u d w i k K r z y w i c k i . 6. M a p a j ę z y k o w a E u r o p y ś r o d k o w e j i wschodniej 1:1750000. 7. N o t a t k i do szkicu kwestionariusza o dziecku w i e j s k i m . 8. O sposobach b a d a n i a k u l t u r y materialnej P r a s ł o w i a n . 9. P o c z ą t k i k u l t u r y w ś w i e t l e e t n o g r a f i i egzotycznej. 10. Pogranicze polsko-litewskie. Stosunki etniczne na pograniczu polskoi białorusko-litewskim. 1 1 . P r z e d m i o t , zakres i m e t o d y b a d a ń e t n o g r a f i i . .12. P r y m i t y w n e r y s y we w s p ó ł c z e s n e j p r a c y n a u k o w e j . 13. W s p o m n i e n i a . 14. U ź r ó d e ł u m i e j ę t n o ś c i t e c h n i c z n y c h . 15. Z a r y s e t n o g r a f i i Assamu. 16. Zarys e t n o g r a f i i P a p u a s ó w . 17. Z nowszych b a d a ń n a d s z t u k ą l u d o w ą . Zestawiła Barbara Moszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18473030001c81439e40169f983a5369.pdf 5a3ff2e9f1a674c4498b047afae06cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:383 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.439-480 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E BADANIA C NAD E KULTURĄ N J Z ROBOTNICZĄ WE WSPÓŁCZESNEJ E ETNOGRAFII CZECHOSŁOWACKIEJ Jedną z ważnych gałęzi współczesnej etnografii d a n i a n a d życiem i kulturą k l a s y robotniczej. W czechosłowackiej odgrywały t y l k o nieznaczną rolę. Z a główny b o w i e m p r z e d m i o t wówczas społeczność wiejską, a w dziono n a elementy tradycyjne, wagi W o s t a t n i c h l a t a c h poglądy n a p r z e d m i o t i z a k r e s etnografii ustrojowe uczonych osiągnięciami n a u k i Już z teorią materializmu stowskiej stanowiła wówczas ogólnopaństwowej konieczność i ściślejszego druga nacisk kła­ współczesnych. życiu państwa, j a k też i zapoznanie z dotychczasowymi etnografów czechosłowackich radzieckiej na pierwszej konferencji oparcia jej powiązania ogólnooaństwowa założenia teoretyczne tej d y s c y p l i n y z potrzebami konferencja etnografii. n a metodologii życia. D a l s z y etnografów w marksi­ krok naprzód kwietniu 1952 r., w czasie której s t a r a n o się podsumować w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h d y s k u s j i . W uchwał tej k o n f e r e n c j i czesnymi na plan pierwszy przeobrażeniami kultury te w i n n y ku rozwija t y m terenom, n a których zostały wysunięte b a d a n i a ludu wsi, jak w miastach. Badania czeskiego nad i słowackiego zarówno p r z y t y m kierować się p r z e d e się s o c j a l i s t y c z n y przemysł myśl współ­ na wszystkim względnie wy­ stępuje wyraźnie proces s o c j a l i z a c j i w s i » . Impuls do badań e t n o g r a f i c z n y c h partyjnych. W czasie uroczystego n a d klasą robotniczą wyszedł również z kół obchodu 700-lecia górnictwa czeskiego kiego w 1949 r. K o m i t e t C e n t r a l n y K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Czechosłowacji etnograficzne b a d a n i a terenowe z t y m akcja badawcza i słowac­ zainicjował n a d życiem i kulturą górników. Podjęta w przyniosła obfite materiały z okolic Mostu, związku Kładna, Przy- Zob. .Resoluce drvhé celostátní konference ethnoqrafú v Praze, „Radostna zemé", t. 2: 1952. £. 1—2: H . D y m e r o v a , 77 celostátní konference národovisnvch pracovníkú, „Radostna zemé", t. 2: 1952, s. 64; O. S k a l n i k o v a , 77 celostátní národopisná konference, .„Cesky L i d " , R. 39: 1952, s. 1—2. Przeobrażeń etnografii czechosłowackiej po w o j n i e dotyczą m. i n . następujące artykuły: Ó. N a h o d i 1, Za nové pojetí národopisná védy, „Cesky L i d " , R ; 38: 1951, s. 52—57; O. N a h o d i 1 — J . K r a m a f í k , O niekotorych idealisticzeskich tieczieniach w czechosłowacko] etno­ grafii w pieriod 1920—1940-ch godów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1954, n r 4, s. 79—87; J . K r a m a f í k , D e s e t let ćeske ethnografie, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 97—99. O. N a h o d i i , Deset let ceskoslovenské ethnografie (1945—1955), „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 3: 1955, s. 111—124. 1 " z w o l n a uległy z m i a n i e . historycznego w s t y c z n i u 1949 r. p o d d a n o r e w i z j i d o t y c h c z a s o w e Podkreślono te uważano i społeczno-gospodarcze, które w y - • sunęły klasę robotniczą n a czołowe m i e j s c e w ogółu etnografii przeobrażeń ba­ badania s t u d i a c h n a d j e j kulturą s p e c j a l n y n i e doceniając Wpłynęły n a to zarówno p r z e m i a n y się stanowią nauce przedwojennej �RECENZJE 440 bramia i Ostrawy . Niestety, 2 t y l k o n i e z n a c z n a i c h część została do tej pory opu­ blikowana . 3 Podjęte z w 1949 r. b a d a n i a utworzeniem przy przybrały Czechosłowackiej większe rozmiary Akademii Nauk w 1952 r. w Pracowni związku Etnograficznej, która w 1954 r. została połączona z Pracownią Badań n a d Pieśnią L u d o w ą w Instytut Etnografii przemianowana Słowackiej ficznej, i Folklorystyki . Odrębna 4 n a I n s t y t u t ) powstała Akademii istniejącej w N a u k . Stanowiła przy Akademii Pracownia ramach zreorganizowanej ona kontynuację od 1946 r . Etnograficzna dawnej Instytuty 5 słowacki i Słowacki stały się też głównymi o r g a n i z a t o r a m i (z w jeden czasem t y m czasie placówki etnogra­ Etnograficzne Czecho­ badań n a d kulturą r o ­ botniczą, współpracując n a t y m p o l u z u n i w e r s y t e c k i m i zakładami e t n o g r a f i c z n y m i . Na uwagę zasługuje również działalność Śląskiego Instytutu Badawczego S t u d i j n i U s t a v ) , który od początku swego i s t n i e n i a w 1948 r. uwzględniał w p r a c a c h problematykę robotniczą. O b e c n i e botniczej i w prowadzą cztery ośrodki badania ji (Slezsky swoich n a d życiem i kulturą k l a s y r o ­ etnograficzne: w Pradze, Brnie, w Opawie Bratysławie. Ośrodki te pracują został do tej p o r y — niezależnie od siebie, według s w y c h własnych planów. N i e o i l e w i e m — u s t a l o n y wspólny j e d n o l i t y p r o g r a m , który by w sposób szczegółowy określał z a d a n i a i m e t o d y e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą. C e l e i m e t o d y Niemniej Kontakt wspomniane t y c h badań krystalizują ośrodki pozostają t e n polega zarówno n a u d z i a l e niach terenowych dyskutowywaniu organizowanych problematyki się w jednak z toku praktyki sobą przedstawicieli w badawczej. pewnym kontakcie. j e d n e g o ośrodka w bada­ przez i n n e zespoły, j a k też n a wspólnym i metod prze- badawczych. Duże z n a c z e n i e d l a o r g a n i z a c j i studiów n a d kulturą robotniczą posiadała t r z e c i a ogólnopaństwowa k o n f e r e n c j a w Liblicach. G d y etnografów, która odbyła się w poprzednie konferencje miały charakter n a tej zajęto się p r z e d e w s z y s t k i m oceną d o t y c h c z a s o w y c h październiku 1953 r. głównie osiągnięć . 6 programowy, W trzy lata później, gdy p r a c e b a d a w c z e posunęły się z n a c z n i e naprzód, z o r g a n i z o w a n o rencję poświęconą s p e c j a l n i e p r o b l e m a t y c e niku 1956 r. w W przez robotniczej. Odbyła się ona w konfe­ paździer­ Smolenicach na Słowacji . 7 artykule niniejszym wymienione wyżej omówię cztery tychczasowych publikacjach. W osobno ośrodki, pewnej przebieg opierając i wyniki się przede badań podjętych wszystkim na m i e r z e korzystałam też z i n f o r m a c j i , miałam sposobność zebrać dzięki udziałowi w konferencji w Smolenicach. do­ jakie Uczest- Zob. O. S k a l n í k o v á , K oíázce národopisného vyzkumu íivota délnické trídy, „Cesky L i d " , R . 39: 1952, s. 147—151. Np. zbiór p o e z i i : Lidová poesie homická, P r a g a 1950. Zob. np.: J . K r a m a f í k , Národopisny Kabinet Ceskoslovenské Akademie Ved zahajuje svou ćinnost, ..Ceskoslovenská Ethnograíie", R . 1: 1953, s. 87—88; O. S k a l n í k o v á , Założeni Kabinetu pro Národopis Ceskoslovenské Akademie Ved, „Radostna Zemé", t. 3: 1953, s. 38; J . K r a m a f í k , D e s e t let ceské ethnografie, jw. i in. J . P o d o l á k , Desat rokov slovenského národopisu (1945—1955), „Slovensky Národopis", R . 3: 1955, s. 421—450. Zob. n p . : O. S k a l n í k o v á , Tíetí celostátní ethnografická konference, „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 241—243; J . P o d o l á k , Tretia celostátna konfersndn ethnografov, „Slovensky Národopis", R . 2: 1954, s. 196—202; Rozvinutí organisované terénní práce ceskoslovenskych ethnografú, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 293. Zob. s p r a w o z d a n i e z k o n f e r e n c j i w S m o l e n i c a c h : D. D o b r o w o l s k a , Konferencja etnografów czechosłowackich r.".*,.y*om>„ y.n^aniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej, „Etnografia P o l s k a " , t. 2, s. 417. 2 3 4 5 6 7 -1 í * # f ^ £ X ft) �RECENZJE 441 n i c t w o w tej k o n f e r e n c j i ułatwiło m i lepsze z o r i e n t o w a n i e się w sposobach p r a c y etnografów czechosłowackich. W zakończeniu artykułu będę się starała p r z e p r o w a ­ dzić analizę porównawczą, ustalić c e c h y wspólne, właściwe w s z y s t k i m ośrodkom, i cechy i n d y w i d u a l n e . 8 I. Etnografowie niczą P r a g i . Zadecydowały śledzić w Zagłębia p r a s k i m kilku formacjach rozmiarach, były w terenowe położonego o t y m następujące powody. W f e u d a l n y c h , np. H a b s b u r g ó w wspomniane ośrodku Kładneńskiego, w y c h kopalń powstała w drugiej kich w p r a s c y rozpoczęli zespołowe b a d a n i a od węglowego można Badania n a d kulturą r o b o t ­ n a północny zachód okręgu t y m rozwój społeczno-ekonomicznych. Większość miejsco­ połowie X V I I I w . j a k o własność w i e l k i c h panów („państwo buśtehradzkie"). Niektóre t y l k o , o n i e w i e l ­ posiadaniu zamożniejszych k o p a l n i e straciły c h a r a k t e r feudalny, chłopów. W ciągu X I X - w. a zamieniły się n a przedsiębior­ s t w a k a p i t a l i s t y c z n e , z c z a s e m o p a n o w a n e przez w i e l k i kapitał f i n a n s o w y . zapotrzebowanie botnicy wykwalifikowani górniczych w tworzyła z pobliskich lub dalszych przeludnionych napływali przeważnie się m i e j s c o w a klasa robotnicza kopalń w latach Z istniejących się wywołało miejscowych jej ośrodków elementów swoista szereg osadach masowa okolic. R o ­ t y c h różnorodnych i kształtowała powojennych życiu i k u l t u r z e górników. W spółdzielnie z dawniej C z e c h a c h , zwłaszcza z P r z y b r a m i a . Upaństwowienie zmian w Ponieważ n a siły robocze stawało się coraz większe, wytworzyła się i m i g r a c j a ludności w i e j s k i e j od górnictwa kultura. zasadniczych r o l n i c z y c h powstały produkcyjne. Zagłębie Kładneńskie zasługuje n a uwagę również ze względu n a s w e postę­ powe tradycje: w dobie k a p i t a l i z m u stanowiło dek r o b o t n i c z y C z e c h a c h . P o n a d t o o jego w y b o r z e j a k o p r z e d m i o c i e w decydował fakt, że j e s t to t e r e n j e d n o l i t y ono n a j b a r d z i e j rewolucyjny pod względem n a r o d o w y m , obejmujący zarówno osady przemysłowe, j a k rolnicze. F a k t t e n umożliwia p r z e b a d a n i e nego oddziaływania k u l t u r y robotniczej i chłopskiej. O w y b o r z e t e r e n u ośro­ badań z a ­ wzajem­ zadecydo­ w a ł a też z n a c z n a jego rozległość, która mogła sprzyjać w y t w o r z e n i u się tu s w o i s t y c h cech życia, odrębnych w porównaniu z i n n y m i ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i . ' 9 B a d a n i a . objęły do c h w i l i obecnej, w zasadzie niemniej okres jednak szy, w c z y m p r z y d a t n a była, pomoc Systematyczne badania terenowe, od l a t dziewięćdziesiątych zeszłego s t u l e c i a s t a r a n o się uwzględnić także o k r e s wcześniej­ historyków . •, 19 p r o w a d z o n e pod k i e r u n k i e m d r O l g i • Skalni- k o v e j , rozpoczęto w 1952 r. P o pobieżnym z a p o z n a n i u się z całym t e r e n e m w y b r a n o jedną z osad d l a dokładniejszych studiów. Była to g m i n a Brandyśek-Olśany w p o ­ wiecie Siany, która pierwotnie wchodziła w obręb „państwa ' buśtehradzkiegoi". W ciągu X I X w. przekształciła się o n a z małej w i o s k i w osadę przemysłową, liczącą obecnie około t r z e c h tysięcy mieszkańców, z których 80°/o s t a n o w i ludność górnicza Omawiając pracę w s p o m n i a n y c h ośrodków o g r a n i c z a m się wyłącznie do b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u . P o m i j a m więc s t u d i a f o l ­ k l o r y s t y c z n e n a d klasą robotniczą, które mają w Czechosłowacji już z n a c z n e osiąg­ nięcia. O. S k a l n í k o v á , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kladensku, ,..Ceskoslovenskś E t h n o g r a f i e " , R. 2: 1954, s. 219—231. M o t y w y w y b o r u Zagłębia Kładneńskiego j a k o p r z e d m i o t u badań p r z e d s t a w i a również O. Skalníková w s w o i m referacie n a konferencji w Smolenicach. Zob. np.: L . K a r n i k o v a , Púvod a postavení horních délníkú bu'stéhradskych vrchnostenskych dolú v 1 poloviné XIX století, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 112—119, 153—160. 8 9 1 9 • �RECENZJE 442 i h u t n i c z a . E t n o g r a f może śledzić w tej osadzie w s z y s t k i e t y p o w e ników, przejawiające w s t o s u n k a c h społecznych, w Na przykładzie w y b r a n e j rozwoju r u c h u robotniczego n y c h z o s t a t n i m i przeobrażeniami podjęte w i w poziomie oświaty. g m i n y można też było przebadać oddziaływanie chłopskiej n a robotniczą i proces p o w s t a n i a n o w y c h f o r m Badania cechy życia r o b o t ­ się zarówno w w a r u n k a c h p r a c y i k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , j a k kultury życia i k u l t u r y związa­ ustrojowymi . 1 1 1952 r. w osadzie B r a n d y śek * były w niej kontynuowane w r o k u następnym. W 1954 r. p r z e d m i o t e m badań były n a t o m i a s t t r z y inne okręgu kładneńskiego: 5vermov, przemysłowe później Vinafice od Brandyśka, i Libuśin. dopiero w Rozwinęły l a t a c h osiemdziesiątych, dziesiątych X I X w., gdy u r u c h o m i o n o tutaj k o p a l n i e . M i a s t o S v e r m o v wie dzisiaj przedmieściem Kładna, z którym łączy go gminy się one w regularna osady dziewięć­ jest właści­ komunikacja m i e j s k a . Korzystają z niej również V i n a f i c e . M i a s t o Libuśin n a t o m i a s t , liczące o b e c ­ n i e ok. 9000 mieszkańców, z a m y k a p a n e w kładneńską n a płn. w s c h o d z i e . W w y n i k u kilkutygodniowych badań zgromadzono materiał e t n o g r a f i c z n y dotyczący m i e s z k a ­ n i a , pożywienia, odzieży, stosunków r o d z i n n y c h i społecznych, życia Studia nad powiatu mieszkaniami kładneńskiego i robotniczymi rozciągnięto slanskiego . Badaniami 13 górników i hutników, j a k rolników cyjnych. W również były również w kulturalnego . 1 2 na terenowymi z r z e s z o n y c h obecnie ostatnich latach badania i inne objęto gminy zarówno spółdzielniach kontynuowane, nie produk­ dysponuję j e d n a k dokładniejszymi d a n y m i o i c h p r z e b i e g u . 14 J e s t rzeczą zrozumiałą, że z u w a g i n a dużą rozległość t e r y t o r i u m b a d a n i a w a d z o n o metodą reprezentacyjną, wanie jednej miejscowości. a p u n k t e m wyjścia Niestety, w było m o n o g r a f i c z n e opublikowanych pro­ opraco-' sprawozdaniach brak dokładniejszych i n f o r m a c j i o k r y t e r i a c h , które determinowały w y b ó r poszczególnych osad (z wyjątkiem przebadano stosowano gminy Brandyśek). N i e w i a d o m o również, w jakich rozmiarach s a m o Kładno j a k o główny ośrodek okręgu górniczego. W t r a k c i e badań normalne techniki pracy terenowej, uzupełnione studium materiałów a r c h i w a l n y c h , urzędowych itp. Dużą w a g ę przywiązywano do m o n o g r a f i c z n y c h dań poszczególnych r o d z i n . W czas u b a d a n e j związku z t y m etnograf zamieszkiwał przez ba­ dłuższy r o d z i n y , a b y j a k najdokładniej poznać sposób j e j życia. S p e c y f i c z n e cechy życia robotniczego — j a k podkreśla S k a l n i k o v a — tkwią b o w i e m n i e w odręb­ ności f o r m dzinnych zewnętrznych i społecznych. ( m i e s z k a n i e , u b r a n i e , pożywienie), ale w Jedynie dokładne poznanie życia w k i l k u g e n e r a c j a c h może ujawnić procesy r o z w o j o w e , rodzinne i społeczne, c h a r a k t e r k o l e k t y w u które miało być p r z e b a d a n e , pozwoli robotniczego . 15 stosunkach r o ­ poszczególnych rodzin zrozumieć s t o s u n k i Rozległość i krótki t e r m i n ukończenia p r a c y terytorium, utrudniały szersze z a s t o s o w a n i e tej metody. P o ogólnym z a p o z n a n i u się z większą ilością r o d z i n w y ­ b r a n o więc r o d z i n y t y p o w e Badania pracowali prowadzono przez cały czas d l a dokładniejszej metodą i c h obserwacji. kompleksową. folkloryści Z etnografami (reprezentujący bowiem wyodrębniony dział współ­ etno­ grafii), a od 1953 r. również h i s t o r y c y , językoznawcy, m a l a r z e i a r c h i t e k c i . " O Skalníková, Národopisny vyzkum kladenské prúmyslové oblasti, „Cesky L i d " , R. 40: 1953, s. 234—5. Zob. również tej s a m e j a u t o r k i , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kiadensku, jw. O. S k a l n i k ova, Zpráva o ethnografickém a folkloristickém vQzkumu na Kiadensku, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 285—286. E . B a l a s , Vyzkumy lidové architektury ústavu pro ethnografii a folkloristiku CSAV w roce 1954, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 286—287. S p r a w o z d a n i e J . S p i 1 k i , Ethnograficky a folkloristicky vyzkum na Kiadensku, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R. 5: 1957, s. 102, j e s t bardzo ogólnikowe. S k a l n í k o v á , Zpráva o ethnografickém..., s. 286. 1 2 13 1 4 15 �RECENZJE W c h w i l i obecnej badania neńskiego, o p r a c o w a n a 443 zostały już zakończone. M o n o g r a f i a w a n o t y l k o k i l k a artykułów, podsumowujących niektórymi Zagłębia zespołowo, m a wyjść z d r u k u w 1958' r. N a r a z i e dotychczasowe w y n i k i studiów n a d zagadnieniami. Problemowi mieszkań r o b o t n i c z y c h w okręgu K ł a d n a poświęciła osobny kuł O. S k a l n i k o v a . Jego podstawę źródłową stanowią głównie materiały uzyskane Brandyśek. 10 w gminie Warunki mieszkaniowe kształtowały się w sposób następujący. Z r o z w o j e m biorstw Kład- opubliko­ podejmowali budowę kolonii w Zagłębiu arty­ terenowe Kładneńskim przemysłu właściciele przedsię­ robotniczych dla pozyskania sobie stałych pracowników. W Brandyśku k o l o n i a t a k a powstała w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h X X w., a mieszkania w pochodzenia niej były w y n a j m o w a n e wiejskiego się dorobić własnego domy kolonii domku. przejdą przysporzyły ze s t r o n y podnajemców mieszkańców. opłatą. dyrekcji 25 l a t a c h płacenia że czynszu, kapitaliści zaczęli przed­ siębiorstw. a ilość spłaty poszczególnym r o b o t n i k o m i pomagali Z końcem X I X w. r o b o t n i c y Nie było to w y r a z e m wyzysku. poprawy Postawieniem parcele i m stawiać sprzedawali domy samodzielnie. zwiększonego własnego domu chcieli się chronić przed P o n a d t o dążenie do p o s i a d a n i a za d a w n y m , wiejskim własnego domu życia, a także z konieczności wynikało w kamienicach, czynszowych, budowanych ności, n i e były w y r a z e m ruchu z tęsknoty gospodarczych. j e d n a k robotników płaciło z n a c z n e czynsze j a k o l o k a t o r z y w d o m k a c h M i e s z k a n i a robotnicze utratą albo w r a z i e prześladowania z a udział w robotniczym. lub na domy. coraz częściej b u d o w a l i sobie bezrobocia stylem następnie i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , ' ale r a c z e j bowiem mieszkania na wypadek ziemi, sześćdziesiątych chciał kopalni, stałych robotników d l a s w y c h większą latach po Robotnicy bowiem stosować jeszcze inne sposoby p o z y s k i w a n i a Kupowali W z a pewną z n i c h k o r z y s t a l i , każdy Dopiero zapewnienie n a własność kolonii robotnikom niechętnie j e d n a k dla zysku-przez Wielu robotniczych drobną burżuazję. nie zaspokajały potrzeb m a t e r i a l n y c h i k u l t u r a l n y c h l u d ­ jej p o c z u c i a a r t y s t y c z n e g o . N a i c h wyglądzie odbijała się t r u d n a s y t u a c j a m a t e r i a l n a ogółu robotników. Różniły się one -znacznie od mieszkań chłopskich. wzorach Dawny trójdzielny w i e j s k i c h , został dom, złożony stopniowo wyparty z sieni, przez podwórzami, bez ogrodów, zamieszkałe p r z e z k i l k a przy domach dzinnego i komory, rodzin. Z oparty domki przez lato, a n i e r a z przez cały r o k m i e s z k a l i tutaj c z a s e m pojawiły wytwarzały starzy oddziaływały s i l n i e n a życie rodzinne się pomiędzy nimi poczucie łączności. rodzice. i społeczne r o b o t ­ Autorka artykułu że osiągnięciem k l a s y robotniczej, o ile c h o d z i o sposób życia, były n i e mieszkaniowe, sytuacji które zależały od gospodarczej, c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a środowiska w i e j s k i e g o nowego na z małymi przybudówki: p r a l n i e , letnie k u c h n i e . Były one ośrodkiem życia r o ­ M i e s z k a n i a robotnicze ników, izby kilkuizbowe środowiska rodzinnego o cele ogólniejsze. W i przełamanie i mieszczańskiego, p r z e z społecznego, t y m zagadnieniu ale uważa, zdobycze wychowującego ludzi izolacji wytworzenie walczących t k w i głęboki sens badań n a d m i e s z k a n i a m i robotniczymi. Inny neńskim wienie w artykuł w należy znacznej Skalnikovej latach do n a j b a r d z i e j mierze dotyczy dziewięćdziesiątych specyficzne pożywienia zeszłego konserwatywnych właściwości robotniczego stulecia . 1 7 dziedzin życia danej pożywieniem p r o w a d z o n o łącznie z b a d a n i a m i w Według kultury, Zagłębiu Kład­ autorki poży­ wyznaczających społeczności. B a d a n i a nad n a d całokształtem życia r o d z i n gór- S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu... S k a 1 n i k o v a, Hornickd strava na Kladensku v devadesatych minuleho stoleti, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 391—400, 16 17 letech �7 RECENZJE 444 n i c z y c h . G ł ó w n y m i i n f o r m a t o r a m i były stare k o b i e t y z r o d z i n górniczych. Specjalną uwagę zwrócono na rodziny imigrantów z dalszych okolic. P u n k t e m wyjścia studiów n a d pożywieniem r o b o t n i c z y m w i n n o być pożywienie ludu wiejskiego w danej okolicy, t a k j a k ono ukształtowało się w ciągu s t u l e c i . W c z e s k i e j w s i używano aż do połowy X I X w. produktów u z y s k a n y c h z własnego gospodarstwa. B y ł y to: mąka, z i e m n i a k i oraz m l e k o , uzupełniane mięsem i j a r z y ­ nami. Większość górników kładneńskich n i e miała j e d n a k produkty z i e m i i musiała w s z y s t k i e kupować. C i , którzy m i e s z k a l i n a w s i , wydzierżawiali n i e k i e d y małe p o ­ letka dla uprawy ziemniaków i k a p u s t y , c h o w a l i też drób i świnie. C h l e b i mąkę k u p o w a n o przeważnie w s k l e p a c h k o p a l n i a n y c h . Górnicy m i e l i b a r d z o budżet i m u s i e l i zamykać Większe zakupy robili wydatki n a pożywienie przeważnie w dniach w ściśle wypłaty, ograniczony określonych ponadto brali ramach. towary k r e d y t , co stwarzało duże możliwości nadużyć ze s t r o n y zarządu k o p a l n i . żywności przeważnie n i e m i e l i , stąd bezrobocie na Zapasów i s t r a j k i były katastrofą d l a r o d z i n y górniczej. Podstawą pożywienia były z i e m n i a k i i mąka, głównie p o d postacią chleba. Małe n a t o m i a s t było zużycie m l e k a , j a r z y n , mięsa i tłuszczu. Autorka omawia dokładnie różnice w pożywieniu różnych k a t e g o r i i w zależności od i c h dochodów i od p o s i a d a n i a p r z y t y m pożywienie w d n i e powszednie i świąteczne. Opisując sposób się poszczególnych członków r o d z i n y z w r a c a uwagę n a s p e c j a l n e przygotowanie d z i n a c h r o b o t n i c z y c h i sposób i c h spożywania. zakończeniu pomiędzy ośrodkach pożywieniem przemysłowych w w Zagłębiu tym samym W Kładneńskim od dziewięćdziesiątych przemiany w lat XIX w. strukturze zawodowej kreśla, że właściciele przedsiębiorstw t y l k o pod względem g o s p o d a r c z y m , do osady posiłków w r o ­ przeprowadza w po­ innych czeskich czasie.* I n n e z a g a d n i e n i a p o r u s z a artykuł J . P a t e r y Zycie śek a odżywiania uprzywilejowanie pracujących mężczyzn. Z i n n y c h zagadnień o m a w i a równanie robotników l u b dzierżawienia z i e m i . Wyróżnia 1938 r. i w społeczne Na 18 warunkach w gminie Brandy- wstępie omawia autor pracy górników. Pod­ s t a r a l i się uzależnić od siebie górników n i e a l e też k u l t u r a l n y m i ideologicznym. z przedstawicielami Kościoła dążyli do w y t w o r z e n i a czego, powiązanego ze świętami kościelnymi, o r g a n i z o w a l i Wspólnie swoistego ceremoniału górni­ również s p e c j a l n e czystości i p a r a d y górnicze. W s z y s t k o to miało n a c e l u w y t w o r z e n i e w uro­ świadomości górników p o c z u c i a przynależności do odrębnego s t a n u , o w y s o k i e j r a n d z e społecznej, łączącego zarówno pracowników f i z y c z n y c h , j a k umysłowych. T e g o r o d z a j u akcja miała więc zapobiegać r o b o t n i c z e m u uświadomieniu k l a s o w e m u . O t y m , że p l a n t e n się n i e powiódł, Ciała w świadczą chociażby rozruchy górników w czasie święta Bożego 1889 r. Opisując s t o s u n k i społeczne w Brandyśku i Olśanach a u t o r z a j m u j e się głównie życiem t o w a r z y s k i m , uroczystościami i obrzędami d o r o c z n y m i . J a k już no, omawiana osada była zamieszkana zarówno przez robotników, wspomnia­ j a k rolników. Już z końcem X I X w . j e d n a k robotnicy, którzy przeważali l i c z e b n i e , n a d a w a l i t o n życiu z b i o r o w e m u wpływom wsi. W swoich wiejskim, wykazywali przełożonych w organizacyj pochodzenia obrzędach i uroczystościach również pewną zakładach p r a c y . D o p i e r o rozwój oświatowych z ruchem ulegali się zaś n o w e f o r m y o n i zresztą s t o s u n k u do r u c h u robotniczego zmieniły tę sytuację. S t o p n i o w o chłopskiego, pojawiły związane z a z w y c z a j uniżoność w i zanikały d a w n e zabaw i nowe swych powstanie obrzędy uroczystości, robotniczym. J . P a t e r a , Spolećensky zivot v obci Brandysek od 90 let XIX stoi. do r. 1938. Pfispevek ke studiu zpusobu iivota a kultury delniku na Kladensku, „Ćes k o s l o v e n s k a E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 135—153. 1 8 t �RECENZJE 445 Omawiając s t u d i a etnografów p r a s k i c h n a d Zagłębiem Kładneńskim jeszcze wspomnieć o p e w n y c h b a d a n i a c h ośrodków r o b o t n i c z y c h . W w r a m a c h swojej dziesiątych działów okolicach K r a l u p badania do doby współczesnej. tej p r a c y , poświęcony terenowe zatytułowanej Okrąg pracy dyplomowej, rolnej i społeczne ta o m a w i a stosunki górników Kralup od lat tylko jeden robotników . 19 z roz­ Opracowane niestety p r a c y w drugiej Robek dziewięć­ połowie zo­ Skalnikovej XIX w. Praca zajęcia ludności, j e j kulturę materialną, życie r o d z i n n e i społeczne. P r o b l e m a t y k i robotniczej terenowe Przybramia pobliskich prowadził A . D o t y c h c z a s został ogłoszony gospodarce stały również okolice P r z y b r a m i a w n i e o p u b l i k o w a n e j Zycie należałoby i n d y w i d u a l n y c h , które dotyczą prowadzone dotyczą również w p e w n e j koło Z d ' a r a m i e r z e zespołowe na czesko-morawskiej badania wyżynie. O k o l i c e Zd'ara były w dobie f e u d a l i z m u ważnym okręgiem h u t n i c z y m . G d y j e d n a k w drugiej łowie X I X w. h u t n i c t w o tutaj upadło, stały się one jedną c z e s k i c h . P o z i o m r o l n i c t w a był b a r d z o z najuboższych n i s k i i większość chłopów musiała po­ ziem dorabiać różnymi zajęciami u b o c z n y m i , j a k chałupniczym t k a c t w e m , pracą w lesie, murarką. Corocznie całe rzesze małorolnych emigrowały do robót sezonowych. Dopiero w-1949 r. rozpoczęto tutaj budowę w i e l k i c h zakładów m e t a l o w y c h i z i e m i a żdiarska zmieniła s w o j e powstałych sprowadzano ich oblicze. M i e j s c o w i b e z r o l n i i małorolni znaleźli z a t r u d n i e n i e w zakładach jako robotnicy niewykwalifikowani. Fachowców nowo bowiem początkowo z i n n y c h ośrodków przemysłowych,' dopóki n i e w y s z k o l o n o na miejscu. Zmiany w strukturze zawodowej wywarły doniosły wpływ na całokształt życia ludności. Te właśnie czętych w chłopską, przeobrażenia 1952 r. j a k robotniczą. artykułach chciano Badaniami objęto uchwycić różne Dotychczasowe w badaniach dziedziny wyniki terenowych, kultury, studiów zarówno przedstawiono rozpo­ ludność w kilku sprawozdawczych . 2 0 II. B a d a n i a Ośrodek etnograficzny w ośrodku brneńskim w B r n i e , pozostający pod k i e r u n k i e m d r K a r o l a F o j t i k a , w y p r a c o w a ł następujący p l a n badań n a d kulturą robotniczą. B a d a n i a te rozpoczęto od stosunkowo niewielkiego okręgu górniczego, położonego w pobliżu B r n a . D r u g i m etapem (dawnym przemysłu planuje Moraw Zlinem), się — znanym przystąpienie B r n e m . Dopiero centrum do badań Zagłębia mają obuwniczego. n a d największym na podstawie Rosicko-Oslavanskiego, być s t u d i a n a d Po ośrodkiem wszystkich tych studiów Gottwaldowem i c h ukończeniu przemysłowym będzie można wyciągnąć w n i o s k i o kształtowaniu się k l a s y robotnicze; i j e j k u l t u r y n a t e r y t o r i u m całych M o r a w . O w y b o r z e Zagłębia R o s i c k o - O s l a v a n s k i e g o j a k o p r z e d m i o t u badań zadecydowały zarówno względy teoretyczne, j a k p r a k t y c z n e . J e s z c z e z końcem X V I I I w. był to okręg t y p o w o r o l n i c z y ; n a okres t e n przypadają dopiero początki górnictwa w ę g l o ­ wego. N a w przełomie posiadaniu panów XVIII i X I X w. m i e j s c o w e feudalnych przeważnie z B r n a l u b W i e d n i a . cjalnie pomyślny przeszły kopalnie n a własność pozostające dotychczas kapitalistów, przybyłych Odtąd rozpoczął się s z y b k i rozwój górnictwa, od l a t c z t e r d z i e s t y c h . Niektóre wsie przemieniły się A. R o b e k , Zemidelske hospodarem delniku na Kralupsku, „Cesky R. 42: 1955, s. 60—64. Zob. np.: Z. M i ś u r e c, Zpra.va z vyzkumu narodopisneho semindfe na sku, „ C e s k y L i d " , R. 39: 1952, s. 169—171; O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k soućasneho zpusobu zivota na Żddrsku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " R 4s. 5—24. 1 9 2 0 spe­ stopniowo Ud", Zdarstudiu 1956 �RECENZJE 446 w osady przemysłowe, i n n e j e d n a k zachowały swój c h a r a k t e r r o l n i c z y . Kształtowa­ nie się k l a s y robotniczej można więc tutaj śledzić od samego początku, p r z y c z y m — podobnie j a k w Zagłębiu Kładneńskim — b a r d z o wyraźnie występują środowiska robotniczego z chłopskim. Pracę ułatwiają m i a r y badanego terytorium, j a k i stosunkowo Już po wstępnych b a d a n i a c h do terenowych zarówno z n a c z n a ilość źródeł zadecydowano czej. P o z w o l i szerzenie to prześledzić r a m chronologicznych wyzyskania wszelkich 2 1 kultury tematu dostępnych źródeł n a przestrzeni wymagało i połączenia klasy półtora oczywiście studiów połowę X I X w., — przypadają początki m i e j s c o w e j rozwój roz­ archiwalnych . n i e ograniczać o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu, a l e objąć n i m i również pierwszą n a którą — j a k już w s p o m n i a n o powiązania niewielkie robotni­ stulecia. Roz­ j a k najpełniejszego badań terenowych d i a m i a r c h i w a l n y m i . B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto po o d p o w i e d n i c h ze s t u ­ przygotowaniach w 1953 r. Z e względu n a małą ilość pracowników w s t o s u n k u do rozmiarów tery­ t o r i u m posługiwano się również metodą reprezentacyjną. W p i e r w s z y m r o k u badań wybrano trzy gminy: t y p o w o górniczą osadę Zbyśov, górniczo-rolniczą N o w ą i t y p o w o rolniczą R e z n o v i c , położone w o s l a v a n s k i e j przez cały chiwum 22 czas współpracowali zarówno w Wieś etnografami terenie, jak w ar­ . Monografia do ściśle folkloryści, części Zagłębia. Z druku. Zagłębia Część Rosicko-Oslavanskiego etnograficzną opracował została dr już ukończona K . Fojtik, część i oddana folklorystyczną dr O. S i r o v a t k a . N a r a z i e o p u b l i k o w a n o t y l k o k i l k a sprawozdań z badań folklorystycznych) i artykułów podsumowujących wyniki . 2 3 (głównie N a specjalną uwagę zasługują d w a artykuły F o j t i k a i S i r o v a t k i poświęcone kształtowaniu się k l a s y r o ­ botniczej XIX w. i 2 4 jej kultury n a terenie Artykuły te opierają c i e k a w y przykład w y z y s k a n i a Kształtowanie podzielić na kilka niewielkie przybyła się k l a s y okresów. i pokrywała pierwsza fala omawianego Zagłębia się głównie n a m a t e r i a l e tego t y p u źródeł p r z e z robotniczej Przed je w Zagłębiu ludność byli pierwszej połowie i stanowią etnografów. Rosicko-Oslavanskim 1880 r. zapotrzebowanie całości imigrantów; w w archiwalnym miejscowa. n a siły Z można robocze było początkiem X I X w. robotnicy z Czech, to w y k w a l i f i k o w a n i którzy w krótkim czasie wrośli w n o w e środowisko społeczne. W związku z r o z b u ­ dowaną produkcją w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h i pięćdziesiątych przybyła n o w a f a l a imi­ grantów zarówno z C z e c h , j a k też z górskich okolic M o r a w . W t y m czasie ludność w e w s i a c h , w których znajdowały się k o p a l n i e , zwiększyła się d w u albo t r z y k r o t n i e . Rozwój górnictwa spowodował znaczne zmiany w życiu gospodarczym Zagłębia. W p r a w d z i e r o l n i c t w o jeszcze ciągle było głównym zajęciem ludności, a l e znaczenie jego stale malało w porównaniu z górnictwem. Również zmniejszało rzemiosł. G d y d a w n i e j synowie rolników, którzy nie otrzymali z a t r u d n i e n i e w rzemiośle, obecnie z o s t a w a l i górnikami. Często również wani rzemieślnicy s z l i do p r a c y w się znaczenie ziemi, znajdowali wykwalifiko­ kopalni. K . F o j t i k — O. S i r o v a t k a , Vyvoj homictví a iívot horníkü na Rosicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 3¬ 1955, s. 3. F o j t í k — S i r o v á t k a , j w . , s. 4. Np. O. S i r o v á t k a , Za délnickou písní na Oslavansku (Z vysledku a skusenosti folkloristického vyzkumu na rosicko-oslavansku v r. 1953), „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 4—11; O. S i r o v á t k a , K vyzkumu folkloru na Rosicko-Óslavansku, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 257—261. F o j t í k — S i r o v á t k a , Vyvoj homictví a zivot horníkú na Rosicku a Oslavansku..., s. 3—36; K . F o j t í k — O . S i r o v á t k a , K déjinám homictví na Ro­ sicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Casopis M a t i c e moravské", t. 73: 1954, s. 68—82. 21 22 23 2 4 �RECENZJE 447 Biorąc pod uwagę położenie m a t e r i a l n e górników można było wśród n i c h w y ­ różnić dwie grupy: a ) posiadających r o l n y c h , mieszkających własny „ n a komorze". dom i kawałek Pierwsi byli pola zazwyczaj oraz synami R z a d k o t y l k o mógł górnik swą własną pracą dorobić się domu. D r u d z y przeważnie spośród m i e j s c o w e j większość przybyszów. b) bez­ chłopskimi. pochodzili najuboższej ludności; do tej g r u p y również należała Położenie materialne górników było zbliżone do sytuacji chłopów małorolnych i komorników. O b i e t e kategorie ludności łączyło sporo wspólnych s z k a n i a górników, którzy p o s i a d a l i własne d o m y , chłopskich, podobnie ników-górników mieszkaniowej stych. j a k niewielkie budowa t e uzależniły się j e d n a k w różnice pomiędzy rolnych. mieszkaniami Pewną zmianę k o l o n i i , zapoczątkowana większym do w z r o s t u w y k a z y w a ł o również w i e l e ności w i s j s k i c j były komorników-robotników spowodowała Kolonie przyczyniły a rysów k u l t u r o w y c h . Mie­ n i e w i e l e różniły się od mieszkań stopniu solidarności w latach robotników robotniczej od komor- w .sytuacji czterdzie­ pracodawców, Pożywienie górników c e c h wspólnych z ' p o ż y ^ y i c n i B i i i uboższych w s r s 1 w l u d Napływowi odży w i s l i się p o d o b n i s j s k ludność m i e j s c o w a n a co mi/t d ta •' ł 'e h" C • K o m e t a m i , inaczej naroast p r z e a s t a w i a a się s p r a w a u o i o r u . u o r m c y m e n o s i l i b o w i e m t r a d y c y j n y c h strojów l u d o w y c h , u b i e r a l i się p o . m i e j s k u , co n i e pozostawało bez w p ł y w u n a strój m i 6 "sco^v c h chłopów Omawiając problem życie społeczne górników t w o r z e n i a się odrębnej w a r s t w y autorzy zwracają specjalną uwagę neńskim, zarządy kopalń starały się pozyskać górników przez o r g a n i z o w a n i e r o d n y c h uroczystości, p a r a d sposób c h c i a n o , uzyskać feudalną. Przez i zaprowadzenie poparcie specjalnego rzesz robotniczych w z a c i e r a n i e zaś różnic w różno­ s t r o j u górniczego. W sporach położeniu właścicieli ników. M i m o to ciężkie w a r u n k i p r a c y , siębiorcy przyczyniały warunki się do w z r o s t u do r o z w o j u ruchu ucisk z e strony pana solidarności robotniczej ten z e zwierzchnością kopalń, urzędników i zwykłych pracowników f i z y c z n y c h s t a r a n o się tłumić uświadomienie k l a s o w e wiednie na górniczej. P o d o b n i e j a k w Zagłębiu K ł a d - feudalnego i gór­ i przed­ stworzyły odpo­ robotniczego. Streszczając w y n i k i s w y c h badań stwierdzają a u t o r z y , że już w połowie X I X w . istniała s w o i s t a k u l t u r a górnicza. Powstała ona w o p a r c i u o kulturę miejscowych chałupników i komorników, posiadała j e d n a k szereg n o w y c h elementów, w dziedzinie w Zagłębiu Oprócz życia społecznego omówionych poświęcony powyżej Rosicko-Oslavanskim, k l a s i e robotniczej r u n k i p r a c y robotników w i omawia i świadomości najważniejsze artykułów, należałoby pobliskiego drugiej dziedziny a zarazem w całej ul. Czerwonej. tek, 5 ich kultury A u s t r i i , powstałą zaś r z e s z e robotników w przedstawia pierwszej badań w Fojtika nim w a ­ połowie X I X w. materialnej, j a k mieszkanie, latach osiemdziesiątych XVIII w. mieszkała dojeżdżały w robotników B r n a uległy przeludnionych do p r a c y kamienicach ze w s i , wracając poży­ Brnie, przy t r a d y c j i chłop­ znacznemu t y l k o spośród n i c h posiadało osobne d o m k i n a własny K . F o j t i k, Phspevek k poznani zpusobu polovine XVIII, a prvni polovine XIX stoleti, 224—226. 2 5 Autor wyniki artykuł n a n a j s t a r s z a kolonię robotniczą w czasu w a r u n k i mieszkaniowe Niewielu większość Brna-' . wymienić P l a n domów w tej k o l o n i i nawiązywał do d a w n y c h skich. Z biegiem pogorszeniu. przedstawiających jeszcze połowie X V I I I i w w i e n i e , odzież. Specjalną u w a g ę z w r a c a zwłaszcza społecznej. czynszowych. t a m n a niedzielę. uży­ Całe Przez źivota delnicke tfidy v Brne v druhe „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 58—65, �RECENZJE 448 tydzień r o b o t n i c y nych nocowali wspólnie p r z e z Końcowa w s w y c h zakładach p r a c y l u b w k i l k u l u b k i l k u n a s t u albo pod gołym część artykułu została poświęcona izbach wynajmowa­ niebem. pożywieniu i odzieży robotników B r n a , p r z y c z y m autor z w r a c a specjalną uwagę n a powiązanie t y c h działów k u l t u r y robotniczej z kulturą chłopską III. Etnografowie swoją u w a g ę są b a r d z o (zwłaszcza s i l n e w B a d a n i a śląscy w z a k r e s i e pożywienia). ośrodku zajmujący się o p a w s k i m problematyką robotniczą n a O s t r a w s k i m Zagłębiu W ę g l o w y m . T r a d y c j e stare, w y d o b y w a n i e w epoce f e u d a l n e j . rud metali stanowiło Początek górnictwa węglowego skoncentrowali górnictwa t u ważną jednak — n a Sląsku- gałąź gospodarki podobnie j a k w i n ­ n y c h zagłębiach — p r z y p a d a dopiero n a drugą połowę X V I I I w., a i n t e n s y w n i e j s z y jego rozwój n a połowę w i e k u X I X . Decydujący w p ł y w n a w z r o s t w y d o b y c i a węgla posiadało założenie h u t w i t k o w i c k i c h w 1829 r. i b u d o w a l i n i i k o l e j o w y c h w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h . S t a r s z e k o p a l n i e i h u t y p r z e z długi czas pozostawały pod zarządem f e u d a l n y m , co odbijało się u j e m n i e n a i c h r o z w o j u . D o p i e r o w 1843 r. h u t y w i t k o - w i c k i e , które należały do a r c y b i s k u p a ołomunieckiego, przeszły w p o s i a d a n i e wie­ deńskiego inne zakłady domu pracy podniesienia handlowego Rothschildów, stały się własnością rentowności Z reorganizacją wzrost ilościowy Zapotrzebowanie rezerwy z k a p i t a l i s t y c z n y c h . Dążenie wpłynęło na miejscowej, również niewykwalifikowani d u c h u k a p i t a l i s t y c z n y m nastąpił czemu sprzyjało również migrującej werbować pracowali masowo robotników zniesienie gwałtowny pańszczyzny. także Słowacy, z w s i okolicznych. W z Galicji. a jako 27 ziemi ostrawskiej znowu Ponadto jako wykwalifikowani W uległa z m i a n i e . Nastąpił związku robotnicy — Głównym d a l s z y pomyślny rozwój Ostrawy Zagłębiu znalazło pracę w i e l u robotników z całego k r a j u . organizatorem badań n a d kulturą robotniczą I n s t y t u t B a d a w c z y , powstały w 1948 r. w O p a w i e Opavske. Pozostając Śląskiem prowadzi w n a Śląsku Sbornik jest w nawiązaniu do d a w n e j Śląski Matice stałym k o n t a k c i e z i n n y m i i n s t y t u c j a m i z a i n t e r e s o w a n y m i on rozległą działalność badawczą i wydawniczą; m. i n . t r z y własne c z a s o p i s m a : „Slezsky S b o r n i k " , „Radostna Z e m e " decky Czesi ostatnich latach s y t u a ­ górnictwa i h u t n i c t w a , powstało s z e r e g osiedli górniczych z nową dzielnicą n a czele. W do ulepszeń 26 z i n n y c h zagłębi węglowych oraz N i e m c y i A u s t r i a c y . cja w wprowadzenie n a siły robocze było t a k duże, że n a jego p o k r y c i e n i e wystarczały ludności t y m zaczęto również o r g a n i z a c j i z b y t u węgla i żelaza . przedsiębiorstw w robotników, l a t a c h następnych przedsiębiorców przedsiębiorstw technicznych i na usprawnienie a w Ostravskeho Kraje" 2 8 . W badaniach nad i posiada on „Pfirodove- problematyką robot- V . 2 a ć e k, O hlavnich ukolech vyzkumu dejin hornictvi a hutnictvi v ostravskem kraji, „Slezsky S b o r n i k " , R. 50: 1952, s. 1—24. Zob. również: F . N e s v a d b a , K poćdtkum- dolovdni uhli a jinych nerostu na Ostravsku na pfelomu XVIII a XIX stoleti, tamże, 49: 1951, s. 145—155; J . C h l e b o w c z y k , K otdzce periodisace vyvoje hornictvi v ostravsko-karvinskem reviru, tamże, t. 51: 1953, s. 82—89; F . M a i n u ś , K e studiu dejin hornictvi a hutnictvi na Ostravsku, tamże, t. 51: 1953, s. 4 0 8 — 416 i i n . A . G r o b e l n y , Zdroje levn$ch praconnych sil pro ostravsky prumysl za k a pitalismu, „Radostna Zemć", t. 3: 1953, s. 3—6. Zprava o ćinnosti slezskeho studijniho ustavu v Opave do końce roku 1950, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 133—142; B . S o b o t i k , Je zapotfebl yedeckeho ustavu v ostravskem kraji?, S S U , 74, z p r a v a , ćerven 1955, s. 1—3. 2 6 2 7 28 �RECENZJE nłczą współpracują, z sobą: historycy, e t n o g r a f o w i e , . folkloryści, i — w pierwszych latach istnienia Instytutu — Etnograficzne badawczych przy etnograficzny badania językoznawcy, socjologowie . 29 n a d kulturą górniczą były p r o w a d z o n e p r z e z k i l k a współpracy etnografów I n s t y t u t u , pozostający z Pragi wówczas i Brna. pod Już w kierunkiem 1950 r. grup oddział zasłużonego łacza śląskiego i l i t e r a t a J a n a R o h l a , rozpoczął s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e dzia­ materiałów dotyczących w a r u n k ó w życia i p r a c y górników Zagłębia. S p e c j a l n y n a c i s k położono n a zagadnienie d a w n y c h t e c h n i k p r a c y w k o p a l n i a c h i n a f o l k l o r górniczy. wadzono również badania którymi d a w n y m i n a d życiem zwyczajami górników w starych górniczymi, o r k i e s t r a m i koloniach, górniczymi itp. Przepro­ nad nie­ 3 9 W t y m s a m y m czasie zostały podjęte s y s t e m a t y c z n e s t u d i a n a d sposobem życia i kulturą zarówno ludności chłopskiej, j a k robotniczej w okolicach Cieszyna. B a ­ d a n i a prowadziło tutaj k i l k a zespołów. Zespół doc. dr D. S t r a n s k i e j z u n i w e r s y t e t u praskiego po p r z e b a d a n i u w 1951 r. t r z e c h ;gmin łecznej: B y s t r z y c y n a d Olzą, N y d k a o różnorodnej badawczą w Jabłonkowie i najbliższej- jego o k o l i c y . W jąca pod k i e r u n k i e m Górną Łomnę, w W. także i n n a g r u p a e t n o g r a f i c z n o - f o l k l o r y s t y c z n a , Scheuflera i J . Cernego. 1951 r. zaś B u k o w i e c Badania i Morawkę, wsie m i e r z e p r z e z r o b o t n i k ó w . O d 1953 r. rozpoczęto prace innej w s i ziemi cieszyńskiej, badań został O. S i r o v a t k a z B r n a grafii uniwersytetu praskiego grup badań były ludności na wsi . A gminach następujące ostrawskiej przez w końcu w pod k i e r u n k i e m n o w e n a d życiem górników w Przedmiotem 3 3 zamieszkałej w 1950 r. znacznej Sobieszo­ Kierownikiem 1954 r. g r u p a studentów A. Robka rozpoczęła Dąbrowie i K a r w i n i e w zagadnienia: od robotników. badania pobliżu 1) sposób życia l a t dziewięćdziesiątych do pro­ pozosta­ zamieszkałe w n a d monografią 32 wie, te objęły spo­ akcję pobliżu Jabłonkowa 31 wadziła od 1950 r. b a d a n i a strukturze i K o s a r z y s k , skoncentrował z k o l e i swą etno­ tere­ Ostrawy. poszczególnych chwili obecnej i 2) różnice w sposobie życia Czechów i Polaków i kształtowanie się tutaj jedno­ litej k u l t u r y . 3 4 B a d a n i a n a d kulturą robotniczą n a Śląsku są i n t e n s y w n i e k o n t y n u o w a n e . ległość t e r y t o r i u m ich i skomplikowana ukończenie. D o tej pory problematyka opublikowano nie pozwala znaczną jednak ilość materiałów Roz­ n a szybkie terenowych, przeważnie n a łamach „Radosnej Z i e m i " . Składają się n a n i e b a r d z o c i e k a w e życio­ rysy, wspomnienia, opowiadania górnicze, oświetlające ciężką dolę robotników Z a - Zprdva o cinnosti..., tamże, Z vyhledoveho planu prace na rok 1954, S S O , 60 z p r a v a , l e d e n 1954, s. 1—3. Ke dni hornikń, S S U , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 1—2; S S t J , 28 z p r a v a , l e d e n 1951, s. 3; S S U , 32 z p r a v a , d u b e n 1951, s. 2; S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; H . P., O vyzkumech ndrodopisneho referatu SSU v roce 1953, „Radostna Z e m e " , t. 3: 1953, s. 88; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu SSU v r. 1953, „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 39—40. D. S t r a n s k a , Zprdva o ethnografickem vyzkumu na Teśinsku, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: f 1951, s. 426—429; ' S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; S S U , 52 z p r a v a , u n o r 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , l i s t o p a d 1953, s. 4. Zob. też: H . P., O v^zkumech ndrodopisneho... oraz H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu... S S O , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 4; S S U , 35 z p r a v a , z a r i 1951. s. 2; V . S c h e u f l e r , Zprdva o ethnografickem a folkloristickem pruzkumu Bukovce a Mordvky, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 585—588. S S U , 52 z p r a v a , unor 1953, s. 3; S S O , 56 z p r a v a , s r p e n 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , listopad 1953, s. 4; H . P., O v y z k u m e c h narodopisneho referatu... j . w.; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu..., tamże. A . R o b e k, Zprdva o vyzkumu zpusobu zivota delnicke tfidy na Ostravsku, „Cesky L i d " , R. 41: 1954, s. 288; zob. też: S S U , 62 z p r a v a , bfezen 1954, s. 3; S S U , 67 z p r a v a , zafi 1954, s. 3. 29 39 3 1 3 2 33 34 Etnografia Polska I I 29 �RECENZJE 450 głębia przed kilkudziesięciu l a t y . Duże zasługi w publikowaniu tych materiałów położył J . R o h e l . 3 5 Mniej liczne są natomiast opracowania materiałów terenowych. Ukazały się one przeważnie p o d postacią krótkich sprawozdań, j a k np. artykuł Z a h r a d n i k a Jak mieszkał nia i jak się ubierał Stranskiej kultury w osadach się j e d n a k niczej. P r o b l e m frysztackiej Zawierają 3 8 ludowej nie zajmują lud w ziemi i Scheuflera . 3 7 zamieszkałych zagadnieniem przed 80 laty one omówienie w znacznej lub 3 9 sprawozda­ różnorodnych mierze przez kształtowania się s p e c y f i c z n e j działów robotników, kultury robot­ t e n występuje n a t o m i a s t wyraźnie w artykułach S i r o v a t k i i R o b k a . Przedmiotem badań S i r o v a t k i i jego zespołu była wieś Sobieszowice, n a p o g r a n i c z u p o w i a t u mosteckiego położona i cieszyńskiego . Należy o n a do t y c h typowych 39 w s i r o b o t n i c z y c h , w których ogół mieszkańców łączy pracę n a własnym niewielkim g o s p o d a r s t w i e z pracą w przemyśle. Większość robotników stanowią t u górnicy z a ­ t r u d n i e n i w odległej larnej komunikacji o 15—20 k m k o p a l n i . W autobusowej górnicy c i n o c o w a l i (powstała w miejscu pracy w okresie, gdy n i e było jeszcze o n a dopiero specjalnych domach o d w i e d z a l i t y l k o d w a r a z y w tygodniu. G o s p o d a r s t w e m pracujące ponadto n a j e m n i e we w latach noclegowych, tury górniczej d w o r z e l u b u zamożniejszych -chłopi Krzyżowanie występuje utrzymywali tradycjonalistyczną na n a św. P r o k o p a . wiejskich gospodarzy. z odrębnymi wyraźnie zwłaszcza n a przykładzie ogół dawne obrzędy doroczne, p r z y c z y n i a l i się do z a c h o w a n i a górniczych, np. m o d l i t w y i tradycji Z przed drugiej zjazdem jednak a wzrost elementami nawet swoją starych także w dziedzinie zajęć g o s p o d a r s k i c h . Pociągało to z b i e g i e m postawą zwyczajów krytycznej z r o d z a j e m p r a c y i z n o w y m i k o n t a k t a m i przyczynił się do n a r a s t a n i a kul­ Górnicy- uroczystości n a św. postawy Autor kulturę l u d ­ zwyczajów. niektórych do k o p a l n i , strony a wieś zajmowały się żony i dzieci, s t a r a się zanalizować w p ł y w p r a c y w k o p a l n i n a chłopską p i e r w o t n i e ności Sobieszowie. regu­ trzydziestych), Barbarę związany racjonalizmu czasu zaniechanie d a w n y c h obrzędów związanych z rozpoczęciem p r a c w i o s e n n y c h , z w y g a n i a n i e m by­ dła n a paszę i t p . Robek w swoich artykułach w specjalnie budowanych 40 zajmuje się głównie górnikami mieszkającymi k o l o n i a c h . W k o l o n i a c h t y c h o s i e d l a l i się m i e j s c o w i bez­ r o l n i , częściowo zaś p r z y b y s z e z d a l s z y c h okolic, zwłaszcza z G a l i c j i . N a 30 000 gór­ ników z a t r u d n i o n y c h w 1894 r. w k o p a l n i a c h Zagłębia ok. 10 000 mieszkało w niach. W l a t a c h pięćdziesiątych do siedemdziesiątych s p e c y f i c z n a k u l t u r a , której późniejsi i m i g r a n c i w nili. Autor wienie, omawia zwyczaje życie rodzinne, górnicze, sytuację rozwój ruchu zaczęła się tutaj kolo­ wytwarzać z a s a d n i c z y sposób już n i e z m i e ­ materialną, m i e s z k a n i e , robotniczego w odzież, poży­ osadzie Dąbrowa Zob. np. w s p o m n i e n i a robotników z a p i s a n e p r z e z R o h l a , Z pameti stareho havife, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 116—121; t e n ż e , Havifovo vyprdveni, tamże, t. 2: 1952, s. 67—71; t e n ż e , Zwot hornicke rodiny na Ostravsku, tamże, t. 4: 1954, s. 7 — 8 ; t e n ż e , Hornicke kapely, tamże, t. 4: 1954, s. 77—79. R o h e l w y d a ł r ó w ­ nież szereg o s o b n y c h p u b l i k a c j i poświęconych f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u , które s t a ­ nowią c e n n y materiał źródłowy. J . Z a h r a d n i k, Jak bydlel a jak se oblekał lid na Frystdtsku pfed 80 lety, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 132—133. P o r . p r z y p i s 31. P o r . p r z y p i s 32. O. S i r o v a t k a, Zemedelske hospoddrstvi Horniku v SobeSovicich. K po­ znani zpusobu zivota Horniku na Ostravsku v 1 pol. XX stoi., „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 1—^6. A . R o b e k , Vyzkum zpusobu zwota a kultury Horniku v Doubrave, „Ra­ d o s t n a Z e m e " , t. 5: 1955, s. 30—32; t e n ż e , Zpusob zwota Horniku v koloniich v Doubrave v 90 letech minuleho stoleti, „Radostna Z e m e " , t. 5: 1955. s. 104—115. 35 3 6 3 7 38 3 9 4 0 �RECENZJE 451 a zwłaszcza w k o l o n i a c h r o b o t n i c z y c h tej osady. M. i n . z w r a c a uwagą n a u t r z y m y ­ wanie w się d a w n y c h t r a d y c j i chłopskich w k u l t u r z e mieszkańców k o l o n i i , do czego z n a c z n e j m i e r z e przyczyniało się stałe osiedlanie się t u n o w y c h przybyszów ze wsi. Niemniej jednak tradycje wiejskie zanikały wśród górników w koloniach o w i e l e s z y b c i e j niż wśród górników mieszkających w e w s i a c h . Z i n n y c h zagadnień p o r u s z a autor p r o b l e m krzyżowania się k u l t u r y p o l s k i e j i c z e s k i e j . I m i g r a n c i p r z y ­ bywający z G a l i c j i p r z y n o s i l i ze sobą odrębny sposób życia i odrębną kulturę, która na skutek odmiennych warunków gospodarczych w n o w y m środowisku s z y b k o z a ­ nikała. P e w n e jej e l e m e n t y j e d n a k przeszły do wspólnej k u l t u r y robotniczej całej osady. Z i n n y c h artykułów o p u b l i k o w a n y c h p r z e z ośrodek śląski należałoby wspomnieć o d r o b n y c h , a l e wartościowych p r z y c z y n k a c h dotyczących różnych d z i e d z i n k u l t u r y górniczej. W grę t u wchodzą np.: J . R o h e l i J . S v a t e k , Górnicze szej połowy XVIII b r a d n i k , Górnicy IV. w. A . H o l a n , Najstarsze 41 — lekarze Badania Zadaniem ludowi siekiery oświetlania ośrodka słowackiego w dania ośrodka słowackiego było o d t w o r z e n i e r o l i k l a s y robotniczej podzielono ośrodki n a trzy robotnicze, które w etapy. pierw­ J . Za- B r a t y s ł a w i e rozwoju t u r y robotniczej n a Słowacji od o k r e s u feudalnego do c h w i l i obecnej właściwej z kopalń**; ,itp. 13 etnograficzne-go sposoby kul­ i wykazanie t w o r z e n i u się k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Ba­ 44 W pierwszej początkami swymi fazie postanowiono sięgają epoki uwzględnić feudalnej. W grę te tu weszły ośrodki górnicze przeważnie n i e w i e l k i e , powstałe w e w s i a c h . T r a d y c j a p r a c y najemnej, chociaż niejednokrotnie przerywana, istnieje tu od szeregu pokoleń. W d r u g i m etapie b a d a n i a m i zostaną objęte większe c e n t r a przemysłowe, które r o z ­ winęły się w o k r e s i e k a p i t a l i z m u , zwłaszcza w drugiej połowie X I X w . K l a s a r o b o t ­ n i c z a s t a n o w i w n i c h zwartą masę, a o d e r w a n a od środowiska w i e j s k i e g o , rego w z n a c z n e j m i e r z e pochodzi, wytworzyła n o w y s p e c y f i c z n y sposób życia kulturę. P r z e d m i o t e m w latach badań w ostatnich, w które z n i c h nawiązują likwidacji w okresie końcowej fazie socjalistycznego do d a w n y c h staną się zakłady uprzemysłowienia przedsiębiorstw okresie międzywojennym, z a p i e r w s z e j pracy z któ­ i nową powstałe Słowacji. przemysłowych, które Nie­ uległy republiki. Pracownikami tych zakładów są przeważnie l u d z i e młodzi, którzy znalazłszy w n i c h odpowiednie w a ­ r u n k i życia dobre z a r o b k i , w y g o d n e m i e s z k a n i a w n o w o założonych o s i e d l a c h zrywają n a ogół z pracą n a r o l i . 4 5 B a d a n i a rozpoczęto w 1952 r. od rolniczo-górniczej osady Żakarowce, położonej w e w s c h o d n i e j Słowacji, w powiecie g e l n i c k i m . P o o d p o w i e d n i m przygotowaniu te­ o r e t y c z n y m p r z e p r o w a d z o n o zespołowe b a d a n i a terenowe w l a t a c h 1953—1954, a u z u ­ pełniono j e s z c z e i n d y w i d u a l n y m i w y j a z d a m i . Każdy z członków zespołu i n n e zagadnienie. W r e z u l t a c i e powstała o b s z e r n a m o n o g r a f i a , u schyłku 1956 r . opracował która wyszła z d r u k u 4 0 Żakarowce stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y przykład w s i , której mieszkańcy zajmują J . R o h e l — J . S v á t e k , Hornické sekery z 1 pol. XVIII stoleti, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 114—116. A . H o l á n , Nejstarśi zpúsoby osvétlovaní dołu, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 123—124. J . Z a h r a d n í k , Hornictí lidoví lékafi, „Radostna Zemé", t. 5: 1955, s. 53—54. Zob. P o d o 1 á k, s. 437. Banická dedina Zakarovce, B r a t i s l a v a 1956, s. 7. jw. 41 4 2 43 4 4 45 4 6 �RECENZJE 452 się górnictwem od s z e r e g u pokoleń. N a j s t a r s z e wzmianki o tej osadzie pojawiają się w X I V w. O d w i e k u X V należała o n a do „państwa r y c h n a w s k i e g o " , sto zmieniało s w o i c h właścicieli. P i e r w o t n i osadnicy które czę­ t r u d n i l i się prymitywną spodarką rolną n a w y k a r c z o w a n y c h p r z e z siebie t e r e n a c h leśnych, rąbaniem go­ drzewa i w y p a l a n i e m węgla d r z e w n e g o d l a p o b l i s k i c h kopalń i kuźnic. Z X V I w. pochodzą pierwsze wiadomości o p r a c y mieszkańców Żakarowiec w okolicznych kopalniach r u d y . Początkowo p r a c a t a należała do i c h obowiązków pańszczyźnianych, o t r z y m y ­ w a l i jednak pewne wynagrodzenie nagrodzenie to przeszło w w postaci części w y d o b y t e j zapłatę w w o l n y c h robotników. Zdarzały pieniężną, się też w y p a d k i , s w e własne n i e w i e l k i e k o p a l n i e o d k r y w k o w e kopalnie nie mogły jednak dawni wytrzymać zaś rudy. Z czasem w y ­ poddani że r o d z i n y zmienili chłopskie się posiadały (od X V I I w . do końca X I X ) . T e d r o b n e konkurencji większych przedsiębiorstw i s z y b k o upadały. Zniesienie pańszczyzny niło się j e d n a k liczby do c o r a z bezrolnych, zapoczątkowało bardziej żyjących pomyślny narastającego tylko z pracy rozwój rolnictwa, rozwarstwienia najemnej. W przyczy­ w s i , do latach wzrostu siedemdziesiątych X I X w., g d y Słowacja została dotknięta k r y z y s e m g o s p o d a r c z y m , w i e l u z t y c h r o l n y c h wyemigrowało do Stanów Zasadnicze talistycznej z m i a n y w życiu w s i nastąpiły z końcem X I X w., w k o n c e n t r a c j i przemysłu. w posiadanie wielkiego bez­ Zjednoczonych. Kopalnie w Zakarowcach i okresie okolicy kapi­ przeszły a u s t r i a c k i e g o k o n c e r n u przemysłowego, co zapoczątkowało o k r e s i c h i n t e n s y w n e j r o z b u d o w y . N i e t y l k o cała ludność m i e j s c o w a znalazła w n i c h z a t r u d n i e n i e (oprócz mężczyzn pracowała również p e w n a ilość kobiet), a l e sprowa­ dzono też robotników z G a l i c j i i z Siedmiogrodu. D o b r a k o n i u n k t u r a gospodarcza n i e trwała jednak robocie. długo. C z a s y p i e r w s z e j Rozpoczęły się z n o w u republiki masowe przyniosły migracje w ciągłe k r y z y s y i poszukiwaniu pracy. bez­ Obecnie groźba bezrobocia już n i e i s t n i e j e . Mieszkańcy Żakarowiec pracują n i e t y l k o w p o ­ bliskich kopalniach, ale i w wielu i n n y c h zakładach przemysłowych powstałych w ostatnich czasach. Charakterystycznym jest fakt, że do końca X I X w. większość mieszkańców w s i uważała się z a rolników, a swą pracę w górnictwie traktowała t y l k o j a k o d o ­ datkowe acja źródło dochodu. O d czasów j e d n a k dobrej k o n i u n k t u r y w przemyśle uległa z m i a n i e . Decydującą która p r z y n o s i niezłe z a r o b k i . W struktury społecznej wsi. Na otrzymania pracy najemnej posiadający gospodarstwa małe spadł głównie n a k o b i e t y przerwami aż do c h w i l i wagę zaczęto przywiązywać t y m czasie również nastąpiło p e w n e skutek rozdrobnienia przeważającą (do poświęcony gruntów, kategorią ludności 2 ha). Ciężar i dzieci. T a k i a W został pierwszy się z Żakarowiec od i c h p o w s t a n i a rozdział zatytułowany Zakarowce rozdziale drugim łatwości się górnicy gospodarki też s t a n r z e c z y utrzymał pracy, obejmujący rolnej pewnymi w aż do c h w i l i ponadto matykę stosunków r o d z i n n y c h . D o t y c h s a m y c h zagadnień nawiązuje dział monografii, wyrównanie zarazem w s i stali prowadzenia sytu­ najemnej, obecnej. Społeczno-gospodarczemu r o z w o j o w i obecnej do p r a c y proble­ ostatni i t r z e c i m omówiono d w a najważniejsze zajęcia mieszkań­ ców w s i : r o l n i c t w o i górnictwo. Charakteryzując rozwój g o s p o d a r k i r o l n e j w r o w c a c h a u t o r z w r a c a uwagę n a j e j zależność od s t r u k t u r y w s i . Z małymi r o z m i a r a m i gospodarstw, roz­ przeszłości. Zaka­ społeczno-gospodarczej z t r a k t o w a n i e m r o l n i c t w a j a k o zajęcia d o ­ datkowego, którym trudniły się głównie kobiety, łączył się b o w i e m m i t y w i z m t e c h n i c z n y . Rozdział poświęcony górnictwu obejmuje znaczny pry­ opis t e c h n i k i , o r g a ­ n i z a c j i i w a r u n k ó w p r a c y , sprawę płac r o b o t n i c z y c h , p r a c y k o b i e t i dzieci, opieki �RECENZJE 453 społecznej. A u t o r k a p r z e d s t a w i a w n i m również przebieg d n i a p r a c y górnika, z w r a c a uwagę n a s t o s u n k i pomiędzy Trzy różnymi kategoriami robotników. dalsze rozdziały p r a c y dotyczą k u l t u r y m a t e r i a l n e j Żakarowiec, w szcze­ gólności m i e s z k a n i a , pożywienia, odzieży. Przedstawiając te d z i e d z i n y k u l t u r y rzy starają - się uwypuklić i c h zależność od społeczno-gospodarczej i auto­ zawodowej s t r u k t u r y w s i . Zależność ta występuje wyraźnie n a przykładzie odzieży. W okresie gdy mężczyźni i kobiety z a t r u d n i e n i b y l i równocześnie t a k w g o s p o d a r s t w i e rolnym, jak i w pracach zazwyczaj miała wiele wym rysów zajęciem zaczęła się powierzchniowych wspólnych. G d y j e d n a k mężczyzn, zaznaczyło przystosowywać do przy wydobywaniu praca się wyraźne ich zawodu w kopalni r u d y , odzież i c h stała zróżnicowanie. podstawowego, się podstawo­ Odzież mężczyzn cechowała ją coraz większa prostota, aż w końcu upodobniła się do u b i o r u robotników z i n n y c h o k o l i c Słowacji. Mężczyźni przejęli ostatecznie ubiór m i e j s k i w l a t a c h k r y z y s u za pierw­ szej r e p u b l i k i . Przyczyniły się do tego częste w ę d r ó w k i z a pracą, w c z a s i e których u n i k a l i wyróżniania się s w y m w y g l ą d e m od i n n y c h robotników w ośrodkach mysłowych. W podobny sposób w a r u n k i p r a c y i s y t u a c j a m a t e r i a l n a n a stopniowe przeobrażenia w ubiorze kobiet. Przeciążenie k o b i e t pracą — w gospodarstwie rolnym, jak w pewnych n a z a n i k d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a okresach w prze­ oddziaływały górnictwie — zarówno wpłynęło n p . stroju. T r z y następne rozdziały zajmują się w y b r a n y m i z a g a d n i e n i a m i z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y społecznej i umysłowej. W rozdziałach t y c h omówiono m. i n . z w y c z a j e (łącznie z wierzeniami, przesądami i lecznictwem), folklor literacki i ludowe muzyczny. C h a r a k t e r y s t y c z n y m jest f a k t , że te d z i e d z i n y k u l t u r y Żakarowiec w wyższym s t o p ­ n i u pozostają pod w p ł y w e m t r a d y c j i r o l n i c z y c h niż górniczych. Można to w y t ł u m a ­ czyć zarówno d a w n y m p r y m a t e m gospodarki r o l n e j , j a k też większą pewnością b y t u , jaka z nią była związana. P r z y nicza n i e stanowiła chody. Monografię karowiec Na grafii oparty kończy k o n i u n k t u r z e gospodarczej wspomniany już uprzednio praca że d a w a ł a rozdział robot­ większe do­ o przeszłości Ża­ n a materiałach a r c h i w a l n y c h . marginesie nasuwają tej się słuszne podzielenie nadzwyczaj pewne uwagi zagadnień wstępny i końcowy, które w poświęcone zmiennej p e w n e g o źródła u t r z y m a n i a , p o m i m o ciekawej i gruntownie krytyczne. Przede związanych z przeszłością z n a c z n e j m i e r z e omawiają historii w s i , oparte głównie n a źródłach opracowanej wszystkim osady mono­ nie wydaje na dwa się rozdziały: te s a m e k w e s t i e . Studium archiwalnych, powinno sta­ nowić j e d e n ze wstępnych rozdziałów p r a c y , j a k o p o d s t a w a d l a d a l s z y c h j e j części, dotyczących o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu. O p i s przeobrażeń społeczno-gospodarczych w najnowszej epoce można b y połączyć ze wstępnym rozdziałem h i s t o r y c z n y m l u b przedstawić go odrębnie. W każdym r a z i e p o w i n i e n on się opierać zarówno n a m a ­ teriale terenowym, j a k i n a w s z e l k i c h i n n y c h dostępnych źródłach (archiwalnych, urzędowych itp.). Pewne zastrzeżenia budzi została omówiona w m o n o g r a f i i w sposób (przejście bardzo również fragmentaryczny. od w i e l k i e j rodziny zakres tematyki. O ile kultura wyczerpująco, o t y l e życie społeczne Takie zagadnienie do r o d z i n y np. j a k s t o s u n k i indywidualnej, przemiany d z i n n y m s p o w o d o w a n e pracą zawodową mężczyzn a o k r e s o w o kobiet) społeczno-gospodarczemu stosunków rozwojowi w s i . Pominięty sąsiedzkich, t o w a r z y s k i c h , współżycia ności w i e j s k i e j (np. ludnością miejscową nień nie w y c z e r p u j e z natury pomiędzy a przybyszami). został różnymi w rodzinne życiu r o ­ zasługiwałoby n a dokładniejsze omówienie, niż to u c z y n i o n o w rozdziale p i e r w s z y m , głównie materialna przedstawiono poświęconym także Wszystkich tych r z e c z y rozdział o z w y c z a j a c h problem grupami rodzinnych i lud­ zagad­ dorocz­ n y c h , zawierający zresztą w i e l e interesujących wiadomości. Można by też postulować �RECENZJE 454 opracowanie wstępu, który omawiałby założenia b a d a w c z e , P r z y d a t n e byłoby również w zakończeniu p o d s u m o w a n i e , o kształtowaniu monografia się k u l t u r y robotniczej Zakarowiec stanowi w Żakarowcach. nie t y l k o wartościową źródła i metody Mimo powyższych pozycję w w a c k i e j , ale też j e s t c e n n y m w k ł a d e m do tej d z i e d z i n y etnografii zainteresowaniami swoimi obejmuje V. również kulturę k l a s y Wnioski nictwo etnografów posiadało zarówno w ustroju feudalnym, wydobywano tu rudy w Kutnej Horze o znaczeniu robotniczej. w dotyczy życiu środowiska gospodarczym jak kapitalistycznym. Od prowa­ górniczego. Czech i były od końca X I I I najdawniejszych europejskim. Z w. do początku X V I I rozwojem gospodarki ośrodkiem feudalnej coraz Gór­ Słowacji, czasów różnorodnych m e t a l i , m . i n . złota i s r e b r a . K o p a l n i e odgrywało w y d o b y w a n i e szcza znaczenie sło­ światowej, która ogólne czechosłowackich, olbrzymie uwag etnografii C h a r a k t e r y s t y c z n y jest fakt, że większość badań n a d kulturą robotniczą, dzonych przez pracy. zawierające ogólne w n i o s k i srebra górniczym większą rolę żelaza. Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k pokłady r u d m e t a l i , z w ł a ­ s z l a c h e t n y c h , zostały w y c z e r p a n e . p l a n wysunęło się n a t o m i a s t W drugiej połowie X I X w. n a górnictwo węglowe, ściśle związane pierwszy z rozwojem ko­ l e j n i c t w a i ciężkiego przemysłu. W t y m właśnie o k r e s i e rozpoczął się s z y b k i rozwój zarówno Zagłębia ośrodkiem W Ostrawsko-Karwińskiego, węglowym c h w i l i obecnej gałęzi gospodarki nowa Czech, jak też które wkrótce Zagłębia stało się iCładneńskiego i górnictwo węglowe i ciężki przemysł należą do Czechosłowacji. Wielkim najważniejszych ośrodkiem przemysłowym s o c j a l i s t y c z n a O s t r a w a , której budowę rozpoczęto p r z e d k i l k u Nic więc przedmiotem Treścią tych sięgających stępowej dziwnego, studiów że studiów było niejednokrotnie roli górnictwo stało etnograficznych, górników w zarówno daleko się w latach skierowanych zagadnienie w powiednie ludności wiejskiej warunki do m i a s t do badań powojennych tradycji feudalnej, się k u l t u r y rozwój górnictwa i h u t n i c t w a w l a t a c h p o w o j e n n y c h , migracje i ośrodków n a d współczesnymi staje się też laty. k u problematyce ciągłości głąb e p o k i kształtowaniu największym Pilzneńskiego. głównym robotniczej. kulturalnych, j a k też p r o b l e m narodowej. Ponadto po­ szybki a w związku z t y m m a s o w e przemysłowych, przeobrażeniami stworzyły kultury od­ robot­ niczej. Na marginesie omawianych studiów nasuwają się j e s z c z e p e w n e u w a g i ogólne, które dotyczą założeń b a d a w c z y c h , p r o b l e m a t y k i , metod i o r g a n i z a c j i badań związa­ n y c h z kulturą robotniczą. S t u d i a w s z y s t k i c h omówionych wyżej ośrodków się n a z a ł o ż e n i a c h więc b a d a n i a teoretycznych m a t e r i a l i z m u historycznego. n a d kulturą robotniczą p r o w a d z o n e są po u p r z e d n i m się z historią d a n e g o okręgu przemysłowego, p o g r u n t o w n e j społeczno-gospodarczego. wątpliwości, Stanowisko że z jego realizacją to łączą należy trudności. nie reguły zaznajomieniu a n a l i z i e jego zaakceptować, się p e w n e opierają Z rozwoju ulega jednak Nie zawsze bowiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze danego ośrodka przemysłowego są w y s t a r c z a ­ jąco p r z e b a d a n e stąd przez historyków, w y c h studiów, a n i e r a z g r u n t o w n y c h celowe tworzenie historycznych Dalsze realizowane, ekip badawczych, zainteresowanych założenie teoretyczne choć r z a d k o n a etnografa spada dodatko­ związku z t y m złożonych z p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n problematyką etnografii robotniczą. czechosłowackiej, wyraźnie formułowane, się k l a s y robotniczej które to powiązanie który j e s t j e j twórcą i n o s i c i e l e m . Stąd też przywiązywanie n a d kształtowaniem obowiązek badań źródłowych. Byłoby w jest p r z e z nią kultury z ludem, dużej w a g i do badań danego okręgu, do studiów n a d pocho- �RECENZJE dzeniem poszczególnych stanowisko, 455 ugrupowań, które się n a nią c h a r a k t e r y s t y c z n e też d l a etnografii Zaznajomienie się z p o c h o d z e n i e m złożyły. R z e c z j a s n a , że to radzieckiej, jest bardzo słuszne. społecznym, t e r y t o r i a l n y m , n a r o d o w y m robotni­ k ó w j e s t obok badań n a d i c h aktualną sytuacją gospodarczą i społeczną wym warunkiem d l a z r o z u m i e n i a kształtowania się k u l t u r y Słuszny również jest postulat, by b a d a n i a zać w ze studiami odniesieniu ludności, nad do środowiskiem ośrodków, względnie do w osad, n a d środowiskiem r o b o t n i c z y m chłopskim. których w Należy współżyją których go uwzględnić z sobą robotnicy obydwie, rekrutują się i stwa, warstwami którego i w pewnych społecznymi, sposób życia, a zwłaszcza o oddziaływaniu dążenia i nawyki ideały, w zwrócić rewolucyjne jeszcze o j e d n y m baczną dążenia okresu, znaczne kategorie drobnomieszczań­ sytuacjach postulacie często w y s u w a n y m jest uwagę n a postępowe mas robotniczych, niewątpliwie zróżnicowanie jej zapoznane słuszne. Należy k l a s y robotniczej, badaniach tradycje. często jednak gdy chodzi w Hasło, b y przez ujawnić naukę równocześnie o stopień j e j oma­ nad klasą poprzed­ uwzględnić uświadomienia społecznego, ścieranie się — j a k w i a d o m o — w j e j obrębie różnorodnych i ze z innymi kla­ środowiskach stanowią wzór d l a r o b o t n i k a . W y p a d a wspomnieć niego te pewnych w i a n y c h p r a c a c h . Kładzie on szczególny n a c i s k n a to, b y w robotniczą wią­ zwłaszcza przeważnie w s i : N i e można j e d n a k zapominać o powiązaniach k l a s y robotniczej sami podstawo­ robotniczej. wpływów tendencji. Parę u w a g w y p a d a życia i kulturą dokładniejszego rowiec, Z która jeszcze poświęcić p r o b l e m a t y c e robotniczą. W opracowania dotyczy niku specyficznego „Etnografii stanowi środowiska o charakterze programowym, badań, zasługuje Analizując 47 narodowym Czech zapytuje etnografia. autorka, w Odpowiada: są właściwym p r z e d m i o t e m sposobem monografia Zaka- chłopsko-robotniczego. opublikowanych w okresie n a uwagę artykuł S k a l n i k o v e j w p i e r w s z y m Czechosłowackiej" . uczestniczyć badań n a d się zapoznałam, n i e znalazłam j e j całokształtu. Wyjątek jednak n i e l i c z n y c h artykułów podejmowania s t u d i a c h , z którymi j a k i m stopniu w „Dokładnym etnografii. znaczenie rocz­ w życiu s t u d i a c h n a d n i m może badaniem S t u d i u m sposobu górnictwa t y c h zagadnień, życia i k u l t u r y które górników, i c h osiedli i m i e s z k a n i a , odzieży, pożywienia, narzędzi p r o d u k c j i i t e c h n i k , s t u d i u m życia w społeczeństwie i rodzinie, analizą ludowej I d a l e j : „Naszym z a d a n i e m jest s k o n c e n t r o w a n i e górników, zgromadzenie materiałów b r a l i udział w życiu n a r o d o w y m do naszego W zakończeniu opracowany dzieckich. o t y m , j a k żyli, Kwestionariusz Zbadanie mierze ją oświetla. tytułu) poruszone rodzaj postępowych artykułu własnych tradycji, w ten m a przytacza doświadczeń stanowić Składa się są następujące część drugą: Zycie autorka terenowych tylko podstawę których jaki tkwią zagadnienia: społeczne kwestionariusz, i doświadczeń do części ogólne i n f o r m a c j e osadnictwo, i rodzinne, ra­ przeprowadzenia problematyki, niemniej w on z t r z e c h części. W i w a r u n k i p r a c y ludności m i e j s c o w e j , wienie. N a życia tworzyli, 48 w y w i a d ó w , nie z a w i e r a więc pełnego o p r a c o w a n i a nej i klasowego" . wspomnianego n a podstawie pracowali artystycznej". sposobu w przeszłości i teraźniejszości, j a k i był i c h w k ł a d życia k u l t u r a l n e g o . k o r z e n i e i c h uświadomienia twórczości się n a p r z e b a d a n i u pierwszej o danym pew­ (bez okręgu, m i e s z k a n i a , odzież, poży­ składają się rozdziały: społeczne, s z k o l n i c t w o i oświata, życie rodzinne, z w y c z a j e l u d o w e i z a b a w y , życie religia, O. S k a-l n i k o v a, K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych Horniku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 153—162. S k a l n i k o v a , j w . , s. 156. 4 7 4 8 �RECENZJE 45(J wierzenia i przesądy, wiedza ludowa. Przez „życie społeczne" rozumie autorka układ stosunków n a t e r e n i e zakładu p r a c y , c h a r a k t e r i n s t y t u c j i skupiających towarzyskie gminy, stosunków między górnikami a innymi ludności i t p ' O s t a t n i a część k w e s t i o n a r i u s z a (Ludowa zawodowymi styczna) problem obejmuje problematykę twórczości literackiej, życie kategoriami twórczość muzycznej i arty­ plastycznej górników . 49 Pomijając strzeżenia wyrazem matyki i na budzi tym miejscu zwłaszcza niewątpliwie badawczej. duchową słusznego Autorka samą również monografii badanej dążenia stara tendencję w już kwestionariusza należy do objęcia się do szerokiego zarówno J a k już wspomniałam, szerokiej kulturę on proble­ materialną zagadnień ośrodka zwężenie p r o b l e m a t y k i b a d a w c z e j Żakarowiec. za­ że j e s t i całokształt życia uwzględniania pracach (pewne podkreślić, Dadaniami uwzględnić opublikowanych ośrodków c z e s k i c h . P e w n e w omawianego robotników, j a k też i c h sytuację ekonomiczną łecznego. Tę widzimy ocenę s y s t e m a t y k a zagadnień) spo­ społecznych praskiego i innych z a z n a c z a się n a t o m i a s t stosunki społeczne na terenie osady są tutaj t y l k o w słabym s t o p n i u uwzględnione. Z a p e w n e jest to w y ­ n i k i e m n i e t y l e założeń t e o r e t y c z n y c h autorów, i l e r a c z e j k o n k r e t n y c h warunków, w j a k i c h p r a c a powstała. Niemniej we jednak n a podstawie w s z y s t k i c h ośrodkach tury materialnej zakresu opublikowanych najlepiej dotąd robotników. Należy uwzględnia się zarówno została przy dawne prac nasuwa opracowana t y m podkreślić, że w formy życia O ile bowiem mitywnych czesnymi narzędzi p r o d u k c j i i technik pracy w g r a n i c a c h możliwości etnografa narzędzi, o tyle trudno skomplikowanymi urządzeniami badań p r z e s u w a się w t y m w y p a d k u nienie człowieka stosunku od niego n a terenie problem budowy problematyka Więcej chowej. uderza wątpliwości Zarówno np. f a k t sugeruje, w budzi natomiast wyodrębnienia zwyczajów osobny osady t e c h n i c z n y c h , do zagad­ stosowania interesować etnografa pozostaje życia społecznego jak w w mocy które pojawiają zasługują się w rodzinnych i dorocznych zwyczajów zaś z sobą. dorocznych Podobnie, pełny proces p r z e m i a n przy gdy warunkach społecz­ już zani­ zanikające, j a k życia, chociażby miały one życia przyjętymi w środowisku i n t e l i g e n c k i m l u b też w y d a j e rodzinnych z innych z a ­ górnicze, stopniowo dawne, du­ Skalnikovej ujęcie p r o b l e m a t y k i zarówno z w y c z a j e nowych i kultury kwestionariuszu rozdział. T a k i e że c h o d z i t u t y l k o o d a w n e t r a d y c j e drobnomieszczańskim. Dlatego zwyczajów współ­ ciężkości kształtowania się stosunków społecz­ badanie Żakarowiec, w i e l e c e c h wspólnych z f o r m a m i stawienie zajmował n a problematykę ściśle społeczną, n a osiedli r o b o t n i c z y c h , ale n a d a l monografii kające. T y m c z a s e m n a uwagę też nowe, się społeczna m i e s z k a n i a . gadnień życia społecznego w nej by P o d o b n i e zresztą p r z e s t a j e współczesnych jedy­ fabrykach. leży opis d a w n y c h t e c h n i k i p r y ­ wymagać, do narzędzi, do ulepszeń zakładu p r a c y . tradycji wątpliwości b u d z i kopalniach lub że kul­ z tego do t e c h n i c z n y m i . Sądzę, że p u n k t n o w y c h t e c h n i k itp., w r e s z c i e n a zagadnienie nych w uwaga, studiach nawiązujące chłopskich, j a k też n a r a s t a n i e elementów n o w y c h . P e w n e nie z a g a d n i e n i e się problematyka na tle m i się, że n a j b a r d z i e j całokształtu omawianiu chodzi życia współżycia o kulturę celowe j e s t p r z e d ­ społecznego wszystkich duchową, (np. n a r a s t a n i e myślenia r a c j o n a l n e g o rodziny, mieszkańców należałoby uwzględnić u robotników, czyn­ n i k i , które się n a to złożyły itp.), a nie t y l k o d a w n e przesądy, w i e r z e n i a itp. T e n p u n k t w i d z e n i a został zresztą przyjęty w pełni w z a k r e s i e f o l k l o r y s t y k i . W " związku z powyższymi uwagami S k a l n i k o v a, jw., s. 158—162. nasuwa się jeszcze sprawa stosirnku �RECENZJE 457 j robotniczą ! i ekono- i I etnografii krzyżują ' misty jak do innych nauk. się z a i n t e r e s o w a n i a W drodze W badaniach h i s t o r y k a , etnografa, p r a k t y k i ustalił się już p e w i e n już wspomniałam — n a d problematyką socjologa, folklorysty podział p r o b l e m a t y k i , n i e m n i e j — i s t n i e j e szereg k w e s t i i wątpliwych. W c i e m i kulturą robotników n a j b a r d z i e j { s t u d i a c h n a d ży- c h y b a celowe są b a d a n i a k o m p l e k s o w e , ; pro- wodzone przez p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n . Są już one zresztą na dużą skalę jakikolwiek zarówno problem w z Czechosłowacji, zakresu kultury jak ZSRR. robotniczej Etnograf powinien n a j s z e r s z y m kontekście i n i e ograniczać się do t r a d y c y j n e j ficznej Nie jest w t y m w y p a d k u istotne ścisłe oddzielenie organizowane badając go jednak ująć w problematyki jak etnogra­ z a k r e s u poszczególnych • n a u k (posiadające, w z n a c z n e j m i e r z e i tak c h a r a k t e r u m o w n y ) , ale j a k najpełniejsze odtworzenie W całego b o g a c t w a rzeczywistości. zakończeniu p r a c y kilka Etnografowie uwag botniczą opierają się z a z w y c z a j archiwalnych materiałów prace danych W i w itp. poznania Taka kultury postawa o r g a n i z a c j i robotniczej badawcza jest ' ro­ j a k też n a źródłach przykładem odtworzenia się do materiałów i n a d problematyką terenowym, Wartościowym do j a k najpełniejszego stości n i e można ograniczać metodach studiach swoich tak na materiale dla Sirovatki. dążeniu źródłach, urzędowych archiwalnych Fojtika słuszna o czechosłowaccy wyzyskania są • w s p o m n i a n e niewątpliwie i zrozumienia uzyskanych tylko w ! i już bardzo rzeczywi­ t e r e n i e , lecz wyzyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła. W opublikowanych pracach o t e c h n i k a c h p r a c y terenowej, niej omawiają te i sprawozdaniach zagadnienia sprawozdania n i c h można dodać, że p r z y d a t n e metody ankietowej, zwłaszcza do większych kształcenie również ponadto że w gruntowne mogłoby zbieranie centrów robotników ośrodka być w znalazłam życiorysów tych drogą n a d większymi technik wiadomości Nawiązując wypadkach ze względu sprawia | się to na trudności. przemysłowymi się metodą ! do stosowanie konkursu. Odnosi których nie ośrodkami s t u d i a s t a t y s t y c z n e i posługiwanie praskiego. pewnych przemysłowych, w stosowanie badaniach niewiele s t o s o w a n y c h p r z e z poszczególne ośrodki. N a j d o k ł a d - wy­ Sądzę konieczne są kartograficzną. W s t u d i a c h etnografów czechosłowackich u d e r z a dobra o r g a n i z a c j a p r a c y , s z y b ­ kie opracowywanie podkreślić materiałów że omawianą i publikowanie dziedziną etnografii wyników zajmuje cowników'naukowych, przeważnie młodych. B a d a n i a skały już pełne prawo obywatelstwa z j a k i m są prowadzone, c z e r w i e c 1957 w etnografii s t w a r z a j a k najlepsze dr Jana Slovenska Mjartana, Akademia Prace Vied, Narodopisneho przy t y m n a d kulturą robotniczą czechosłowackiej. pra­ uzy­ Rozmach, P R O B L E M O W E J Banickd Sekcia Spoloćenskych Ostavu Slovenskiej Vied, : j j dedina pod r e d . Akademie Vied, Z v . 1, B r a t i s l a v a 1956 : Instytut Ludoznawczy Słowackiej A k a d e m i i górniczej w s i Z a k a r o w c e *. terenowe przeprowadzone i p e r s p e k t y w y n a przyszłość. Danuta Dobrowolska K I L K A U W A G NA M A R G I N E S I E M O N O G R A F I I Zakarovce, badań. Należy się t a m z n a c z n a ilość Praca N a u k w y d a ł w r. 1956 monografię ta powstała w oparciu o kompleksowe w l a t a c h 1953—54. Została ukończona i o d d a n a badania w końcu 1954 r. P u b l i k a c j a ta składa się z szeregu opracowań obrazujących całość k u l t u r y o p i * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a . ! do d r u k u c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ i I �RECENZJE 458 osady. Są to p r a c e : B. F i l o v a , Spolećenske sywanej PoVnohospoddrstvo; lak, iel'stvo; M. M a r k u s , Ludovd Zvyky,l'udove kultura; Każdą który liecenxe; strava; v a pfibuzenske praca; folklor; vztahy; odev; powinien kultury ludowej. na zagadnienia one n i e z w y k l e być zrecenzowany Na marginesie bogaty S . B u r l a s o v a , L'udovd przez i różnorodny specjalistów opublikowanej hudobnd od jednej wybranego z a ­ materiał etnograficzny, poszczególnych pracy warto z a k r e s u badań e t n o g r a f i c z n y c h w w a n i a monografii stavi- E . Cajankova, minulosti. z t y c h p r a c można traktować j a k o odrębną monografię Zawierają J . Podo- L'udove J . Mjartan, S . K o v a c e v i c o v a , L'udovy M . K o s o v a , Slovesny J . M a r k o v , Zakarovce gadnienia. Banicka J . Patkova, jednak działów zwrócić uwagę w s i oraz sposobu opraco­ problemowej. C y t o w a n a p r a c a powstała w w y n i k u n o w a t o r s k i c h badań n a d kulturą k l a s y r o ­ botniczej. Równie obszerną publikacją z tej d z i e d z i n y nie mogą się j e s z c z e pochwalić etnografowie z i n n y c h krajów s o c j a l i s t y c z n y c h . C e l e m p u b l i k a c j i , j a k zaznaczono w e wstępie p r a c y , jest p o k a z a n i e warunków, w j a k i c h powstawała słowacka k l a s a robotnicza oraz wyodrębnienie rodzimego cha­ r a k t e r u jej k u l t u r y , gdyż — j a k w y n i k a z badań — większość słowackiej k l a s y r o ­ botniczej pochodzi ze w s i i przechodząc do p r a c y w przemyśle przyniosła w i e j s k i s t y l życia, który dopiero z c z a s e m uległ z m i a n o m . D o badań w y b r a n o typową d l a powstałego w rolniczym. W dalszej okresie f e u d a l n y m fazie badan górnictwa, osadę o c h a r a k t e r z e etnografowie osad powstałych w okresie rozwijającego swój osadę słowaccy chcą przejść do pół- badania się k a p i t a l i z m u , a w r e s z c i e w o k r e s i e b u ­ dującego się s o c j a l i z m u . Powstaje pytanie, czy i w jakim stopniu w pracy zrealizowano zamierzone cele b a d a w c z e ? Ponieważ w badanej w s i występują równolegle zajęcia r o l n i c z e i gór­ nicze, p r z y c z y m s t o s u n e k jednego zajęcia do drugiego ulega różnym z m i a n o m , p o w s t a j e te d w i e p o d s t a w o w e gałęzie R e d a k c j a przyjęła problem, jak w zostały autorzy w pracy trzymają zasadę, że w s z y s t k i e o m a w i a n e przedstawione się n a przestrzeni czasu w s i górniczej przedstawić gospodarki. n i c t w o z hodowlą, górnictwo, b u d o w n i c t w o , itp.) monografii działy k u l t u r y l u d o w e j strój, odżywianie, z w y c z a j e równorzędnie. tradycyjnej W poszczególnych s y s t e m a t y k i n e j . Np. w r o z d z i a l e poświęconym b u d o w n i c t w u (roi- 'i»; i wierzenia '.'I rozdziałach ~\ e t n o g r a f i c z ­ autor p r z y o m a w i a n i u d o m u daje 2Ll między i n n y m i opis współczesnego d o m u górnika z a w o d o w e g o i opis k o l o n i i górni¬ czej p r z y k o p a l n i , jednocześnie z a z n a c z a , że w Żakarowcach p r a w i e w każdym d o m u m i e s z k a górnik, n i e można więc w o b e c tego mówić o jakimś t y p o w y m niczym. Podobnie wszelkich odmian strój górniczy tradycyjnego n i k u takiego ujęcia, p o m i m o przedstawiony stroju, bardzo jakie jest wśród występują obszernego w domu szczegółowego Żakarowcach. gór- ' k j opisu W wy­ i wyczerpującego materiału w jego m a s i e ginie n a m z oczu górnik i jego k u l t u r a . W n a s z y m m n i e m a n i u jest rzeczą podlegającą d y s k u s j i , czy w p r a c y , która m a n a celu omówienie k u l t u r y górnika, celowe inwentarza k u l t u r y badanej osady, jest p o d a w a n i e pełnego średnio pomagają n a m zrozumieć genezę i specyfikę badanej drogę pośrednią, podając skiej przemian się w ludowej tym samym z zaznaczeniem środowisku kultury częściowo w p r a c y o gospodarce rolnej). W pewnym sensie p r z e w o d n i k i e m warunkowanych robotniczej (momenty w t y m ogromnym w y c h mógłby stać się rozdział p i e r w s z y bezpo­ przez nas klasy łecznej. E w e n t u a l n i e można b y w y b r a ć kultury typologicznego c z y też t y l k o t y c h j e j aspektów, które inwentarz spo­ wiej- # j kształtowaniem :M\ te podkreślone m a t e r i a l e faktów są kulturo­ p r a c y o s t o s u n k a c h społecznych badanego środowiska. Jednakże ze zrozumiałych względów (rok p r z y g o t o w a n i a p r a c y do d r u - >y ' *f �RECENZJE 459 k u ) zaciążyły n a n i m błędy s c h e m a t y z m u , które n i e pozwoliły autorce n a w n i k l i w e • i pełne z o b r a z o w a n i e brak jakiegoś wało uwagi b a d a n e g o środowiska. O b e c n i e w o m a w i a n e j ogólnego s y n t e t y c z n e g o podsumowania, i w n i o s k i rozrzucone w różnych p r a c y o d c z u w a się które zebrałoby i N a zakończenie chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę n a interesujące problemu Zakarovce (J. M a r k o v , pozytywnym stali v minulosti). jest to, że p r z y zwolnieni z obowiązku czego etnograf Ma to' swoje t a k i m ujęciu gromadzenia którzy a u t o r z y wyłamują i komentowania h i s t o r y k a i etnografa Osobnej autentyczne strują materiałów bardzo historycz­ rozdział rozumienie informatorów stosunek do z a w o d u Z drugiej się one prawie h i s t o r y c z n e j (zresztą się w w y n i k u które- w szerokie wypowiedzi ^^ydaje że ideałem byłaby każdym i zo­ nie­ ścisła opraco^vaniu z n a etnograficzny wreszcie w z m i a n k i wymaga uderza Momentem artykułów gdyż opierają bez p e r s p e k t y w y się z tego ujęcia) lazłby się materiał h i s t o r y c z n y i którym poszczególnych praca. artykule często nie j e s t w stanie przeprowadzić p o p r a w n i e . wyłącznie n a m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m współpraca w osobnym dobre i złe strony. autorzy s t r o n y ujęcie t a k i e zubożyło poszczególne rozdziały w rozwiązanie w y k o r z y s t a n i a materiałów h i s t o r y c z n y c h , j a k i e p r z y n o s i powyższa W s z y s t k i e dostępne materiały h i s t o r y c z n e zostały z g r u p o w a n e nych uszerego­ artykułach. o poświęcony terminu charakterze folklorowi, Przytoczone subiektywnym, górnika, t r u d y i radości p r a c y d z i a l e t y m są z a m i e s z c z o n e z a l e d w i e t r z y typowe ustnemu „folklor". są które ilu­ zawodowej itp. W roz­ opowiadania. W naszym rozumie­ n i u do f o l k l o r u możemy zaliczyć twórczość słowną dającą się zaszeregować do k o n - k r e t n e g o r o d z a j u literackiego, n a t o m i a s t nazwą tą t r u d n o razowe, indywidualne wypowiedzi t y p o w y c h opinii c z y p o s t a w Wydanie etnografii monografii nawet wtedy, kiedy c h y b a obejmować są one o d b i c i e m jedno­ pewnych społecznych. Żakarowiec słowackiej, t y m b a r d z i e j jest niewątpliwym i znacznym osiągnięciem że materiał i l u s t r a c y j n y j e s t bogaty i bardzo s t a r a n n i e d o b r a n y , s z a t a g r a f i c z n a golną u z n a n i a i ... zazdrości. W y d a j e się n a m j e d ­ n a k , że o m a w i a n a m o n o g r a f i a może być p u n k t e m wyjścia do d y s k u s j i n a d z a k r e s e m badań e t n o g r a f i c z n y c h w w y b r a n e j w s i i n a d sposobem o p r a c o w a n i a zgromadzonych materiałów, u s z e r e g o w a n y c h i p r z e d s t a w i o n y c h tak, by p r o b l e m n a c z e l n y był z całą wyrazistością wszystkie kowane uwypuklony, zas inne zagadnienia były mu i podporząd­ i k o n s e k w e n t n i e z m m powiązane. BvOTlist ETIENNE J U I L L A R D , La géographie sociale vie rurale (Publications dans de la plaine la Faculté de des 0-10(1 tJ&IVOTSrCCl Basse-Alsace. Lettres Essai de dz l'Université i de S t r a s b o u r g , fasc. 123), P a r i s 1953, s. 582 — 4 m a p y . Autorem monografii przede wszystkim dzenie procesu jest f r a n c u s k i uczony, geograf 1 h i s t o r y k , geografię zmian społeczną. zachodzących w Autor postawił społeczności sobie reprezentujący za zadanie wiejskiej prześle­ dolnoalzackiej od r. 1700 do c h w i l i obecnej, w możliwie s z e r o k i m z a k r e s i e , szukając powiązań i w z a ­ j e m n y c h uwarunkowań między c z y n n i k i e m geograficznym, społecznym, n y m i p s y c h o l o g i c z n y m . P r a c a m a ważne znaczenie d l a etnografii. wiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze czasowych na wspomnianym i i c h dynamikę w szerokich dziedzinie' k u l t u r y t r a d y c y j n e j . znaczenie pracy dotyczy pod t y m względem europejskich, które bo­ ramach ! obszarze, ułatwia w w y s o k i m s t o p n i u r o z u m i e n i e p r z e ­ m i a n , j a k i e zaistniały i zachodzą w krajów ekonomicz­ Odsłaniając przeszły Instruktywne nie t y l k o A l z a c j i , lecz także i n n y c h analogiczny rozwój pod wpływem impaktu '•i �RECENZJE 400 kapitalizmu. W r e c e n z j i n i n i e j s z e j uwzględniamy p r z e d e J u i l l a r d a , które mają Równina tradycje Dolnej znaczenie d l a Alzacji, obszar rolnicze. Z rozwojem l a t a c h n i e poszedł j e d n a k w w s z y s t k i m te części dzieła etnografii. wyjątkowo urodzajny, uprzemysłowienia k r a j u w parze rozwój rolnictwa. posiada wielowiekowe o s t a t n i c h kilkudziesięciu Obecnie Dolna Alzacja za­ rolę że r o l n i c t w o w życiu g o s p o d a r c z y m r o l n a n a s k u t e k coraz większego nienia i w gruntów, coraz kraju, produkcja uniemożliwiającego słabszym stopniu rolnictwa, narastaniem ralne, które jednym by autor jako z ważnych motywów przez odpowiednie problemu Praca oparta jest jest rynku rozdrob­ stosunkowo lokalnego. Z niska- upadkiem w s i wiążą się przeobrażenia społeczne i k u l t u ­ tradycyjnej powstania omawianej przyczynić się społeczności pracy do wiejskiej. jest pragnienie Toteż autora, konstruktywnego rozwiązania statystycznych, na materiałach Alzacji. n a bogatych oraz b o g a t y c h techniczny, potrzeby kryzys badania rolnego w D o l n e j terenowych zaspokaja urbanizacji określa postęp odgrywa nadal doniosłą grożona jest k r y z y s e m r o l n y m . P o m i m o publikacjach materiałach a r c h i w a l n y c h rodowym F r a n c j i (Archives Nationales), w zawartych archiwach w Archiwum departamentalnych Na­ i archi­ w a c h g m i n n y c h . A u t o r wyzyskał też b a r d z o s t a r a n n i e z b i o r y m a p i ksiąg k a t a s t r a l ­ nych oraz zbiory archiwalne m i o t u , regionalnej statystyczne. L i s t a wykorzystanej P r a c a składa się z dwóch części. W p i e r w s z e j biazgowością, w literatury tradycyjną gospodarce r o l n e j społeczność wiejską (w szczególności w śledzi autor, z właściwą m u d r o - od r. 1700—1850 pod kątem zakresie u p r a w y zbóż, roślin Rewolucji i po R e w o l u c j i . turze własności rolnej rozwojowi runków i w pierwszej demograficznemu morfologicznych, innym) oraz Druga Zmiany ośrodków klasyfikacji wiejskich m u j e o k r e s od r. 1850 do c h w i l i obecnej. pod ziemi według względem (wa­ urodzajności architektonicznym. poświęcimy więcej u w a g i , o b e j ­ tradycyjnej społeczności gra­ wiejskiej o k r e s u gwałtownych p r z e m i a n , j a k i e dokonały się pod w p ł y w e m r e ­ przemysłowej. Wieś drugiej autor R o k 1850 (nie s z t y w n i e pojęty) j e s t nicą, która oddziela dość p o w o l n y okres r o z p a d u wolucji struk­ n a tle c h a r a k t e r y s t y k i środowiska geograficznego część, której w n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u od kolejnego przededniu te, wyraźnie się zarysowały w połowie X I X w. Dużo m i e j s c a poświęca klimatycznych, typologii zmian pastewnych i i n n y c h oraz hodowli), z m i a n zachodzących w. s t r u k t u r z e społecznej w Wielkiej przed­ i ogólnej, j e s t wręcz imponująca (s. 555—571). alzacka zmienia nieustannie swoją strukturę zawodową począwszy połowy X I X w. Świadczą o t y m następujące dane l i c z b o w e : ludności od wiej­ skiej żyjącej z r o l n i c t w a w r. 1861 było 79°/o, w r. 1875 — 7 4 % , w l a t a c h 1907 do 1910 — 6 5 % , a w r. 1936 — 4 4 % ogólnej l i c z b y ludności (s. 395). W b a d a n y m sie występuje kształtuje nowa się tutaj kategoria często j a k o dem, najczęściej lenie n a północy k r a j u , problem rezultat przemysłowym. wzajemnych słych skutków społeczna mniejsze dwóch n a południu. Z stosunków między m i a s t e m są p r z y c z y n y robotnicy-rolnicy. łączenia zajęć Łączenie społecznych, e k o n o m i c z n y c h Interesujące ludzi: Ta okre­ kategoria rolniczych z innym zawodów posiada t y m zagadnieniem zawo­ większe nasi­ wiąże autor a wsią i płynących stąd donio­ i kulturalnych. z m i a n , które zaszły w strukturze zawodowej. We­ dług badań a u t o r a s z y b k i e tempo i n d u s t r i a l i z a c j i i k o n c e n t r a c j i przemysłu n a p r z e ­ łomie X I X i X X w . przyczyniło się do u p a d k u tracą nabywców i szybko ubożeją, rzemiosła w i e j s k i e g o . nie wytrzymując konkurencji m i e j s k i c h . D o t k l i w i e u c i e r p i e l i n a t y m garncarze, t k a c z e , k o w a l e , Rzemieślnicy przedsiębiorców szewcy. W rezul­ tacie u p a d k i ; rzemiosła rzemieślnicy ograniczają się albo do r o l n i c t w a , o i l e posiadają ziemię, albo migrują do m i a s t a . Już w końcu X I X w. obserwuje się też bardzo ł f �iT RECENZJE 4gl ważne z j a w i s k o , które w poważnym stopniu pobudza cie z a c h w i a n i e Tak np. w równowagi między płacami r. 1850 płaca miesięczna w migracje przemyśle robotnika równała a ze w s i , a ceną mianowi­ płodów rolnych. się 2 k w i n t a l o m zboża, w r. zaś 1910 równała się 4 k w i n t a l o m , a w r. 1928' — 6 k w i n t a l o m (s. 403). Ważnym w c z y n n i k i e m wpływającym przemyśle, rodzinnymi XIX to silne rozdrobnienie i przyrostem na migracje gospodarstw n a t u r a l n y m , który w. P o n a d t o • postęp t e c h n i k i r o l n e j ze w s i do rolnych był miast, silny jeszcze w odegrał rolę drugiej Powstała powrót konieczne. P r a c a w Ewolucja siły, działające n a przełomie X I X i X X w . przesunię­ c z a s u atrakcyjność do wyłącznych przemyśle bowiem w s i dolnoalzackiej pracy zajęć w przemyśle uzyskała wysoką poszła spowodowała rolniczych jest traktowany więc przede rangę z rolnictwa lub przemysłu, autor zło kierunku łą­ społeczną. wszystkim wyróżnia różne też, jako w c z e n i a p r a c y n a r o l i z pracą w przemyśle. Stosując k r y t e r i u m p r z e w a g i czerpanych spo­ wiej­ ze w s i do m i a s t . z biegiem że e w e n t u a l n y . rolnych t e n obecnie n i e j e s t j e s z c z e zakończony), spowodowały poważne cia siły roboczej połowie o g r a n i c z e n i e siły roboczej, co szczególnie o d c z u l i , w y r o b n i c y scy, tracąc podstawę b y t u . W y m i e n i o n e (proces pracy podziałami c z y n n i k a pobudzającego t e n r u c h . W p r o w a d z e n i e m a s z y n r o l n i c z y c h w większych g o s p o d a r s t w a c h wodowało bowiem do wywołane typy dochodów gospodarstw. Z a z w y c z a j p r a c a w przemyśle s t a n o w i dodatek do dochodu z r o l n i c t w a , l u b o d w r o t ­ nie, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i turę gospodarstw od 5 do 10 h a i powyżej w badanym rejonie, Wypadki 10 h a . K a t e g o r i a gospodarstw jest związana t y p u „życia m i e s z a n e g o " wyżej do odchyleń w stopie życiowej. Analizując (le genre łączenia p r a c y z pracą w w przemyśle i prowadzi do n a r o l i z pracą w przemyśle w gospodarstw strukturze gospodarstwach po­ jest też n i e l i c z n a . wsi dolnoalzackiej charaktery­ zuje rozwój s y t u a c j i społecznej p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Już w l a t a c h sześćdziesią­ tych przemian od 0,5 do 2 h a , dominująca najemną de v i e m i x t e ) . 10 h a są r z a d k i e . T a k a t e g o r i a Dynamikę struk­ r o l n y c h wyróżnia i c h 4 k a t e g o r i e : od 0,5 do 2 h a ; od 2 do 5 h a ; ubiegłego s t u l e c i a t a k a t e g o r i a majątków ziemskich wskutek lała kategorię ona nazywa społecznej ludności była wprowadzania drobnorolnych gospodarzy. cudze usuwana Bardzo gospodarzy W bardzo porównaniu do rolników trudna. L a t a złego p o p y t u pełnorolnych często ci właśnie są p o ­ i robotników, k a t e g o r i i społecz­ ich sytuacja była n a i c h pracę były d l a n i c h katastrofą, gdyż d o ­ chody ze swojego drobnego g o s p o d a r s t w a Bardzo zasi­ pogardliwie gospodarstwa. W r o k u 1936 p r o l e t a r i a t r o l n y p r a w i e że nie stanowił osobnej nej. z wielkich r o l n i c z y c h . Przeważnie Takich się „le K ù h b ù r " l u b „paysan à v a c h e " . s i a d a c z a m i k o n i i uprawiają stopniowo maszyn uzupełniali pracą najemną charakterystyczne dla tych rodzin jest to, że posiadały w troje rolnictwie. lub czworo dzieci. Widać wyraźnie, s t w i e r d z a autor, że dzięki n i m u t r z y m u j e się p r z y r o s t n a ­ t u r a l n y n a w s i . Dzięki n i m też utrzymują się w niektórych g m i n a c h p e w n e wymagające dużego nakładu pracy, np. tytoń. rolnego do k a t e g o r i i małorolnych pozostaje własności przeobrażenia w strukturze do r a d y k a l n y c h z m i a n w rozpatruje wsi przejście uprawy proletariatu w ścisłym związku z r o z p a d e m wielkiej rolnej. Powyższe kwencji Częściowe autor społecznej w s i doprowadziły kulturze materialnej niestety t y l k o dość ogólnie w r o z d z i a l e i duchowej. w Te poświęconym konse­ problemy urbanizacji (s. 444—477). U podstawy t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j leży posiadanie g o s p o d a r s t w a rol­ nego i związany z t y m p r y m a t z a w o d u rolniczego oraz zwartość wewnętrzna chłop­ stwa w środowisku wiejskim, niekiedy bardzo zhierarchizowanym. To wszystko �RECENZJE 462 jest i dzisiaj zachwiane cywilizacją Francji, a w Alzacji. rozdrobnieniem funkcjonować kontaktu (s. 444). P r o d u k c j a szczególnie wszystkim W pod w p ł y w e m miejską Przyczyny gospodarstw. w oparciu o gospodarstwa nielicznych tylko wsiach jest z wielkim tej niedomogi Rolnictwo dolnoalzackich przemysłem niedostateczna w ogóle wywołane bowiem zbyt małe i zbyt k i m s t o p n i u rzemiosło (obróbka d r z e w a ) , duma chłopstwa rolna nie są może we przede sprawnie podzielone. utrzymuje się j e s z c z e w niewiel­ n i e zamarło t u też zamiłowanie do z i e m i , chłopska ze s w o i c h zwierząt, ze swojego gospodarstwa. dzinne uległo s i l n e m u rozluźnieniu. G r u p a rodzinna, oparta Chłopskie życie r o ­ n a gospodarstwie roi- n y m , rozsypała się w s k u t e k częstych stosunków z m i a s t e m . Indywidualizm z życia ności zwyczaje gospodarczy, wiejskie tradycyjnej, u który (i płynące podłoża których ogarnął życie ] chłopskie, wyeliminował stąd korzyści), t a k dominujące leżała uprawa wspólna w społecz­ gminnych gruntów i wspólne w y r u s z a n i e do p r a c y . D o t a k i c h zwyczajów należało m . i n . wspólne r o z poczynanie żniw, sianokosów, wspólne winobranie. -\ Podział wspólnych ' gruntów g m i n n y c h n a początku X X w. zlikwidował uprawę kolektywną. Podstawową rolę w r o z w o j u indywidualizmu chłopskiego g r a pieniądz. często wyposażenie i u s p r a w n i e n i e g o s p o d a r s t w a cyjnymi. wiejską Łączy się to oczywiście cechuje z ewolucją ciągłe p o s z u k i w a n i e Wpływ miasta przejawia stopy nowych w. było w y s o c e był z w y c z a j życiowej. O b e c n i e źródeł domów w r a z mieszkania, ubrania mieszkaniowe n i e h i g i e n i c z n e . J e s z c z e za czasów budowania społeczność dochodów. się przede w s z y s t k i m w sposobie i odżywiania się ludności w i e j s k i e j . B u d o w n i c t w o XIX Bardzo jest przesłonięte c e l a m i k o n s u m p ­ jeszcze w I I cesarstwa z oborą. U l i c e w i e j s k i e ^ połowie powszechny ze s w o i m i kałużami, dołami n a o d p a d k i urągały e l e m e n t a r n y m z a s a d o m s a n i t a r n y m . G r u n t o w n e zmiany zaszły pod t y m względem już n a początku X X w . Z b i e g i e m c z a s u u l i c e w s i o t r z y ­ mały bruki mach. i zostały s k a n a l i z o w a n e . Nowe znacznie domy mieszkalne się powiększyła. są Mimo Cegła i dachówka odłączone to j e d n a k od domy widnieje obory. na nowych Powierzchnia i aspekt B a r d z o r a d y k a l n e z m i a n y zaszły w s t r o j u . Służące powracające z m i a s t a pierw­ t r a d y c y j n y . Czystość w s i a l z a c k i e j wywołuje zachowują dzisiaj podziw swój plan do- ' j mieszkań turystów. sze wprowadziły z m i a n y w s t r o j u w i e j s k i m . O n e to porzucają strój t r a d y c y j n y , z a ­ prowadzając nowe fryzury, kolczyki, rękawiczki. domokrążcy w r o z p o w s z e c h n i e n i u m i e j s k i e j m o d y czyźni, wracając ze służby w o j s k o w e j , Niemałą koloru niebieskiego, odegrali kupcy z końcem ub. s t u l e c i a zaczęli nosić k o s z u l e z kołnierzykami, m a n k i e t a m i . Około 30 lat t e m u t r a d y c y j n e rynarka rolę w s t r o j a c h . Również młodzi męż­ wyszywana białymi ubranie naszywkami, robocze: znana ma­ była już ! t y l k o w n i e l i c z n y c h w s i a c h w okolicy H a n a u . S t r o j e obrzędowe można dziś jeszcze i spotkać t y l k o w p e w n y c h o k o l i c a c h z o k a z j i świąt. O d z y s k a n i e niepodległości przez \ Alzację w W . j 1918 r. przyśpieszyło z a n i k strojów r e g i o n a l n y c h . odżywianiu też zaszły z m i a n y . W jadłospisie coraz częściej występuje mięso. Użycie c u k r u i c z e k o l a d y stało się p o w s z e c h n e . linie R e n u została p r z e p r o w a d z o n a E l e k t r y f i k a c j a w s i alzackiej w do- w 95%>. Dlatego też r a d i o można spotkać n i e m a l w każdym d o m u w i e j s k i m . K i n o objazdowe o d w i e d z a i - i j wieś 8—15 r a z y n a miesiąc. \"f T e istotne z m i a n y s y t u a c j i życiowej mieszkańców w s i idą też w p a r z e z rozszerzę- i niem horyzontów myślowych. W zakończeniu podnosi autor, że proces u r b a n i z a c j i w s i n i e o g r a n i c z a się t y l k o do naśladownictwa życia m i e j s k i e g o . P r o c e s t e n według a u t o r a został dopiero poczęty i dotyczyć będzie bardziej głębokich, bardziej roz- ; z a s a d n i c z y c h z m i a n , które ' t r u d n o d z i s i a j przewidzieć. W oparciu o dotychczasowe wywody przeprowadza autor trafną klasyfikację '' i i - t �RECENZJE typów w s i według klasyfikacji i c h dominującej 463 funkcji gospodarczej. Punktem j e s t podział ludności w i e j s k i e j n a t r z y k a t e g o r i e ków, nierolników i n a kategorię mieszaną: robotników-rolników. się n a d tą klasyfikacją z uwagi na jej znaczenie wyjścia tej zawodowe: n a r o l n i ­ Warto d l a studiów zatrzymać porównawczych. J u i l l a r d wyróżnia więc: 1. W s i e rolnicze (villages agricoles), w których więcej niż połowa gospo­ d a r z y żyje z r o l n i c t w a . Wśród w s i t y c h wyodrębnia: a) w s i e z t z w . „wielką wą", w których n a ogólną darstw przekraczających uprawą", w których powierzchnię g o s p o d a r s t w 10 h a w y m a g a kategoria poniżej 15%: w s p o m n i a n e j sił poniżej Wedle klasyfikacji „małą spada „specjalne" (villages m i x t e s ) . W grę wchodzą t u w s i e , w których o d ­ 50, lecz p r z e k r a c z a 1 5 % . W przedmieścia 15%. Wsie dzielą (villages roli jest zaniedbana, te n i e wykazują Juillarda się a) osiedla ou faubourgs a ludność r o l n i c z a j e s z c z e wyraźnych na: takich wsiach pozarolniczymi. r o b o t n i c z e o u v r i e r s ) . Są to w s i e , w których u p r a w a spadła z tytoń). z a s a d a łączenia zajęć r o l n i c z y c h z zajęciami albo tzw. najemnych p r z e z n a c z a się pod t z w . u p r a w y setek ludności r o l n i c z e j spadł poniżej 3. W s i e sił wyżej p o w i e r z c h n i ; c) z t z w . „małą u p r a w ą " . W e w s i a c h (rośliny przemysłowe, j a k b u r a k i c u k r o w e , dominuje wymagających upra­ 0,5 h a 1 5 % gospo­ n a j e m n y c h ; to) w s i e gospodarstw t y c h więcej niż 1 0 % g r u n t u u p r a w n e g o 2. W s i e m i e s z a n e powyżej funkcji miejskich. robotników („dortoirs" d ' o u v r i e r s ) . T e w s i e n i e posiadają n a m i e j s c u ośrodka przemysłowego l u b posiadają bardzo słabo rozwinięty; b) w s i e z własnymi Wśród a) m i a s t wyróżniają handlowe; b) Znakomite ośrodkami się ze względu przemysłowymi. n a i c h funkcję gospodarczą miasta: gospodarcze. dzieło J u i l l a r d a może służyć z a przykład g r u n t o w n e j czywistości społeczno-gospodarczej m i e n n e zgromadzenie opartej faktów, w s p a n i a l e n a bogatym materiale uchwycone procesy analizy rze­ źródłowym. S u ­ historyczne, ustawicz­ ne w y k r y w a n i e współzależności między w a r u n k a m i n a t u r a l n y m i , społecznymi, nomicznymi i psychologicznymi m i a n w s i możliwie Obraz J u i l l a r d o w i odtworzyć dynamikę eko­ prze­ adekwatnie. nakreślony s k i m i . Także w pozwoliło przez J u i l l a r d a n a s u w a Polsce obserwujemy liczne analogie podobne procesy. S k u t k i szego k r a j u pociągają w i e l e p o d o b n y c h ze s t o s u n k a m i pol­ industrializacji n a ­ k o n s e k w e n c j i , j a k i e dotknęły wieś alzacką. Podjęcie p o d o b n y c h badań w o d n i e s i e n i u do w s i p o l s k i e j , z a k r o j o n y c h n a dużą skalę, staje się u nas palącą potrzebą. Antoni MONOGRAFIE WSI Żywą w prac dyskusję WE kręgu WSPÓŁCZESNEJ" S O C J O L O G I I socjologów, I n s t y t u t u Socjologicznego Wurzbachera Das an der 46 Doerjen Dorf Unesco im Spannungsjeld und Weilem i nie tylko w Kolonii. industrieler einer westdeutschen Pflaum, pod kierunkiem G. Wurzbachera Guy Renatę P f l a u m Sauteer, j e s t poza Irmgard Schulz, Entwicklung. I tom Gerharda Untersuchung Gemeinde (ss. 307, w y n i k u d w u l e t n i c h badań przez Ingrid Bretzke, Ferdinand Esser, Marie Karrenberg, wywołał n i m książka laendlichen S t u t t g a r t , 1954 r.). Książka ta n a p i s a n a została w wadzonych NIEMIECKIEJ socjologów, Jest Stojak zespół Fuchs, Adolf Johannes t y m autorką k i l k u rozdziałów w osobach: pro­ Renatę Hellmich, Friedrich Stemmler i Wolf Ziegel. (2, 6, 7 i 8) tej książki. Posłowie do książki napisał C o n r a d M . A r e n s b e r g ( C o l u m b i a U n i v e r s i t y , N e w Y o r k ) , i n i c j a t o r i z w o l e n n i k tego t y p u badań. Wstęp pisał dr A n d e r s o n , d y r e k t o r i n s t y t u t u . �RECENZJE 464 Oprócz wstępu niego, i jako metodzie nej, i poslowia badań. D r u g i trzeci omawia łach poruszono szenia Pierwszy warsztatu wprowadzający zawodową . oraz opis badanej instytucje (powrócę pracy) mówi jednostki społeczne w do o celu społecz­ badanych w okresie m n i e j więcej 70 lat. W następnych pięciu r o z d z i a ­ (8). Rozdział Książka n a p i s a n a patrz zawiera (6), społeczeństwo gminie stawień — 9 rozdziałów. t e m a t y szczegółowe: r o d z i n a (4), sąsiedztwo (5), związki i s t o w a r z y ­ społeczne badanej zawiera d l a nas od strony strukturę wsiach w ich rozwoju w książka do n a j c i e k a w s z e g o i kościół (7), władze 9, to p o d s u m o w a n i e j e s t żywo, c i e k a w i e , z a w i e r a szereg c z y t a ją się z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m n a przykład: Unesco-Instituts, dr Rene drukowane Die Koenig w i organizacje wyników wykresów, (co podkreślają Zeitschrift fuer tabelek, ze­ recenzenci Gemeindeuntersuchung „Koelner społeczne badań. des Soziologie — deutschen und Sozial­ p s y c h o l o g i e " , S o n d e r h e f t n r 1, K o e l n 1956, s. 172—184). Myślą przewodnią nom, książki jest teza, że życie społeczne podlega ciągłym których szybkość zależna jest od t e c h n i z a c j i życia, od jej tempa. zmia­ W życiu społecznym n i e należy stosować żadnych n o r m w p o s t a c i : „dobry", „zły", „słuszny", „niesłuszny". W s z y s t k i e są względne te n o r m y b o w i e m zmieniają Zadaniem przejawów, badacza ale życia wykrycie społecznego postępowych, przyszłość, t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h . meinde, w się z s a m y m p r o c e s e m życia, (historyczne). literaturze jest a n i e ocena więc takich czy innych słusznych, mających B a d a n i a n a terenie gminy amerykańskiej community studie) jego przed sobą (Soziologie der G e ­ mają wielkie znaczenie, gdyż g m i n a to l a b o r a t o r i u m życia społecznego (tu j e d n a k t r z e b a od r a z u zaznaczyć, że w l i t e r a t u r z e z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i amerykańskiej i s t n i e j e w tej c h w i l i 94 s o ­ c j o l o g i c z n y c h d e f i n i c j i g m i n y i w i e l k i spór n a i c h temat. S a m W u r z b a c h e r p r a c y n i e daje Dla żadnej etnografów książka j e s t interesująca nografia w s i zachodnioniemieckiej łecznego oraz wyborze terenu jako przykład kierowano się t r z e m a d l a przeciętnej przede ze s p e c j a l n y m zespołowych w pobliżu K o l o n i i , b y badacze tzn. typową w swojej definicji, co r e c e n z e n c i słusznie m u zarzucają). wszystkim jako uwzględnieniem badań, i c h organizacji kryteriami: m i e l i łatwy 1) wieś dojazd; w s i zachodnioniemieckiej, życia spo­ i metody. Przy winna 2) w i n n a jeżeli ciekawa m o ­ jej znajdować być wsią chodzi się przeciętną, o stopień j e j uprzemysłowienia (posłużono się t u s y s t e m e m typów n i e m i e c k i e j współczesnej w s i , ustalonym przez Paula 3) wieś w i n n a Hessego); być też „politycznie" przeciętna. P o w y b r a n i u miejscowości ( w y b r a n o gminę o 45 w s i a c h i przysiółkach o łącznej liczbie ludności ok. 5000) uznać z a węzłowe tematu 0 (patrz dużych długo zastanawiano i najważniejsze tytuły wysiłkach i tematyka się nad problemami, d l a rozwiązania rozdziałów). postawionego Rozważania które sobie te mówią niemieckich uczonych, podejmowanych celem b- wyraźnie uściślenia t y l k o pojęć, ale i t e c h n i k i badań społecznych. C z y się to już udaje, to i n n a C i e k a w e są same należy głównego nie sprawa. tendencje. Jeżeli chodzi o z b i e r a n i e materiałów, zakreślono pięć etapów: 1) w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów s t a t y s t y c z n y c h ; 2) p r z e s t u d i o w a n i e istniejących dokumentów badanej gminy; badanej jednostki politycznym, 3) własna obserwacja (uczestnictwo towarzyskim w przez życiu itd. gminy); okresowe społecznym, 4) r o z m o w y (z miejscową inteligencją i władzami); 5) w y w i a d y zamieszkanie kulturalnym, z osobami na terenie sportowym, poinformowanymi i a n k i e t y z 6 , 3 % ogólnej liczby mieszkańców, t j . powyżej 21 l a t . Wywiady 1 wniosków. w tekście i ankieta — to już Ankieta-wywiad książki. W i e m y sprawdzenie miała gotowych 43 strony. t y l k o , że j e d e n badacz Niestety, w zasadzie nie opracowywał obserwacji zamieszczono w ciągu jej 60 d n i �- fT RECENZJE 40 a n k i e t (wracając do każdego d o m u 4g5 po k i l k a r a z y ) . C z a s o p r a c o w y w a n i a jednej a n k i e t y pomnożony p r z e z czas p r z e z n a c z o n y n a b a d a n i a i ilość b a d a c z y dał właśnie cyfrę 6 , 3 % p r z e b a d a n y c h niki badawczej, pełnoletnich mieszkańców g m i n y . N i e jest to ideał t e c h ­ ale zwykła konieczność. W u r z b a c h e r , p r a c y , stoi n a g r u n c i e m e t o d y r e p r e z e n t a t y w n e j badanych j a k można sądzić z całości i w c a l e n i e uważa, że p r o c e n t p r z e ­ osób m u s i być b a r d z o w y s o k i . P r z e s t r z e g a natomiast bardzo ściśle, b y r e p r e z e n t a c j a była przeciętna. Książka w kawe całości s t a n o w i interesującą wnioski. Wnioski ne i oględne, szczególnie te, które dziny i autorytetów siedzkich rodzinnych, i ich przyczyn s a m y c h zagadnień w pozycję, z e b r a n y materiał n a s u w a n a t o m i a s t wysunięte p r z e z b a d a c z y , dotyczą z a g a d n i e n i a oraz wnioski zainteresują zmian materiał Bieżąca literatura a zwłaszcza j e j genezy etnograficznymi, 1956. U w a g i historyczna przynosi etnografów s z e r s z e omówienie stosunkach dla są­ tych Polsce. HISTORYCZNY, zainteresowanie w porównawczy Liii KWARTALNIK cie­ ostroż­ zmian strukturalnych r o ­ tyczące nas jako b a r d z o zresztą zajmujących ostatnio więcej pozycji, polskiej t y m czaso­ artykułów, które mogłyby przeglądzie badaniami „Kwartalnika H i s t o r y c z n e g o " . Jeżeli w l a t a c h 1953—1955 ukazało się w kilka t y m krótkim n a przyszłość jej z rocznikiem tylko w budzą ludowej, ostatnim piśmie się które kultury społecznego. Pozostawiając l i t e r a t u r y h i s t o r y c z n e j pod kątem powiązania zajmiemy Szwengrub recenzyjne. się p r o b l e m a m i i uwarunkowania Maria zainteresować etnografa, rocznik 1956 przyniósł i c h z n a c z n i e więcej. Przegląd t e n należy zacząć od odbytej w c z e r w c u 1956 r. Dyskusji stanem i możliwościami rozwojowymi naszej Niektóre z z a n o t o w a n y c h t u w y p o w i e d z i jaka miała m i e j s c e w w rozwinięcia naukowego, życia porządkowania tych wypowiedziach na i wykorzystywania n a poważną sytuację w brak porusza podnosi w n i m konieczność p r o w a d z e n i a przez autora dyskusji oraz w przeszłości i w Polsce m n i e j s z y c h jednostek mniejszych artykuł Ludowej chodnich" ośrodkach prowincjonalnych. polityki lokalnej (s. 465), z w r a c a N i e ulega sprawę nowych, uwagę na i centralnej, ważne wątpliwości, Wiele przy opracowywa­ c e l u ożywienia spraw rozwoju badań zwłaszcza badań etnograficz­ regionalnych badań badań „uwzględnienia h i s t o r i i r e g i o n a l n e j w zajęciach dla etno­ historycz­ n y c h z r e g i o n a l n y m i b a d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i jest b a r d z o w s k a z a n e . G o d n y j e s t też postulat a u t o r a bywał n a ziemiach z a ­ podejmowaniu regionalnych życia poruszonych n i e k i e d y regionów znaczenie że powiązanie Regionalne S. Herbsta, badań r e g i o n a l n y c h , t a k d l a działalności p r a k t y c z n e j , b a r d z o istotne również graficznych. zagad­ szerszego na gromadzenia terytorialnych, jak i w artykułu m a istotne z n a c z e n i e także w niewłaściwej etnograficznej, podobnym (nr 4 — 5 , s. 456—468). A u t o r n y c h . Z d a n i e , iż „brak znajomości h i s t o r y c z n e j d r o b n y c h powodem była metodologicznych, źródeł też interesujący historyczne w obecnym m . i n . uwagę n a konieczność istniejących badania naukowego i poświęcona nad (nr 6, s. 72—86). historii kultury. Podobne zagadnienia nia monografii historycznej są zbieżne z treścią d y s k u s j i k w i e t n i u tegoż r o k u nieniom. Zwracano nauki uwagi uniwersy­ tetów" (s. 467). D a l s z e artykuły, poświęcone k o n k r e t n y m z a g a d n i e n i o m według t r z e c h p o d s t a w o w y c h polskiego w związku z r o z w o j e m wiejskiej; h i s t o r y c z n y m , omówimy zagadnień: a) przeobrażenie s t r u k t u r y społeczeństwa k a p i t a l i z m u ; b) s y t u a c j a i w a r u n k i b y t u ludności c) położenie k l a s y robotniczej. Etnografia Polska I I 30 �RECENZJE 466 Kształtowanie się n a r o d u nia niektórych polskiego n a s z y c h historyków, obrażenia k l a s o w e j i zawodowej było od d a w n a przedmiotem ale i c h rozważania s t r u k t u r y polskiego słabo zainteresowa­ uwzględniały społeczeństwa, szy n a c i s k położono w o s t a t n i c h l a t a c h . Z p r a c o tej t e m a t y c e należy w roczniku wymienić kształtowania przede się burżuazji wszystkim polskiej rozprawę R . Kołodziejczyka omawianym zagadnień Z (nr 1, s. 12—54). Dokładna a n a l i z a s t r u k t u r a l n a p o l s k i e j burżuazji m a i s t o t n e z n a c z e n i e d l a wyodrębnienia t y c h k l a s i w a r s t w społeczeństwa, które określane m i a n e m l u d u pracującego, są szczególnie tem z a i n t e r e s o w a n i a etnografów. Wyodrębnienie zakwalifikować do burżuazji, tu n a p c w 13o o b f i t s z y m i do XIX w n iem rłnniprn n d n r w ^ a t k u w rlmach 7 S S r a i U tpi klasv f autor że h i s t o r y k w odbvwa zaimuie Polsce sip w v ^ n Z o « ^ ^ ^ W W l^^f klasy społeczna problemy. Zwraca stycznego uwarstwienia z kolei uwagę n a rozmaitość społecznego, j e d n o s t k i przedostały zwłaszcza się n a w e t drog ^ 0 ^ » Śląsku w Królestwie. W podstawą polskiej Galicji, ourzuazji a bardziej było Przechodząc do a n a l i z y p r o b l e m u raczej w okresie (s. 36). Chłopstwo miejskiej przejścia nie do odegrało kapitalizmu, zjawiskiem. Dalej autor burżuazji było k u p i e c t w o rodzime że jeszcze w s t a p i a n i a się z burżuazją „zwrócenie uwagi 5 n P z którego g d y biedota r z e najbardziej Wielkopolsce i na [...] mają obejmującym roli w swój stulecie kształtowaniu stwier­ początek 1764—1864" się burżuazji „głównymi źródłami polskim rekrutacji polskiej i napływowe, rzemiosło, a r y s t o k r a c j a i s z l a c h t a n a uwadze charakter polską kapitalistów obcego p o c h o d z e n i a p i a n i e się z p o l s k i m p r o l e t a r i a t e m jest Z drobnomieszczaństwo. oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u bogate chłopstwo" (s. 38). Mając i drogi , się k a p i t a l i ­ rzemiosła ub. w i e k u , co było dość s p e c y f i c z n i e konkluduje, A ™ chłopskiego w t y m z a g a d n i e n i u autor poważniejszej aż do l a t sześćdziesiątych ^ s t r o n y z a z n a c z a się w z m o ­ dza, że „różnice w s t o s u n k a c h k l a s o w y c h na wsi p o l s k i e j właśnie lud* poważne burżuazji, a z drugiej ^ żony napływ chłopstwa do niektórych gałęz! rzemiosła. P r o c e s y te były zaawansowane z n » ^ P ™ kształtowania n a odcinku do bogatej m i e s l m c z a p r z e c h o d z i do k l a s y robotniczej, terenem s t w ToważneiTzesd rautowały określonej snnsóh wszystkim które: do śledzić ł H t a / ^ r ^ zaliczeń e odniesieniu należy sr>Pf vfir7nv nrzede sie należy dysponuje źródłami, zwłaszcza w się burżuazji ikrntn^rS S T ^ T T t n rzemiosłem nieliczne zaborów C Ó r n Z l bur^ił imT/rJw nL KroWw^ nowv^h" ~Ro7wm naszego przedmio­ społecznych, które łatwiejsze, dokładnymi kształtowanie XTX w noszozeeóWh warstw może być o t y l e i bardziej autora prze­ n a co s i l n i e j ­ oraz elementów n i e m i e c k i c h i żydowskich n a narodowościowe i wyznaniowe zróżnicowanie p o l s k i e j " (s. 41). Następnie autor z w r a c a u w a g ę n a swoiste drogi sta­ konieczne burżuazji układania się p o ­ wiązań między burżuazją miejską a o b s z a r n i c t w e m , p r z y u t r z y m y w a n i u się wrogości chłopów do o b s z a r n i c t w a , Tu leżało skiej, w swej do źródło a drobnomieszczaństwa obojętnego, rozwiązania historii okresu negatywnego kwestii »burzy politycznej, w konsolidowaniu agrarnej. i naporu« do e l i t a r n y c h w a r s t w stosunku burżuazji „Burżuazją polska burżuazji. do s p r a w y [...] nie (s. 54) i dlatego j e j r o l a w chłop­ przeżyła działalności się n a r o d u polskiego była mała, ograniczona". U w a g i k r y t y c z n e o powyższej p r a c y przedstawił W. R a d k i e w i c z (nr 6, s. 8 8 - 9 5 ) . Podkreślając skomplikowany charakter t r a k t o w a n i e m i n t e l i g e n c j i „już w o w y m zagadnienia wypowiedział się on z a p o ­ o k r e s i e j a k o odrębnej w a r s t w y społecznej (s. 94). A u t o r j e s t z d a n i a , ze „me można ignorować z a s a d n i c z y c h rożnie e k o n o m i c z ¬ n y c h w położeniu i n t e l i g e n c j i i s t e r d r o b n o m i e s z c z a n s k i c h , t y m bardziej ze s a m o �RECENZJE pojęcie drobnomieszczaństwa wymaga dla 467 tego okresu ścisłego sprecyzowania" (s. 95). Konieczność ścisłego p r e c y z o w a n i a pojęć w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m a z n a c z e ­ nie podstawowe, gdyż t a k i e określenia, j a k „dawne drobnomieszczaństwo" (u R . K o ­ łodziejczyka, n r 1) i „kształtujące się drobnomieszczaństwo" n r 4 — 5 , s. 124), użyte d l a tego samego m n i e j więcej (u Z . Mańkowskiego, okresu, wprawiają c z y t e l n i k a w poważną rozterkę. P r z y c z y n e k J . D e r e s i e w i c z a Zmiany istnienia (nr Rzeczypospolitej szlacheckiej 4 — 5 , s. 23—28) r o z p a t r u j e w strukturze załamywanie Skąpa baza materiałowa, n a której oparł przyjęć się f e u d a l n e j m i a s t a mógł zostać t y l k o człowiek posiadający m. i n . co do tego, c z y Tagloehner społecznej w zwierciadle zawód zasady, pod nasuwa koniec miejskiego iż rzemieślniczy się autor, i Handarbeiter miast do prawa obywatelem lub kupiecki. pewne wątpliwości, robotnik, należy tłumaczyć j a k o wyroonik. czy r a c z e j Podobnego r o d z a j u z a g a d n i e n i a p o r u s z a Z. Mańkowski, Analiza Warszawy w latach 1820—1831 (nr o „istotę klasową m a s p l e b e j s k i c h " j a k o c z y n n i k a p r z e m i a n (s. 116). O s t a t n i a w o j n a klasowa 4 — 5 , s. 116—126). A u t o r o w i chodzi plebsu głównie społeczno-politycznych zniszczyła większość materiałów a r c h i w a l n y c h dotyczących tego z a g a d n i e n i a i a u t o r oparł się głównie n a p u b l i k o w a n y c h sów Królestwa K o n g r e s o w e g o . statystykach z cza­ W e d ł u g jego obliczeń w przeddzień p o w s t a n i a l i s t o ­ padowego ludność p l e b e j s k a wynosić miała 60—70%> ludności W a r s z a w y . Do plebsu w l i c z a autor t a k i e k a t e g o r i e ludności, j a k grupę 11 679 l u d z i „z jałmużny w talach żyjących" oraz „nie mających służDy i pewnego wyrobników sposobu blisko się", wszelkiego rodzaju śledniejszej k a t e g o r i i (głównie s z e w c y , stolarze), przekupniów itp. B r a k n i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h uniemożliwia oraz utrzymania 20 000. rzemieślników dokładniejszą analizę ności p l e b e j s k i e j . Biorąc pod uwagę w y p a d k i rozgrywające listopadowego, z plebsem, a zwłaszcza p r z e j a w y autor mieszczaństwo stwierdza, jako że najwyższą warstwę L - J traktować plebsu, kształtujący się p r o l e t a r i a t , służba d o m o w a (s. 124). T e n podział niektórych budzi terminów pewne lud­ drobnomieszczańskich trzon się drobno­ stanowią: czeladź, oraz biedota bez stałego m i e j s c a p r a c y " wątpliwości („kształtujący ugrupowania kształtujące którego po­ odpowied­ się w czasie p o w s t a n i a solidarności elementów „należy szpi­ 42 942 także się p r o l e t a r i a t " z uwagi na nieokreśloność l u b „kształtujące się drobno­ mieszczaństwo") i stąd niejasność i c h zakresów. W tej grupie zagadnień zasługuje także n a uwagę obszerny artykuł r e c e n z y j n y G. L a b u d y Z nowszych ności Pomorza literaturę badań zachodnio-niemieckich Gdańskiego przedmiotu i w roku koryguje nad składem etnicznym lud­ 1772 (nr 2, s. 108—119). A u t o r uwzględnia s z e r o k o wywody niemieckiego uczonego M. Dabbinusa, który w s w y c h b a d a n i a c h j a k o p i e r w s z y wykorzystał k a t a s t e r fryderycjański. kawe są również u w a g i Przechodząc do metodyczne zagadnień artykułu C . Bobińskiej Pewne riale małopolskim w drugiej związanych aspekty połowie Cie­ autora recenzji. z ludnością użytkowania XVIII wieku wiejską, „zakupnego" zaczniemy ziemią na od mate­ (nr 4 - 5 , s. 8 1 - 1 0 1 ) . Autorka s t w i e r d z a , że w Małopolsce „zakupieństwo miało [...J, zwłaszcza w d r u g i e j połowie X V I I I w i e k u , s z e r o k i e r o z p o w s z e c h n i e n i e " (s. 83). K o n t r a k t „zakupny" chłopu m . i n . d z i e d z i c z e n i e z i e m i , p r a w o j e j sprzedaży, był d l a chłopa d a l e k o k o r z y s t n i e j s z y niż u m o w a gwarantujący nieusuwalność z gruntu, dzierżawna, gdyż stawiał go n i e ­ j a k o w p r a w a c h właściciela g r u n t u . A l e „stopień realności g w a r a n c j i k o n t r a k t o w y c h określał ostatnich nie sam kontrakt, decydującą była lecz rzeczywiste pańszczyzna; ona stosunki też ekonomiczne. wdarła się do Wśród tych kontraktu jako �RECENZJE 468 conditio sine q u a n o n , stając się w a r u n k i e m jego prawomocności niezależnie od c e n y »zakupnej«. Stanowiło to wewnętrzną sprzeczność k o n t r a k t u , która sprawiała, że już w dość samym t y m dokumencie iluzorycznie" prawo zakupne czynsz pieniężny, (s. na 93—94). Podhalu, a chłop uprawnienia Korzystniej gdzie w »własnościowe« przedstawiało miejsce praktycznie z wyglądały jednak pańszczyzny korzystał chłopa się dla chłopa występował uprawnień zawsze właściciela. Mimo s w y c h n i e k o r z y s t n y c h d l a chłopa s t r o n p r a w o z a k u p n e , j a k s t w i e r d z a a u t o r k a , było zjawiskiem postępowym, k o r z y s t n y m zarówno d l a reformującej swe gospodarstwa s z l a c h t y , j a k i d l a chłopów, u których budziło się z a i n t e r e s o w a n i e towarowej" chłopa sprzyjało wobec też s t a b i l i z a c j i g o s p o d a r k i dworu Na marginesie chłopskiej, omawianego dla umacniało artykułu można stwierdzić, byłoby rzeczą interesującą podjęcie s p e c j a l n y c h badań n a d p r o b l e m e m we wsiach sieniem w których dominował z a k u p n y pańszczyzny wyższy był poziom stosunek Artykuł S. w Królestwie oparty z Polskim jest w latach o ciekawe 1846 r. możliwości niż O Sreniowskiego 3-morgowe, miały prac zarobkowych. być i 50-tych archiwalne. rodzin chłopów XIX wieku związku rozwiązane przede pańszczyźnianych (nr 4 — 5 , s. 159—179) z postanowieniami chłopskich, mających gospodarstwa wszystkim przez nadziały i własny ukazu mniejsze zapewnienie im rolnego 1 j e d ­ Możliwości p r o d u k c j i nadziałowego g o s p o d a r s t w a nej s t r o n y , a r o z m i a r y p r a c y z a r o b k o w e j mający W znie­ i o i l e wpłynęło okresie „zarobkowaniu'' 40-tych źródła bytowe gospodarki iż czy i o i l e chłopa do z i e m i p r z e d chłopskiej to n a d a l s z y rozwój k u l t u r y w s i w późniejszym produkcji stanowisko z drugiej, świadczą o t y m , że „chłopi [...] »odpowiedni« inwentarz przestali już być właściwie r o l n i k a m i [...]. C i chłopi egzystują wyłącznie »zarobkowaniem« f u r m a n k a m i i pieszo. Są to w tej c h w i l i wyraźnie robotnicy z nadziałem" (s. 169). M a m y rodzaju problem rolnej. Autor czej chłopa-robotnika artykułu próbuje Zagadnienia rozszerzały odrobkowy zastrzegając się jednak, „Kwartalnika s. 299—315), który badawczych, pracy. rekonstrukcja Historycznego" W siły r o b o ­ zakończeniu takich Źródłowych zawiera m. in. w do pewne historii zarob­ „budżetów" uposażeni b l e m nędzy i ciężkiej s y t u a c j i b i e d o t y " i proletariatu robotniczej o źródłach z a k r e s i e badań n a d położeniem w. (nr 4 — 5 , s. 102—115) jest d r o b n y m (s. 102). A u t o r P o l s c e są w omawia­ bardzo Z p r a c warszawskiego klasy informacje w reprezentowane J . Fijałka Z zagadnień dobroczynności publicznej miast gospodarki (s. 179). Wydawnictw XIX t u więc swego feudalnej co do wysokości dochodów że Wymienić należałoby t u artykuł Ż. K o r m a n o w e j w system związane iz położeniem k l a s y robotniczej roczniku misji się t r u d n a . W każdym r a z i e da się stwierdzić, że chłopi „mniej żyli z z a r o b k ó w " nym które a u t o r przytoczyć p e w n e d a n e chłopów jest bardzo rozpadającej s t w i e r d z a dalej, że chłopi nadziałowi b y l i źródłem taniej na folwarkach, kujących okresu w skromnie. zespołu Polsce i sformułowania k l a s y robotniczej. w łódzkim okręgu zadań Artykuł przemysłowym p r z y c z y n k i e m , poruszającym j a k o ważny składnik badań n a d przedstawia działalność szpitala Ko­ (nr 4 — 5 , „pro­ rozwojem dla ubogich w P a b i a n i c a c h około połowy X I X w. P r a c a t a może mieć p e w n e z n a c z e n i e także ze względów porównawczych. Kończąc powyższy przegląd można wyrazić p r z y p u s z c z e n i e , że z n a c z n y ilościowy artykułów h i s t o r y c z n y c h przynoszących poważne i n f o r m a c j e dla problematyki storycznych i etnograficznej etnograficznych jest nad zapowiedzią bliższego powiązania kształtowaniem się wzrost i rozwiązania społeczeństwa badań h i ­ polskiego i jego k u l t u r y . Edward Pietraszek �RECENZJE PRZEMYSŁ Z LUDOWY zadowoleniem I A R T Y S T Y C Z N Y — k w a r t a l n i k , z. 1—3, z a r o k 1956. należy „Przemysł L u d o w y 469 powitać ukazanie się w 1956 r. n o w e g o i A r t y s t y c z n y " , wydanego przez Centralny kwartalnika Związek Spółdziel­ czości P r a c y z i n i c j a t y w y C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . O d w y d a w a ł o się k o n i e c z n e , a b y C P L i A , skupiająca mysł l u d o w y , posiadała własne w y d a w n i c t w o w swym ręku p r a w i e zapoznające s z e r o k i ogół s t w a z z a k r e s e m j e j działania oraz trudnościami i osiągnięciami w pracy Zadania dakcji" Czytamy t a m między innymi* związanych prze­ społeczeń­ dotychczasowe! n o w e g o c z a s o p i s m a zostały określone w krótkim a r t y k u l e zamieszczonym w nr 1 dawna cały Od R e ­ Ukazanie próbie— dla d vy s k u s rn , dla k' A nnlu, a a a n a l i z y i k rj U y c z n e i oceny wyniKow a z i' a łm 1n o s' c i• n a txym p ' a m y . Z P a rowmez o d s t a w o w e za c e l poprzez poszczególnych j™ z a d £ spółdzielni niejednokrotnie ^ ° a publikację P - -^espo. lsma redakcyjny stawia bogato i l u s t r o w a n y c h m o n o g r a l i i przemysłu dowej, a także i n d y w i d u a l n e j , nej n e artystycznego, zachowanie ośrodków dla dorobku c e n n y c h , a łatwo ulegających sooie o działalności wytwórczości polskiej zapomnieniu - kultury lu­ material­ wartości". C e l t e n został całkowicie osiągnięty. J u z p i e r w s z e zetknięcie się z p i s m e m w y w o ł u j e u c z y ­ telnika zainteresowanie ze względu produkcję poszczególnych i niewątpliwie wpłynie na spółdzielni. n a wzrost bogaty Posiada materiał to ilustracyjny, duże zainteresowania znaczenie twórczością obrazujący propagandowe CPLiA. Zapowie­ d z i a n y n a t o m i a s t przez redakcję układ treści p i s m a , którego poszczególne miały stawie to być poświęcone podobnej trzech dotychczas jednak ujemnej t e m a t y c e , n i e został, j a k można wydanych strony. k w a r t a l n i k a przeznaczonego Wydaje zeszytów, się całkowicie bowiem, że sądzić osiągnięty. popularny numery na pod­ Nie stanowi charakter nowego d l a s z e r o k i c h odbiorców w y m a g a zróżnicowania tema­ tycznego, zwiększy to b o w i e m jego atrakcyjność, zwłaszcza ze względu n a materiał ilustracyjny. Przechodząc do omówienia poszczególnych artykułów należy zwrócić uwa­ gę n a wprowadzający n i e j a k o w zagadnienie C P L i A artykuł Stanisława Stroińskiego Przemysł ludowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Autor podkreśla wstępie rolę, jaką odegrała powołana w 1949 r. C P L i A w u j e d n o l i c e n i u f o r m nizacyjnych, objęciu nadzoru i roztoczeniu planowej opieki nad spółdzielniami przemysłu ludowego i a r t y s t y c z n e g o . Trudności, n a j a k i e napotykała w latach swej wisko nic przejmowania profil z wielu zakładów przemysłem produkcji Spółdzielczości Pracy CPLiA. oraz ludowym Dopiero była według i organizowania nowych, artystycznym, wpływało dokonana autora s z y m ciągu artykułu a u t o r regionalnych omawia ośrodków w momentem żeniu niedociągnięć i o d z y s k a n i u przez C P L i A badaniami pierwszych p r a c y , wiązały się z u s t a l e n i e m z a k r e s u j e j działania. Ż y w i o ł o w e wspólnego ogólny na orga­ decydującym s z t u k i ludowej, zja­ mających ujemnie 1954 r. r e o r g a n i z a c j a j e j właściwego działanie a p a r a t u nie w na całej przezwycię­ charakteru. W dal­ h a n d l o w e g o oraz pracę n a d mające na celu reaktywowanie niektórych z n i c h . Zadania przedmiotów stojące przed posiadających przemysłem oprócz artystycznym, wartości użytkowej a mianowicie wartości produkcja pozwalające spokoić poczucie e s t e t y k i i piękna u odbiorców, w y m a g a j ą — j a k t w i e r d z i autor współpracy etnografów z twórcami l u d o w y m i , plastyków z rzemieślnikami, nikami autor handlu zwraca odgrywa i a d m i n i s t r a c j i . Omawiając uwagę n a i c h stały rozwój szkolenie pracowników działalność poszczególnych i podkreśla rolę, jaką produkcyjnych i aparatu w za­ — pracow­ spółdzielni, t y m procesie administracyjnego. Po- �RECENZJE 470 dane jej cyfry ilustrują osiągnięcia CPLiA w zakresie eksportu i określają wartość ogólnej produkcji. Trudno j e s t ocenić artykuł S. Stroińskiego, n i e będąc z o r i e n t o w a n y m nie w działalności wydaje C P L i A , mogliby się, że p e w n e poruszone uczynić to j e d y n i e leżałoby z artykułami również omawiającymi zastanowić Jednakże przez a u t o r a z a g a d n i e n i a , odnoszące się do p r a c y spółdzielni, c e c h u j e z b y t duży o p t y m i z m , zwłaszcza występuje stawieniu dokład­ jej p r a c o w n i c y . działalność się, czy podane to wyraźnie w poszczególnych przez autora cyfry, w o s t a t n i c h l a t a c h , wiążą się ze w z r o s t e m dukcji, wspólnego ludowym niestety niewiele wyroby Tadeusz mającej te z n a j d u j e m y Seweryn bezpieczeństwa w bardzo swoim pseudoludowości z przemysłem często n a półkach artykule porusza w adaptacji na pro­ i artystycz­ CPLiA. bardzo sztuki Na­ wskazujące znaczny wzrost produkcji C P L i A nym; ze­ placówek. ważne ludowej. zagadnienie Analizując nie­ warunki, które przyczyniły się dó p o w s t a n i a tego z j a w i s k a , a u t o r u j m u j e z a g a d n i e n i e z p u n k ­ tu widzenia jego h i s t o r y c z n e g o gospodarczymi oraz prądami rozwoju i uzasadnia je warunkami społecznymi. Niebezpieczeństwo politycznymi, pseudoludowości jest według a u t o r a b a r d z o s i l n e i w c h w i l i obecnej. Powtórzono b o w i e m n i e t y l k o w i e l e błędów o k r e s u p r z e d - i międzywojennego, tej ale poczyniono n i e k o r z y s t n e j s y t u a c j i może nastąpić, j a k s t w i e r d z a padku, jeżeli przejmowaniem wzorów ludowych szereg n o w y c h . autor, będą tylko w zajmować Zmiana tym w y ­ się wyłącznie p l a s t y c y o dużym w y r o b i e n i u a r t y s t y c z n y m i w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n e j ś w i a ­ domości. P o r u s z o n a przez T a d e u s z a Seweryna sprawa pseudoludowości rzędu zagadnień, które budzą niepokój i stanowią p r o b l e m wymagający n i e t y l k o u n a s , ale w e wszystkich krajach, w których sztuką ludową. Należy więc przypuszczać, że u j a w n i e n i e istnieje należy do rozwiązania zainteresowanie źródła tego z j a w i s k a p o ­ w i n n o ułatwić z a d a n i e . W y d a j e się j e d n a k , że droga w s k a z a n a p r z e z a u t o r a , dająca szerokie u p r a w n i e n i a a r t y s t o m p l a s t y k o m w z a k r e s i e p r z e n o s z e n i a o r n a m e n t u z j e d ­ nego t w o r z y w a pewnych n a inne i z jednej wypaczeń. Jakie t e c h n i k i n a drugą, może doprowadzić znów do bowiem zastosować kryterium oceniające, czy talent danego p l a s t y k a upoważnia go do k o r z y s t a n i a , j a k określa s a m autor, „ze s p e c j a l ­ nej dyspensy". Treść większości artykułów k w a r t a l n i k u „Przemysł ludowy i a r t y s t y c z n y " dowiodła, j a k słuszną było rzeczą umożliwienie p r a c o w n i k o m zamieszczonych w CPLiA, którzy n a j l e p i e j orientują się zarówno w p e w n y c h b r a k a c h , j a k i osiągnięciach tej instytucji, wypowiedzenie się n a łamach własnego p i s m a . Przykładem t a k i m może być artykuł J a n i n y Orynżyny G o s p o d a r c z o strona ka, analizując zagadnienie definicji sztuki opieki ludowej, nad sztuką ludową. zastanawia się Autor­ nad sprawą metod o p i e k i n a d nią ze s t r o n y C P L i A , która b y i s t o t n y c h cech i wartości ludowej nie tylko nie wypaczyła, rozwój. Wartość s z t u k i danego w środowiska ludowej s u r o w i e c był p r z y g o t o w a n y i surowca pozwala przeznaczeniu. W mentacji, której Poruszone kresie norm surowca. przedmioty polega doskonałe omówione zagadnienia spółdzielni, niektórych zbytu jej tradycją osiągnięcia t a m , gdzie zarówno zostały dokładna w zna­ formie, zagadnienia w jak doku­ produkcji rękodzieł i t e c h n i k . dotyczące p e w n y c h organizacji z otrzymano n a u t r z y m a n i u tradycji regionalnej reaktywowania sztuki dalszy Największe p r z e z s a m y c h twórców. T y l k o b o w i e m p r z e z autorkę ustalania właściwego d a l s z y m ciągu artykułu sprawa powodowała ceramiki i innych wyrobów tworzyć zadanie współczesnej, oraz przeciwnie jest, z d a n i e m a u t o r k i , ściśle związana i zastosowaniem zakresie tkanin ludowych, jomość ale wręcz i niedociągnięć kalkulacji cen w za­ stanowią również p r z e d m i o t dociekań autorów artykułów omawiających działalność p o s z c z e ­ gólnych placówek innymi podległych C P L i A , Podkreślają oni między zagadnienie �RECENZJE 471 b r a k u k i e r o w n i c t w a a r t y s t y c z n e g o w w i e l u spółdzielniach, có odbija jakości w y k o n y w a n y c h Sprzedaży, interesujących wypadkach może Spółdzielnia przedstawia nie oraz często złe f u n k c j o n o w a n i e towarem łatwym do zbycia, n i c wspólnego z przemysłem l u d o w y m . „Opoczynianka". osiągnięcia i trudności, Bolesław na jakie w Kowalec swej się u j e m n i e n a Regionalnych ale dużego wysiłku kierownictwa t k a l n i , które sprzyjałyby wykonuje związanych planów ze produkcyjnych. zbytem niu wpływała finansowej swoim dotychczasowej pracy towaru. w stworzeniu p r a c y , spółdzielnia Przyczyny Niewłaściwie Ze organizowanie należy takich warun­ szukać zorganizowany w trudnościach przez Regionalne sprzedaży r a t a l n e j , która w z n a c z n y m s t o p ­ względu produkcji n a dobro przedmiotów spółdzielni p e w n e , że t y l k o osoby bezpośrednio wadzić właściwa i sytuacji n i e związanych dotychczasowy zainteresowane wysiłek Zaręba jej rozwojem przedstawiając warunki pracy garncarstwa n a t y m terenie. zarówno pod względem formy, A Najwyraźniej jednak CPLiA się artykule J a n a Loefflera talnika. Dokonanie jak rysuje w przecież ludowych pozwala­ bowiem potrafią popro­ jest z Chałupek w Kie­ c z y n n i k i e m hamującym ceramika j a k i ornamentu, mógłby znaleźć duży z b y t n i e t y l k o w artystycznej jej i z b y t u posiadają i i n n e spółdzielnie. artystów l e c k i e m s t w i e r d z a , że trudności te były w w i e l u w y p a d k a c h runków p r a c y z CPLiA gospodarkę. Podobne trudności w z a k r e s i e p l a n o w a n i a i na­ od dłuższego c z a s u jąc s a m y m członkom decydować o c h a r a k t e r z e i wielkości p r o d u k c j i . J e s t stało, tego artykule włożony w j e j k i e r o w a n i e należałoby skończyć z odgórnym p l a n o w a n i e m , rozwój wielu Przykładem w n a zwiększenie obrotów, z m u s z a spółdzielnię do r a t o w a n i a poprzez charakterem. spółdzielni twórczej B i u r a Sprzedaży h a n d e l , z l i k w i d o w a n i e A. Biur w „Opoczynianka". Mimo ków w się n i e mającym być potykała przedmiotów, kielecka, na pewno interesująca towarem, który k r a j u , ale i z a granicą. zagadnienie dyskusyjnym krytyki Aktualne dotychczasowych problemy wa­ wytwórczości i Mieczysława N o w a k a , z a m i e s z c z o n y m w n r z e 3 k w a r ­ głębokiej a n a l i z y istniejącego s t a n u r z e c z y p r z e p r o w a d z o n e stwierdzają sami autorzy, pod wpływem uchwał X X Zjazdu zo­ KPZR ogólnego dążenia społeczeństwa do k r y t y c z n e g o przeglądu przeszłości i w y t y c z e ­ n i a drogi n a p r a w y j a k i c h dokonano nie p r z e z C P L i A podstawowego zadania w Działalnością słem d o t y c h c z a s o w y c h błędów. A u t o r z y wskazują n a szereg pomyłek, do c h w i l i obecnej. C h o d z i tu w p i e r w s z y m rzędzie o n i e w y k o n a ­ CPLiA zostały objęte artystycznym. Trzykrotna cel s p r o w a d z e n i e z a k r e s i e j e j zobowiązań zakłady n i e mające reorganizacja tej kulturowych. n i c wspólnego instytucji, z przemy­ stawiająca sobie j e j działalności do właściwych rozmiarów i p r o g r a m o w y c h nie spełniła pokładanych w szukać źródeł w a d l i w e j niej n a d z i e i . A u t o r z y gospodarki w błędach przyczyna tkwi w braku skrystalizowanego stwierdzają za zadań, dalej, że n i e należy ogólnonarodowych, główna poglądu n a cele i z a d a n i a bowiem całej orga­ n i z a c j i . Wskazują następnie n a niewłaściwą politykę w z a k r e s i e k a d r p r a c o w n i c z y c h . Zbyt mała ilość plastyków i etnografów ogólnej działalności C P L i A . A u t o r z y do k r y t y k i dotychczasowego o r g a n i z a c y j n y c h , pragną przyczynić się do rzemiosła się j e d n a k usytuowania postulaty, CPLiA". projektem których r e a l i z a c j a I c h punktem na wyłącznie zmian mogłaby wyjścia jest Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o m a z a z a d a n i e ujęcie o r g a n i z a c y j n e nej, odbić się u j e m n i e s t a n u ; w związku z o p r a c o w y w a n y m przedstawić p e w n e „właściwego s t w i e r d z e n i e , że K r a j o w y musiała siłą f a k t u artykułu n i e ograniczają artystycznego i i e k o n o m i c z n e l u d o w e j wytwórczości a r t y s t y c z ­ drobnego przemysłu artystycznego, które łącznie należałoby nazwać wytwórczością artystyczną. Rozwijając następnie t o s t w i e r d z e n i e , autorzy I ^ — precyzują — dokładnie — pojęcie tych grup i określają • , i c h zadania. Zarówno -L �RECENZJE 472 projekty tyki z m i a n podane p r z e z dotychczasowego autorów, j a k i r z e c z o w y s t a n u , widocznego nawet ton p r z e p r o w a d z o n e j d l a osób kry­ n i e związanych średnio z C P L i A , świadczą o właściwym z r o z u m i e n i u potrzeb bezpo­ i n s t y t u c j i , której są pracownikami. P o l e m i c z n y c h a r a k t e r artykułu J . L o e f f l e r a dyskusję już w samym Kolegium s k u s j i jest artykuł M . S i m b i e r o w i c z a Autorzy artykułu występują krytyki stosowanej w oświetlaniu przez faktów i kwartalnika. n a wstępie z o s t r y m z a r z u t e m w brak dyskutantów. dialektycznego polityki w stytucji. T r u d n o powiązania odpowiadających j e s t kwestionować tej dy­ 3 nrze. s t o s u n k u do Zarzucają metod jednostronność z warunkami zakresie rozwoju i a r t y s t y c z n e g o rzemiosła i przemysłu widzą w przepisach i normach, nie zawsze zrozumiałą Odbiciem i J . W r e d e , z a m i e s z c z o n y również w poprzednich w s t a n i a . Błędność d o t y c h c z a s o w e j wej i M. N o w a k a w y w o ł a ł Redakcyjnym ich po­ wytwórczości ludo­ źle pojętym p l a n o w a n i u oraz żywotnym i n t e r e s o m danej i n ­ słuszność tego a r g u m e n t u , wydaje się jednak, że n i e można usprawiedliwiać n i m w s z y s t k i c h błędów C P L i A . Również tłumaczenie przez autorów f a k t u organizowania chęcią zrzeszonym zapewnienia p r o d u k c j i , którą można b y nazwać w o k r e s u złej k o n i u n k t u r y , w y m a g a CPLiA rzemieślnikom własnych k o n c e p c j i odnośnie do nowej s t a n u r z e c z y nie w y s u w a j ą organizacji pracy. N a zakończenie t r z e b a r a z jeszcze podkreślić, że n o w y i przyczynił się „uboczną", przetrwania — j a k sądzę — d y s k u s j i . Należy również dodać, że a u t o r z y artykułu dokonując k r y t y k i dotychczasowego zadanie możności niewątpliwie k w a r t a l n i k spełnił do' spopularyzowania działalności swoje CPLiA. Miejmy nadzieję, że w d a l s z y c h z e s z y t a c h zostaną poruszone nie tylko sprawy tyczące organizacji ścierających CPLiA, lecz można będzie ustalić p r o g r a m kulturalne w także CPLiA w toku dyskusji j a k o jednej i z placówek do­ się zdań organizującej życie Polsce. Paprocka Wanda WZNOWIENIE KRAJOZNAWCZEGO CZASOPISMA „ZIEMIA"* R u c h k r a j o z n a w c z y w Polsce, podobnie j a k w E u r o p i e , p o s i a d a bogatą historię. Zasługi, j a k i e położył w p o z n a w a n i u k r a j u , a także w z b i e r a n i u materiałów g r a f i c z n y c h , są ogólnie znane. Dużą rolę w p r o p a g o w a n i u ozasopisma: bądź młodzieżowe, jak „Orli L o t " , będący k r a j o z n a w c z y c h , bądź „Ziemia", j a k o organ Polskiego W ruchu o s t a t n i c h l a t a c h nastąpiło chodzić wyżej większym „Ziemia", wymienione zahamowanie c z a s o p i s m a , których zainteresowaniem które w śledzimy krajoznawstwa szkolnych od r. s i l n i e się kół Turystycznego. krajoznawczego, brak wznowienie c z a s i e swego i s t n i e n i a — organem Towarzystwa etno­ odgrywały przestały wy­ zaznaczył. Z t y m krajoznawczego czasopisma 1910, z przerwą wojenną, do r. 1950 — cieszyło się dużą poczytnością i u z n a n i e m . J a k o o s t a t n i wyszedł w r. 1950 tom 34. C z a s o p i s m o posiadało szereg działów, pretendując do objęcia całokształtu z j a w i s k w świecie, zyskując t y m s z e r o k i e rzesze czytelników. T a k więc dużo m i e j ­ sca poświęcono siadała b a r d z o jednak ograniczono z rozwiniętym znanie przyrodzie, geografii, historii i s z e r o k i z a k r e s ; obejmował się ruchem własnego kraju. wyłącznie do problemów krajoznawczym, Dział etnografii etnografii. Dawna on początkowo także k r a j e który dotyczących z a c e l stawiał reprezentowany tyczące zwłaszcza wierzeń, obrzędów i zwyczajów. W był „Ziemia" obce. Polski, w po­ Potem związku sobie dokładne po­ przez artykuły do­ niektórych n u m e r a c h istniała nawet K r o n i k a Ludoznawcza. * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a , c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ �RECENZJE Pierwszy numer miesięcznik, wznowionej organ Polskiego „Ziemi" 473 ukazał Towarzystwa się w listopadzie r. 1956, j a k o Turystyczno-Krajoznawczego. p i s m o to s t a r a się być k o n t y n u a t o r e m d a w n e j Czaso­ „Ziemi", która śmiało może być w z o ­ r e m do naśladownictwa. W słowie wstępnym: „Od r e d a k c j i " , c z y t a m y : „Oprócz tytułu chcemy Na po d a w n e j »Ziemi« odziedziczyć szlachetne treść p i s m a składają się artykuły popularnonaukowe, niekiedy w przyczynki formie i ciekawostki o przystępnej, p r z e z n a c z o n e matów artykułów w y d a j e szerokim wachlarzu d l a szerokiego się być d o w o l n y intencje kręgu i przypadkowy, jej organizatorów". zwłaszcza źródłowe, problematyki, czytelników. podane Dobór te­ choć jest sprawą sporną, c z y w tego r o d z a j u w y d a w n i c t w a c h zachodzi konieczność jednolitej k o n c e p c j i . Każdy numer zawiera etnografia, meru artykuły z poszczególnych historia i przyroda, i n n y m regionom Polski dyscyplin naukowych, jak z różnych s t r o n P o l s k i . Poświęcanie przyczyniłoby się może archeologia, każdego n u ­ do lepszego i c h poznania, a także do zwartości c z a s o p i s m a . Stosunkowo np. d o m o m dużo m i e j s c a podcieniowym poświęcono n a Żuławach a r c h i t e k t u r z e , n a ogół drewnianej, jak z Warmii, Ma­ (1957, n r 3 ( 5 ) , w i a t r a k o m z u r i Powiśla (1957, n r 2 (4), c z y c e r k w i o m w pow. h r u b i e s z o w s k i m Wartość tych zwyczajom artykułów wielkanocnym 4 (6) z 1957 r. N a i dobry podnoszą materiał poświęcono uwagę we szereg a pierwszym też z a m i e s z c z a n e w (1957, n r 4 (6). plany. Ludowym kwietniowym czasopisma rzędzie reportaże j a k i c h k o l w i e k artykułów p r o b l e m o w y c h , niekiedy artykułów wszystkich numerach ilustracyjny, w „Ziemi" w p ł y w a j ą liczne fotografie, fotografie. fotograficzne. numerze zasługuje Na Brak w d y s k u s y j n y c h c z y n i z niego bogaty atrakcyjność czasopiśmie jedynie zbiór z inicjatywy prof. wiadomości. O b o k r e c e n z j i w p r o w a d z o n e zostały stałe działy: p i e r w s z y , dr K . Moszyńskiego, „Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h zabytków piśmiennictwa", u m i e s z ­ czający szczególnie druków l u b manuskryptów, oraz 0 rozwoju ciekawe pod względem drugi, krajoznawczym „Krajoznawstwo fragmenty z z a granicą", dawnych informujący tego r u c h u w poszczególnych państwach i wychodzących w nich p i s m a c h k r a j o z n a w c z y c h . Zasługuje też n a uwagę i u z n a n i e w p r o w a d z e n i e 1 (3) z 1957 r. nowego, stałego działu „Dawne poczty czaso­ w nrze p o l s k i e " . N i e chodzi w tej c h w i l i o ten, c z y i n n y temat, ale s a m a myśl założenia odrębnych, ciągłych działów, którym poświęca się m i e j s c e w kolejnych numerach, kontynuować. S t w a r z a to p e w n e g o r o d z a j u czasopismo p o w i n n o Wznowienie potrzeb roku jest słuszna i należałoby jednolitość i systematyczność, do dążyć. „Ziemi" było w y n i k i e m konieczności z a s p o k o j e n i a naszego odradzającego 1953 Zarząd Główny się r u c h u k r a j o z n a w c z e g o . PTTK zawiesił w y d a w a n i e najistotniejszych Szkoda, że pod KERN, D e r Beginn der Weltgeschichte, Szromba B e r n 1953. P r z e d pięciu l a t y ukazała się w S z w a j c a r i i , w zbiorze S a m m l u n g sująca książka w y b i t n e g o Der i Beginn der w Weltgeschichte. dziedzinę Dalp, intere­ n i e m i e c k i e g o h i s t o r y k a F r i t z a K e r n a (ur. 1884, z m . 1950), Kern u s t r o j u , a także myśli społecznej również koniec tego c z a s o p i s m a . Zofia FRITZ ją czego historii był przede i prądów politycznej, wszystkim historykiem umysłowych. Jego etnografii i etnologii, prace prawa wkraczały historii religii i archeologii. Poruszał więc K e r n szeroką tematykę badawczą, w b a r d z o rozległych r a m a c h c z a s o w y c h , choć jego zasadniczą domeną było średniowiecze. Z zamiłowa­ n i e m stosował metodę porównawczą. Dzięki t e m u jego dzieło: Gottesgnadentum Widerstandsrecht im früheren Mittelalter (1914—1915), poświęcone und stosunkowi �RECENZJE 474 władcy i l u d u , zdobyło duże u z n a n i e w nauce światowej. D o dziedziny etnografii i archeologii należą niektóre późniejsze p r a c e K e r n a , m. i n . D i e Weltanschauung eiszeitlichen Europäers Zur (1926), r o k u w y d a ł rozprawę Die Anfänge wiedzią na wydane Methode der Rassengeschichte der Weltgeschichte, r o k wcześniej des (1928). W 1932 będącą swego r o d z a j u Weltgeschichte dzieło O. M e n g h i n a odpo­ der Stein­ zeit. P r z e z 30 l a t z górą pracował autor n a p o g r a n i c z u h i s t o r i i , archeologii i etnolo­ gii, stąd jego o s t a t n i a książka o początkach h i s t o r i i p o w s z e c h n e j budzi szczególne z a i n t e r e s o w a n i e . Referując omawianą książkę będę się starał dość dokładnie stawić jej treść i podać trochę u w a g krytycznych. Wypada zaznaczyć, że śmierć a u t o r a n i e pozwoliła m u n a ukończenie p r a c y , ale postać, w j a k i e j została wydana, zawiera przezeń zasadnicze poglądy autora, o czym świadczy choćby * przed­ napisana przedmowa. M o t y w e m p r a c y K e r n a była n i e t y l k o r e k o n s t r u k c j a n a j d a w n i e j s z e j epoki dzie­ j ó w ludzkości. J e g o z d a n i e m b o w i e m : „Współczesność postawiła n a s w o b e c k r y z y s u ludzkości rozsadzającego r a m y , w które w y g o d n i e j s z e Ktokolwiek pozwoli t r o s z c z y się o przyszłość naszego p o k o l e n i a ujmowały rodzaju, historię. t e n u z n a , że t y l k o h i s t o r i a rozwiązać n a s z n a t u r a l n y porządek życia i ukazać możliwości n o w e j łeczności l u d z k i e j . Jeżeli c h c e m y rozumieć dzień d z i s i e j s z y , m u s i m y poznać n i e j s z e k i e r u n k i e g z y s t e n c j i " (s. 9, W książce K e r n a s p o t y k a m y " spo­ najdaw­ Przedmowa). sporo porównań, przeciwstawień i analogii, autor przeprowadził między rekonstruowaną s z y m i . Zaciążyło to n a o p r a c o w a n i u , epoką historyczną t y m bardziej jakie a c z a s a m i później­ ze język a u t o r a n i e j e s t łatwy n i j a s n y i w niektórych m i e j s c a c h c z y t e l n i k m a trudności w u s t a l e n i u , gdzie kończy się r e k o n s t r u k c j a , a gdzie z a c z y n a k o m e n t a r z autora. N a s u w a się przede w s z y s t k i m p y t a n i e , j a k i okres dziejów ludzkości uznał a u t o r za początek historii powszechnej, o k r e s u , w r e s z c i e n a j a k i e j bazie jakie kryteria materiałowej, nienie w y b o r u określonych r a m c z a s o w y c h wotniejszej Dane wykorzystał autor części książki posłużyły m u p r a c e zentujących z szkołę czasopismem Referując wydzielenia zostało dla archeologii rekonstrukcji z a p u n k t wyjścia a przede książkę najpier­ i etnografii. najdawniej­ zasad­ etnologów repre­ wszystkim pominę tego uzasad­ i podstawę teoretyczne i t e r e n o w e historyczno-kulturową, „Anthropos". współpraca tylko szych postaci k u l t u r y materialnej. Natomiast niczej do oparte oraz s a m a próba o d t w o r z e n i a k u l t u r y . J a k n a t y m tle w y p a d a archeologiczne posłużyły dowodowej, odłam te rozdziały, związany w których a u t o r o m a w i a w sposób b a r d z o z w a r t y pochodzenie r a s l u d z k i c h , najdawniejszą turę materialną okresy i problemy wczesnodziejowe chronologii. jest Treścią IV k r y t y k a typologicznego rozdziału i kul­ Archeologiczne pt. chronologicznego uporząd­ k o w a n i a k u l t u r w archeologii. Z d a n i e m a u t o r a h i s t o r i a k u l t u r y n i e może się posłu­ giwać określeniami i t e r m i n a m i archeologii, jest ścisłe. „Naszymi gicznego są straten), oznaczenia, [...] oznaczeniami niechronologiczne które warstwy tworzymy ności) za R e l l i n i m , M e n g h i n e m nił K e r n (w zamieszczonej „Protolitikum beuterische obejmuje, Völker) kulturowe swobodnie i Spindenem" n a s. 33 tabelce) według epoki naszej lodowej, gdyż i c h u m i e j s c o w i e n i e d l a uporządkowania zaś czasowe materiału ( K u l t u r s c h i c h t e n bzw. (bez chronologicznej propozycji, łowców „eolityczną ludy łowiące dziczyzny ' Kultur- dwuznacz­ (s. '33). J a k o pierwszą epokę warstwę nie archeolo- wymie­ i protolityczną". dziczyznę (Wildbeuter) (wild- będziemy po dziś dzień określać j a k o protolitoidów, także n a w e t jeśli n i e mają już d a w n e g o * k a m i e n n e g o i n w e n t a r z a , ze względu n a równomierny, p o d s t a w o w y zrąb i c h ogólnej S k u l t u r y " (s. 34). «T W następnym r o z d z i a l e s t a r a się a u t o r przedstawić charakterystykę i główne c e c h y jego k u l t u r y . J e s t to więc epoka d r o b n y c h protolitu narzędzi k r z e m i e n n y c h , �RECENZJE 475 tłuków ręcznych.i noży, mieszcząca w sobie grupy k u l t u r od s z e l s k i e j po oryniacką. Technika wyrobu nie wyżej narzędzi k r z e m i e n n y c h stała w p e w n y c h o k r e s a c h tej e p o k i z n a c z ­ niż u współczesnych n a m protolitoidów. Z zagadnień k u l t u r y i społecznej ludności tej e p o k i r o z p a t r u j e znaleziska -Tien, archeologiczne wskazujące nastręczają autor t y l k o p r o b l e m tu same n a istnienie kanibalizmu zagadki. lub Zabytki jakiegoś duchowej r e l i g i i . Jego z d a n i e m jaskini C z u - K u - kultu zmarłych w epoce, są według K e r n a niewytłumaczalne w r a m a c h k u l t u r y protoldtycznej. leziska autor w przejściu grocie doliny Tarnina kwalifikuje do m i o l i t u staje podobnie magia. Dane się w i d o c z n y archeologiczne jako k u l t zmarłych miolityczne. Dopiero (cmentarz protolitu. „Pytania i p y t a n i a , nieroz­ wiązanie p r z y pomocy materiałów a r c h e o l o g i c z n y c h . Jeśli c h c e m y w p e w n y m dotrzeć etnograficzne. do obrazu najwcześniejszej »Zrekonstruować na z L a Ferrasie), dają więc n i e z m i e r n i e skąpe wskazówki d l a r e k o n s t r u k c j i k u l t u r y społecznej i d u c h o w e j bliżeniu tej Zna­ rozwój kultury duchowej, d a w n e g o człowieka oto śmiałe żądanie w o b e c l u d o z n a w s t w a " Z a s t a d i a te uważa K e r n w a r s t w y przy­ to poprzez n a każdym dane stadium«, (s. 48). k u l t u r o w e . „Badania w c z e s n o d z i e j o w e oprócz chronologii własnych, s p e c j a l n y c h kręgów k u l t u r o w y c h , wydobyły n a światło d z i e n ­ ne także w i e l k i e w a r s t w y kulturowych. epoki" Warstwy kulturowe te łączą (s. 58). Dążenie [...] różne do w y k r y w a n i a storii i etnologii. „Oddzielanie w a r s t w , kulturowych, etnologia zgodne zamykające znacznie większą ilość kręgów kręgi jest z kulturowe kręgów przez wspólny kulturowych styl całej jest wspólne prehi­ dzięki któremu d o c i e r a m y do t a k i c h warstw historyczno-kulturowymi i p r e h i s t o r i a " (s. 58). Stopniowo, podstawami, jakie stosuje dając opisy poszczególnych w a r s t w , bę­ dzie można dojść do s y n t e t y c z n e j h i s t o r i i kręgów k u l t u r o w y c h , a t y m s a m y m odtworzenia historii najdawniejszych sługuje się poza jęciem k u l t u r y wamy podstawowym przypada w w a r s t w y „Kulturą udziale pismem. k u l t u r o w e j podstawową człowiekowi w także (Grundkuitur) określonych etnografa pt. Etnograficzne warunkach budzą wyjaśnienie- szczególnie rozważania zawarte wirstwy kulturowej. najdawniejszej w rozdziale Zdaniem gospodarowania oraz o r g a n i z a c j i życia społecznego, pozwalają co do na wyodrę­ b n i e n i e spośród współczesnych n a m ludów p r y m i t y w n y c h te, które odpowiadają kulturą k u l t u r z e protolitu, tj. p r o t o l i t o i d a l n y c h łowców d z i c z y z n y . A u t o r dalej, że dzięki licznym wyprawom, ryczno-kulturowej, kulturowe zbadano z ludami podjętym szereg protolitu. ludów przez etnologów wykazujących Kern wymienia wych Z i e m i O g n i s t e j , C h e n c h u z I n d i i oraz skądinąd Kalifornijczyków, czyków. „Nie należą prymitywnych, Praalgonkinów, tu natomiast w Australijczycy Prasamojedów, rozrzucone histo- pokrewieństwo Pigmejów afrykań­ A e t a ) , Negrillów, m i e s z ­ z n a n y c h północno-środkoPrakorjaków i Tasmań- ogóle, uważani często błędnie z a szczególnie (częściowo wtórnie m e n i , E s k i m o s i l u b W e d d a " (s. 66). P o p r z e d n i o nowią w y s e p k i swą stwierdza ze szkoły bliskie t u szczególnie s k i c h ( B a t w a , G e ) , Negrytów (Andamańczycy, S e m a n g o w i e , kańców po­ nazy­ a u t o r a podobieństwa t e c h n i k i , a w związku z t y m dające się wysnuć analogie sposobu do K e r n po­ przez jego naturę" (s. 59). Zainteresowanie VII pojęciem podstawowej. kulturę, j a k a wytworzonych k u l t u r nie dysponujących prymitywni), wymienione Samojedzi, ludy Busz- prymitywne wśród ludów wyżej rozwiniętych, a więc n i e są sta­ wolne od i c h w p ł y w ó w . Poglądy K e r n a z a w a r t e w zakończeniu tego rozdziału w a r t o nie. ,-,Wyrazom znaczny i równoznacznie sens i wartość, zastrzegając etnologicznie to, »prymitywne« warstwy co z n a j d u j e m y go d l a n a j d a w n i e j s z e j , t a k dalece, j a k dalece d a n y archeologicznie we przytoczyć dosłow­ »ludy natury« p r z y w r a c a m y wczesnej dającej się jedno­ uchwycić s t a n rzeczy nie w y k r o c z y i środkowej epoce lodowej. poza Ta �RECENZJE 476 warstwa ucieleśnia tkwiącą w szczególnie naturze ludzkiej interesująco (jako kulturę takiej) podstawową, potrzebę kultury jak nazywamy rodzaju rzeczowego i osobowego oraz i c h r ó w n o w a g i " (s. 66). Inaczej turowe Kern „nie gicznym stwy niż M e n g h i n , który starał się porównać z trzema etnologicznymi chce się w d a w a ć znaczeniu", kulturowej" łowców lecz w żadne zająć i uchwycić dziczyzny pierwszego trzy protolityczne „prakulturami", wyodrębnionymi protolityczne się badaniem ją n a podstawie stopnia kręgi „żyjących kul­ Schmidta, kulturowe „wielkiej (zrekonstruowaną kręgi przez w etnolo- prymitywnej przykładów". etnologicznie) war­ „Kulturę nazywamy protolitoidalną, prymitywną, naturalną ( n a t m w o l k l i c h ) , ucieleśniającą w początkowy sposób kulturę p o d s t a w o w ą " błędów „progresywizmu" (s. 67). W t e n sposób etnologicznego, który uniknie „nadmiernie d ó w n a t u r a l n y c h " , a „rzeczywiście p r y m i t y w n y m i ludami się, z d a n i e m rozciągał i formami autora, pojęcie l u ­ życia pogar­ dzał i odrzucał j e " (s. 67). Jeszcze r a z w r a c a K e r n do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y łowców d z i c z y z n y w dziale poświęconym i c h gospodarce. N i e u z a s a d n i a j e d n a k spośród ludów p i e r w o t n y c h wybrał wystarczająco, t r z y , które służą m u zarówno roz­ dlaczego z a podbudowę d l a s y n t e z y „naturalnej" k u l t u r y łowców d z i c z y z n y , j a k też d l a r e k o n s t r u k c j i e l e ­ mentów p r o t o l i t y c z n e j kultury duchowej i społecznej e p o k i lodowej. W y b r a ł n o w i c i e Pigmejów I t u r i ze strefy z w r o t n i k o w e j , m a n a z Z i e m i Ognistej Chenchu z podzwrotnikowej mia­ iY a - j a k o p r z e d s t a w i c i e l i strefy s u b a r k t y c z n e j . P o z a krótką c h a ­ rakterystyką t y c h ludów a u t o r n i e a n a l i z u j e i n i e porównuje i c h k u l t u r , zaś w d a l ­ szych rozdziałach idalnej tworzy n a podstawie syntetyczne przykładów ujęcia różnych działów dobranych z życia i kultury kultury protolito- któregoś z tych P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a K e r n a w t w o r z e n i u tej s y n t e z y są przede wszyst­ ludów. k i m z j a w i s k a związane ze stroną obyczajową, moralną, p r a w n ą życia ludów, e l e m e n t y pierwotnej filozofii życiowej i ideologii, w opisywanych szczególności n i e n i e s t o s u n k u człowieka do człowieka i jego m i e j s c a w o p i s y w a n e j zagad­ społeczności. T y l k o te z a g a d n i e n i a mogą być z d a n i e m a u t o r a b r a n e pod uwagę, gdybyśmy c h c i e l i spojrzeć pewne n a czasy dziedziny przestrzeni n a m współczesne kultury dziejów duchowej, zupełnie innego przez pryzmat zwłaszcza rodzaju kultury religia prymitywnej, i moralność, niż k u l t u r a gdyż wykazują n a materialna rozwój, n i e wiążący się z postępem (s. 56). Już w r o z d z i a l e o gospodarce z w r a c a u w a g ę c z y t e l n i k a w i e l e r y z y k o w n y c h r o z ­ ważań p s y c h o l o g i c z n y c h . Z d a n i e m Kerna działanie gospodarcze łowców d z i c z y z n y , w b r e w poglądom progresywistów, „składa się z n i e z a c h w i a n i e w o l n y c h ślanych postanowień" (s. 85). C o więcej, nasze własne poznanie w i przemy­ porównaniu z p o z n a n i e m t y c h l u d z i „wykazuje duże m a n k o w s y s t e m a t y c z n y m , i n t e l e k t u a l n y m gromadzeniu i ugruntowanym opiera wpływa wyraźnie n a jego c h a r a k t e r . „ Ł o w c a prowizacyjnie, się n a s z a przetwarzaniu którym kultura rzeczowa" planowego (s. 88). S t y l eksperymentowania, pracy łowcy dziczyzny pracuje: 2) n i e s p e c j a l i s t y c z n i e [...], 3) i n d y w i d u a l i s t y c z n i e 1) na dziczyzny sportowo-im- [...], 4) p r z y nie­ stałym sposobie z a m i e s z k a n i a i m i n i m u m sprzętu domowego, 5) w b l i s k i m sąsiedz­ t w i e życiowym ze s t w o r z e n i a m i , wśród których urządził się, rozumiejąc s i ę ' z n i m i i walcząc" (s. 92). Stąd człowiek t e n n i e c i e r p i m o n o t o n i i , jego s t y l życia j e s t n a pół z a b a w o w y , a podporządkowanie Trzy następne moralności i p r a w a tej p o w s z e c h n a rozdziały i pracę przymusową poświęcone są n i e m a l społeczności p r y m i t y w n e j . jest w i a r a Autor w znosi j a k cierpienie. całości problemom s t w i e r d z a , że w w j e d y n e g o B o g a . P o l i t e i z m n i e byłby wiary, społeczności w tej k u l t u r z e możliwy. Bóg z n a n y j e s t t a m j a k o „ojciec", zgodnie z wysoką pozycją o j c a w r o - �RECENZJE 477 I dżinie łowców (s. 123). W dziczyzny. Obce jest tej k u l t u r z e I X r o z d z i a l e poświęconym także czarownictwo najdawniejszym wierzeniom, i animizm jedno z waż­ n i e j s z y c h zagadnień (Die altertümliche Gewissensgläubigkeit und die jüngere M a c h t ­ politik) przedstawił referując wiedzę i poglądy tralafrikanischen W Kivu-Pygmäen, autor organizację społeczną i n a t u r a l n e związki: m a ł ą zwierzchnika negryckiego Zen­ B d I I , Brüssel 1950). następnym r o z d z i a l e : Społeczeństwo patruje starego p r z e z P. S c h u m a c h e r a ( E x p e d i t i o n zu-den ludu znad jeziora K i w u , zanotowane i kultura łowców w życiu koczowniczym, dziczyzny. W y m i e n i a rodzinę, sąsiedztwo, jako roz­ pierwotne będące najczęściej „zmien­ ną aglomeracją koczujących r o d z i n s p o k r e w n i o n y c h l u b n i e " , liczącą n i e w i e l e dzie­ siątków l u d z i , h o r d ę , głów j (s. 155—156). | i wreszcie Z l u d , względnie dalszych rodzinie Silny 70 s t r o n tego i wychowaniu, n a c i s k położył między j a k o „gminę posiadającą jednostką szczep, złożony z pewnej najobszerniejszego resztę Kern życiu w ziemię", o setce l u b więcej ilości rozdziału obrębie n a s t o s u n k i między a społeczeństwem. U d e r z a ponad większych hord 30 poświęcił zespołów poszczególnymi niemal autor niż r o d z i n a . jednostkami sielankowy obraz oraz stosunków r o d z i n n y c h . Przeważają małżeństwa z miłości, w których „obie s t r o n y mają wybór współmałżonka" i wychowanie czyzny jako browolnym (s. 179). P o d s t a w o w y m dzieci. K o b i e t a w y r a b i a jest posiadanie sobie równoprawną pozycję i s z a c u n e k m ę ż ­ t o w a r z y s z k a p r a c y , a „jej podporządkowaniu" c e l e m małżeństwa wolny dobre, kobiece (s. 188). W hordzie, właściwości jaśnieją mimo w do­ istnienia zwierzchnika czy r a d y s t a r s z y c h , w s z y s t k i e r o d z i n y są równe, t a k j a k równe są j e d n o s t k i w r o ­ dzinie. W d a l s z y c h rozważaniach o życiu społecznym p r z e p r o w a d z a autor wiele sze­ r o k i c h porównań, nawiązując także do zagadnień współczesnych, p r z y c z y m często nie stara się o wystarczającą precyzję. Np. wychowanie, jakiemu jest poddany łowca d z i c z y z n y , mogłoby zrobić go świętym (dosłownie!), g d y b y n i e w r o d z o n a mu szorstkość i surowość. M a on w y s o k i e poczucie własnego h o n o r u . Żyje chętnie i j e s t do życia przywiązany. „Przyszłość n i e trwoży go; wystarcza mu teraźniejszość, a w t y m , co teraźniejsze, p o s i a d a on to, co bezczasowe, każdy dzień m a swą pełną treść d l a w i e c z n y c h p r a w w społeczności d o b r y c h przodków, których z w y c z a j jest p i e r w s z y m i o s t a t n i m słowem h i s t o r i i " (s. 229). O s t a t n i rozdział tej książki j e s t może n a j b a r d z i e j żoną p r z e z a u t o r a w p r z e d m o w i e . różnorodne nowożytne poglądy W obciążony tendencją t y m krótkim r o z d z i a l e usiłuje a u t o r na prawo naturalne z faktycznym wyra­ zestawić stanem prawa u łowców d z i c z y z n y , a następnie wyciąga z tego porównania d a l e k o idące w n i o s k i . Autor zestawił więc l u d z k i e ( h u m a n e ) się do s u m i e n i a , oraz zwierzęce popędu życia, a oparte system do u (s. »prawa« o egoizm silniejszego ambiwalentnej natury oraz stwierdza, że już „ludzkie w prawo naturalnego, tego p r a w a , ludzkie prawo naturalne człowieka samym prawa wymogi które odwołują odwołujące i dążenie do siły i z n a c z e n i a . „ O b y d w a łowców d z i c z y z n y „nigdy p r a w o 248). W r e s z c i e wymogi (bestiale) już w kulturze silniejszego tytule natury współżyją prymitywnej" odpowiednio (s. 246). A l e n i e m a obowiązującego ostatniego odpowiada punktu tych rzeczywiście się do systemy, znaczenia" rozważań autor pozytywnemu, od­ w i e c z n e m u p r a w u , niezależnie c z y odwołuje się do niego Świadomie, c z y n i e " (s. 249). Na tych ostatnich s t r o n a c h s w e j książki w y l e w a autor najwięcej żalów i zarzu­ tów pod a d r e s e m późniejszych k u l t u r , a zwłaszcza c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j . Przeprowadzenie krytycznej t l i w e . Należy t u mieć n a u w a d z e autora próbę najdawniejszej oceny omawianego dzieła j e s t niełatwe i jego z a s a d n i c z y aspekt, to j e s t zamierzoną r e k o n s t r u k c j i niektórych elementów kultury duchowej i kłopo­ przez społecznej e p o k i w h i s t o r i i społeczeństwa ludzkiego, podjętą w o p a r c i u o d a n e j j ! 1 �RECENZJE 478 etnologii, oraz s t w o r z e n i e z a r y s u s y n t e z y wyodrębnionej przez autora k u l t u r y p r o - tolitycznej. Zaczynając od' założeń m e t o d o l o g i c z n y c h a u t o r a należy stwierdzić, że przyjął on nieco z m o d y f i k o w a n e p r z e z siebie założenia etnologów ze szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u - rowej, koło „Anthroposu". zgrupowanych wąskiej, j e d n o s t r o n n i e dobranej się n a bardzo bazie materiałowej. Z a m i e s z c z o n y w książce W związku z t y m oparł wykaz p u b l i k a c j i , z którymi a u t o r się „ w jakiś sposób z g a d z a " rzystał, obejmuje 104 pozycje, przeważnie uczonych i z których z a p e w n e niemieckich. Ale n a której autor się oparł f a k t y c z n i e , i n a którą się powołuje daleko skromniejsza i ogranicza się do k i l k u n a s t u autorów w ko­ literatura, t o k u książki, jest zbliżonych do kręgu W i l h e l m a S c h m i d t a . Najwięcej k o n k r e t n y c h materiałów zaczerpnął K e r n od M . G u sinde (zwłaszcza Feuerland z Die Indianer, S c h u m a c h e r a , a także z p r a c K o p p e r s a , 1939) i Schebesty ze w s p o m n i a n e j już i S c h m i d t a , którego pracy koncepcje, j a k się zdaje, najwyraźniej wpłynęły n a a u t o r a . K e r n pominął w zupełnie n i e u z a s a d n i o n y sposób w y n i k i badań etnologów spoza wymienionego etnografii zbieżne i ugrupowania i archeologii w pewnych stratygraficzną, szkoły historyczno-kulturowej. punktach z metodami 0 n i m wspomniał do w y m o g u funkcjonalnego zwłaszcza żywej teorii podstawowych nego, j a k t e o r i i m i t u , r e l i g i i , gospodarki ludzkich w i in., w współpracy jako chronologiczną i i n . (s. 49 n.). N i e z a ­ badania było t y m większym błędem tego k i e r u n k u dążyli do w y p r a c o w a n i a badań etnografii o tej szkoły, społeczności, choć (s. 55). Całkowite zaś pominięcie p r z y tego r o d z a j u tezy osiągnięć szkoły f u n k c j o n a l n e j potrzeb archeologii, a także koncepcją kręgów k u l t u r o w y c h stosował się j e d n a k Mówiąc miał n a myśli t y l k o osiągnięcia i m e t o d y oparciu próbie syn­ a u t o r a , że u c z e n i działów życia społecz­ o analizę podstawowych określonych w a r u n k a c h b y t u . K e r n zignorował również w y n i k i r a d z i e c k i e j , posiadającej wiele c e n n y c h p r a c poświęconych ludom p r y m i t y w n y m , pomijając także cały ewolucjonistycziny k i e r u n e k w etnografii. Rzucił tylko kilka zdań lekceważącej krytyki nego, pod którym rozumiał z a p e w n e pod a d r e s e m „progresywizmu" obok d a w n e g o e w o l u c j o n i z m u i etnologiczwspółczesny m a r k s i s t o w s k i k i e r u n e k w etnografii, pomawiając go o „zarozumialstwo" i „tenden­ cyjność", bez p r z y t o c z e n i a j a k i c h k o l w i e k rzeczowych dowodów (s. 57). Przejdźmy t e r a z do samego postępowania r e k o n s t r u k c y j n e g o K e r n a . Interesujące jest, n a z a s a d z i e j a k i c h kryteriów wyodrębnił K e r n spośród współczesnych społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h te, które nazwał „pierwotnymi" i „protolitoidalnymi" i uznał, że i c h k u l t u r a , t a k m a t e r i a l n a , j a k społeczna rakterem, a co więcej, nawet i duchowa, treścią, k u l t u r z e ludów odpowiada „warstwy swym W y b r a ł on spośród współcześnie z n a n y c h ludów p r y m i t y w n y c h te, które gospodarkę zbieracko-łowiecką beuterisch" (autor i „Wildbeuter", które wprowadza tłumaczę „łowiectwo d z i c z y z n y " ) . A l e to n i e jest j e d y n e k r y t e r i u m . Spośród ludów sobie z d o b y w a n i a prowadzą n a jej określenie t e r m i n y jako cha­ protolitycznej". dziczyzny" i „wild„łowca o jednakowym pożywienia wyeliminował te, u których występuje a n i m i z m , k u l t przodków, t o t e m i z m itp., a r o d z i n a n i e j e s t wyraźnie spo­ czafownictwo, monogamicana 1 p a t r i a r c h a l n a . C o więcej, p r z y j m u j e z a etnologami z kręgu W. S c h m i d t a t w i e r d z e ­ nie, że z a p r a w d z i w i e pierwotne i p r y m i t y w n e , a więc p r o t o l i t o i d a l n e można p r z y ­ jąć t y l k o te l u d y , wśród których z n a n a jest w i a r a w jednego Boga. J e s t -to właści­ wie aprioryczne badania i całkiem naukowe, jakoby l u d y , które posiadają jak i najprostszą dowolne zarówno formę założenie, najpierwotniejsze najprostszą rodziny nie potwierdzone i najbardziej formę i najprostszą gospodarki formę przez prymitywne wiary, konkretne były te (zbieracko-łowiecką), przy c z y m te dwie f o r m y w y m i e n i o n e p r z e z K e r n a można uznać z a n a j p r o s t s z e t y l k o z jakiegoś s z c z e ­ gólnego p u n k t u w i d z e n i a . Jeśli zaś chodzi o ową w i a r ę w jednego B o g a u w s p ó ł - �— } RECENZJE 479 ezesnych p r y m i t y w ó w , t o należy podkreślić, że szczególnym odkryli ją tylko zwolennicy W. Schmidta, z zawodu zbiegiem misjonarze, okoliczności natomiast nikt i n n y z etnologów, o ile w i e m y , podobnego o d k r y c i a n i e dokonał. K o n s t r u k c j a n a ­ z w a n a przez K e r n a „kulturą protolitoidalną" p o s i a d a więc u s w o i c h p o d s t a w sadnicze b r a k i , m i a n o w i c i e : czeństwa l u d z k i e g o 1) a p r i o r y c z n e założenie, iż p r y m i t y w n ą cechuje koniecznie r o d z i n a p a t r i a r c h a l n a i m o n o t e i z m ; że o d k r y c i e m o n o t e i z m u u niektórych ludów n a j p r a w d o p o d o b n i e j 2 za­ formę społe­ 2) f a k t , n i e nastąpiło n a drodze p o z n a n i a n a u k o w e g o autorów, n a których się K e r n powołuje, lecz n a drodze pewnej s p e k u l a c j i , a więc s a m f a k t w rzeczywistości nie i s t n i e j e . Taką sztuczną konstrukcję u z n a j e K e r n za „podstawowy zrąb ogólnej kultury" także d l a ludów epoki l o d o w e j s p r z e d dziesiątków tysięcy l a t , a więc z a podstawę „kultury p r o t o l i t y c z n e j " . C o więcej, z tą „kulturą podstawową" cech psychicznych, postaw moralnych, poglądów h a życie łączy cały itp., które I szereg są według niego równie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a prymitywów współczesnych, j a k ludów żyjących w epoce lodowej. Całkowita bezzasadność takiej „rekonstrukcji" jest wręcz oczy­ w i s t a . Przecież n a w e t współczesne c y w i l i z o w a n e społeczeństwa różnią się t a k dalece w zakresie mimo swej psychiki, postaw współcześnie jednakiej bazy moralnych, ocen materialnej i jednakowego itp., że d l a r o z u m i e n i a i c h , systemu gospodar­ czego, t r z e b a prowadzić s z e r o k i e p r e c y z y j n e s t u d i a hristoryczno-porównawcze. K e r n w tym wypadku omawianych całkowicie p o m i j a społeczeństw, możliwości e w o l u c j i kich warunków w p ł y w liczącego dziesiątki tysięcy l a t zapoznaje i przekształcania rolę środowiska geograficznego, się p s y c h i k i l u d z k i e j mimo rozwoju nie pozornie widzi jedna­ bytowania. Całą tę niezwykłą hipotezę skonstruował K e r n właściwie d l a u z a s a d n i e n i a tezy, że i s t n i e j e odwieczne, właściwe „naturze l u d z k i e j " p r a w o n a t u r y , które n i e u z n a j e gwałtu i p r z e m o c y człowieka n a d człowiekiem. A l e s p e k u l o w a n i e naukowej pod nazwą m u s i wzbudzić s p r z e c i w choćby było podjęte w n a j b a r d z i e j etnografii B o n n , H . T r i m b o r n a , który pisze, że książka K e r n a j e s t „we w s z y s t k i c h częściach dostosowana a on s a m j a k o etnograf t y k i etnograficznej pracy szlachetnych c e l a c h . T y m większe z d z i w i e n i e b u d z i p r z y t y m słowo wstępne profesora na uniwersytecie w j 1 do dzisiejszego s t a n u odpowiednich ;\ „wita szczególnie radośnie f a k t , że autor włączył do t e m a - ' i ! kulturowo-morfologiczny Należy jednak przyjąć postaci społeczeństwa }j gałęzi b a d a ń " , raczej i funkcjonalny z a słuszne, że ludzkiego, jaką starał próba się punkt widzenia" (s. 7). rekonstrukcji najdawniejszej dać w swej ostatniej f ;. ! książce F r i t z K e r n , j e s t t y l k o chybioną hipotezą. Edward Pietraszek li � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c85af63c24515de4e2fd43e3a0fb90ed.pdf 067d5e5753058d6ca4f2548c0f460bfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:382 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.417-438 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA BADANIOM ETNOGRAFÓW NAD ŻYCIEM CZECHOSŁOWACKICH I KULTURĄ POŚWIĘCONA KLASY ROBOTNICZEJ ( S m o l e n i c e k. Bratysławy, 22—24 X 1956) ' Etnografowie terenowe badań oraz czechosłowaccy już od k i l k u l a t prowadzą s y s t e m a t y c z n e n a d życiem i kulturą są: k l a s y robotniczej. Instytut Etnografii Instytut Etnografii i Głównymi F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Słowackiej Akademii Nauk, które badania organizatorami współpracują Nauk z g r a f i c z n y m i zakładami u n i w e r s y t e c k i m i . Analogiczną działalność n a t e r e n i e rozwija Śląski I n s t y t u t B a d a w c z y (Slezsky Studijni Ustav) w tych Akademii Opawie. etno­ Śląska Studia nad kulturą robotniczą w c h w i l i obecnej koncentrują się w c z t e r e c h ośrodkach: w dze, Brnie, Bratysławie i Opawie. Wszystkie te ośrodki pracują Pra­ niezależnie od siebie Konieczność s k o o r d y n o w a n i a szeregu a k c j i badawczej z a s a d n i c z y c h problemów spowodowała zorganizowanie dotyczących przez Instytuty ogólnopaństwowej k o n f e r e n c j i nej robotniczej. p r o b l e m a t y c e 22—24 października ok. 80 naukowców 1956 r. w i gruntownego zakresu i metody Etnograficzne przedyskutowania rzeczonych obydwu e t n o g r a f i c z n e j , Konferencja c z e s k i c h i słowackich oraz poświęco­ t a odbyła S m o l e n i c a c h k. Bratysławy. Wzięło badań Akademii się w w dniach niej z a p r o s z e n i goście z Z S R R , udział Węgier i P o l s k i . Z a d a n i e m k o n f e r e n c j i była a n a l i z a d o t y c h c z a s o w y c h osiągnięć i w y t y c z e n i e dróg b a d a w c z y c h n a przyszłość. W i pierwszym dniu d o t y c h c z a s o w e konferencji w y n i k i omówiono badań słowackich. Każdy z n i c h (z wyjątkiem graficzny metody śląskiego) przedstawił d w a r e f e r a t y : etno­ i folklorystyczny. Referaty (Brno) problematykę, w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków c z e c h o ­ i dr wszystkim etnograficzne Bożena uzasadnić wygłosili: d r O l g a Filova wybór rozpoczęto od okręgów (Bratysława). terenu stosunkowo S k a l n i k o v a (Praga), dr K a r o l F o j t i k Każdy badawczego. z referentów Studia n i e w i e l k i c h , które nad tworzyły starał się kulturą przede robotniczą zamkniętą całość, w y k a z y w a ł y zaś problematykę n i e z b y t skomplikowaną. T a k i e zamknięte t e r y t o r i u m s t a n o w i węglowe obraziło się Zagłębie Kładneńskie, które dopiero z kraju rolniczego w ośrodek w przeciągu X I X w. przemysłowy. Było ono prze­ przedmiotem badań etnografów p r a s k i c h . P o d o b n y c h a r a k t e r p o s i a d a węglowe Zagłębie R o s i c k o Oslawańskie, położone w pobliżu B r n a . P r o w a d z i l i tutaj b a d a n i a rawscy. D l a Słowacji natomiast szeregu s t u l e c i , które n i e zamieniły pory utrzymały s w o i s t y 1 grafii typowe są się. w wsie większe charakter wiejsko-robotniczy. osady istniejące przemysłowe Etnografowie Zob. artykuł a u t o r k i Badania nad kulturą robotniczą we czechosłowackiej, w tymże tomie „Etnografii P o l s k i " . Etnografia Polska I I etnografowie rolniczo-górnicze, mo­ od i do tej słowaccy współczesnej jako etno­ 27 �KRONIKA 418 p r z e d m i o t badań w y b r a l i osadą Żakarovce w pow. g e l n i c k i m , która może uchodzić za reprezentatywną. Kolejnym zagadnieniem rozpatrywanym p r z e z referentów G ł ó w n ą podstawę źródłową tworzyły materiały terenowe. była metoda Ponadto badań. s t a r a n o się w y ­ zyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła, zwłaszcza a r c h i w a l n e . T e c h n i k a p r a c y nowej tere­ w poszczególnych ośrodkach wykazywała p e w n e o d c h y l e n i a w zależności od wielkości t e r e n u badanego i liczebności e k i p y . P e w n e różnice zaznaczyły się również w sposobie opracowywania materiałów. Ujęcie m o n o g r a f i c z n e jednego b a d a c z a ( B r n o ) albo miało c h a r a k t e r zespołowy Przedmiotem badań robotników, przeważnie słową uwzględniono proces które przemian, z biegiem była przede kultura materialna we wszystkich jej podstawowych tylko w jakie wszystkim niektórych zachodziły w c z a s u przeobrażały opierało się n a p r a c y (Bratysława). W społeczna umy­ j e j a s p e k t a c h . S i l n y n a c i s k położono n a kulturze w s i pierwotnie się n a osady typowo rolniczych, przemysłowe. zwrócono n a u c h w y c e n i e s p e c y f i c z n y c h c e c h k u l t u r y robotniczej te c e c h y i działach. Kulturę Specjalną uwagę i czynników, które kształtowały. referatach omówione zostało przede w s z y s t k i m życie r o d z i n n e , mieszkanie, pożywienie, ubiór. Rozwój t y c h d z i e d z i n k u l t u r y w poszczególnych okręgach (zwła­ szcza w o b y d w u zagłębiach węglowych: Kładneńskim i Rosicko-Oslawańskim) kazał w i e l e r y s ó w wspólnych. W życiu r o d z i n n y m np. zaznaczył się w z r o s t n i a kobiet, które często pracowały palniach i hutach. Kobiety im bowiem najemnie c z y to w również zarządzały mężowie i dzieci o d d a w a l i wy­ znacze­ r o l n i c t w i e , c z y też w zazwyczaj finansami całej ko­ rodziny, znaczną część zarobków. W r o d z i n a c h robot­ n i c z y c h d z i e c i wcześniej uniezależniały się od rodziców niż w r o d z i n a c h chłopskich. Sytuacja ludzi s t a r y c h była t u lepsza, bo otrzymując emeryturę byli niezależni od s w y c h dzieci. R z a d s z e były też z a t a r g i między rodzeństwem, ponieważ k w e s t i a podziału gospodarki i spłat. Zmieniła swój charakter instytucja odpadła kumotro- s t w a . Straciła o n a s w e d a w n e znaczenie j a k o c z y n n i k wiążący poszczególne r o d z i n y na w s i . R o d z i c a m i c h r z e s t n y m i d z i e c i górników z o s t a w a l i często dozorcy l u b urzęd­ n i c y z k o p a l n i , którzy n i e u t r z y m y w a l i bliższych stosunków czymi. Stopniowo wytworzył się nowy wzór życia z rodzinami rodzinnego, robotni­ odmienny niż w środowisku chłopskim. Równocześnie okręgach badania z badaniami etnograficznymi folklorystyczne. Na prowadzone konferencji w były w Smolenicach tych samych zreferowali dr J a r o m i r J e c h (Praga), d r O l d f i c h S i r o v a t k a ( B r n o ) i d r S o n a B u r l a s o v a sława). Referenci przedstawili przebieg i wyniki dotychczasowych cjalną uwagę zwracając n a z a g a d n i e n i a metodologiczne Na podkreślenie zasługuje fakt, że w g r o m a d z e n i u nie o g r a n i c z a n o się t y l k o do f o l k l o r u robotniczego, czość i n n y c h k l a s i w a r s t w studiów, materiału folklorystycznego ale uwzględniano również robotniczego współżyją występują zało się z a z n a j o m i e n i e Referenci omówili w się z d a w n y m i porównawczo, autorzy i etapy Na starali dotychczasowych podstawie się jego r o z w o j u . Nieodzowne twór­ danym wy­ terenowymi zwłaszcza oka­ z b i o r a m i pieśni r o b o t n i c z y c h i śpiewnikami. skrócie organizację nież n a j e j niedociągnięcia. przedstawić i biblioteczne. w bowiem raźnie dopiero n a s z e r s z y m tle porównawczym. Równolegle z b a d a n i a m i p r o w a d z o n o również s t u d i a a r c h i w a l n e spe­ i t e c h n i k i badań t e r e n o w y c h . społecznych, z którymi r o b o t n i c y środowisku. C h a r a k t e r y s t y c z n e c e c h y f o l k l o r u je: (Braty­ zebranych uchwycić Duży istotne badań, wskazując materiałów, cechy n a c i s k położyli folkloru również rów­ zanalizowanych robotniczego n a analizę po­ wiązań twórczości robotników i chłopów. D r u g i dzień o b r a d wypełniły r e f e r a t y ( Z S R R ) i prof. J . G a j e k gości z a g r a n i c z n y c h . Prof. L . p. P o t a p o w (Polska) poruszyli pewne problemy ogólniejsze. Omawiając �KRONIKA różnice w n a s t a w i e n i u etnografa 419 i h i s t o r y k a do p r o b l e m a t y k i robotniczej zwrócili m. i n . uwagę n a konieczność podporządkowania e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą studiom nad swoistymi właściwościami etnicznymi i narodowymi. Z k o l e i d r T . Domótór przedstawiła w y n i k i badań n a d kulturą robotniczą n a W ę ­ grzech, a d r D. D o b r o w o l s k a Żywej obrad, i interesującej poświęcono — w Polsce. d y s k u s j i n a d r e f e r a t a m i , rozpoczętej już w d r u g i m trzeci a zarazem ostatni dzień k o n f e r e n c j i . szereg i s t o t n y c h problemów i wysunięto w i e l e nie silnie nad została kulturą nych, podniesiona robotniczą zwłaszcza konieczność z badaniami chłopstwa, jeszcze znaczna ściślejszego specyficznych to do cech k u l t u r y wykrycia Zadaniem n a d kulturą część danego swoistych t y c h badań w i n n o robotniczą klasy i warstw niej winny robotniczej współdziałać okręgu przemysłowego powstała być z a r a z e m u c h w y c e n i e i Gajka w wykryciu i przyczynić n a r o d o w y c h badań społecz­ profesorów P o t a p o w a w ł a ś c i w o ś c i czej, które są wspólne d l a różnych ośrodków powiązania innych klas (dr J . K r a m a r i k i in.). W nawiązaniu do w y p o w i e d z i podkreślono, że b a d a n i a dniu w postulatów n a przyszłość. Szczegól­ n a d kulturą z którego Poruszono się przez (A. Robek). tych cech kultury robotni­ przemysłowych. K i l k u dyskutantów poruszyło zagadnienie folkloru robotniczego. Wypowiedzieli się oni n a ogół za szerszą treścią tego pojęcia, zwalczając o g r a n i c z a n i e go wyłącznie do utworów, które odzwierciedlają walkę k l a s y robotniczej zują obecne osiągnięcia również uwzględnić socjalizmu. tradycyjny Badania folklor nad z burżuazją, albo folklorem chłopski, o ile jest on żywotny w i s k u r o b o t n i c z y m , i przeobrażenia, j a k i m podlega pod w p ł y w e m tego (doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . P o n a d t o między t r a d y c y j n y m f o l k l o r e m dzono interesującą analizę społecznego podłoża obydwu środo­ różnic p o ­ tym celu tych w winny środowiska omówiono z a g a d n i e n i e chłopskim a r o b o t n i c z y m . W obra­ robotniczym przeprowa­ typów folkloru (dr V . K a r b u s i c k y , d r J . P a t e r a , doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . Ważne nych zagadnienie znalazło s t o s u n k u etnografii również odbicie w dyskusji. f o l k l o r y s t y k i do i n n y c h n a u k Zarówno etnografowie, społecz­ j a k historycy podkreślili konieczność ściślejszej współpracy p r z e d s t a w i c i e l i o b y d w u t y c h d y s c y p l i n (dr O. S i r o v a t k a , L . K a r n i k o v a , dr K o f a l k a ) . s t o s u n k u etnografii do socjologii i sprawa Ożywioną polemikę w y w o ł a ł ewentualnego wskrzeszenia w problem Czecho­ słowacji u n i w e r s y t e c k i c h studiów socjologicznych (dr M . H a j e k , d r O. N a h o d i l i in.). P r z e d m i o t e m d y s k u s j i były też p e w n e z a g a d n i e n i a metodologiczne, tody porównawczej (prof. G a j e k , A . Robek), c h i w a l n y c h przez etnografa i folklorystę zagadnienie np. p r o b l e m me­ w y k o r z y s t a n i a źródeł a r ­ (dr V . Piętka, d r V . K a r b u s i c k y , K . B e - r a n e k i in.). N a u w a g ę zasługuje, że w i e l u uczestników d y s k u s j i przedstawiło w skró­ cie wyniki własnych badań nad niektórymi (dr S . K o v a c e v i c o v a , d r M . M a r k u s , J . Pa<tkova Zjazd zakończyło krótkie podsumowanie dziedzinami kultury robotniczej i in.). Dyrektora Instytutu Etnograficznego Słowackiej A k a d e m i i N a u k , prof. J a n a M j a r t a n a . Podkreślił on zarówno 5 : osiągnięcia k o n f e r e n c j i , j a k też j e j p e w n e niedociągnięcia. było uczestników zaznajomienie etnograficznych mających się z wynikami badań poszczególnych czechosłowackich i o b c y c h i p r z e d y s k u t o w a n i e istotne znaczenie ciążył n a o b r a d a c h dla dalszej pracy. Ujemnie k o n f e r e n c j i fakt, że jej k o l e k t y w w szeregu pewnym był z b y t s z e r o k i [ n i e t y l k o etnografów bezpośrednio z a i n t e r e s o w a n y c h w b a d a n i a c h \ botniczą), ważnych Dla w co utrudniało czołowych rozwoju Czechosłowacji w pewnej mierze koncentrację pozytywne Korzystnym wynikiem ośrodków problemów stopniu za­ (obejmował n a d kulturą r o - dyskusji na szczególnie klasy robotniczej problemach. etnograficznych miała badań konferencja w n a d życiem i kulturą S m o l e n i c a c h niewątpliwie znaczenie pod- �KRONIKA 420 s t a w o w e . Pozwoliła n i e t y l k o wymienić doświadczenia w s z y s t k i c h ośrodków, głębić metodykę badań, wytyczyć drogi n a przyszłość, a l e też dała potężny do r o z b u d o w y tej t a k ważnej, a z a n i e d b a n e j po­ impuls do tej pory, d z i e d z i n y studiów. D l a o b ­ c y c h uczestników k o n f e r e n c j i udział w niej miał również doniosłe znaczenie. U m o ­ żliwił zaznajomienie się z bogatym z Czechosłowacji, z o r i e n t o w a n i e też niejedną wartościową już się w podnietę ciekawym dorobkiem kolegów organizacji i metodach i bardzo ich pracy. Przyniósł naukową. Danuta ZE W ZJAZDU ANTROPOLOGÓW d n i a c h 23 i 24 l i s t o p a d a antropologii Zjazd 1956 r. z o k a z j i Dobrowolska POLSKICH 100-lecia p i e r w s z y c h wykładów w P o l s c e (były to drugie w y k ł a d y n a świecie) odbył się w Krakowie Antropologów P o l s k i c h . Zgromadził on również antropologów z a g r a n i c z n y c h , a także p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , m. i n . etnografii. J u b i l e u s z t e n zbiegł się z 5 5 - l e c i e m p r a c y n a u k o w e j Antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w obecnego k i e r o w n i k a T e m a t y k a referatów, b l i s k a także etnografom, dotyczyła zarówno h i s t o r i i a n t r o ­ pologii p o l s k i e j i j e j w k ł a d u do n a u k i światowej, j a k też jednego z problemów genezy dyskusyjnych w antropologii Katedry K r a k o w i e , prof. d r a K . Stołyhwy. i etnografii zarazem, podstawowych zagadnienia etno­ Słowian. Najsilniejsze związki etnografii z antropologią sięgają początków się t y c h n a u k . P i e r w s z e w y k ł a d y antropologii, wykłady etnografii, któremu był kształtowania t a k j a k nieco wcześniejsze poświęcony pierwszy referat zjazdu, prof. A. Wrzoska. Utworzona warzystwa wy­ a wcześniej r. 1850, a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h w r. 1873 w K r a k o w i e K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a N a u k o w e g o , a następnie c y m był M a j e r , z etnografami, Majer, Majer suwał m. i n . p r o j e k t wspólnych badań a n t r o p o i o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h , jeszcze, bo w od n i c h odbyły się w K r a k o w i e . Prowadził j e od r. 1856 Józef Akademii Umiejętności, Krakowskiego której To­ przewodniczą­ stała się pierwszą akademicką placówką łączącą antropologów tak j a k w t y m czasie też z a r c h e o l o g a m i . kształt zagadnień związanych i s t n i e n i a głównym dzący pod nazwą zamieszczającym z człowiekiem ośrodkiem skupiającym K o m i s j a t a , obejmująca i jego kulturą, była antropologicznych Krajowej" i archeologicznych był także cało­ ciągu swego m. i n . etnografów, a organ j e j „Zbiór Wiadomości do Antropologii obok w wycho­ czasopismem artykuły etno­ w K r a k o w i e w r. 1908 p i e r w s z e j k a t e d r y antropologii omó­ graficzne . 2 Historię u t w o r z o n e j wił w następnym r e f e r a c i e na uniwersytecie we L w o w i e logii polskim katedrę dla S. Ciszewskiego , 3 i ' antropologii Działalność doc. B . J a s i c k i . Wyprzedziła o n a n a k i l k a l a t pierwszą jeden i dorobek etnografii, która została utworzona w r. 1910 po którym w r. 1913 objął ją j a k o katedrę e t n o ­ z uczestników wszystkich katedr obecnego zjazdu, antropologii w prof. Polsce , 4 J . Czekanowski. zarówno czyn- P o r . Odezwa Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złą­ czonego w celu archeologicznych poszukiwań wraz ze skazówką mogącą posłużyć za przewodnik w poszukiwaniach tego rodzaju, K r a k ó w 1850. C z a s o p i s m o to przekształca się w r. 1890 i w y c h o d z i j a k o „Materiały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i E t n o g r a f i c z n e " , a od r. 1920—1925 j a k o „Prace i M a ­ teriały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficzne". Por. K . M o s z y ń s k i , Stanisław Ciszewski (1865—1930), „Lud Słowiański", R. 2: 1931 z. 2, s. 135. 1 2 3 �KRONIKA 421 'H ii' \\ nych, j a k i już, nie istniejących, obrazowała Miała ona też n a c e l u u k a z a n i e metod w czasie zjazdu wystawa. p r a c y i zainteresowań poszczególnych p l a - cówek,antropologicznych, a także d o r o b k u lecz n i e związanych otwarta osób działających z nią ściśle, j a k np. L . K r z y w i c k i e g o n a p o l u antropologii, czy E . L o t h a . i tych nauk j e s t szereg prac antropologów, J . T a l k o - H r y n c e w i c z a , zawierających sowań e t n o g r a f i c z n y c h pernickiego, są o utworzeniu pernickiego, rownik długoletni katedry jego p r a c e U . J . gabinetu górale dotyczące górali . On 5 n a uniwersytecie Wyrazem beskidowi, też zaintere­ podjął J . Talko-Hryncewicz, w krakowskim, pracach opierając się n a własnych b a d a n i a c h teriale S . U d z i e l i o u b i o r a c h Wiślanie, Kopernickiego antropologiczno-etnograficznego. wykładowca antropologii terenów górskich", materiał etnograficzny. I. drugiego wykładowcy n a u n i w e r s y t e c i e k r a k o w s k i m , I . K o ­ zwłaszcza przy a zwłaszcza tego t e r e n u , wyodrębnia • c z t e r y g r u p y Podhalanie i Kliszczaki. On też w uchwałę Następca Ko­ pierwszy kie­ swych terenowych dotyczących oraz n a m a ­ etnograficzne: r. 1893 pracę dotyczącą l e c z n i c t w a l u d o w e g o , która do dziś d n i a d l a etnografów duże z n a c z e n i e j a k o materiału. 7 zbiór źródłowego P r z e z dość długi czas jeszcze zaznaczały się s i l n e powiązania między a antropologią, a rozwój t y c h n a u k szedł równolegle. D o p i e r o p r z e d i c h rozeszły się, wiążąc antropologię z b i o l o g i c z n y m i , naukami. Antropologia Jednym z zagadnień zagadnienie J. a etnografię wydaje posiada etnografią 30 l a t y drogi ze społecznymi n i e utraciła j e d n a k w pełni związku z n a u k a m i społecznymi. interesującym etnogenezy Słowian. nadal Temu wspólnie antropologię problemowi poświęcony i etnografię był referat jest prof. Czekanowskiego. R e f e r e n t — j a k o z w o l e n n i k tezy w y s u w a n e j kiego, że Słowianie stanowią niemniej dawno, nawiązał do k o n c e p c j i idzie o określenie lub nawet autochtoniczną dawniej wysuwanej terytorium, C z e k a n o w s k i j a k o praojczyznę nią częścią dorzecza O d r y . od s w y c h przez n a którym już w r. 1824 p r z e z W. ludność Europy slawistę krewniaków T . Lehra-Spławińskiego , 8 wyodrębniła Słowian w s k a z u j e Surowiec- l u b że p r z y b y l i indoeuropejskich się dorzecze grupa Słowian. tu — jeśli Prof. Wisły łącznie z sąsied­ Stosując do c h a r a k t e r y s t y k i materiału antropologicznego H i s t o r i a poszczególnych k a t e d r , j a k i działalność osób związanych z a n t r o p o ­ logią są p r z e d m i o t e m s e r i i w y d a w n i c t w (100 lat antropologii polskiej) p r z y „Pracach i Materiałach A n t r o p o l o g i c z n y c h " . Część zeszytów została już ogłoszona d r u k i e m . P o r . np. I. K o p e r n i c k i , Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wo­ łyniu z materiałów zebranych przez p. Zofię Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnia pow. zawiehulskim, „Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , R . 11: 1887; tenże, Wesele u górali beskidowych w okolicy Rabki, tamże, R . 12: 1888; t e m ż e , O góralach ruskich w Galicji, Zarys etnograficzny według spostrzeżenia w podróży odbytej w końcu lata 1888 r., tamże, R. 13: 1889; t e n ż e , G a d k i ludowe górali beskidowych z okolic R a b k i , tamże, R . 15: 1891; t e n ż e , Oddrzwia ozdobne w chatach górali ruskich, „Wisła", R . 4: 1890; t e n ż e , O wyobrażeniach lekarskich i przyrodniczych oraz o wierzeniach naszego ludu o świecie roślinnym i zwierzę­ cym, [w:] Pamiętnik I I zjazdu lekarzy i przyrodników polskich, L w ó w 1876; t e n ż e , Wskazówki dla robiących spostrzeżenia antropologiczne i etnologiczne w górach, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego", t. 3: 1878. 4 5 J. T a l k o - H r y n c e w i c z , Górale polscy jako grupa antropologiczna, [w:] Księga pamiątkowa ku czci B. Orzechowicza, L w ó w 1916; t e n ż e , Materiały do antropologii górali polskich. P r a c e K o m i s j i Antropologicznej i P r e h i s t o r i i P A U , n r 5, K r a k ó w 1934. J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Z a r y s lecznictwa ludowego na Rusi południowej, K r a k ó w 1893, ss. 461 + L V I . T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, Poznań 1946, ss. 237. 6 7 S r [\ \\ W y r a ź n y m d o w o d e m związków antropologii i etnografii w początkowym o k r e s i e rozwoju ii i: �KRONIKA 422 metodą „ilościowej archaiczną, ulegli analizy", wykazuje, bliższą ludności kontynentalizacji nawarstwienie. że p i e r w o t n i neolitycznej strukturę antropologicznej, Uważa, że różnica między polega m. i n . n a t y m , iż u G e r m a n ó w Germanie antropologiczna skiego — nego, cały Europy zapewne przez Germanami a obszar praojczyzny laponoidalnego, niżu E u r o p y środkowej pansja elementu musieli się zadowolić Nie w poglądach praojczyzny na ten sam Dlatego tu zagadnienia, słowiańskiego. też W wydana obszernej dalej Pierwotnego ery roku należy opiera siedzib zasięgu występujących języka Przyjmuje Słowianie podkreślić w wszystkim na m a ­ prof. K . Moszyński, uwzględnia oparcie przede słownic­ omawiająca Pierwotny zasiąg języka pra­ uwzględnia m. i n . w n i o s k i , jakie dorzeczu prasłowiańskiego Wisły wypowiada że m n i e j więcej położone na poru­ i Dniestru, rezultacie a nie swych rozważań całkiem odmienną n a przełomie wschód ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii pierwotnego zasięgu p r z e z Słowian p r z y c z y n i się z pewnością d y s k u s j a , j a k a r o z w i n i e czasie na skiego, Moszyńskiego skutek wymienionego wyżej i innych. Pomocne referatu, będą a Zapoczątkowaniem zowana przez Osiecznej . 1 1 współpracy antropologów różnych n a u k konferencja także również dań a r c h e o l o g i c z n y c h , dotyczących przełomu s t a r e j cymi w Moszyńskiego, ostatecznym obszary rozbieżność umiejscowienia starej od dorzeczy terenów zajętych i Dniestru. Do w eks­ przybysze- dużą co do się p r z e d e tytuł mianowicie, zamieszkiwali eks­ niż późniejsi 10 Moszyński W że dyluwial- wcześniej iż słowiańskich , 1957 p r a c a wschodowi. nordycz­ twierdzi, nastąpiła s a m y c h antropologów, tej p r a c y Czekanow- dyluwialnymi charakterystyczny drzew, ku tezę niż C z e k a n o w s k i . Wisły terenami dawnych w nosi nam nazwy występujących nowej a Odrą, j a k o o s t a t e c z n y m dowodzie, etnograf temat, n a zjeździe prof. elementów: Czekanowski prawdopodobne, zagadnienie wśród zasięgi językowe, a i n n e o tyle t y l k o , o i l e znajdują szone i jest nordycznego strefę lessową n a północnym Wisłą gdyż to Prof. elementu według iliryjskie Słowianami Przedstawiona — ukazuje Słowian. G d y prof. C z e k a n o w s k i twie. autor w uczonych, nawet w s z y s t k i m dane nasuwają między uboższymi bliżej teriale antropologicznym, pisząc zajmująca nordycznego, wchodząc Słowian, śródziemnomorskiego. p a n s j a e l e m e n t u laponoidalnego, nym obejmująca bardziej Słowianie pierwotnymi obok przeważającego środkowej, gdy spowodowanej był e l e m e n t śródziemnomorski, a u Słowian l a p o n o i d a l n y . mapa posiadali antropologiczną, się w najbliższym publikacji Czekanow- niewątpliwie rezultaty n a t y m polu etnogenetyczna odbyta miała w być grudniu C e l e m j e j było nawiązanie k o n t a k t u między d y s c y p l i n a m i się z a g a d n i e n i e m etnogenezy, przy udziale ba­ i nowej ery. również uczonych innych zorgani­ 1952 r. zajmują­ krajów słowiańskich. Poruszenie w tego zagadnienia r. 1956 j e s t o b j a w e m na omawianym Zjeździe żywszego niż dotąd zajęcia problemów, n i e od dziś interesującym Antropologów się j e d n y m nie t y l k o słowiański Polskich z najistotniejszych świat naukowy . Zofia 1 2 Szromba P o r . J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropo­ logiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe, w y d . I I , Poznań 1957, ss. 515 + + XX. P o r . K . M o s z y ń s k i , Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Sło­ wian, K r a k ó w 1925, ss. 140. P o r . K o n ; f e r e 7 i c j a a n t r o p o l o g i c z n a w sprawie badań etnograficznych w Osiecz­ nej w dniach 15—16 XII 1952 r., „Przegląd A n t r o p o l o g i c z n y " , R. 21: 1955 z. 1, s. 28—174. P o r . np. K . T r e i m e r, Ethnogenese der Slaven, Wiedeń 1954. 9 1 9 11 1 2 �KRONIKA 423 i MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE W PRACACH HISTORYKÓW KULTURY ? MATERIALNEJ W dniu 6 V I 1957 r. odbyła się w W a r s z a w i e , I H K M P A N , k o n f e r e n c j a , poświęcona p r o b l e m a t y c e nych w badaniach historycznych. Sprawy uzupełniania się d w u p o k r e w n y c h n i e n i e m żywo interesującym wyraz w problematyce współpracy p r z e z Dział I I I etnograficz­ i konieczność wzajemnego sobie d y s c y p l i n , h i s t o r i i i etnografii, jest zagad­ p r z e d s t a w i c i e l i obu n a u k . Znalazło to między i n n y m i ostatnich konferencji storii K u l t u r y M a t e r i a l n e j zorganizowana przydatności źródeł organizowanych P A N . P u n k t e m wyjścia była w przez Instytut H i ­ pewnym sensie konfe­ r e n c j a metodologiczna, która odbyła się w K r a k o w i e w d n i u 23 I V 1956 r. Z a r ó w n o w referacie grafii wygłoszonym p r z e z prof. d r a K . D o b r o w o l s k i e g o Drogi polskiej, jej obecne zadania, metody i w t o k u d y s k u s j i p o r u s z o n a została s p r a w a z etnografami oraz z a g a d n i e n i e stworzenia t związki innymi z dotychczasowej nowych form rozwoju etno­ naukami^ jak! współpracy historyków tej współpracy w chwili obecnej Obecna konferencja się do przy spraw czym jednak wane. Działu I I I , posiadająca węższy z a k r e s t e m a t y c z n y , odnosiła wykorzystania Oceniono pojęcie przydatność z etnograficznych badań w XIX i X X słuszne i celowe. w. Pewne dla etnograficznych w prac zarówno historyka j a k zabytków Zorganizowanie twem w konferencji Prof. wego Baranowski wygłoszone n a k o n f e r e n c j i badaniach w n a d hodowlą zgromadzonych opisów k u l t u r y w s i p o l ­ należy uznać brak za posunięcie wśród referentów nie tylko z punktu widzenia oparciu tematu dotyczyły w y k o r z y s t a n i a ź r ó ­ (prof. B . B a r a n o w s k i ) , budownic­ odzieży (dr I . T u r n a u ) . o prowadzone przez bydła w Polsce w okresie od X V I do X V I I I opracowania sprecyzo­ uzyskanego stworzyłoby szerszą platformę do d y s k u s j i . (doc. B u r s z t a ) , historią p o l s k i e j hodowli materiału materialnych oraz w s z e l k i c h d a w n i e j s z y c h s a m y c h etnografów. Ujęcie b o w i e m tego z a g a d n i e n i a Poszczególne r e f e r a t y historycznych, nie zostało dokładnie zastrzeżenia budzić mógł j e d y n i e h i s t o r y k a , ale i etnografa, deł e t n o g r a f i c z n y c h badaniach etnograficznego terenowych, w muzeach etnograficznych skiej źródeł źródła konieczna jest siebie badania nad stanem w. stwierdził, że d l a właści­ konfrontacja archiwalnego materiału h i s t o r y c z n e g o z wiadomościami u z y s k a n y m i zarówno z d a w n i e j s z y c h p r a c f i c z n y c h , j a k i bezpośrednio z współczesnych materiałów terenowych. etnogra­ Oparcie j a k to było dotychczas, wyłącznie n a źródłach postulujących, t z n . w w y p a d k u wianego oraz tematu wykazach, na wszelkiego rodzaju nie wyczerpuje podręcznikach całkowicie weterynarii, opracowywanego tematu. się, oma­ kalendarzach Prof. Bara­ n o w s k i postuluje więc konieczność s t o s o w a n i a różnego r o d z a j u źródeł d l a i c h w z a ­ jemnej weryfikacji. Doc. B u r s z t a omawiając zagadnienie budownictwa pod t y m s a m y m kątem w i ­ d z e n i a podkreślił, że nie m a istotnej różnicy w c e l a c h b a d a w c z y c h s t o r y k a . Ogólnym i o s t a t e c z n y m z a d a n i e m jest o p r a c o w a n i e etnografa syntezy i hi­ budownictwa. Różnice występują j e d y n i e w z a k r e s i e metody i źródeł. Z a źródła h i s t o r y c z n e u z n a j e źródła p i s a n e , za etnograficzne Dr T u r n a u referując — przedmioty w y n i k i swojej pracy materialne oraz prowadziła n a wstępie analizę pojęcia „źródło etnograficzne". towanych dzaju 1 grafii wypowiedziach niektórych źródło i k o n o g r a f i c z n e Sprawozdanie Polskiej". etnografów c z y pisane, u z y s k a n e z konferencji drukowane wywiady. n a d historią p o l s k i e j określiła jako było w odzieży prze­ Opierając się n a c y ­ je jako wynik wszelkiego świadomego poprzednim, I tomie ro­ postę- „Etno­ �KRONIKA 424 powania badawczego. W żywej d y s k u s j i , j a k a rozwinęła r e f e r a t a m i , n a szczególną uwagę zasługuje A. Kutrzeba-Pojnarowej się n a d przedstawionymi wypowiedź prof. W. D y n o w s k i e g o , Prof. W. D y n o w s k i podkreślił znaczenie współpracy historyków z etnografami. Polemizował ze s t a n o w i s k i e m doc. J . B u r s z t y w z a k r e s i e metody p r a c y p r z y waniu o s t a t e c z n y c h wniosków co do h i s t o r i i b u d o w n i c t w a ludowego. opraco­ Opracowując powyższe z a g a d n i e n i e należy wyciągnąć w n i o s k i z szerszego tła europejskiego europejskiego. Wymaga to pełniejszego zainteresowania uwzględnionymi przez r e f e r e n t a p o d s t a w o w y m i sunkowania 0 się do w y s u w a n y c h materiał e t n o g r a f i c z n y — przez szerszą Doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a jomość p r a c o r g a n i z o w a n y c h ze s t r o n y etnografów zrozumienia przez na niż szerszej doc. i doc. J . K l i m a s z e w s k i e j . nie- operowania — jeśli usto­ chodzi podkreśliła n a wstępie, że ze względu n a n i e z n a ­ było b a r d z o u t r u d n i o n e . dotychczas i poza­ wielu porównawczą. p r z e z Dział I I I p r z y g o t o w a n i e historyków również publikacjami etnograficznymi, nie koncepcji, skalą się Działu bazie I I I konieczności źródłowej, pełniejszej Konferencja jest obecna oparcia to zresztą wypowiedzi jest pracy dowodem historycznej konsekwencją tycznego r o z s z e r z e n i a zainteresowań h i s t o r y c z n y c h i chęcią z a s t o s o w a n i a oceny wartości źródła h i s t o r y c z n e g o do materiału p o m i j a n e g o w tema­ kryteriów pracach dawniej­ s z y c h . W r e f e r a t a c h omówione zostały od s t r o n y i c h przydatności w b a d a n i a c h h i ­ storycznych zabytki materialne i różnego typu, często amatorskie, opracowania h i s t o r i i k u l t u r y w s i p o l s k i e j X I X i X X w., objęte niesłusznie wspólną nazwą deł e t n o g r a f i c z n y c h . Omawiając zagadnienie grafami tylko doc. A . wspólnych p r a c Doc. niu Kutrzeba-Pojnarowa wsipólnych podkreśliła l e c z przejścia konieczność organizowania do p o d e j m o w a n i a w ramach nie IHKM badawczych. J . Klimaszewska znajomości powania konferencji, źró­ dalszej współpracy historyków z e t n o ­ zjawisk przedstawiła szereg etnograficznych w przykładów pracach b a d a w c z e g o w dążeniu do o d t w o r z e n i a mówiących o znacze­ h i s t o r y k a i sposobach postę­ z materiałów e t n o g r a f i c z n y c h X I X 1 X X w. niektórych elementów p r o c e s u dziejowego w c z e s n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h . Wysunęła również konkretne propozycje współpracy., Podsumowując dyskusję doc. J . P a z d u r wyraził nadzieję, że powyższa K o n f e r e n ­ cja, która krokiem znalazła naprzód w j a k najszersze dalszej poparcie współpracy obu zainteresowanych etnografów stron, Wanda TRADYCJA PRACY E T N O G R A F I C Z N E J KÓŁ MŁODZIEŻY Oddział K r a k o w s k i Polskiego U. J . Ludomira Sawickiego Młodzieży S z k o l n e j . G d y o r g a n i z a c j a w Paprocka KRAJOZNAWCZYCH SZKOLNEJ Towarzystwa podjął będzie i historyków. Krajoznawczego r. 1919 o r g a n i z o w a n i e z inicjatywy Kół Kół objęła całą Polskę, Zarząd Główny P T K powołał do życia Komisję Kół K r a j o z n a w c z y c h Młodzieży S z k o l n e j , w której wchodzili wszyscy opiekunowie Kół. O r g a n e m Węgrzynowicza. K o m i s j a K . K . M . S . zachęcała Koła do o p r a c o w y w a n i a g w a r o z n a w s t w o i etnografia, pewnych tematów z róż­ j a k : przyroda, prehistoria, historia sztuki, i dawała w skład Kół był „Orli L o t " , wychodzący od r. 1920 j a k o miesięcznik, pod redakcją L e o p o l d a nych dziedzin k r a j o z n a w s t w a , prof. Krajoznawczych t y m celu młodzieży do ręki geografia, kwestiona­ riusze. W sław z a k r e s i e etnografii Gładysz, Jadwiga przygotowywali kwestionariusze: A d a m Klimaszewska, Anna Kutrzebianka, Fischer, Stanisław Mieczy­ Leszczycki, �KRONIKA S. Malewicz, Kazimierz Seweryn, Władysław Moszyński, 425 Eugeniusz Semkowicz, Seweryn Piasecki, Maria Udziela Sągajłło, i Kazimiera Tadeusz Zawistowicz. Początkowo K o m i s j a K . K . M . S . zwracała się do poszczególnych autorów z prośbą o podanie t e m a t u p r a c y , nie przerastającej siły młodzieży, a pożytecznej dla ba­ dań n a u k o w y c h i o ułożenie do tego t e m a t u k w e s t i o n a r i u s z a . P o k i l k u l a t a c h , gdy okazało się, że materiały dostarczane p r z e z młodzież zasługują n a zaufanie, etnografowie n a łamach „Orlego L o t u " z w r a c a l i się do K ó ł z w e z w a n i e m p r a c y p r z y z b i e r a n i u materiałów w terenie. T a k prof. K . Moszyński jąc w r. 1930 w całej P o l s c e w przeszło 100 miejscowościach przeprowadza­ badania etnograficz­ ne n a d kulturą duchową zwrócił się do młodzieży z prośbą o z b i e r a n i e n a t e m a t Wiedza Na tej drodze astronomiczna również dotyczących obrzędów Gdy we i niektóre wierzenia J . K l i m a s z e w s k a starała materiałów o ciałach się zebrać niebieskich . 1 j a k najwięcej opisów w październiku 1929 r. dorocznych. na I Kongresie zostało ludu sami do w s p ó ł ­ zorganizowane Filologów Słowiańskich w wydawnictwo wszystkich krajach słowiańskich Słownik Pradze wierzeń powstawały i zwyczajów komitety słowiańskich, redakcyjne, mające c e l u przygotować materiały do p i e r w s z e g o tomu. Miał on zawierać słowiańskie czaje i w i e r z e n i a związane z roślinami. W który zwrócił się do młodzieży z w e z w a n i e m domości o roślinach w p r a c y tej brał udział prof. A . Fischer, i k w e s t i o n a r i u s z e m do z b i e r a n i a zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego . 2 na zwy­ wia­ Świadomość, że p r a c a e t n o g r a t i c z n a m a określony k o n k r e t n y c e l , że materiały te będą służyły k o ­ muś p r z y p r a c y n a u k o w e j oraz chęć rzetelnego s i l n y m bodźcem do p r a c y w etnograficzne cieszyły się największym p o w o d z e n i e m nie napływały n a każdy p r a w i e drukowane o p i s a n i a k u l t u r y s w y c h okolic były Kołach K r a j o z n a w c z y c h . D l a t e g o też apel. Materiały kwestionariusze i z całej P o l s k i odpowiedzi z b i e r a n e p r z e z młodzież były w „Orlim L o c i e " l u b w i n n y m czasopiśmie k r a j o z n a w c z y m , a z a ­ s a d n i c z o o d d a w a n e były a u t o r o m k w e s t i o n a r i u s z y , którzy j e w y k o r z y s t y w a l i w ich pracach graficznego naukowych. Niektóre składane na częściowo były w depozycie do M u z e u m swo­ Etno­ l u b Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U . J . Początkowo k w e s t i o n a r i u s z e składały się t y l k o ze z b i o r u pytań, z c z a s e m j e d n a k okazała się potrzeba dodania do k w e s t i o n a r i u s z a d l a którego został ułożony, krótko informującego w z a k r e s i e danego t e m a t u oraz o sposobie, komentarza n i a n i u a n k i e t , w z n a c z n y m s t o p n i u wpłynął n a podniesienie materiałów. P o z a zresztą wstępnymi u w a g a m i , cel, wiedzy podanymi poprawnym poziomu wypeł­ nadsyłanych w kwestionariuszu, rów­ „Orlim L o c i e " krótkie artykuły z t e c h n i k i badań tere­ t y m też k i e r u n k u szkoliła się młodzież n a w a k a c y j n y c h obozach kra­ nocześnie ukazywały się w 3 stanie j a k należy go opracować. T e n sposób postępowania, szkolący do p e w n e g o s t o p n i a w nowych . W wyjaśniającego o dotychczasowym joznawczych. Były już więc u s p r a w i e d l i w i o n e cie" w u w a g i prof. F i s c h e r a , ogłoszone w 1927 r. w a r t y k u l e O współpracę młodzieży na polu „Orlim L o ­ ludoznawstwa, w któ- K . M o s z y ń s k i , Wiedza astronomiczna ludu i niektóre wierzenia o ciałach niebieskich, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 14—17, 27—30; tamże, t. 14: 1933, s. 136. A . F i s c h e r , Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 85—86. T y p e m k w e s t i o n a r i u s z a rozwiniętego jest n a przykład k w e s t i o n a r i u s z w s p r a ­ w i e l u d o w y c h narzędzi m u z y c z n y c h (zob. p r z y p i s 23), w s p r a w i e oświetlania m i e s z ­ kań (zob. p r z y p i s 29) i t p . Z artykułów podających wskazówki, j a k należy zbierać materiały etnograficzne, wymienić można: J . K l i m a s z e w s k a , Jak odpowiadać na kwestionariusze, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 2 — 4 3 ; M. G ł a d y s z , Uwagi ogólne c zbieraniu odpowiedzi na kwestionariusz: „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 13—15; R . R e i n f u s s , Magia słowa, tamże, t. 17: 1936, s. 13—15. 1 2 3 �KRONIKA 426 rym autor zaznacza: „Młodzież sługuje się już od szeregu z p o l s k i c h etnografów nasza, zwłaszcza ta, która l a t b a r d z o poważnie n a polu p r z y c z y n k a m i nauce nią konieczności r z e t e l n e j , u c z c i w e j z i a k i m odDowiedziała młodzież pracy w a i a c e / o do z e b r a n i a opisów zamków d r e w n i a n y c h p r z y d r z w i a c h ukazały sie c i e k a w e który J i zasiliła Z „^irl że P o l s k a opisy 2 t y c h zamków Etnograficzne" w młodzież sporządzała Krakowie T a m C n ^ dużym polskiej, t y m zakresie, Fischera W wzv- Orlim Locie" r y s u n k i i modele a uczniowie Seminarium Na' t a k doskonałe r y s u n k i i opisy Umfej^Tcrw^uk^aTie Tkademla w na aDel nrof za­ niejeden O 4 i o zrozumieniu przez oddźwięk i zawdzięcza jej wielką część s w y c h m a t e r i a ł ó w " . z a p a l e młodzieży, pragnącej się przysłużyć d r o b n y m i świadczy ze w s i pochodzi, ludoznawczem w Pracach K o S Etnogra- f i c z n c j ** Pierwszym z etnografów, s t w e m , był S e w e r y n wywał kwestionariusze. r y n a Udzielę był Opis nym wydaniu czysław Pierwszym kapliczek". objaśnieniami Gładysz który starał się zainteresować młodzież U d z i e l a . O n to poddawał t e m a t y do o p r a c o w a n i a znacznie j a k zbierać m a t e r i a ł y . 8 kwestionariuszem Kwestionariusz ludoznawi przygoto­ przygotowanym przez Udzieli opatrzyliśmy w historyka sztuki Kazimierza Buczkowskiego', kwestionariusz rozbudował i uzupełnił Równocześnie z t y m k w e s t i o n a r i u s z e m Sewer następ­ a Mie­ wskazówkami, ukazały się w B i ­ bliotece „Orlego L o t u " d w a artykuły o k a p l i c z k a c h i krzyżach przydrożnych J a n a Wiktora i Bronisława Piłsudskiego '•>. B o g a t y plon tej a n k i e t y , d r u k o w a n y w „Orlim L o c i e " , a w większości oddany do M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o 10 częściowo w Krako­ w i e , omówił w „Orlim L o c i e " T . S e w e r y n » . Z k o l e i równocześnie z odezwą prof. W. S e m k o w i c z a w s p r a w i e geograficznych 12 zaczęły się ukazywać kwestionariusze zbierania folklorystyczne". nazw Obrzędy A . F i s c h e r , O współpracę młodzieży na polu ludoznawstwa, „Orli L o t " , 1. 8: 1927, s. 29. P o c h l e b n i e o p r a c y młodzieży w y r a ż a się też S . Bystroń. Zob. t e g o ż , B i b l i o g r a f i a etnografii p o l s k i e j , I , K r a k ó w 1929, s. 136. A . F i s c h e r , Zamki drewniane, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 31—32; J . S ł a ¬ w i c z e k , Z a m k i drewniane na Śląsku Cieszyńskim, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 6 0 - 6 1 ; J . Z a l e ń s k i , Z a m k i drewniane przy drzwiach koło Tuchowa, pow. Tarnów, 4 5 S . U d z i e l a , O p i s kapliczek, „Orli L o t " , t. 4: 1923, s. 148—149; t e n ż e , j w . , „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 16—17. ' K . B u c z k o w s k i , K a p l i c z k i i figury przydrożne, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 7—9. M. G ł a d y s z , Opis kapliczek, Kwestionariusz, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 9 — 1 5 . • B. P i ł s / d s k i , ^ ™ litewskie, B i b l i o t e k a '„Orlego L o t u " , n r 3, K r a k ó w 1922, s. 1—21; J . W i k t o r , Kapliczki i krzyże przydrożne jako dzieło sztuki ludo­ wej i potrzeba ich ochrony, tamże, s. 2 3 - 5 1 . » Przykładowo p o d a j e m y k i l k a opracowań: S. L a c h , Przydrożne kapliczki, „Orli L o t " , t. 7: 1926, s. 1 0 4 - 1 0 5 ; A. K u t r z e b i a n k a, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 6 2 - 6 6 ; M . Ł a ń c u c k a , K a p l i c z k i przydrożne w Izdebniku, tamże, s. 6 6 - 6 9 ; H . Z w o 1 a k i e w i c z, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby z krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej, tamże, s. 126—129. T . S e w e r y n , Nasz „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 106—108. W. S e m k o w i c z , O zbieraniu nazw geograficznych, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 1 0 0 - 1 0 7 . »S. Malewic^, Odezwa w sprawie kwestionariusza folklorystycznego do nauczycieli ludowych, ziemian, wójtów gminnych, wiejskiego duchowieństwa, miłoś­ ników folkloru na wsiach i młodzieży, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 122—126. 6 8 4 11 12 i I �• ' doroczne: ' KRONIKA Wielkanoc , sobótki , 1 4 święcenie z i e l a 15 zostały w następnym w y d a n i u 427 opracowane 1 8 n o w o o p r a c o w a n e przez nią , p r z e z K . Zawistowicz-Adamską 18 O d p o w i e d z i n a te k w e s t i o n a r i u s z e , 21 Kół K r a j o z n a w c z y c h , kowie, gdzie są stanowiące kwestionariuszami zyczne 23 K. przez J . Klimaszewską Moszyńskiego: i Baśń o mówiącej fujarce Odpowiedzi na kwestionariusz ludu polskiego 24 artystów szej 2 pozycję dorobku astronomiczna™, związku Narzędzia r i U . J . K . we wierzeniach Lwowie. gier i z a b a w n i e dała dużych r e z u l t a t ó w . Więcej zainte­ 26 ludowych 27 o współpracę p r z y mu­ pracy - \ A . F i s c h e r a Rośliny w zwyczajach Etnografii Kra­ wykorzystywane Słow­ opracowywaniu i A . K u t r z e b i a n k i n a t e m a t : C o wiemy o przeszłości na­ wsi . 28 Z niem kwestionariuszy młodzieży do k u l t u r y m a t e r i a l n e j ankieta S. Udzieli do spotkała się z dużym opracowania sposobów 2 cie" . 3 0 Trudniejszym Warszawie: okazał Inwentaryzacja jak i budownictwo kamienne 1 4 S. U d z i e l a , Wielkanoc, się kwestionariusz wsi, dotyczący Zakładu budownictwa. zainteresowa­ oświetlenia k a ń " . Sporo wartościowych materiałów z tego z a k r e s u z n a j d u j e m y w w Słowian U . J . w często , które autor wyzyskał w s w e j resowała młodzież o d e z w a T . S e w e r y n a nika i lub n a 17 się materiały nadesłane w Wiedza zostały przesłane do K a t e d r y Ankieta w sprawie S . .Udzielę, i K . Moszyńskiego ". 10 poważną zostały oddane do Zakładu E t n o g r a f i i opracowywane p r z e z studiujących etnografię. T u też znajdują z przez z n a c z n i e rozszerzone p r z e z J . Klimaszewską w Architektury Jednak miesz­ „Orlim L o ­ i były o p r a c o w y w a n e p r z e z młodzież starszą „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 61—63; t e n ż e , Polskiej ten s l temat . jw., t. 9: Ś. U d z i e l a , Sobótki, „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 90—91. S . U d z i e l a , Święcenie ziela, „Orli L o t " , t. 2: 1921, s. 8 3 - 8 4 . J . K l i m a s z e w s k a , Wielkanoc, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 0 - 4 5 . J . K l i m a s z e w s k a , Kwestionariusz w sprawie świąt Bożego Narodzenia, d r u k oddzielny nakładem K o m i s j i K . K . M . S . ; t e j ż e , Zwyczaje wiosenne, „Orli L o t " , t. 21: 1947, s. 9 3 - 9 5 . K . Z a w i s t o w i c z, Z i e l o n e Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 67—68'; t e j ż e , Boże Ciało w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 8 8 - 8 9 . 16 16 17 18 19 n a r i u s z Bożego N a r o d z e n i a p o n a d 200. O d p o w i e d z i n a k w e s t i o n a r i u s z w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j nadeszło p o n a d 100. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie ludowych narzędzi muzycznych, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 1 3 2 - 1 3 5 . W odpowiedzi nadeszło 70 opisów. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie baśni o mówiącej fujarce, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 152. Nadeszło 27 odpowiedzi. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, K r a k ó w 1934; z. 2. K r a k ó w 1939. E . P i a s e c k i , Ankieta w sprawie zabaw i gier ruchowych polskich, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 1 2 4 - 1 2 6 . « T . S e w e r y n , Słownik artystów ludowych, „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 21. A . K u t r z e b i a n k a , C o wiemy o przeszłości naszej wsi, „Orli L o t " , t. 21: 22 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 S. U d z i e l a , Oświetlanie mieszkań, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 7 4 - 7 8 . H . M a c h , Dawne oświetlanie mieszkań w powiecie bocheńskim, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 42—46; K . S a t t l e r , Jak my to świycili w downych casaćh, tamże, s. 46; M . N i z i ń s k i , Oświetlanie mieszkań w powiecie lidzkim, tamże, s. 47—51; L . W ę g r z y n o w i c z , Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Solit, tamże, s. 5 1 — 52; S . K a j z e r , Oświetlanie mieszkań (powiat bialski i północna część pow. żywiec­ kiego), tamże, s. 1 5 5 - 1 5 7 . Inwentaryzacja wsi. Kwestionariusz Zakładu Architektury Polskiej Politech­ niki Warszawskiej, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 162—164; S. L e s z c z y c k i , Budownic­ two kamienne na ziemiach polskich. Kwestionariusz etnograficzny, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 84—89. » 3 0 31 �K R O N I K A 428 Przystępniejszym k w e s t i o n a r i u s z e m , rozsyłanym p r z e z N o r d i s k a M u s e e t w S z t o k ­ h o l m i e i przetłumaczonym n a język p o l s k i , był O d n i c i drobne a n k i e t y w s p r a w i e łyżew i s a n e k z k o ś c i nie przyniosły bogatego Zainteresowanie nań odpowiedzi, O tematem nie wygasało Kół Krajoznawczych t a k się w y r a ż a zajęć prof. z chwilą zarówno naukowy na kwestionariusz w Moszyński: „Współ­ wszystkim o prymitywnych starannych opisach pierwszorzędnej odesłania Koła. b a r d z o cenię. Skłoniły mię do tego przede a n k i e t . T a k np. odpowiedzi materiał zazwyczaj d a l s z y m ciągu było p r z e d m i o t e m d z i a c h m u z y c z n y c h dały rysunkach Natomiast 2 3 4 pracę Kół K r a j o z n a w c z y c h rezultaty do tkaniny' . i w y r o b ó w z końskiego włosia plonu . danym ale w współpracy 33 i w wartości. równie Również narzę­ starannych odpowiedzi na k w e s t i o n a r i u s z o l u d o w e j w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j i o p e w n y c h obrzędach przyniosły w i e l e c e n n y c h wiadomości... O g r o m n a w i e c k i e w odpowiedzi się wręcz Poza t e k a materiałów nadesłanych p r z e z Koło Ż y ­ n a ankietę z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y d u c h o w e j nadzwyczajnie... opracowywaniem to, co przeczytałem, naprawdę przedstawia zaimponowało dzielne prace, np. Koło Uczniów Gimnazjum w Bochni 3 i zebrało wiadomości o obrzędowości dorocznej do Żywcu Ż y w i e c c z y z n y , Koło Uczniów G i m n . 37 im. H . S i e n k i e w i c z a w Częstochowie zebrało melodie i pieśni w e s e l n e 38 3 5 samo­ opracowało materiały m o n o g r a f i i Królówki, w p o w i e c i e bocheńskim , Koło Uczniów G i m n a z j u m w stochowy mi..." k w e s t i o n a r i u s z y poszczególne Koła podejmowały z okolic Czę­ . Koła K r a j o z n a w c z e w y d a w a ł y często własne p i s e m k a , w których też z n a j d z i e m y obfite materiały etnograficzne, j a k : „Młody K r a j o z n a w c a " , w Stanisławowie, „Młody k r a j o z n a w c a Śląski", w C h o r z o w i e , „Nasz Widnokrąg", w Krzemieńcu, „Ziemia N a d notecka", w Czarnkowie n a d Notecią, „Młody Geograf", w z n a w c z e " , w K r a k o w i e , „Krajoznawcze D r o g i " , w „Nad P o z i o m y " , Specjalny nym w Tłumaczu, „Strażnica K r e s o w a " , w rozdział w pracy Kół stanowi Jaśle, „Nowiny Z a b r z u , „Kociewiak", w Krotoszynie. współpraca z Muzeum Etnograficz­ w K r a k o w i e i m . S e w e r y n a U d z i e l i , która w okresie, gdy d y r e k t o r e m Krakowskiego był U d z i e l a , była szczególnie żywa i o w o c n a chęcaniu młodzieży i wydaniu dowej są p r z e z M u z e u m gionalne odezwy poszukiwane . 3 9 Muzeum dzięki umiejętnemu z a ­ z określeniem, j a k i e w y t w o r y kuitury l u ­ Z c z a s e m Koła otoczyły opieką s w o j e r e ­ m u z e a względnie tworzyły własne zbiory w szkole. K o m i s j a K . K . M . S . organizowała corocznie w a k a c y j n e r y c h z a d a n i e m było z a p r a w i a n i e Krajo­ Tczewie, obozy k r a j o z n a w c z e , młodzieży do s a m o d z i e l n e j któ­ pracy i zbierania m a ­ teriałów k r a j o z n a w c z y c h z o k o l i c y , gdzie osiadł obóz. P r a c e niektórych obozów z o ­ stały w y d a n e d r u k i e m , przeważa wśród n i c h materiał etnograficzny zbierany przy O. B a n n b e r s , S . O. J a n s s o n , Od nici do tkaniny, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 107—108. A . F i s c h e r , Łyżwy i sanki z kości, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 29—30. Ankieta Koła Etnologicznego Studentów Uniw. St. Batorego w Wilnie w spra­ wie wyrobów z końskiego włosia, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 114. » Prof. Uniw. Jagieł. Kazimierz Moszyński o pracy młodzieży dla etnografii. List do redaktora „Orlego Lotu", „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 19, 20. « Królówka, wieś rodzinna Kazimierza Brodzińskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 138—158 (odb., K r a k ó w 1935). Boży Rok w zwyczajach i obrzędach ludu żywieckiego w czasie dorocznych świąt, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 99—105, 117—122, 138—153; t. 16: 1935, s. 43—46 (odb., K r a k ó w 1935). Melodie i pieśni weselne z okolic. Częstochowy, „Ziemia Częstochowska", t. 2, Częstochowa 1938, s. 204—220 (i odb.). Zob. też S . U d z i e l a , Młodzież a Muzeum Etnograficzne na Wawelu, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 101—103. 32 3 3 34 3 3 37 38 3 9 �429 KRONIKA pomocy w/w k w e s t i o n a r i u s z y . I t a k zostały o p u b l i k o w a n e uczestników obozów w S o p o t n i Małej ,- J u r g o w i e 40 41 materiały z e b r a n e , Podegrodziu 42 43 obóz oddawał tekę p r a c rękopiśmiennych, tekę rysunków i a l b u m Niestety zawieszono Dziś w r. 1950 rozwiązane zostały Koła K r a j o z n a w c z e działalność K o m i s j i Kół K . M . S . , sprawę organizacji Kół z fotografiami. Młodzieży „Orli L o t " przestał Krajoznawczych Młodzieży przez , D o b r e j . Każdy Szkolnej, wychodzić. wzięło w swe ręce M i n i s t e r s t w o Oświaty. W M i n i s t e r s t w i e t y m powstał Wydział K r a j o z n a w s t w a rystyki. Ministerstwo w s z y s t k i m , szkołom Oświaty zatwierdziło i c h organizowanie. regulamin Przy Kół, Wojewódzkich poleciło i Tu­ okólnikiem Wydziałach Oświaty zorganizowało Ośrodki K r a j o z n a w c z e . M i n i s t e r Oświaty powołał Komisję d l a S p r a w Krajoznawstwa Rady i T u r y s t y k i Młodzieży,' a p r z y Metodyczno-Naukowe. Ministerstwo w y c i e c z k o w e i w y d a j e Szkolny Kultura zacji ludowa Kół i jej informator tematyka , Krajoznawczych organizuje wycieczkowy", co w s k a z u j e 45 Ośrodkach wojewódzkich Oświaty Młodzieży szkolne gdzie z n a j d u j e m y n a to, że i w obecnej Szkolnej powstają schroniska etnografia artykuł fazie zajmie organi­ poważniejsze miejsce. Leopold ETNOGRAFIA W PRACACH KRAJOWEGO PRZEMYSŁU L U D O W E G O W celu ujednolicenia ZWIĄZKU I ARTYSTYCZNEGO prowadzenia polityki i a r t y s t y c z n e g o w n a s z y m państwie w Węgrzynowicz w zakresie SPÓŁDZIELNI „CPLiA" przemysłu ludowego 1949 r. została powołana do życia C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . W i n s t y t u c j i tej obok działów czysto a d m i ­ nistracyjno-gospodarczych Nadzoru bezpośrednią Działu opiekę Nadzoru powstał n a d sztuką Artystycznego zagadnienie, że p r a c y z twórcami ludowymi, Dział ludową powstał masom i zorganizować Referat mający a przede Wszystkim produkcję, j a k najlepszych, w na artystycznym. W Sztuki Ludowej, oparciu postawił kontaktów o dokumentację. Centrala miała roztoczyć opiekę n a d a r t y s t a m i a b y dostarczyć poprzez e s t e t y c z n y c h przedmiotów do swoje użytku sklepy w celu ramach który Działu nie można prowadzić t y l k o n a p o d s t a w i e Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o wymi Artystycznego, i przemysłem ludo­ szerokim życiu codzien­ nym. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o - organizowała Spółdzielnie mysłu L u d o w e g o gdzie i Artystycznego były bogate t r a d y c j e stycznego powstały we w żywych regionalne. wszystkich ośrodkach Spółdzielnie regionach sztuki Przemysłu Polski, na ludowej Ludowego terenie Prze­ lub tam, bowiem i Arty­ całego k r a j u a r t y s t a w i e j s k i w y p r a c o w a ł bogate f o r m y d e k o r a c y j n e , i to zarówno w stroju, tkaninie, hafcie, j a k i c e r a m i c e , n a które złożyła się odpowiednia technika, k o - S p r a w o z d a n i a i materiały z obozu, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 114—127 (odb., Pierwszy obóz krajoznawczy w Sopotni Malej, K r a k ó w 1933). . Pierwszy męski obóz krajoznawczy w Jurgowie. Dziennik obozu, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 98—135 (odb., K r a k ó w 1935). Podgrodzie. Zarys monografii wsi, „Orli L o t " , t. 18: 1937, s. 18—25, 53—62, 87—90 (odb., K r a k ó w 1937). Materiały zostały ogłoszone w „Orlim L o c i e " . „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 1 2 2 — 133, 148 (odb., Wieś Dobra w pow. limanowskim, K r a k ó w 1938, nakł. K o m i s j i K.K.M.S.). Szkolny informator wycieczkowy. P r a c a z b i o r o w a pod r e d . m g r Józefa K u ¬ r a n a , W a r s z a w a 1957. Z. S z y f e 1 b e j n, Kultura ludowa i jej tematyka, [w:] Szkolny informator wycieczkowy, W a r s z a w a 1957, s. 154—164. 4 0 41 42 43 44 4 5 �KRONIKA 430 lorystyka i rozwiązanie kompozycyjne. T a wysoka przedmiotów n i e mogła pozostać złożona w siała odrodzić się w nowych z n a c z o n y c h n a potrzeby I. O r g a n i z a c j a Wobec wzorcowni takich nowym Zarządzie tów dla brak założeń pracy Centrali Przemysłu wzorcowni. C e n t r a l i Przemysłu funduszy, gospodarczym, Sztuki brak Ludowej. Referat Spółdzielni Ludowego sztuki i Artystycznego ludowej miał Ludowego zająć wzorcowni. brak było było l o k a l u . przystąpił do „deptania i Artystycznego się Sprawa n i e była zrozumienia w łatwa. instytucji Przede o zadań p o w s t a n i a wzorcowni. uzyskano niewielkie co p r a w d a fundusze, n y c h regionów Polski ludowych strojów czysto jest n a m W wynoszące czy próbek kredy­ wszystkim charakterze Tłumaczono, że n i e potrzebne Nie rozumiano ścieżek" na uzyskanie Muzeum niedługim czasie, W początkowym około 50 000 zł. N i e było to dużo, ale coś, z c z y m można było przystąpić do s k u p y w a n i a W prze­ „CPLiA" bo już pod k o n i e c 1949 r., przystąpiono do o r g a n i z a c j i w z o r c o w n i . okresie a mu­ wzorów k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i , t a k k o n i e c z n y c h do w y k o r z y s t a n i a zorganizowania było ludowych wyrobów Z w i ą z k u i Artystycznego i c h w bieżącej p r o d u k c j i . R e f e r a t S z t u k i L u d o w e j w asortymencie w K r a j o w y m L u d o w e g o zorganizowanie gromadzeniem w estetyczna muzeum, wzorcowni, r y n k u krajowego. P r z e m y s ł u k o n i e c z n e było warunkach, wartość gablotach tkanin z poszczegól­ ludowych. 1950 r. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o o t r z y m u j e n o w y l o k a l p r z y u l . C h m i e l n e j 8. I znów, j a k w r o k u ubiegłym, n i e było pieniędzy n a w y p o ­ sażenie w z o r c o w n i . M i m o to w z o r c o w n i a pracowała wypożyczając d u k c j i bieżącej. P o długich s t a r a n i a c h , po z a p r o j e k t o w a n i u wzory do pro­ wnętrza d l a w z o r c o w n i , w 1953—1954 r. zakupiono potrzebne m e b l e w p o s t a c i półek, regałów i szaf. II. W eksponatów i zbiory początkowym okresie i s t n i e n i a w z o r c o w n i ludowej zajęli branych wzorów kawych się s a m i p r a c o w n i c y tkanin ludowych, próbek Spółdzielni Przemysłu przedmiotach starych ludowych k o w y c h form gromadzeniem eksponatów strojów autentycznych regionalnych Modzelewska. i całych Poza tym kierownicy i Artystycznego Organizowano również sygnalizowali w ośrodkach t k a n i n , poszczególnych części strojów zabyt­ wyzby­ Bardzo sto wstydzą się n a w s i nosić stroje regionalne, nakrywać łóżka pięknymi t k a n i n a m i , zastępując je lichą miejską tandetą. W cie­ wiejskich chętnie j e do C e n t r a l i Odpadków. arty* o regionalnych, c e r a m i k i , plecionek, w y c i n a n e k itp. Ludność w i e j s k a w a ł a się z n i s z c z o n y c h już t k a n i n , oddając przerabiane sztu<d Większość z e ­ Ludowego do z a k u p u . w z o r c o w n i Działu N a d z o r u A r t y s t y c z n e g o . dostarczyła głównie ob. W a n d a stycznych skup Zakup czę­ ludowymi t e n sposób stroje r e g i o n a l n e są lub prute. Z b i o r y w z o r c o w n i K r a j o w e g o Związku Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y ­ s t y c z n e g o „ C P L i A " w przeważającym s t o p n i u reprezentują sztukę ludową, zwłaszcza stroje l u d o w e w kompletach Polski. We wzorcowni dowych wych, (z różnych haftów, autentycznych, brycznych, Poza kiego, l u b poszczególnych znajdują regionów): używanych t y m znajduje filigranów się wzorcownia do strojów dość P o l s c e z b i o r y próbek t k a n i n l u ­ d e k o r a c y j n y c h , odzieżowych, o b r u s o w y c h , wstążek, adamaszków, ludowych, częściach ze w s z y s t k i c h regionów się największe w duża cieszyńskich, tybetów posiada ludowych, ilość spinek, i koronek kolekcję tkanin j a k również wyrobów fajek śląskich. i tkanin regionalnych dodatków z drzewa: ciupag pościelo­ Oprócz do ze Śląska podhalańskich. fa­ strojów. beskidz­ We wzor- �KRONIKA 431 c o w n i jest duża ilość w y c i n a n e k a r t y s t e k l u d o w y c h ze w s z y s t k i c h regionów. Oprócz tego K r a j o w y w swoich Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o zbiorach posiada różne p r z e d m i o t y ze s z t u k i l u d o w e j , „CPLiA'' jak: wydmuszki, p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a , w y p i e k a n k i z c i a s t a . W e c o w n i znajdują Polski. Obok wzorcownia się c h a r a k t e r y s t y c z n e f o r m y stosunkowo posiada wykonanywane posiada dużych i b o g a t y c h Wobec i z z a k r e s u s z t u k i ludowej R e a k t y w o w a n i e zaniku Ludowego rozwijania wytworów oparciu kultury o materialnej i Artystycznego sztuki i przemysłu ludowej odpowiedniego lokalu. w tych koszach. W wsi „CPLiA" oraz Toteż s z t u k i Krajowy podjął reaktywowania zebrane trudnych o inwentaryzacji naukowej. cie z możliwie dokładną myślenia. W z o r c o w n i a nym w Krajowym Wzorcownia artystycznego, l u d o w e j Związek prace w zanikłych kultury lokalowych Spółdzielni zakresie tradycyjnych dla wzorcowni materialnej n i e było nie naukowej miejcowością pracy Krajowego szkoleniu ludowej fekcji wypożycza pracowników i wytwórcą. naty wzorcowni. nie. Należy Związku swe wzory Było to k o ­ Spółdzielni Przemysłu L u ­ do p r o d u k c j i spółdzielniom Organizowane z wyrobami kurs w w produkcji strojów i handlu. regionalnych mający ten sposób k u r s y sztuki ludowej, obiektywnie, zrzeszo­ h a n d e l i zaopatrzenie, u d z i e l a p o m o c y n a u - zatrudnionych pierwszy stwierdzić mowy przedmio­ wzorcowni. „ C P L i A " . W y k ł a d a l i przeważnie etnografowie, pracownikom złożone prostu „ C P L i A " , bez którego p r a c a tej i n s t y t u c j i j e s t nie do p o ­ Związku, orientuje zorganizował technik n i e było leżały po k o w y c h w s z k o l e n i u , i n s p i r u j e artystów. Szczególnie dużą rolę odegrała w Prze­ zachowania S t a r a n o się mieć t y l k o metrykę n a każdym jest l a b o r a t o r i u m dowego i A r t y s t y c z n e g o zabytki warunkach datą w y k o n a n i a , n i e c z n e d l a dalszej, n a w e t Wzorcownia ludowej przedmioty wzorcownię i wzorów r e g i o n a l n y c h . J a k już zaznaczyłam poprzednio, i sztuki biblioteczkę. w mysłu z dziedziny przez Spółdzielnie Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . j a k również podręczną III. zbiorów zbiór próbek t k a n i n a r t y s t y c z n y c h i różne d r o b n e około 2000 fotografii wzor­ c e r a m i c z n e z poszczególnych regionów dla wzorcownia Referat do d y s p o z y c j i kon­ ekspo­ dały możność z a p o z n a n i a a n i e k i e d y wzbudziły do niej że n i e widać sztuki pracownic efektów nauczania się zamiłowa­ dlatego, że p e r s o n e l h a n d l u i spółdzielni często się z m i e n i a . Eksponaty były wypożyczane przede robić żadne m u z e u m etnograficzne. się z w y r o b a m i I \ sztuki i upowszechnić p r z e z Obok ludowej w s z y s t k i m do p r o d u k c j i , Pracownicy lub m o d e l a m i handlu „CPLiA" produkcji, zadań c z y s t o p r o d u k c y j n y c h wzorcownia ciągu dużą rolę propagandową. N a s k u t e k b r a k u ił, trum i wzorcowni „CPLiA", Komitet Krajowego a b y j e mogli Współpracy Związku z Zagranicą Spółdzielni a b y zapoznać i c h z b o g a c t w e m spełniała muzeum kieruje Przemysłu polskiej i spełnia w często sztuki w Polsce i pracy wzorcowni. kieruje dowej. K r a j o w y wykorzystuje terze (Zjazd tu także Polaków dalszym w cen­ cudzoziemców Ludowego ludowej, o p a r t a jest n a n a u k o w y c h p o d s t a w a c h . Wyrażają s z c z e r y p o d z i w granicą zamówić etnograficznego i do Artystycznego która z a c h w y t u z a g r a n i c z n y c h gości. Z d u m i e n j są t y m , że i n s t y t u c j a t y p o w o czości l u d o w e j n i e może zaznajamiali sklepy. J stolicy czego stale wzbudza gospodarcza dla rozwoju twór­ P o z a t y m K o m i t e t Współpracy z Za­ interesujących się zagadnieniami sztuki lu­ Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „CPLiA" s w e k o n t a k t y ze spółdzielniami z a g r a n i c z n y m i o p o d o b n y m charak­ Centralnego Związku Spółdzielczości P r a c y w s t y c z n i u 1957 r.). Zwie- �KRONIKA 432 dzanie wzorcowni Przemysłu wej z regionów przegląd połączone Ludowego zaznajomieniem i ogólnymi t u reprezentowanych. Wzorcownia bieżącej resowanych jest z krótkim i Artystycznego produkcji z pracą wiadomościami Spółdzielni o sztuce od c z a s u do c z a s u a r t y s t y c z n e j , co j e s t przedmiotem ludo­ organizuje dyskusji zainte­ wydziałów. Z eksponatów w z o r c o w n i k o r z y s t a l i i korzystają artyści p l a s t y c y , szukając i n ­ s p i r a c j i do s w y c h p r a c w dążeniu do o p a r c i a przemysłu a r t y s t y c z n e g o o n a r o d o w e tradycje polskiej sztuki ludowej. strojów regionalnych dla Duże z n a c z e n i e miała w z o r c o w n i a zespołów a r t y s t y c z n y c h , których p r o d u k c y j n e było w l a t a c h 1950—1955. W natów, plansz i . publikacji odtwarzaniu nasilenie spółdzielniach „ C P L i A " w y k o n a n o d l a zespołu „Mazowsze", które r e k o n s t r u o w a n e szczególnie d l a p r a c o w n i w największe z podręcznej były poprzez biblioteczki wzorcowni. n i e posiadających do d y s p o z y c j i stroje wypożyczanie Ważne zasobów ekspo­ to było muzeum etno­ graficznego. A b y ułatwić pracę Spółdzielniom Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w e w z n a ­ wianiu starych ludowych każdej spółdzielni. N i e s t e t y , wzorów, tworzy się tego ważnego małe regionalne zagadnienia wzorcownie d l a wytwórczości przy ludowej n i e doceniły Zarządy Spółdzielni. Zdarzały się w y p a d k i , że same zarządy l u b R e ­ gionalne Biura Sprzedaży utrzymanie wzorcowni sprzedawały zgromadzone wzory. W tych warunkach c e n t r a l n e j było k o n i e c z n e ; została o n a dzięki opiece Refe­ r a t e m S z t u k i L u d o w e j , p o m i m o częstych naporów ze s t r o n y a d m i n i s t r a c j i . K r a j o w y Związek Spółdzielni w. swym ręku Przemysłu przemysł Ludowego ludowy i Artystycznego i a r t y s t y c z n y , doceniał „CPLiA", przedmioty skupiający kultury m a ­ t e r i a l n e j w s i , że te e l e m e n t y piękna, j a k dobór b a r w , w z o r y i s w o i s t e sploty w ninach regionalnych, kilimach, dywanach, spódnicach, koszule bogate k o m p o z y c j e nie p o w i n n y zaginąć, koronek, czy też w piękne, ale muszą być samodziałowych choć czasem skromne przetransponowane tka­ wełnianych na hafty na produkcję, mając z a s t o s o w a n i e w życiu współczesnym. Wynikiem kilkuletniej pracy Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu L u ­ dowego i A r t y s t y c z n e g o „ C P L i A " jest bogaty a s o r t y m e n t w y r o b ó w s z t u k i wytworzony lub wytwarzany ludowej, zarówno w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h , j a k też drogą s k u p u bezpośrednio od artystów l u d o w y c h . Twórcze siły p o t e n c j a l n e w s i są duże, ale ożywiane są już t y l k o za pomocą nowego bardzo zapotrzebowania. Największe osiągnięcia K r a j o w y Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r ­ t y s t y c z n e g o „ C P L i A " p o s i a d a w t k a c t w i e , które j e s t n a j b a r d z i e j rozkrzewioną i n a j ­ bogatszą gałęzią s z t u k i l u d o w e j . Zostały w z n o w i o n e zapomniane „kilimy n a cięci­ w a c h " z r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o , pułtuskie półdywaniki, t k a n e p r z e z deskę. N a u c z o n o tkać dywany przez lonki" „w pazury", jednego d y w a n i a r z a . i pasiaki z Puszczy Zielonej, Spółdzielnia które „Kurpianka" myszynieckie. Wznowiono wyrabiane w produkcję Kadzidle były już produkuje ze s t a r y c h w z o r ó w tylko „butkanin r a w s k i c h „ w k u l o s k i " , „w koziełki", w Opoczyńskiem — l n i a n e t k a n i n y w i e l o n i c i e l nicowe, p a s i a k i , t k a n i n y t y p u l e j b i k o w e g o i k r a c i a k i . Zaczęto produkować charak­ terystyczne deskę"; d l a regionu n a Śląsku — nych oraz p a s i a k i „iglicowane" kraty wilamowickie. W nięto produkcję zwanych sieradzkiego inaczej różnych typów dymkowe, bardzo dywanów płócien „przez ż y w y m regionie białostockim podwójnych, tkanin typu obrusowych,- dywanów rozwi­ „radziuszek" podwójnych trójbarw­ „sejpaków". W ceramice ludowej w poszczególnych r e g i o n a c h i ośrodkach w z n o w i o n o d a w n o już n i e używane p r z e z wieś oraz zastosowano „pobiałkowanie" zdobienia. i tkane n a K u r p i a c h , n i e mówiąc formy techniki ceramiczne, j a k np. o przeróżnych technikach i wzorach �W" K R O N I K A Wycinanki nie są już dziś u p r a w i a n e na konkursy i wystawy Krajowemu organizowane Mazowiecka, szerszego przez wieś, z wyjątkiem Opoczno), zastosowania które są s p r z e d a w a n e wycinanek Przemysłu „CPLiA" wznowiono (w r e g i o n a c h : K u r p i e , S a n n i k i , W ę g r ó w , w sklepach wycinanki w Ludowego i Łowicz, „CPLiA". w p r o w a d z o n o różne i c h a d a p t a c j e , r e p r e z e n t a c y j n e , t e c z k i , k a r t y pocztowe, Spółdzielnie dostarczanych p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Dzięki Z w i ą z k o w i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o chałupniczą produkcję w y c i n a n e k Rawa 433 Celem jak albumy skup, którym o p r a w i e i bez. Artystycznego prowadzą objęte są różne drobne p r z e d m i o t y w y t w a r z a n e n a w s i , j a k np.: w y d m u s z k i , p i s a n k i , p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a ( L u b e l s k i e i K a s z u b y ) , figurki z c i a s t a : byśki, n o w e l a t k a i t p . U r u c h o m i o n o produkcję w m e t a l u s p i n e k podhalańskich, fajek, c i u p a g oraz granów cieszyńskich F . H o r a k a . W z a k r e s i e w y r o b ó w d r e w n i a n y c h K r a j o w y Spni Przem. L u d . i Art. czuwa poprzez skupu wzory przez wykonywane Regionalne n a d podniesieniem przez Biura samych Sprzedaży pamiątkarstwa górali. z Na Śląsku inicjatywy fili­ Związek podhalańskiego beskidzkim nadzoru drogą artystycznego w z n o w i o n o produkcję ważek i t r u w e l e k . Krajowy raz Związek pierwszy w Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Polsce zagadnienie produkcji strojów regionalnych n a z a s a d a c h ścisłej współpracy z etnografią i m u z e a m i podjął dla po zespołów regionalnymi. Należy dodać, że W z o r c o w n i a zorganizowała ze s w o i c h eksponatów w y s t a w ę s z t u ­ k i l u d o w e j W a r m i i i M a z u r w r a m a c h T y g o d n i a Z i e m Z a c h o d n i c h oraz małą w y s t a w k ę na X X X I I I Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. Barbara INFORMACJA O P O W S T A N I U I DZIAŁALNOŚCI FILMU W POLSKIEGO TOWARZYSTWA ETNOGRAFICZNEGO czasie trwających ostatnio d y s k u s j i n a d metodą i techniką p r a c y stanęła n a porządku d z i e n n y m s i e n i a precyzyjności metod sprawa f i l m u etnograficznego. badawczych i t e c h n i k cechuje s t o p n i u posługują się w swojej nauk dziś w być p r a c e archeologów. W techniki w dziedzinie i technicznych. Z n a n y m etnografii jedną służbę h u m a n i s t y k i j e s t w y k o r z y s t a n i e podnie­ równej mierze c o r a z to większym pracy technikami wypracowanymi matematyczno-fizycznych etnografa Dążenie do n a u k i techniczne, p r z y r o d n i c z e i h u m a n i s t y c z n e . T e ostatnie w nięć Zagóma n a g r u n c i e osiąg­ przykładem z możliwości mogą wprzęgnięcia filmu. „Kamera j e s t j e d n y m z narzędzi p r a c y n a u k o w c a , r e a l i z a c j a f i l m u jest techniką naukową — film J e s t najwierniejszą kazywania udaje filmowej, dokładnie stanowi jedną dokumentacją zebranego zwolnionych taśmie zaś się materiału. Dzięki nieuchwytne utrwalić zanalizować d a n y je i z najnowocześniejszych i najbardziej dla możliwości ludzkiego nieskończoną fakt ilość oraz wyciągnąć zdjęć oka filmów artystycznych etnograficznych realizatora, nie t y l k o lecz również 1 Etnografia Polska I I Referat informacyjny " Pozwala na I zebraniu na to 1 c i , którzy widzą w która lub wnioski" . naukowych wynika w a r s z t a t u p r a c y poszczególnych naukowców i d y s c y p l i n n a u k o w y c h . A. J a n k o w s k a , cyjnego PTFE (rękopis). zanotować odtwarzać. spełnienie a m b i c j i prze­ przyśpieszonych odpowiednie konieczność, badawczych. sposobem zjawiska razy W podobny sposób przeprowadzają s w o j e r o z u m o w a n i e lizacji metod komunikatywnym z Tego Komitetu rea­ czy tylko rozwoju rodzaju Organiza­ 28 �434 KRONIKA rozumowanie stało się podstawą podjęcia p r z e z I V Międzynarodowy K o n g r e s Antropologicznych utworzenia decyzję )S i Etnologicznych w Międzynarodowego powstają kolejno 1952 r o k u Komitetu Komitety Filmu w Wiedniu decyzji Etnograficznego. Narodowe Filmu W w Nauk sprawie oparciu o tę Etnograficznego: francuski (który do m o m e n t u u k o n s t y t u o w a n i a się Międzynarodowego K o m i t e t u w 1956 r o k u pełnił rolę łącznika i k o o r d y n a t o r a w o b e c n o w o powstających Komitetów), b e l g i j s k i , włoski, angielski, Uniwersytet w szwajcarski, kanadyjski, holenderski, USA (Muzeum » Peabody Harvard). U c h w a ł a o powołaniu Międzynarodowego K o m i t e t u była t y l k o jedną z uchwał o c h a r a k t e r z e międzynarodowym powziętych przez Kongres one szły w k i e r u n k u rozpoczęcia p r a c k o m p l e k s o w y c h n y m p r z y współudziale więc rozpatrywać o charakterze u c z o n y c h ze w s z y s t k i c h k r a j ó w . jako jedno z ogniw (zwanego dalej w międzynarodowej MKFE i jego z n a c z e n i e d l a r o z w o j u grafii (zwłaszcza wykorzystanie techniki pracy najnowszych dzić, że jest to z j a w i s k o j a k n a j b a r d z i e j Międzynaro­ skrócie M K F E ) współpracy s y n t e z y k u l t u r y l u d z k i e j . Biorąc więc pod uwagę międzynarodowy naukowej zdobyczy w w należy dziedzinie charakter prac dziedzinie techniki) i Wszystkie monograficz­ Powstanie 2 dowego K o m i t e t u F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o Wiedeński. należy charakterystyczne dla rozwoju etno­ stwier­ światowej etnografii. Komitet F i l m u Etnograficznego r o z p o c z y n a swą pracę (zgodnie z decyzją g r e s u wiedeńskiego) w s t y c z n i u 1953 r. W est de c o l l a t i o n n e r , conserver, déjà et de p r o d u i r e de véritables f i l m s Aussi rompus bien aux hommes, des diffuser ethnographes techniques Osiągnięcia w dziedzinie les f i l m s de caméras recherchent ethnologiques existant nouveaux. légères une kon­ s t w i e r d z a , że „Son b u t d'intérêt ethnographiques munis nouvelles a v e c l a même exigence: deklaracji swej que meilleure des cinéastes connaisance des l'authencité". filmu j etnograficznego były omawiane kolejno na \ z j a z d a c h i k o n f e r e n c j a c h n a u k o w y c h i n s t y t u c j i — międzynarodowych, j a k K o n g r e s y i Nauk à lub Antropologicznych też mających zasięg k r a j o w y , chester, Cologne, odbywały jak Uniwersytety: B e r l i n z a c h . Przeglądy się n a k o n g r e s a c h narodowych częto w i E t n o l o g i c z n y c h , Międzynarodowy Światowej Festiwalach Filmowych. sposób reprezentowany zorganizowany w 1952 r. w Londyński, C a m b r i d g e , Federacji Archiwów Zainteresowanie przejawiać od 1952 r o k u . Londynie, F i l m o w y c h , Między- < Film etnograficznym za­ etnograficzny był Manchester i Cambridge; Liège, Paryżu, L o z a n n i e , Mediolanie: 1953 r. w w 1955 r. w L o n d y n i e , Paryżu, L o c a r n o , B u k a v u , T a n g e r z e , w Londynie, Amsterdamie, Rok 1954 w i '•' filmem Amsterdamie, i Rzymie; w Man- etnograficznymi nad filmami w Wenecji, Wenecji i dyskusje I n s t y t u t Afrykański, Warszawie; w 1956 r. B a z y l e i , F r a n k f u r c i e , K o l o n i i , B e r l i n i e zach., B r u k s e l i , Filadelfii, Dubrowniku, Rzymie, a w 1957 p r z y n o s i p o w s t a n i e sławii, I z r a e l a , Czechosłowacji nowych 1957 w Ganię, czterech komitetów Cagliari i narodowych: Pradze. Jugo­ i Polski. W p r a c y n a d p o w s t a n i e m M K F E b r a l i w p i e r w s z y m rzędzie udział etnografowie francuscy zgrupowani wokół Musée de l'Homme, L e r o i - G o u r h a n (obecnie przewodniczący f r a n c u s k i e g o go). Skład ksela) — Biura MKFE przewodniczący, przedstawia prof. profesorowie, komitetu filmu się następująco: Marcel Rioux prof. (Kanada) — George jak Vallois, etnograficzne­ Smets (Bru­ wiceprzewodniczący, Między i n n y m i p o w s t a n i e Międzynarodowego K o m i t e t u do B a d a n i a Narzędzi R o l n i c z y c h , i c h P o w s t a w a n i a i H i s t o r i i ; por. też działalność Stałej R a d y d l a s p r a w Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h : Actes du IV-e Congrès International des sciences anthropologiques et ethnologiques Vienne 1952, Wiedeń 1955. 2 \ �KRONIKA Jean Rouen — sekretarz Brandt (Szwajcaria), generalny (Francja), Zbigniew Bochenek L u c de (Polska) Heusch i Robert stępcy s e k r e t a r z a generalnego. P r z e d s t a w i c i e l e m do stałej Antropologicznych FIAF i Etnologicznych jest M. Lebeuf, M K F E " była w Polsce znaną Rady Robert (USA) — Kongresów przedstawicielką jest A n n e P h i l i p p e . S k a r b n i k — A . A . G e r b r a n d s Działalność (Belgia), Gardner za­ Nauk do spraw (Leida). zarówno z publikacji prasowych i n a u k o w y c h , j a k i rozmów z p r z e d s t a w i c i e l a m i świata filmowego. W o b e c małych możliwości badawczych (zarówno pod względem t r u d n o było mówić o k l i m a c i e sprzyjającym organizacyjnej, która mogłaby się jednak zająć coraz n a wzór w sposób częstsze komitetów poważny wypowiedzi personalnym i technicznym) u t w o r z e n i u w P o l s c e jakiejś j e d n o s t k i w innych krajach sprawą filmu Europy Zachodniej etnograficznego. p r z e d s t a w i c i e l i różnych ośrodków Niemniej etnograficz­ n y c h w P o l s c e n a t e n właśnie temat spowodowały, że powołano do życia Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o . Przewodniczącą T o w a r z y s t w a j e s t prof. K . Z a wistowicz-Adamska. W Zarządzie i w Radzie Naukowej Towarzystwa reprezento­ na był w a n i są e t n o g r a f o w i e i f i l m o w c y . Pierwszym delegacji oficjalnym polskiej w wystąpieniem VI Towarzystwa Międzynarodowym Seminarium zewnątrz Filmu udział Etnograficznego w P r a d z e i w z e b r a n i u P r e z y d i u m M K F E w e wrześniu 1957 r. w P r a d z e . Delegacja p o l s k a w osobach m g r B . J a w o r s k i e j i m g r Z. S z y f e l b e j n przedstawiła r e f e r a t i n ­ formujący do o pracach i zamierzeniach P T F E MKFE. Wniosek został przyjęty oraz wniosła prośbę o przyjęcie przez aklamację. Przedstawiciel Filmów Oświatowych reż. Z. B o c h e n e k przedstawił 3 f i l m y g r a n i c z a etnografii. Były to: Wesele z Beskidem, Filmy na Kurpiach, w reż. Z. B o c h e n k a ; oraz Huta etnograficzne stu laty, i z po­ Spotkanie reż. J . G a b r y e l s k i e g o ; sprzed PTFE Wytwórni w reż. T . K a l l w e j t a . zostały ocenione w d y s k u s j i dobrze, a s y m p a t i a , jaką była otoczona delegacja, ułatwiła nawiązanie kontaktów polska ze w s z y s t k i m i k o m i t e t a m i f i l m u etno­ graficznego. M i m o licznego udziału filmowców w S e m i n a r i u m d y s k u s j a , toczyła się po l i n i i potrzeb i wymagań prawie referaty obiekt dr M e t r a u x zainteresowań przedstawiony nych filmu Film i referat VI W i etnografia; francuskiego p r z e z P. I c h a c a Posiłkowanie i w nauczaniu Wnioski wyłącznie etnogragfii. (UNESCO), t e n sposób ujmowały sprawę prof. K . P l i c k i , Człowiek komitetu F i l m u się filmem w jako Etnograficznego badaniach etnograficz­ etnografii. S e m i n a r i u m poruszały następujące sprawy: 1. Kładły nacisk na udział Komitetów N a r o d o w y c h w p r o j e k c i e U N E S C O Wschód—Zachód i sugerowały rozszerzenie sprzeciw znaczenie wpływów przeciwko MKFE na stosowaniu katalogowania kraje Azji, cenzury w i a n a l i z y filmów możliwa do pomyślenia w y m i a n a filmów zwłaszcza filmach Chiny. 2. naukowych. i ich konserwacji, 3. Formułowały Podkreślały bez .czego n i e jest (punkt t e n zwracał też uwagę n a w s p ó ł ­ pracę z telewizją). 4. Zwrócono baczną uwagę n a z a g a d n i e n i e f i l m u s k o m e r c j a l i z o ­ wanego, wartość naukową filmów na prawach handlowych. produkowanych Zagadnieniu r i u m międzynarodowe (we wrześniu w kantylny) (Ethnographie konieczność harmonijnej et C i n e m a Wnioski Seminarium Praskiego filmowe semina­ n a t e m a t : Etnografia Wenecji commercial). współpracy względu n a dobro i poziom filmów p r z e z przedsiębiorstwa t e m u m a być poświęcone następne etnografów Wnioski z a film mer­ ogólne wskazywały na zawodowymi filmowcami ze naukowych. stały się w dużej mierze wytycznymi dla P T F E . D y s k u s j e wykazały, że p r a w i e każdy z zakładów u n i w e r s y t e c k i c h czy muzeów podejmował konkretne p e w n e próby możliwości nad prowadzeniem zainteresowania dokumentacji wytwórni filmowych filmowej. filmem Istnieją też etnograficzI i �KRONIKA 436 nym w w sposób b a r d z i e j dotychczasowych głęboki, niż to było dotychczas. usiłowaniach w kietę (por. zał.). Jednocześnie katalogowaniem posiadający z akcją charakter dokumentu". Zakres (twórcy kulturowych tańców, ludowi, minionej i rodzinna, akcja o tematyce tematyki w.w. 1) z a g a d n i e n i a sztuka, praca współczesnej (np. kultury rekonstrukcje etnograficz­ etnograficznej filmów odpowiada tradycyjnej kultury n a r o l i , rękodzieło, kulturalno-oświatowa); przeszłości filmu ludowej 3) r e k o n s t r u k c j e dawnego rze­ o charakterze stroju faktów ludowego, obrzędów). Dotychczasowe pełniejszą w y n i k i katalogowania filmografię tematów o charakterze etnograficznym, że w dziedzinie dały małe r e z u l t a t y . J a k d o t y c h c z a s , n a j ­ Kroniki Filmowej w n r 2 „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , dzić, się f i l m i obejmuje: miosło, b u d o w n i c t w o ) ; 2) z a g a d n i e n i a reportażu n a d wstępnym J a k o roboczą definicję uważa doroczna się ankietową rozpoczęto p r a c e etnograficzny (obrzędowość zorientowania rozesłano a n ­ „za f i l m z a k r e s o w i t e m a t y c z n e m u etnografii ludowej filmu Celem etnograficznego filmów e t n o g r a f i c z n y c h . nego przyjęto: i zakresie mimo realizacji i Dokumentu daje trudności w filmu i c h odnalezieniu, etnograficznego w Polsce p e w n e próby i płynące z n i c h doświadczenie m u s i być p u n k t e m przyszłych realizatorów Z. Gawrak z 1957 r. M i m o n i e w i e l k i e j b a r d z o ilości filmów można były stwier­ czynione wyjściowym (autorów s c e n a r i u s z y , reżyserów i operatorów) f i l m u graficznego. Anna Jankowska, Zofia i dla "i etno­ i Szyfelbejn .I' I ANKIETA Imię i n a z w i s k o wypełniającego ankietę Adres C z y p o s i a d a P a n ( i ) f i l m y etnograficzne, bez względu n a to c z y były wyświetlane, czy n i e J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u tytułów n i e c h ar a k t e r y s t y c z n y c h p r o s i m y o p o ­ d a n i e c h a r a k t e r y s t y k i f i l m u , chociażby j e d n o z d a n i o w e j Czy . i n a j a k i c h z a s a d a c h mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . f i l m y g r u p i e osób z a ­ i n t e r e s o w a n y c h tą sprawą lub e w e n t u a l n i e T o w a r z y s t w u F i l m u Etnograficznego . Jeżeli P a n ( i ) nie posiada filmów etnograficznych, wiadomości, gdzie w . w . znajdują Czy posiada były realizowane, czy Czy prosimy o podanie i na jakich zasadach Jeżeli nie p o s i a d a Pan(i) Pan(i) materiałem charakterystyki mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . scenariuszy Czy mógłby P a n ( i ) , Czy interesował i to samo w do filmów dotyczy t y m zakresie Pan(i) materiałem w zasadami t y m zakresie w f i l m u etnograficznego realizacji Pan(i) . . . . to czy mógłby posiadaniu Polsce uprzej­ takowych l u b interesował z a granicą . . . . dysponuje t e n udostępnić filmu z a granicą Jakim się w etnograficznego Pan(i) scenariusze etnograficznych, i n a j a k i c h z a s a d a c h , materiał się bez względu n a to czy tytułów o c h a r a k t e r z e w i e l o z n a c z n y m bliższej udzielić wiadomości, k t o może znajdować się t y m t e m a t e m ; udzielić nie C z y pracował P a n ( i ) n a d historią f i l m u Jakim Pan(i) dysponuje | | P a n ( i ) s c e n a r i u s z e do filmów e t n o g r a f i c z n y c h , J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u mie to c z y mógłby się (od r a z u podać) M etnograficznego w Polsce �KRONIKA Czy mógłby P a n (i), i n a j a k i c h Czy posiada Pan(i) 437 z a s a d a c h , materiał t e n udostępnić sprzęt f i l m o w y Jaki C z y zgłosi P a n ( i ) swój udział w p r a c a c h n a d f i l m e m Jaką tematykę etnograficzną Jaka Czy . filmowa tematyka zgłosiłby P a n ( i ) uważałby etnograficzna swój udział w Pan(i) etnograficznym za pierwszą w najbardziej Pana(ią) jej opracowaniu w Polsce . kolejności interesuje filmowym i w . realizacji . . . czym by . się on mógł wyrażać C z y uważa P a n ( i ) , że t e m a t y k a p r o p o n o w a n a p r z e z Pana(ią) w i n n a być przez filmowców-etnografów, z wytwórni f i l m o w y c h c z y też wystarczyłoby realizowana zasugerowanie ( W F F , W F O , K r o n i k a ) do w y k o n a n i a . . jej . . jednej . . . U w a g a . U s t a l o n e w t r y b i e r o b o c z y m określenie f i l m u etnograficznego brzmi: z a f i l m e t n o g r a f i c z n y uważa się f i l m o t e m a t y c e etnograficznej i posiadający c h a ­ r a k t e r d o k u m e n t u . Z a k r e s t e m a t y k i w.w. filmów o d p o w i a d a z a k r e s o w i t e m a t y c z ­ n e m u etnografii i obejmuje: 1) z a g a d n i e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j (obrzędo­ wość d o r o c z n a i r o d z i n n a , s z t u k a , p r a c a n a r o l i , rękodzieło rzemiosło budownic­ two...), 2) z a g a d n i e n i a współczesnej k u l t u r y l u d o w e j o charakterze reportażu (twórcy l u d o w i , a k c j e k u l t u r a l n e i oświatowe...), 3) r e k o n s t r u k c j e faktów k u l t u r o ­ w y c h m i n i o n e j przeszłości (np. r e k o n s t r u k c j a d a w n e g o s t r o j u l u d o w e g o tańców obrządków...). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97eb0827b5551f41aebde216df3ad1ee.pdf d44ad8ad2beb3442f40acb6f70b38c18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:732 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.193-273 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 REJONY UPRZEMYSŁAWIANE. PROBLEMATYKA I BADANIA. Praca zbio­ r o w a , W a r s z a w a 1971 Praca ta, w y d a n a w serii Problemy teriały z S y m p o z j u m z o r g a n i z o w a n e g o Rejonów Uprzemysławianych W r o k u 1969 p r z e z zawiera K o m i t e t i Zakład R e j o n ó w U p r z e m y s ł a w i a n y c h P A N . Jest o n a n i e w ą t p l i w i e p e w n y m podsumowaniem badań p r o w a d z o n y c h o d r o k u 1961 p r z e z tę instytucję. P o d s u m o w a n i e m lecz zawierającym wiadomości, w n i o s k i i wskazówki ma­ Badań skrótowym, z badań szczególnie i n t e r e s u ­ jących. P r z e d m i o t e m zainteresowań b a d a w c z y c h K o m i t e t u j e s t r e j o n u p r z e m y s ł a w i a ­ n y . M o ż n a go z d e f i n i o w a ć j a k o t a k i o b s z a r P o l s k i , który d o p e w n e g o c z a s u b y ł r e j o ­ n e m r o l n i c z y m , a po z l o k a l i z o w a n i u n a n i m w i e l k i e j i n w e s t y c j i przemysłowej stał się t e r e n e m g w a ł t o w n y c h p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia m i e j s c o w e j lud­ ności. B a d a n i a p r z e p r o w a d z a n e były, i są zresztą w d a l s z y m ciągu, w następujących r e j o n a c h : p ł o c k i m , p u ł a w s k i m , t a r n o b r z e s k i m , konińskim, l u b i ń s k o - g ł o g o w s k i m , c h a t o w s k i m i n a obszarze Jak pisze konkretnych zgodnej Dyzma kanału W i e p r z - K r z n a Gałaj przejawów w referacie procesu z rzeczywistością teorii wygłoszonym industrializacji i na sympozjum: w „Bez badań tworzyć społeczeństw r o z w o j u " . T a k w i ę c b a d a n i a , mają i użytkowy: wzbogacanie s ł a w i a n e g o i skuteczną p o m o c beł- porównawczym. u r b a n i z a c j i n i e można przeobrażania współczesnych postulować w ł a ś c i w y c h p r o g r a m ó w w o w e cele — p o z n a w c z y j a k o terenie a n i też d w a podsta­ teorii rozwoju rejonu uprzemy­ r o z w i j a n i u stosunków gospodarczych i społeczno- - k u l t u r o w y c h n a s z y b k o p r z e o b r a ż a j ą c y m się t e r e n i e . W mach swej pierwszej części p r a c a z a w i e r a uprzemysłowienia w społeczno-ekonomicznych i Antoniego Rajkiewicza Polsce w t r z y referaty: Stefana l a t a c h 1945-1975, D y z m y prowadzonych na wspomnianych Ignara o proble­ Gałaja o badaniach wybranych terenach o c z y n n i k u l u d z k i m w procesie uprzemysławiania. Referaty są w s t ę p e m d o d y s k u s j i . P r z e d s t a w i o n a została o n a w części d r u g i e j w f o r m i e z w i ę z ­ łych i treściwych a r t y k u ł ó w oraz k o m u n i k a t ó w . Dotyczą one bardzo różnorodnych z a g a d n i e ń : r o z m i a r ó w i e f e k t ó w i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , a w a n s u społecznego u p r z e m y s ł a w i a n y c h , społeczno-ekonomicznej zależności t y p u rejonów przemysł—miasto—wieś, zależności t y p u r o l n i c t w o — g o s p o d a r s t w o — r o l n i k , u k ł a d ó w p r z e s t r z e n n y c h w t y c h r e ­ j o n a c h oraz wreszcie u j e m n y c h skutków i n d u s t r i a l i z a c j i . Próbę d e f i n i c j i u r b a n i z a c j i p r z e d s t a w i a H . Paszkę w a r t y k u l e o procesach urba­ n i z a c j i w s i konińskiej. A u t o r t w i e r d z i , że d l a d o k o n a n i a się p r o c e s u u r b a n i z a c j i ze­ w n ę t r z n e j wystarczają w z a s a d z i e d w a w a r u n k i : 1) o d p o w i e d n i a ilość pieniędzy n a w s i , 2) świadomość d y s t a n s u e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e g o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą i chęć j e g o z n i w e l o w a n i a . Z a bezpośrednie s k u t k i u r b a n i z a c j i u w a ż a t u r z e z a t r u d n i e n i a ludności w i e j s k i e j . P o w s t a w a n i e przemiany w dużych o ś r o d k ó w p r z y c z y n i ł o się też d o w y ż s z e j o c e n y zajęć p o z a r o l n i c z y c h . Z w i ą z a n e j e s t z podejmowaniem p r a c y poza r o l n i c t w e m . W b a d a n y c h przez oczywiście autora wsiach konińskiego nastąpił p o d w p ł y w e m n o w e g o ośrodka p r z e m y s ł o w e g o w z r o s t 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 struk­ przemysłowych okręgu poziomu �194 RECENZJE dochodów, p o t r z e b ludności i w z w i ą z k u z t y m s t o p y ż y c i o w e j . Dokonały się miany w r o d z i n i e w i e j s k i e j ; nastąpił r o z p a d r o d z i n y t r z y p o k o l e n i o w e j , więzi rodzinnej i spadek a u t o r y t e t u rodziców, wskazują t a k ż e n a i s t o t n e p r z e m i a n y wsi, aczkolwiek zwłaszcza rolników. Wyniki świadomości i s t y l u życia ludności stan ich zaawansowania i tempo przemian prze­ rozluźnienie pozostają badań badanych w tyle za przemianami ekonomicznymi. B. Jałowiecki w s w y m zwięzłym a r t y k u l e o p r o b l e m i e a d a p t a c j i m i e j s k i e g o stylu życia w o s i e d l a c h m i e s z k a n i o w y c h r e j o n u u p r z e m y s ł a w i a n e g o uważa, że p r o c e s u r b a ­ n i z a c j i można t r a k t o w a ć d w o j a k o . A l b o j a k o w z r o s t o d s e t k a ludności m i e j s k i e j w ś r ó d ogółu ludności, a l b o j a k o p r o c e s społeczno-kulturowy, w w y n i k u k t ó r e g o mieszkańcy w s i i określonych o s i e d l i przyswajają sobie w z o r y zachowań i p o s t a w y charaktery­ s t y c z n e d l a ludności w i e j s k i e j m i a s t . W pracach K o m i t e t u wiele miejsca poświęcono wpływem industrializacji rolnictwo. K. Michna w ctwie rejonów płockiego i p u ł a w s k i e g o przemianom, (na p o d s t a w i e poza gospodarstwem agrarnej pod rolni­ 1965-1966) się p r a c y zarobko­ chłopskim n i e w p ł y w a n i e k o r z y s t n i e n a r o z w ó j p r o d u k c j i r o l n i c z e j . M o ż n a j e d n a k stwierdzić w y r a ź n e p o g a r s z a n i e tury ulega badań 1961-1962 i zauważa, że w p i e r w s z y m e t a p i e i n d u s t r i a l i z a c j i u p o w s z e c h n i e n i e wej jakim artykule o przemianach w (rozdrabnianie gospodarstw). To samo się n a t y c h o b s z a r a c h zjawisko daje się struk­ zaobserwo­ w a ć w r e j o n i e t a r n o b r z e s k i m , b a d a n y m p r z e z i n n y zespół n a u k o w c ó w . O z m i a n a c h c h a r a k t e r u p o m o c y sąsiedzkiej p o d w p ł y w e m i n d u s t r i a l i z a c j i i z m i a ­ n i e m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej n a s k u t e k i n t e r f e r e n c j i w z o r ó w m i e j s k i c h piszą J. Kucharska i M . Wieruszewska kulturowych w wiejskiej w sprawozdaniu o przejmowaniu nowych społeczności lokalnej rejonu bełchatowskiego. wzorów Wyrazem z m i a n m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej są sprzeczności m i ę d z y d e k l a r o w a n y m i lami postępowania pochodzenia pozalokalnego (tolerancja, nieingerencja) mode­ a rzeczy­ w i s t y m i z a c h o w a n i a m i , n a których ciążą t r a d y c y j n e n a w y k i ( s i l n a k o n t r o l a n a d ż y ­ ciem wewnętrznym rodziny). Interesujący jest podłęczyckich. C e l e m też artykuł B. Kopczyńskiej—Jaworskiej o instytucjach wsi badań d w ó c h g r o m a d p o w i a t u łęczyckiego b y ł o u s t a l e n i e roli i n s t y t u c j i ora;; i c h a u t o r y t e t u w świadomości m i e s z k a ń c ó w w y b r a n y c h w s i . A u t o r k a ustaliła, że d o s t r z e g a n a jest właściwa f u n k c j a i specjalizacja instytucji. Największy stopień w a ż n o ś c i p r z y p i s y w a n o i n s t y t u c j o m e k o n o m i c z n y m , a w szczególności zanym z dostarczaniem środków tów, m n i e j n a t o m i a s t b y ł y p o s t r z e g a n e Badania przeprowadzane wania zwią­ produkcji dla rolnictwa i z odbieraniem p r o d u k ­ instytucje kulturalne. w m i a s t a c h n a d poszczególnymi s z c z e b l a m i procesów a d a p t a c j i i i n t e g r a c j i i m i g r a n t ó w w i e j s k i c h r e f e r u j e zaawanso­ F. J a k u b c z a k . T w i e r d z i o n , że szczebel wstępny s t a n o w i s t a b i l i z a c j a z a w o d o w o - ś r o d o w i s k o w a . warzyszy To­ j e j , a p o t e m m a stanowić dominującą fazę, a d a p t a c j a w ł a ś c i w a . J e j u w i e ń ­ c z e n i e m j e s t pełna i n t e g r a c j a i m i g r a n t a z c e c h a m i , w a r t o ś c i a m i i n o r m a m i ś r o d o w i ­ s k a , z k t ó r y m stykają się p r z y b y s z e . N i e sposób o m ó w i ć w s z y s t k i c h interesujących w n i o s k ó w , j a k i e mogą się nasunąć w związku z publikacją osiągnięć badań o p u b l i k o w a n a została już w badań w formie książkowej, j a k n p . analiza B . rejonach uprzemysławianych. Część Tryfan o m a w i a j ą c a pozycję k o b i e t y w i e j s k i e j n a p r z y k ł a d z i e r e j o n u płockiego. C z y w takim razie trzeba należało udostępnić w takiej formie podkreślić, b a r d z o różnorodne. W y d a j e ca t a b o w i e m materiały z d y s k u s j i ? Materiały, się j e d n a k , że i n i c j a t y w a b y ł a słuszna. służyć m o ż e za w s t ę p d o b a r d z i e j szczegółowych p e n e t r a c j i m ó w i zagadnień w n i e j p o r u s z a n y c h . P o z w a l a z o r i e n t o w a ć się w z a k r e s i e i problemów badań p r z e p r o w a d z a n y c h Pra­ proble­ tematów przez K o m i t e t . B a d a n i a etnograficzne i so- �195 RECENZJE c j o l o g i c z n e , s t a n o w i ą c e t y l k o część szerszego p r o g r a m u , m o ż n a określić w t y m w y ­ p a d k u j a k o r o d z a j a n t r o p o l o g i i s t o s o w a n e j . R o l ę n a u k społecznych należy w i d z i e ć w d r o b i a z g o w y m i w s z e c h s t r o n n y m u k a z a n i u rzeczywistości, w w y s u w a n i u p o s t u l a ­ t ó w z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h . Znajomość p r z e b i e g u p r o c e s ó w i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ n i z a c j i , choćby n a m a ł y c h o d c i n k a c h p r z e s t r z e n n y c h p o z w o l i ć m o ż e n a s k u t e c z n i e j ­ sze p l a n o w a n i e w w i e l u d z i e d z i n a c h , n a uniknięcie u j e m n y c h skutków p r o c e s ó w zachodzących w k a ż d y m w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Agnieszka JARMILA Š Ť A S T N Á , Změny W života tkalců na Náchodsku v procesu P r a h a 1970, ss. 169. industrializace, roku etnografii ve sposobu Baranowska 1970 ukazał się p i e r w s z y a folkloristiku numer nowej Ceskoslovenskej serii wydawniczej Akademie Věd w Pradze, Ústavu p r o Národopisná Knižnice. J a k o p i e r w s z a ukazała się p r a c a M a r t y Š r a m k o v e j , Českie dinná tematika. zawiera pracę v procesu lidové D r u g i n u m e r Národopisnej Knižnici, w y d a n y Jařmili Stástnej, Změny industrializace Problematyka (ze zřetelem ve sposobu к rodinnému života tkalců I V Ro­ balady, również w 1970 r o k u , na Náchodsku životu). z m i a n warunków gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h l u d ­ ności w i e j s k i e j w p r o c e s i e i n d u s t r i a l i z a c j i była n i e j e d n o k r o t n i e p o d e j m o w a n a cach etnografów czeskich. Główna u w a g a o k r ę g ó w górniczych, w m n i e j s z y m s t o p n i u n a b a d a n i u o k r ę g ó w , w których ły się i n n a r o d z a j e wych przemysłu. A u t o r k a , pragnąc uzupełnić tę lukę w p r a c a c h , podjęła studia na terenie dotąd przez w r e j o n i e Náchodsko p o ł o ż o n y m w północnej części T e m a t p r z e z nie, o p r a c o w a n y się f o r m p r o d u k c j i p r z e m y s ł o w e j dotyczy w w pra­ s k o n c e n t r o w a n a była j e d n a k n a b a d a n i u etnografów rozwija­ dotychczaso­ mało zbadanym Czech. b a r d z o c i e k a w e g o p r o b l e m u kształtowania o p a r c i u o istniejącą na t y m terenie tradycję t k a c k i e g o przemysłu d o m o w e g o . A u t o r k a śledzi poszczególne e t a p y r o z w o j u p r o d u k ­ c j i o d przemysłu d o m o w e g o p o p r z e z n i a przemysłu Analizując zwraca okrea przemysł nakładczy, m a n u f a k t u r o w y d o p o w s t a ­ fabrycznego. przyczyny rozwoju tego r o d z a j u dodatkowego u w a g ę n a szczególną sytuację gospodarczą b a d a n e g o o d osiemdziesiątych l a t X I X w . d o I w o j n y zatrudnienia autorka regionu. Praca tego t e r e n u , j a k i d l a w i e l k o ś c i o b s z a r ó w Czech okres przynoszącej społeczne i k u l t u r o w e w s i znaczne Nawiązując zmiany do s w o i c h nach, j a k i a wywołują gospodarcze, poprzednich prac procesy omawia ś w i a t o w e j . Jest t o z a r ó w n o d l a intensywnej industrializacji czeskiej. a u t o r k a k o n c e n t r u j e uwagę n a uprzemysłowienia w zmia­ życiu r o d z i n y . T e m a t e m szcze- g ó ł o w s z y c h badań w o p a r c i u o m a t e r i a ł y t e r e n o w e a r c h i w a l n e i pamiętnikarskie j e s t zagadnienia organizacji i z a n i k u t k a c k i e j wytwórczości mysłu f a b r y c z n e g o , dzenie domowej oraz rozwój prze­ s p r a w a pozycji i warunków życiowych tkaczy w i e j s k i c h , pocho­ i s t r u k t u r a społeczna r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , z m i a n y i c h w a r u n k ó w cia, życie r o d z i n n e t k a c z y i robotników Przyczyny rozwoju t k a c t w a lnianego a w j a k o zajęcia przynoszące d o d a t k o w y ży­ przemysłowych. późniejszym o k r e s i e b a w e ł n i a n e g o a niejednokrotnie podstawowy — dochód ludności Náchodská i o k o l i c — w i d z i a u t o r k a w szczególnie n i e k o r z y s t n y c h w a r u n k a c h g o s p o ­ darczych tego t e r e n u . N i s k i p o z i o m niekorzystnymi użytków oraz gospodarki warunkami glebowymi, rolnej spowodowany klimatycznymi, znacznym rozdrobnieniem gospodarstw. był zarówno procentem Pogłębiał t e n stan rzeczy n i s k i sił w y t w ó r c z y c h w y r a ż a j ą c y się w p r y m i t y w n y c h f o r m a c h s t o s o w a n y c h narzędzi niczych. nie­ poziom rol­ �196 RECENZJE W t y c h w a r u n k a c h samowyżywieniowe były jedynie gospodarstwa posiadające o d 4 d o 9 h a z i e m i , n a t o m i a s t pozostałe k a t e g o r i e g o s p o d a r s t w należących d o chałup­ n i k ó w posiadających d o 4 h a z i e m i o r a z „ d o m k a r u " mających d o około 0,5 h a b y ł y zmuszone do szukania dodatkowego dochodu. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . istniejący s t a n r z e c z y uległ p o g o r s z e n i u w o b e c postę­ pującego r o z d r o b n i e n i a g o s p o d a r s t w . W y d a n i e u s t a w y w 1868 r . o p r a w i e go d z i e l e n i a z i e m i oraz k r y z y s g o s p o d a r c z y w do tego w XIX znacznym w . W okresie s t o p n i u . Ilustrują to podane Náchodsko największą swobodne­ 7 0 - t y c h l a t a c h X I X w . p r z y c z y n i ł się przez autorkę dane. grupę ludności stanowią s p o d a r s t w poniżej 4 h a . N a ogólną liczbę 3968 g o s p o d a r s t w W końcu właściciele go­ —• 3148 należało d o t e j grupy. Konieczność uzupełnienia b u d ż e t ó w d o m o w y c h skłaniała d o p o d e j m o w a n i a róż­ n y c h rodzajów p r a c y d o d a t k o w e j . Były t o zarówno prace sezonowe w większych go­ spodarstwach r o l n y c h , j a k i prace leśne o r a z przy budowie dróg i k o l e i . Z n i c z n y c h t e r e n ó w ludność chodziła d o p r a c y n a Śląsk P r u s k i . C z e r p a n o wielkie dochody pogra­ również n i e ­ z d o m o k r ą ż n e j sprzedaży w y k o n y w a n y c h n a t y m t e r e n i e przedmio­ t ó w d o m o w e g o użytku. N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d t y c h zajęć, p o d s t a w o w y m i powszechnym zatrudnieniem było t k a c t w o l n i a n e , a następnie b a w e ł n i a n e . W y r o b y w y k o n y w a n e z l n u s p r z e d a w a ­ na były z a r ó w n o n a r y n e k l o k a l n y , j a k i za p o ś r e d n i c t w e m h a n d l a r z y d o s t a r c z a n e n a dalsze r y n k i k r a j o w e , a n a w e t z a g r a n i c z n e . (następuje to na większą nakładczy organizowany skalę w Wraz z wejściem do p r o d u k c j i bawełny 30-40-tych l a t a c h X I X w.) W większości przez tych samych rozwija którzy w s w o i m ręku monopolizują t e r a z h a n d e l s u r o w c e m —• bawełną, w t e n sposób o d s i e b i e Autorka się system handlarzy-pośredników, uzależniając tkaczy-chałupników. charakteryzuje w a r u n k i p r a c y tkaczy, zwracając szczególną u w a g ę n a trudną sytuację d z i e c i , które pełniły o d najmłodszych l a t różne f u n k c j e pomocnicze, m, i n . p r z y p r z y g o t o w y w a n i u o s n o w y , a o d 12 d o 14 r o k u życia p r a c o w a ł y p r z y w a r ­ sztacie. Ponieważ uniemożliwiało okres najintensywniejszej t o często dzieciom pracy regularne przypadał uczęszczanie n a w e t d l a młodocianych t r w a ł o d świtu d o 10-11 g o d z i n y Poziom ich warunków bytowych sytuacji mieszkaniowej, tkaczy wyposażenia wiejskich analizuje wnętrza oraz na n i s k i standart życiowy tej g r u p y w zimowe, Dzień pracy wieczorem. autorka na pożywienia. autorkę, o p a r t e n a materiałach a r c h i w a l n y c h i t e r e n o w y c h , t k a c z y , wskazują n a miesiące d o szkoły. opisy podstawie Podane przez warunków życia stosunku do i n n y c h kate­ g o r i i ludności w i e j s k i e j . Z m i a n y W położeniu całego r e g i o n u następują d o p i e r o w r a z z r o z w o j e m nikacji kolejowej na t y m terenie O d tego m o m e n t u zaczyna bryki Rozwój przemysłu bardziej linia kolejowa otwarta w r o z w i j a ć się t e k s t y l n y p r z e m y s ł f a b r y c z n y . t k a c k i e i przędzalnicze domowego w (pierwsza w fa­ tekstylnego j a k k o l w i e k nie zlikwidował całkowicie tkactwa o d d a l o n y c h o d c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h częściach r e g i o n u , t o nowo P r a g n ą c uzyskać m a t e r i a ł y dotyczące p o c h o d z e n i a botników a u t o r k a korzystała z d a n y c h z a w a r t y c h w powstałych Analiza pochodzenia fabrykach. terytorialnego i socjalnego r o ­ m e t r y k a c h dzieci u r o d z o n y c h W N a c h o d s k u W l a t a c h 1890-1895, których r o d z i c e krutowało Powstają N a c h o d s k u i i n n y c h m i a s t a c h tego r e g i o n u . j e d n a k w i ę k s z o ś ć t k a c z y przeszła d o p r a c y w tek i ojców komu­ 1875 r o k u ) . robotniczych p r z y b y l i ze w s i . t e r y t o r i a l n e g o i s o c j a l n e g o 300 r o b o t n i k ó w i r o b o t n i c , m a ­ dzieci, pozwala się z p o w i a t u n a s t w i e r d z e n i e , ż e 30°/o z a t r u d n i o n y c h r o b o t n i k ó w r e ­ Náchodsko, 40°/o z p o w i a t ó w sąsiednich, pozostałe 2 p o w i a t ó w n i e z b y t odległych o d Náchodská. N a p o d s t a w i e t y c h m a t e r i a ł ó w 30%» ustaliła �197 RECENZJE też a u t o r k a , że p i e r w s z a generacja ności w i e j s k i e j , w ś r ó d której r o b o t n i k ó w pochodziła g ł ó w n i e z t e j g r u p y tkactwo d o m o w e b y ł o zajęciem lud­ podstawowym. D o p r a c y w f a b r y c e s z l i g ł ó w n i e l u d z i e młodzi, s y n o w i e i córki t k a c z y w i e j s k i c h , którzy już i p r z e d r o z w o j e m przemysłu f a b r y c z n e g o w rodzin, w r z a d k i c h p r z y p a d k a c h ludzie starsi. mniejszym stopniu ojcowie poszukiwali pracy poza Omówienie z m i a n warunków życiowych robotników poprzedzone jest, j a k W części p r a c y gospodarczych, dotyczącej jakie w podobnie o k r e s u wcześniejszego, analizą p o d s t a w o w y c h całym regionie nastąpiły pod wpływem wsią, zmian industrializacji. W p ł y w t e g o p r o c e s u n a r o l n i c t w o w i d z i a u t o r k a w : 1) z w i ę k s z e n i u i n w e s t y c j i w s p o d a r s t w i a dzięki n o w y m ź r ó d ł o m d o c h o d u ; 2) u t o w a r o w i e n i u g o s p o d a r s t w a s k i e g o (szczególnie w z a k r e s i e go- wiej­ w a r z y w n i c t w a i s a d o w n i c t w a ) ; 3) u t w o r z e n i u się r e ­ z e r w u a r u siły r o b o c z e j d l a p r a c y s e z o n o w e j w r o l n i c t w i e z c z ł o n k ó w r o d z i n r o b o t ­ n i c z y c h ; 4) p o w s t a n i u z n a c z n e j g r u p y d r o b n y c h właścicieli z i e m i , chłopów-robotni- ków. W zakresie z m i a n warunków sieniu, d o o k r e s u p o p r z e d n i e g o , sie mieszkania, stroju stwierdzenie pewnej i rodzin robotniczych, t a k j a k w odnie­ a u t o r k a a n a l i z u j e różnice, j a k i e nastąpiły w bytowych zakre­ pożywienia tkaczy. Przedstawiony materiał pozwala na p o p r a w y w a r u n k ó w b y t o w y c h r o b o t n i k ó w - t k a c z y . W y r a ż a ł o się to m . i n . W zwiększeniu p r z e s t r z e n i m i e s z k a l n e j w s k u t e k l i k w i d a c j i w a r s z t a t ó w t k a c ­ k i c h ; równocześnie dzięki z n a c z n e j nota zamieszkiwania na ca w p ł y n ę ł y e m i g r a c j i ludności ze w s i przestała istnieć w s p ó l ­ k i l k u r o d z i n . R ó w n i e ż w y p o s a ż e n i e mieszkań uległo zwłaszcza z a r o b k i pieniężne, u m o ż l i w i a j ą c e poprawie, pewne inwestycje, r y c h c h a r a k t e r kształtowały już w z o r y m i e j s k i e . P o d o b n a s y t u a c j a istniała w któ­ zakresie u b i o r u i pożywienia. O s t a t n i rozdział p r a c y a u t o r k a poświęca s z c z e g ó ł o w e m u o m ó w i e n i u życia r o d z i n y robotnika p r z e m y s ł o w e g o , z m i a n o m , j a k i e nastąpiły w s t o s u n k u d o s y t u a c j i , która istniała W r o d z i n a c h t k a c z y chałupników. N i e p o m i n ę ł a a u t o r k a r ó w n i e ż s p r a w z a n y c h z obrzędami i z w y c z a j a m i wyraźnie cych f a k t przełamywania się p o d w p ł y w e m rodzinnymi, w się f o r m zwią­ których zaznaczył się szczególnie t r a d y c y j n y c h n a rzecz n o w y c h kształtują­ o d m i e n n y c h stosunków społecznych. N a t ę ż e n i e t y c h zmian w poszczególnych k a t e g o r i a c h r o d z i n r o b o t n i c z y c h b y ł o j e d n a k —• j a k podkreśla a u ­ t o r k a —• różne i zależno o d s t o p n i a p o w i ą z a ń ludności r o b o t n i c z e j ze środowiskiem wiejskim. P r a c a s t a n o w i n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k z a r ó w n o d o badań w p ł y w ó w p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a kształtowanie się n o w e g o c h a r a k t e r u w s i c z e s k i e j , j a k r ó w ­ nie;: d a j e o b r a z s y t u a c j i i w a r u n k ó w życia ludności czerpiącej d o c h o d y deł u t r z y m a n i a . R o z w ó j f o r m p r o d u k c j i t o w a r o w e j , p r z e d s t a w i o n y niemal klasyczny przykład p r o d u k c j i , począwszy rozwoju stosunków od pierwszego etapu, w średnik w i ą ż ą c y p r o d u c e n t a z s z e r s z y m manufakturę mysłu w okresie przygotowany podstawowy Należy d o przemysłu f a b r y c z n e g o . do pracy element ludzki tej Jest charakterystyczne że m o ż l i w o ś c i dziedzinie działać h a n d l a r z - p o - r y n k i e m z b y t u , poprzez przemysł wczesnokapitalistycznym, m o m e n t decydujący kapitalistycznych w którym zaczyna z d w u źró­ w pracy, stanowi nakładczy, dla rozwoju surowcowe, a (w t y m p r z y p a d k u tkacze wiejscy) o l o k a l i z a c j i przemysłu n a d a n y m żałować, żo a u t o r k a s w o i m i b a d a n i a m i n i e objęła prze­ zwłaszcza stanowił terenie. okresu późniejszego, zwłaszcza o k r e s u p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j . D a ł o b y t o o b r a z kształtowania się n o w y c h gospodarczych i społecznych stosunków w warunkach zmian ustrojowych, głównie w procesie socjalizacji w s i i socjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Z n a c z n y m ułatwieniem, d l a c z y t e l n i k a byłoby k a r t o g r a f i c z n e p r z e d s t a w i e n i e n i e - �198 RECENZJE których p r e z e n t o w a n y c h p r z e z autorkę d a n y c h , j a k p r z e s t r z e n n e r o z m i e s z c z e n i e mysłu w r e g i o n i e , s z l a k ó w k o m u n i k a c y j n y c h , k i e r u n k ó w m i g r a c j i i t p . prze­ N a l e ż y r ó w n i e ż ż a ł o w a ć , że t e c h n i k a o f f s e t o w a u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e m a t e ­ riału i l u s t r a c y j n e g o n i e w ą t p l i w i e z g r o m a d z o n e g o p r z e z autorkę p r z y j e j p o s z u k i w a ­ niach archiwalnych i terenowych. Wanda S T A N S T E I N E R , The new Indian, s t o n e a n d L o n d o n 1968, s. 327 Współczesna literatura Paprocka Harper and R o w Publishers, N e w York, EVan- amerykanistyczna dostarcza niewiele m a t współczesnego r o z w o j u indiańskich społeczności w A m e r y c e informacji na te­ P ó ł n o c n e j . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m p o w i n n a w i ę c być przyjęta książka a m e r y k a ń s k i e g o s o c j o l o g a , na Steinera. A u t o r zajmuje dlatego też w a r t o szerzej p r z e d s t a w i ć zawartość jego pracy. Zakres zainteresowań S t e i n e r a s p r a w i a , że t y l k o d r o b n a część zagadnień dotyczących d z i s i e j s z y c h znajduje w zjawiska powstającej Na recenzowanej przy wokół W ciągu o s t a t n i c h d w ó c h dziesięcioleci i d e o l o g i i R e d P o w e r *. u w a g ę zasługuje m e t o d a zebrane Indian książce r o z w i n i ę c i e . A u t o r s k u p i a s w e r o z w a ż a n i a p r a c y przyjęta odrzuca on kontrolowane metody teriały Sta­ się p r o b l e m a m i m a ł o z n a n y m i c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u , użyciu socjologii tych metod przez Steinera. Świadomie bowiem i a n t r o p o l o g i i amerykańskiej, gdyż m a ­ pozbawione są, j e g o z d a n i e m , „elementu l u d z k i e g o " . K s i ą ż k ę swą oparł a u t o r n a r o z m o w a c h i n i e k o n t r o l o w a n y c h w y w i a d a c h z p r z y w ó d c a m i n o w e g o indiańskiego r u c h u . W ś r ó d d o k u m e n t ó w p i s a n y c h , z k t ó r y c h korzystał, w y m i e n i ć należy p r z e d e jak n a przykład „Navaho Times", wszystkim takie plemienne „Tundra Times", „ABC" gazety i (America czasopisma, Before Co­ l u m b u s " ) , „ I n d i a n V o i c e s " i t d . , a także t e k s t y p r z e m ó w i e ń w y g ł a s z a n y c h p r z e z p r z y ­ w ó d c ó w . S t e i n e r z a z n a c z a równocześnie, że książka j e g o została n a p i s a n a n a z a m ó ­ w i e n i e ze s t r o n y I n d i a n , którzy s a m i odczuwając niechęć d o p i s a n i a w języku a n ­ g i e l s k i m , pragną, a b y i c h myśli zostały „ u k a z a n e ś w i a t u " . W z w i ą z k u z t y m o m a w i a ­ na praca m a c h a r a k t e r raczej ideologiczny niż n a u k o w y , choć n a p i s a n a j e s t przez naukowca. Autor przedstawia Silne emocjonalne poglądy I n d i a n bez należnego naukowej analizie dystansu. z a a n g a ż o w a n i e w p r o b l e m y I n d i a n s p r a w i a , że k o m e n t a r z a u t o r a o g r a n i c z a się d o f o r m u ł o w a n i a a r g u m e n t ó w n a p o p a r c i e t e z i żądań I n d i a n . Z a t a r t a zostaje w s k u t e k tego całkowicie p r a w i e g r a n i c a między r e f e r o w a n y m i przez autora poglądami I n d i a n a j e g o w ł a s n y m i o p i n i a m i . M o i m z d a n i e m , w y d a t n i e obniża t o w a r ­ tość książki. R o b i ona c h w i l a m i wrażenie m a n i f e s t u ideologicznego ruchu indiań­ skiej młodzieży — m a n i f e s t u napisanego niestety n i e przez s a m y c h I n d i a n . Być może książki t a k i e j j e d n a k n i e m o ż n a b y ł o w ogóle napisać bez s i l n e g o emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a się i bez z d o b y c i a z a u f a n i a w ś r ó d indiańskich intelektualistów i p r z y ­ wódców p o l i t y c z n y c h . Materiały do swej pracy Steiner czerpał przede wszystkim г k o n t a k t ó w o s o b i s t y c h , d l a n a w i ą z a n i a których p e w i e n stopień w z a j e m n e g o zaufania b y ł niezbędny. D o p o g l ą d ó w p o l i t y c z n y c h i społecznych I n d i a n m ó g ł dotrzeć t y l k o j a k o i c h obrońca l u b w y r a z i c i e l . P r z e t ł u m a c z e n i e n a j ę z y k p o l s k i t e r m i n u „ R e d P o w e r " nastręcza w i e l e t r u d ­ ności a n a l o g i c z n y c h d o t y c h , które powstają p r z y tłumaczeniu pojęcia „ B l a c k P o w e r " . R e d P o w e r t o a l b o C z e r w o n a M o c , a l b o C z e r w o n a "Władza. T e tłumaczenia mają j e s z c z e w i ę c e j w a d niż tłumaczenia pojęcia „ B l a c k P o w e r " . P o s t a n o w i ł a m w i ę c w ogóle z r e z y g n o w a ć z tłumaczenia. P o r . Z. M . K o w a l e w s k i , Black Power, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a , w t . 13: 1969 z. 2. 1 �199 RECENZJE Z a j m u j ą c się z j a w i s k i e m r u c h u R e d P o w e r , S t e i n e r n i e p r ó b u j e podać j e g o ści­ słej d e f i n i c j i ; n a t o m i a s t w w y p o w i e d z i j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j s z y c h indiańskich p r z y ­ wódców, przewodniczącego N a r o d o w e g o K o n g r e s u I n d i a n Amerykańskich, V i n e l o r i i , R e d P o w e r j e s t określona j a k o dążenie ze s t r o n y I n d i a n d o z d o b y c i a n a d w ł a s n y m życiem. N i e j e s t t o określenie p r e c y z y j n e , choć w s k a z u j e De- władzy na t y p zja­ w i s k a . Ścisłą definicję n i e j e s t ł a t w o podać p o u w a ż n e j n a w e t l e k t u r z e książki; m o ­ żna j e d n a k w y m i e n i ć s f e r y , w których R e d P o w e r się p r z e j a w i a . J e d n y m z zasadniczych przejawów ostatnich dziesięcioleci po I I wojnie zjawiska Red P o w e r jest powstanie w światowej przez młodych I n d i a n z wykształceniem Najważniejsze licznych organizacji u n i w e r s y t e c k i m l u b co n a j m n i e j z t y c h n o w y c h indiańskich o r g a n i z a c j i t o N a r o d o w y ciągu kierowanych średnim. Kongres Indian A m e r y k a ń s k i c h ( N a t i o n a l C o n g r e s s o f A m e r i c a n I n d i a n s ) , założony w 1944 r o k u , N a ­ rodowa w Rada Indiańskiej 1960 r o k u , a także w i e l e jak Rada Wszystkich Młodzieży (National organizacji Youth Council) powstała łączących s p o k r e w n i o n e ze sobą plemiona, Pueblów ( A l i Pueblo historii indiańskich Indian Council) zaktywizowana w ostatnich latach. Jest t o z j a w i s k o w szuka jego genezy w po I I wojnie oddając społeczności najzupełniej nowe. Autor „ w i e l k i m m a r s z u d o szkół", który rozpoczął się w ś r ó d I n d i a n światowej zresztą w i e r n i e i ciągle się n a s i l a . T y t u ł intencje autora — iż w omawianej książki społeczeństwie sugeruje indiańskim — zaszły w ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci t a k p o w a ż n e z m i a n y , że można m ó w i ć o p o j a w i e n i u się „ n o w e g o I n d i a n i n a " . Z m i e n i ł a się społeczna s t r u k t u r a p o p u l a c j i I n d i a n , pojawiła się n o w a l i c z n a (na skalę p ó ł m i l i o n o w e j społeczności indiańskiej) g r u p a i n t e l i g e n c j i , p o j a w i ł y się n o w e f o r m y społecznego działania w ś r ó d I n d i a n o r a z n o w e g o t y p u w i s k a ideologiczne. niż i c h s t a r s i i niewykształceni w s p ó ł p l e m i e ń c y . D a w n e zacji zja­ M ł o d z i w y k s z t a ł c e n i I n d i a n i e mają i n n e p o t r z e b y i przemyślenia już i m n i e odpowiadają. Tworzą formy plemiennych organi­ więc własne stowarzyszenia, i uniwersyteckie, lokalne l u b ponadplemienne organizacje kluby szkolne polityczne. S t e i n e r z m i e r z a w s w e j książce d o o b a l e n i a m i t u o I n d i a n a c h j a k o r a s i e ginącej b i o l o g i c z n i e , społecznie i k u l t u r o w o . T e n pogląd, który głosili n a w e t l u d z i e c y się przyjaciółmi I n d i a n , trzeba, z d a n i e m Steinera, obecnie zrewidować. mienią­ Indianie b o w i e m n i e t y l k o n i e przestają być i czuć się I n d i a n a m i , n i e zapominają s w e g o p o ­ chodzenia, w i przynależności rasowej i plemiennej oraz kulturowej tradycji, o s t a t n i c h dziesięcioleciach c o r a z b a r d z i e j w z m a c n i a j ą w ł a s n ą świadomość kulturową, c z y l i — j a k t o określa S t e i n e r M ł o d z i e ż indiańska już z p e r s p e k t y w y — własną „indiańskość" lecz rasową (indianness). s w y c h n o w y c h k o n t a k t ó w ze społeczeństwem i kulturą białych A m e r y k a n ó w n a n o w o o d k r y w a d a w n ą indiańską kulturę i d o k o ­ n u j e j e j głębokiej a f i r m a c j i . N a s p o t k a n i a c h w k l u b a c h i s t o w a r z y s z e n i a c h młodzież indiańska u c z y się z a p o m n i a n y c h już indiańskich j ę z y k ó w , d a w n y c h pieśni i t a ń c ó w plemiennych. W t e n sposób w z m a c n i a własną świadomość r a s o w ą i plemienną. D l a I n d i a n u r o d z o n y c h i w y c h o w a n y c h w r e z e r w a t a c h z d o b y c i e wykształcenia b y ł o r ó w ­ noznaczne z przebyciem drogi „między dwoma światami" — światem k u l t u r y m i e n n e j i m i e j s k i e j k u l t u r y Białych. S t e i n e r p r z e d s t a w i a l o s y k i l k u indiańskich, j e d n a k r e p o r t a ż o w o - i d e o l o g i c z n y są p o w i e r z c h o w n e W i ograniczają ple­ intelektualistów c h a r a k t e r książki s p r a w i ł , że o p i s y się d o b a n a l n y c h i dość o g ó l n i k o w y c h ukształtowaniu się światopoglądu t y c h m ł o d y c h I n d i a n o d e g r a ł y w a ż n ą doświadczenia I I w o j n y ś w i a t o w e j . I n d i a n i e , którzy z p o b o r u l u b o c h o t n i c z o gnęli się d o a r m i i a m e r y k a ń s k i e j , zetknęli się b l i s k o ze ś w i a t e m te stwierdzeń. Białych. rolę zacią­ Jednak s t o s u n e k d o n i c h białych k o l e g ó w z k o s z a r n i e b y ł ż y c z l i w y . Poznając kulturę i i n ­ s t y t u c j e społeczne b i a ł e g o człowieka, p o z n a l i też j e g o w a d y — wyniosłość, chełpli- �200 RECENZJE wość, m a t e r i a l i z m i nieszczerość. Po zakończeniu działań wojennych powracający d o r e z e r w a t ó w I n d i a n i e n i e z n a j d o w a l i d l a s i e b i e zajęcia. K r y z y s e k o n o m i c z n y , po I I wojnie szczególnie światowej objął tradycyjne d o t k l i w y d l a t y c h młodych indiańskie Indian. społeczności Świadomość który rezerwatów, tożsamości z był kulturą i społecznością indiańską w z m o c n i ł a się u n i c h w t o k u złych doświadczeń w społe­ czeństwie amerykańskim. Steiner j e d n a k n i e rozwiązuje ważnego p r o b l e m u — czy t a wykształcona i r a d y k a l n a w poglądach m ł o d z i e ż indiańska j e s t k u l t u r o w o indiańska, czy też — j a k w p e w n y m m i e j s c u a u t o r pisze — n i e należy d o żadnej z k u l t u r , a n i indiańskiej, a n i a m e r y k a ń s k i e j , c z y w r e s z c i e j e s t o n a •— j a k m ó w i o n g d z i e i n d z i e j — k u l t u r o w o h y b r y d a l n a łącząc w s w y m z a c h o w a n i u i w świadomości e l e m e n t y no indiańskie, j a k i amerykańskie. W y d a j e bardziej zarów­ się, że t a o s t a t n i a i n t e r p r e t a c j a j e s t słuszna. T a k w i ę c C l i d e W a r r i o r , j e d e n z założycieli N a r o d o w e j naj­ Rady I n ­ diańskiej M ł o d z i e ż y , a b s o l w e n t a n t r o p o l o g i i n a u n i w e r s y t e c i e w C h i c a g o , m ó w i o s o ­ b i e , że j e s t „ A c a d e m i e A b o r i g i n " , n a t o m i a s t i n n i I n d i a n i e n a z y w a j ą lem (imię w i e l k i e g o wojennego wodza Siouxów z X I X w.) go S i t t i n g B u l - ze s t o p n i e m uniwersy­ teckim. T a indiańska m ł o d z i e ż w i s t o c i e b a r d z o n i e w i e l e indiańskich e l e m e n t ó w kultu­ r o w y c h zachowała w c o d z i e n n y m życiu, j a k w s k a z u j ą z e b r a n e p r z e z S t e i n e r a riały. W a r t o ś c i typowe l u b uważane przez samych I n d i a n za t y p o w e mate­ dla kultury indiańskiej są c e n t r a l n e d l a i d e o l o g i i R e d P o w e r . Ś w i a t o p o g l ą d t e n j e d n a k wytwo­ r z y ł się n i e j a k o p r o s t a k o n t y n u a c j a t r a d y c j i , l e c z j a k o r e z u l t a t k o n f r o n t a c j i k u l t u r y plemiennej z kulturą angloamerykańską; treści indiańskie pojawiają się w nim w t ó r n i e już j a k o w y n i k ś w i a d o m e j a k c e p t a c j i . G d y w u n i w e r s y t e c k i m k l u b i e i n d i a ń ­ s k i m m ł o d z i indiańscy s t u d e n c i tańczą w i e c z o r a m i d a w n e tańce w o j e n n e d o w e , t o n i e z n a c z y , że p r z e z t o s a m o stają się w k r a c z a j ą c y m i l u b obrzę­ n a ścieżkę wojenną w o j o w n i k a m i czasów w o d z a J o s e p h a , B l a c k H a w k a c z y T e c u m s e h a . T a n i e c t e n w i c h nowoczesnym życiu pełni zupełnie i n n e f u n k c j e — a k c e n t u j e i s y m b o l i z u j e jedynie i c h solidarność z p e w n ą grupą i tradycją t e j g r u p y . Afirmacja krytyką własnej t r a d y c j i z w i ą z a n a j e s t w społeczeństwa i kultury ideologii Red Power z białych A m e r y k a n ó w . kształconych I n d i a n S t e i n e r n a z y w a Światopogląd druzgocącą młodych j a k można w n i o s k o w a ć z n i e z b y t p r e c y z y j n y c h r o z w a ż a ń a u t o r a — świadomość turowej wy­ „ n o w o c z e s n y m t r y b a l i z m e m " . Składa się nań odrębności, chęć z a c h o w a n i a pewnych wartości tradycyjnego — kul­ plemiennego życia o r a z dążenie d o p o l i t y c z n e j jedności i e m a n c y p a c j i w s z y s t k i c h I n d i a n . Ideolo­ g i a t a o p e r u j e p r z e c i w s t a w i e n i e m : p l e m i e n n a k u l t u r a indiańska v e r s u s k u l t u r a bia­ łego człowieka. I n d i a n i e idealizują w ł a s n e społeczeństwo, j e g o historię i kulturę, a b y je przeciwstawić złej z gruntu historii, kulturze i społecznej s t r u k t u r z e Białych. A t a k u j ą p r z e d e w s z y s t k i m s y s t e m wartości Białych. S y s t e m p r a c y w f a b r y k a c h amerykańskich j e s t z d a n i e m I n d i a n n i e l u d z k i — o d ­ b i e r a sens życiu, które j e s t najwyższą wartością. I n d i a n i e przyznają wartość w i e l u t e c h n i c z n y m osiągnięciom c y w i l i z a c j i b i a ł e g o c z ł o w i e k a , lecz pragną z n i c h stać n i e odrzucając tworzyć gospodarstwa go właściciela t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów indiańskich. Próbują r o l n e l u b m a ł e zakłady p r z e m y s ł o w e , g d z i e m i e j s c e zajmuje plemię, a r y g o r y pracy — swobodna korzy­ więc prywatne­ twórczość. I n d i a n o m n i e podobają się też m i a s t a B i a ł y c h ; są ciasne, duszne, z i m n e i n i e l u d z k i e . I n d i a ń ­ s k i e s i l n e p o c z u c i e w i ę z i z przyrodą o r a z i n d y w i d u a l i z m I n d i a n i n a s p r a w i a , ż e ż y c i e w m i a s t a c h I n d i a n o m n i e o d p o w i a d a . I n d i a n i e n i e chcą d l a t e g o t ó w d o p o d m i e j s k i c h slumsów, o d życia p l e m i e n n e g o właśnie o f e r u j e nazywają przejść z rezerwa­ d o życia m i e j s k i e j b i e d o t y , a t o i m społeczeństwo a m e r y k a ń s k i e i B i u r o d o S p r a w „ c e m e n t o w ą p r e r i ą " ; czują się w n i m o b c o i n i e s w o j o . Indian. Miasto M i m o to w m i a - �201 RECENZJE Stach m i e s z k a o b e c n i e około 200 t y s . I n d i a n . C h i c a g o m a n a przykład całą indiańską dzielnicę mieszczącą się m i ę d z y Białych. I n d i a n i e są z m u s z e n i w mieście, g d y ż w rezerwatach, gettem Puertorikańczyków a luksusową dużym s t o p n i u d o m i e s z k a n i a w g d z i e chętnie b y p o z o s t a l i , dzielnicą znienawidzonym nie m a dla nich miejsc p r a c y . D l a t e g o też młodzi r e w o l u c y j n i p r z y w ó d c y indiańscy głoszą konieczność s t w o ­ r z e n i a w r a m a c h p l e m i e n n y c h o r g a n i z a c j i t a k i c h g o s p o d a r s t w , przedsiębiorstw, które dałyby z a t r u d n i e n i e I n d i a n o m w rezerwacie. O b i e k t e m a t a k ó w ze s t r o n y I n d i a n j e s t s y s t e m dobroczynności c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a społeczeństwa amerykańskiego. O d b i e r a o n „ l u d z k i e l e m e n t " c z ł o w i e k o w i . Dobroczynnością taką zajmują pomocy udzielanej się i n s t y t u c j e , a n i e p o p r o s t u l u d z i e . T e m u jest p r z e c i w s t a w i a n a d a w n a pomoc w z a j e m n a w r a m a c h p l e m i o n indiańskich, którą z a p e w n i a ł a s i e r o c i e , o s o b i e s t a r e j l u b c h o r e j u c z e s t n i c t w o w j a k i e j k o l w i e k r o ­ d z i n i e , która p o p r o s t u p r z y j m o w a ł a j ą d o s i e b i e . I n d i a n i e n i e identyfikują się z tradycją, m i t e m i historią społeczeństwa kańskiego. N i e patrzą z dumą n a historię S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h przeszłość. W i e l k i c h i p o w s z e c h n i e t y c z n y c h traktują z goryczą, że w y z w o l i ł murzyńskich w i e l k i e obszary i c h p l e m i e n n e j I n d i a n i e s u r o w o krytykują sowanie szanowanych często j a k o w ł a s n y c h w r o g ó w . amerykańskich Na przykład n i e w o l n i k ó w , lecz amery­ j a k o n a bohaterską przywódców o Lincolnie zarazem odebrał poli­ mówią Indianom ziemi. m a t e r i a l i z m Białych i p r z e c i w s t a w i a j ą życiem, p i ę k n e m i d r u g i m c z ł o w i e k i e m , c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y I n d i a n . B o g a c t w u m a t e r i a l n e m u Białych przeciwstawiają m u zaintere­ dla plemiennej bogactwo tradycji, k u l t u r y i r e l i g i i indiańskiej. Innym ważnym punktem krytyki białych A m e r y k a n ó w społeczeństwa amerykańskiego d o I n d i a n . Z a g r a b i l i o n i indiańskie z i e m i e , noskórych w s k r a j n e ubóstwo. Z g o d n i e jest stosunek zepchnęli czerwo- z p r z y t o c z o n y m i przez Steinera d a n y m i sta­ t y s t y c z n y m i , średni dochód r o d z i n y indiańskiej j e s t pięciokrotnie niższy o d średniego d o c h o d u r o d z i n y białej w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h . A m e r y k a ń s k ą administrację oskar­ żają o n i e p r z e c i w d z i a ł a n i e s k r a j n e j nędzy panującej w indiańskich r e z e r w a t a c h , z ł e ­ m u s t a n o w i h i g i e n y i w i e l k i e j śmiertelności w ś r ó d n i e m o w l ą t i dorosłych. B i a l i h i p o k r y t y c z n i e głoszą, ż e w a l c z ą o p o p r a w ę w a r u n k ó w I n d i a n , t y m c z a s e m a n i dochody I n d i a n n i e podnoszą się, a n i s t a n i c h zdrowotności n i e u l e g a p o p r a w i e . Indiańscy i d e o l o g o w i e R e d P o w e r w traktowania I n d i a n p r z e z Białych. W piają biurokrację u r z ę d ó w , w y z y s k historii obecnym ekonomiczny przykładów złego społeczeństwie a m e r y k a ń s k i m znajdują wiele potę­ i p a t e r n a l i z m , który b i a l i Amery­ k a n i e objawiają w s t o s u n k u do I n d i a n i i n n y c h ludów k o l o r o w y c h . W i d e o l o g i i r u c h u R e d P o w e r z a u w a ż a m y p e w n e w s p ó l n e c e c h y z ideologią B l a c k P o w e r , a m i a n o w i c i e oskarżenie białych A m e r y k a n ó w o k o l o n i a l i z m o r a z a k c e n t s i l ­ nej solidarności Azji, Afryki Indian z innymi l u d a m i k o l o r o w y m i n a całym świecie — l u d a m i i A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j w a l c z ą c y m i o niepodległość l u b z m a g a j ą c y m i się z u c i s k i e m n e o k o l o n i a l i z m u i i m p e r i a l i z m u . Podobieństwo ruchów R e d i B l a c k P o w e r w y r a ż a się też w k r y t y c e społeczeństwa i k u l t u r y amerykańskiej . X I X - w i e c z n y 2 pa­ t e r n a l i z m ( p a t e r n a l i z m t o m n i e j drastycznie brzmiący s y n o n i m k o l o n i a l i z m u według ideologii młodych I n d i a n ) B y w a ł y też w e r s j e opieki ze strony opierał się n a t r a k t o w a n i u I n d i a n j a k d z i k i e p a t e r n a l i z m u uznające I n d i a n za d z i e c i potrzebujące Białych. K o l o n i a l i z m współczesny przejawia się w zwierzęta. ojcowskiej decydowaniu o l o s a c h I n d i a n bez i c h z g o d y , a n a w e t bez i c h w i e d z y . I n d i a n w i ą ż e z l u d a m i P e r u , W i e t n a m u c z y K e n i i t e n s a m t y p odczuć i przeżyć, g d y ż są t o l u d y p l e m i e n n e w 2 Por. K o w a l e w s k i , op. cit. prze- �202 RECENZJE c i w i e ń s t w i e d o społeczeństwa a m e r y k a ń s k i e g o i d o społeczeństwa B i a ł y c h w Wojna w Korei i Wietnamie wzbudza ogóle. głęboką k r y t y k ę i niechęć ze s t r o n y indiań­ s k i c h intelektualistów. I n d i a n i e p r z e w i d u j ą m o ż l i w o ś ć n a p r a w y społeczeństwa l u d z i Białych. Otóż ł e c z e ń s t w o białych A m e r y k a n ó w m u s i się w i e l e i c h s y s t e m wartości. R o l a nauczyć o d I n d i a n — m u s i spo­ przejąć b u r z y c i e l i o b e c n e g o porządku społecznego i b u d o w y n o ­ w e g o d l a t e g o p r z y p a d a I n d i a n o m , p o n i e w a ż o n i n a j w i ę c e j u c i e r p i e l i o d Białych. Z p l e ­ m i e n n e j k u l t u r y indiańskiej m o ż e się w przyszłości — j a k przypuszczają najbardziej r a d y k a l n i p r z y w ó d c y — w y ł o n i ć n o w y s y s t e m w a r t o ś c i społeczeństwa Białych. Jest t o m o ż l i w e t y l k o w ó w c z a s , g d y I n d i a n i e pozostaną I n d i a n a m i i uchronią o d u p a d k u w a r ­ tości społeczeństwa p l e m i e n n e g o . N a l e ż y w i ę c dążyć d o z a c h o w a n i a Indiańskiej kul­ tury. M i ę d z y I n d i a n a m i i b i a ł y m i A m e r y k a n a m i t o c z y się w a l k a , g ł ó w n i e n a płaszczyź­ nie k u l t u r o w e j . Ideologowie R e d P o w e r głoszą, że B i a l i zmierzają d o n i a " I n d i a n na przykład poprzez „ucywilizowa­ z n o s z e n i e r e z e r w a t ó w stanowiących ostoję indiań­ s k i e j k u l t u r y i r a s o w e j świadomości. Chcąc zachować własną tożsamość I n d i a n i e m u ­ szą t e m u p r z e c i w d z i a ł a ć . O b r o n a w ł a s n e j szczyzna odwiecznej „indiańskości" t o j e d n a k n i e j e d y n a pła­ w a l k i , j a k a się t o c z y m i ę d z y r a s a m i . J e j sens i c e l e n i e z m i e n i ł y się o d s t u l e c i , choć z m i a n i e uległy m e t o d y . Młodzi indiańscy przywódcy zachęcają mniej odważnych współplemieńców s w o b o d n e g o w y r a ż a n i a s w y c h myśli. T w i e r d z ą , że społeczności indiańskiej obecnie b e z k o m p r o m i s o w y c h l e a d e r ó w , k t ó r z y n i e będą p o d o b n i d o d a w n y c h w y c h wodzów wyznaczanych p l e m i o n o m p r z e z administrację S t a n ó w których p o g a r d l i w i e nazywają „Wujami Tomahawkami" (Oncle do potrzeba ugodo­ Zjednoczonych, Tomahawks — in­ diański o d p o w i e d n i k murzyńskiego W u j a T o m a ) . W r e z e r w a t a c h i s t o t n i e w z r a s t a n a ­ p i ę c i e w ciągu o s t a t n i c h l a t . I n d i a n i e o d m a w i a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i a się p r a w u f e d e ­ r a l n e m u l u b s t a n o w e m u , g d y g w a ł c i o n o d a w n e p l e m i e n n e zasady. D o m a g a j ą się też rzeczywistego umożliwienia i m k o r z y s t a n i a z uprawnień wynikających podpisywanych p r z e z poszczególne p l e m i o n a z w ł a d z a m i z traktatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h t r a k t a t ó w , które n i e straciły d o dziś ważności p r a w n e j . D o m a g a j ą się m i ę d z y — innymi z a g w a r a n t o w a n i a i m p r a w a do polowań, p o ł o w ó w i z b i e r a n i a d z i k i c h płodów n a t e ­ r e n a c h p l e m i e n n y c h . W a l k a o t e p r a w a stała się o s t a t n i o szczególnie w a ż n a rając w a l o r u s y m b o l u . S t e i n e r p o ś w i ę c a t e m u t e m a t o w i w i e l e nabie­ miejsca. S y m b o l e m w o j o w n i c z y c h nastrojów p r o t e s t u w ś r ó d I n d i a n C h e r o k e e z Oklahomy stało się n i e l e g a l n e p o l o w a n i e n a dziką z w i e r z y n ę . R o z p o c z ę ł a się t a a k c j a w r a z s p r a w ą J o h n a C h e w i e , który b y ł oskarżony o z a b i c i e j e l e n i a w P r z e d sądem C h e w i e o ś w i a d c z y ł , że j e s t C h e r o k e e s w y c h p r z o d k ó w bez z e z w o l e n i a wa domaga swych i ma prawo władz U S A . Podobnie polować n a ziemi' j a k Cherokee, plemię C h i p p e ­ się p r a w d o p o l o w a n i a n a d z i k i e p t a c t w o i z b i e r a n i a d z i k i e g o terenach plemiennych. Chcą, ze okresie o c h r o n n y m . j a k ich przodkowie, robić to bez ryżu n a mówienia „ O k a y " p r z e z w ł a d z e amerykańskie. I n d i a n i e z n a d r z e k i K o l u m b i i , których podsta­ w ą g o s p o d a r k i b y ł o d a w n i e j r y b o ł ó w s t w o , rozpoczęli n i e d a w n o akcję p r o t e s t a c y j n y c h p o ł o w ó w n a z y w a n ą p r z e z S t e i n e r a „ F i s h - I n s " . I n d i a n i e pragną sprzeciwić się d ą ż e ­ n i o m rządu, który i m odebrał p r a w o p o ł o w ó w dając j e p r z e d s i ę b i o r s t w o m r y b a c k i m białych A m e r y k a n ó w . Grupy indiańskich łodzi w y p ł y w a ł y n a r z e k ę i s i e c i p o z o s t a w a ł y t a m okupując całe ł o w i s k o , m i m o protestów p o l i c j i . zarzuciwszy Aresztowania i sądowe w y r o k i n i e przerwały t e j w a l k i . I n d i a n i e n a b r a l i o d w a g i i obecnie n i e oba­ wiają się w y r a ż a ć s w y c h długo u k r y w a n y c h myśli. A k c j e protestacyjnych i p o ł o w ó w spełniają różne f u n k c j e . Są, z d a n i e m S t e i n e r a , p r z e j a w e m polowań ucieczki I n d i a n o d d z i s i e j s z e g o świata z a c h o d n i e j c y w i l i z a c j i — ucieczką n i e w „ n i c o ś ć " ( n o t h i n g n e s s ) , �203 RECENZJE lecz w „indiańskość" trybalizmu (indianness). Te akcje i rodzącego protestacyjne się n a c j o n a l i z m u p l e m i e n n e g o , są też s y m b o l e m który przybiera nowego formę ar­ chaiczną. R a d y k a l n i indiańscy p r z y w ó d c y zaznaczają, że n a r a z i e działają g d y w y c z e r p i ą się środki l e g a l n e , n i e zawahają pokojowo, się p r z e d z a s t o s o w a n i e m N i e bez p o w o d u tę grupę m ł o d y c h p r z y w ó d c ó w n a z y w a się c z a s e m m i a n e m nych Muzułmanów; jednego z nich Finisa S m i t h a nazywa lecz przemocy. Czerwo­ się C z e r w o n y m Malcol­ m e m X , a innego, M e l a T h o m a — M a o Tse T h o m e m . Indianie Cherokee W y n i k a to z wysokiego są w z o r e m postępowania politycznego dla innych plemion. r o z w o j u społeczno-politycznego t e g o p l e m i e n i a , k t ó r e zostało o k r e ś l o n e jeszcze w X I X w . p r z e z Białych j a k o j e d e n z P i ę c i u C y w i l i z o w a n y c h rodów. Cherokee Mają traktują s i e b i e o n i koncepcję s t w o r z e n i a jako jeden z narodów w własnego autonomicznego Stanach Na­ Zjednoczonych. państwa składającego z m a ł y c h społeczności indiańskich o u s t r o j u r e p u b l i k i — p a ń s t w a żyjącego w się poko­ j o w y c h s t o s u n k a c h ze S t a n a m i Z j e d n o c z o n y m i , l e c z o d n i c h niezależnego. Ustrój spo­ ł e c z n y t e j r e p u b l i k i opierałby się n a w s p ó l n e j własności z i e m i , w ł a s n y m s z k o l n i c t w i e w języku Cherokee i przemyśle stanowiącym t y l k o dodatek do r o l n i c t w a i polo­ wania. Silne ambicje p o l i t y c z n e przejawiają r ó w n i e ż I r o k e z i , którzy w y s ł a l i nawet do F i d e l a C a s t r o delegację z prośbą o p o p a r c i e i c h w n i o s k u o przyjęcie Sześciu P l e m i o n I r o k e z k i c h do Organizacji Narodów Zjednoczonych. kładów b u d z i wątpliwości M i m o tych sugestywnych używanie przez Steinera pojęcia przy­ nacjonalizmu na okre­ ślenie o p i s a n y c h p o w y ż e j z j a w i s k i w o d n i e s i e n i u d o świadomości p l e m i e n n e j i dą­ żeń e m a n c y p a c y j n y c h bądź t o ogółu I n d i a n bez w z g l ę d u n a p l e m i e n n ą przynależność, bądź t o poszczególnych p l e m i o n . N i e p r e c y z u j e poszczególne p l e m i o n a , czy też Indian w o n , czy za n a r o d y ogóle. O ile w (nations) odniesieniu do uznaje plemion Cherokee i Irokezów używanie t e r m i n u „naród" i „świadomość n a r o d o w a " m a uzasadnienie, o tyle zjawisko solidarności panindiańskiej pewne n i e m o ż e być t a k i m ter­ m i n e m określane. S t a n o w i s k o m ł o d y c h indiańskich p r z y w ó d c ó w r u c h u R e d P o w e r j e s t pełne w e ­ w n ę t r z n y c h sprzeczności. K r y t y k u j ą c społeczeństwo białych A m e r y k a n ó w zdają sobie z a r a z e m sprawę, że muszą w n i m uczestniczyć, jeśli chcą osiągnąć p e w n e s w o j e cele. D l a t e g o też w y k s z t a ł c e n i p r z y w ó d c y r u c h u R e d P o w e r w a l c z ą o t o , a b y w s z y s c y I n ­ d i a n i e k o r z y s t a l i z przysługującego i m o d 1924 r o k u p r a w a głosu. ( W y j ą t e k Arizona i Nowy zainteresować stanowi M e k s y k , g d z i e p r a w o t o u z y s k a l i d o p i e r o w 1948 r o k u . ) N i e ł a t w o j e s t I n d i a n życiem p o l i t y c z n y m Stanów Zjednoczonych, ponieważ w in­ diańskiej społeczności głęboko j e s t z a k o r z e n i o n e p o c z u c i e bezsilności w s p r a w a c h p o ­ l i t y k i . I n d i a n i e muszą w i ę c zrozumieć, że g ł o s o w a n i e n a k a n d y d a t a indiańskiego l u b takiego, n a którego I n d i a n i e mogą liczyć w może mieć poważne znaczenie p r z e p r o w a d z a n i u własnych postulatów, d l a i c h przyszłych losów. A b y głosy I n d i a n m o g ł y się w p o l i t y c e liczyć, muszą o n i s t w o r z y ć w ł a s n e s t r o n n i c t w o — j e d n o m y ś l n i e głosować n a t y c h s a m y c h k a n d y d a t ó w . W t y m c e l u należy się zjednoczyć p o c z ą t k o w o n a g r u n ­ c i e p l e m i o n , następnie w r a m a c h poszczególnych stanów, a p o t e m w całych S t a n a c h Zjednoczonych. T a k i m i s ł o w a m i w y r a z i ł p o d s t a w y indiańskiej solidarności P a u l B e r - nal, jeden z przywódców Rady W s z y s t k i c h Pueblo: „Czy I n d i a n i n jest b r z y d k i , n i e ­ piśmienny i b i e d n y , c z y I n d i a n i n j e s t d o b r z e u b r a n y i w y k s z t a ł c o n y w c o l l e g e ' u , o n w a s z y m [ I n d i a n — E N ] p r z y j a c i e l e m . Biały c z ł o w i e k n i e j e s t w a s z y m jest przyjacielem. J e s t w a s z y m p r z y j a c i e l e m t y l k o w t e d y , g d y czegoś o d w a s chce. M y ś l a ł e m w i ę c o t y m , co I n d i a n i n m o ż e zrobić, ż e b y s i e b i e ocalić. T e r a z z d e c y d o w a ł e m : p l e m i o n a s k i e muszą się z j e d n o c z y ć " (s. 244). indiań­ �204 RECENZJE Działalność m ł o d z i e ż y indiańskiej d o p r o w a d z i ł a d o t e g o w r e z e r w a t a c h Navahów r że w l a t a c h 6 0 - t y c h b l i s k o 90°/o I n d i a n b r a ł o c z y n n y udział w w y b o r a c h , p o d c z a s g d y dawniej głosowało zaledwie 6°/o. W y n a j ę t y m i specjalnie samochodami dostarczano i n f o r m a c j e o w y b o r a c h , k a n d y d a t a c h i p o l i t y c z n y c h c e l a c h działania r o d z i n o m , k t ó r e oddaliły się w góry n a l e t n i e p a s t w i s k a . D o w s z y s t k i c h u p r a w n i o n y c h d o głosowania d o t a r l i indiańscy a g i t a t o r z y . Ruch jedności przybiera formy panamerykańskie. W r o k u 1963 została wśród I n d i a n rozesłana d e k l a r a c j a następującej treści: „ D o w o d z ó w i d u c h o w y c h p r z y w ó d ­ c ó w I n d i a n k o n t y n e n t ó w Północnej i P o ł u d n i o w e j A m e r y k i ! Jest t o dzień, g d y W i e l k i D u c h w z y w a w s z y s t k i c h l u d z i . Jest t o dzień, g d y w s z y s c y nasi wielcy wodzowie wy­ p o w i a d a j ą się. J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e d a w n e indiańskie p r o r o c t w a zostaną speł­ n i o n e . J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e p l e m i o n a zjednoczą się i będą j e d n y m n a r o d e m . Jest t o dzień, g d y n o w y naród z o s t a n i e s t w o r z o n y p r z e z m o c W i e l k i e g o t o dzień w i e l k i e j s p r a w i e d l i w o ś c i " D u c h a . Jest (s. 46). Czasy o b e c n e I n d i a n i e uważają za okres szczególnie w a ż n y w życiu społeczności indiańskich; j e s t t o o k r e s , g d y t r z e b a w y k a z a ć aktywność, obecnej jeśli czerwonoskórzy mają p r z e t r w a ć w a l k i p o l i t y c z n e j m o g ą być ś w i t e m n o w e j może i w d z i e j a c h całej A m e r y k i . W nowej biologicznie epoki w i kulturowo. Efekty dziejach I n d i a n , a być nadchodzącej epoce n i k t z B i a ł y c h n i e n a z w i e już I n d i a n i n a o b r a ź l i w y m s ł o w e m „ I n j u n " l u b p o g a r d l i w y m „Wódz". P r z y w ó d c y R e d P o w e r dążą d o u z y s k a n i a a k c e p t a c j i s w e g o r u c h u p r z e z pokolenie k o n s e r w a t y w n y c h przywódców poparcie swej przyjrzeniu w a l k i przez lewicowe się n o w e j indiańskiej koła w ideologii hasła i oskarżenia k u l t u r y amerykańskiej chów l e w i c o w y c h indiańskich, a z d r u g i e j i studenckich w Stanach Zjednoczonych. stwierdzamy, USA. Steiner Przy w j e d n a k n i e zadaje ideologii lewicowej sobie białej ważnegomłodzieży szej i d e o l o g i i n a drugą. Jeśli m a m i e j s c e t e n d r u g i p r z y p a d e k — co w y d a j e prawdopodobne — to pojawia się p y t a n i e , n a j a k i c h niej d l a młodzieżowych r u ­ znalazły się w i d e o l o g i i R e d P o w e r niezależnie, c z y też są w y n i k i e m w p ł y w u dziej na bliższym że p o b r z m i e w a j ą charakterystyczne przecież p y t a n i a , c z y t e m ł o d z i e ż o w e e l e m e n t y starsze s t r o n y liczą płaszczyznach pierw­ się b a r ­ zachodzą społeczne i d o k t r y n a l n e k o n t a k t y m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i l e w i c o w e g o r u c h u mło­ dzieży białej i r u c h u R e d P o w e r . K s i ą ż k a S t e i n e r a w p r o w a d z a c z y t e l n i k a w p r o b l e m y interesujące i n i e z n a n e , w y ­ m a g a j e d n a k dużego k r y t y c y z m u i d y s t a n s u . A u t o r w y b r a ł b o w i e m p o s t a w ę ideologa, a n i e badacza. Ewa LANGUAGE special reference v e r s i t y Press Pomimo Nowicka USE A N D S O C I A L C H A N G E . Problems of m u l t i l i g u a l i s m t o E a s t e r n A f r i c a , E d . W . H . W h i t l e y , L o n d o n 1971, O x f o r d with Uni­ że w t y t u l e w i d n i e j e zastrzeżenie, iż w p r a c y u w z g l ę d n i o n o szczególnie p r o b l e m a t y k ę A f r y k i W s c h o d n i e j , książka t a z a i n t e r e s u j e n i e w ą t p l i w i e każdego, k t o z a j m u j e się z j a w i s k a m i społeczno-kulturalnymi całego k o n t y n e n t u afrykańskiego. J ę ­ zyk odgrywa dziś przecież podstawową rolę w procesach przemian kulturowych i d z i e l e k o n s o l i d a c j i p o l i t y c z n e j k a ż d e g o państwa afrykańskiego. N i c d z i w n e g o t o , iż p l o n I X M i ę d z y n a r o d o w e g o S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o , w ce, g r u d n i u 1968 r . n a u n i w e r s y t e c i e w D a r es S a l a a m , z a w a r t y w o m a w i a n e j daje wgląd w cały zespół n a d e r a k t u a l n y c h spraw, ważnych prze­ j a k i e odbyło się książ­ dla zrozumienia �205 RECENZJE s k o m p l i k o w a n y c h p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h A f r y k i współczesnej, a poniekąd także i i n ­ n y c h obszarów T r z e c i e g o Świata. Language use and social zostało w y d a n e n a z l e c e n i e I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n change I n s t i t u t e i książkę o p a t r z y ł o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i e m ley oraz dyrektor instytutu, D a r y l l Forde. teoretyczne, r e d a k t o r całości, W . H . W h i t ­ pierwszej części m a m y prace ogólne, n a które złożyło się sześć r o z d z i a ł ó w . Dotyczą o n e s t o s u n k u j ę z y k ó w r o ­ d z i m y c h do języka pozostawionego w Świata W przez kolonizatorów spuściźnie n i e p o d l e g ł y m p a ń s t w o m europejskich, problemów wiązania Trzeciego określonego języka z określonego t y p e m wykształcenia i s t a t u s u społecznego, a t a k ż e r o z m a i t y c h z a g a d ­ nień p s y c h o l o g i i w i e l o j ę z y c z n y c h Z u w a g i na b r a k miejsca poruszanych społeczeństw. niepodobna omówić p r z e z a u t o r ó w części t e o r e t y c z n e j . s z c z e g ó ł o w o całokształtu Warto przecież j e d n a k spraw zasygnalizo­ w a ć p o t e n c j a l n e m u c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u c i e k a w ą systematykę t y p ó w p o l i t y k i zykowej, uprawianej p r z e z r z ą d y państw T r z e c i e g o Świata, j a k ą p o d a j e Fishman z nowojorskiego przez siebie А , В państwowy Yeshiva Joshua U n i v e r s i t y . Kreśli o n t r z y t y p y p o l i t y k i , ję­ A. nazwane i C. T y p A r e p r e z e n t u j e k r a j e , które ś w i a d o m i e w y b r a ł y j a k o j ę z y k mowę Europejczyków, a więc praktycznie r z e c z biorąc angielszczyznę l u b francuszczyznę, b y uniknąć konieczności w y b o r u pośród r o d z i m e j m o z a i k i l i n g w i ­ stycznej i ominąć państw t y p u A niebezpieczeństwa antagonizmów n a ogół zresztą n i e z n a j d o w a l i w odrębnionej spośród i n n y c h g r u p y j ę z y k o w e j ugruntowane tradycje historycznej z y k a ogólnonarodowego. T y p В międzyszczepowych. Politycy s w o i c h k r a j a c h jakiejś s i l n i e w y ­ i k u l t u r o w e j , posiadającej dostatecznie przeszłości, desygnującej tę grupę n a zalążek j ę ­ z kolei reprezentuje r z y ł y s o b i e własny, r o d z i m y d i a l e k t t y p u lingua k r a j e , które a l b o s z y b k o stwo­ j a k t o nastąpiło w Indonezji czy n a F i l i p i n a c h , a l b o też d y s p o n o w a ł y rodzimą, przedkolonialną tradycją językową, franca, k u l t u r o w ą i polityczną. T a m z j ę z y k a k o l o n i z a t o r ó w r e z y g n u j e języka rodzimego, mającego szansę p r z y pewnej się s z y b k o n a rzecz ostrożności n a u z y s k a n i e popular­ ności w c a ł y m społeczeństwie, m i m o j e g o różnorodności e t n i c z n e j . T a n z a n i a opowiadające szczyzny się za językiem językiem hausa w suahili, Nigerii a l e także i zwolennicy czy francuskiego językiem w wolof m o g ą podpadać p o d tę w ł a ś n i e kategorię. W r e s z c i e t y p С t o p a ń s t w a p a r o m a r o d z i m y m i t r a d y c j a m i j ę z y k o w o - k u l t u r o w y m i , które w i Kenia zastąpienia obawie angiel­ Senegalu, dysponujące przed wojną d o m o w ą n i e m o g ą z d e c y d o w a ć się n a d a n i e p i e r w s z e ń s t w a k t ó r e m u k o l w i e k z w i e l ­ k i c h j ę z y k ó w r o d z i m y c h . T e muszą f a k t y c z n i e n a d a l w a d m i n i s t r a c j i używać języka d a w n y c h najeźdźców e u r o p e j s k i c h j a k o m o w y n a j b a r d z i e j n e u t r a l n e j . Autor na rozważań daje adaptacji rodzimych popierania wszechnie rodzimego n a m ponadto wgląd w języków języka w do nowoczesnej jego postaci całokształt trudności cywilizacji. Rysuje klasycznej, w jakiej polegających n a m dylemat n i e jest on po­ używany przez masy, lecz k u l t y w o w a n y przez wąskie e l i t y tubylcze, l u b decydowania się n a u d z i e l e n i e p o p a r c i a j ę z y k o w i p o t o c z n e m u , p e ł n e m u o b c y c h ciałości, l e c z ż y w e m u , co m a k a p i t a l n e z n a c z e n i e d l a a k c j i u p o w s z e c h n i a n i a Równie ciekawa i może n a w e t d l a t y c h , którzy interesują się nale­ oświaty. poszczególnymi r e g i o n a m i A f r y k i , o w i e l e b a r d z i e j w a r t o ś c i o w a j e s t d r u g a część książki. Z a w i e r a o n a b o w i e m w y n i k i szczegółowych badań e m p i r y c z n y c h , z a w a r t y c h w t r z y n a s t u k o l e j n y c h rozdziałach. I t a k w g r u p i e zagadnień poświęconej s k u t k o m określonej p o l i t y k i języ­ k o w e j , j a k ą p r o w a d z i l i k o l o n i z a t o r z y , a następnie rządy p a ń s t w niepodległych znaj­ dujemy problematykę językową w życiu w Tanzanii nowoczesnej k u l t u r y narodowej s u n k u t r a d y c y j n y c h społeczności skiego. współczesnej Ugandy, kwestię w o p a r c i u o j ę z y k suahili muzułmańskich A f r y k i Czarnej tworzenia i sprawę sto­ d o języka angiel­ �206 RECENZJE W g r u p i e zagadnień dotyczących p o l i t y k i o ś w i a t o w e j m a m y rozważania poświę­ c o n e s k u t k o m społecznym i j ę z y k o w y m określonego w y b o r u ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e ­ kazu, nierównomiernego przyswajania s o b i e treści oświatowych przez poszczególne g r u p y społeczne, e t n i c z n e , j ę z y k o w e , a także p r z y k ł a d y u ż y w a n i a określonych języ­ k ó w p r z e z e l i t a r n e s f e r y współczesnego K a m e r u n u . Skomplikowane go języka i poprzednio omawiają wzmiankowane rozdziały poświęcone zagadnienie językowi w tamtejszych audycjach radiowych, rozwojowi w j ę z y k u luganda modernizacji somalijskiemu, j ę z y k a wolof, i trudnej kwestii terminologii, omawianej obcym rodzime­ używanemu zapożyczeniom n a przykładzie E t i o p i i . N i e z a l e ż n i e o d s y t u a c j i j ę z y k o w o - k u l t u r o w e j , j a k a p a n u j e w ś r ó d rzesz afrykań­ s k i e g o chłopstwa, m i a s t a C z a r n e g o K o n t y n e n t u t w o r z ą n i e j e d n o k r o t n i e własne, s p e ­ c j a l n e środowisko, g o d n e dociekań odrębnych. I d l a t e g o właśnie m i e j s k i e m u w i s k u j ę z y k o w e m u p o ś w i ę c o n o rozdział n a t e m a t n o w e g o , r o z w i j a j ą c e g o mieścia A k r y , M a d i n a , a d a l e j wyboru języka w Kampala s t u d i u m Azjatów i wielojęzycznemu żyjących w Nairobi, miastu A f r y k i środo­ się przed­ problemowi Tropikalnej — Lu- bumbashi. Całość książki zamyka rozdział poświęcony rozważaniom i w i e l o k u l t u r o w y m i społecznościami A f r y k i d z i s i e j s z e j , nad wielojęzycznymi pióra z n a n e g o uczonego-afry- kanisty Aidana Southalla. Omawiana p u b l i k a c j a — będąca d z i e ł e m w i e l u autorów — s t a n o w i j e d n a k dość z w a r t ą całość i p o z w a l a na zapoznanie się z j ę z y k i e m b a d a n y m o d s t r o n y j e g o łecznej i k u l t u r o w e j r o l i , a n i e o d s t r o n y l e k s y k a l n e j i g r a m a t y c z n e j , które z r o z d z i a ł ó w sowań zawierają językoznawców. pochodzenia rozważania w Szereg problemów znacznym s t o p n i u dotyczące przedstawionych zostało spo­ m i m o iż n i e ­ zaintere­ przez uczonych afrykańskiego, co już s a m o w s o b i e s t a n o w i e l e m e n t b a r d z o interesują­ c y i w a r t o ś c i o w y . T a k n p . rozdział pióra A l e g o A . M a z r u i z M a k a r e r e University C o l l e g e w K a m p a l a n a t e m a t s t o s u n k u i s l a m u afrykańskiego d o a n g i e l s z c z y z n y rza o b i e k t y w i z m e m wy i spokojnym prowadzeniem dawał niejednokrotnie p o w o d y z a r ó w n o świata e u r o p e j s k i e g o , w y k ł a d u , m i m o iż ó w t e m a t do nacjonalistycznej co i a f r o - a r a b s k i e g o . egzaltacji Nadzwyczaj przedstawicielom ciekawie jest s o w a n a p r z e z a u t o r a r o l a b r y t y j s k i c h w ł a d z k o l o n i a l n y c h w e wcześniejszych oraz nie rola misjonarzy posiadające Konfrontacja nigdy chrześcijańskich, w y d o b y w a j ą c y c h własnej arabszczyzny l i t e r a t u r y pisanej z angielszczyzną, n a powierzchnię dialekty islamu z afrykańskie narzecza. nieufność i postawy sklasyfikować i opatrzyć j e d n o z n a c z n y m i niepodobna pierwotne, chrześcijańswem, które w u c z o n e g o afrykańskiego obronne to zjawiska, zbyt pospiesznie ocenami. P o d o b n i e j a k n i e można dokonywać z b y t pospiesznych ocen wydarzeń politycz­ n y c h zachodzących w T r z e c i m Ś w i e c i e , t a k i w o c e n a c h p o l i t y k i j ę z y k o w e j , n a dominację pejskiego w t e g o czy i n n e g o obserwatora narzecza w danym kraju, ostrożność ze w s z e c h m i a r w s k a z a n a . P a ń s t w a A f r y k i c z y A z j i państw n a r o d o w y c h X I X - w i e c z n e j powstały tworzeniu się Europy. Stąd o b s e r w o w a ć r o l ę j ę z y k a w z uwzględnieniem decyzji jest d l a euro­ o d m i e n n y c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h o d t y c h , j a k i e towarzyszyły musimy zary­ okresach i muzułmanów względem w p ł y w ó w m o d e r n i z a c y j n y c h oczach ude­ drażli­ t w o r z e n i u się n o w y c h odpowiedniej perspektywy narodów A f r y k i i historycznej, a l e też i Azji etno­ g r a f i c z n e j . T a k i e m u w ł a ś n i e s p o j r z e n i u sprzyjają p r a c e , w których o b c y n a m p r z e c i e ż świat s t a j e się n a m bliższy p o d w a r u n k i e m u ś w i a d o m i e n i a sobie k u l t u r o w e g o tansu. Leszek Dzięgiel dys­ �207 RECENZJE JOHN С. D E W I L D E , V o l . I : The Africa, Przytłaczająca i zawodami Experiences with Synthesis; V o l . I I : The większość mieszkańców Agricultural Case Development Czarnej in Tropical B a l t i m o r e , M a r y l a n d 1967 Studies, Afryki trudni się rolnictwem b l i s k o z n i m z w i ą z a n y m i . M i m o w y s i ł k ó w , j a k i e czynią r z ą d y młodych państw afrykańskich, b y u p r z e m y s ł o w i ć a d m i n i s t r o w a n e p r z e z s i e b i e k r a j e , n i e m a m y podstaw d o przypuszczeń, by owa z gruntu rolnicza struktura zawodowa społe­ czeństw afrykańskich uległa w ciągu najbliższych l a t r a d y k a l n y m z m i a n o m . O d r o l ­ nictwa zatem, od jego stopnia modernizacji i adaptacji d o narastających potrzeb ludności A f r y k i zależy i będzie zależało w najbliższych l a t a c h w i e l e . N i e p o p e ł n i m y chyba błędu ryzykując rokim kontekście twierdzenie, kulturowym i iż r o l n i c t w o n o w o c z e s n e , pojęte w społecznym stać się może kluczem bardzo do sze­ rozwoju i a w a n s u Czarnego K o n t y n e n t u . Niezależnie o d problemów technicznych, j a k i m m u s i sprostać r o l n i c t w o n a t e r e n a c h A f r y k i , c o r a z częściej przedmiotem studiów nauko­ w y c h s t a j e się s a m r o l n i k afrykański i zespół z j a w i s k społeczno-kulturowych, w j a ­ k i m żyje. D o ś w i a d c z e n i a b o w i e m nicznie przenoszone n a obcy zdawały egzamin o s t a t n i c h co n a j m n i e j 25 l a t wykazują, iż mecha­ postępowania, jakie n i e r a z n a w e t z n a k o m i c i e w środowisku l u d z k i m E u r o p y czy Ame­ r y k i Północnej, t u t a j k u l t u r o w o grunt A f r y k i modele zawodzą, niosąc r o z c z a r o w a n i e p r e k u r s o r o m postępu cywiliza­ c y j n e g o i w z b u d z a j ą c nieufność A f r y k a n i n a . W r o k u 1960 A d a m C u r i e pisał, iż „ s p o ­ ł e c z e ń s t w o m o ż e zaakceptować l u b odrzucić z m i a n ę społeczną i gospodarczą l u b m o ż e u l e c z n i s z c z e n i u p r z e z tę z m i a n ę s k u t k i e m w ł a ś c i w o ś c i , j a k i e drzemią w j e g o zwyczajowym, w s t r u k t u r z e pokrewieństwa, w sankcjach, obowiązkach i prawie powinno­ ściach, w p r a w a c h i s t a t u s i e społecznym, a także w p o s t a w a c h r o d z i c ó w w o b e c d z i e ­ ci. Ale jeżeli zrozumiemy czeństw r o z w o j u stosowanego narzucony te sprawy, wówczas d o s y t u a c j i życia. C i e r p i e n i a jako można będzie uniknąć niebezpie­ i z d o ł a m y s o b i e u ś w i a d o m i ć m o ż l i w o ś c i pełniejszego, b a r d z i e j teoretyczny plan przynosi pomyślności bez tylko taki rozwój, który powiązania go do­ został z realiami spo­ łecznymi" . 1 Dziś z a t e m coraz częściej przedmiotem badań t e r e n o w y c h w krajach trzeciego świata stają się s k u t k i z m i a n y k u l t u r o w e j , jaką przyniosły n a poszczególnych o b s z a ­ rach zamieszkującym j e t u b y l c o m nie t y l k o zwykłe, z europejską cywilizacją, l e c z także z a m i e r z o n a nasilające się s t a l e z góry, r e a l i z o w a n a t o r ó w , p o t e m zaś p r z e z rządy r o d z i m e , p o l i t y k a r o z w o j u i m o d e r n i z a c j i m y s ł o w y c h , p r ó b zakładania g o s p o d a r s t w od t r a d y c y j n y c h f o r m etnografów i usiłujących towarowej, n a rozległą skalę p e w n y c h roślin rolno-hodowlanych opartych na b y t o w a n i a zasadzie — socjologów koloniza­ społeczności chłopskich. E f e k t y s z e r o k i c h n i e r a z p l a n ó w o ż y w i e n i a r o l n i c z e j p r o d u k c j i p r o j e k t y w i e l k i c h nawodnień, w p r o w a d z a n i a kontakty przez dociec wszystko przyczyn to staje prze­ odmiennej się m a t e r i a ł e m d l a t a k niestety wciąż licznych niepowodzeń człowieka n a t y m p o l u . T a k i n i e w ą t p l i w i e p r z y ś w i e c a ł c e l r ó w n i e ż i e k i p i e b a d a w c z e j J o h n a C. d e W i l d e , złożonej z A m e r y k a n ó w i F r a n c u z ó w , ekonomistów, ekspertów o d r o l n i c t w a t r o p i k a l ­ nego i antropologów społecznych, posiadających w k r a j a c h t r o p i k a l n y c h . De W i l d e przez p e w i e n International Bank przeprowadzono for Reconstruction za sobą w i e l o l e t n i czas b y ł s z e f e m r a d y and Development, badania. Plon i c h przedstawiono staż badawczy ekonomicznej pod auspicjami w omawianej t u pracy którego zbiorowej, A . C u r i e , Tradition, Development and Planning, "Sociological Review", N e w Series, V o l . 8 : 1960, N o 2, D e c e m b e r , o także p o r . J o h n С. d e W i l d e e t a l . , Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, V o l . 1, The Synthesis, B a l t i m o r e 1967, s. 47, g d z i e ó w f r a g m e n t artykułu A . C u r i e j e s t z a c y t o w a n y . 1 �208 RECENZJE p r z y c z y m w a r t o dodać, iż J . C. de W i l d e j e s t p o n a d t o a u t o r e m i n n e j , w y d a n e j w r o ­ ku 1966 p r a c y n a p o d o b n y t e m a t , l e c z traktującej o innych krajach afrykańskich. P r z e d s t a w i a n e t u t a j d w u t o m o w e dzieło p o s i a d a dość t y p o w y d l a t e g o t y p u o p r a ­ c o w a ń a n g l o s a s k i c h układ, w którym pierwsza część z a w i e r a rodzaj syntetycznego, z w i ę z ł e g o p o d s u m o w a n i a w y n i k ó w badań, n a t o m i a s t w d r u g i e j p r z e d s t a w i o n o mentację tego p o d s u m o w a n i a , szczegółowy opis terenowych case studies. doku­ Ułatwia t o c z y t e l n i k o w i k o r z y s t a n i e z całości. E k i p a u c z o n y c h w y b r a ł a s o b i e za t e r e n badań t a k i e o b s z a r y A f r y k i t r o p i k a l n e j , które dostarczyłyby n a j w i ę k s z e j blemów. Najwięcej ciu rozmaitych punktach tego kraju, zamieszkałych e t n i c z n i e i k u l t u r o w o społeczności. W i w Ugandzie, a po j e d n y m w oraz w T a n z a n i i . Szczególną wielkich, różnorodności p r o ­ u w a g i p o ś w i ę c o n o K e n i i , zbierając o b s e r w a c j e organizowanych Mali przez przebadano terenowe różniące się d w a obszary, zwrócono nakładem znacznych na ekonomiczne środków i Słoniowej społeczne przedsięwzięć i n a w o d n i e n i o w y c h w T a n z a n i i i M a l i , a także n a e f e k t y w n o ś ć pię­ siebie podobnie j a k Górnej Wolcie, Czadzie i Wybrzeżu Kości uwagę w od skutki osadniczych (lub jej brak) pracy afrykańskiej służby r o l n e j , działającej pośród n a d e r t r a d y c y j n i e gospodarujących n a ­ d a l chłopów wyniki Czarnego K o n t y n e n t u . Niestety w badań p r z e p r o w a d z o n y c h na obszarach omawianej Ugandy, książce n i e znalazły lecz i t a k bogaty się materiał d o s t a r c z a interesujących szczegółów z życia współczesnego chłopstwa C z a r n e j Afryki. A u t o r z y b o w i e m p u n k t p o p u n k c i e starają się przedstawić sposób, w j a k i t r a d y c y j n a kultura afrykańska reaguje na inspiracje personelu agrotechnicznego, p r z e z n i e g o a k c j e , n a bodźce e k o n o m i c z n e , s t o s o w a n e rzenia nowej hierarchii ich dobro wypada dążeń i w a r t o ś c i w rozwijane umysłowości r o l n i c t w a A f r y k i t r o p i k a l n e j , n i e deprecjonują t r a d y c y j n e j , afrykańskiej kultury i z drugiej stwo­ chłopa afrykańskiego. zauważyć, iż n i e usiłują o n i n i k o g o obarczać w y ł ą c z n ą dzialnością za z a c o f a n i e nie na p r z e z rządy i n a p r ó b y strony widzą Na odpowie­ zbyt realne pochop­ trudności, p r z e d k t ó r y m i s t a j e n i e l i c z n a , k i e p s k o wyposażona służba r o l n a C z a r n e g o K o n t y n e n ­ t u . Uznając swoiste racje jednej i d r u g i e j s t r o n y a u t o r z y orientują społeczności chłopskie A f r y k i t r o p i k a l n e j są n i e j a k o s k a z a n e stylu życia, p o n i e w a ż zmusza je do tego wynikłe p r z e l u d n i e n i e , postępujące w y n i s z c z e n i e z rozwoju eksploatowanej się przecież, iż n a modernizację medycyny i swego higieny w p r y m i t y w n y sposób p r z y ­ r o d y i — przede w s z y s t k i m — w z r o s t a m b i c j i życiowych A f r y k a n i n a . A u t o r z y starają się zrozumieć n a j c h a r a k t e r y s t y c z n i e j s z e c e c h y afrykańskiego rol­ n i c t w a chłopskiego n a południe o d S a h a r y , w y n i k a j ą c e z t a k i c h chociażby f a k t ó w , j a k z n i k o m e możliwości, których d o s t a r c z a p r y m i t y w n e j g o s p o d a r c e t r o p i k a l n e środowi­ s k o n a t u r a l n e , p r z y p o z o r a c h b u j n e j obfitości, czy posiadająca s e t k i l a t t r a d y c j i ptacja plemion afrykańskich wiodąca do kostnienia w do takich polegającym na uporczywej uprawie wobec b r a k u pod względem najprostszych nawet roślin na fenomenie żywieniowych, handlowej narzędzi się lęku infrastruktury, przed swoje prastarej tradycji ludów p i e r w s z y m r z ę d z i e r o z w i ą z a n y , j e ż e l i chłop afrykański Autorzy wracają przedstawiając przyczyny do rzekomo niego zacofanie i technik rolniczych, a wreszcie T e n p r o b l e m , posiadający korzenie w istnieją­ rezygnacją dyskutują o d d z i e l e n i u u p r a w y roślin o d c h o w u z w i e r z ą t cywilizacyjnie. nierów- kulturowym, o tradycyjnym dla A f r y k i m u s i być w ada­ naturalnych, do u p r a w y s k r a w k a c h ziemi, p r z y a b s o l u t n y c h p u s t k o w i a c h . Zatrzymują z samowystarczalności warunków ciągu o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu osiąga k a t a s t r o ­ f a l n e w r ę c z r o z m i a r y n a najłatwiejszych opodal trudnych p e w n y c h s t e r e o t y p a c h postępowania. Śledzą d a l e j nomierność o s a d n i c t w a , k t ó r e w cych właśnie zresztą wyłącznie i w dalszych prestiżowego piszą domowych. afrykańskich, ma awansować partiach trzymania książki, olbrzymich s t a d b y d ł a w A f r y c e , dając u z a s a d n i e n i e t e g o z j a w i s k a także i e k o n o m i c z n e j natury. �209 RECENZJE W ogóle dużo m i e j s c a p o ś w i ę c o n o m o t y w a c j o m chłopa afrykańskiego, j e g o sobowi reagowania na oferowane spo­ m u p e r s p e k t y w y z m i a n y s t y l u życia. J e d e n z r o z ­ d z i a ł ó w s z c z e g ó ł o w o t r a k t u j e n p . o z a k o r z e n i o n e j w ś r ó d r o l n i k ó w afrykańskich ności d o tego, b y i c h g o s p o d a r s t w a tu powody owego zjawiska i n f r a s t r u k t u r z e gospodarczej były samowystarczalne tkwiące n i e t y l k o w żywnościowo. n a d a l nierozwiniętej dąż­ Widzimy dostatecznie C z a r n e j A f r y k i , b r a k u dróg, p u n k t ó w h a n d l o w y c h , m a ­ g a z y n ó w i o r g a n i z a c j i w y m i a n y t o w a r ó w , l e c z także w s w o i s t e j k u l t u r z e społeczności chłopskich. Autorzy afrykańskich rodzaje wskazują na specyficzny dualizm ekonomiczny r o d z i n poligamicznych, gdzie rozgraniczone tradycyjnych są ściśle n i e t y l k o pewne p r a c przynależnych m ę ż c z y z n o m i k o b i e t o m , a l e także i p o m i ę d z y płcie p o ­ d z i e l o n o udział w z y s k a c h , j a k i e o w e p r a c e przynoszą. D e W i l d e t w i e r d z i , iż k o b i e t a afrykańska zgodnie z obyczajem musi wyżywić swoje d z i e c i i męża, a z a t e m dba p r z e d e w s z y s t k i m o u p r a w i a n e p r z e z s i e b i e rośliny ż y w i e n i o w e , szczególnie, iż n a d ­ w y ż k i i c h m o ż e spieniężać n a t a r g u . N a t o m i a s t mężczyzna, d o n i e d a w n a w z a s a d z i e rolnictwem takich się n i e zajmujący, j a k bawełna czy teraz kawa, własne p o t r z e b y , z a k u p n o w e j l u k s u s o w y c h przedmiotów zaczyna źródło dostrzegać w dopływu gotówki, uprawach którą towarowych, może zużywać na żony, w y p r a w i a n i e u c z t d l a sąsiadów l u b n a b y w a n i e osobistego użytku. N a t y m t l e , z d a n i e m a u t o r ó w książki, m o ż e n a w e t dochodzić d o spięć m i ę d z y k o b i e t a m i a m ę ż c z y z n a m i w r o d z i n a c h a f r y ­ kańskich, czego d o w o d e m mają być p e w n e w y d a r z e n i a w N i g e r i i czy T a n z a n i i . K w e ­ s t i a t a w y m a g a ł a b y z a p e w n e szerszego o m ó w i e n i a i n i e j e s t t u t a j n a s z y m c e l e m w i j a n i e t e g o t e m a t u . Chodziło r a c z e j o p r z y k ł a d c i e k a w y c h p r o b l e m ó w jakie omawiana praca przedstawia. A syfikacji u p r a w y i pogodzenia j e s t i c h niemało. O t o n p . z a g a d n i e n i a jej z odwiecznym r y t m e m robót roz­ kulturowych, polowych inten­ rodziny chłopskiej, której sytuację d o d a t k o w o k o m p l i k u j e o d p ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n d o p r a c sezonowych w przemyśle w y d o b y w c z y m . Albo sprawa wprowadzania nowoczesnych narzędzi i m a s z y n r o l n i c z y c h , które — s t o s o w a n e w y r y w k o w o •—• p o w o d u j ą n p . z j a ­ wisko zaorywania nie potrafi z b y t w i e l k i c h o b s z a r ó w pól, których następnie r o d z i n a n a czas oczyścić z pieniącego się c h w a s t u . P r z y się c i ą g n i k ó w •— i n n a sprawa czy w ł a ś c i w i e używanych czym i w fakt pełni chłopska pojawienia wykorzystywa­ n y c h — d o k o n u j e r e w o l u c j i w mentalności A f r y k a n i n a , k t ó r e m u u ż y w a n i e t y c h m a ­ szyn zaczyna imponować. Spośród w i e l u i n n y c h zagadnień, t a k i c h j a k r e a g o w a n i e taż r o l n y , u d z i e l a n i e m u k r e d y t u , dzielczości kowania wiejskiej, wymieńmy czy p r ó b y niezwykle interesujący z i e m i . T r a d y c y j n a własność z i e m i w cały p o d z i e l o n y A f r y k a n i n a na instruk­ wprowadzania Afryce, rozmaitego typu p r o b l e m własności polegająca spół­ i użyt­ n a t y m , iż areał j e s t m i ę d z y poszczególne r o d y , których c z ł o n k o w i e w s z y s c y są j e g o u ż y t k o w n i k a m i — p r z e ż y w a dziś k r y z y s . Z d r u g i e j s t r o n y t y p własności i n d y w i d u a l ­ n e j , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y n p . d l a chłopstwa e u r o p e j s k i e g o , dopiero się wykształca. A u t o r z y dają l i c z n e p r z y k ł a d y różnych f o r m m o d e r n i z a c j i d a w n y c h s t r u k t u r agrar­ n y c h z K e n i i , Rodezji, M a l a w i , a także z K o n g a , Rwandy, Afryki Zachodniej. spółdzielniach i Piszą sukcesu t y c h Afryce o spółdzielni, które zdają chłopskich egzamin. Burundi próbują Dowodzą, iż oraz z uchwycić częstokroć m o d e r n i z a c j a u d a j e się t a m , g d z i e j e j p r e k u r s o r z y zdołali d o n i e j przyczyny w Czarnej przekonać t r a d y c y j n e , l o k a l n e w s p ó l n o t y r o d o w e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y próbują a u t o r z y s k l a ­ syfikować decydują pod względem społecznym tych .rolników się p r z e ł a m a ć opór k o n s e r w a t y w n e j afrykańskich, społeczności k i e d y n a w e t izolację w z g l ę d e m g r u p y , zawiść, p o m a w i a n i e o c z a r y i t p . 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 którzy pierwsi l o k a l n e j , ryzykując nie­ �210 RECENZJE Ogólnie rzecz Wilde'a przeczyta biorąc wydaje się, iż książkę wydaną p o d redakcją J . C. z z a i n t e r e s o w a n i e m każdy, k t o i n t e r e s u j e się p r o c e s e m de przemian g o s p o d a r c z y c h i k u l t u r o w y c h l u d ó w A f r y k i współczesnej. Leszek S Y L V I A LEITH-ROSS, African women. A study Dzięgiel New York, of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, ss. 366 Praca tu w S y l v i i L e i t h - R o s s , e f e k t j e j o s o b i s t y c h doświadczeń z k i l k u l e t n i e g o p o b y ­ Afryce, kobiet, stanowi bardzo ilustruje interesujące i c h ekonomiczną studium aktywność, a codziennego także życia przedstawia nigeryjskich społeczną i p o z y c j ę m a t e k , żon i w d ó w . Oryginalność książki w y p ł y w a z f a k t u , że w g „ p r a k t y c z n i e w s z y s t k i e i n f o r m a c j e u z y s k a n e są o d k o b i e t i że z w y c z a j e , liczności i w y d a r z e n i a o p i s a n e są z k o b i e c e g o informacje pochodziły prawa, oko­ p u n k t u widzenia". Dotychczas p r a w i e w y ł ą c z n i e o d m ę ż c z y z n , co sprzyjało p r a w d z i w e g o n i e j e d n o k r o t n i e obrazu badanego rolę autorki bowiem powstaniu nie­ społeczeństwa. A u t o r k a — n i e będąca z a w o d o w y m a n t r o p o l o g i e m — z r a c j i s p r a w o w a n y c h w d e ­ partamencie szkolnictwa Nigerii funkcji ze s p o ł e c z e ń s t w e m afrykańskim, d o b r z e miała możność j e j c h a r a k t e r y z u j e się dużą dozą s y m p a t i i d l a b a d a n e j Sylvia Leith-Ross korzystała bezpośredniego znała o p i s y w a n y z pomocy przez obcowania siebie k r a j , a praca zbiorowości. tłumaczek, a większość czasu w p r o w i n c j i O w e r r i , czego w y n i k i e m j e s t s z c z e g ó ł o w y o p i s c o d z i e n n e g o spędziła życia k o b i e t z obszaru Nneato i N g u r u . Przeprowadziła ona j e d n a k porównawcze b a d a n i a w stach O w e r r i i P o r t H a r c o u r t , gdzie z j a w i s k a przeobrażeń społecznych mia­ zachodziły w y r a ź n i e j i s z y b c i e j . I n f o r m a c j e pochodzą z końca l a t 3 0 - t y c h n a s z e g o s t u l e c i a , j e d ­ nakże s z e r e g o p i s y w a n y c h f a k t ó w — zwłaszcza jeżeli r o z p a t r u j e m y t r a d y c j e r o w e — n i e zatraciło d o t e j p o r y s w e j kultu­ aktualności. P r a c ę w y d a n o w 1965 r o k u . P i e r w s z ą przedstawioną społecznością j e s t zbiorowość N n e a t o zajmująca się p r a ­ w i e w y ł ą c z n i e r o l n i c t w e m . W s i e A k a b o , U b a h a i E z i a m a p o w i ą z a n e ze sobą pokrewieństwa, odizolowane b y ł y o d świata z e w n ę t r z n e g o i n i e m i a ł y p r a w i e s i e c i dróg, a komunikację w y ł ą c z n i e pieszą. P o d z i a ł p r a c y w o m a w i a n e j spójnią żadnej społeczności, a c z k o l w i e k w t e o r i i ścisły, różny b y ł w p r a k t y c e . W i e l e czynności stanowiących t a b u d l a k o b i e t ( n p . p r a c e b u d o w l a n e ) , już w wać. Wyraźniejszy o p i s y w a n y c h czasach n i e c o podział o b s e r w o w a ć m o ż n a b y ł o w mogły one w y k o n y ­ r o l n i c t w i e , gdzie męż­ czyźni z a j m o w a l i się t r a d y c y j n i e p r z y g o t o w a n i e m z i e m i p o d u p r a w ę , a u p r a w a należała d o k o b i e t . N a d w y ż k i w roślin ż y w i e n i o w y c h , g o s p o d a r s t w i e , m o g ł y być s p r z e d a w a n e , kobiet i ich dzieci . 1 nych towarów chętnych między Maty położonymi n a użytek obok malowane, to produkt jedynego siebie wspomnia­ także m a t y w y p l a t a n e z długich, wąskich liści, te, c z a s a m i roli zużytkowane się d u ż y m udziałem k o b i e t , które prócz w y ż e j sprzedawały nabywców. n i e zostały a dochód z n i c h p r z e z n a c z o n y Handel lokalny, prowadzony w s i a m i , charakteryzował które mające kobiecego rzemiosła s p o t y k a n e g o n a t y m obszarze. B a r d z o interesujące u w a g i dotyczące f u n k c j i k o b i e t w h a n d l u płodami r o l n y m i i artykułami ż y w n o ś c i o w y m i w muzułmańskiej o s a d z i e B a t a g a r a w a w północnej N i ­ g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y P o l l y H i l l , Hidden trade in Hausaland, „Man", vol. 4 : 1969 n r 3. 1 �211 RECENZJE Ciekawe autorka w informacje dalszej dotyczące poszczególnych części p r a c y . O m a w i a cyklów obrzędy życia k o b i e t przedstawia związane z n a r o d z i n a m i m a ł ż e ń s t w e m , w d o w i e ń s t w e m i t p . ; szczególnie interesujące w y d a j ą się być dziecka, zwyczaje z w i ą z a n e z założeniem r o d z i n y . T r u d n o j e s t ustalić, o d k t ó r e g o m o m e n t u u z n a j e d z i e w c z y n ę za zamężną — o d c h w i l i w s p ó l n e g o z a m i e s z k a n i a , żeństwa, s t w i e r d z e n i a brzemienności l u b u r o d z e n i a d z i e c k a , c z y też w r e s z c i e witego wypłacenia wałach. Dziecko o k u p u za żonę. Jest t o p r o c e s urodzone po zawarciu r o d z i c o m żony. N a w e t w całko­ o t r u d n y c h do u c h w y c e n i a i n t e r ­ umowy niezależnie o d f a k t u , c z y j e s t j e g o r z e c z y w i s t y m się skonsumowania mał­ małżeńskiej ojcem należy do mężczyzny i c z y d o k o n a n o całej opłaty w y p a d k u r o z p a d u małżeństwa, k i e d y k o b i e t a p o w r a c a do r o d z i n n e g o d o m u , n i e m a p r a w a zabrać ze sobą d z i e c i . 2 Należy podkreślić, że kobiety d o m u , męża i dzieci. Prócz I b o miały h a n d l u , który s w e własne, zapewniał niepodległe życie, i m ekonomiczną obok niezależność i k o n c e n t r o w a ł się g ł ó w n i e n a l o k a l n y m t a r g u , b ę d ą c y m w p e w n y m sensie c e n t r u m życia w i o s e k i szansą w y k a z a n i a m o ż l i w o ś c i k o b i e t „ i c h k l u b e m i i c h t e a t r e m , g a ­ zetą i pocztą", k o b i e t y m o g ł y spełniać w a ż n ą w społeczności funkcję dibia duchów, wróżbiarz, dziedziczna Trzeba lekarz). Z zasady przysługująca mężczyźnie, i w w y p a d k u b r a k u m ę s k i e g o p o t o m k a dibia D i b i a n i e były p r z e z z w y k ł y c h mężczyzn. W w żaden sposób w y ś w i ę c a n e i mogły była córkę. stopnia być wta­ poślubione N n e a t o s p o t y k a n o także k o b i e t y „ w y w o ł u j ą c e a t a j e m n i c y t e g o m i s t e r i u m żadna d z i e w c z y n a ta mógł wtajemniczyć zaznaczyć j e d n a k , że k o b i e t a n i e mogła osiągnąć n a j w y ż s z e g o jemniczenia. (mediator funkcja deszcz", n i e mogła powierzyć mężczyźnie, n i e była też d o n i e j d o p u s z c z a n a osoba z d a l s z e j l i n i i p o k r e w i e ń s t w a . Wpływy zewnętrzne samowystarczalna, śniejsze n a omawianą społeczność b y ł y z n i k o m e . oparta na tradycyjnych metodach prowadzenia europejskie sprzęty występowały stosunkowo rzadko. Gospodarka była prac, a nowocze­ Emigracja, zarówno s e z o n o w a , j a k i stała, w i ę k s z y c h g r u p ludności n i e była w ó w c z a s z n a n a . I n d y w i d u a l ­ nie mężczyźni s z u k a l i p r a c y w p o b l i s k i c h m i a s t a c h ( E n u g u , A b a , O n i t s h a , P o r t H a r c o u r t ) , lecz l i c z b a i c h n i e była d u ż a . Brakowało też możliwości 3 zarobkowania e u r o p e j s k i c h p l a n t a c j a c h . S z k o l n i c t w o n i e było rozwinięte, a u t o r k a w s p o m i n a nie o m i s y j n e j szkole p r o w a d z o n e j d l a d z i e w c z ą t pożądane b y ł y b y przez Metodystów. Według ogólnej o p i n i i k o b i e t , raczej spodarstwa domowego i wychowania gramu na jedy­ szkoły w y u c z a j ą c e dobrego prowadzenia d z i e c i , aniżeli uczące w e d ł u g n o r m a l n e g o go­ pro­ szkolnego. Drugą studiowaną przez autorkę społecznością jest rolniczo-handlowa ludność N g u r u . T e n n a j b a r d z i e j zagęszczony o b s z a r p r o w i n c j i O w e r r i (384 os. n a k m ) o b r a ­ 2 z o w a ł już i n n y s t a n k u l t u r y . P r z e l u d n i e n i e k r a j u p o w o d o w a ł o , że s t o s o w a n o prak­ t y c z n i e ciągłą u p r a w ę z i e m i , t y l k o n i e w i e l k i p r o c e n t leżał odłogiem. D r o g i b y ł y s t o ­ s u n k o w o liczne i dobrze utrzymane. Podobnie j a k w Nneato obserwujemy t u d w a r o ­ dzaje nym h a n d l u , p r z y c z y m ważniejszą okręgiem w i e j s k i m . (Olej r o l ę spełniała sprzedaż p r o d u k t ó w p o z a i ziarno palmy olejowej). Na miejscowych lokal­ jarmar- P o d o b n i e n i e c o s y t u a c j a kształtuje się w i n n y m n i g e r y j s k i m p l e m i e n i u — Y o r u b a . P o c e r e m o n i i zaślubin i d o k o n a n i u opłaty za żonę mężczyzna u z y s k u j e p r a w o d o p r a c y żony, wyłączności stosunków s e k s u a l n y c h i d z i e c i p r z e z nią n a r o d z o n y c h . W w y p a d k u r o z w o d u m o ż e zażądać o d k o b i e t y d a l s z e j o p i e k i n a d dziećmi, które p o ­ zostają j e g o własnością. P r a c a P. C. L l o y d a Agnatic and Cognatic Descent among the Yoruba, „ M a n " , v o l . 1 : 1966 n r 4. W r e z u l t a c i e p r z e l u d n i e n i a w późniejszym o k r e s i e ludność I b o m i g r o w a ł a d o p r z e m y s ł o w y c h o ś r o d k ó w m i e j s k i c h N i g e r i i . I t a k I b o s t a n o w i l i b l i s k o c z w a r t ą część ludności L a g o s . I n f o r m u j e o t y m p r a c a w y d a n a p r z e z G . M . C a r t e r National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a k a , N e w Y o r k 1966, s. 28. 2 3 �212 RECENZJE k a c h p o j a w i a ł y się już w ó w c z a s w y r o b y e u r o p e j s k i e , n a c z y n i a i narzędzia s p o t y k a n o także w i n d y w i d u a l n y c h z a g r o d a c h . Ludność o m a w i a n e g o t e r e n u t r u d n a była w n a ­ w i ą z a n i u k o n t a k t ó w , nieufność o k a z y w a ł y zwłaszcza k o b i e t y . B y ć może, iż przyczy­ niała się d o t e g o pamięć słynnego b u n t u w A b a (1929), który n i e w ą t p l i w i e pozosta­ w i ł t r w a ł e ślady w p s y c h i c e k o b i e t . W i e l e z n i c h pochodziło w ł a ś n i e z obszaru. Opisywane zwyczaje związane z z a w a r c i e m omawianego z w i ą z k u małżeńskiego podobne są d o o m a w i a n y c h p o p r z e d n i o , lecz moralność była w p e w n y m sensie b a r d z i e j wiązła l u b raczej o p i n i a p u b l i c z n a , która ją w y z n a c z a , nieco luźniejsza. roz­ Powstaje p r o b l e m , czy i w j a k i m s t o p n i u k o n t a k t ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , u m o ż l i w i o n y p o ­ przez ożywiony h a n d e l , w p ł y w a ł n a kształtowanie się p o s t a w i p o t r z e b miejscowej ludności. O d p o w i e d ź n i e j e s t łatwa. W z a s a d z i e stwierdzić należy, że z m i a n y takie zauważono wśród pokolenia. swoje jedynie młodszego Kobiety „uświadomienie" p r z e j a w i a ł y w n i e z a d o w o l e n i u z d o t y c h c z a s o w y c h w a r u n k ó w życia, l e c z odnosiło się t o t y l k o d o k w e s t i i m a t e r i a l n y c h , a n i e k o r e s p o n d o w a ł o ze w z r o s t e m p o t r z e b kultu­ rowych. Następnie p o z n a j e m y w m i a s t o O w e r r i , które s t a n o w i d o b r y p r z y k ł a d stadium przemian, bardziej zaawansowanej niż omawiane społeczności poprzednio, chociaż k o r z e n i a m i t k w i ą c e jeszcze m o c n o w przeszłości. M i a s t o , którego liczebność p r z e k r a ­ czała w o m a w i a n y c h czasach 2 t y s . mieszkańców, z a s i e d l o n e b y ł o p r z e z ludność rol­ niczą, zajmującą się u b o c z n i e h a n d l e m . Z interesującej n a s społeczności k o b i e t 97°/o 4 z a j m o w a ł o się r o l n i c t w e m i h a n d l e m , pozostała ilość posiadała w y ż s z y nieco status społeczny — c o m o g ł o łączyć się z w y ż s z y m p o z i o m e m w y k s z t a ł c e n i a . B y ł y t o żony 5 nauczycieli, ukończyły urzędników państwowych, szkołę. M i a s t o tworzyło zbiorowości I b o . P o d z i e l o n e czy wreszcie aglomerację miejscowe bardziej dziewczęta zwartą b y ł o n a pięć części, z a m i e s z k a n e niż przez które szereg innych wielkie rodziny (posiadające w s p ó l n e g o p r z o d k a ) . Ciekawe niami, spostrzeżenia dotyczą j a k zawarcie nego p o g r z e b u związku (stosowana w obrzędów związanych z t a k ważnymi małżeńskiego, n a r o d z i n y d z i e c k a , w y p a d k u śmierci osoby wydarze­ ceremonia znacznej — podwój­ była wyrazem szczególnego s z a c u n k u i u z n a n i a , j a k i m d a r z y l i ją p o t o m n i ; n a s t ę p o w a ł o t o n a ogół k i l k a l a t p o śmierci, a obrządek t e n dotyczyć m ó g ł także k o b i e t ) . Szerzej n i e c o z a j m u j e się p r a c a p r o b l e m e m małżeństwa, p o r ó w n u j ą c wciąż „zwyczajowe" ze spotykanym coraz częściej małżeństwem popularne chrześcijańskim. O b s e r w o w a ć t u m o ż n a p e w n ą sprzeczność m i ę d z y etyką chrześciańską a n i e m obowiązków i przywilejów przez afrykańskich poślubionej w e d ł u g reguł kościoła posiadają wierają również stwo zwyczajowe, małżeństwo zwyczajowe. chrześcijan, którzy pojmowa­ prócz żony n a ogół stałe k o n k u b i n y , bądź też z a ­ W i e l u Afrykańczyków preferuje małżeń­ które u m o ż l i w i a r o z w ó d w w y p a d k u b r a k u d z i e c i . A f r y k a n i e j e s t jeszcze p r z y g o t o w a n a do p r a k t y c z n i e nierozerwalnego Według m i e j s c o w y c h obyczajów małżeństwa k o b i e t a n i e o d p o w i e d n i o przez chrześcijańskiego. współmałżonka trak­ t o w a n a miała p r a w o opuścić g o i żądać p o m o c y l u b i n t e r w e n c j i s t a r s z y c h c z ł o n k ó w rodu . Powodem 6 nieporozumień małżeńskich b y w a ł o n a ogół niespełnianie w sposób L i c z b a m i e s z k a ń c ó w przekroczyła o b e c n i e 20 t y s . ( w g Oxford Regional Econo­ mic Atlas, Africa, O x f o r d 1965). B a r d z i e j w s p ó ł c z e s n e d a n e dotyczące m i a s t a i p r o ­ w i n c j i O w e r r i z n a j d u j e m y w p r a c y W . B . M o r g a n a , J . C. P u g h a, West Africa, Lon­ d o n 1969, s. 43, 44, 316, 322. C i e k a w y m z j a w i s k i e m o p i s a n y m p r z e z autorkę j e s t t z w . „ t r a i n i n g h o m e " , z a ­ ł o ż o n y w 1906 r . p r z e z T o w a r z y s t w o M i s y j n e . Szkoła t a p r z e z n a c z o n a w y ł ą c z n i e d l a dziewcząt, prócz umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a uczyła z a s a d d o b r e g o p r o w a d z e n i a g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o . B y ł a o n a w y s o k o c e n i o n a p r z e z m i e j s c o w ą ludność. P o d o b n y z w y c z a j i n g e r o w a n i a w s p r a w y r o d z i n y — w sensie p o z y t y w n y m — 4 5 6 �213 RECENZJE należyty w z a j e m n y c h powinności i o d m i e n n y p o g l ą d n a k w e s t i ę r o l i i p o z y c j i małżonka w r o d z i n i e . I t a k w y s t ę p o w a n i e t z w . „odpłatności m a ł ż e ń s k i e j " współ­ powoduje, iż k o b i e t a m o ż e być uważana za „ w ł a s n o ś ć " , j a k i t o w s z y s t k o , co o n a d o m a ł ż e ń s t w a w n o s i . Z d r u g i e j s t r o n y k o b i e t y sądzą, iż t o , co w n i o s ł y o n e w p o s a g u , p o z o s t a j e n a ­ d a l i c h własnością. W e d ł u g ogólnie s p o t y k a n e j m o w e g o w i n n y zajmować o p i n i i k o b i e t y prócz p r o w a d z e n i a gospodarstwa się także r o l n i c t w e m i h a n d l e m , przyczyniając do­ się w t e n sposób d o p o w i ę k s z e n i a d o c h o d ó w r o d z i n y . S a m e k o b i e t y , czynią t o zresztą chętnie, pragnąc p e w n e j Ostatnią z niezależności m a t e r i a l n e j . przedstawionych n a m społeczności jest czysto miejska zbiorowość w P o r t H a r c o u r t , s t o l i c y p r o w i n c j i O w e r r i , licząca w o m a w i a n y m o k r e s i e około 20 t y s . mieszkańców . Heterogeniczna ludność c h a r a k t e r y z o w a ł a 7 się już w ó w c z a s p r z e w a g ą liczebną mężczyzn, którzy n a p ł y w a l i t u z odległych t e r e n ó w w wyraźną poszukiwa­ n i u p r a c y . W i e l e k o b i e t m i e j s k i c h posiadało o b o k g r a n i c m i a s t a działki, n a których m o g ł y u p r a w i a ć p e w n e rośliny ż y w i e n i o w e , n a t o m i a s t większość k o b i e t mieszkających t u okresowo wyjeżdżała d o s w y c h r o d z i n n y c h miejscowości p r z y n a j m n i e j do r o k u d l a d o p i l n o w a n i a sadzenia d w a razy i z b i e r a n i a u p r a w i a n y c h płodów. Podział pracy był już w y r a ź n i e określony; k o b i e t y z a j m o w a ł y się s p r a w a m i d o m u , h a n d l e m i e w e n tulną pracą n a r o l i , p o d c z a s g d y m ę ż c z y ź n i t r a k t o w a n e było raczej j a k o przejściowe przyjmowali miejsce pracę z a r o b k o w ą . Miasto pobytu, ludzie przybywali t u dla z a r o b k u , n i e myśląc o o s i e d l e n i u się n a stałe. Jeśli b u d o w a l i d o m y , t o t y l k o d l a z a ­ bezpieczenia dochodów i powiększenia i c h poprzez w y n a j m o w a n i e ambicji budowane były w Każda z przybywających czy Onitsha; Port s t r o n a c h r o d z i n n y c h , n a oczach pokoi. „Domy i c h zazdrosnych krewnych. r o d z i n przenosiła w ł a s n e z w y c z a j e z O w e r r i , A b a , O k i g w i H a r c o u r t n i e istniał j a k o j e d n o s t k a k u l t u r o w a . B y ł o t o p r z e z które l u d z i e p r z e c h o d z i l i , niosąc s w ó j w ł a s n y , d u c h o w y oczywistą, że w e j ś c i e w nowe, odmienne sobą p e w n e n i e u c h r o n n e z m i a n y w środowisko w psychice wyrwanych W w y p a d k u k o b i e t m o g ł o t o m i e ć następstwa n e g a t y w n e , miejsce, b a g a ż " . Jest konsekwencji z rodzimego sprawą pociągało kręgu za osób. zwłaszcza jeśli r o z p a t r u j e ­ m y s p r a w y moralności. S y t u a c j a m a t e r i a l n a k o b i e t o m a w i a n e j społeczności n i e z a w ­ sze była d o b r a . P r z y k ł a d o b s e r w o w a n y c h w mieście k o b i e t czerpiących i n t r a t n e z y s k i z p r o s t y t u c j i nakłaniał i d z i e w c z ę t a I b o d o nierządu, p r z y c z y m p r o c e d e r wały, j a k w i e l e ten trakto­ i n n y c h z a w o d ó w . N a i c h u s p r a w i e d l i w i e n i e należy dodać, że m o ż l i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k p r z y g o t o w a n i a szkoły, p r o w a d z o n e z a w o d o w e g o były d l a k o b i e t z n i k o m e . Istniejące n a ogół p r z e z t o w a r z y s t w a m i s y j n e , m i a ł y c h a r a k t e r ogólnokształ­ cący. C i e k a w o s t k ą j e s t działalność j e d n e j z n i e l i c z n y c h w o w y m czasie w N i g e r i i p r y ­ w a t n e j k o e d u k a c y j n e j szkoły w y ż s z e j , która kształciła 16 d z i e w c z ą t i o k o ł o 90 c h ł o p ­ ców. Szkoła owa stanowiła jednak wyjątek i n i e mogła rozwiązać omawianego problemu. Recenzowana p r a c a daje interesujący d z i e j postępowych, a w p e w n y m obraz jednego z najliczniejszych, sensie n a j b a r d z i e j prymitywnych plemion najbar­ nigeryj- skich. Jako grupa o ubogim stosunkowo dziedzictwie k u l t u r o w y m przy b r a k u zinsty­ tucjonalizowanej szybkiej religii Ibo wykazywali zdolność adaptacji do nowych w a r u n k ó w i ł a t w o u l e g a l i w e s t e r n i z a c j i . O d g r y w a l i o n i znaczną r o l ę w o k r e s i e kolo- o b s e r w u j e m y w ś r ó d p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e s p r a w y s p o r n e m o g ą b y ć n a życzenia z a i n t e r e s o w a n y c h s t r o n rozstrzygane przez p r z e d s t a w i c i e l i starszej generacji. P r o b l e m p o r u s z a p r a c a A . S o u t h a l l a [ r e d . ] , Social Change in Modern Africa, O x f o r d 1969, r o z d z . : „ F a m i l y l i f e a m o n g t h e Y o r u b a i n L a g o s , N i g e r i a " , s. 315. P o r t H a r c o u r t liczył w l a t a c h 6 0 - t y c h już 72 t y s . m i e s z k a ń c ó w , j e s t t o d r u g i со do wielkości p o r t N i g e r i i . D a n e z p r a c y L . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. 7 �214 RECENZJE n i a l i z m u a n g i e l s k i e g o , a p o u z y s k a n i u p r z e z N i g e r i ę niepodległości, dzięki i n t e l i g e n c j i , s p r y t o w i i e n e r g i i objęli także w i e l e ważniejszych właśnie tej g r u p y p l e m i e n n e j w y d a j e się być szczególnie g o d n e u w a g i . s t a n o w i s k . Dlatego 8 też Anna E S T E R B O S E R U P , Woman's role in economic studium Partyka L o n d o n 1970, G e o r g e development, A l l e n a n d U n w i n L t d , ss. 283 W d o b i e m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r c z e j zachodzącej w większości współczesnych s p o ­ łeczności k r a j ó w procesach i n d u s t r i a l i z a c j i i łączącej się z t y m m i g r a c j i w i e ś — m i a s t o , zmieniają t z w . T r z e c i e g o Świata, w się p r a w a i funkcje kobiet, zmienia się także i c h a k t y w n o ś ć z a w o d o w a . W s z y s t k i e te zagadnienia w p r a c y E s t e r B o s e r u p , duńskiego n a u k o w c a w pełni u d o k u m e n t o w a n e s t u d i u m socjologiczno-ekonomiczne tycznie nie badanego aspektu ekonomicznego mianach zacofanych znajdują i konsultanta przy odzwierciedlenie ONZ, nigdy stanowiącej dotąd systema­ r o z w o j u , j a k i m jest r o l a kobiet w prze­ gospodarczo krajów. P u n k t e m wyjściowym rozważań Ester Boserup jest przedstawienie sytuacji w p r y ­ mitywnych społecznościach w i e j s k i c h , istniejących t a m systemów gospodarki działu p r a c y . W n a j p r o s t s z y m p o d z i a l e m ó w i ć m o ż e m y o m ę s k i m i żeńskim g o s p o d a r k i r o l n e j . O g ó l n i e p r z y j m u j e m y , iż p i e r w s z y j a c h A z j i , p o d c z a s g d y w A f r y c e par excellence s p o t y k a n y jest głównie w gospodarki kobiecej używany i stosowano występowały kra­ w y s t ę p u j e żeński s y s t e m p r a c y w n i c t w i e . Podział t a k i wyrastał z r o d z a j u prowadzonej Wzory i po­ systemie 1 głównie w w danym kraju regionach, g d z i e pług u p r a w ę przemienną, p r a c a w p o l u w y k o n y w a n a rol­ gospodarki. nie był była wyłącz­ n i e p r z e z k o b i e t y , p r z y c z y m udział m ę ż c z y z n ograniczał się g ł ó w n i e d o k a r c z u n k u . 2 Odmiennie watną przedstawia własność ziemi się s y t u a c j a w i stosunkowo k r a j a c h azjatyckich, gdzie z n a j d u j e m y liczną klasę b e z r o l n e j wiejskiej pry­ społeczności. Występuje t u możliwość k o r z y s t a n i a z p r a c y n a j e m n e j , a głównie s t o s o w a n y m narzę­ d z i e m j e s t pług. P o d z i a ł p r a c y w p ł y w a n a o d p o w i e d n i e kształtowanie się stosunków w e w n ą t r z s p o łecznych, a szczególnie s p o t y k a n y c h generalizację, m o ż e m y systemów małżeńskich. I t a k , stosując stwierdzić, iż istnieją d w a g ł ó w n e t y p y k o b i e t y w nościach w i e j s k i c h , w zależności o d o c e n i e n i a j e j r o l i j a k o p r a c o w n i k a . W pewną społecz­ regionach gospodarki wędrownej, gdzie praca w p o l u w y k o n y w a n a jest przede w s z y s t k i m przez k o b i e t y , mają o n e w i ę k s z ą osobistą wolność, a także p e w n ą ekonomiczną niezależność. W t a k i c h społeczeństwach w y s t ę p u j e szeroki zasięg p o l i g a m i i , p o n i e w a ż posiadanie k i l k u żon łączy się z m o ż l i w o ś c i ą u p r a w i a n i a w i ę k s z e j ilości z i e m i i s t w a r z a lepszą P r o b l e m t e n o m a w i a p r a c a K . E 11 i o 1 1 a, An African School, A record of Experience, C a m b r i d g e 1970, s. 205, a także c y t o w a n a już National Unity and Re­ gionalism in Eight African States, s. 28, 545. R o l ę k o b i e t w życiu społecznym i g o s p o d a r c z y m społeczności p i e r w o t n y c h o m a ­ w i a p r a c a D . P a u 1 m e, [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Berkeley and Los Angeles 1963. Zmianę t r a d y c y j n e j gospodarki w w y n i k u m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a : w p r o w a d z e ­ n i a pługa, o b s e r w u j e m y n a p r z y k ł a d z i e k e n i j s k i e g o p l e m i e n i a L u o , g d z i e k o b i e t y z a j ­ m o w a ł y się p r y m i t y w n y m r o l n i c t w e m , l e c z z c h w i l ą z a s t o s o w a n i a pługa u p r a w ą z i e m i zaczęli z a j m o w a ć się t a k ż e mężczyźni. P r o b l e m t e n p o r u s z a p r a c a A . W a 1 i g ó r s k i e g o , Społeczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949 г., S t u d i u m w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e g o p l e m i e n i a L u o , W a r s z a w a 1969. 8 1 2 �215 RECENZJE p o z y c j ę społeczną. K o b i e t a j e s t t u c e n i o n a i d l a p o z y s k a n i a żony m ę ż c z y ź n i n o k r o t n i e składają w y s o k i e opłaty j e j r o d z i n i e . M a ł ż e ń s t w o p o l i g a m i c z n e niejed­ występuje w i ę c w A f r y c e n a południe o d S a h a r y , a t a k ż e w części o b s z a r ó w p o ł u d n i o w e j Azji, w s z ę d z i e t a m , g d z i e z n a j d u j e m y d o s t a t e k z i e m i nadający się d o w y k o r z y s t a n i a w d ł u g o o d ł o g o w y m s y s t e m i e . W s z ę d z i e , g d z i e s p o t y k a m y konieczność i n t e n s y w n e g o wyko­ r z y s t a n i a n i e w i e l k i e g o o b s z a r u z i e m i , s t o s u j e się gospodarkę p ł u g o w ą i k o b i e t a j e s t n i e w i e l e l u b w o g ó l e n i e a n g a ż o w a n a w pracę n a r o l i , j e s t o n a c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o ­ n a o d s w e g o m ę ż a l u b o j c a , a t y l k o z n i k o m a część m a ł ż e ń s t w j e s t p o l i g a m i c z n a . S y ­ tuacja taka dominuje w Niewybaczalnym r e g i o n a c h h i n d u s k i e j , chińskiej, a także a r a b s k i e j błędem Europejczyków c t w a o m a w i a n y c h krajów jest zapoznanie posiadających kultury. w p ł y w n a rozwój rolni­ l u b n i e u z n a w a n i e istniejących t r a d y c j i p o ­ działu p r a c y w społecznościach t u b y l c z y c h . Z d a r z a ł o się, iż w k r a j a c h , g d z i e g ł ó w n a rola gospodarcza nowoczesnych p r z y p a d a ł a k o b i e c i e , s t a w i a n o j e d n a k n a mężczyzn, których uczono m e t o d g o s p o d a r k i r o l n e j , p o d c z a s g d y k o b i e t y , będące g ł ó w n y m i u ż y t ­ k o w n i k a m i z i e m i , k o n t y n u o w a ł y użycie t r a d y c y j n y c h m e t o d u p r a w y . P r z y b y c i e E u ­ ropejczyków pogarszało pozycję kobiet, zachodnia administracja bowiem cedowała n i e j e d n o k r o t n i e p r a w a i własność k o b i e t n a i c h m ę ż ó w , c o d o p r o w a d z i ł o n a w e t do k r w a w y c h r o z r u c h ó w ( r e w o l t a w A b a , 1929 r.) . s I n n y p r o b l e m s t a n o w i s e z o n o w a p r a c a k o b i e t z p l e m i o n o n i s k i m s t a t u s i e społecznym w gospodarstwach bogatszych n a terenach, gdzie nie m a t r a d y c j i gospodarki cej. P r z y p a d k i t a k i e z n a j d u j e m y kobie­ w I n d i a c h , g d z i e o k o ł o 40°/o p r a c o w n i k ó w r o l n y c h s t a n o w i ą k o b i e t y pracujące n a j e m n i e . Interesujące j e s t p r z y t o c z o n e p r z e z autorkę rozróżnienie s p o t y k a n y c h w świecie typów zaangażowania k o b i e t w prace w r o d z i n n y m g o s p o d a r s t w i e : — k o b i e t a B l i s k i e g o W s c h o d u n i e pracująca (nie posiada także wolności osobistej), — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej k o b i e t a z a j m u j e się g ł ó w n i e g o s p o d a r s t w e m domo­ w y m w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u uczestnicząc w p r a c a c h r o l n i c z y c h , — w regionach południowo-wschodniej m a s p o r y udział w pracy w Azji gospodarstwie k o b i e t a jest aktywnym pracownikiem, rodzinnym, przyjmuje także p r a c e n a ­ jemne, — w r e s z c i e k o b i e t a afrykańska, która n i e j e s t u t r z y m y w a n a p r z e z męża, l e c z sama t r o s z c z y się o s i e b i e i rodzinę, przyjmując k a ż d y t y p zajęcia. O c z y w i ś c i e j a k każda g e n e r a l i z a c j a i ta przedstawia t y l k o ogólny s c h e m a t i n a poszczególnych t e r e n a c h m o g ą w y s t ę p o w a ć z n a c z n e o d c h y l e n i a . A f r y k a ń s k a 4 m a n p . s t o s u n k o w o m a ł y udział w p r o d u k c j i cash, crop, kobieta g ł ó w n i e d l a t e g o , że w p l a n t a ­ c j a c h z a t r u d n i a n i są mężczyźni, l e c z t a k ż e i d l a t e g o , że w e w ł a s n y m gospodarstwie są o n i r ó w n i e ż a k t y w n i p r z y u p r a w i e p ł o d ó w n a s p r z e d a ż . N a s u w a się p y t a n i e , j a k 5 wyglądać będzie s y t u a c j a k o b i e t w miarę modernizacji rolnictwa, powstaje także W y d a r z e n i a t e podkreślające n i e z w y k ł ą zdolność organizacyjną k o b i e t w w a l c e o i c h p r a w a o p i s u j e p r a c a S. L e i t h - R o s s , African Women, A study of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, s. 22-39. Interesujący j e s t c y t o w a n y p r z e z autorkę p r z y k ł a d n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e k o b i e t y w y k o n y w a ł y t y l k o 7 % p r a c y n a r o l i . W y k a z y w a ł y się o n e n a t o ­ m i a s t a k t y w n y m udziałem w h a n d l u . Jednakże i t o n i e j e s t regułą. D u ż e f a r m y k a k a o posiadają k o b i e t y w p o ł u d ­ n i o w e j G h a n i e . Są o n e z w y k l e m n i e j s z e j e d n a k o d p r o w a d z o n y c h p r z e z m ę ż c z y z n , którzy korzystają z p r a c o w n i k ó w n a j e m n y c h ; p o n a d t o k o b i e t y z o b l i g o w a n e są z w y ­ k l e d o u p r a w y roślin ż y w i e n i o w y c h . P r o b l e m o m ó w i o n y w p r a c y z b i o r o w e j D . В i eb u y c k , [ r e d . ] , African Agrarian Systems, O x f o r d 1966, a także w p r a c y P. H i l l , Studies in Rural Capitalism in West Africa, C a m b r i d g e 1970. 3 4 5 �216 RECENZJE problem odpowiedniego ich przygotowania d o spełnianego z a w o d u , jeśli mają kon­ t y n u o w a ć s w ą pracę. N i e z a w s z e j e d n a k k o b i e t y pozostają n a w s i , c o r a z częściej s p o t y k a m y j e w w o d a c h m i e j s k i c h . R o l ę i pozycję k o b i e t w mieście p r z e d s t a w i a za­ Ester Boserup w I I części s w e j p r a c y . M i a s t a k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się t o t w o r y s t o s u n k o w o m ł o d e , w y ­ rastające dookoła p o r t ó w , w z d ł u ż l i n i i k o l e j o w y c h l u b g ł ó w n y c h dróg, k t ó r y m i prze­ biegały s z l a k i h a n d l o w e . J a k o c e n t r a k o l o n i a l n e j a d m i n i s t r a c j i pełniły też o n e r o l ę h a n d l o w y c h i usługowych p l a c ó w e k n a t e r e n i e o s a d n i c t w a e u r o p e j s k i e g o . lekcji przy przyjmowaniu przez Europejczyków ludzi do pracy Zasady se­ odzwierciedlone są w y r a ź n i e p r z e z proporcję płci m i e s z k a ń c ó w m i a s t . S p o t y k a m y n i e j e d n o k r o t n i e m i a s t a t z w . „ m ę s k i e " , zwłaszcza w niektórych k r a j a c h A f r y k i . S k r a j n y m p r z y k ł a d e m t a k i e j p o l i t y k i są m i a s t a A f r y k i P o ł u d n i o w e j i R o d e z j i , a w i ę c okręgi przemysłu k o p a l n i a ­ nego. N i s k i e z a r o b k i afrykańskich p r a c o w n i k ó w n i e p o z w a l a ł y i m n a u t r z y m y w a n i e r o d z i n , które pozostawały n a w s i . P o d o b n a s y t u a c j a w y s t ę p u j e w k r a j a c h A z j i i 1ак n p . w I n d i a c h p r z e w a g a m ę ż c z y z n w niektórych m i a s t a c h sięga n a w e t 2 5 % . K o n t r a ­ s t e m są s k u p i s k a m i e j s k i e A m e r y k i Łacińskiej w których, w r e z u l t a c i e ciągłych p r o ­ cesów m i g r a c j i p r z e w a ż a j ą k o b i e t y , p o d c z a s g d y rta o b s z a r a c h rolniczych pozostają mężczyźni. Zastanawiając się n a d rolą k o b i e t w m i a s t a c h w y j ś ć m u s i m y z i c h wkładu r o z w o j u h a n d l u . T r a d y c j e udziału k o b i e t w t e j d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i różne są w maitych okręgach. Stanowią one połowę handlarzy w wielu krajach A f r y k i (Ghana l u b nawet większość w ś r ó d — 80%), N i g e r i a do roz­ tradycyjnych Wsch. — 50%) , natomiast 6 z a l e d w i e niecały j e d e n p r o c e n t z a j m u j e się h a n d l e m w większości k r a j ó w a r a b s k i c h , gdzie możliwość z a t r u d n i e n i a k o b i e t w h a n d l u i rzemiośle j e s t n i e d o przyjęcia, o n e mniejszością n a w e t w ś r ó d k l i e n t ó w , p o n i e w a ż z a k u p a m i j e d z e n i a , a n a w e t k o b i e c y c h zajmują się mężczyźni. W p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Azji znajdujemy g i o n y , g d z i e p r o c e n t o w y udział m ę ż c z y z n i k o b i e t w h a n d l u j e s t p r a w i e r ó w n y 50%i), j e d n a k ż e już n a o b s z a r a c h z a m i e s z k a n y c h p r z e z ludność p o c h o d z e n i a (Singapur, T a i w a n ) udział k o b i e t n i e p r z e k r a c z a przed­ głównym z a w o d e m k o b i e t , które s a m e zabiegają o u t r z y m a n i e s i e b i e i r o d z i n y , p o n i e w a ż siadają czesnym nie­ i n n e g o źródła d o c h o d u , z w a ż y w s z y f a k t , iż n i e p o ­ o n e n a ogół ż a d n e g o z a w o d u sektorze re­ (około chińskiego 15 p r o c e n t , p o d c z a s g d y w r e w o l u c y j n y c h C h i n a c h osiągał z a l e d w i e 7%). H a n d e l , prócz r o l n i c t w a j e s t w i e l e jest możliwości znalezienia są ubrań ani przygotowania h a n d l u z a t r u d n i a n i są j e d n a k z w y k l e do i n n e j pracy. W nowo­ mężczyźni, n a w e t n a o b s z a ­ r a c h , g d z i e k o b i e t y d o m i n o w a ł y w h a n d l u t r a d y c y j n y m . W skrócie s t w i e r d z i ć należy, że r o l a k o b i e t w n o w o c z e s n y m hinduskiej i chińskiej, h a n d l u w r o z w i j a j ą c y c h się k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , a także w atlantyckich krajach Ameryki Łacińskiej, gdzie m o c n y b y ł w p ł y w k u l t u r y hiszpańskiej, n i e j e s t duża, p o n i e w a ż i s t n i e j e t u g ł ę b o k o zakorzeniony k u l t u r o w y sprzeciw w o b e c udziału k o b i e t w handlu. Natomiast tam, g d z i e k o b i e t y spełniają t r a d y c y j n i e p o w a ż n i e j s z e f u n k c j e w t e j d z i e d z i n i e z n a j d u j e m y w i ę k s z ą ilość z a t r u d n i o n y c h w h a n d l u k o b i e t ( n p . w gospodarki, południowo-wschod­ n i e j A z j i ) , lecz b a r d z o często p r o c e n t i c h j e s t n i e w y s o k i p r z e z ogólnie n i s k i poziom wykształcenia, a t a k ż e tendencję d o d a w a n i a p r i o r y t e t u m ę ż c z y z n o m w r e k r u t a c j i d o wszelkich nowoczesnych Rola kobiet w zawodów. „męskich" miastach ogranicza się g ł ó w n i e d o u s ł u g . 7 Występuje R o l ę k o b i e t H a u s a w h a n d l u n a t e r e n i e północnej N i g e r i i p o r u s z a p r a c a H i l l , op. cit, s. 147. U d z i a ł k o b i e t w d o c h o d a c h r o d z i n y p o p r z e z h a n d e l artykułami ż y w n o ś c i o w y m i ( n p . p r z y g o t o w y w a n i e i s p r z e d a w a n i e p o r c j i j e d z e n i a g o t o w y c h d o spożycia) i p o 6 7 �217 RECENZJE t u społecznie s z k o d l i w e z j a w i s k o p r o s t y t u c j i , k t ó r e m u s p r z y j a s t o s u n k o w o mała ilość k o b i e t w o w y c h m i a s t a c h . W k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej duża część k o b i e t z a t r u d ­ n i o n a j e s t j a k o służba d o m o w a i azjatyckich sektorem (60°/o), p o d c z a s g d y w k r a j a c h a r a b s k i c h , afrykańskich t y m zajmują się mężczyźni. Zaznacza się j e d n a k wyraźnie t e n d e n c j a w z r o s t u s e k t o r u usług d o m o w y c h w r a z z e k o n o m i c z n y m r o z w o j e m k r a j u , p r z y c z y m z a w o d y t e stają się c o r a z w y ł ą c z n i e j miast p y t a n i e , dlaczego t a k mało k o b i e t z n a j d u j e m y i d l a c z e g o większość p r z e d s i ę b i o r c ó w p r e f e r u j e „żeńskie". N a s u w a danego się n a t o ­ wśród pracowników przemysłu mężczyzn, m i m o iż w i e l e z j ą c y c h się k r a j ó w s t o s u j e z a s a d y różnych płac d l a osób o d m i e n n y c h płci rozwija­ wykonują­ c y c h t e s a m e p r a c e . Otóż k o b i e t a k o r z y s t a z p e w n y c h p r z y w i l e j ó w , t a k i c h j a k o g r a ­ niczenia pracy w nocy czy p r a c y p o d ziemią w kopalnictwie, wreszcie przysługuje j e j określona ilość płatnych z w o l n i e ń z tytułu o p i e k i n a d dziećmi i u r l o p ó w rzyńskich — częstszych w k r a j a c h o n i s k i m s t o p n i u r o z w o j u . Jest rzeczą rystyczną, iż s a m e k o b i e t y preferują p r a c ę w s e k t o r z e macie­ charakte­ h a n d l u czy też c h a ł u p n i c t w o , co u m o ż l i w i a i m dowolność c z a s u p r a c y , a w i ę c w y w i ą z y w a n i e się p r z y p r a c y dowej także i z o b o w i ą z k ó w Przyczyn w znikomej stosunkowo roli zawo­ domowych. kobiet w nowoczesnym n i s k i m s t o p n i u wykształcenia p r z e m y ś l e szukać należy także dziewcząt. P r z y k ł a d o w o można iż w I n d i a c h i k r a j a c h a r a b s k i c h , g d z i e udział u c z n i ó w i u c z e n n i c w podać, grupie w i e k u 15-19 l a t m a się j a k 4 : 1 , już w g r u p i e 20-24 l a t kształtuje się w s t o s u n k u 1 0 : 1 . W p ł y ­ wa na to w pewnym stopniu niski wiek zakładania r o d z i n y . T r a d y c j e w kształceniu d z i e w c z ą t rzadkością są także w A f r y c e , g d z i e p r z e z długie l a t a szkoły m i s y j n e dziły i n n y p r o f i l n a u c z a n i a d l a dziewcząt, ucząc j e p r z e d e w s z y s t k i m p r a k t y c z n y c h . Obecnie 8 łudniowej A f r y k i w sposób użytkują prowa­ przedmiotów zaszły t u i s t o t n e z m i a n y i n p . w ś r ó d studentów B a n t u z P o ­ 1960 r o k u 40°/o s t a n o w i ł y dziewczęta. P o w s t a j e p y t a n i e , w swe wykształcenie k o b i e t y . Z rozważań Ester Boserup jaki w y n i k a , iż stanowią o n e z n i k o m y p r o c e n t p r a c o w n i k ó w a d m i n i s t r a c j i w y ż s z e g o s t o p n i a n i e t y l k o w k r a j a c h rozwijających się, l e c z także i w w y s o k o 1 2 % ) . W większości k r a j ó w z a c o f a n y c h zindustrializowanych (ZSRR g o s p o d a r c z o з/ l u b n a w e t w i ę c e j — pracujących 3 z a w o d o w o k o b i e t t o n a u c z y c i e l k i , p o n i e w a ż z a w ó d t e n w y k o n y w a ć mogą k o b i e t y t a k ­ że i t a m , g d z i e są o n e t r a d y c y j n i e o d i z o l o w a n e szość w pozostałych Afryce, t o pielęgniarki i służba j e d n a k zaznaczyć należy, iż w d i a c h , p i e l ę g n i a r s t w e m zajmują o d życia społecznego, n a t o m i a s t w i ę k ­ medyczna. pewnych Proporcje takie spotykamy społecznościach A z j i , n p . w I n ­ się t y l k o k o b i e t y z s e k t niższych. Z r o z w o j e m eko­ n o m i c z n y m w z r a s t a l i c z b a k o b i e t w y k o n u j ą c y c h p r a c e b i u r o w e . W niepodległych k r a ­ jach afrykańskich położonych n a południe o d S a h a r y szybki stopień afrykanizacji W połączeniu z b r a k i e m w y ż e j w y k s z t a ł c o n y c h osób o b u płci d a j e k o b i e t o m s k i m unikalną sposobność wejścia do zawodów poprzednio prawie afrykań­ zmonopolizowa­ n y c h p r z e z mężczyzn. Ostatnia w część pracy poświęcona o s t a t n i c h l a t a c h przybierających jest n a sile w procesom wiejsko-miejskiej słabo r o z w i n i ę t y c h j a c h , a także t o w a r z y s z ą c y c h t e m u z j a w i s k społecznych. N i e z a w s z e są o n e ne, bowiem obserwować można rozbicie rodzin wskutek migracji gospodarczo samotnego kra­ pozytyw­ przebywania ś r e d n i c t w o w h a n d l u r y b a m i w s p o m i n a też p r a c a J . S. L a F o n t a i n e , City Politics, A study of Leopoldville, 1962-1963, C a m b r i d g e 1970, s. 56. Opis takiego właśnie „training-home" d l a dziewcząt z n a j d u j e m y w pracy Leith-Ross, op. cit., s. 189 n . N a t o m i a s t interesujący p r o b l e m w p r o w a d z a n i a szkolenia z a w o d o w e g o k o b i e t w A f r y c e w s c h o d n i e j (krótkoterminowe k u r s y szkole­ n i a r o l n i c z e g o w K e n i i ) — z j a w i s k o ciągle jeszcze w A f r y c e n i e t y p o w e — w s p o m i n a p r a c a J . C. de W i l d e , Experiences with Agricultural Development in Tropical Af­ rica, v o l . 1, s. 190, B a l t i m o r e 1967. 8 �218 RECENZJE m ę ż c z y z n w m i a s t a c h , narastającą w t y c h w a r u n k a c h prostytucję, a co za t y m i d z i e b r a k s z a c u n k u w ogóle d l a k o b i e t m i e j s k i c h pracujących s a m o d z i e l n i e . Te problemy społeczne n i e m o g ą j e d n a k p o w s t r z y m a ć p r o c e s ó w m i g r a c j i , k t ó r e są e l e m e n t e m odłącznym ekonomicznego r o z w o j u każdego k r a j u . Z m i a n y w y w o ł a n e się d o zupełnie o d m i e n n e g o społeczność pierwotna środowiska są t y m w i ę k s z e , i m b a r d z i e j p r y m i t y w n a j e s t i procesy przystosowania zachodzą wówczas wolniej, p r o w a d z i ć n a w e t d o zupełnego w y a l i e n o w a n i a j e d n o s t k i . Z m i e n i a się cała rodziny, bowiem jej członkowie wykonują n i e t y l k o odmienną mogą egzystencja pracę, l e c z także zmieniają sposób życia. W y s t ę p u j e konieczność płacenia za k w a t e r y m i e j s k i e za m i e j s c e p o d n a m i o t ) , b r a k możliwości w y k o n y w a n i a s z e r e g u czynności dodatkowe źródło p o ż y w i e n i a , utrzymywanie ścisłych k o n t a k t ó w i t p . R a d y k a l n i e z m i e n i a się a k t y w n o ś ć k o b i e t , g d y cała r o d z i n a żyje w (nawet odgrywa­ j ą c y c h p o w a ż n ą r o l ę w życiu społeczności w i e j s k i e j , t a k i c h j a k p o l o w a n i e wiące nie­ przeniesieniem — stano­ rodzinnych mieście, p o ­ n i e w a ż większość czynności w y k o n y w a n y c h p r z e z n i e d l a p o d n i e s i e n i a s t a n d a r d u ż y ­ c i a całej r o d z i n y n i e m o ż l i w a j e s t d o w y k o n y w a n i a w d a r s t w o d o m o w e n i e j e s t już s a m o w y s t a r c z a l n e w a r u n k a c h miejskich. Gospo­ i s z e r e g dóbr t r z e b a zdobyć za p i e ­ niądze. W s k u t e k s i l n e g o obciążenia budżetu r o d z i n y k o b i e t y z m u s z o n e w a n i a pieniędzy drogą p r a c y z a r o b k o w e j . są d o zdoby­ R ó ż n e są m o ż l i w o ś c i a k l i m a t y z a c j i d o ż y ­ c i a w n o w y c h w a r u n k a c h k o b i e t pochodzących ze społeczności o o d m i e n n y c h t r a d y ­ c j a c h . Stąd w wować procesach możemy generalizuje modernizacji pewne wzory gospodarczej krajów aktywności zawodowej Trzeciego Świata k o b i e t , które Ester obser­ Boserup w t e n sposób: — w k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , g d z i e w i e j s k i e k o b i e t y z a a n g a ż o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m i p r a w i e w y ł ą c z n i e w p r a c e d o m o w e obcując z ścisłym k r ę g i e m rodziny, t y l k o z n i k o m a i c h ilość (około 5°/o) j e s t a k t y w n a z a w o d o w o w m i e ś c i e ; — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej, w której p o d w p ł y w e m k u l t u r y n i e było t r a d y c y j n e g o oporu do samodzielnej pracy europejskiej k o b i e t poza r o d z i n n y m d a r s t w e m , a d z i e w c z ę t a w y s y ł a n o chętnie d o m i a s t , b y pracując w b o g a t y c h j a k o służące zarabiały n a w ł a s n e u t r z y m a n i e , z n a j d u j e m y stosunkowo gospo­ domach wysoki (25- 33°/o) udział k o b i e t w p r a c y z a w o d o w e j w m i e ś c i e ; — w południowo-wschodniej Azji, gdzie wysoka jest aktywność kobiet, które pracują w r o l n i c t w i e , z n a j d u j e t o o d p o w i e d n i k także i w dużym u d z i a l e k o b i e t w z a ­ wodach miejskich (30-40%i). Warto t u wspomnieć o Indonezji, gdzie 2 5 % kobiet m i e j s k i c h p r a c u j e z a w o d o w o . Jest t o z j a w i s k o , j a k i e g o n i e s p o t y k a m y w i n n y c h k r a ­ j a c h muzułmańskich ; 9 — k r a j e afrykańskie cechują się n a t o m i a s t w y s o k ą aktywnością kobiet w c a c h r o l n i c z y c h , a t a k ż e w w i e j s k i m h a n d l u n a m a ł ą skalę (zwłaszcza obszar Zachodniej). Wbrew liczba pracuje t e m u , czego zawodowo w można b y się spodziewać, mieście. P r z y c z y n ą stosunkowo mała i c h tego jest b r a k k w a l i f i k a c j i i kształcenia, co u t r u d n i a m o ż l i w o ś ć z n a l e z i e n i a pracy w nowoczesnym mysłu n a w e t I s t n i e j e t u także t r a d y c y j n a kobietom w Afryce Zachodniej. pra­ Afryki sektorze wy­ prze­ niechęć m ę ż c z y z n d o p r a c y i c h żon i córek p o d w ł a d z ą o b c e g o mężczyzny. P r o c e s y a d a p t a c j i do w życia w mieście t r u d n i e j s z e są w k r a j a c h , gdzie kobiety p r a c y n a r o l i , a m n i e j mają sposobności z n a l e z i e n i a skich, podczas g d y m i g r a c j a jest m n i e j s z y m problemem są b a r d z i e j zajęcia w aktywne warunkach miej­ t a m , gdzie przeniesione do m i a s t a k o b i e t y m o g ą k o m p e n s o w a ć s w ó j m a ł y udział w n a t u r z e d o d o c h o d ó w r o d z i n y w i ę k s z y m udziałem w z a r o b k a c h pieniężnych n a m i e j s k i c h b a z a r a c h c z y w sektorze C e n n e i n f o r m a c j e dotyczące aktywności z a w o d o w e j k o b i e t w k r a j a c h p o ł u d n i o ­ w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j A z j i z n a j d u j e m y w p r a c y G . M y r d a l a, A s í a n D r a ­ m a . An Inquiry into the Poverty of Nations, H a r m o n d s w o r t h 1968, s. 494, 1731 n . 9 �219 RECENZJE u s ł u g o w y m n o w o c z e s n e g o m i a s t a . Spełnia t o szczególną rolę w ków niewykwalifikowanych, zarobki kobiet bowiem różnią się o d p e n s j i i c h m ę ż ó w . Z a s a d n i c z e w rodzinach pracowni­ takich wypadkach niewiele różnice uposażenia o b s e r w u j e m y dopiero wśród pracowników w y k w a l i f i k o w a n y c h . Dalej a u t o r k a porusza p r o b l e m bezrobocia, a także n i e r a c j o n a l n e g o wykorzysta­ n i a zdolności p r o d u k c y j n e j m ł o d y c h l u d z i . S t a w i a o n a p o s t u l a t s t w a r z a n i a odpowied­ n i c h w a r u n k ó w p r a c y i zachęcania d o p o z o s t a w a n i a w r o l n i c t w i e , p o d c z a s g d y s z e r e g s t a n o w i s k w z a w o d a c h m i e j s k i c h m o ż e być z p o ż y t k i e m o b s a d z o n y c h kobiety. A więc i w t y c h krajach obserwujemy micznie zjawisko masowej już n i e b e z p i e c z n e przez miejskie społecznie i e k o n o ­ i n i e r a c j o n a l n e j z p u n k t u w i d z e n i a i n t e r e s u państwa m i ­ g r a c j i w i e ś — m i a s t o . A b y z r e a l i z o w a ć taką strategię r o z w o j u t r z e b a s t w o r z y ć k o ­ b i e t o m możliwości rierą j e s t o b e c n i e zatrudnienia w l e c z także b r a k w ł a ś c i w y c h przygotowaniem, nowoczesnym sektorze nie t y l k o tradycyjne odizolowanie kwalifikacji. Trzeba przemysłu, d o czego b a ­ k o b i e t w w i e l u społecznościach, więc zająć się o d p o w i e d n i m i c h a w i ę c r o z w i ą z a ć p r o b l e m s z k o l n i c t w a , zwłaszcza z a w o d o w e g o , co umożliwi zatrudnienie kobiet w z m o d e r n i z o w a n y m p r z e m y ś l e . W y r a ź n a jeszcze r ó ż ­ n i c a k w a l i f i k a c j i dziewcząt i chłopców z n a j d u j e s w o j e o d z w i e r c i e d l e n i e w s t o p n i u i c h a k t y w n o ś c i z a w o d o w e j w mieście. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , iż w a ż n y m c z y n n i k i e m j e s t t u n i e t y l k o f o r m a l n e przygotowanie do wykonywanego s u n k u d o p r a c y , która w y m a g a pejczyków zawodu, l e c z także w p o j e n i e regularności i u w a g i , obcej odpowiedniego mentalności. J e s t rzeczą oczywistą, że l u d z i e n a w y k l i d o ciężkiej n a r o l i r o k o w a ć m o g ą nadzieję szybszego z a a k c e p t o w a n i a sto­ ludziom innej od Euro­ pracy r e g u l a r n e g o zajęcia, a p o ­ n i e w a ż w A f r y c e w ł a ś n i e k o b i e t y pracują ciężej, spodziewać się należy, iż m o g ą być wydatniejsze w przemyśle, n a w e t m i m o braku zawodowego R o l a k o b i e t w społecznym i g o s p o d a r c z y m przygotowania. r o z w o j u krajów Trzeciego Świata p o ­ chłania d o t y c h c z a s z b y t m a ł o u w a g i b a d a c z y k u l t u r i społeczności k r a j ó w rozwijają­ c y c h się. P r z e r y s o w u j ą c r o l ę m ę ż c z y z n p o m i j a n o często w k ł a d k o b i e t w r o z w ó j n y c h społeczeństw. N a l e ż y podkreślić, iż o m ó w i e n i e i u z n a n i e z n a c z e n i a zbędne jest d l a u z y s k a n i a pełnego o b r a z u s t u d i o w a n y c h społeczności i f u n k c j o n o w a n i a i c h systemów gospodarczych. bada­ kobiet nie­ tradycyjnych P r a c a E s t e r B o s e r u p , która k o r z y s t a z szeregu d a n y c h e m i r y c z n y c h u z y s k a n y c h przez w i e l u badaczy, s t a n o w i cenny wkład d o e t n o g r a f i i i s o c j o l o g i i , będąc r z a d k i m d o k u m e n t e m podkreślającym z n a c z e n i e biet w ko­ e k o n o m i c z n y m i społecznym r o z w o j u społeczności dziś dążących d o a w a n s u cywilizacyjnego. Ten szeroki temat nie przebadany dotąd s z c z e g ó ł o w o w s k a l i ś w i a ­ t o w e j , jest s t o s u n k o w o mało z n a n y w polskiej l i t e r a t u r z e specjalistycznej. Już w i ę c choćby z t e g o p o w o d u w y d a j e się, iż p r a c a B o s e r u p zasługuje n a u w a g ę t a k p o l s k i e g o etnografa, j a k i socjologa. Anna AFRICA Slave Trade, REMEMBERED, Narratives praca zbiorowa p o d redakcją by West Africans from the Partyka Era of the P h i l i p a D. C u r t i n a , T h e U n i v e r s i t y of W i s c o n s i n Press, M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968, ss. 363. „Atlantycki h a n d e l n i e w o l n i k a m i stworzył jedną z największych międzykonty- n e n t a l n y c h m i g r a c j i w h i s t o r i i świata, p r z e w y ż s z o n ą j e d y n i e p r z e z e u r o p e j s k i zarobkowy ( d o U S A w X I X w . ) " » . „ O b e c n i e o k o ł o Vs osób afrykańskiego R o l ę h a n d l u n i e w o l n i k a m i w p r o c e s a c h m i g r a c j i , a także z a g a d n i e n i a s o w a n i a d o n o w e g o środowiska o m a w i a p r a c a J . A . J a c k s o n a , [ r e d . ] , S o c i o l o g i c a l S t u d i e s 2, C a m b r i d g e 1969. 1 exodus pochodzenia przysto­ Migration, �220 RECENZJE żyje p o z a t e r e n e m A f r y k i " , w a r t o w i ę c zająć się k o l e j a m i życia k i l k u z n i c h , k t ó ­ 2 rych w wspomnienia dochowały się szczęśliwie do naszych czasów. Przeprowadzane o s t a t n i c h 20 l a t a c h i n t e n s y w n e b a d a n i a h i s t o r i i A f r y k i w y k o r z y s t u j ą w y c h celów w s z e l k i e jest między innymi omawiana s t w o r z y ł y zbiór różny w rycznej. Niemniej ze z punktu widzenia dla nauko­ d o k u m e n t y s p i s a n e , a także o s o b i s t e n a r r a c j e , czego w y n i k i e m praca. Dalece różniące się okoliczności kompozycji f o r m i e p r e z e n t a c j i , jakości l i t e r a c k i e j i dokładności h i s t o ­ względu na Afrykanów fakt, iż przedstawia on s t a n o w i wartość n i e z w y k l e handel niewolnikami, cenną. K s i ą ż k a posiada obszerną n a u k o w ą p o d b u d o w ę opracowaną p r z e z P h i l i p a D . C u r t i n a (cz. I i I I I ) o r a z Ivora Wilksa (cz. I I ) , a s y l w e t k a k a ż d e g o z i n f o r m a t o r ó w przedstawiona jest przez n a u k o w c ó w dających p e w i e n h i s t o r y c z n y s z k i c o p i s y w a n y c h w y d a r z e ń . N i e u n i k n i o n e niejasności informacji autobiograficznych opatrzone są o d p o w i e d n i m komentarzem. Z n a j d u j e m y t u w i ę c oprócz w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o o m ó w i e n i a G . J . J o n e s a z u n i ­ w e r s y t e t u w C a m b r i d g e , M a r g a r e t P r i e s t l e y , posiadającej za sobą działalność z a w o d o ­ w ą n a t e r e n i e G h a n y , H . F . C. S m i t h a , D . M . L a s t a i G a m b o G u b i o z u n i w e r s y t e t u A h m a d u B e l l o , Р. С. L l o y d a z B i r m i n g h a m i w r e s z c i e J . F . A d e A j a y i z u n i w e r s y t e ­ t u w I b a d a n i e . P r a c a z a w i e r a s z e r e g i l u s t r a c j i i 16 m a p e k o p r a c o w a n y c h w k a r t o g r a ­ ficznym l a b o r a t o r i u m uniwersytetu Wisconsin. Antologia i omawia przytacza obszar sprawozdania Zachodniej tubylców Afryki zawarty żyjących między w XVIII Senegalem i a źródło h i s t o r y c z n e n a r r a c j e w i n n y być o c e n i o n e z p u n k t u w i d z e n i a XIX wieku Nigerią. Jako okoliczności i c h s p i s a n i a , g d y ż n i e j e d n o k r o t n i e są p r z y p o m n i e n i e m dzieciństwa o d t w a r z a n y m p o w i e ­ l u dziesiątkach l a t . N a l e ż y także z w r ó c i ć u w a g ę , że większość z n i c h p o d a n a W języku zachodnioeuropejskim Afrykanów, w a tylko dwie rodzimym zachodniej przez notatki języku. N a t o m i a s t Europejczyków informacyjne trzech korzystających pochodzą byłych od Afrykanów niewolników, którzy piszących przejęli k u l t u r y i osiągnęli w n o w y c h w a r u n k a c h niebagatelną pozycję przedstawiało swe w s p o m n i e n i a w języku została z informacji a n g i e l s k i m , przygotowując wzory społeczną je dla euro­ pejskiego odbiorcy, co decydować mogło o n i e zawsze o b i e k t y w n y m o c e n i a n i u faktów. Brak i m prostolinijności najbardziej i introspektywnej autobiografii — jaka byłaby dla nas interesująca. P r ó c z h i s t o r y c z n y c h w a l o r ó w z a w a r t y c h i n f o r m a c j i o m a w i a n y zbiór przedstawia inną w a r t o ś ć — u k a z u j e przeżycia i p o s t a w y n i e w o l n i k ó w , o d t w a r z a h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w żyjących w X V I I I i X I X w i e k u . Część p i e r ­ wsza pracy dotyczy galem szerokiego obszaru A f r y k i a doliną N i g r u , i o b e j m u j e wieku. W o m a w i a n y m okresie poprzedzającym istniało s t o s u n k o w o równe c a m i ; równowaga ta w Z a c h o d n i e j , zawartego między Sene­ częściowo zazębiające się d e k a d y połowy powstanie pseudonaukowego p a r t n e r s t w o między afrykańskimi poważnym stopniu zachwiana i XVIII rasizmu europejskimi została w kup­ X I X wieku, kiedy t o e u r o p e j s k a siła m i l i t a r n a d o m i n o w a ć poczęła n a afrykańskim w y b r z e ż u . W owym czasie p e w n a ilość A f r y k a n ó w p r z y b y ł a d o E u r o p y j a k o w o l n i l u d z i e , l e c z z n a k o m i ­ ta i c h większość Oceanem. Należy w opuściła jednak kraj, b y przez zaznaczyć, E u r o p i e , niż osiadłych w iż lata pędzić los niewolników było wówczas długie więcej wolnych t r o p i k a l n e j A f r y c e Europejczyków; za Afrykanów źródła i c h n a p ł y w u sklasyfikować m o ż e m y następująco: Africa Remembered..., s. 3. W a r t o w t y m m i e j s c u p r z y p o m n i e ć , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o n a t e r e n i e G u j a n y żyją m u r z y ń s k i e społeczności w i e j s k i e d o złudzenia p r z y p o m i n a j ą c e p i e r w o t n ą kulturą o b r a z , j a k i w i d z i m y w głębi dżungli G w i n e i . Są t o p o t o m k o w i e u c i e k i n i e r ó w z p l a n t a c j i . T o c i e k a w e społeczno-kulturowe z j a w i s k o o p i s u j e p r a c a J . H u r a u l t , Africains de Guyane. La vie matérielle et Vart des Noirs Refugies de Guyane, P a r i s 1970. 2 �221 RECENZJE a) największa g r u p a p r z y b y ł a p o p r z e z I n d i e Z a c h o d n i e , pejskimi zwykle ze s w y m i euro­ właścicielami; b ) i n n i p r z y b y l i j a k o c z ł o n k o w i e załóg statków afrykańskich i w i e l u z n i c h p o ­ zostało, znajdując także g r u p y handlowej. Po rodzimych d r o g ę d o najniższej protegowanych okresie k l a s y z a c h o d n i e g o społeczeństwa; afrykańskich edukacji we kupców, d l a zdobycia Francji, Holandii czy napływały potrzebnej Anglii wiedzy wracali o n i do krajów; c) t r z e c i a — n a j m n i e j s z a g r u p a , t o A f r y k a n i e , którzy o d g r y w a l i r o l ę w s t o s u n k a c h m i ę d z y A f r y k ą a Europą. W dyplomatyczną X V i X V I w i e k u spotykano i c h na d w o r a c h E u r o p y p o ł u d n i o w e j , później p o j a w i a ć się zaczęli i n a północy. Pierwszą z p r z e d s t a w i o n y c h w zbiorze postaci jest A y u b a S u l e i m a n D i a l l o z B o n d u , z n a n y też j a k o J o b b e n S o l o m o n . B y ł o n s y n e m m u z u ł m a ń s k i e g o kapłana F u l b e ; uwięziony przez wrogów w czasie h a n d l o w e j w y s ł a n y został d o M a r y l a n d u . P r z y p a d k o w y t e m , który uznał w wyprawy do G a m b i i jako n i m nieprzeciętną indywidualność, p o z w o l i ł m u n a 3 cję w A n g l i i . P r z e d s t a w i o n y na angielskim dworze, w r o c i e do A f r y k i , wiązano z t y m b o w i e m niewolnik kontakt z Anglikiem Thomasem Bluet- emancypa­ uzyskał S u l e i m a n p o m o c w po­ nadzieję p o m y ś l n i e j s z e g o n a w i ą z a n i a sto­ sunków h a n d l o w y c h z j e g o r o d z i m y m k r a j e m . J a k potwierdzają t o i n f o r m a c j e Fran­ cisa swych Moora , Ayuba 4 był rzeczywiście ogólnie znany i szanowany wśród współplemieńców. S u l e i m a n , określany p r z e z współczesnych j a k o j e d n o s t k a n i e z w y k l e darzona wyśmienitą pamięcią, p r z e k a z a ł c i e k a w e informacje zdolna i ob­ dotyczące Senegambii z p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u . D z i e l i ł o n społeczność n a d w i e w y r a ź n e w a r s t w y , z k t ó ­ r y c h biedniejsza zajmowała się z d o b y w a n i e m sobami bardzo p r y m i t y w n y m i . „Lepszy" rodzaj Znajdujemy w t u opis z w y c z a j o w y c h pożywienia i przyrządzaniem go l u d z i poświęcał czas g ł ó w n i e obrzędów związanych z ważnymi życiu społeczności p l e m i e n n e j , t a k i c h j a k z a w a r c i e tradycje, urodzenie dziecka, praktyki inicjacji, wydarzeniami małżeństwa i związane z t y m ceremonie pogrzebowe, rozwody i t p . I n f o r m a c j e A y u b y S u l e j m a n a n i e odbiegają w z a s a d z i e o d ogólnych opisów j ó w mahometańskich. Skądinąd w i e m y , iż p o d k o n i e c X V I I I w i e k u ludność nego r e g i o n u n i e miała j e d n o l i t e j r e l i g i i , a w k r a c z a j ą c y znany obyczaj zakrywania przez obycza­ omawia­ i s l a m c e c h o w a ł się t u sze­ r e g i e m p o l i t e i s t y c z n y c h naleciałości. N i e znalazło t o j e d n a k o d z w i e r c i e d l e n i a w o z d a n i u Sulejmana; n i e m n i e j podaje spo­ nauce. w spra­ o n o szereg interesujących f a k t ó w , j a k n p . n i e ­ zamężne kobiety twarzy przed własnym mężem p r z e z o k r e s p i e r w s z y c h t r z e c h l a t p o ślubie. D r u g i m z p r z e d s t a w i o n y c h Afrykanów jest O l a u d a h E q u i a n o z nigeryjskiego mienia I b o . Cytowane 5 fragmenty wspomnień w y d r u k o w a n y c h w 1789 r. w ple­ Londy­ n i e j a k o a u t o b i o g r a f i a E q u i a n o są z b y t zbliżone d o s t a n d a r d u l i t e r a c k i e g o t e g o o k r e s u , T h o m a s B l u e t t spisał w s p o m n i e n i a S u l e i m a n a uzupełniając j e w ł a s n y m i o b s e r ­ w a c j a m i . P r z y t o c z o n e w o m a w i a n e j p r a c y f r a g m e n t y są w y j ą t k i e m w i ę k s z e j całości w y d a n e j w 1734 r. p t . Some Memoirs of the Life of Job, the Son of Solomon the High Priest of Boonda in Africa; Who mas a Slave about two Years in Maryland; and afterwards being brought to England, was set free, and sent to his native Land in the Year 1734. F. Moore, Travels into the Inland Parts of Africa, d z i e n n i k i w y d a n e w 1738 г. L u d z i e p l e m i e n i a I b o i I b i b i o b y l i szczególnie c e n i e n i j a k o p r a c o w n i c y p l a n ­ t a c j i I n d i i Z a c h o d n i c h . M i ę d z y r o k i e m 1680 a 1786 około 130 t y s . n i e w o l n i k ó w w y ­ wieziono z tego t e r e n u , a p o d koniec X V I I I w i e k u i m p o r t o w a n o z krajów A f r y k i do A m e r y k i o k o ł o 70 t y s . n i e w o l n i k ó w r o c z n i e . Z a g a d n i e n i a t e o m a w i a p r a c a W . B . M o r g a n a i J . G . P u g h ' a , West Africa, L o n d y n 1969 (rozdział 9), a także J . D . F a g e, A History of West Africa, An introductory survey, C a m b r i d g e 1969, g d z i e n a s t r o n a c h 83-88 z n a j d u j e m y d a n e l i c z b o w e dotyczące w y w o z u n i e w o l n i k ó w z r o z ­ b i c i e m n a poszczególne państwa ( X V I I I w . ) . 3 4 5 �222 RECENZJE b y r z e c z y w i ś c i e m o g ł y być s a m o d z i e l n y m j e g o dziełem. E q u i a n o utracił w o l n o ś ć j a k o k i l k u n a s t o l e t n i chłopiec, z k o l e j n y m i w ł a ś c i c i e l a m i p r z e b y w a ł n a B a r b a d o s , w ginii ( U S A ) i A n g l i i ; udało m u się w y k u p i ć z n i e w o l n i c t w a za p i e n i ą d z e Wir­ uzyskane z w ł a s n e g o d r o b n e g o h a n d l u p r o w a d z o n e g o n a s z k u n e r z e właściciela. P o w r ó c i ł wów­ czas Wiele d o A n g l i i , g d z i e stał się członkiem pracującej nższej klasy średniej. p o d r ó ż o w a ł , b y ł a k t y w n i e z w i ą z a n y z b r y t y j s k i m a n t y - n i e w o l n i c z y m r u c h e m społecz­ nym. Prawdopodobnie we wschodniej mych pochodził o n z północnego r e g i o n u I k a - I b o , o b e c n i e położonego części p r o w i n c j i B e n i n . N a r r a t o r kreśli o b r a z stron, opowiada o wierzeniach religijnych, daje pozycji i roli kobiety. Wiele z przytaczanych twierdzenie prawdzie, i w czasach co z a p e w n e należy przypisać P h i l i p Q u a q u e , żyjący w X V I I I w i e k u w C a p e Coast misyjnego, jako kapłan d l a uzupełnienia kościoła wykształcenia. anglikańskiego. z w i e l u punktów w i d z e n i a : religijnego, przykładem w z a j e m n e g o rodzi­ na temat i n i e zawsze f a k t o w i , że a u t o r w zbyt wieku powiedzieć. afrykańskiego Do rodzinnego Okoliczności wierne młodym (Złote W y b r z e ż e ) , n i g d y był n i e w o l n i k i e m , a do E u r o p y zawędrował j a k o podopieczny już z szczegóły przez E q u i a n o i n f o r m a c j i znajduje p o ­ o b e c n y c h , są o n e j e d n a k c h a o t y c z n e opuścił s w ó j k r a j r o d z i n n y , b y m ó g ł o n i m r z e c z y w i ś c i e w i e l e rzystwa społeczności ciekawe jego kraju życia me towa­ powrócił interesujące są społecznego i k u l t u r o w e g o . Jest o n t y p o w y m oddziaływania kultury europejskiej i afrykańskiej i b i a p r o c e s w e s t e r n i z a c j i przybierający n a s i l e w 2 p o ł o w i e X V I I I w i e k u . W e czesnej G h a n i e j e s t z n a n y j a k o j e d e n z p i e r w s z y c h m i s j o n a r z y r o d z i m e g o uosa­ współ­ pochodze­ n i a , a także j a k o j e d e n z p i o n i e r ó w r o z w o j u s z k o l n i c t w a . Ź r ó d ł e m p r z e k a z a n y c h p r z e z Q u a q u e i n f o r m a c j i są l i s t y p i s a n e w j ę z y k u a n g i e l s k i m : m i m o n i e w ą t p l i w y c h uchybień s t y l i s t y c z n y c h przedstawiają k a w i e obraz życia X V I I I - w i e c z n e j A f r y k i w i d z i a n y oczyma na pograniczu d w u k u l t u r . K i l k u l e t n i p o b y t w one realistycznie Afrykańczyka, A n g l i i , gdzie Quaque c e n i a kapłańskie, n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ą ł n a k u l t u r o w e w y a l i e n o w a n i e łeczności. D o d a t k o w y m , l e c z o n i e m a ł y m z n a c z e n i u i cie­ stojącego uzyskał ś w i ę ­ z rodzimej spo­ c z y n n i k i e m b y ł f a k t poślubienia A n g i e l k i , z którą p r z y b y ł n a afrykańskie w y b r z e ż e . Niezrealizowanym marzeniem Philipa Quaque pozostało zbudowanie Coast szkoły; p r z y c z y n i ł się o n j e d n a k d o e w o l u c j i s z k o l n i c t w a n a Z ł o t y m kształcąc grupę (nieliczną, n i g d y b o w i e m Program w Cape Wybrzeżu n i e przekroczyła l i c z b y 16) d z i e c i - m u l a t ó w . n a u c z a n i a o b e j m o w a ł religię, c z y t a n i e , p i s a n i e i a r y t m e t y k ę . J e g o u c z n i o ­ w i e i i c h p o t o m n i , szczególnie F a n t i (z k t ó r e g o t o p l e m i e n i a s a m Q. p o c h o d z i ł ) , b y l i wybitnymi j e d n o s t k a m i , tworząc zalążek wykształconej k l a s y urzędników, nauczy­ cieli i prawników. Z biegiem czasu m i ę d z y Q u a q u e a j e g o r o d z i m ą społecznością w y r a s t a ł a przepaść; współpracując z Europejczykami przestał b i e g l e w ł a d a ć jednak ojczystym języ­ k i e m , polegał n a usługach t ł u m a c z y ; k r y t y k o w a ł t a k ż e o s t r o p o l i t e i z m j a k o b a ł w o ­ chwalczą i fałszywą religię, a przyjmując zwyczaje europejskiego indywidualizmu uchylał się o d o b o w i ą z k ó w w s t o s u n k u d o r o d z i m e j g r u p y . Z d r u g i e j s t r o n y — zwła­ szcza p o d k o n i e c życia, B i a l i z a r z u c i l i m u z b y t ścisłe z w i ą z k i z A f r y k a n a m i . N i e można m u j e d n a k o d m ó w i ć zasług, j a k i e p o c z y n i ł n a afrykańskim w ś r ó d s o b i e współczesnych. J e g o l i s t y , prócz s p r a w przedstawiają ściśle r e l i g i j n y c h i wybrzeżu osobistych, s p o r e z a a n g a ż o w a n i e społeczne i troskę o k u l t u r o w y r o z w ó j pokolenia. D o w i a d u j e m y młodego się też z n i c h o s y t u a c j i społeczno-politycznej k r a j u , l i z a c j i p l e m i o n A s h a n t i i F a n t i i i c h k u l t u r o w y c h różnicach, które u s t a w i c z n i e rywa­ gro­ ziły p o w a ż n i e j s z y m i z a m i e s z k a m i . L i s t y t e w y d a j ą sę być szczególnie interesujące n i e t y l e j a k o m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y , lecz d l a u k a z a n i a w ł a s n e j s y l w e t k i a u t o r a , o b r a z u ­ jącej w sposób d r a s t y c z n y p r o c e s a l i e n a c j i k u l t u r o w e j w y b i t n e j j e d n o s t k i t e g o o k r e s u . �223 RECENZJE Druga część terenów b i e g u pracy zawiera materiały r z e k i N i g e r , a szczególnie dotyczące mało znanych o w i a n e g o tajemnicą t o r z y u r o d z e n i p o d k o n i e c X V I I I w i e k u opisują w y d a r z e n i a współczesnym Timbuktu. pierwszego Informa­ trzydziesto­ l e c i a w i e k u X I X , dając p e w n e ź r ó d ł o d l a h i s t o r i i t e g o r e g i o n u , a c z k o l w i e k n i e są informacje obszerne. N a r r a c j a S a l i h a B i l a l i j e s t interesująca p r z e z s p o j r z e n i e , j a k i e r z u c a n a społecz­ ność k r ó l e s t w a M a s s i n a imamatu. Z (różniącej się j ę z y k o w o k o l o n i i F u l b e ) j e g o krótkich w s p o m n i e ń w n i e w o l i w Ameryce) czerpiemy kultach sukcesywnie ortodoksyjnego (przekazanych przed utworzeniem po czterdziestoletnim pobycie i n f o r m a c j e o współplemieńcach i p o l i t e i s t y c z n y c h cieszący się opinią m a h o m e t a n i n a , o p t y m i s t y c z n i e k a ż e n a m w i e r z y ć , iż w o w y m wypieranych przez m a h o m e t a n i z m . B i l a l i , czasie kapłani u c z y l i w s z y s t k i e d z i e c i j e g o k r a j u pisać i czytać p o a r a b s k u . Z n a j d u j e m y t u także i uwagi Songhai dotyczące współżyły gospodarki Massiny, z nomadycznymi gdzie pasterzami rolnicze ludy bydła — Fulbe, Bambara Fulbe, rybakami Bozo, k u p c a m i S o n i n k e i D y u l a o r a z kosmopolityczną grupą ulamá, d l a której n a u k a b y ł a drogą życia. P r ó c z t e g o d a j e o p i s m i a s t a T i m b u k t u , z k t ó r y m w s p ó ł m i e s z k a ń c y Bilali utrzymywali kontakty handlowe. Z s a m e g o T i m b u k t u pochodził A b ü B a k r A l Siddíq, k t ó r e g o r o d z i n a należąca d o j e d n e j z g r u p S h u r f a z a c h o d n i e g o S u d a n u zgłaszała pretensję p o c h o d z e n i a k a . Kształcony jaśnianiu Warto o d młodych l a t w K o r a n u " zdobył o n podczas w s p o m n i e ć , iż d a l s z a centrum nauczania powszechnie J e n n e gdzie był „instruowany w jego t a k daleko licznych edukacja n a południu podróży odbywała pewną się w na granicy do Proro­ czytaniu i ob­ wiedzę handlową. Bouna, istnienie Ashanti n i e jest tego bowiem znane. Bardziej może zajmujące od w s p o m n i e ń l a t młodości w A f r y c e poświęconych sprawom osobistym i rodzinnym są w i a d o m o ś c i u z y s k a n e o d A b ü B a k r a w l i s t a c h w y s y ł a n y c h z J a m a j k i . Są o n e w a ż n e , p o n i e w a ż n i e w i e l e w i e m y o afrykańskiej spo­ łeczności muzułmańskiej żyjącej w N o w y m Ś w i e c i e , w r e z u l t a c i e h a n d l u n i e w o l n i k a ­ m i . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a p r z e n i k a n i e i n f o r m a c j i dotyczących w y d a r z e ń społecz­ n o - p o l i t y c z n y c h A f r y k i tego okresu. Między muzułmanami n a J a m a j c e i afrykańskim wybrzeżu istniał n i e w ą t p l i w i e jakiś r o d z a j k o m u n i k a c j i pozwalający na przekazy­ w a n i e w i a d o m o ś c i o zachodzących w y d a r z e n i a c h , l e c z źródła i kanały i c h p r z e n i k a n i a n i e są dokładnie Jedynym nazwiskiem zbadane. nie-Afrykaninem Wargee, urodzony przedstawionym z końcem X V I I I w omawianej wieku w pracy jest człowiek K i s l i a r , późniejszej pro­ w i n c j i Astrachań n a d M o r z e m K a s p i j s k i m . B y ł o n T a t a r e m , n a j p r a w d o p o d o b n i e j m u ­ zułmaninem, u w i ę z i o n y m i s p r z e d a n y m d o n i e w o l i p o d c z a s w o j n y (1787-1792). U d a ł o m u się j e d n a k odzyskać wolność ziemnego poprzez Saharę do T i m b u k t u , i wyruszył a następnie Z a t o k i turecko-rosyjskiej znad Morza Gwinejskiej. Śród­ W Cape Coast W a r g e e skontaktował się z A n g l i k a m i ; n i e znając i c h j ę z y k a udzielał i n f o r m a ­ c j i w n a r z e c z u H a u s a (którego s a m nauczył się w p ó ź n y m w i e k u ) , co następnie prze­ kładano n a F a n t i i t o d o p i e r o przetłumaczono n a a n g i e l s k i . Biorąc p o d u w a g ę nie­ ścisłości, które powstały n i e w ą t p l i w i e p r z y p o d w ó j n y m tłumaczeniu, m u s i m y przyznać, iż i n f o r m a c j e bardziej uzyskane jednak o d t e g o w ł a ś n i e c z ł o w i e k a są o b s z e r n i e j s z e i interesujące. P r ó c z o p i s u b u d o w n i c t w a w poznawanych naj­ miastach, i c h śro­ d o w i s k a g e o g r a f i c z n e g o , z n a j d u j e m y t u relację o w y g l ą d z i e T i m b u k t u , d o m ó w , w n ę t r z m i e s z k a l n y c h , o r a z n a t e m a t życia c o d z i e n n e g o m i e s z k a ń c ó w . Trzecia obecnej część Nigerii niedoli i w zbioru przedstawia i żyjących większości w czterech narratorów X I X w i e k u . Wszyscy dzięki a n t y n i e w o l n i c z e j pochodzących oni zakosztowali k a m p a n i i angielskiej z terenu niewolniczej wkrótce odzy- �224 RECENZJE s k a l i w o l n o ś ć i rozpoczęli w S i e r r a L e o n e n o w e , o d m i e n n e życie, w z a c h o d n i m p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m o s a d n i c t w i e . W s p o m n i e n i a i c h łączą r e f l e k s j e o s o b i s t e j z o p i s e m ogólnych w y d a r z e ń i unaoczniają natury n a m los tysięcy i n n y c h l u d z i z t e j ge­ neracji. Omawiany t e r e n charakteryzował rywalizującego nicami e t n i c z n y m i , lecz swój w p ł y w . 6 się o d X I V w i e k u s i l n y m w p ł y w e m i s l a m u , z p o l i t e i s t y c z n y m i k u l t a m i . Rozmaitość r e l i g i i z w i ą z a n a była z z Tubylcza czasu stare wierzenia traciły coraz ludność p o k o n a n a została p r z e z p r z y b y s z ó w w k a r b y scentralizowanej w a r s t w ę , której biegiem politycznej kontroli sprawowanej potomkowie dotąd zajmują róż­ wyraźniej Fulbe i ujęta p r z e z tę arystokratyczną dominującą społeczną wykształconym chłopcem pozycję w pół­ nocnej Nigerii. Ali Eisami Gazirmabe z B o r n u był muzułmańskim, g d y w w i e k u 12 l a t został n i e w o l n i k i e m . W y w o ż o n y s t a t k i e m p o z a O c e a n został w r a z ze s w y m i w s p ó ł t o w a r z y s z a m i w y z w o l o n y r a Leone. T a m nowo w y z w o l e n i przez Brytyjczyków i przewieziony rzyńskich o s a d n i k ó w z A m e r y k i , wcześniej o s w o b o d z o n y c h w a l i wsie nictwo specjalnie (urzędnik w do Sier­ n i e w o l n i c y „przydzielani" b y l i do gospodarstw m u ­ towarzyszy, i zamieszki­ t y m c e l u z a ł o ż o n e . K a ż d a w i e ś miała e u r o p e j s k i e kierow­ 7 administracyjny, nauczyciel czy też misjonarz). W o k r e s i e n o w i o s a d n i c y s u b s y d i o w a n i b y l i p r z e z rząd, l e c z o c z e k i w a n o początkowym od nich samo­ dzielności t a k dalece, j a k b y l i d o t e g o z d o l n i . A l i E i s a m i zamieszkał w w i o s c e Bath- u r s t . M n i e j z d o l n y l u b m n i e j chętny w p r z e c i w i e ń s t w i e d o w i e l u w s p ó ł k r a j o w c ó w n i e a k c e p t o w a ł s z y b k o k u l t u r y z a c h o d n i e j . Stał się t y l k o z n a z w y chrześcijaninem i d o końca życia n i e posiadł umiejętności p i s a n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . Z i n f o r m a c j i j e g o korzystać możemy dzięki n i e m i e c k i e m u lingwiście S. W . K o e l l e , który rozmawiał z przeszło 6 0 - l e t n i m już A l i E i s a m i w p o ł o w i e X I X w i e k u . J e g o m e t o d a badawcza opierała się n a f o n e t y c z n y m z a p i s y w a n i u j ę z y k a K a n u r i ; w t e n sposób p o w s t a ł około 800-stronicowy m a n u s k r y p t zawierający opowiadania, bajki i fragmenty historii a także o s o b i s t e n a r r a c j e , j a k p r z e d s t a w i o n a n a m p r z e z A l i E i s a m i . W a r t o ś ć owego s p r a w o z d a n i a p o l e g a n i e t y l e n a c i e k a w e j i n f o r m a c j i dotyczącej h i s t o r y c z n y c h w y d a ­ rzeń, i l e n a t y m , iż j e s t t o r z a d k i d o k u m e n t ukazujący oddziaływanie gwałtownych z m i a n społecznych n a życie człowieka. Z e w s p o m n i e ń E i s a m i w y ł a n i a się o b r a z r o d z i n y i r o d z i m e j społeczności, p o z n a j e m y która zdziesiątkowała k r a j , w o j n y stało p r z e z wojowników I l o r i n ) , wreszcie Fulbe nękające ją klęski ż y w i o ł o w e r e l i g i j n e l a t 1808-1818, w miasto Bornu, rewolta których z n i s z c z o n e Oyó i jego (epidemia, utworzenie zo­ emiratu osobiste przeżycia n a r r a t o r a . O s i f e k u n d e z p l e m i e n i a I j e b u spędził j a k o n i e w o l n i k p r a w i e 20 l a t w B r a z y l i i . Wraz ze swym właścicielem z M a r i e A r m a n d Pascal r z y s t w a Etnologicznego przebywał następnie we Francji, d'Avezac-Macaya, viceprzewodniczacym i członkiem t o w a r z y s t w g e o g r a f i c z n y c h gdzie zetknął paryskiego i zrzeszeń się Towa­ zaintere­ s o w a n y c h A f r y k ą i W s c h o d e m . D ' A v e z a c w s w y m o p r a c o w a n i u p r z e d s t a w i ł historię Osifekunde i j e g o r o d z i n y , a także dał pełny e t n o g r a f i c z n y reportaż dotyczący m i e n i u I j e b u . Z a w i e r a o n szereg n i e z n a n y c h dotąd E u r o p e j c z y k o m ple­ informacji. Ry­ sem c h a r a k t e r y s t y c z n y m pracy d'Avezaca z Osifekunde jest o g r o m uzyskanych etnoZ j a w i s k o u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j n a r z u c a n e j z r ó ż n i c o w a n y m społecznościom C z a r ­ n e j A f r y k i p r z e z i s l a m , szczególnie w A f r y c e Z a c h o d n i e j , p r z e d s t a w i o n e zostało w pracach J . S p e n c e r T r i m i n g h a m a : A History of Islam in West Africa, O x f o r d 1970, i The Influence of Islam upon Africa, Longmans, L o n d o n 1968. W r o k u 1822 k o l o n i a t a liczyła 15 t y s . l u d z i , p r z y c z y m s a m o F r e e t o w n z a ­ m i e s z k i w a ł o 5643 osoby. D a n e l i c z b o w e dotyczące p o w r o t u n i e w o l n i k ó w d o k r a j ó w A f r y k i z n a j d u j e m y w p r a c y West Africa, r o z d z . „Changes i n p o p u l a t i o n " (s. 429 — p a t r z p r z y p i s 5). 6 7 �225 RECENZJE graficznych szczegółów, będący unikatem w prezentowanym zbiorze. Żadne p r z e d n i o o m a w i a n y c h sprawozdań n i e miało t a k o d p o w i e d n i e g o naukowego towania. 1841 r . Paryskie zorientowaną Towarzystwo Etnograficzne listę d e z y d e r a t ó w a d'Avezac j a k o pierwszy w formie opracowało w kwestionariusza zastosował t e n z e s t a w d o badań z po­ przygo­ „zawodowo terenowych", pytań, co p r a w d a n i e w terenie, lecz p r z y u z y s k i w a n i u o d O s i f e k u n d e i n f o r m a c j i . Jednakże O s i f e k u n d e j a k o i n f o r m a ­ t o r budzić m o ż e p e w n e był dostatecznie życia s w e j zastrzeżenia. M a j ą c dwanaście l a t w dorosły, b y przedstawiać prawidłowo chwili utraty imponderabilia wolności codziennego społeczności, l e c z z pewnością n i e b y ł p o l i t y c z n i e ś w i a d o m y m członkiem t e j g r u p y l o k a l n e j . B y ł w i ę c n i e z b y t m i a r o d a j n y m źródłem, zresztą r o z m o w y w a ł y się w tzw. ,,pidgin Portuguese", Opracowanie ponieważ Osifekunde d ' A v e z a c a j e s t krótką monografią, są w i a d o m o ś c i a m i z n a u k o w y c h źródeł. Kraj nosi o m a w i a n e opracowanie — rozpoczyna informacje i ludzie odby­ za słabo znał f r a n c u s k i . Osifekunde — Ijebu taki uzupełniane bowiem tytuł się w s t ę p e m w y m i e n i a j ą c y m źródła i n f o r ­ m a c j i i z a w i e r a następujących p o s o b i e sześć c e l o w o u p o r z ą d k o w a n y c h części. O m a ­ w i a topografię, środowisko p r z y r o d n i c z e kraju, ludność i j e j c e c h y a także charakterystykę moralną i psychiczną, c y k l życia i o b y c z a j e . obszerny o p i s k u l t u r y m a t e r i a l n e j , rzemiosła i h a n d l u , pisze t u a l n y m k r a j u , o m a w i a wymagający specjalnej w i a d o m o ś c i dotyczące r e l i g i i i m i e j s c o w y c h nii. Ostatnia względem część opracowania u s t r o j o w y m był omawia rodzajem dawczą i wykonawczą, wreszcie antropologiczne, Dalej następuje t a k ż e o życiu i n t e l e k ­ uwagi kalendarz. Dalej znajdujemy kultów oraz związanych z t y m ceremo­ organizację umiarkowanej polityczną kraju, który m o n a r c h i i , z władzą pod ustawo­ działające w t e j społeczności p r a w o ( c y w i l n e i k a r ­ ne) o r a z strukturę w o j s k o w ą . Przedostatnim informatorem omawianego zbioru jest Samuel Ajayi Crowther z n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a O y o •— n i e z m o r d o w a n y podróżnik i u c z o n y , który zakładał kościoły (był b i s k u p e m a n g l i k a ń s k i m ) , posiadał n i e m a ł e zasługi l i n g w i s t y c z n e (przed­ stawił j ę z y k y o r u b a w f o r m i e p i s a n e j ) i p r z y c z y n i ł się d o r o z w o j u s z k o l n i c t w a a f r y ­ kańskiego. P r e z e n t o w a n y i zawiera obserwacje w pracy tekst jest o r y g i n a l n y m m a n u s k r y p t e m C r o w t h e r a w y d a r z e ń upadającego państwa O y o z l a t 2 0 - t y c h X I X w i e k u , o których w s p o m i n a ł już A l i E i s a m i . Z n a j d u j e m y d z y p l e m i e n n y c h , które ogarnęły k r a j i przyczyniły t u obraz tragicznych w o j e n się d o j e g o u p a d k u . mię- Poznajemy los u w i ę z i o n y c h w w y n i k u w a l k l u d z i , których najbliżsi zginęli, a cały świat w i ą ż ą ­ cych społeczność t r a d y c j i został zniszczony. Antologia kończy się wspomnieniami J o s e p h a W r i g h t a , które także p r z e t r w a ł y d o n a s z y c h czasów w f o r m i e m a n u s k r y p t u , w o l n e o d k o r e k t e u r o p e j s k i c h przyjaciół. W r i g h t należał do plemienia Egba Alake, jednej z trzech głównych podgrup E g b a . B y ł y t o l u d y zamieszkujące t e r e n y leśne, położone n a północ o d z i e m i I j e b u . M i a s t a t e g o k r a j u t o niezależne m a ł e c e n t r a , których mieszkańcy p r a c o w a l i w rze­ miośle, z a j m o w a l i lata Egba i stosowali uprawę przenośną. K r y z y s o w e p r z y p a d ł y n a początek X I X w i e k u i b y ł y w y n i k i e m w o j e n 1825). W y d a r z e n i a w się p o l o w a n i a m i t e g o o k r e s u znajdują odzwierciedlenie w O w u (z l a t 1818- opracowaniu Wrighta, k t ó r y m prócz i n f o r m a c j i opisujących samą w o j n ę i j e g o w ł a s n y l o s j a k o n i e w o l ­ nika znajdujemy Ojciec pewne ciekawe dane dotyczące r e l i g i i i o b y c z a j ó w ludności Egba. n a r r a t o r a spełniał funkcję członka R a d y , która o d g r y w a ł a w społeczności l o ­ k a l n e j r o l ę sądu, r a d y m i a s t a , a n a w e t k o l e g i u m w y b o r c z e g o , l i g i j n y m będąc z r z e s z e n i e m o r a z służyła c e l o m r e ­ k u l t u bóstwa O r o . Zastanawiając się n a d w a r t o ś c i ą informacyjną p r a c y Africa Remembered należy stwierdzić, że w t y c h a u t o b i o g r a f i c z n y c h w s p o m n i e n i a c h p r z e w i j a się szereg w z m i a ­ n e k dotyczących w y d a r z e ń społeczno-politycznych A f r y k i 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 X V I I I i X I X w i e k u . Jest �226 RECENZJE j e d n a k sprawą oczywistą, iż żaden z i n f o r m a t o r ó w n i e rozumiał całości zachodzących w y d a r z e ń , l e c z p r z e d s t a w i a ł j e p o p r z e z p r y z m a t o s o b i s t y c h przeżyć. Praca dorzuca pewne f a k t y do historii A f r y k i Zachodniej, lecz główna j e j w a r ­ tość p o l e g a n a t y m , iż n a p r z y k ł a d z i e k i l k u w s p o m n i e ń o b s e r w u j e m y uczucia i p o ­ s t a w y w i e l u i n n y c h n i e w o l n i k ó w , których przeżycia n i e zostały z a n o t o w a n e . Pozna­ j e m y h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y oczyma samych niewolników . 8 Anna SAMUEL MARTI, Alt-Amerika. Musik der S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n . B a n d 2 : Musik Indianer in Partyka prakolumbischer Zeit. L e i p z i g 1970, ss. 194, des Altertums, f o t . 160. S a m u e l M a r t i — m u z y k o l o g i a m e r y k a n i s t a — jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h znawców m u z y k i I n d i a n Meksyku. W kilkadziesiąt artykułów i książek indiańskich instrumentów ciągu przeszło 20 l a t p r a c y n a u k o w e j na t e n temat. Posiada muzycznych, a ponadto jest kustoszem logicznych Museo Nacional w Mexico City. Dotychczas napisał znaczną k o l e k c j ę zbiorów zainteresowania własną muzyko­ jego s k u p i a ­ ły się w y ł ą c z n i e n a m u z y c e I n d i a n A m e r y k i Ś r o d k o w e j . O s t a t n i a książka S. M a r t i — — Alt-Amerika 1 obejmuje swym zasięgiem całą A m e r y k ę przedkolumbijską i p r z e z t o j e s t p e w n y m w y j ą t k i e m w j e g o d o r o b k u n a u ­ k o w y m . W e w s t ę p i e M a r t i d a j e krótki z a r y s p r o b l e m ó w , p r z e d k t ó r y m i stoją cze m u z y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j . A n a l i z u j e ficzne kolejno (freski, kodeksy, r y s u n k i na naczyniach) źródła archeologiczne, bada­ ikonogra­ o r a z k r o n i k i z czasów p o d b o j u . Z a ­ m i e s z c z a r ó w n i e ż z konieczności krótką charakterystykę w a ż n i e j s z y c h k u l t u r archeo­ l o g i c z n y c h r o z w i j a j ą c y c h się w A m e r y c e p r z e d k o l u m b i j s k i e j . Zasadniczą treść książki stanowią obszerne opisy zdjęć instrumentów muzycz­ n y c h . P o d w z g l ę d e m i l u s t r a c y j n y m książka t a s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e , dając p r a ­ w i e k o m p l e t n y przegląd instrumentów m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h p r z e z I n d i a n . P e w n ą ciekawostką są zdjęcia r e n t g e n o w s k i e w y k o n a n e d l a k i l k u Pozwalają instrumentów. o n e n a u j a w n i e n i e w e w n ę t r z n e j b u d o w y i n s t r u m e n t u bez j e g o n i a . N i e k t ó r e z t y c h zdjęć dały w y ś m i e n i t e wyniki pozwalając, jak w uszkodze­ przypadku p r z e d k l a s y c z n e g o f i g u r a l n e g o g w i z d k a z M e k s y k u , s p r a w d z i ć j e g o swoistą w e w n ę t r z n ą b u d o w ę . R ó w n i e zaskakujące r e z u l t a t y u z y s k u j e się p r z y zastosowaniu zdjęć rent­ g e n o w s k i c h d o badań p r z e d k o l u m b i j s k i c h naczyń g w i z d a j ą c y c h . S t w i e r d z o n o , że b u ­ dowa wewnętrzna tychczas w Peru problem (data C 1 4 t y c h naczyń j e s t i c h genezy — prawie n i e został 375 p.n.e.) i w identyczna wyjaśniony. Monte Albán w w całej Najstarsze Meksyku Ameryce. okazy J a k do­ znaleziono (datowanie C 1 4 na 500 p.n.e.). J a k k o l w i e k z założenia książka o b e j m u j e całą A m e r y k ę , t o w rzeczywistości p o ­ n a d p o ł o w ę objętości z a j m u j e M e k s y k i A m e r y k a Ś r o d k o w a . N a pozostałych s t r o n a c h Społeczne s k u t k i n i e w o l n i c t w a jeszcze o b e c n i e o b s e r w o w a ć m o ż n a w A f r y c e , g d z i e p r z y c z y n i a się o n o d o p r z e d z i a ł ó w k l a s o w y c h •— s. 44 i 45 p r a c y C. M e i 11 a s s o u X , Urbanization of an African Community. Voluntary Association in Bama­ ko, W a s h i n g t o n 1968, a także D . P a u l m e [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Cali­ f o r n i a 1963, s. 137. J e s t t o już d r u g a książka z s e r i i M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n dotycząca A m e r y ­ k i . P i e r w s z ą była w y d a n a w 1967 r. P. C o l l a e r , Amerika. Eskimo und indianische Bevólkerung, B a n d 1 : Musikethnologie, Leipzig. 8 1 �227 RECENZJE mieści się A m e r y k a Północna z a p e w n e z zainteresowań i Południowa. Uprzywilejowanie Meksyku wynika autora, nie usprawiedliwia to jednak bardzo p o t r a k t o w a n i a pozostałego o b s z a r u A m e r y k i . B o g a t y pobieżnego materiał a r c h e o l o g i c z n y , zwła­ szcza z P e r u , został w y k o r z y s t a n y w m i n i m a l n y m s t o p n i u i o p i s y i n s t r u m e n t ó w m u ­ z y c z n y c h właściwie n i e wykraczają p o z a klasyczną publikację Izikowitza . 2 T a k i e d o b r a n i e materiału jest p o w a ż n y m b r a k i e m , gdyż n i e daje pełnego o b r a z u m u z y k i przedkolumbijskiej. Nie umniejsza to jednak walorów informacyjnych i po­ znawczych t e j książki, którą t r u d n o j e d n a k uznać za osiągnięcie w d o r o b k u n a u k o ­ w y m Samuela Marti. Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski P O L E S J E ( L i n g w i s t i k a , a r c h e o l o g i a , t o p o n i m i k a ) , M o s k w a 1968, s. 3 0 1 , n i b . 1, m a p k i , w y k r e s y . P r a c a z b i o r o w a p o d redakcją W . W . M a r t y n o w a i N . I . Tołstoja. Radziecka A k a d e m i a N a u k w M o s k w i e , I n s t y t u t Słowianoznawstwa I n s t y t u t Słowianoznawstwa Radzieckiej A k a d e m i i N a u k podjął w t y w ę z e s p o ł o w e g o o p r a c o w a n i a słownika d i a l e k t ó w P o l e s i a . W częto p i e r w s z e rozpo­ zespołowe b a d a n i a n a terenie Polesia. K i e r o w n i c t w o e k s p e d y c j i N . I . Tołstoj. W e w s p ó ł p r a c y w z i ę l i także udział j ę z y k o z n a w c y rza i Mozyrza. W 5 ekspedycji, o k r e s i e o d 1962 d o 1965 r . j ę z y k o z n a w c y prowadząc badania w 1968 r . e k s p e d y c j a w i a n e niżej Polesie. z Mińska, radzieccy przeszło 40 p u n k t a c h w Białoruskiej S R R . P l a n badań b y ł b a r d z o W 1962 r . i n i c j a ­ t y m też r o k u objął Żytomie­ zorganizowali okręgu Brześć i Homel bogaty. t a w y d a ł a Leksykę Polesia 1 i w t y m samym roku N a t o m z ł o ż y ł o się 12 a r t y k u ł ó w z z a k r e s u a r c h e o l o g i i , i j ę z y k o z n a w s t w a . M i m o iż n a ł a m a c h p r a c y w y p o w i a d a j ą oma­ historii się g ł ó w n i e l i n g w i ś c i , t o operują o n i o l b r z y m i m m a t e r i a ł e m e t n o g r a f i c z n y m , który j e s t i m p o m o c n y w wielu wypadkach. Polesie o b e j m u j e obszerne t e r y t o r i u m (117 t y s . k m ) , r ó w n e 2 czesnej Bułgarii, i d o dziś j e s t m a ł o z b a d a n e pod względem obszarowi językowym. f i c z n i e g r a n i c e P o l e s i a określić można następująco: n a w s c h o d z i e zamyka je z y n a i D n i e p r , o d południa p ł a s k o w y ż wołyńsko-podolski, zachodnią granicę średni B u g , a n a północy l i n i a B r z e ś ć - K o b r y ń - S ł u c k . T e r e n y narodowości białoruskiej K. Moszyński , podobnie 2 cały się k u temu i ukraińskiej. O d Polesia K. Pietkiewicz . 3 obszarowi jako swą pracę ludność naukową wielu uczonych praojczyźnie Bere- wytycza te zamieszkuje zaczynał Zainteresowania domniemanej współ­ Geogra­ 4 zwra­ Indoeuropejczyków, a także S ł o w i a n . W 1927 r . białoruska e k s p e d y c j a n a u k o w a przeprowadziła b a d a n i a etnograficzne n a M o z y r s z c z y ź n i e ( w ś r o d k o w y m z a k o l u P r y p e c i ) . W czasie w o j n y p r z e p a d ł y 5 materiały i n n y c h p r z e d w o j e n n y c h e k s p e d y c j i — H o m e l s k i e j Pińskiej i B a r a n o w i c k i e j cenne (1935), B o b r u j s k i e j (1938), (1940). K . G. I z i k o w i t z , Musical and other Sound-Instruments of the South-Ameri­ can Indians, G o t e b o r g 1935. Leksika Polesja (Materiały dla dialektnogo słowarja), M o s k w a 1968. Rec. A . B e d n a r c z u k , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 293-296. К . M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, W a r s z a w a 1928. K. P i e t k i e w i c z , Polesie Rzeczyckie, K r a k ó w 1929. K . B u g a , M . V a s m e r , К . Jażdżewski, V . K i p a r s k y , J . Rostafiński, H . Ułaszyn i inni. M . J. L e b i e d i e w , Ziliszcze i chziajstwńennyje postrojki biełoruskoj SSR, M i ń s k 1929. 2 1 2 3 4 5 �228 RECENZJE A k t u a l n i e u c z e n i r a d z i e c c y pracują n a d h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y m a t l a s e m B i a ­ łorusi, n i n i e j s z e zaś p u b l i k a c j e p o w s t a ł y z badań p o r ó w n a w c z y c h Przegląd p u b l i k a c j i r e n k i , Polesie i jego rozpoczniemy miejsce od archeologicznych w procesie etnogenezy n a d słownikiem. wywodów Słowian materiałów (s. 18-46). archeologicznych W archeologicznym aspekcie Polesia d o n i e d a w n a było słabo z n a n e i k r y ł o n i e ­ mało tajników i zagadek. N i e d o s t a t e k materiałów archeologicznych u c z o n y m powód bardzo J. W. Kucha- w świetle d o przypuszczeń, że błotniste d o r z e c z a P r y p e c i słabo z a s i e d l o n e w p r a w i e k a c h . Polemizując dawał niektórym n i e były l u b były z najwybitniejszymi znawcami z a g a d n i e n i a i n d o e u r o p e j s k i e g o i prasłowiańskiego K u c h a r e n k o w y w o d z i s w ó j w ł a s n y , o r y g i n a l n y pogląd. C h a r a k t e r y z u j e o n następujące p o s o b i e k o l e j n o f a l e o s a d n i c z e n a P o l e s i u . Z n a m i e n n e j e s t , że k u l t u r a P o l e s i a wieków naszej e r y n i e kształtowała o d p o c z ą t k ó w n e o l i t u aż d o p i e r w s z y c h się j e d n o l i c i e . Z a s a d n i c z a linia podziału prze­ biegała p o ł u d n i k o w o rozbijając P o l e s i e n a część zachodnią i wschodnią, a opierała się n a l i n i i r z e k : Jasiołda, H o r y ń , P r y p e ć . L i n i ę t e g o podziału stwierdzają dialektolodzy d o dziś. G r a n i c a t a długo była linią B a ł t ó w i Słowian, dopóki c i o s t a t n i w całości n i e zasiedlili Polesia. Z końcem I t y s . p.n.e. stało się o n o słowiańskie etnicznie, lecz niezupełnie j e d n o l i t e p o d w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Powróćmy do faktów archeologicznych. Dla epoki kamiennej brak na z n a l e z i s k aż d o e p o k i brązu i w c z e s n e g o żelaza. Stąd sądzili a r c h e o l o d z y , było bardzo słabo z a s i e d l o n e aż d o p i e r w s z y c h osadnictwu w a r u n k i fizjograficzne, wydajność g l e b y . siedlili Polesie w wieków naszej Polesiu że P o l e s i e ery. N i e sprzyjały k l i m a t , błota i r o z l e w i s k a , częste w y l e w y i niska U t w i e r d z a ł o t o u c z o n y c h w p r z e k o n a n i u , że d o p i e r o S ł o w i a n i e z a ­ rezultacie ekspansji k u l t u r y łużyckiej hipotezę o długich p r z e r w a c h w z a s i e d l e n i u P o l e s i a . z zachodu. A u t o r odrzuca W a r u n k i naturalne, konstatuje a u t o r , n i e b y ł y t u złe, a w niektórych m i e j s c a c h n a w e t z n a c z n i e l e p s z e n i ż g d z i e i n ­ dziej. Najdawniejsze leolitu natomiast d o k u m e n t y z archeologii Polesia istnieje mało przekazów. odnoszą się d o m e z o l i t u , z p a ­ Mezolityczne osadnictwo Polesia roz­ p r z e s t r z e n i a się n a p r z y b r z e ż n y c h p i a s z c z y s t y c h w y d m a c h r z e k i j e z i o r . W e d ł u g geo­ l o g ó w l u d z i e c i zniknęli w o k r e s i e b o r e a l n y m (8-7 t y s . l a t p.n.e.). W z w i ą z k u j e d n a k z o c i e p l a n i e m się k l i m a t u p o l e s k i e d i u n y zaczynają się p o k r y w a ć leśną N a tychże d i u n a c h a r c h e o l o d z y świderską i tardenuaską. roślinnością. znajdują narzędzia k r z e m i e n n e , łącząc j e z k u l t u r a m i Mezolityczne stanowiska Polesia z pokrewnymi i m sta­ n o w i s k a m i sąsiedniej Białorusi i L i t w y mają z w i ą z e k z t z w . p ó ź n y m p a l e o l i t e m p o l ­ skiego Mazowsza. Zasiedlenie Polesia w mezolicie (ekspansja k u l t u r y c e r a m i k i grzebykowej, r z u c o n e n a obszarze całego P o l e s i a . przedłużało się t a k ż e w neolicie I V - I I t y s . p.n.e.); o d k r y t o s t a n o w i s k a Z typologicznego punktu widzenia k u l t u r y z t e r e n ó w P o l e s i a , Białorusi i w s c h o d n i c h w y b r z e ż y B a ł t y k u łączą się w ną całość k u l t u r y j a m o w o - g r z e b y k o w e j lesistego pasma E u r o p y i A z j i , uważanej prafińską. N a początku e p o k i brązu n a t e r y t o r i u m P o l e s i a pojawia roz­ o d m i a n y tej jed­ za się k u l t u r a p o ­ m o r s k a z n a d d o l n e j W i s ł y j a k o j e j p e w n a o d m i a n a . K u l t u r y t e n a P o l e s i u łączy się ze S ł o w i a n a m i . N a południu zaś, n a g r a n i c y z W o ł y n i e m , r o z w i j a się b l i s k a k u l t u r z e łużyckiej kultura — kultura miłogradzka, wysocka. We a na samym wschodniej części P o l e s i a północno-wschodnim natomiast rozwija krańcu P o l e s i a , się pokrewna j e j k u l t u r a c e r a m i k i s z t r y c h o w a n e j . K u l t u r y t e łączy się z B a ł t a m i . D l a z a c h o d n i e j części P o l e s i a n i e m a ł e z n a c z e n i e miała w ę d r ó w k a p l e m i o n gocko- - g e p i d z k i c h w I I - I V w . n.e. Z V i p o ł o w y V I w . b r a k j a k i c h k o l w i e k ś w i a d e c t w z a ­ siedlenia Polesia, tylko w północno-wschodniej ślady B a ł t ó w w p o s t a c i m o g i ł k u r h a n o w y c h . jego części zauważa się wyraźnie �RECENZJE 229 W p o ł o w i e V I w . n a południe o d Jasiołdy i P r y p e c i zaczynają się p o j a w i a ć nie­ l i c z n e ślady słowiańskie w p o s t a c i k u l t u r y „ t y p u p r a s k i e g o " . K u l t u r a t a c h a r a k t e r y ­ z u j e się niedużymi o b w a r o w a n y m i g r o d z i s k a m i ( c e n t r a p l e m i e n n e i r e l i g i j n e ) i k u r ­ h a n o w y m i g r o b a m i , n i e k i e d y w zespołach 2-8 k u r h a n ó w . K u l t u r a „ t y p u posuwająca i się wschodnią od południowego część P o l e s i a wschodu, pod względem zaczyna etnicznym. W kształtuje się p l e m i ę D u l ę b ó w , w e w s c h o d n i e j S ł o w i a n i e n i e przekraczają jeszcze l i n i i powoli praskiego", unifikować zachodniej zaś p l e m i ę D r e w l a n . W Prypeć-Jasiołda, poza zachodnią części którą Polesia VI-VIII w. przemieszkują p l e m i o n a Bałtów. W V I I I - X w . w e w s c h o d n i c h r e j o n a c h Polesia o g ó l n y o b r a z k u l t u r y z m i e n i a się, l e c z n i e t a k d y n a m i c z n i e , j a k n a z a c h o d z i e . W końcu X w . c i e k a w y m z j a w i s k i e m j e s t g r ó d T u r ó w , leżący n a s z l a k u h a n d l o w y m z n a d B a ł t y k u n a Ruś K i j o w s k ą . N a s z l a k u tym, idącym wzdłuż Prypeci, znaleziono duży skład drachm samanidzkich. Tymże s z l a k i e m szedł n a J a d ź w i n g ó w W ł o d z i m i e r z , a później Jarosław n a M a z o w s z e . G r ó d T u r ó w b y ł stolicą o d d z i e l n e g o księstwa i w a ż n y m c e n t r u m r e l i g i j n y m , w s p o m n i a n y m w l a t o p i s a c h pocz. X I w . W y k o p a l i s k a w T u r o w i e w y k r y ł y r e s z t k i ś w i ą t y n i z X I I w . p o b u d o w a n e j z k a m i e n i a , u w a ż a n e j za n a j s t a r s z y z a b y t e k chrześcijaństwa n a P o l e s i u . S p o t y k a się t u t a k ż e w i e l e p r z e d m i o t ó w i m p o r t o w e g o pochodzenia wschodniego: b i ­ z a n t y j s k i e g o , s y r y j s k i e g o i średnioazjatyckiego z X I - X I I w . L a t o p i s y z X I w . w y m i e ­ niają także i n n e g r o d y później — Polesia, a niedługo w Pińsku n a p o t k a n o w i e l e j a k Brześć Zareczesk, Mozyrz i (Berest'), Nebel. Pińsk, W Turyjsk, miejscu Czartoryjsk, dawnego grodziska n a w a r s t w i e ń k u l t u r o w y c h o d X I w . poczynając, w t y m m a j o l i k o w e płytki i ułamki g l i n i a n y c h naczyń ze s t a r o r u s k i m i n a p i s a m i . U l i c e g r o d u wykładane były świątyni oraz d r e w n i a n y m i b i e r w i o n a m i . Tamże groby skrzyniowe wokół niej. odkryto N a terenie szczątki dawnego dwunawowej grodu znaleziono w i e l e p r z e d m i o t ó w z m e t a l u , z kości i d r e w n a . W g r o b a c h z a c h o w a ł y się r e s z t k i t k a ­ n i n , m i ę d z y i n n y m i także w s c h o d n i e g o pochodzenia. W czasach t y c h P o l e s i e łączyło się z t e r e n a m i p o l s k i m i s z l a k i e m r z e c z n y m P r y p e ć - B u g o r a z z W o ł y n i e m i Podolem s z l a k i e m słucko-wołyńskim. P o t e j ogólnej e t n o g e n e t y c z n e j części w p r o w a d z a j ą c e j następują r o z p r a w y szcze­ g ó ł o w e , a w i ę c d w a artykuły o c h a r a k t e r z e d i a l e k t o l o g i c z n y m , ściśle s p e c j a l i s t y c z n y m i materiałowym: M . N. Lekomcewoj lektów w (s. 47-66), o r a z poleskich gwarach ukraińskich i S. M . T o ł s t o j , Fonologiczny T. W. Nazarewa, prawobrzeżnego Polesia Niektóre komentarz do osobliwości (s. 67-100). N a bliższą zaś u w a g ę e t n o g r a f a zasługuje r o z p r a w a W . A . N i k o n o w a , Dwie osadnicze w toponimii micznych nazw Polesia miejscowych (s. 193-205). A u t o r z w r a c a białoruskiego -inci (-ince). (-iče), f o r m a n t e m j e s t -iči, typów -oviti Polesia występują l u b -ovci (-oviče) fale patronidwie (-ovce), L i n i a rozgraniczenia przyrostków w n a z w a c h p a t r o n i m i c z n y c h przebiega półkoliście L w ó w — R ó w n e - Ż y t o m i e r z — K i j ó w . dwu u w a g ę , że w ś r ó d i ukraińskiego g r u p y n a z w u t w o r z o n y c h p r z e z f o r m a n t -ići dia­ wokalizmu nazw -oviči, Na północ a n a południe o d n i e j -ovci, od tej l i n i i powszechnym Ten stan rozmieszczenia -inci. p a t r o n i m i c z n y c h nasuwa przypuszczenie o odmienności słowiań­ s k i e g o o s a d n i c t w a t y c h d w u areałów. A u t o r łączy p i e r w s z ą grupę z n a r o d e m b i a ł o ­ r u s k i m , a drugą z ukraińskim. Z j a w i s k o t o łączy B i a ł o r u s i n ó w z p r z y l e g ł y m i n a m i p o l s k i m i , p r z y r o s t e k zaś -ovci, najskimi. Rozbicie patronimii -inci na dwie zbliża U k r a i ń c ó w grupy, stwierdza tere­ ze S ł o w i a n a m i n a d d u - a u t o r , nastąpiło wcześniej niż w X V w . T . A . M a r u s e n k o zestawił Materiały latywów do słownika (s. 206-255). Badając z a g a d n i e n i e ukraińskich geograficznych ape- nazw geograficznych pochodzenia ukraiń­ s k i e g o n a t e r e n i e U k r a i n y i Białorusi a u t o r oparł się n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , której �230 RECENZJE i n d e k s sporządził n a początku artykułu. O b e j m u j e o n a 56 p o z y c j i bibliograficznych, a w t y m t a k ż e w y k o r z y s t u j e literaturę a u t o r ó w p o l s k i c h . N a s t ę p n i e d a j e k a z miejscowości, w których p r z e p r o w a d z o n o badania ankietowe. autor w y ­ Obejmowały one 20 o k r ę g ó w U k r a i n y i Białorusi, n a j w i ę c e j zaś badań d o k o n a n o w okręgu K i r o w g r a d . Autor zestawia gwarowe odmiany nazw n a określenie całej, m o ż l i w i e j a k najdo­ kładniej z e b r a n e j t o p o n i m i i , a w i ę c n a z w y gór, w z n i e s i e ń górskich, z b o c z y i przełęczy górskich, r z e k , j e z i o r , b a g i e n i mokradeł, w y b r z e ż y r z e k , j e z i o r , n a z w y potoków, łę­ g ó w , d o l i n , l a s ó w i pól, n a z w y g ł a z ó w , k a m i e n i , j a r ó w , p i e c z a r , z a g a j n i k ó w i zarośli. W w y n i k u z a p i s y w a n i a t y c h n a z w p o w s t a ł s p o r y słowniczek z a w i e r a j ą c y p o n a d 1000 nazw topograficznych uszeregowanych alfabetycznie. L . T . W y g o n n a j a p r z e d s t a w i ł a pracę Z systematyki na Polesiu Semantycznie użytków rolnych hory. t e r m i n y t e oznaczają p o l a u p r a w n e i nieużytki. W ś r ó d „ p ó l " w y r ó ż n i a się z k o l e i staropólice (od d a w n a u p r a w i a n y kawałek ziemi) u p r a w i a n y kawałek ziemi). Nieużytki położona j e s t w ś r ó d l a s u , n a z y w a pribier nazewnictwa (s. 118-125). Z i e m i a w e d ł u g u p r a w n a P o l e s i u d z i e l i się n a poíja i (przylegająca n a z y w a się niwą, miarów nazywa się ją protiereb, d o l a s u ) . Staropolica się borem l u b lanem. (od n i e d a w n a Jeśli nowina wybranka, lesie, n a t o m i a s t s t a r o p o l i c a dużych r o z ­ Poza w y m i e n i o n y m i wyżej n a całym (kawałek zaoranej z i e m i ) , żleb Polesiu (kawałek z i e m i zaoranej i zduchowina (to s a m o ) o r a z gospodarce Polesia słownika zajmowało poleskich naczelne (s. 162-174). rybaków miejsce. N a oznaczenie o d ­ m i a n i g a t u n k ó w r y b z a n o t o w a n o o k o ł o ©0 t e r m i n ó w . Zasób t e n n i e w y c z e r p u j e cze l e k s y k i , j a k a k r y j e się w gwarach. Według znawców w wodach jesz­ Polesia żyje o k . 40 g a t u n k ó w r y b . N a o z n a c z e n i e narzędzi r y b a c k i c h i i c h części s k ł a d o w y c h brał a u t o r o k . 50 w y r a z ó w . N a r z ę d z i a t e m o ż n a podzielić n a t r z y z a s a d n i c z e k o l c o w a t e i h a c z y k o w a t e , w i ę c i e r z e i s i e c i o r a z narzędzia W. L. Wierenin i A. A. K r i w i c k i j rzy je­ zapust ziemi). A . A . K r i w i c k i j p r z e d s t a w i ł artykuł Ze Rybołówstwo w i nowiny l u b pasza. niedużych r o z m i a r ó w , położona w (nieduży leśny k a w a ł e k z i e m i ) (nieobrobiony kawałek się zloh jeśli leży k o ł o l a s u — a położona n i e w lesie rezeczką, z n a n e są l e k s e m y zahon sienią), polanka zaś n a z y w a ze­ grupy: uderzeniowe. p r z e d s t a w i l i Leksykę horodzieńskich garnca­ (s. 175-192). A u t o r z y charakteryzują ośrodek g a r n c a r s k i H o r o d n a , położony 40 k m n a p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d Pińska. O s i a d l i t u t a j o d p o k o l e ń g a r n c a r z e zaopatrywali w s i e i m i a s t e c z k a w s w o j e w y r o b y w p r o m i e n i u d o 200 k m . I c h k o n k u r e n t a m i b y l i d o p i e r o g a r n c a r z e ze w s i K r i w i c a w r e j . d u b r o w s k i m n a U k r a i n i e , a także garncarze ze w s i S i n i a w k a w r e j . K l e c k i m n i e d a l e k o o d B a r a n o w i c z i g a r n c a r z e z P r u ż a n k o ł o Brześcia. P r z e d w o j n ą 10-tego k a ż d e g o miesiąca o d b y w a ł y się w H o r o d n e j Ośrodek t e n p r o d u k o w a ł także cegły. H o r o d n a o t o c z o n a jarmarki. zewsząd l a s a m i i m a ł o m a u p r a w n y c h pól, toteż ludność trudniła się p o w s z e c h n i e bagnami obróbką g l i n y , a l a ­ t e m z b i e r a n i e m p ł o d ó w leśnych. W o k r e s i e p r z e d w o j e n n y m , a także p o w o j n i e , m ę ż ­ czyźni w y j e ż d ż a l i i n a roboty sezonowe w głąb R o s j i , n a U k r a i n ę , a t a k ż e n a S y b i r d o K a z a c h s t a n u . Dzięki t y m w y j a z d o m w z r ó s ł ogólny p o z i o m e k o n o m i c z n o - k u l t u - r a l n y okolicy i miasteczka. W o s t a t n i c h 15 l a t a c h g a r n c a r s t w o w Horodnej n a s k u t e k k o n k u r e n c j i w y r o b ó w f a b r y c z n y c h . P o o m ó w i e n i u ośrodka w upada garncarskiego H o r o d n e j a u t o r z y badają s ł o w n i c t w o z w i ą z a n e z k o l e j n y m i e t a p a m i obróbki g l i n y i f o r m o w a n i a naczyń, a w i ę c s ł o w n i c t w o dotyczące r o d z a j ó w g l i n y , p r o c e s u j e j w y ­ r a b i a n i a , f o r m o w a n i a naczyń, suszenia, w y p a l a n i a i g l a z u r o w a n i a o r a z p r z e g l ą d r o ­ d z a j ó w i g a t u n k ó w naczyń. N a końcu p r a c y a u t o r z y jeszcze r a z zestawiają n i e t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z g a r n c a r s t w e m : z a p i s a l i p o n a d 100 s ł ó w s a d n i c z y c h ) , n i e licząc w y r a z ó w p o c h o d n y c h . alfabetycz­ (terminów za­ �231 RECENZJE W. A. Moskowicz lorów z a m i e s z c z a artykuł p t . Z poleskiej na porównawczym kolorów: czerwony, tle terminologii oznaczania (s. 126-161). A u t o r w y z n a c z a słowiańskim ko­ 7 głównych żółty, z i e l o n y , s i n y , biały, c z a r n y i s z a r y . K a ż d y z n i c h m a t r z y m o d y f i k a c j e — j a s n y , średniojasny i c i e m n y . O g ó l n o s ł o w i a ń s k i m l e k s e m a m i są n a z w y n a o z n a c z e n i e białego, c z a r n e g o , żółtego i z i e l o n e g o . N a j b a r d z i e j zaś zróżnicowane n a z w y w y s t ę p u j ą n a określenie k o l o r u szarego, n i e b i e s k i e g o , p o p i e l a t e g o , i ich odmian. Ciekawym z jego zagadnieniem maścią. I m i o n a k r ó w , w o ł ó w -bałkańskie, j a k n p . n a z w y pistra, jest i bala, owiec mają plava, Polesia Nadprypeckiego na przykładzie często n a z w i ą z a n i a związku karpacko- rużana. A . S. Sokołowskaja przedstawiła r o z p r a w ę Próba tów czerwonego t e r m i n o l o g i a i m i o n bydła w nazw charakterystyki odzieży bliskości i obuwia dialek­ (s. 101-117). A u ­ t o r k a w y k a z u j e metodą statystyczną ilość p o d o b i e ń s t w i różnic zachodzących w s ł o w ­ n i c t w i e odzieży i o b u w i a P o l e s i a środkowego. B a d a n i a s w o j e koncentruje na obsza­ r z e ś r o d k o w e g o d o r z e c z a P r y p e c i , n a g r a n i c y Białorusi i U k r a i n y . D o c h o d z i o n a d o w n i o s k u , że s f e r a najbliższych zbieżności w n a z e w n i c t w i e o b u w i a i odzieży się w z a c h o d n i e j części b a d a n e g o żin. Z a c h o d n i e d i a l e k t y P o l e s i a o b s z a r u między miejscowościami Nadprypeckiego, znajduje Oriechowo-Odri- stwierdza a u t o r k a , wykazują nato­ m i a s t największe z r ó ż n i c o w a n i e w e w n ę t r z n e o r a z odrębną specyfikę w s t o s u n k u d o pozostałych d i a l e k t ó w Polesia. Przegląd artykułów z a m y k a rozprawa o charakterze historyczno-literackim po­ święcona T a t a r o m l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i m A . K . A n t o n o w i c z a , ruskich tekstów XV-XIX w. pisanych Krótki przegląd biało­ (s. 256-299). T e k s t y białoruskie p i ­ po arabsku s a n e a l f a b e t e m a r a b s k i m są z w i ą z a n e z T a t a r a m i o s i e d l o n y m i n a L i t w i e i Białorusi w XIV-XV w . , ż y j ą c y m i w niektórych o k o l i c a c h d o dziś. T a t a r z y o s i a d l i t u t a j z c z a ­ s e m z a t r a c i l i s w ó j j ę z y k i zaczęli posługiwać się j ę z y k i e m białoruskim l u b p o l s k i m . Z a czasów p a n o w a n i a Z y g m u n t a A u g u s t a , o c z y m pisze nieznany autor tatarskiego p o c h o d z e n i a w X V I I I w . , ogólna m a s a ludności t a t a r s k i e j n a L i t w i e i Białorusi była niepiśmienna i n i e rozumiała a n i l i t u r g i c z n e g o j ę z y k a a r a b s k i e g o , a n i też s w e g o j ę ­ z y k a . W t y m czasie posługują się o n i p o w s z e c h n i e j ę z y k i e m białoruskim i n a w e t i c h l i t e r a t u r a r e l i g i j n a p i s a n a j e s t w t y m j ę z y k u ( b r z m i e n i e białoruskie, a p i s o w n i a a r a b ­ ska). A u t o r analizuje teksty tatarskie z X V - X I X w . Są t o t e k s t y r e l i g i j n e i świeckie. K s i ę g i r e l i g i j n e z a w i e r a j ą dziesięcioro p r z y k a z a ń bożych, m o d l i t w y , o p i s y obrzędu p o ­ grzebowego, legendy częściej legendy o życiu i śmierci rycerskie. Legendy Mahometa. Świeckie t e k s t y zawierają i baśnie T a t a r ó w litewskich, stwierdza naj­ autor, s p i s a n e zostały w b r z m i e n i u białoruskim n i e później niż w X V I - X V I I w . , a w niejszych wiekach kilkujęzyczne, są o n e t y l k o p r z e p i s y w a n e . np. arabsko-tureckie oraz r u s k i tekstów s p i s a n y c h a l f a b e t e m Niekiedy t e k s t y t e mają polsko-białoruskie. Język póź­ brzmienie polski i biało­ a r a b s k i m b l i s k i j e s t ówcześnie u ż y w a n y m gwa­ r o m . Z n a l a z ł y w n i c h o d b i c i e osobliwości d i a l e k t ó w białoruskich. Ambitne aspektów założenia kultury uczonych Polesia — radzieckich urzeczywistniły — się kompleksowego w pełni — w badania pracy różnych zbiorowej Polesie. Alicja G. A . S I E R G I E J E W A , Arczyńcy, Bednarczuk M o s k w a 1967, s. 190. K a u k a z ze s w y m i o b r z e ż a m i s t a n o w i k o l e b k ę i siedzibę w y j ą t k o w o dużej l i c z b y m a ł y c h n a r o d ó w i narodowości. N a j w i ę c e j , b o o k o ł o 25, s k u p i a się i c h w niespełna p ó ł t o r a m i l i o n o w y m D a g e s t a n i e . W t y m z b i o r o w i s k u różnojęzycznych u g r u p o w a ń e t ­ n i c z n y c h , a l e w y z n a j ą c y c h p r z e z k i l k a s t u l e c i jedną religię — i s l a m , p r a w i e n a j - �232 RECENZJE mniejszą l i c z e b n i e , samodzielną społeczność stanowią A r c z y ń c y . P r z e ś l e d z e n i e tej społeczności życia oraz j e j współczesnego gospodarczego i warunków bytu, położenia, ze szczególnym dostarcza niezmiernie charakterystycznego o b r a z u p r z e m i a n społeczno-kulturowych, k t ó r y m ulegają m a ł e społeczności w Związku R a d z i e c k i m , państwie realizującym wielostronnego rozwoju Książka ustrój socjalistyczny etniczne w warunkach gospodarczego. Sergiejewej s t a n o w i pierwszą s t o r i i , współczesnemu b y t o w i , g o s p o d a r c e samodzielną oraz publikację poświęconą h i ­ k u l t u r z e tego maleńkiego, n a r o d u . O p a r t a j e s t n a materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h p r z e z pedycję badawczą w losów uwzględnieniem górskiego etnograficzną l a t a c h 1959-1963, d a n y c h a r c h i w a l n y c h i u r z ę d o w y c h eks­ oraz p u b l i k a c j a c h p o ś w i ę c o n y c h l u d o m K a u k a z u i D a g e s t a n u , z których n i e l i c z n e na dotyczą A r c z y ń c ó w . P i e r w s z e p u b l i k o w a n e w i a d o m o ś c i o t y m l u d z i e pochodzą d o p i e r o z 1 p o ­ łowy X I X w. Na pocz. XX w . zainteresował się n i m w y b i t n y b a d a c z Kaukazu, A . M . D i r r , który napisał j e d y n ą dotąd pracę o j ę z y k u arczyńskim, a n i e c o a n t r o p o l o g F. Świderski Następnie d o p i e r o w ekspedycji dostarczył w a ż n y c h 1945 r . d o t a r l i dagestańskiej ZSRR. Podobna do A r c z i zorganizowanej ekspedycja danych etnograficznych o n o w i badacze, przez Instytut przeprowadziła obszerniejsze później Arczyńcach. działający w ramach Etnografii Akademii Nauk badania w Arczi w latach 1959-1963. Siedzibą A r c z y ń c ó w jest od wieków bezleśna d o l i n a r z e k i Chatař m a ł y c h d o p ł y w ó w , obfitująca w p a s t w i s k a sprzyjające i paru h o d o w l i bydła i owiec. d l a i c h leżą n a wysokości 1800-2100 m . n . p . m . ; g ł ó w n e , noszące n a z w ę A r c z i o r a z 7 m n i e j s z y c h chutorów odległych o d A r c z i o 1-5 k m . N a t e j m a ł e j jej Osie­ (Arsza) przestrzeni m i e s z k a n i e c o p o n a d 700 osób, p r a w i e w y ł ą c z n i e A r c z y ń c ó w (1960 г . ) . L i c z e b n o ś ć A r ­ czyńców poza o b r ę b e m i c h małej ojczyzny oblicza się n a o k o ł o 200 osób, a łączna i c h l i c z b a sięga n a j w y ż e j 900 osób. S t a n o w i ą o n i p r a w d o p o d o b n i e n a ś w i e c i e narodowość n a t y m s z c z e b l u r o z w o j u . Sąsiadami A r c z y ń c ó w są liczebniejsze o d n i c h , choć r ó w n i e ż A w a r c y , na wschodzie b a r d z o małe n a r o d y ; n a północnym Łakcy, a poza więc najmniejszą znacznie zachodzie g r z b i e t e m K a u k a z u R u t u l c y , należący d o l e z - gińskiej g r u p y n a r o d ó w D a g e s t a n u . Jeszcze d o n i e d a w n a łączyły A r c z i z sąsiednimi t e r e n a m i t y l k o d r o g i nadające się d o j u c z n e g o t r a n s p o r t u i d o p i e r o w 1960 r. dostępna d l a samochodów d r o g a połączyła o s i e d l a A r c z y ń c ó w z c e n t r u m i c h r e j o n u , C u r i b e m ( o d l . 31 k m ) . Arczyńcy posiadają własny język należący do g r u p y języków kaukaskich, nie z r o z u m i a ł y d l a ż a d n e g o z i c h sąsiadów. W e w ł a s n y m j ę z y k u n a z y w a j ą s z i s z t t i b ) , a swą siedzibę n a z y w a j ą A r s z a . W e d ł u g p r z e k a z y w a n e j się o n i A r - wśród n i c h tradycji są o n i częścią l i c z n e g o niegdyś n a r o d u , a p r z o d k o w i e i c h m i e l i p r z y w ę d r o w a ć z I r a n u . Współczesna n a u k a r a d z i e c k a uważa jednak Arczyńców za e l e m e n t rdzenny, k a s k i , o c z y m świadczy pokrewieństwo i c h języka z językami lezgińskimi w s t a n i e , a także d a n e e t n o g r a f i c z n e i a n t r o p o l o g i c z n e . M o ż l i w e że p r z y w ę d r o w a l i o n i niegdyś d o s w e j o b e c n e j s i e d z i b y z p o ł u d n i o w e j s t r o n y K a u k a z u . W e d ł u g zachowanej t r a d y c j i p r z o d k o w i e A r c z y ń c ó w w y z n a w a l i niegdyś chrześcijaństwo, a później dopie­ r o p r z y j ę l i i s l a m , p o d o b n i e j a k i c h sąsiedzi. Stało się t o p r a w d o p o d o b n i e w średniowiecza. W kau­ Dage­ okresie 1959 r. o d k r y t o w A r c z i grób, p r a w d o p o d o b n i e średniowieczny, n a k t ó r e g o p ł y c i e z n a j d o w a ł o się w y o b r a ż e n i e k r z y ż a i z n a k s o l a r n y . Pierwszą wanu z Szir- ( A z e r b e j d ż a n ) , a następne d a n e , z X V I I i X V I I I w . , m ó w i ą o płaceniu wzmiankę o Arczyńcach podaje późnośredniowieczna kronika przez m i e s z k a ń c ó w o s i e d l a A r c z i d a n i n y w p o s t a c i o w i e c i zboża d l a w ł a d c ó w k a z i k u m u c h s k i c h . D o l a t sześćdziesątych X I X w . należeli A r c z y ń c y d o z w i ą z k u a w a r c k i c h w s p ó l ­ n o t w i e j s k i c h leżących w d o l i n i e r z e k i Chatař i płacili w s p o m n i a n e w y ż e j daniny. �233 RECENZJE Rosjanie d o t a r l i d o A r c z i w r o k u 1843 w czasie w o j n y z p r z y w ó d c ą D a g e s t a n u S z a - milem. W życiu społecznym A r c z y ń c ó w dużą r o l ę o d g r y w a ł a wspólnota g r o m a d z k a , która w ł a d a ł a zwłaszcza p a s t w i s k a m i i ź r ó d ł a m i w o d y . Z i e m i a o r n a , łąki kośne o r a z rzęta g o s p o d a r s k i e w zwie­ stanowiły własność p r y w a t n ą poszczególnych r o d z i n . D o m i n o w a ł a X I X w . więź t e r y t o r i a l n a z przeżytkami 20 r o d ó w (tuchumów), więzi rodowej. Istniało w ó w c z a s około d o p o ł o w y X X w . ilość i c h w z r o s ł a d o o k o ł o 50. N i e k t ó r e z n i c h z a c h o w y w a ł y swą tradycję p r z e z w i e l e pokoleń. Zgromadzenie wiejskie (dżamaat), złożone d a w n i e j z ogółu m ę ż c z y z n , a p o r o k u 1868 t y l k o z g ł ó w r o d z i n , w y b i e r a ł o s w e g o s t a r s z e g o (begauła), i 7-9 s ę d z i ó w (kartów). (czauszów) czyli duchownego Zgromadzenie 2-4 j e g o p o m o c n i k ó w oceniało także kandydaturę sędziego w s i . R o z s t r z y g a ł o o n o w s z y s t k i e kadiego, ważne sprawy społecz­ ności arczyńskiej, m . i n . c o r o c z n e g o podziału p a s t w i s k , n a p r a w y m o s t ó w i dróg, r o z ­ poczęcia i p r z e b i e g u p r a c p o l o w y c h , t e r m i n u w y p ę d u bydła n a p a s t w i s k a i t p . N a j ­ ważniejszy stawowa głos j e d n a k m i e l i cieszący się a u t o r y t e t e m l u d z i e s t a r s i i b o g a t s i . zasada społecznego w ł a d a n i a ziemią b y ł a r ó w n o ś c i o w a : działki p a s t w i s k p r z y d z i e l a n e b y ł y drogą l o s o w a n i a poszczególnym r o d z i n o m leżnie o d w i e l k o ś c i t y c h r o d z i n i s t a n u i c h p o s i a d a n i a . W Pod­ równowartościowe nieza­ okresie k a p i t a l i s t y c z n y m p o j a w i ł o się w y r a ź n i e j s z e z r ó ż n i c o w a n i e w s t a n i e p o s i a d a n i a różnych r o d z i n a r c z y ń s k i c h , j e d n a k n a z n a c z n i e mniejszą skalę, niż w i n n y c h k r a i n a c h D a g e s t a n u . P o j a w i ł y się różne f o r m y d z i e r ż a w i e n i a z i e m i . W ł a ś c i c i e l e w i ę k s z y c h s t a d d z i e r ż a w i l i (za zgodą dżamaatu) p a s t w i s k a n a t e r e n i e A r c z i , a także n a t e r e n a c h łachckich i a w a r c k i c h . Z p o c z ą t k i e m X X w . s y t u a c j a w i e l u r o d z i n arczyńskich była t r u d n a , d l a t e g o mężczyzn emigrowało w celach z a r o b k o w y c h sporo do Azerbejdżanu, p o d o b n i e j a k i póź­ niej, po rewolucji. Od 1926 r . zaczęto w p r o w a d z a ć w Przeciw czynny A r c z i r e f o r m y , podjęte w tzw. reformie ziemno-wodnej wystąpili opór. D o p r o w a d z i ł o t o d o w y s i e d l e n i a całym Dagestanie. b o g a t s i A r c z y ń c y , stawiając części z n i c h . Spadło w nawet t y m czasie z n a c z n i e p o g ł o w i e bydła i o w i e c . W l a t a c h 3 0 - t y c h z m i e n i o n y został z a s a d n i c z o gospodarki pasterskiej Arczyńców. Dotychczas system t r z y m a l i o n i zimą s w e o w c e i b y d ł o w pobliżu chutorów l u b w s t a j n i a c h . K o ł c h o z arczyński, założony w 1935 г., otrzymał t e r a z p a s t w i s k a d l a w y p a s u z i m o w e g o n a odległych n i z i n a c h , część zaś l e t n i c h p a ­ s t w i s k arczyńskich przeszła w u ż y t k o w a n i e A w a r c ó w . A r c z y ń c y m u s i e l i w i ę c przejść d o n i e p r a k t y k o w a n e j p r z e z n i c h dotąd f o r m y t r a n s h u m a n c j i w paster­ gospodarce s k i e j , a r ó w n o c z e ś n i e d o stałego o s i e d l e n i a się n a c h u t o r a c h . O d 1939 r . kołchoz objął całość p a s t w i s k , część z i e m i u p r a w n e j i większość z w i e r z ą t należących d o A r c z y ń c ó w . Reforma administracyjna ogromnie zróżnicowanego narodowościowo Dagestanu, d o k o n a n a w 1929г., p r z y d z i e l i ł a A r c z i d o r e j o n u czarodyńskiego, który objął g ł ó w n i e ludność awarcką. W s p r a w a c h u r z ę d o w y c h zaczął o b o w i ą z y w a ć j ę z y k a w a r c k i j e d e n z ośmiu p o d s t a w o w y c h j ę z y k ó w D a g e s t a n u . R e j o n słabiej z a l u d n i o n y c h i wyposażonych steczkiem łączyła siedzibę w tego r e j o n u dobra cywilizacyjne. 40-kilometrowa droga Z najbliższym juczna. g ł ó w n i e p a s t e r s k a , była w z n a c z n y m s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n a . W użytku p i e r w s z ą drogę k o ł o w ą o r a z połączenie t e l e f o n i c z n e . chał d o A r c z i p i e r w s z y jako czarodyński należał d o n a j ­ mia­ Gospodarka, 1934 r . o d d a n o d o W 26 l a t później zaje­ samochód, a p o następnych 4 l a t a c h o t w a r t o t u pocztę. W gospodarce Arczyńców główne miejsce zajmowała zawsze h o d o w l a o p a r t a n a o b s z e r n y c h i d o b r y c h p a s t w i s k a c h górskich. W e d ł u g s p i s u z 1917 r . (i zaniżonych z a ­ p e w n e d a n y c h ) 223 g o s p o d a r s t w a posiadały 4927 o w i e c i kóz, 568 s z t u k bydła, 59 k o n i i 25 osłów. P r z e d k o l e k t y w i z a c j ą , a w i ę c w l a t a c h d w u d z i e s t y c h , m i e l i A r c z y ń c y posiadać, w e d ł u g i c h w ł a s n y c h o p o w i a d a ń , d o 30 t y s . o w i e c znajdujących się p r z e - �234 RECENZJE w a ż n i e w rękach b o g a t s z y c h gospodarzy. P r z y niektórych b o g a t y c h h o d o w c a c h p i a ł o się k i l k u l u b k i l k u n a s t u b i e d n i e j s z y c h dla organizowania A r c z y ń c y w y k a z y w a l i duże d o ś w i a d c z e n i e w g o s p o d a r c e względnie racjonalnie. Towarzyszyły j e j bogate wspólnego hodowlanej zwyczaje sku­ wypasu. i p r o w a d z i l i ją i obrzędy pasterskie, któ­ r e później, o d l a t t r z y d z i e s t y c h , zostały z a n i e c h a n e , z a p e w n e m . i n . w s k u t e k z a k a z ó w . Uroczyste wypędzenie o w i e c n a l e t n i e p a s t w i s k a urządzono p o r a z o s t a t n i w latach trzydziestych. R o l n i c t w o , znane Arczyńcom o d d a w n a , miało d l a n i c h zawsze uboczne znacze­ n i e , a j e g o p ł o d y w y s t a r c z a ł y t y l k o n a 6-7 miesięcy. Z i e m i u p r a w n e j b y ł o c e n i o n o ją w y s o k o . Z a działkę o p o w i e r z c h n i o k . 30 m 2 niewiele, płacono 4 o w c e i 2 b a r a n y . N i e l i c z n i A r c z y ń c y t r z y m a l i pszczoły w u l a c h słomiano-glinianych. P o l o w a n o na tury i d z i k i e b a r a n y górskie. Obecnie arczyński kołchoz p o s i a d a p o n a d 7100 h a l e t n i c h p a s t w i s k i wygonów, 4740 h a p a s t w i s k z i m o w y c h , 43 h a z i e m i o r n e j w s p ó l n e j i 70 h a w działkach grodowych. Posiada też p r o s t s z e m a s z y n y nadające się d o p r a c y w przyza­ górach ( n p . k o ­ s i a r k i ) o r a z , o d k i l k u l a t , 7 c i ę ż a r o w y c h samochodów. P o n a d 80°/o d o c h o d u uzyskuje kołchoz z h o d o w l i o w i e c , których p o s i a d a k i l k a tysięcy s z t u k p ó ł - c i e n k o - r u n n e j , d a g e stańskiej r a s y ; zastąpiły one hodowane dawniej w Arczi w i ę k s z ą część r o k u arczyńskie o w c e i i c h p a s t e r z e W północno-wschodniej owce gruborunne. Przez przebywają daleko poza Arczi, części D a g e s t a n u , g d z i e m o g ą paść się p r z e z całą zimę. D o 1958 r . z u ż y w a n o n a przepęd o w i e c w jedną t y l k o stronę aż półtora miesiąca, obecnie d o 15 d n i , p o n i e w a ż w i ę k s z ą część d r o g i s t a d a p r z e b y w a j ą p o c i ą g i e m . Rzemiosła i p r z e m y s ł d o m o w y odgrywały d a w n i e j b a r d z o ważną rolę u A r c z y ń ­ c ó w , p r o w a d z ą c y c h g ł ó w n i e gospodarkę naturalną. W y r a b i a n o g r u b e s u k n a n a odzież, grube tkaniny w rodzaju derek oraz proste, w i e l o b a r w n e , pasiaste kilimy, swoiste d l a A r c z y ń c ó w . R o b i o n o w i e r z c h n i e o k r y c i a i c z a p k i męskie ze skór o w c z y c h . Pomimo n i e d o s t a t k u d r e w n a ( k u p o w a n o j e u A w a r c ó w ) s z t u k a jego a r t y s t y c z n e j obróbki sta­ ła u A r c z y ń c ó w o d d a w n a b a r d z o w y s o k o i ładne, d r e w n i a n e w y r o b y b y ł y i drogie. Ornament zgeometryzowany arczyński motyw charakteryzuje się dużą solarny, różne m o t y w y geometryczne, krzyża. B y l i t u także s z e w c y , k a m i e n i a r z e i p o b i e l a c z e zamówienie. Obecnie lat znaczenie rzemiosła j e s t w archaicznością. cenione Częsty zdarza się jest motyw naczyń, którzy p r a c o w a l i n a Arczi mniejsze, ale nadal ważne. Podstawowy r y n e k w y m i a n y h a n d l o w e j d l a A r c z y ń c ó w z n a j d o w a ł się d o początku 30-tych X X w. w miejscowości K u m u c h , dokąd p r z y b y w a l i mieszkańcy (pra­ w i e t y l k o m ę ż c z y ź n i ) z całego n i e m a l górskiego D a g e s t a n u . A r c z y ń c y s p r z e d a w a l i t a m o w c e , w e ł n ę , masło, b r y n d z ę zapałki, t k a n i n y , drobni kupcy awarccy za z a r o b k i e m i skóry, a k u p o w a l i p o t r z e b n e żelazo, broń, n a c z y n i a . O d czasu d o czasu i m zboże, sól, naftę, przybywali Arczi do i łakccy. O d X I X w . niektórzy m ę ż c z y ź n i u d a w a l i się zimą do Azerbejdżanu. S t o s u n k o w o l i c z n e k o n t a k t y z sąsiadami p o z n a w a n i u i c h języków. O d l a t trzydziestych weszli Arczyńcy w sprzyjały najbliższe stycz­ ności z A w a r c a m i , a n o w e styczności n a w i ą z a l i n a t y c h t e r e n a c h , g d z i e zimą wypa­ sają o w c e . K u l t u r a m a t e r i a l n a A r c z y ń c ó w oznaczała się z d a w n a s z e r e g i e m s w o i s t y c h c e c h , a l e dominują w niej elementy wspólne różnym l u d o m Dagestanu. p r z e z w i ę k s z ą część r o k u n a c h u t o r a c h , a l a t e m w rym i górskim l u d o m D a g e s t a n u , w i ą z a ł o się z r o c z n y m r o l n i c z y c h . Członkowie jednego r o d u mieszkali w t y l k o mała, d o l n a część g ł ó w n e g o o s i e d l a Zamieszkiwanie głównym osiedlu, znane c y k l e m zajęć t y m samym jest zamieszkana g d y ż pozostałe r o d z i n y mieszkają s t a l e w 7 c h u t o r a c h . W d y n k ó w n i e zaszły dotąd b a r d z i e j i s t o t n e z m i a n y . W przez niektó­ hodowlanych chutorze. Obecnie około 50 r o d z i n , zasobie i c h a r a k t e r z e b u ­ Arczi stawiano dawniej domy �235 RECENZJE p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , n a t o m i a s t n a c h u t o r a c h 1 - i 2-piętrowe. W d o l n e j i c h części trzymano bydło, w najwyższym środkowej owce (w złą p o g o d ę l u b c h o r e ) , piętrze. O d schyłku X I X w . zaczęli b o g a t s i mieszkano wznosić domy zaś n a z krytymi b a l k o n a m i . N o w e d o m y , g ł ó w n i e p i ę t r o w e , j a k d a w n i e j o płaskich d a c h a c h , mają p o 2-3 i z b y n a piętrze, a n a p a r t e r z e pomieszczenie d l a zwierząt. W z n o s i się j e z t r a ­ d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w : k a m i e n i a , d r z e w a i g l i n y . B u d u j e r o d z i n a z pomocą k r e w n y c h i sąsiadów. A ż d o początku X X w . d o t r w a ł y o t w a r t e p a l e n i s k a , zastąpione później k o m i n k a m i , i d o d a t k o w o ż e l a z n y m i p i e c y k a m i . Z a opał służy s u s z o n y n a w ó z b y d l ę c y i c h r u s t . Z pocz. X X w . p o j a w i a ć się zaczęło szkło w o k n a c h . Z m i a n i e uległa f u n k c j a t z w . i z b y p a r a d n e j , która zaczęła służyć c e l o m m i e s z k a l n y m . O b e c n i e w arczyńskich d o m a c h s k r o m n e m e b l e t y p u pojawiają się miejskiego. O d z i e ż A r c z y ń c ó w w y r ó ż n i a ł a się n i e k t ó r y m i szczegółami o d odzieży i c h sąsiadów, szczególnie w u b i o r z e k o b i e c y m . Z w r a c a w n i e j u w a g ę świąteczna n a r z u t k a n o s z o n a przez kobiety, z w a n a czuchaj, przypominająca i charakterystyczny dla Arczynek naszą góralską cuchę. B a r d z o ubiór g ł o w y stanowiła czuchta. b i a n y był s r e b r e m i l i c z n y m i m o n e t a m i , podobnie Arczynki zachowują swój tradycyjny dłużej d o m i a s t . N i e k t ó r e e l e m e n t y wają stosowane zaszły w i ę k s z e j a k w całym Dagestanie. ubiór, a zmieniają dawnej na odzieży, n a co dzień już z a n i e c h a n e , by­ a charakterystyczne jest rozpowszechnienie r e w o l u c j i elementów nawiązujących do u b i o r u w o j s k o w e g o , skowym Z kroju, Obecnie go t y l k o wyjeżdżając p r z y szczególnych o k a z j a c h , n p . n a z n a k żałoby. W m ę s k i m zmiany, rubaszek, szerokich skórzanych pasów. k i e r p c ó w . A r c z y ń c y dbają o s c h l u d n y w y g l ą d . O b e c n i e najstarszych. ubiorze się o d czasów j a k bluz, spodni o w o j ­ Przyjęły e l e m e n t ó w t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ł y się b u r k i o w c z e , p a p a c h y noszą bród a n i w ą s ó w , z w y j ą t k i e m dawny Strój k o b i e t o z d a ­ się też płaszcze. i b u t y podobne Odzież dziewcząt, p o d o b n i e o d z i e ż k o b i e t , j e s t b a r d z i e j t r a d y c y j n a o d odzieży chłopięcej. N i e k t ó r e e l e m e n t y r u dziewcząt, zwłaszcza zaś czuchta, są n e g a t y w n i e do m ę ż c z y ź n i n i e golą g ł ó w , n i e oceniane jak ubio­ przez nauczycieli, dla­ t e g o zaczynają zanikać. P o ż y w i e n i e A r c z y ń c ó w składało się g ł ó w n i e z p r o d u k t ó w mącznych i m l e c z n y c h , m i ę s o j a d a l i g ł ó w n i e w święta i częściej zimą. O b e c n i e u r o z m a i c o n e , m . i n . p r z e z niektóre o w o c e i w a r z y w a , pożywienie t o jest cukier, ale nadal bardziej tradycyjne. N i e m a s p e c j a l n y c h p o t r a w o b r z ę d o w y c h . Z a c h o w a ł o się w i e l e t r a d y c y j n y c h naczyń, d r e w n i a n y c h i g l i n i a n y c h , u ż y w a n y c h o b o k naczyń metalowych. Z m i a n y w życiu r o d z i n n y m A r c z y ń c ó w u w a ż a a u t o r k a za m n i e j w p o r ó w n a n i u ze z m i a n a m i w i c h k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i d u c h o w e j zaawansowane na skutek t r w a ­ n i a d a w n y c h o b y c z a j ó w i r e l i g i i mahometańskiej. Z m i a n o m n a l e p s z e uległo p o ł o ż e ­ nie kobiety, niektóre zasady wychowywania dzieci, s t o s u n k i między a t a k ż e niektóre n o r m y regulujące życie małżeńskie. Osłabły w i ę z i Rodziny Arczyńców cechuje n i s k a liczebność, n i e t y p o w a dla pokoleniami, rodowe. mahometańskiego D a g e s t a n u . W e d ł u g d a n y c h z 1960 r . n a j w i ę c e j b y ł o w A r c z i r o d z i n 2 - o s o b o w y c h następnie 3 - o s o b o w y c h (62), które r a z e m n i e licząc 57 osób s a m o t n y c h stanowiły p r a w i e (zaliczonych 66°/o ogółu r o d z i n p r z e z autorkę d o ogólnej p o d n i e s i o n e j w t e n sposób d o 247). W 38 r o d z i n a c h 2-, 3-, i 4 - o s o b o w y c h liczby (63), (190), rodzin, głowami i c h b y ł y k o b i e t y . K o b i e t y s t a n o w i ł y też znaczną większość (86°/o) w ś r ó d s a m o t n y c h ; b y ł y t o p r z e w a ż n i e w d o w y . K i l k a n a ś c i e r o d z i n składało się z 3 pokoleń. Postępuje t e n d e n ­ c j a d o s z y b k i e g o u s a m o d z i e l n i a n i a się m ł o d y c h małżeństw. P r z y porównaniu t y c h liczb z d a n y m i z r o k u 1917 u d e r z a bardzo duży liczebności r o d z i n w ciągu t y c h 43 l a t o r a z ogólny s p a d e k l i c z b y m i e s z k a ń c ó w spadek Arczi o b l i s k o 2 2 % . L i c z b a osób s a m o t n y c h w z r o s ł a 7 - k r o t n i e , ilość zaś r o d z i n z k o b i e t a m i w charakterze głów zwiększyła się aż 13 r a z y . W 1917 r . n a j w i ę c e j było rodzin �236 RECENZJE 4-osobowych — 64, t j . 34,5°/o, r o d z i n zaś o d 5 d o 8 osób — 68, t j . 2,5 r a z a w i ę c e j niż w 1960 r . R o d z i n y 3 - p o k o l e n i o w e stanowiły 13,6°/o w o b e c 6,6 /о w 1960 r . O g ó l n a l i c z b a я r o d z i n (bez osób s a m o t n y c h j a k o s a m o d z i e l n y c h nie licząc k i l k u n a s t u rodzin napływowych, jednostek) głównie spadła o 23, t j . o 10,8iVo, Awarców. W 1960 r . wypada w A r c z i 2,7 osób n a 1 d o m w o b e c 4,0 przeciętnie w D a g e s t a n i e , p o d c z a s g d y w 1886 r . b y ł o i c h 3,9 w o b e c 4,6 w Dagestanie. N a spadek l i c z b y ludności w p ł y n ą ł p r z e d e w s z y s t k i m f a k t , że w i e l u A r c z y ń c ó w musiało opuścić swoją t o c z o n e d a n e wskazują zapewne ojczyznę. Przy­ n a osłabienie arczyńskiej społeczności i duże z m i a n y w organizacji r o d z i n n e j . Jego p r z y c z y n a tkwiła m . i n . w zasadniczej reorganizacji jej życia g o s p o d a r c z e g o , a częściowo w i ą z a ł a się z t r u d n y m o k r e s e m w o j e n n y m . N i e k t ó r e z m i a ­ n y są n i e u c h r o n n y m w y n i k i e m osłabienia d a w n y c h n o r m życia r o d z i n n e g o , wających i z i s l a m u . Społeczność arczyńska w y k a z u j e siłę atrakcyjną, s k o r o niektórzy e m i g r a n c i w r a c a j ą jednak wypły­ n a d a l dużą żywotność po latach do swego ojczystego k r a i k u . W y c h o d ź s t w o j e s t o b e c n i e małe, w i ą ż e się g ł ó w n i e z nauką części m ł o d z i e ż y w szkołach średnich, a n a w e t wyższych. Z a c h o w u j e s t a r s z y c h i doświadczonych, zwłaszcza m ę ż c z y z n . W t r w a duża solidarność i zasada w z a j e m n e j Przy zawieraniu małżeństw się n a d a l duży a u t o r y t e t l u d z i r o d z i n a c h i między krewnymi pomocy. kierowali się A r c z y ń c y zwłaszcza d o l a t 3 0 - t y c h . Dziś z a s a d a t a n i e c o zawsze osłabła i w zasadą endogamii, kołchozie A r c z i j e s t 10 o b c y c h k o b i e t — żon A r c z y ń c ó w , i 3 o b c y c h m ę ż c z y z n żonatych z A r c z y n k a m i . Z a ­ warto dotąd t y l k o 2 małżeństwa z przedstawicielami narodów niemuzułmańskich. Częste są n a d a l m a ł ż e ń s t w a m i ę d z y b l i s k i m i k r e w n y m i ( k u z y n a m i ) rodzie. Regułą było d a w n i e j bardzo wczesne zawieranie i w t y m samym małżeństw, żeniono już 12-, 1 4 - l e t n i e d z i e c i , u w a ż a n e j e d n a k za dorosłe. P o d ł o ż e t e g o z w y c z a j u było głównie e k o ­ n o m i c z n e : każda n o w a r o d z i n a miała p r a w o d o nadziału z i e m i . D z i e w c z y n a musiała wnieść s p o r e w i a n o . Z a s a d y l e w i r a t u i s o r o r a t u s t o s o w a n o u A r c z y ń c ó w r z a d k o . D e ­ cydująca którzy dawniej pobierają wola rodziców się z reguły ustąpiła wkrótce swobodnemu p o osiągnięciu raczej wyborowi pełnoletności. młodych, Utrzymał swą w a ż n ą rolę z w y c z a j s w a t ó w i zaręczyn. Dość dokładnie o p i s a n y p r z e z autorkę obrzęd w e s e l n y w i ą ż e się n a d a l z reguły z religijną ceremonią zaślubin. W e s e l e t r w a ł o daw­ n i e j d o t y g o d n i a , o b e c n i e 2-3 d n i , z a w s z e bez m u z y k i i tańców. R o z w o d y n i e należały i n i e należą w Arczi d o rzadkości. I n i c j a t o r e m p r a w n y m r o z w o d u m o ż e być t y l k o m ą ż w e d ł u g zasad mahometańskich (szíriatti) i z a s a d a t a jeszcze n a d a l się u t r z y m u ­ j e . R o d z i c e , t a k m a t k a , j a k i ojciec, d z i e c i , które w y c h o w u j e się w wykazywali z a w s z e dużo t r o s k i i u c z u c i a d l a duchu poszanowania i posłuszeństwa d l a s t a r s z y c h i w c z e s n e g o w d r a ż a n i a d o p r a c y . P r z y u r o d z e n i u się d z i e c k a i pielęgnacji c i a u t r z y m u j e się jeszcze większość d a w n y c h , trądycyjnych Najmniej zmian można się dopatrzeć w obrzędach niemowlę­ zabiegów. pogrzebowych Arczyńców. Dokonują się o n e w e d ł u g zasad muzułmańskich, a l e z e l e m e n t a m i w i e r z e ń i z w y c z a ­ j ó w jeszcze przedmuzułmańskich. O p ł a k i w a n i e z m a r ł e g o p r z e z k o b i e t y n i e j e s t już n a ogół t a k d e m o n s t r a c y j n e , j a k dawniej, ale t r w a bez zmian zachowywanie żałoby p r z e z w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w społeczności w ciągu 5-6 d n i , p r z e z w s z y s t k i c h zaś k r e w ­ n y c h 40 d n i , m a n i f e s t o w a n e m . i n . przez noszenie starej n a zewnątrz. Niektóre odzieży wdowy ciemnego k o l o r u , a także f u t r z a n y c h s z u b włosem zachowują p r z e z szereg l a t . R o d z i n a urządza n a j m n i e j 3 - k r o t n i e w s p o m i n k i z m a r ł e g o żałobę połączone ze stypą. S t a r c y urządzają p o d o b n e p r z y j ę c i a - o b r z ę d y n a w e t za s w e g o życia. W życiu rodzinno-społecznym A r c z y ń c ó w z a c h o w a ł o się jeszcze s p o r o n y c h zasad, p r z e s t r z e g a n y c h w i e k u . Przyczyniają przez l u d z i starych, a nawet liczne kobiety w się o n e d o u t r z y m a n i a k o b i e t i d z i e w c z ą t w społeczno-towarzyskiego, a także d o o b a r c z a n i a izolacji i c h nadmierną pracą. W tradycyj­ średnim o d życia rodzinach �237 RECENZJE przestrzega się n a ogół r e l i g i j n y c h świąt i p o s t ó w p o m i m o d ł u g o t r w a ł e g o już ł y w a n i a a g i t a c j i a n t y r e l i g i j n e j , zwłaszcza ze s t r o n y szkoły. D a w n i e j oddzia­ meczety (było i c h w A r c z i 4 i 2 w c h u t o r a c h ) s t a n o w i ł y g ł ó w n e ośrodki życia społecznego mężczyzn. Arczyńcy w zetknęli się z n a u c z a n i e m w szkole świeckiej dopiero po rewolucji, 1930 r . Istniała t u z d a w n a , j a k w większości w s i dagestańskich, maleńka szkółka przy meczecie z a r a b s k i m językiem nauczania. W umiało czytać i pisać. K i l k u A r c z y ń c ó w 1926 r . t y l k o o k o ł o 30 m ę ż c z y z n osiągnęło niegdyś, w X V I I I i X I X w . sto­ s u n k o w o dużą w i e d z ę , a j e d e n z n i c h z n a n y b y ł s z e r o k o w D a g e s t a n i e . Jego w n u k , ż y j ą c y n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , znał d o b r z e k i l k a j ę z y k ó w k a u k a s k i c h o r a z a r a b s k i i r o s y j s k i i pomagał w b a d a n i a c h r o s y j s k i e m u językoznawcy D i r r o w i . W w A r c z i n i e umiał p o r o s y j s k u . W 1926 r . n i k t 1930 r . u r u c h o m i o n o w A r c z i szkołę z a w a r c k i m j ę z y k i e m n a u c z a n i a , g d z i e 12 c h ł o p c ó w zaczęło się uczyć c z y t a n i a i rachunków. W p a ­ rę l a t później czytania szkołę, w objęto n a u c z a n i e m i p i s a n i a (po a w a r c k u ) wszystkie której o d k l a s y t r z e c i e j nauką jęz. a w a r c k i e g o . dzieci. Równolegle w ś r ó d dorosłych O b e c n i e prowadzi Szkoła o d g r y w a się naukę w prowadzono posiada Arczi naukę 8-klasową jęz. r o s y j s k i m z uboczną dużą rolę w p r o p a g o w a n i u s t y c z n y c h zasad życia, w u p o w s z e c h n i a n i u j ę z y k a r o s y j s k i e g o nowych, i t p . Sporo socjali­ arczyńskich c h ł o p c ó w osiągnęło w y k s z t a ł c e n i e średnie, a n a w e t w y ż s z e . P r z e d k i l k u l a t y zaczęły naukę w średnich szkołach medycznych i pedagogicznych pierwsze 4 dziewczęta z Arczi. Poważny problem w wiedniego rozwoju oświaty w ś r ó d A r c z y ń c ó w języka. W ł a s n y i c h język, z n a n y stanowił w y b ó r dący t y l k o j ę z y k i e m m ó w i o n y m , n i e n a d a w a ł się d o n a u k i s z k o l n e j . więc język a w a r c k i , bardziej wowy Spośród 546 p r z e b a d a n y c h syjski Wprowadzono r o z w i n i ę t y , o d 1965 r . zaś j ę z y k r o s y j s k i j a k o o d 3 k l a s y . Społeczność odpo­ właściwie s a m y m t y l k o Arczyńcom, bę­ arczyńska jest w wysokim osób 8 8 % znało j ę z y k a w a r c k i stopniu podsta­ wielojęzyczna. (95% mężczyzn), 3 6 % r o ­ ( n a j w i ę c e j m ł o d y c h i m ę ż c z y z n ) , 2 7 , 8 % j ę z y k łachcki ( p r z e w a ż n i e s t a r s i ) . N i e ­ którzy znają też i n n e j ę z y k i dagestańskie, a także azerbejdżański (33) i a r a b s k i (7). D z i e c i w s z k o l e m ó w i ą m i ę d z y sobą t y l k o p o arczyńsku. T a k ż e w r o d z i n a c h miesza­ n y c h c o d z i e n n y m j ę z y k i e m j e s t arczyński. Zdumiewające m o ż e się w y d a ć , że p r z y swej endogamii i posiadaniu własnego j ę z y k a n i e w y t w o r z y l i A r c z y ń c y s w e g o o d r ę b n e g o f o l k l o r u . Ś p i e w a j ą pieśni w języ­ k a c h s w y c h sąsiadów, a w a r c k i e i łachckie, a także azerbejdżańskie i r o s y j s k i e , tańczą lezginkę. P o d o b n y b r a k w ł a s n e g o f o l k l o r u w y s t ę p u j e w ś r ó d niektórych i n n y c h , m a ­ łych n a r o d ó w k a u k a s k i c h . A u t o r k a n i e w s p o m n i a ł a niestety o istnieniu lub braku arczyńskich opowieści, l e g e n d , przysłów, a także m e l o d i i , choć w s p o m i n a o odległych, tradycyjnych przekazach. Bardzo niewiele też napisała o życiu t o w a r z y s k i m i są­ siedzkim. Z m i a n y , j a k i e się dokonują w s f e r z e j ę z y k a o r a z różnych d z i e d z i n kultury Ar­ czyńców, są z g o d n e z o g ó l n y m n u r t e m p r z e m i a n , j a k i m o b e c n i e podlegają m a ł e n a ­ r o d y D a g e s t a n u i w ogóle Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . D o k o n u j e się zbliżenie Arczyńców d o sąsiedniego, w i ę k s z e g o n a r o d u , j a k i m są d l a n i c h A w a r c y , o r a z z e s p a l a n i e dzięki j ę z y k o w i r o s y j s k i e m u w j e d e n naród dagestański. Z d a n i e m a u t o r k i , zdają s o b i e c o r a z bardziej s p r a w ę z przynależności n i e t y l k o d o s w e j małej e t n i c z n e j , a l e i d o n a r o d u dagestańskiego. W s p i s i e p o w s z e c h n y m się i c h Arczyńcy grupy z 1959 r . A r c z y ń c y określili się o f i c j a l n i e j a k o A w a r c y , a l e m o ż l i w e j e s t , że w przyszłości określą się o n i j a k o Dagestańczycy. Przedstawiony p r z e z G . A . S e r g i e j e w ą o b r a z losów i życia A r c z y ń c ó w że u t r z y m y w a l i się o n i aż d o l a t 2 0 - t y c h n a s z e g o w i e k u w n a r o d ó w i o d z m i a n dokonujących się w izolacji wskazuje, o d sąsiednich świecie, n a k t ó r e g o dość b l i s k i c h peryfe- �238 RECENZJE r i a c h przyszło i m żyć. R e p r e z e n t o w a l i przy t y m stosunkowo wysoki poziom rozwoju g o s p o d a r c z e g o , p r o w a d z ą c r o z w i n i ę t ą h o d o w l ę o w i e c i bydła o r a z s k r o m n e r o l n i c t w o , na miarę wysokogórskich możliwości. P o z i o m i c h całej k u l t u r y do drugiej połowy X I X w . n i e odbiegał i s t o t n i e o d p o z i o m u życia i k u l t u r y n a s z y c h górali, k t ó r z y p r z e ­ cież należeli d o n a r o d u z n a c z n i e b a r d z i e j r o z w i n i ę t e g o niż sąsiedzi A r c z y ń c ó w . Z a ­ leżni o d s w y c h s i l n i e j s z y c h sąsiadów n i e p o d l e g a l i przecież A r c z y ń c y bezpośrednio u c i s k o w i f e u d a l n e m u , b y l i społecznością l u d z i w o l n y c h , rządzących się s w o i m i p r a ­ wami, choć opartymi o nakazy wspólnej Wpływy gospodarki drobnotowarowej i s t o t n i e n a ż y c i e arczyńskiej wielu narodom religii mahometańskiej. o r a z w y c h o d ź s t w o za z a r o b k a m i n i e w p ł y n ę ł y społeczności. D o p i e r o r a d y k a l n e przekształcenie n i z a c j i arczyńskiej g o s p o d a r k i p r z e z założenie kołchozu, w p r o w a d z e n i e s z k o l n i c t w a , a także objęcie m ę ż c z y z n o b o w i ą z k i e m p o w s z e c h n e j orga­ powszechnego służby wojskowej zetknęło A r c z y ń c ó w bezpośrednio ze ś w i a t e m zupełnie i n n y m niż i c h w ł a s n y ogra­ n i c z o n y d o p o d o b n y c h i m sąsiadów. K o n f r o n t a c j a t a , t r w a j ą c a już b l i s k o 50 l a t , n i e d o p r o w a d z i ł a d o załamania się arczyńskiego o b y c z a j u się d o r a d z i e c k i e g o i s t y l u życia. Przystosowanie s y s t e m u gospodarczego i powszechnego s y s t e m u oświaty n i e n a ­ ruszyło j e d n a k i s t o t n i e p o d s t a w i n o r m określających w e w n ę t r z n e ż y c i e Zanikły n a j b a r d z i e j n i e r a c j o n a l n e zasady, uprzedzenia Arczyńców. i przesądy, m . i n . d o t y c z ą c e s y t u a c j i k o b i e t . A r c z y ń c y p o z o s t a l i sobą, z a c h o w a l i s w ó j s t y l życia i język, uczą się n a w e t o s i a d l i u n i c h p r z e d s t a w i c i e l e którego i n n y c h narodów. Z o p i s u a u t o r k i wy­ łania się społeczność z w a r t a , s o l i d a r n a , p r z y w i ą z a n a d o s w e g o s y s t e m u wartości a l e przyjmująca już i rozumiejąca k o r z y s t n e d l a n i e j z d o b y c z e c y w i l i z a c y j n e i u s t r o j o w e . Społeczność t a znalazła już s w e m i e j s c e w w i e l k i m społeczeństwie r a d z i e c k i m . M o ż ­ n a sądzić, że w a r u n k i e k o l o g i c z n e , w których n a d a l żyją A r c z y ń c y , o r a z i c h o b e c n y t y p g o s p o d a r k i , który s t a n o w i w g r u n c i e r z e c z y kontynuację i c h d a w n e j gospodarki, będą sprzyjać u t r z y m y w a n i u się j ę z y k o w e j i k u l t u r o w e j odrębności A r c z y ń c ó w j e s z ­ cze p r z e z długi czas. M a ł e społeczności e t n i c z n e mają t e r a z w Z w i ą z k u duże szanse n a u t r z y m a n i e s w e j kulturę całego społeczeństwa radzieckiego. Edward LEW ABRAMOWICZ od matierinskogo roda Radzieckim s p e c y f i k i i odrębności k u l t u r o w e j , która w z b o g a c a FAJNBERG, к sosiedskoj Obszczestwiennyj obszczinie, stroj eskimosow Pietraszek i aleutow, M o s k w a 1964, ss. 257, r y c . 24, m a p 4. P r o b l e m a t y k a u s t r o j u społecznego E s k i m o s ó w o r a z b l i s k i c h i m k u l t u r o w o A l e u ­ tow o d l a t absorbuje uwagę w i e l u badaczy. O m a w i a n a praca s t a n o w i r e z u l t a t w i e ­ l o l e t n i c h studiów a u t o r a n a d t y m z a g a d n i e n i e m i j e s t najnowszą pozycją z t e g o z a k r e s u w b i b l i o g r a f i i r a d z i e c k i e j . D o b r a znajomość l i t e r a t u r y t e m a t u ułatwiła L . A . F a j n b e r g o w i bibliograficzną dokumentację t e k s t u , p r z y c z y m n i e j a k o d o d a t k o w y m , 1 L . A . F a j n b e r g , К woprosu o rodowom stroje u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1955 ( r e c e n z j a А . К o j d e с к a, „ L u d " , t . 4 4 : 1959); t e n ż e , К woprosu o rodowom stroje Aleutow, „ K r a t k i e S o o b s z c z e n i j a Instituía E t n o g r a f i i " , t. 2 3 : 1955; t e n ż e , Sowriemiennoje położenie eskimosow (1940-1960) i problema ich buduszczego w trudach etnografów SSZA i Kanady, [ w : ] Sowriemiennaja amierykanskaja etnografija, M o s k w a 1963; t e n ż e , Wkład amierykanskich Eskimosow w oswojeni je Arktiki, [ w : ] Kultura indie jcew wkład koriennogo nasielenija Amieriki w mirowoju kulturu, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i I . A . Z o ł o t a r i e w s k i e j , M o s k w a 1963 ( r e c e n z j a : W . D y n o w s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 8: 1964, s. 363-369). 1 �239 RECENZJE zewnętrznym d o w o d e m potwierdzającym w y k o r z y s t a n i e olbrzymiej ilości m a t e r i a ł ó w j e s t w y k a z b i b l i o g r a f i i z a w i e r a j ą c y 334 p o z y c j e obejmujące p r a c e z X I X i X X s t u l e ­ cia. Książka z a w i e r a wiele i n f o r m a c j i o k o n t a k t a c h Eskimosów z Europejczykami, i c h h i s t o r i i e t n i c z n e j , k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , społecznej i d u c h o w e j , w a ż n y c h n i e t y l k o d l a e t n o g r a f a , l e c z także d l a a r c h e o l o g a i historyka kultury. K r ó t k i „ W s t ę p " (s. 3-8) r o z p o c z y n a się charakterystyką dotychczasowych poglą­ d ó w n a t e m a t u s t r o j u r o d o w e g o Eskimosów. P o d k r e ś l o n o w n i m , iż k w e s t i ą budzącą szereg kontrowersji jest zagadnienie eskimoskiego rodu matriarchalnego. t e o r i i t z w . k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , W . S c h m i d t o r a z F. G r a e b n e r do tych grup etnicznych, d l a których typowa była wielka zaliczają Twórcy Eskimosów rodzina patriarchalna. M i m o t o przyznają j e d n a k , że k u l t u r a e s k i m o s k a p r z e p o j o n a jest szeregiem tów n i e wyjaśniają. cechujących szeregu ustrój opracowań m a t r i a r c h a l n y , których poświęconych pochodzenia kulturze eskimoskiej, K. elemen­ Autor B i r k e t - S m i t h sądzi, społeczności t e j obce ongiś b y ł o pojęcie r o d u , a p o d o b n y p o g l ą d r e p r e z e n t o w a n y także w problemu pracach kanadyjskiego J . Madernera etnografa dowodzącego, że D. Jennesa i austriackiego podstawową jednostką że jest badacza tego społeczną była u Eskimosów r o d z i n a . D o d r u g i e j g r u p y u c z o n y c h , odrzucających p o w y ż s z e p o g l ą d y i stojących n a s t a ­ n o w i s k u występowania u Eskimosów rosyjski Azji badacz uznający, ludów że jeszcze p o d k o n i e c j e d n a k z grona t y c h badaczy na podstawie zachowanych r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , należą: W . północno-wschodniej, W. X I X s t u l e c i a istniały Bogoraz tutaj oraz rody n i e zrekonstruował eskimoskiego Thalbitzer, E. W . Nelson totemiczne. Nikt rodu matriarchalnego w ś r ó d t e j społeczności l i c z n y c h p r z e ż y t k ó w k u l t u r o w y c h . T r u d t e n podjął a u t o r r e c e n z o w a n e j p r a c y składającej się — n i e licząc w s t ę p u i z a ­ kończenia — z sześciu r o z d z i a ł ó w . P i e r w s z y z n i c h , z a t y t u ł o w a n y „ I z e t n i c z e s k o j eskimosskogo naroda" (s. 9-34), z a w i e r a glądów n a t e m a t etnogenezy i praojczyzny poteza o m i g r a c y j n y m pochodzeniu leńskich myśliwych o mongolskiej zachodniej praojczyźnie — — K. Rasmussen 2 go o d p o t o m k ó w m a d i H. Bandi , 3 H . C o l l i n s , c h a r a k t e r y s t y k a poglądów hipoteza reprezentowa­ 4 n y c h p r z e z t z w . autochtonistów stojących n a g r u n c i e p ó ł n o c n o - w s c h o d n i o tzn. beringomorskiej praojczyzny po­ Eskimosów. Znalazła się w i ę c w n i m h i ­ tego n a r o d u wywodząca Europy istorii omówienie w s z y s t k i c h dotychczasowych azjatyckiej, Eskimosów — J . G i d d i n g s , M . L e w i n , oraz 5 6 uzna­ w a n e p r z e z a u t o r a s t a n o w i s k o , j a k o b y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i a A l a s k a była praojczyzną k u l t u r y eskimoskiej, o czym i inni zwolennicy t e g o poglądu. W d a l s z y c h p a r t i a c h rozdziału o p r a c o w a n e g o n a p o d s t a w i e pisali Ch. Czard , K. B i r k e t - S m i t h nielicznych jeszcze źródeł a r c h e o l o g i c z n y c h 7 zajmuje się a u t o r p r o b l e m e m 8 rozwoju kultury eski­ m o s k i e j o r a z j e j k o n t a k t a m i z kulturą sąsiednich p o p u l a c j i . K . R a s m u s s e n , Eskimos and stone age peoples, [ w : ] Proc. of the 5th Pacific Congr. Canada 1933, v . I V , T o r o n t o 1934, s. 2767-2772. H . B a n d i , Die Frage eines Zusammenhanges zwischen dem Magdalenien und der Eskimokultur, „Jahrbuch d e r S c h w e i z e r i s c h e n G e s e l l s c h a f t für Urgeschichte", Z u r i c h 1950, s. 75-92. H. C o l l i n s , Radiocarbon dating in the Arctic, „American A n t i q u i t y " , v o l . 13: 1953, n r 3, s. 199; t e n ż e , A r c t i c A r e a , M e x i c o 1954. J . G i d d i n g s , The archaeology of Bering strait, „Current Antropology", v o l . 1 : 1960 n r 2, s. 130. M . L e w i n , Etníczeskaja antropológica i problemy etnogeneza narodów Dalnego Wostoka, M o s k w a 1958, s. 212-218, 238-248. С h . C z a r d , The western roots of Eskimo culture, „Actas del X X X I I I C o n ­ gres I n t e r , de A m e r i c a n " , v o l . 1 1 : 1959; t e n ż e , Proischożdienie chozjajstwa morskich ochotników siewiernoj czasti Tichogo Okieana, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1935. K . B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1959. 2 Science 3 4 5 6 7 8 �RECENZJE Zasygnalizowane powyżej etnograficzne r o z w a ż a n i a zamykają p r o b l e m a t y k ę roz­ działu I o r a z poprzedzają o m ó w i e n i e k o n t a k t ó w Eskimosów z p r z y b y s z a m i z odległej E u r o p y , k t ó r y m p o ś w i ę c o n y j e s t rozdział I I z a t y t u ł o w a n y „ I z i s t o r i i k o n t a k t ó w Eski­ m o s o w z E w r o p e j c a m i — X I naczało X X w . " (s. 35-86). R o z d z i a ł t e n przyciąga c z y ­ telnika mało z n a n y m i f a k t a m i z zakresu omawianych w n i m zagadnień. Faktem t a k i m j e s t n p . s t w i e r d z e n i e , iż w początkach d r u g i e g o tysiąclecia n a s z e j e r y o s i e d l i l i się n a w y b r z e ż a c h G r e n l a n d i i p r z y b y s z e wijające Z w i ę z ł o ś ć ujęcia z a w a r t e j czowych z o d l e g ł e j I s l a n d i i , którzy założyli t a m r o z ­ się p r z e z następne s t u l e c i a d w i e k o l o n i e — E s t e r b j u g d e n i w rozdziale p r o b l e m a t y k i rozwiązana Westerbjugden. została drogą rze­ i b a r d z o s k o n d e n s o w a n y c h opisów, a p o n a d t o z r e z y g n o w a n o w n i m z p r e ­ z e n t a c j i t r a s podróży poszczególnych żeglarzy, w y p r a w i ekspedycji, które w i o n o n a m a p a c h włączonych do t e k s t u . Wiadomości o o d k r y c i a c h przedsta­ geograficznych 9 d o k o n a n y c h n a o b s z a r a c h z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z E s k i m o s ó w połączono w rozdziale z informacją o w p ł y w i e t y c h odkryć n a kulturę eskimoską, która p r z e z s t u l e c i a stała na n i s k i m stopniu rozwoju. Jeśli i d z i e o kulturę materialną, t o pobieżnie p r z e d s t a w i o n o zatytułowanym „Kratkij mosow" oczerk (s. 87-110). R o z d z i a ł rasselenija, chozjajstwa rozpoczyna ją w rozdziale I I I i materialnoj kultury się charakterystyką rozsiedlenia Eski­ Aleutow, k t ó r z y w l i c z b i e 4000 t y s . osób mieszkają n a w y s p a c h a l e u c k i c h należących d o S t a ­ nów Zjednoczonych wchodzących Cieśniny w A m e r y k i Północnej skład Beringa, przy północno-zachodniej ZSRR. czym o r a z 400 osób n a W y s p a c h Eskimosi natomiast 60-ciotysięczna rozsiedleni populacja Komandorskich są p o o b u s t r o n a c h zamieszkuje na obszarach A m e r y k i o r a z G r e n l a n d i i , a o k o ł o 1100 osób r o z s i e d l o n y c h n a północno-wschodnich rubieżach P ó ł w y s p u Opis gospodarki eskimoskiej rozpoczyna jest Czukockiego. się charakterystyką p o l o w a n i a n a s s a k i morskie, łowiectwa lądowego i rybołówstwa. W d a l s z y c h p a r t i a c h książki p o ś w i ę c o n y c h t r a d y c y j n e j k u l t u r z e m a t e r i a l n e j o m ó ­ w i o n e zostały: b u d o w n i c t w o , odzież, p o ż y w i e n i e i s z t u k a . W s z y s t k o w f o r m i e bardzo skrótowej, z zaznaczeniem n a j i s t o t n i e j s z y c h s p r a w z tego zakresu. Dużo m a t e r i a ł u p o z n a w c z e g o d l a r o z p a t r y w a n e j rozdział I V „ P r o i z w o d s t w i e n n y e o t n o s z e n i j a i formy w książce p r o b l e m a t y k i w n o s i sobstwiennosti w eskimoskom o b s z c z e s t w i e " (s. 111-141). T u t a j r o z p a t r u j e a u t o r w p ł y w w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h n a charakter osadnictwa eskimoskiego, formy gospodarki kolektywnej i indywidualnej, o m a w i a j a r m a r k i , n i e w o l n i c t w o o r a z potlatch działu z n a j d u j e się m a t e r i a ł d o w o d o w y i j e g o ewolucję. W w i e l u p a r t i a c h r o z ­ n a t o , że k u l t u r a Eskimosów r z a d k o s p o t y k a n y p r z y k ł a d d o s t o s o w a n i a się c z ł o w i e k a d o w a r u n k ó w reprezentuje występujących w s t r e f i e a r k t y c z n e j . W a ż n ą r o l ę w kształtowaniu k o n s o l i d a c j i społecznej właściwej E s k i m o s o m odegrały w p e w n y m s t o p n i u w a r u n k i k l i m a t y c z n e . W t y m s u r o w y m śro­ d o w i s k u a r k t y c z n y m t w o r z y ł y się p r z e z w i e k i n o r m y postępowania społecznego n a ­ c e c h o w a n e d a l e k o i d ą c y m a l t r u i z m e m . G o s p o d a r k a e s k i m o s k a polegała n a w s p ó l n o c i e posiadającej określone n o r m y z w y c z a j o w e , które n i e u w s z y s t k i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h były jednakowe. wszystkie Z a własność osobistą uważano jeszcze pod koniec p r a w i e sprzęty d o m o w e i g o s p o d a r c z e g o użytku — harpuny, kajaki, n a r t y i t p . Własność osobista znaczona była XIX stulecia sanie, k a r p i e , odzież, tamgami , 10 podobnie T y t u ł y m a p : 1. K a r t a e k s p e d i c i j końca X V I naczała X V I I I w . w r e j o n r a s s i e l e n i j a E s k i m o s o w ; 2 . K a r t a e k s p e d i c i j 1763-1867 g g . ; 3. K a r t a o t k r i t i j końca X I X naczała X X w . ; 4. K a r t a o s w o i e n i j a S i e w i e r a w 40-e g o d y X X w . T a m g i — z n a k i własnościowe z w a n e w naszej l i t e r a t u r z e p o d nazwą g m e r k ó w . O s t a t n i o ukazała się książka poświęcona t a m g o m l u d ó w S y b e r i i . J . B . S i m c z e n к o, Tamgi narodów Sibiři XVII wieka, M o s k w a 1965. 9 1 0 �241 RECENZJE jak u i n n y c h ludów strefy arktycznej oraz mieszkających poza j e j zasięgiem. Za własność osobistą u w a ż a n o także u większości E s k i m o s ó w p e w n e o d c i n k i r z e k , w k t ó ­ r y c h u p r a w i a n o r y b o ł ó w s t w o . P o d k r e ś l i ć t u t a j należy, że — z d a n i e m D . J e n n e s s a — t e r e n y m y ś l i w s k i e i r y b a c k i e s t a n o w i ł y własność poszczególnych g r u p l o k a l n y c h . P o ­ glądowi t e m u przeczy o p i n i a K . B i r k e t - S m i t h a , uważającego dla całej społeczności eskimoskiej. Oczywiście w różnych tereny te za okresach wspólne historycznych, a także w różnych społecznościach l o k a l n y c h s p r a w y t e w y g l ą d a ł y o d m i e n n i e . i c h p r z e d s t a w i ł a u t o r n a k a r t k a c h książki, opierając się n a b o g a t y m Obraz materiale za­ c z e r p n i ę t y m z s z e r e g u p u b l i k a c j i . W y n i k a z n i c h , że z a s a d y w s p ó l n e j własności u l e ­ gały p r z e z w i e k i w i e l u m o d y f i k a c j o m , od centrów np. w cywilizacyjnych, w i e l u rejonach według ustalonych stare stąd też w normy rejonach społeczne zdobycz z polowań u p r a w i a n y c h w norm. Myśliwy otrzymywał oddalonych zachowały zazwyczaj się najbardziej najdłużej. Tak dzielona była pojedynkę stosunkowo małą część s w o j e j z d o b y c z y , resztę n a t o m i a s t d z i e l o n o m i ę d z y pozostałych m y ś l i w y c h o r a z c z ł o n ­ k ó w o s a d y n i e biorących udziału w p o l o w a n i u z p o w o d u gospodarczych. choroby l u b p i l n y c h prac N i e są t o o c z y w i ś c i e w s z y s t k i e f a k t y z z a k r e s u t e j p r o b l e m a t y k i , k t ó ­ r e u w z g l ę d n i o n o w tekście p r a c y . P o d k r e ś l i ć j e d n a k należy, że z treści j e j w y n i k a , iż s t o s u n k i własności w społeczeństwie e s k i m o s k i m z a c h o w a ł y c h a r a k t e r r o d o w y do początków X X stulecia. Ciekawy zespół zagadnień p r z e d s t a w i a t e g o traktującej L . A . F a j n b e r g w części rozdziału c z w a r ­ o jarmarkach i niewolnictwie. Miejsca targowe znajdowały się z a ­ z w y c z a j n a p o g r a n i c z u d w ó c h różnych g r u p e s k i m o s k i c h , a h a n d e l o d b y w a ł się drogą w y m i a n y . M i a r ą wartości b y ł y skóry w y d e r l u b b o b r ó w . U niektórych g r u p l o k a l n y c h jarmarki nabrały z c z a s e m f o r m świąt, p o d c z a s których o d b y w a ł y dzaju ceremonie obrzędowe z towarzyszeniem się r ó ż n e g o r o ­ tańców. P o n a d t o E s k i m o s i z w y b r z e ż y Ameryki Północnej u t r z y m y w a l i k o n t a k t y h a n d l o w e z p l e m i o n a m i indiańskimi t e g o obszaru, a z często też ze swymi współplemieńcami północno-wschodniego cypla Azji. Jednym ongiś potlatch z ciekawszych 1 1 przejawów życia społecznego E s k i m o s ó w i A l e u t o w był n a w i ą z u j ą c y p e w n y m i e l e m e n t a m i d o ceremoniału p o t l a c z o w e g o w ł a ­ ś c i w e g o I n d i a n o m P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a A m e r y k i P ó ł n o c n e j , których sie­ d z i b y ciągnęły się w ą s k i m p a s m e m Ya- przybrzeżnym na obszarach m i ę d z y zatoką k u t a t n a p o ł u d n i o w e j A l a s c e a ujściem r z e k i K o l u m b i i . E s k i m o s i A l a s k i pierwszą zdobycz młodego myśliwego l u b pierwszą zdobycz w nowym w i e c k i m j a k n a j w i ę k s z e j ilości l u d z i . P o d o b n i e c z y n i l i i c h p o b r a t y m c y rozdawali sezonie ło­ z olbrzymich o b s z a r ó w A m e r y k i P ó ł n o c n e j i G r e n l a n d i i . P o n a d t o p r a k t y k o w a n o szereg i n n y c h f o r m p o t l a c z o w y c h , które t o w a r z y s z y ł y c e r e m o n i o m z w i ą z a n y m ze śmiercią, n a s t a n i e m cie­ płej p o r y r o k u , n i e r a z u r o d z i n o m i i n n y m . P o d c z a s t y c h o f i c j a l n y c h uroczystości o b ­ darowywano przybyszów darami, z których najcenniejsze otrzymywali najbogatsi goście z i n n y c h g r u p p l e m i e n n y c h . Anonsując p o w y ż s z ą p r o b l e m a t y k ę składającą n a uroczystości p o t l a c z o w e w a r t o zaznaczyć, że r e c e n z o w a n a książka z a w i e r a innych ciekawych Najistotniejszy się szereg u w a g , które w z b o g a c a j ą dotychczasową w i e d z ę z t e g o z a k r e s u . m a t e r i a ł dotyczący p r o b l e m a t y k i r o z p a t r y w a n e j r a rozdział piąty z a t y t u ł o w a n y „ R o d o - p l e m i e n n a j a o r g a n i z a c i j a w książce z a w i e ­ Eskimosow i Aleutow i j e j r a z ł o ż e n i e " (s. 142-213), w k t ó r y m p o d d a n o a n a l i z i e strukturę p l e m i e n n o - r o d o w ą poświęcając siedzkiej sporo miejsca i i n n y m przejawom przeżytkom ustroju rodowego, instytucji wspólnoty są­ życia społecznego. N a t e m a t t e g o obrzędu w k u l t u r z e I n d i a n pisała w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e K . M a ł k o w s k a , w a r t y k u l e p t . Potlach. Jego rola w kulturze Indian północno-za­ chodniego wybrzeża Kanady, „Etnografia P o l s k a " , t . 10: 1966, s. 339-375. 1 1 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVII/1 �242 RECENZJE Pisząc o p o d z i a l e ogólną informację z posiadała nich s u f i k s u -miut. plemiennym w na temat nazwę tę p r o b l e m a t y k ę w p r o w a d z a nazewnictwa pochodzącą poszczególnych od zamieszkiwanego Z c h w i l ą p r z e s i e d l e n i a się w L. A. Fajnberg g r u p Eskimosów. terytorium z Każda dodatkiem i n n y r e j o n następowała z m i a n a nazwy. Skład g r u p y n i e b y ł n i g d y stały z p o w o d u ciągłego p r z e s i e d l a n i a się poszczególnych rodzin. Ponadto dzielili siebie według cytowanej niezależnie w od nazw książce i n f o r m a c j i L . A . Z a g o s k i n a osiedli i rejonów także e t n o n i m y pochodzenia p r z y d o m k o w e g o k t ó r e zmusiły słabszych sąsiadów XX stulecia zachowane oraz p e w n e urobionego od nazw do zmiany przezwiska rodowe zamieszkania". „tubylcy gdyż spotykano grup plemiennych, Jeszcze w l u b plemienne, elementy k u l t u r o w e , j a k n p . obyczaj poprzedniego rozsiedlenia, początkach wspólnota t e r y t o r i a l n a zemsty r o d o w e j , były pozostałością podziału n a o d d z i e l n e g r u p y p l e m i e n n e , które d o X V I I I s t u l e c i a s t a n o ­ w i ł y z w a r t e zespoły społeczno-organizacyjne. Ś w i a d c z y o t y m m . i n . z w y c z a j wysyła­ n i a p o s ł a ń c ó w d o zaprzyjaźnionych g r u p p l e m i e n n y c h z prośbą o w z i ę c i e p r z e z n i c h udziału w w y p r a w a c h w o j e n n y c h l u b z a p r a s z a n i e żymu, d o p r a c y p r z y s t a w i a n i u t z w . ka- t j . d o m u d l a mężczyzn. D o m y te, k t ó r e należało łączyć z m a t r i a r c h a t e m , s t a ­ nowiły miejsce powały Wewnątrz chłopc3 gromadzenia one wśród spano, każymu się m ę ż c z y z n w c h w i l a c h w o l n y c h o d p o l o w a ń . W y s t ę ­ Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona organizowano do połowy narady, pracowano. p o ukończeniu 5 l a t o t r z y m y w a l i p r a w o z a j m o w a n i a r Na XIX wyspie miejsca stulecia. Nuniwak w d o m u dla mężczyzn. T u t a j s ę d z i w i s t a r c y p r z e k a z y w a l i i m t r a d y c j e p l e m i e n n e , z a p o z n a w a l i zwyczajami i obyczajami do zajmowanego krewieństwa grupy. Wewnątrz o b o w i ą z y w a ł ścisły r y g o r w m i e j s c a . M i e s z k a ń c y każymu rozmieszczali i s t a n o w i s k a społecznego. K o b i e t y ze odniesieniu się w e d ł u g s t o p n i a p o ­ zobowiązane b y ł y dostarczać poży­ w i e n i a m ę ż c z y z n o m z g r o m a d z o n y m w t a k i m d o m u , a p r z e z dłuższy o k r e s m o g ł y p r z e ­ b y w a ć w j e g o w n ę t r z u t y l k o p o d c z a s d n i świątecznych. Dla problematyki rozpatrywanej przez L. A . Fajnberga istotne jest zachowanie u E s k i m o s ó w A l a s k i i n s t y t u c j i seniorów, która s t a n o w i d a l e k i e r e m i n i s c e n c j e tury rodowej. P r a k t y k o w a n y t u jest do dzisiaj zwyczaj struk­ posiedzeń starców, p o d c z a s których z a ł a t w i a się w a ż n i e j s z e s p r a w y . W ś r ó d E s k i m o s ó w L a b r a d o r u d e c y z j e , j a k i e zapadną na takim istnienie wśród s p o t k a n i u , mają c h a r a k t e r obowiązujący. po l i n i i a przedmioty wspólne wyspy były nosili na c o d z i e n n e g o użytku i broń o z d a b i a n o z w i e r z ą t . Często n a grobach mieszkańcy totemowej są w e d ł u g na w ś r ó d których w y m i e n i a o n w i l k a , sokoła, w r o n ę — w s z y s t k i e d z i e d z i c z o n e grupy rodowej dowodem totemy, Członkowie organizacji Ponadto E. W . N e l s o n a męskiej. Eskimosów sobie części danego zwierzęcia, stylizowanymi postaciami tych umieszczano wyobrażenia totemów, a według M . L a n t i s a , Nuniwak czcili nie tylko dla rodziny, „zwierzęta-pomocników", ale d l a w s z y s t k i c h zwane które inogo, spokrewnionych ze sobą osób. N a z a c h o d n i c h o b s z a r a c h A l a s k i s p o w i n o w a c e n i ze sobą c z ł o n k o w i e j e d n e j py z a j m o w a l i wspólne koczowisko. Mieszkaniec przeciwstawiany w zwany j e s t g r e n l a n d z k i e u-jo-ruk „dziecko s i o s t r y " . O d p o w i e d n i k i e m gru­ a-um-ta, był c z ł o w i e k o w i „ m o j e g o k l a n u " , k t ó r e g o u w a ż a n o za u-jo-huk, tłumaczeniu d o s ł o w n y m z n a c z y u-jo-huk obcego k o c z o w i s k a , co alaskańskiego u ż y w a n e n a określenie r o d u , n a czele którego stał p r a w d o p o d o b n i e w u j ze s t r o n y m a t k i . W W i obrębie wszystkich grup eskimoskich występowała poliandria i poligamia. k u l t u r z e i c h z a c h o w a ł y się jeszcze d o p o c z ą t k ó w X I X s t u l e c i a szczątki l e w i r a t u s o r o r a t u . W n o s i ć z t e g o można, że n a e t a p i e o r g a n i z a c j i r o d o w e j poligamia i po­ l i a n d r i a r e a l i z o w a ł y się w f o r m i e ożenku m ę ż c z y z n y z grupą sióstr, k o b i e t y n a t o m i a s t w f o r m i e m a ł ż e ń s t w a z grupą b r a c i męża. M ł o d s i b r a c i a z o b o w i ą z a n i b y l i się o żony s t a r s z y c h , p o d c z a s g d y p r z e b y w a l i o n i dłuższy czas p o z a troszczyć domem. Grupy �243 RECENZJE ludności e s k i m o s k i e j lecia uznawały z wybrzeży Oceanu Spokojnego prawo żonatych jeszcze w początkach X X b r a c i d o sióstr, j a k też p r a w o grupy stu­ kuzynek g r u p y k u z y n ó w . Są t o z a p e w n e o d l e g ł e t r a d y c j e w y w o d z ą c e się ze z w y c z a j ó w , do jakie o b o w i ą z y w a ł y w p r a w i e r o d o w y m . Z a n a l i z y źródeł w i a d o m o także, że u w s z y s t k i c h E s k i m o s ó w p r a k t y k o w a n a była d a w n i e j w y m i a n a żon. Z w y c z a j ten powszechny w ś r ó d t z w . „ t o w a r z y s z y pieśni", t j . stałych p a r t n e r ó w , którzy p o d c z a s świąt tych samych rodzaju bębnów i w z a j e m n i e pytania zadawane w u d z i e l a l i sobie śpiewem o d p o w i e d z i t r a k c i e obrzędowych był używali n a różnego uroczystości. M ę ż c z y ź n i ci mieli określone o b o w i ą z k i w o b e c s i e b i e , w skład których w c h o d z i ł a r ó w n i e ż w y m i a n a żon. Jeśli w trakcie w y m i a n y żon p r z y c h o d z i ł o n a świat d z i e c k o , o b a j mężowie uważali się w r ó w n y m s t o p n i u za j e g o o j c ó w . D z i e c k o mieszkało z a z w y c z a j w d o m u j e d n e g o z nich, powszechnie ojcowie Prawdziwa progu j e d n a k u w a ż a n o j e za d z i e d z i c a określali się m i a n e m „ p r z y r o d n i c h obu. W t y m przypadku otchłań niesłychanie t r u d n y c h d o r o z w i k ł a n i a k w e s t i i o t w i e r a się n a szczegółowej odpowiednich analizy ustroju rodowego. źródeł z t e g o z a k r e s u Wynika do wszystkich to zarówno g r u p ludności z faktu Równie ważnym powodem j e s t duże z r ó ż n i c o w a n i e w j e m y w ś r ó d r o z s i e d l o n y c h n a różnych o b s z a r a c h materiału ź r ó d ł o w e g o d o c h o d z i t y m zakresie, pochodzą. jakie rejestru­ g r u p e s k i m o s k i c h . W świetle a n a l i ­ L. A. Fajnberg w s z y s t k i c h Eskimosów występowała braku eskimoskiej, j a k też r ó ż n e g o przedziału c z a s o w e g o , z k t ó r e g o istniejące s k r o m n e m a t e r i a ł y zy obaj kuzynów". d o o g ó l n e g o w n i o s k u , że ongiś w i e l k a r o d z i n a składająca wśród się z r o d z i c ó w i d z i e c i , z k t ó r y m i m i e s z k a l i dorośli s y n o w i e ze s w o i m i ż o n a m i l u b córki z m ę ż a m i o r a z i c h d z i e c i . Często także d o t e j r o d z i n y w c h o d z i l i b r a c i a i s i o s t r y w r a z z dziećmi. Z r o d o w y m u s t r o j e m łączy się rozróżnianie p r z e z E s k i m o s ó w o j c o w s k i e j i macierzy­ stej l i n i i r o d o w e j , a także b r a t a i s i o s t r y . Podobne nagromadzenie się w tej partii cenione Jest szeregu faktów z dziedziny były wśród tej g r u p y etnicznej to według wśród A l e u t o w k u l t u r y społecznej książki, która t r a k t u j e o A l e u t a c h . W y n i k a M . O. K o s w i e n a na wychowanie znajduje szczególnie m a ł ż e ń s t w a z córką w u j a ze s t r o n y najbardziej reprezentatywny rodu matriarchalnego. Ponadto nie dziewczynek z n i c h , że w zwyczaju dowód było tutaj p o d opiekę b a b k i ze s t r o n y m a t k i , matki. na istnienie przekazywa­ chłopcy nato­ m i a s t p r z e b y w a l i p o d opieką b r a t a s w e j m a t k i . Ż y w o t n a była jeszcze w X V I I I leciu zasada a w u n k u l a t u , t j . zespołu zwyczajów oraz wpływów, stu­ wynikających ze s p e c y f i c z n y c h w i ę z ó w p o k r e w i e ń s t w a łączących w u j ó w ze s w y m i siostrzeńcami. M a ł ­ żeństwa b y ł y g r u p o w e , a m ę ż c z y z n a m ó g ł m i e ć parę żon. Ż o n y t e mieszkały jednak r a z e m . Młodsi b r a c i a męża m i e l i p r a w o d o j e g o żon, p o d o b n i e j a k żonaty mężczyzna posiadał p r a w o d o sióstr s w o j e j żony. W s u m i e s t r u k t u r a społeczna A l e u t o w w c h w i ­ l i zetknięcia się z nią b a d a c z y i podróżników pochodzenia reg cech r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , chociaż czyć t u t a j już w cały zespół d o w o d ó w , j a k i e z g r o m a d z o n o książce. S t w i e r d z i ć j e d n a k należy, że z a w a r t o potwierdzających triarchalnej w europejskiego szczątkowej na ten temat w w n i e j wystarczający rozwój przyto­ recenzowanej katalog przekształcenie się u o b u g r u p e t n i c z n y c h r o d o w e j ród p a t r i a r c h a l n y , k t ó r e g o d a l s z y nosiła sze­ formie. Trudno faktów struktury ma- zahamowany został przez r o z p a d u s t r o j u r o d o w e g o w ogóle. N i e mniejszą z zakresu w pracy kultury u w a g ę aniżeli s p r a w o m duchowej, zagadnieniem wała b o w i e m które stoją społecznym p o ś w i ę c i ł a u t o r w logicznym rodu matriarchalnego. W związku wierzeniach z zagadnieniom rozpatrywanym Eskimosów występo­ duża ilość różnych bóstw r o d z a j u żeńskiego. B ó s t w e m n a c z e l n y m w ł a d c z y n i m o r z a Sedna, n a określenie której w y s t ę p o w a ł y jeszcze i n n e n a z w y była w ro­ d z a j u : „ m a t k a m o r z a " , „ona t a m w d o l e " , „stara k o b i e t a " . W y o b r a ż a n o j ą s o b i e j a k o �244 RECENZJE starą k o b i e t ę mieszkającą w głębinach m o r s k i c h , która o p i e k o w a ł a się światem zwierząt. O n a „decydowała" o połowach r y b i ssaków podwodnym morskich. Mężem S e d n y w e d ł u g s t a r y c h l e g e n d b y ł p i e s l u b mężczyzna, k t ó r e g o r o l a w j e j „ k r ó l e s t w i e " była b a r d z o s k r o m n a . O n a b o w i e m d e c y d o w a ł a o w s z y s t k i m . W g r u p i e b ó s t w s k i c h o d p o w i e d n i k i e m S e d n y była „ g o s p o d y n i l a s ó w " c z c z o n a wybrzeży Oceanu Spokojnego l u b „matka ności e s k i m o s k i e j rozsiedlonej w Zatoce Karibu", której ziem­ przez Eskimosów kult Hudsona. Ponadto znad istniał w ś r ó d bóstwami lud­ rodzaju żeń­ s k i e g o była P i n g a — d u c h z i e m i , i C h i l a —• d u c h p o w i e t r z a . Istniały także u E s k i ­ mosów k o b i e t y szamanki, a w swych ojcach. Z wnosić niektórych r e j o n a c h funkcję zaprezentowanych w pracy należy, że w okresie m a t r i a r c h a t u , podobnie t u materiałów katalog żeńskich oraz bóstw tę d z i e d z i c z y ł y one po i n n y c h znajdujących eskimoskich j a k z m a t r i a r c h a t u wywodzić powstał należy się jeszcze przeświad­ c z e n i e Eskimosów, że pochodzą o n i o d jakiejś m i t y c z n e j k o b i e t y . O b r a z t w o r z e n i a się n o w y c h w z o r c ó w k u l t u r o w y c h o r a z przeobrażeń w k u l t u r z e e s k i m o s k i e j , j a k i e zaistniały w X X s t u l e c i u , p r z e d s t a w i o n y j e s t w szóstym książki zatytułowanym otnoszenija gines „Kapitalisticzeskoje u zarubieżnych e s k i m o s o w " oswojenie Siewiera i (s. 214-243). P r o b l e m a t y k a ta stanowi mar­ zagadnień, które są g ł ó w n y m t r z o n e m t r e ś c i o w y m książki. O m a w i a ją dość pobieżnie rysując o b r a z m e c h a n i z m u o d d z i a ł y w a n i a k o l o n i z a c y j n e g o . w p ł y w e m nastąpił u p a d e k t r a d y c y j n y c h n o r m z w y c z a j o w y c h , stemy wartości. Dokonał się w społeczności eskimoskiej rozdziale obszczestwiennyje autor Pod jego z r o d z i ł y się n o w e proces sy­ „detrybalizacji". W a k t u a l n e j s y t u a c j i w obrębie k u l t u r y e s k i m o s k i e j A m e r y k i P ó ł n o c n e j , G r e n l a n d i i i A l a s k i o b s e r w u j e się i n t e n s y w n e t e m p o przeobrażeń, które z k a t a l o g u p i e r w o t n y c h wierzeń i obyczajów r u g u j e szereg j e g o e l e m e n t ó w składowych. Jest t o p r o c e s nie­ u n i k n i o n y w każdej społeczności, która z e t k n i e się z w y ż s z ą cywilizacją. M o d e l kul­ tury m a t e r i a l n e j Eskimosów, u f o r m o w a n y matycznych, zachowa jednak pewne w niezmiernie trudnych warunkach k l i ­ cechy swej dawności. D o d z i s i a j b o w i e m każda z w y p r a w n a u k o w y c h pracujących n a A l a s c e czy G r e n l a n d i i k o r z y s t a z doświadczeń o d w i e c z n y c h j e j mieszkańców, a t r a d y c y j n y t u t a j zaprzęg p s i j e s t n i e d o zastąpienia. Przez długie jeszcze l a t a p e w n e elementy z katalogu kultury będą o s o b l i w y s k a n s e n n a t y c h o b s z a r a c h , „ k t ó r y m i w s z y s c y Całość o m ó w i o n e j Eskimosów tworzyć wzgardzili". w książce p r o b l e m a t y k i u s t r o j u społecznego A l e u t ó w i m o s ó w z a m y k a „ Z a k o ń c z e n i e " (s. 244-245), w k t ó r y m c z y t a m y Eski­ że: 1. P r a o j c z y z n ę E s k i m o s ó w t w o r z ą p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e t e r y t o r i a A l a s k i . 2. Z a n i m nastąpił podział ludności południowo-zachodnich terenów Alaski na d w i e g r u p y e t n i c z n e •— A l e u t ó w i E s k i m o s ó w — ustrój społeczny t e j p o p u l a c j i c h a ­ r a k t e r y z o w a ł się w y s t ę p o w a n i e m r o d u m a t r i a r c h a l n e g o . 3. W ś r ó d A l e u t ó w , n a k r ó t k o p r z e d z e t k n i ę c i e m się z R o s j a n a m i , nastąpił przekształcania się r o d u m a t r i a r c h a l n e g o w patriarchalny. W rezultacie proces kolonizacji nastąpiło z a h a m o w a n i e r o z w o j u s t r u k t u r y p a t r i a r c h a l n e j i p o w o l n y r o z p a d w s p ó l n o t y rodowej. 4. U E s k i m o s ó w s t r e f y b e r i n g o m o r s k i e j w początkach X I X s t u l e c i a , a m o ż e n i e c o wcześniej, zakończył się proces przekształcania rodu matriarchalnego w patriar­ chalny. 5. T r u d n e w a r u n k i k l i m a t y c z n e n a t e r e n i e północnej K a n a d y i G r e n l a n d i i u n i e ­ możliwiały zdobywanie pożywienia d l a dużych z e s p o ł ó w osadniczych, stąd też w y ­ stępujące n a t y m t e r e n i e s i e d l i s k a E s k i m o s k i e b y ł y s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . Rozloko­ w a n i e poszczególnych r o d ó w w w i e l k i e j odległości o d s i e b i e w p ł y w a ł o n a osłabienie w i ę z i r o d z i n n e j , stąd często r o d y dzieliły się n a m n i e j s z e być p o w o d e m p o w o l n e g o g r u p y . W a r u n k i te miały r o z p a d u o r g a n i z a c j i r o d o w e j . Z a n a l i z y źródeł b o w i e m w y - �245 RECENZJE n i k a , że w m i a n ; p o s u w a n i a się n a w s c h ó d zanikają w kulturze eskimoskiej cechy m a t r i a r c h a t u , przeżytki m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d k r e w n y c h , t o t e m i z m i matrilokalność. 6. R o z p a d r o d u m a t r i a r c h a l n e g o nastąpił p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w z ludami. W miejsce świadczonej sobie w z a j e m n i e pomocy sąsiednimi wewnątrzrodowej nastąpił r o z w ó j p o m o c y sąsiedzkiej. J e j z n a c z e n i e w t r u d n y c h w a r u n k a c h b y t o w a n i a j e s t b o ­ w i e m znamienne, społeczności 7. W stąd też d e t e r m i n o w a ł a ona wszelkie przekształcenia s t r u k t u r o w e eskimoskiej. wieku X X Aleuci i E s k i m o s i wciągnięci zostali w orbitę oddziaływania u s t r o j u k a p i t a l i s t y c z n e g o , który z d e t e r m i n o w a ł s z y b s z y z a n i k s t a r y c h n o r m s t r u k t u r y społecznej. P r a c a L . A . F a j n b e r g a w n o s i w i e l e c e n n e g o materiału d o pogłębienia naszej w i e ­ d z y o r o z p a t r y w a n y m w n i e j z a g a d n i e n i u , a także s z e r e g o r y g i n a l n y c h i n t e r p r e t a c j i dotyczących przejawów t y l k o pobieżnym życia społecznego E s k i m o s ó w omówieniem problemów i Aleutów. rozpatrywanych w Recenzja książce ta jest charakteryzu­ jącej się s z e r o k i m w a c h l a r z e m zagadnień z w i ą z a n y c h z t y m t e m a t e m . Antoni LUDMIŁA WASILEWNA Moskwa-Leningrad Coraz częściej CHOMICZ, Nieńcy, Kuczyński istoriko-etnograficzeskie oczerki, 1966, ss. 326, r y c . 3 1 , t a b l . X I I I , m a p a 1 ukazują się ostatnio monografie etnograficzne p o m e t n i c z n y m Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o *, o p r a c o w y w a n e grafii A k a d e m i i N a u k ZSRR. K i e r o w n i c t w o poświęcone gru­ z inicjatywy Instytutu Etno­ I n s t y t u t u s t a r a się p r z y b l i ż y ć czytelni­ k o m kulturę t y c h l u d ó w , której o b r a z z d r u g i e j p o ł o w y X I X s t u l e c i a można jeszcze odtworzyć n a podstawie t r a d y c j i , l i t e r a t u r y , materiałów a r c h i w a l n y c h i eksponatów muzealnych. R e c e n z o w a n a p r a c a powstała p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e madzonych wśród Nieńców p o d c z a s badań prowadzonych przez 1949, 1953, 1958, 1962 i 1964. N i e z a l e ż n i e o d t e g o w y k o r z y s t a n o raturę, a także z b i o r y Etnograficznego Muzeum Antropologii i Etnografii A N materiałów autorkę w w zgro­ latach n i e j bogatą ZSRR oraz lite­ Muzeum Narodów ZSRR. D o t y c h c z a s ukazały s i ę : W . G . Ł а г к i n , Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sieriediny XIV w. do naszich dniej, M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń ­ s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 1 2 : 1968, s. 562-566); I . S. W d o w i n , Oczerki istorii i etnografii Czukczej, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ L u d " , t. 5 1 : 1968, s. 332-335); R. F . T a r o i e w a , Matierialnaja kultura Kariel (Karielskaja ASSR). Etnograf iczeskij oczerk, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965; A . S m o l j a k , U l c z i c h o zjajstwo kultura i byt w proszłom i nastojaszczom, M o s k w a 1966; E . A . A l e k s i e e n k o , Kiety istoriko-etnograficzeskie oczerki, L e n i n g r a d 1967; W . K . G a r d a n ó w , Obszczestwiennyj stroj adygskich narodów, M o s k w a 1967; В. А . К o ł o i e w , Osietiny (Istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), M o s k w a 1967; G . A . S i e r g i e w a, Arczincy, M o s k w a 1967; Cz. M . T a k s a m i , Niwchi (Sowriemiennoje chozjajstwo kultura i byt), L e n i n g r a d 1967 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 300-305); Tatary sriedniego Powtólża i Priuralja, praca zbiorowa p o d r e d . N . I . W o r o b i e w a i G . M . C h i s a m u t d n i k o w a , M o s k w a 1967; L . Р. P o t a p o w , Etniczeskij sostaw i proischożdienie Altajciew. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, L e n i n g r a d 1969; G . M . W a s i l e w i c z , Ewienki. Istoriko-etnograficzeskie oczerki (XVIII-naczalo XX w.), L e n i n g r a d 1969; B . O. D o ł g i c h , Oczerki po etniczeskoj istorii Neńcew i Eńcew, M o s k w a 1970; Obszczestwiennyj stroj u narodów siewiernoj Sibiři XVII-naczalo XX w., r e d . I . S. G u r w i c z i B . O. Dołgich, M o s k w a 1970; E. M . Z a ł к u n d , Obszczestwiennyj stroj Bur jat w XVUI-pierwoj polowinie XIX w,. M o s k w a 1970. 1 �246 RECENZJE Nieńcy — l u d znany w literaturze polskiej obecnie n a rozległych obszarach p o d nazwą Samojedów , mieszkają 2 t u n d r y i l a s o - t u n d r y , rozciągających się o d b i a ł o - m o r s k i c h w y b r z e ż y p ó ł w y s p u K a n i n , aż p o s k r a j p ó ł w y s p u T a j m y r i ujście C h a t a n g i . Według s p i s u z 1959 r . liczebność i c h wynosiła 23 t y s . osób, k t ó r y c h gospodarka c h a r a k t e r y z o w a ł a się h o d o w l ą r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m . K s i ą ż k a składa się — n i e licząc w s t ę p u i zakończenia — z d w ó c h części, z k t ó ­ r y c h p i e r w s z a , z a t y t u ł o w a n a Chozjajstwo, skoj Socjalisticzeskoj nienieckiej w dowla niki okresie kultura i byt nieńcew Oktjabr- rządów caratu. Omówiono w niej takie zagadnienia, kultury jak ho­ r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w o m o r s k i e i l ą d o w e , r y b o ł ó w s t w o , narzędzia p r a c y , w y t w ó r c z e , t r a n s p o r t i komunikację, odzież, b u d o w n i c t w o , p o ż y w i e n i e , społeczny, s z t u k a l u d o w a , l i t e r a t u r a i r e l i g i a . K a ż d y pod wieloma zu do Wielikoj (s. 42-223), poświęcona j e s t c h a r a k t e r y s t y c e Rewoljucji, z tematów r o z p a t r u j e a u t o r k a a s p e k t a m i ; s t a r a się p r z e d e w s z y s t k i m o p r z e d s t a w i e n i e omawianego zagadnienia, szuka związków tech­ ustrój i przyczyn pełnego o b r a ­ przeobrażeń k u l t u r o w y c h o r a z śledzi z m i a n y w a r u n k ó w b y t o w a n i a N i e ń c ó w p o w s t a ł e n a s k u t e k e k s p a n s j i kul­ t u r y r o s y j s k i c h osadników. D r u g a część p r a c y , z a t y t u ł o w a n a Razwitje w sowietskoj period chozjajstwa, (s. 224-318), poświęcona jest kultury procesowi i byta nieńcew kształtowania się k o ­ l e k t y w n e j g o s p o d a r k i o r a z przeobrażeniom, j a k i e dokonały się w k u l t u r z e m a t e r i a l ­ n e j , społecznej i d u c h o w e j p o z w y c i ę s t w i e r e w o l u c j i s o c j a l i s t y c z n e j w Rosji. Przechodząc d o szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w p r a c y , mnieć należy, że w e badań n a d kulturą „Wstępie" Nieńców. (s. 3-14) p r z e d s t a w i o n y Autorka w z m i a n k a o Nieńcach pochodzi podaje tutaj z k r o n i k i Nestora wspo­ został d o t y c h c z a s o w y między innymi, że stan pierwsza — koniec X I stulecia, d r u g a n a ­ t o m i a s t z a w a r t a jest w s p r a w o z d a n i u z podróży J a n a z P i a n o C a r p i n i e g o — m n i c h a włoskiego, w poselstwie Wrocławiu Benedykt k t ó r e g o brał udział z a k o n n i k k l a s z t o r u franciszkanów Polak. Zdumiewający j e s t j e d n a k f a k t , że w we t y m stosunkowo s z c z e g ó ł o w y m z e s t a w i e n i u z a w i e r a j ą c y m r o s y j s k i e i i n n e źródła m ó w i ą c e o Nieńcach pominęła Syberię, XVIII a u t o r k a materiał L. Sienickiego , 4 kartograficzny , 3 który stulecia do dalekiego jako jeniec a także relację rosyjski dotarł polskiego w zesłańca pierwszej J a k u c k a n a d Leną. P o o m ó w i e n i u m a t e r i a ł ó w na połowie źródło­ w y c h p r z e d s t a w i o n o w p r a c y pobieżną charakterystykę szczegółowszych p r a c i a r t y ­ k u ł ó w poświęconych N i e ń c o m . T a k ż e i t u t a j pominęła a u t o r k a s k r o m n y wprawdzie, ale interesujący w k ł a d P o l a k ó w w p o z n a n i e k u l t u r y t e g o l u d u . N i e w y k o r z y s t a ł a o n a między i n n y m i materiałów z a w a r t y c h w o p r a c o w a n i u B. R e i c h m a n a , 5 stanowiących N a z w a S a m o j e d z i , S a m o j e d j e s t o d b i c i e m panujących jeszcze w X I X s t u l e c i u o p i n i i , że N i e ń c y w w y p a d k u głodu z j a d a l i się w z a j e m n i e . P o g l ą d t e n j e s t f a ł s z y w y , gdyż k a n i b a l i z m obcy był całkowicie t e j g r u p i e etnicznej. E t n o n i m Samojed wywo­ d z i się o d j ę z y k o w e g o t e r m i n u — s a m o d y j s k a g r u p a j ę z y k o w a , w c h o d z ą c e j w skład r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h . Z u w a g i n a t o , że n a z w a S a m o j e d z i była d w u z n a c z n a i i n t e r p r e t o w a n a fałszywie, p o R e w o l u c j i Październikowej n a d a n o o f i c j a l n i e t e j n a ­ r o d o w o ś c i j e j własną n a z w ę N i e ń c y , w y w o d z ą c ą się o d w y r a z u „ n e n e c " — „ c z ł o ­ w i e k " , „nenecja" — „ludzie". A t ł a s gieograficzeskich otkritij w Sibiři i siewierozapadnoj Amerikie XVIIXVIII w., p o d r e d . A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 305-309). L . S i e n i c k i , Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego..., W i l n o 1754. O c e ­ n a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h z a w a r t y c h n a k a r t a c h Dokumentu d o k o n a n a została w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 75-102. B . R e i c h m a n , Samojedzi. Studium etnologiczne, „ W s z e c h ś w i a t " , n r 13, 20-21, 28, 31-32, 34, 36-38 z 1882 r o k u . 2 8 4 5 �247 RECENZJE rezultat odbytej zaledwie p r z e z n i e g o podróży n a S y b e r i ę w dotycząca M a r i i dziła b a d a n i a t e r e n o w e końcu X I X s t u l e c i a . W z m i a n k a A n t o n i n y C z a p l i c k i e j , która w e l a t a c h 1914-1915 n a Syberii jako uczestniczka w y p r a w y uniwersytety filadelfijski i oxfordzki, nie satysfakcjonuje prowa­ finansowanej badacza wkładu przez Polaków w p o z n a n i e k u l t u r y l u d ó w mieszkających n a w s c h ó d o d U r a l u . Kończąc rozważania wstępne prezentuje riały a r c h i w a l n e , z b i o r y m u z e a l n e oraz badań t e r e n o w y c h . W części t e j p o d a j e stykę j ę z y k a n i e n i e c k i e g o autorka wykorzystane przebieg i wyniki w pracy prowadzonych także i n f o r m a c j e d e m o g r a f i c z n e , oraz wyjaśnia mate­ przez nią charaktery­ kwestie związane z e t n o n i m e m „Samojed", etnogenezą N i e ń c ó w i i c h praojczyzną. S a m a a u t o r k a o p o w i a d a się p o s t r o n i e b a d a ­ czy w y w o d z ą c y c h t e n l u d z rozległych p r z e s t r z e n i G ó r Sajańskich, skąd n a wane obecnie obszary Najciekawsza przywędrować o n miał w dla etnografa jest pierwszym wspomniana już tysiącleciu poprzednio leżących n a wschód o d U r a l u . P o d a n e t u w i a d o m o ś c i są s t r e s z c z e n i e m dzieje osadnictwa rosyjskiego obszarów licznej p r o b l e m a t y k i przesunięty w S y b e r i i , k t ó r e g o początki d a t o w a n e część prezentuje krótka h i s t o r i a p o z n a n i a p r z e z R o s j ę t u r y p r z e d m i o t u , a g ł ó w n y ciężar p r z e d s t a w i o n e j ery. pierwsza p r a c y . A u t o r k a wydzieliła w n i e j k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h , które k o l e j n o i analizuje. Przegląd t e n rozpoczyna zajmo­ naszej litera­ jest na są n a k o ń c o w e l a t a X V s t u l e c i a . W część tę w p l e c i o n e zostały i n f o r m a c j e o ciężkim położeniu N i e ń ­ c ó w w epoce r z ą d ó w c a r a t u . D o w i a d u j e m y się z n i c h , że s a m o w o l a skich, wysokie epidemiczne podatki, handel alkoholem i urzędników car­ zawleczone przez kolonistów choroby i i n n e zakaźne d o p r o w a d z i ł y l u d t e n do s k r a j n e j d e p o p u l a c j i . Dopiero s y t u a c j a p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n a , która w y t w o r z y ł a się p o z w y c i ę s t w i e W i e l k i e j wolucji Październikowej, stworzyła Nieńcom dogodne warunki fizycznego i Re­ gospo­ darczego r o z w o j u . Dosyć s z e r o k o ców polegającą przedstawiła L . W . C h o m i c z na hodowli Poświęcony tej problematyce reniferów, przedrewolucyjną ekstensywnym rozdział I I r o z p o c z y n a i Nień­ rybołówstwie. się o m ó w i e n i e m h o d o w l i f e r ó w , która o d d r u g i e j p o ł o w y X V I I I d o p o c z ą t k ó w X X s t u l e c i a się następującymi gospodarkę myślistwie reni­ charakteryzowała cechami: 1. Dużą rozpiętością w w i e l k o ś c i s t a d , w a h a j ą c ą się w g r a n i c a c h o d 10-20 s z t u k d o 2000-3000 s z t u k . Średnia w i e l k o ś ć s t a d a w y n o s i ł a 200-300 s z t u k . 2. U ż y w a n i e m p s ó w p r z y w y p a s i e s t a d . 3. W p r z ę g a n i e m r e n i f e r ó w przężonych w 4. N i e d o j e n i e m (z wyjątkiem Autorka d o sań. O k r ą ż a n i e m s t a d p r z y użyciu r e n i f e r ó w za­ sanie. samek Nieńców podaje renów oraz leśnych b r a k i e m zamkniętych rozsiedlonych szczegółowo przebieg na pomieszczeń południowym wypasu, znakowanie d l a stad wschodzie). stad, kastrowanie o r a z ubój z w i e r z ą t . D a j e r ó w n i e ż o p i s akcesoriów p a s t e r s k i c h , n p . a r k a n u d o c h w y ­ t a n i a r e n i f e r ó w , kreśli sposób spędzania r o z p r o s z o n e g o ności łączących się z w y p a s e m nienieccy hodowcy reniferów jętność d o k o n y w a n i a s z e r e g u spowodowanej częstymi s t a d a i szereg i n n y c h i hodowlą. Z części t e j d o w i a d u j e m y p o s i a d a l i duży zasób w i e d z y weterynaryjnej i umie­ z a b i e g ó w l e c z n i c z y c h , co p r z y dużej śmiertelności epizootiami miało poważny wpływ czyn­ się także, że na utrzymanie stad zdro­ wotności z w i e r z ą t . M a r i a A n t o n i n a C z a p l i c k a (1886-1921) p r o w a d z ą c b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e n a t e ­ r e n i e S y b e r i i interesowała się p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i e m w s p ó l n o t y k u l t u r o ­ w e j l u d ó w turańskich, a p o n a d t o z a j m o w a ł a się etnografią N i e ń c ó w i E w e n k ó w . P r a c e w t e j d z i e d z i n i e przyniosły j e j u z n a n i e n a u k i ś w i a t o w e j i nagrodę M u r i c h sona przyznaną p r z e z R o y a l G e o g r a p h i c a l S o c i e t y w r o k u 1920. 6 �248 RECENZJE Niemałą rolę w dla zdobycia wych gospodarce Nieńców odgrywało łowiectwo u p r a w i a n e n i e t y l k o pożywienia, n a odzież, h a n d e l lecz przede w s z y s t k i m w celu pozyskania i podatki. Autorka wymienia skór g a t u n k i zwierząt, futerko­ n a które najczęściej p o l o w a n o , p o d a j e krótką charakterystykę narzędzi i sposobów ł o w i e c k i c h . Przegląd t e n rozpoczyna strzały, p o l o w a n o podczas opisem polowania z renem-wabiem , przepraw przez przeprawach wodnych zwierzęta w momencie rzeki. był l e k k i na renifery, n a które zastawiano g ł ó w n i e j e d n a k z a pomocą o b ł a w y i 7 Podstawową bronią używaną oszczep o w ą s k i m , c i e n k i m wychodzenia z rzeki przy samo­ zabijania polowaniu na ostrzu. Zabijano n a brzeg. Uzupełnieniem tych nim łowów b y ł y s t o s o w a n e n a szeroką skalę t z w . z a g r o d y ł o w i e c k i e , d o których zapędzano r e n i ­ fery. P r z y wąskich w y j ś c i a c h z t y c h zagród s t a l i m y ś l i w i i strzałami z ł u k ó w l u b o s z c z e p a m i z a b i j a l i przechodzące p r z e z n i e z w i e r z ę t a . Oprócz polowania pieśce, l i s y , na renifery, niedźwiedzie, sobole, które było wilki, podstawowym, polowano rosomaki gronostaje. wydry, i z n a c z e n i e posiadało r ó w n i e ż ł o w i e c t w o p t a k ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m bijano w Katalog nienieckich l ą d o w y m n i e był b a r d z o narzędzi i gęsi, k t ó r e z a ­ urządzeń łowieckich używanych w myślistwie zależności o d g a t u n k u z w i e r z ą t i w i ę k s z y c h , p o s ł u g i w a n o się także ł a m i i s a m o t r z a s k a m i , które p o d o b n i e lądo­ Nieńców. zróżnicowany. W r ó ż n e g o r o d z a j u paści — m n i e j s z y c h na Poważne dużych ilościach. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że ł o w i e c t w o z w i e r z ą t w y c h s t a n o w i ł o w a ż n ą gałąź g o s p o d a r k i wem także używano samostrza­ j a k broń p a l n a upowszechniły się p o d w p ł y ­ k o l o n i z a c j i r o s y j s k i e j . L u k był j e d n a k g ł ó w n ą bronią m y ś l i w s k ą N i e ń c ó w , k t ó ­ r z y z n a l i r ó ż n o r o d n e g r o t y d o strzał: o r o z w i d l o n y m wykonane Wzdłuż Tajmyr, białomorskich wybrzeży od półwyspu g d z i e w a r u n k i n a t u r a l n e są n i e c o gospodarka rozsiedlonej było łowiectwo ssaków rybackich oraz od aż po skraj półwyspu wewnątrzkontynentalnych, t a m ludności musiała przyjąć i n n e f o r m y . R o z w i n i ę t e morskich — fok, wielorybów t a k ż e p r z e z ludność rozsiedloną w narzędzi Kanin, odmienne łych delfinów. Dużą r o l ę n a t y c h o b s z a r a c h wiane o s t r z u , trójgraniaste o r a z tępe, z d r z e w a , r o g u , kości l u b żelaza. łowieckich grenlandzkich, morsów, tutaj bia­ odgrywało również rybołówstwo, u p r a ­ sąsiedztwie r z e k i j e z i o r . używanych przy polowaniu Z ważniejszych n a ssaki morskie w y m i e n i o n o w p r a c y h a r p u n y , n i e w o d y , w i e r s z e i w ę d k i . Istniały t u r ó w n i e ż s p o s o b y m a s o w e g o p o ł o w u r y b za pomocą różnego r o d z a j u j a z ó w i k o c ó w . W rozdziale I I I części p i e r w s z e j przedstawiła a u t o r k a narzędzia p r a c y o r a z t e c h ­ n i k i w y t w ó r c z e , podkreślając, że gros Nieńcy s a m i z d r e w n a , rowany wykonywali rozwój tej wytwórczości wzo­ b y ł n a k u l t u r z e p r z y b y s z ó w — o s a d n i k ó w r o s y j s k i c h . O d z i e ż s z y t o ze skór używając i g i e ł z kości i r e n i f e r o w y c h czyniach p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku kości l u b skór, a późniejszy za pomocą ogniowym, rozgrzanych jelit jako nici, gotowano w drewnianych na­ k a m i e n i , p o s ł u g i w a n o się p r y m i t y w n y m t a r z a g o s p o d a r c z e g o łączono p r z y użyciu r z e m i e n i l u b d r e w n i a n y c h k o ł k ó w metalowych świdrem a w i e l e części składowych przenośnych szałasów, sań, siodeł i t p . i n w e n ­ zamiast gwoździ. P o l o w a n i e z r e n e m - w a b i e m bvło stosowane powszechnie wśród w i e l u ludów S y b e r i i . P i e r w s z y ze sposobów t a k i e g o p o l o w a n i a p o l e g a ł n a t y m , że m y ś l i w y p o ­ siadając s p e c j a l n i e t r e s o w a n e g o r e n i f e r a puszczał go p r z e d sobą n a długim s z n u ­ rze. K r y j ą c się za n i m i kierując j e g o r u c h a m i z a pomocą s z n u r a , m y ś l i w y p o d ­ k r a d a ł się d o s t a d a d z i k i c h r e n i f e r ó w n a odległość strzału. D r u g i sposób polegał n a t y m , że s p e c j a l n i e t r e s o w a n e m u r e n i f e r o w i u w i ą z y w a n o d o r o g ó w r z e m i e n n e p ę t l e i p u s z c z a n o g o d o s t a d a d z i k i c h r e n ó w , które przepędzając g o ze s w e g o g r o n a r o z ­ p o c z y n a ł y z n i m w a l k ę . W ó w c z a s d z i k i r e n i f e r w p l ą t y w a ł się w r z e m i e n n e p ę t l e r o g ó w s w e g o p r z e c i w n i k a i stawał się ł a t w ą zdobyczą m y ś l i w e g o . 7 �249 RECENZJE Obraz kultury m a t e r i a l n e j byłby n i e k o m p l e t n y , g d y b y p o r t i komunikację. T e m a t y k ę tę r o z p o c z y n a rakteryzując uprzęży jego oraz zaprzęgu u a Nieńców, (do 15 k m n a g o d z i n ę ) , w i e k Nieńców następnie szereg i n n y c h i n f o r m a c j i z 10 l a t ) , układ u genezę reniferów zaprzęg w w zaprzęgu psy, którym pominięto w a u t o r k a o d zaprzęgu w podaje tego zakresu szczegółowy — szybkość zwierząt używanych i t p . Oprócz posługują n i m trans­ renifery w się w y ł ą c z n i e renifery pewne sań, reniferowego d o zaprzęgu zaprzęgu cha­ opis (od 3 d o występuje grupy lokalne zajmujące się m y ś l i s t w e m m o r s k i m l u b l ą d o w y m . S z c z e g ó ł o w ą charakterystykę zaprzęgu poprzedziła a u t o r k a informacją z z a k r e s u j e g o g e n e z y opowiadając stronie go tych autorów, którzy wywodzą z kręgu kultury Chantów i tego się p o Mansów. Z a p r z ę g t e n c h a r a k t e r y z u j e się w a c h l a r z o w y m ułożeniem p s ó w o r a z szleją w kształ­ cie obroży, s a n i e p o d o b n e są d o sań u ż y w a n y c h w i c h r o z m i a r y są m n i e j s z e . P r z y j e ź d z i e n a b l i s k i e odległości w p r z ę g a n o d o sań 6-8 zaprzęgu r e n i f e r o w y m , jedynie psów, p r z y d a l s z y c h 10-12. Z a p r z ę g złożony z 6 psów m o ż e uciągnąć ciężar d o 250 k g . Z leży i n n y c h zagadnień p r z e d s t a w i o n y c h w t r a n s p o r t i komunikację g r u p , które r o z s i e d l o n e wodną t e j części p r a c y odgrywającą znaczną jeszcze n a ­ u tych lokalnych sąsiedztwie r z e k . Znane b y ł y N i e ń c o m d w a r o d z a j e łodzi — dłubane czółna i w i ę k s z e o d n i c h łódki z desek. Te ostatnie były n a wybrzeżach m o r s k i c h i w wymienić rolę upowszechniły z m i e r n i e ważną rolę w się p o d w p ł y w e m odgrywały u Nieńców skóry p o k r y t e j narty. Powszechnie używano sierścią. S p o r a d y c z n i e łoledzi, p o s ł u g i w a n o się n a r t a m i o s z e r o k i e j sumie rosyjskiej. Ponadto, nie­ i n w e n t a r z u urządzeń służących d o c e l ó w k o m u n i k a c y j n y c h kawałkiem rą. W kolonizacji form o biegach podklejonych n a t o m i a s t , zwłaszcza podczas go­ płaszczyźnie b i e g o w e j n i e p o k r y t e j s k ó ­ t r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a dostosowane były w sposób znakomity m i e j s c o w y c h warunków k l i m a t y c z n y c h . Częściowo przetrwały one do c h w i l i a n a r t y o b i e g a c h p o k r y t y c h skórą jeszcze współcześnie konkurują do obecnej, z wszelkimi no­ w y m i formami. K o l e j n ą pozycją tematyczną p i e r w s z e j części książki s t a n o w i o m ó w i e n i e b u d o w n i ­ ctwa nienieckiego liście żerdzi charakteryzującego w s p a r t y c h u góry się szałasem u t w o r z o n y m z u s t a w i o n y c h k o - o drewnianą obręcz dwujnogu strukcję o p o r o w ą szałasu p o k r y t e g o płatami skóry r e n i f e r o w e j stanowiącego (w zimie) jętnie s p r e p a r o w a n y m i i powiązanymi kawałkami k o r y b r z o z o w e j (w lecie). ku były wnętrza przygotowane znajdowało miejsca się o g n i s k o , wokół do spania. W górnej d y m n y . Szałas t a k i stanowił z a z w y c z a j W p e w n y m kontekście r z e c z o w y m tyczącym zabezpieczenia zróżnicowana odzież wykonywano z zamszu względem k r o j u Ponadto się p r z e d części pokrycia pomieszczenie znajdował dla jednej reniferowego, dwoma Pośrod­ odpowiednio się otwór rodziny. z p r z e d s t a w i o n y m powyżej zagadnieniem surowymi warunkami klimatycznymi n i e n i e c k a , dzieląca między t y m i którego u s y t u o w a n e kon­ lub umie­ się n a letnią zimową oraz natomiast rodzajami odzieży zimową. ze skór do­ pozostaje Odzież letnią futrzanych. Pod n i e b y ł o i s t o t n y c h różnic. z a r ó w n o zimą, j a k i l a t e m składała się o n a u m ę ż c z y z n z f u t r z a n e g o f a n d r a z k a p t u r e m , skórzanych s p o d n i i b u t ó w , a n i e r a z c z a p k i . K o b i e t y r a ł y się zimą w długie f u t r z a n e płaszcze d w o j a k i e g o r o d z a j u . P i e r w s z y ska­ zaś u b i e ­ z n i c h wcięty b y ł w t a l i i , a z a m i a s t kołnierza posiadał futrzaną l a m ó w k ę , d r u g i n a t o m i a s t t w o r z y ł luźny płaszcz o n i s k o w s z y t y c h przyszywano rękawach. W n a stałe r ę k a w i c e . P r z e p a s y w a n o obu rodzajach j e skórzanymi płaszczy d o rękawów p a s a m i , których za­ pięcie t w o r z y ł a n i e r a z m e t a l o w a k l a m r a . J e d e n jeszcze i s t o t n y b a r d z o szczegół różnił pierwszy rodzaj okrycia o d drugiego. Chodzi m i a n o w i c i e o liczne zdobienia, p o k r y t y b y ł płaszcz o k r o j u w c i ę t y m w n a płaszcz k a w a ł k i k o l o r o w e g o t a l i i . N a z d o b i e n i a t e składały się którymi naszyte s u k n a , z a m s z u l u b k a w a ł k i f u t r a . Dół płaszcza o b - �250 RECENZJE szyty był wokół d w o m a futrzanymi pasami oddzielonymi kolorową wstawką zam­ szu l u b sukna. Na k a r t a c h książki z n a j d u j e odzieży. K r e ś l i a u t o r k a w y g l ą d się p o n a d t o w i e l e odzieży i n n y c h szczegółów dzaje k r o j u , o m a w i a formę czapek, rejestruje najmniejsze d z y odzieżą letnią a z i m o w ą . W rodzaje więcej nieraz daje jest bardzo odzieży p r z e d s t a w i o n o s u n k o w y c h , zwłaszcza jeśli i d z i e o k r ó j . W rysunek schematyczny różnice zachodzące s u m i e dział t e n o p r a c o w a n y w o , s z k o d a t y l k o , że n i e w s z y s t k i e dotyczących dziecięcej, c h a r a k t e r y z u j e poszczególne r o ­ na tablicach r y ­ t y m wypadku bowiem aniżeli z a g m a t w a n y mię­ szczegóło­ najskromniejszy szczegółowy opis. N a zakończenie w a r t o jeszcze dodać, że z c h w i l ą u p o w s z e c h n i e n i a w ś r ó d N i e ń c ó w s u k n a sprzedawanego przez kupców r o s y j s k i c h o d początków X I X stulecia, bardzo odzież l e t n i a s z y t a była z t e g o materiału, a o b e c n i e o b o k t r a d y c y j n e j f o r m y w y s t ę p u j e z n o r m a l i z o w a n a odzież p o c h o d z e n i a Ostatnim zagadnieniem autorka dokładnie szereg s p r a w p o ż y w i e n i a , informując fabrycznego. z zakresu k u l t u r y materialnej o m a w i a n y m w części książki j e s t p o ż y w i e n i e . P o d o b n i e jak w łączących często ubiorów poprzednich się z tą problematyką. n a s a m y m wstępie o jego podziale n a d t o c h a r a k t e r y z u j e szereg p o t r a w , p r z e d s t a w i a pierwszej p a r t i a c h przedstawiła Kreśli rodzaje n a mięsne i r y b n e . sposób i c h przyrządzania, Po­ opisuje sprzęt k u c h e n n y o r a z n a p o j e i n a r k o t y k i . W s u m i e całość p r o b l e m a t y k i p r z e d s t a w i o ­ nej w dziale faktów zajmującym się kulturą materialną z a w i e r a kulturowych typowych zarówno formy tradycyjne, dla inwentarza j a k również w z o r ó w będący r e z u l t a t e m o s a d n i c t w a Problematykę k u l t u r y społecznej wyraźny nienieckiego. mechanizm obraz Autorka katalogu przedstawiła upowszechniania się nowych rosyjskiego. rozpoczyna r o d o w e j , odnośnie d o której p i e r w s z e a u t o r k a od omówienia organizacji w i a d o m o ś c i pochodzą ze źródeł z końca XVII i p o c z ą t k ó w X V I I I s t u l e c i a . Już w ó w c z a s s t r u k t u r a r o d o w a N i e ń c ó w z n a j d o w a ł a się w do stanie początkowego rozpadu, niemniej jednak na podstawie zachowanych początków X X s t u l e c i a w i e l u p r z e ż y t k ó w m o ż n a ustalić p o d s t a w o w e zgromadzonych materiałów się egzogamią, małżeństwem źródłowych w y n i k a , że ród nieniecki patrylokalnym, posiadaniem j e j cechy. rodowych łowisk rybac­ k i c h i r e w i r ó w ł o w i e c k i c h o r a z s z e r o k o r o z w i n i ę t ą pomocą w e w n ą t r z r o d u . n i e prowadząc rozważania n a t e m a t o r g a n i z a c j i r o d o w e j Następ­ a u t o r k a z a t r z y m u j e się n a d k w e s t i ą w o j e n , w y k o r z y s t u j ą c p r z y t y m materiały f o l k l o r y s t y c z n e , a w d a l s z e j rozpatruje padania rozsiedlenie poszczególnych się n i e n i e c k i e j Jeszcze d o czasu społeczności Rewolucji rodów rodowej Październikowej oraz Ze charakteryzował podaje zakończył ich nazwy. się stosunkowo d a w n i tzw. naczelnicy części Proces roz­ niedawno. rodów pełnili s w e f u n k c j e , będąc b a r d z o często n a usługach a d m i n i s t r a c j i c a r s k i e j . N a c z e l n i k miał w i ę c za z a d a n i e dbanie o t e r m i n o w e wpłaty p o d a t k u t z w . jasaku, a taki ponadto s p r a w o w a ł funkcję s ę d z i e g o ł a g o d z ą c e g o s p o r y i w a ś n i e w e w n ą t r z r o d o w e . W sumie j e d n a k j e g o p i e r w o t n y z a k r e s w ł a d z y został z n a c z n i e u s z c z u p l o n y p o p r z e z w t a r g n i ę ­ cie d o społeczności n i e n i e c k i e j s z e r e g u n o w y c h z j a w i s k społecznych i j a k i e niosła za sobą k o l o n i z a c j a rosyjska rozwijająca gospodarczych, się n a S y b e r i i . Z j a w i s k a s p o w o d o w a ł y szereg s o c j a l n y c h i e k o n o m i c z n y c h r e f o r m , k t ó r e w l e n i u rozpoczęto r e a l i z o w a ć z korzyścią d l a N i e ń c ó w p o sformułowaniu zasad n o w s k i e j p o l i t y k i narodowościowej w Związku Pozostawiając n a u b o c z u kwestię s t r u k t u r y z d a n i a c h zasygnalizować te szczególnym n a s i ­ leni­ Radzieckim. r o d u nienieckiego p r o b l e m a t y k ę łączącą się z z a w i e r a n i e m wypada w małżeństw paru i ży­ c i e m r o d z i n n y m . S p r a w y t e znalazły b a r d z o w i e l e m i e j s c a w o m a w i a n e j p r a c y . K r e ­ śli w i ę c a u t o r k a zagadnienie zapłaty za żonę, r e g u l o w a n e j z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h , a b a r d z o często — zwłaszcza w reniferami i skórami okresie późniejszym — także �251 RECENZJE rublami, suknem i w y r o b a m i z metalu. Ponadto posagu, ubiorze w e s e l n y m skiego. W i e l e miejsca wzmiankuje o lewiracie, swataniu, i obrzędach t o w a r z y s z ą c y c h z a w i e r a n i u z w i ą z k u poświęca także c h a r a k t e r y s t y c e życia r o d z i n n e g o i małżeń­ wychowa­ n i u d z i e c i . Są t o n a j g ł ó w n i e j s z e k w e s t i e z a w a r t e w t e j części p r a c y , k t ó r y c h t a c j a b a r d z i e j szczegółowa zajęłaby z b y t w i e l e Rozpatrywanie dowej problematyki kultury duchowej i folkloru. W cych w nienieckiej skoncentrowała twórczości, a n a a n a l i z i e m o t y w ó w z d o b n i c z y c h sztuce rzeźbę figuralną w ctwo rozpoczęła a u t o r k a o d s z t u k i l u ­ o d n i e s i e n i u do tego pierwszego zagadnienia głównie n i e n a procesie ludowej, drzewie, która odzieży. Jeśli i d z i e o r z e ź b ę w a najczęściej w y k o n y w a n o obejmowała: inkrustację w drzewie drzewie, antropomorficzne prezen­ miejsca. rzeźbę w kości się występują­ i drzewie, za pomocą o ł o w i u o r a z zdobni­ t o posiadała o n a c h a r a k t e r k u l t o w y , i zoomorficzne f i g u r k i różnych dobrych i złych duchów. Dosyć b o g a t e b y ł o u N i e ń c ó w z d o b n i c t w o odzieży — zwłaszcza ż e ń ­ skiej. Poszczególne rodzaje o r n a m e n t u posiadały określone n a z w y zająca", „sobol bez g ł o w y " , „ r o g i r e n i f e r a " , „ g a ł ą z k a b r z o z y " , „ślady niedźwiedzia", „czerwone rogi" i inne. Pod w rodzaju: „uszy „sobol o j e d n y m o k u " , techniki wykonania o r n a m e n t y t e b y ł y m o z a i k ą złożoną z r ó ż n o k o l o r o w y c h p a s k ó w skóry — najczęściej c z e r w o n y c h , z i e l o n y c h i żółtych — o r a z f a r b o w a n e j Odnośnie d o f o l k l o r u A . W . C h o m i c z czasów o b e c n y c h z a c h o w a ł o się w i e l e względem sierści. stwierdza, że w ś r ó d N i e ń c ó w elementów tego r o d z a j u bardzo powszechne w i c h l i t e r a t u r z e l u d o w e j były d w a rodzaje haterach i pieśni o smutku. Zazwyczaj bohaterami pieśni jeszcze d o twórczości. Dawniej pieśni: pieśni o b o ­ pierwszego rodzaju p a s t e r z e r e n i f e r ó w i m y ś l i w i toczący w a l k ę o b e z p i e c z e ń s t w o s t a d a , k o b i e t i o je prawa. W eposach tych przedstawieni są o n i j a k o mściciele za k r z y w d ę i n n y c h współplemieńców, j a k o d z i e l n i k a w a l e r o w i e j a k o obrońcy p r a w do w do ziemi rzadkości, a znają swych poszukujący żony w odległych s t r o n a c h , ojców. Tego j e t y l k o sędziwi są swo­ starcy rodzaju eposy należą mieszkający w osadach już dzisiaj położonych głębi t a j g i . Częściej n a t o m i a s t spotkać się można jeszcze o b e c n i e z b a j k a m i , z a ­ gadkami i l i r y c z n y m i pieśniami improwizowanymi kreślić też należy, że chociaż chętnie p r z y j m u j ą w n e j c y w i l i z a c j i , t o j e d n a k z dużą troską pielęgnują zując z p o k o l e n i a na pokolenie zależności dzisiaj od sytuacji. swą literaturę ludową, poszczególne j e j r o d z a j e . przeka­ N i e zawsze j e d n a k się t o w pełni, s t w a r z a t o j e d n a k d o g o d n e w a r u n k i d o z a r e j e s t r o w a n i a udaje tych utworów p r z e z f o l k l o r y s t ó w , co j e s t r ó w n o z n a c z n e z i c h p r z e t r w a n i e m . N a p o d s t a w i e właśnie zapisów f o l k l o r y s t y c z n y c h o p r a c o w u j e Pod­ Nieńcy zdobycze współczes­ się d l a szkół n i e n i e c k i c h i takich zespołów pieśni i tańca szereg u t w o r ó w . Rozważania z zakresu k u l t u r y prezentując zagadnienie k l i w i e opracowane duchowej zamyka animizmu, szamanizm kompendium wiedzy a u t o r k a omówieniem wierzeń i obrzędy p o g r z e b o w e . Jest t o bada­ n i a c h w ł a s n y c h l e c z n a b o g a t e j l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , w której w y k o r z y s t a n o mate­ wych wiekach żone (od X V I I - X X oparte wni­ nie tylko na riały z różnych okresów h i s t o r y c z n y c h z tego zakresu w i e k u ) . Właśnie w t e g o przedziału c z a s o w e g o p i e r w o t n e w i e r z e n i a wpływami prawosławia, które w latach późniejszych t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w z b o g a t e g o ongiś k a t a l o g u k u l t u r y Druga w sowietskij radzieckiego część książki pieriod nosi tytuł Razwitie władztwa wśród Nieńców epizodów z tego zakresu. Poświęcony i koopieratiwnoje w tej problematyce s t r o i t i e l s t w o " (s. 224-233) i rozdział czeskoje s t r o i t i e l s t w o u nieńcew posle o b r a z o w a n i a kultury niej wydobywając b y ł y jeszcze wyeliminowało nieska­ szereg duchowej. chozjajstwa, (s. 224-318). P r z e d s t a w i o n o początko­ kwestię na i światło rozdział I byta nieńcew kształtowania dzienne się szereg p t . „Sowietskoje I I zatytułowany „Socjalisti- nacjonalnych okrugow" (s. 2 3 4 - �252 RECENZJE 250) stanowią tę część p r a c y , która d l a e t n o g r a f a n i e p r z e d s t a w i a w i ę k s z e g o z n a c z e ­ nia. Rozdziały te t o j a k o b y wstęp do dalszej giej części p r a c y . P r z e d s t a w i o n o dzieckiej na obszarach w p r o b l e m a t y k i zaprezentowanej n i c h kształtowanie się n o w e j rozsiedlenia Nieńców, powstawanie w dru­ administracji r a ­ kolektywnych d a r s t w h o d o w l i r e n i f e r ó w , spółdzielni m y ś l i w s k i c h i r y b a c k i c h . W s z y s t k o gospo­ to wpły­ nęło w z n a c z n y m s t o p n i u n a z m i a n ę t r a d y c y j n e g o m o d e l u g o s p o d a r k i i k u l t u r y nieckiej. Przede w s z y s t k i m n i e m a l wszyscy wypasem s t a d zajmują drewnianymi chatami się o b e c n i e zrębowymi, szamańskie, a l e c z e n i e m zajmują Nieńcy pasterze. przeszli Tradycyjne zaniknęły się l e k a r z e prawie odwieczne miejscowych z ambulatoriów. P o n a d t o z d r o w o t n ą niosą N i e ń c o m w ę d r o w n e g r u p y s a n i t a r n e , podróżujące zostały praktyki — rzadkich dużą pomoc wzdłuż rzek n a m o t o r o w y c h łodziach l u b docierające w głąb t a j g i za pomocą ś m i g ł o w c ó w . O kich tych sprawach znajdujemy macje w rozdziale dokładne —• często n a w e t I I I zatytułowanym „ N o w o i e w stwa. Otrasli chozjajstwa, pojawiwszesja Podobnie się w i e l e spowodowanych R e w o l u c j i Październikowej. Dotyczy wierania związków aż za b a r d z o wszyst­ — tradicjonnych otrasljach infor­ chozjaj- z a g o d y s o w i e t s k o j w ł a s t i " (s. 251-278). j a k w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , również i w zmienności nie­ życia, zastąpione czumy zupełnie pracujący w w p r a w d z i e — szpitalach i personel medyczny n a osiadły t r y b nowymi życiu społecznym w a r u n k a m i życia, obserwuje jakie zaszły po t o zwłaszcza stosunków r o d z i n n y c h i f o r m z a ­ małżeńskich. Szczególnie t e o s t a t n i e uległy t a k w i e l k i m mody­ f i k a c j o m , że o b e c n i e b a r d z o t r u d n o j e s t o b s e r w o w a ć t r a d y c j o n a l i z m w t y m z a k r e s i e . Tylko gdzieś w Autorce normy głębi t a j g i żyją recenzowanej książki życia r o d z i n n e g o , jeszcze s t a r e e l e m e n t y udało się w latach kulturowe z tej dziedziny. 1953-1962 spotkać e g z o g a m i c z n e s t a r y obrzęd s w a t a n i a i p o r w a n i a p a n n y m ł o d e j . Z dnia n a dzień j e d n a k , j a k w y n i k a z treści książki, z w y c z a j e t e i obrzędy zanikają coraz intensywniej. Składa tylko mimochodem zaprezentowane rozwojowi Kończąc się n a t o szereg p r z y c z y n natury końcowych socjologicznej, p a r t i a c h książki, które poświęconych kultury. podkreślić należy, dzy o k u l t u r z e n i e n i e c k i e j w i zostały w drugiej połowy że książka przedziale w i e k u X X . Ponadto reprezentuje czasowym jest solidne sięgającym o n a jeszcze jedną kompendium wie­ końca X V I I stulecia monografią etnogra­ ficzną poświęconą l u d o m S y b e r i i , których c o r a z w i ę c e j u k a z u j e się w Związku Ra­ d z i e c k i m . Słuszna w i ę c j e s t i n i c j a t y w a w y d a w a n i a t e g o t y p u opracowań, które u k a ­ zując w s p ó ł c z e s n e o b l i c z e k u l t u r o w e g r u p e t n i c z n y c h S y b e r i i , prezentują t a k ż e dawne r y s y , opierając jego się n a interesujących materiałach a r c h i w a l n y c h , t r u d n o n i e ­ r a z dostępnych d l a z a g r a n i c z n y c h b a d a c z y zajmujących się etnografią Syberii. r o d z a j u p u b l i k a c j e są b o w i e m , z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m m a t e r i a ł o w y m , j a k i Tego meto­ d o l o g i c z n y m , c e n n y m w k ł a d e m d o p o z n a n i a k u l t u r s y b e r y j s k i c h i należałoby w y r a z i ć życzenie, a b y r y c h ł o ukazały się dalsze. Antoni R Y S Z A R D K U K I E R , Kaszubi bytomscy. n i a 1968, ss. 4 6 1 , i l u s t r . 161, 2 m a p y Zarys monografii Kuczyński etnograficznej *, Gdy­ B y t o w o — miasto w kaszubskiej tradycji ludowej stawiane na trzecim miejscu, p o Gdańsku i Słupsku. U r o c z y k r a j o b r a z t e g o p o w i a t u , p e ł n e g o t a j e m n i c z y c h jezior, gór i lasów, z w i ą z a n y c h odbija z nimi baśni i l e g e n d , krasnoludków i smętków, * Nadesłane d o R e d a k c j i „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " u w a g i m g r a L e o n a M ł y ń s k i e g o dotyczące w y d a n e j p r z e d k i l k u l a t y p r a c y d r u k u j e m y — p o p e w n y c h skrótach — j a k o głos h i s t o r y k a t e r e n u K a s z u b ó w b y t o w s k i c h , pochodzącego z t e g o t e r e n u , a w i ę c �253 RECENZJE się r z e w n y m sentymentem we wcale bogatej l i t e r a t u r z e zajmującej się t y m r e j o ­ nem \ Wzmianki szowskiego o Kaszubach Lustracji bytowskich znajdujemy województwa pomorskiego z r. 1765 . I n w e n t a r z e s t a r o s t w a b y t o w s k i e g o z już w wydanej przez 1565, p o d o b n i e r. w S. H o ­ lustracji i lęborskiego z X V I I i X V I I I w . w y ­ 2 d a n e p r z e z G . L a b u d ę przedstawiają n a m kulturę materialną b y t o w i a n . K a s z u b s k i m Długoszem j e s t późniejszy Ogier pisze w swym o d niego Dzienniku o d w a w i e k i Tomasz Kantzow. podróży do z pierwszej Polski 0 d u m n e j postawie l u d u tego r e j o n u . W i e k X I X przynosi pierwsze styczne tego p o w i a t u . R o s j a n i n A l e k s a n d e r głównie Słowińców, sąsiadów k r e w n y c h rejonów. P r a o j c e m nowa, powstaniec w swych é jich z Wiosny dając Karol XVII swymi obraz badaniami obu tych po­ działacz kaszubską. n a skalę europejską, Prace jego Kilkę słów posługujący wó się Kaszebach i i n n e dały i m p u l s j e g o następcom d o d a l s z e g o p i s a r s t w a . E t n o g r a f i c z n i e przedstawia Kaszubszczyzna rejonów. Badania części. I tak Izydora jedną całość, z i publikacje na temat Gułgowskiego Von małymi całości einem odchyleniami można poszczególnych t u odnieść unbekannten Volk d o każdej in kaszubskiej. Kaszubi, prac . s kultura Dodać t u t r z e b a ludowa i język w o w e źródło — „ Z r z e s z K a s z e b s k a " , j a k n p . j e g o Zarys oraz wiele, w i e l e jeszcze c z a s o p i s m a , jak dawny doro­ etnografii i n n y c h bardzo „Gryf" jej Deutschland n i e o d n o s i się t y l k o d o j e g o W d z y d z , n i e d a l e k i c h zresztą o d B y t o w a . B o g a t y b e k s t a n o w i d o dziś kopalnię d l a następnych b a d a c z y , nych w. badania specjali­ l i t e r a t u r y kaszubskiej i kaszubologii jest F l o r i a n CeyLudów, publikacjach mową zemi Hilferding obejmuje b y t o w i a n , p e r analogiam Francuz połowy i — cen­ podsta­ także prasę t e g o r e j o n u z j e j d o d a t k a m i regio­ nalnymi. Dużo n o w e g o materiału na ten temat wniosły publikacje ostatniego 25-lecia. W a r t o ś ć n a u k o w a n i e z a w s z e i d z i e w p a r z e z i c h ilością. Najobszerniejszym i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n y m dziełem o p o w i e c i e bytowskim 1 sąsiednich j e g o p a r a f i a c h j e s t o m a w i a n a książka R. K u k i e r a . P r a c a o b e j m u j e 5 c z ę ­ ści: środowisko g e o g r a f i c z n e i r o z w ó j historyczny, k u l t u r a materialna, kultura łeczna, k u l t u r a d u c h o w a , współczesne p r z e m i a n y . Całość p o d z i e l o n a spo­ j e s t n a 74 r o z ­ działy i podrozdziały, z których każdy s t a n o w i o s o b n y p r o b l e m . T o t e ż w i e l k i e u z n a ­ n i e należy się a u t o r o w i , że zebrał się d o w y k o n a n i a t a k o g r o m n e j pracy. Uzupeł- z w i ą z a n e g o z n i m e m o c j o n a l n i e . U w a g i t e dotyczą p r z e d e w s z y s t k i m d o b o r u i a n a ­ l i z y źródeł c y t o w a n y c h d l a o d t w o r z e n i a przeszłości t e g o t e r e n u . W p r o w a d z a j ą też p e w n e uściślenia w dokumentację współczesnej ( i ginącej w o s t a t n i c h dziesięciole­ c i a c h ) k u l t u r y w s i t y c h terenów, zebraną w p r a c y określonej p r z e z r e c e n z e n t a j a k o „najobszerniejsze i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e dzieło o p o w . b y t o w s k i m i sąsiednich jego p a r a f i a c h " . S ą d z i m y , że u w a g i i uzupełnienia r e c e n z e n t a m o g ą być p r z y d a t n e z a r ó w n o d l a c z y t e l n i k ó w p r a c y , j a k i j e j a u t o r a . D r u k u j e m y j e j a k o w y r a z naszej w s p ó l n e j t r o s k i 0 rzetelność i w ł a ś c i w y odbiór p r a c e t n o g r a f i c z n y c h . Das blaue L a n d c h e n (modry k r a i k ) m a w i a l i w B e r l i n i e o ziemi b y t o w s k i e j 1 lęborskiej. A G A D W a r s z a w a , A S . K . dział X L V I n r 36 b , p . 134. Szczególnie dużą wartość p o s i a d a o p a r t a n a a r c h i w a c h Geschichte der Lande Lauenburg und Buetow, R. С r a m e r a, K r ó l e w i e c 1858; G . В r o n i s с h , H . T e i c h m u e l l e r , W . O h 1 e, Der Kreis Buetou.\ Ein Heimatbuch, S z c z e c i n 1939; V . S t o j e n t i n , Aus Pommerns Herzogstagen; W . K e l l e r Volkssagen aus Stadt und Kreis Buetow in Pommern, B y t o m 1920; A . J . P a r c z e w s k i , Szczątki kaszubskie w proivincjí pomorskiej. Szkic historyczno-etnograficzny, P o z n a ń 1896; J . K a r n o w s k i , Ścinanie kani, i i n n e ; A . M a j k o w s k i , Remus; śpiewy kaszubskiego t r u b a d u r a L . H e y k e g o , w i e l u , w i e l u i n n y c h , których p r a c e , c z a s e m t y l k o p r z y c z y n k o w e , z a w i e ­ rają n i e m a ł o materiału e t n o g r a f i c z n e g o . 1 2 3 �254: RECENZJE niają książkę o b s z e r n y , n i e s t e t y n i e k o m p l e t n y i d e k s r z e c z o w y , w y k a z n a z w i s k i n a z w geograficznych, ilustracje, mapy. M e t o d ę p r a c y o b r a ł a u t o r historyczną (s. 13), w b a d a n i a c h s w y c h sięga w ubiegłe s t u l e c i a , aż w średniowiecze, z a d a n i e s w o j e w i d z i m . i n . „[...] w p o g l ą d ó w niektórych h i s t o r y k ó w w Materiał do swej w y c h informatorów Pominięte Das Grosse k w e s t i i pochodzenia p r a c y czerpał z l i t e r a t u r y naukowej wstecz uściśleniu ludności t e j z i e m i " oraz z opowiadań (s. 56). anonimo­ miejscowych. zostały Zinsbuch źródła Des archiwalne: Deutschen z akt Zakonu Ritterordens Krzyżackiego, wydanej 1414-1438, chociażby już d r u k i e m , a r c h i w a w ł o c ł a w s k i e j i chełmińskiej kapituły b i s k u p i e j , a r c h i w a p a r a f i a l n e , t a k b o ­ gate w detale, prowadzona sądowe, a d m i n i s t r a c y j n e i t p . Pominięta została statystyka p o p a r a f i a c h n a zarządzenia b i s k u p a chełmińskiego w r o k r o c z n i e o d n a w i a n a . Dzięki s w e m u „dusz", 1838 r . i szczegółowemu układowi z a w i e r a odtąd ona bogaty gromadzone przez, materiał e t n o g r a f i c z n y . P o m i n i ę t o a k t a s z k o l n e . Podstawą autora w źródłową latach Ważnym źródłem pracy 1961-1965, w są z b i o r y zostają materiały oparciu obiektów o etnograficzne, zestaw kwestionariusza etnograficznych, znajdujące etnograficznego. się w muzeach p o m o r s k i c h i w N R D . P o k a ź n ą k o l e k c j ę t y c h o b i e k t ó w zebrał a u t o r s a m i p r z e k a z a ł je Wydziałowi Kultury PRN w F. L o r e n t z u , w y z y s k a n o Bytowie. Wykorzystana materiały kartograficzne została także spuścizna i dokumentacje po zabytków. N i e został p o d a n y z e s t a w k w e s t i o n a r i u s z a a n i respondentów. Jak w y n i k a z treści książki, a u t o r często korzystał z i n f o r m a c j i mieszkańców w s i , które badał. N a końcu, w części „ Ź r ó d ł a , m a t e r i a ł y i l i t e r a t u r a " , należało podać wykaz i m i e n n y informatorów, i c h miejsca zamieszkania, ich wiek, ewentualnie za­ wód. Mała przestrzeń badanego obszaru, wielka ilość źródeł, na której się oparł a u t o r , o r a z i c h różnorodny c h a r a k t e r — w s z y s t k o t o m o g ł o być z a p o w i e d z i ą , ze o t r z y ­ m a m y dzieło d o b r z e u d o k u m e n t o w a n e i s o l i d n i e o p r a c o w a n e , o dużej w a d z e n a u k o ­ w e j . T a k j e d n a k nie jest. Już n a p i e r w s z e j s t r o n i e Wstępu istnienie Księstwa Pomorskiego Podobnie w piątym akapicie słowo z h i s t o r i i E u r o p y , stawiając w n a ss. 168, 216. N a s t r o n i e d r u g i e j z j a w i a j ą „nadal" wykreśla jego miejsce się ś r e d n i o w i e c z n e Prusy. związkowe państwa n i e m i e c k i e , n a t r z e c i e j e r e g u j e a u t o r n o w ą parafię, mirachowską, której n i e m a i może n i g d y n i e było, powiększa gowidlińską o wieś B o r e k , k o s z t e m skiej. W Tam t e n sposób p r z e i n a c z o n a też n i e m a „ e n k l a w y " została h i s t o r i a p o w s t a n i a p a r a f i i w sulęczyń- t y m rejonie. kaszubskiej Borek, bo w i o s k a t a jest n i e więcej i nie m n i e j k a s z u b s k a , j a k otaczające ją ze w s z e c h s t r o n czysto k a s z u b s k i e w s i e sąsiednie. Tak można b y cytować przez 360 s t r o n t e k s t u . N i e s t a r c z y t u na to miejsca, t r z e b a się ograniczyć d o w y r y w k ó w . Inwestycje bytowskiej wiatów irygacyjne mają wpływ dokonywane w na poziom (s. 31). Z a m o ż n i e j s z a celu odwodnienia (s. 30) „ G l e b y n a z i e m i p r o d u k c j i roślinnej", inaczej s z l a c h t a spadła gleby innych po­ d o rzędu w o l n y c h c h ł o p ó w , a prawo l e n n e pociągało za sobą utratę majątku, t w i e r d z i a u t o r (s. 36) i odsyłaczem powo­ łuje się n a G. L a b u d ę . W s z y s t k o adresem to nieprawda i pod wskazanym przez odsyłacz G. L a b u d a t e g o n i e p o w i e d z i a ł i p o w i e d z i e ć n i g d y n i e m ó g ł , w p r o s t c i w n i e , z a z n a c z a w y r a ź n i e , że p r a w o w y m a r c i u lenne prze­ pociągało za sobą utratę majątku osób u p r a w n i o n y c h d o d z i e d z i c z e n i a , a możniejszej szlachcie p o maluje wspaniałą p e r s p e k t y w ę . Opacznie 1918 przedstawione (s. 45). W b r e w zostały r o l e działaczy twierdzeniom Kukiera polskich na t y m terenie w n i e miała kolegiata kamieńska roku nigdy �255 RECENZJE j u r y s d y k c j i n a d p r o b o s z c z a m i p o w . b y t o w s k i e g o , t y m m n i e j w 1821г., g d y ż w 1810 r . została p r z e z k r ó l a p r u s k i e g o s k a s o w a n a dzielnej egzystencji gospodarczej", (s. 63). Istniały o s a d y ale samodzielnie „niezdolne do m i m o t o żyły i żyją samo­ do dziś (s. 105). T r ó j p o l ó w k i n i e z a r z u c o n o t a m , g d z i e s t o s o w a n o c z t e r o p o l ó w k ę (s. 106). Już w średniowieczu u p r a w i a n o t u żyto, t a k a u t o r , a n a s i a r c h e o l o d z y t u t a j aż półtora tysiąca l a t w c z e ś n i e j (s. 104). P o o k o p o w y c h p o l e stwierdzili zaorano je i pozo­ s t a w i o n o n a r o k o d ł o g i e m [sic] (s. 107). T u c h o m i e b i e r z e s w ą n a z w ę o d T u c h o m s k i c h , Rekowo od Rekowskich bytowscy nikiem" n i e używali itd., inni przed [sic], a w y d a n a przeciwnego naukowcy I wojną twierdzą światową odwrotnie nawozów (s. 54). „ K a s z u b i chemicznych, poza d r u k i e m niemiecka statystyka kolejowa (s. 109). F. L o r e n t z w swym Zarysie etnografii p i s z e : „ P ł o d o z m i a n b y ł następujący: z i e m n i a k i , c z t e r y razy podaje obor­ coś w r ę c z n a s. 15 kaszubskiej z rzędu ż y t o i t a t a r k a " n a o w e czasy n o r m a l n a g o s p o d a r k a . R. K u k i e r : „obsadzano r o l e c z t e r y r a z y z rzędu z i e m n i a k a m i , a następnie w y s i e w a n o żyto n a p r z e m i a n z bukwitą" brukwi p o u p o w s z e c h n i e n i u u p r a w y z i e m n i a k ó w , a S. upowszechnia Hoszowski w swojej autor dopiero Lustracji województwa już przeszło d w a w i e k i w c z e ś n i e j . N a d t o , (s. 109). U p r a w ę stwierdza uprawę pomorskiego j a k b y chciał a u t o r zaliczać brukwi brukiew do roślin m o t y l k o w y c h (s. 116). Skasowanie „wywarły d a n i n bydlęcych i w p r o w a d z e n i e znaczny wpływ n a hodowlę zwierząt jaśnił j e d n a k a u t o r , c z e m u oczynszowania, i skasowanie przeprowadzone X I X (s. 122). W a g ę t u c z o n e j w c z y n s z ó w z b o ż o w y c h i pieniężnych w XVIII d a n i n y bydlęcej i X I X wieku". Nie i wprowadzenie w i e k u X I I , zadziałały d o p i e r o w gęsi p o d a j e w wy­ zamian wiekach a u t o r n a 8-10 k g (s. 162), j e d n a k XVIII stada t u c z o n y c h t a k gęsi pędzi się 50-100 k m aż d o Słupska i K o s z a l i n a , g d y w i a d o m o , że t a k a gęś p o 100 m m a r s z u już j e s t t r u p e m (s. 122). „ W w i e l u w s i a c h n a czas z i m y ograniczano bardzo stan pogłowia zwierzęcego do p o n a d trzeciej w t e n sposób g o s p o d a r z (s. 123). K r o w o m R e k o w a po trzech latach doszedłby części". Postępując do stanu zero swego bydła n a u l t i m o 1907 r. zdjęto d r e w n i a n e k l o c k i , g d y p o z a t y m wiszą o n e n a k a r k a c h n i e s f o r n y c h k r ó w n a d a l n a c a ł y m ś w i e c i e (s. 126). Początki pszczelnictwa sięgają r a z średniowiecza, r a z z a r a n i a działalności wieczej. „ C i e k a w y w t y m w z g l ę d z i e j e s t z n a n y [sic] X V I I I - w i e c z n y wydany w czasach przechowywano Bogusława X" —• który umarł w czło­ polowania 1523 r . (s. 145). M l e k a p r z y p i e c u , a l e w m o ż l i w i e najchłodniejszym 4 zakaz nie m i e j s c u (s. 155). Z a - W X I X w . k u c h n i a g b u r s k a n i e miała p a l e n i s k a . Z n a j d o w a ł o się o n o w e w n ę ­ ce, o której K u k i e r pisze j a k o p r z e c h o w a l n i m l e k a , t o j e s t w m i e s z k a l n e j i z b i e . T a m się g o t o w a ł o s t r a w ę d l a l u d z i i i n w e n t a r z a . P o p i ó ł w y b i e r a n o o d s t r o n y k u c h n i . G ł ę ­ bokość w n ę k i w y n o s i ł a o k . 80 c m , szerokość o k . 1 m (podaję z p a m i ę c i ) . D w i e „ f e j e r k i " t r z e c i a w ścianie, g d z i e p a l o n o , b y f a b r y k o w a ć d y m d l a w ę d z a r n i n a p i e r ­ w s z y m piętrze. P a l e n i s k o g ł ó w n e połączone b y ł o z p i e c e m k a f l o w y m , który w t e n sposób b y ł z a w s z e l e k k o ciepły i n a ł a w c e p r z y n i m ogrzać się m o g ł y i osuszyć zziębnięte d z i e c i a k i . Z i m ą opalało się t e n p i e c z j e g o w ł a s n e g o p a l e n i s k a , p o d ławką. M i ę d z y p i e c e m a m u r e m w n ę k i - k o m i n a b y ł z a w s z e ciepły „ m u r e k " o szerokości m n i e j w i ę c e j s t o p y , u l u b i o n e m i e j s c e k o t a , suszono też n a n i m z m o k n i ę t e s k a r p e t y , rękawice i t p . G d y narastał w c z w a r t y m k w a r t a l e X I X w . d o b r o b y t , przystąpiono m . i n . d o g e n e r a l n e g o upiększania mieszkań. P a l e n i s k o p r z e n i e s i o n o d o k u c h n i , w n ę k ę a l b o z a m u r o w a n o , a l b o pozostawiając ją u ż y t k o w a n o d o i n n y c h c e l ó w gospodarczych. N i g d y n i e mogła o n a stać się p r z e c h o w a l n i ą m l e k a , była b o w i e m o g r z e w a n a p r z e z p a l e n i s k o z k u c h n i i z pieca. D l a p r o d u k o w a n y c h m a s o w o tuczników b u d o w a n o osobną kuchnię w c h l e w n i . D r u g i k o m i n , p o przeciwległej s t r o n i e k o r y t a r z a prowadzącego z sieni do k u c h n i , połączony był z p i e c e m w i e l k i e j i z b y p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i . N a d a c h u sterczały więc d w a k o m i n y . Wszystko budowano bardzo funkcjonalnie. 4 �258 RECENZJE K O N R A D W Y P Y C H , W cieniu fe. Siadami Jana Stanisława Wroclaw Kubarego, 1969, s. 180, r y c . 86, m a p 7 Popularyzacja dotychczasowego k u l t u r pozaeuropejskich dorobku etnografii stanowi w i e l k i margines w n e j . U k a z a ł o się w p r a w d z i e polskiej w zakresie naszej l i t e r a t u r z e badań specjalistycz­ d o t e j p o r y nieco p r a c poświęconych podróżom Polaków p o lądach i m o r z a c h świata, w s u m i e j e d n a k p r o b l e m a t y k a t a czeka n a d a l n a p i ó r o h i s t o r y k a e t n o g r a f i i . Najpełniej j a k do tej pory sprawy t e o m ó w i o n e zostały w o d ­ n i e s i e n i u d o S y b e r i i . S y b e r i a j e d n a k s t a n o w i o d d z i e l n y rozdział w p o l s k i e j n a u c e t u łaczej, g d y ż w i e l u n a s z y c h rodaków rozpoczynając walkę z c a r a t e m zesłanych stało za U r a l . W i e l u j e d n a k b y ł o t a k i c h , którzy d o b r o w o l n i e w i c h l e b a , w w y n i k u s p l o t u h i s t o r y c z n y c h w y d a r z e ń l u b z różnych p o b u d e k opuściło nadwiślańską ziemię, a b y z d a l a o d o j c z y z n y zo­ poszukiwaniu pracy osobistych prowadzić ożywioną działal­ ność naukową. Jedną z t a k i c h p o s t a c i j e s t J a n S. K u b a r y , który z „ p r z y c z y n o s o b i s t y c h " ruszył w świat i p r z e z s z e r e g l a t w ę d r o w a ł p o w y s p a c h „w cieniu f e " . Wiele w 1 n i e wyjaśnionych Pacyfiku spędzając życiu t e g o b o h a t e r a b y ł o sprzeczności i d o c h w i l i tajemnic, m i m o że a u t o r książki o n i m z g r o m a d z i ł obecnej interesujący materiał z t e g o z a k r e s u . P r o w a d z ą c s t u d i a p o r ó w n a w c z e n a d d o r o b k i e m J . S. K u b a r e g o wy­ życie naukowym g ł ó w n ą u w a g ę s k u p i a a u t o r n a zmiennościach, j a k i e zaszły o d c z a ­ sów, k i e d y r o d a k nasz r o z w i j a ł działalność d l a d o b r a l u d ó w p i e r w o t n y c h nych na wyspach Pacyfiku. Zainteresowania rozsiedlo­ t e s p o w o d o w a ł y , że n i e mając m o ż l i w o ­ ści u d a n i a się d o M i k r o n e z j i n a w i ą z a ł K . W y p y c h k o n t a k t y z u c z o n y m i , którzy p r o ­ w a d z i l i l u b obecnie prowadzą J. S. K u b a r e g o . podobnie Część j a k informacje badania uzyskanych tą n a obszarach drogą objętych materiałów z muzeów etnologicznych w ongiś eksploracjami wykorzystano w książce, Lipsku, Berlinie i Hamburgu. P o n a d t o u w z g l ę d n i o n o w n i e j także m a t e r i a ł y a r c h i w a l n e znajdujące się w archiwum Polskiego Towarzystwa kuły r o z s y p a n e Ludoznawczego w e Wrocławiu w w i e l u czasopismach, Mikronezji. Wszystko oraz zbiorach liczne a także p r a c e traktujące o p o l s k i m arty­ badaczu t o w sposób i s t o t n y w z b o g a c a naszą w i e d z ę o w k ł a d z i e Pola­ k ó w w b a d a n i a k u l t u r i l u d ó w świata. N i e licząc wstępu i zakończenia, r e c e n z o w a n a książka składa się z 9 r o z d z i a ł ó w , których treść p r o w a d z i n a s p r z e z c i e n i e i b l a s k i życia j e j b o h a t e r a . A b y ł o i c h w i e l e . Zwłaszcza c i e n i e j e g o życiorysu przysłaniają w j a k i e posiada o n w zakresie wkładu do wiedzy mórz południowych. D o b r z e wstępie przedstawił zasługi, się stało, że a u t o r m o n o g r a f i i o J . S. K u b a r y m już bez k o m e n t a r z a ściuje s a m c z y t e l n i k . A dużym s t o p n i u rzeczywiste o l u d a c h mieszkających n a w y s p a c h znajdujemy jego sylwetkę. N i e c h więc czyny jego we warto­ t u t a j w i a d o m o ś c i o t y m , że w życiu t e g o c z ł o ­ w i e k a była w a l k a w oddziałach p a r t y z a n c k i c h i u c z e s t n i c t w o w p o w s t a n i u s t y c z n i o ­ w y m , b y ł y także i hańbiące c z y n y , p e w n e zapomnieć „ z d r a j c y " która po raz pierwszy w ó w c z a s znajdując n o s t a l g i a i w y t ę ż o n a p r a c a , która p o z w a l a ł a z a ­ chociaż n a c h w i l ę o w i e l k i e j wystąpiła po upadku powstania się n a e m i g r a c j i w skazie w jego życiorysie, To właśnie Dreźnie, zgłosił się s i e d e m n a s t o l e t n i Kubary do poselstwa carskiej Rosji i w z a m i a n za pozwolenie styczniowego. na powrót do rodzinnej War­ s z a w y z d e k l a r o w a ł się zostać t a j n y m a g e n t e m p o l i c j i c a r s k i e j d o s p r a w p o l i t y c z n y c h , dostając d o w y p e ł n i e n i a c o r a z t o n o w e z a d a n i a . P o rozpoczęciu studiów n a Wydziale F e — p i e n i ą d z e z w y s p y J a p w kształcie k a m i e n n y c h kół, z o t w o r e m w środku. P r z e z J . S. K u b a r e g o pieniądze t e n a z y w a n e b y ł y „ P a l a n " , późniejsi n a t o m i a s t b a ­ dacze j a k i współcześni określają j e n a z w ą „ f e " l u b „ f a " . 1 �259 RECENZJE Medycznym Warszawskiej Szkoły Głównej pracuje nadal d l a p o l i c j i , aż wreszcie d e c y d u j e się n a ucieczkę z k r a j u w m a r c u 1868 г., p r z e r y w a j ą c hańbiącą działalność. T y l e faktów o w r o g i e j działalności J . K u b a r e g o z g r o m a d z i ł a u t o r książki, stawiając j e p o d r o z w a g ę c z y t e l n i k ó w , n i c z e g o n i e sugerując w t y m w z g l ę d z i e . Dalsze losy J . S. K u b a r e g o przed udaniem się n a w y s p y łączą się z pracą z a r o b k o w ą w Berlinie, potem w rywczo w jednak Londynie. Związany z posiadaczem d o m u handlowego i k u p c e m , zajmującym najdłużej z Hamburgiem „Jan C e z a r G o d e f f r o y się d o s t a r c z a n i e m mórz południowych Altonie pod Hamburgiem, a do­ eksponatów nawiązał i Syn", bogatym etnograficznych kontakt bankierem i przyrodni­ c z y c h m u z e u m e u r o p e j s k i m . Znajomość t a rozpoczęła działalność n a s z e g o r o d a k a n a p o l u e t n o g r a f i i , który 1 m a j a 1869 r . w y r u s z y ł n a pokładzie „ W a n d r a h m " , d o a r c h i ­ p e l a g u S a m o a , rozpoczynając tą podróżą 3 0 - l e t n i o k r e s w ę d r ó w e k . T r u d n o t u t a j cjonować przebieg t y c h w ę d r ó w e k , z w i e l u źródeł d o w i a d u j e m y szlaki przez prowadziły wyspy Samoa, Hawajskie, Tonga, M a r s h a l l a , G i l b e r t a , A d m i r a l i c j i , Karolińskich i Cooka. Nowej I r l a n d i i , badał w y b r z e ż a Nowej Gwinei, rela­ się j e d n a k , ż e i c h Fidżi, archipelag wysp P r z e b y w a ł także K u b a r y n a „ z a b ł ą d z i ł " d o J a p o n i i i dotarł do w i e l u i n n y c h r e j o n ó w naszego g l o b u . P o n a d t o n a półmetku s w y c h e g z o t y c z n y c h p o d ­ róży dotarł do Polski, gdzie n a I I Zjeździe Lekarzy i Przyrodników we Lwowie (21 V I I 1875) w y g ł o s i ł „ S p r a w o z d a n i e ze z d o b y c z y n a u k o w y c h , osiągniętych p o d c z a s kilkuletnich podróży do A u s t r a l i i " . Potem b u r g a , g d z i e podpisał n o w y szlak jego poprowadził dalej k o n t r a k t z firmą Godeffroya szył n a S a m o a . Z e z m i e n n y m i w do Ham­ l u t y m 1876 r . w y r u ­ szczęściem p r o w a d z i ł s w o j e e k s p l o r a c j e etnograficzne. I m b a r d z i e j otaczał g o s z a c u n e k t u b y l c ó w , t y m częściej o d w r a c a l i się o d n i e g o r e p r e ­ zentanci k o l o n i a l i z m u europejskiego, z krajowcami". etnograficznymi Niełatwo którzy m u było w i gromadzeniem nie mogli m u w y b a c z y ć „bratania takich warunkach kolekcji zajmować etnograficznych. O się się badaniami i l e n i e załamał się w ó w c z a s n a d u c h u , t o t y l k o dzięki w i e l k i e m u przeświadczeniu, że p r a c a j e g o w z b o ­ gaca w sposób i s t o t n y naukę aspektów książce życia ukazuje tubylców. bogactwo w a ż n y m i szczegółami warstwa materiałów, n a u k i . O n t o był p i e r w s z y m puaskich. Cenna europejską Właśnie etnograficzna które dzięki Europejczykiem, jest również jego r o z p r a w a w której napisał, że „ R o z p r a w y serwacji autorytety ujęciu podobnych aus Volks- zajmują w pewnym — A. Kramer, s e n s i e książkę lecz także wartościującą którą und Menschenkunde, w etnologicznej literaturze w y ­ za b a d a c z a m i , pra­ którzy u z n a w a n i A. Bastian i inni. Dzięki jak i są takiemu n i e t y l k o popularyzującą je zarówno n a p o l u etnografii, badania geografii, językoznawstwa i o r n i t o l o g i i . C z y n i t o a u t o r w w i e l u p a r t i a c h książki, w której p r z y j ą ł poszczególnych dla d e t a l i , podczas s t a r a n n y c h i długotrwałych o b ­ a także prezentującą j e g o d o k o n a n i a w z a k r e s i e stawienia ocalono poświęcona r e l i g i i P a l a u c z y k ó w , opinii zacytowanych na polu etnologii otrzymaliśmy Kubarego, J . S. K u b a r e m u wielu omawianej n a n i w i e szczególnie o w o c n e j d l a t e g o r o d z a j u s t u d i ó w " . W i e l e j e s t w cy K . W y p y c h a za Kubarego dzięki o p a n o w a n i u w który dostarczył o p i s ó w pieniędzy p a - A . B a s t i a n w ł ą c z y ł d o s w e j p u b l i k a c j i p t . Allerlei jątkowe miejsce, dotyczącymi zawarta e t a p ó w tułaczego s z l a k u zasadę c h r o n o l o g i c z n e g o badań naszego przed­ rodaka. W i e l e j e s t w t e j interesującej książce s m u t n y c h s t r o n , k t ó r e z a w i e r a j ą informa­ cje o t y m , j a k t o w r o g o ś ć l u d z i była n i e r a z barierą d o osiągnięcia jeszcze w i ę k s z y c h wyników eksploracji naukowych prowadzonych p r z e z J . S. K u b a r e g o . gość t a targała n i e r a z wewnętrznym życiem badacza. Zwłaszcza były c i ą g ł y m p a s m e m utrapień i n i e p o w o d z e ń , które z ł a m a ł y 9 p a ź d z i e r n i k a 1896 r . z n a l e z i o n o go m a r t w e g o swego syna B e r t r a m a na w y s p i e Ponape. Ponadto ostatnie wro­ jego l a t a go ostatecznie. w miejscu, gdzie pochował p r z e d Dnia laty �260 RECENZJE K o ń c z ą c podkreślić należy, że książka K . W y p y c h a w b u d z i szereg refleksji, n i e j w a r t o ś c i o w e g o materiału, n i e b r a k też j e d n a k one p r z e d e w s z y s t k i m d o w a r s z a w s k i e g o wiele s m u t n y c h k a r t . Odnoszą o k r e s u życia J . S. K u b a r e g o , przysłaniać będą c i e n i e m j e g o zasługi n a u k o w e . S m u t n e są l o s y które człowieka n i e m o ­ g ą c e g o sprostać p r z e c i w i e ń s t w o m , j a k i e stanęły n a p r z e s z k o d z i e d o d a l s z y c h i opracowania zgromadzonych się zawsze badań materiałów. I w r e s z c i e o s t a t n i a u w a g a — książka t a j e s t d o b r y m p r z y k ł a d e m ładnie w y d a n e j p r a c y , a l i c z n y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y o ż y w i a j e j treść. Antoni SPICHLERZE -Bierkowicach, A. Tybura, Folder OPOLSZCZYZNY, PSP Kraków F. K r e s m e r , nakładem 1967. T e k s t y : Muzeum W s i Opolskiej E. G i l . F o t o g r a f i e : archiwum. Opracowanie Kuczyński graficzne: w Opolu- S. B r o n i c z , E. G i l , Z . Jasińska, s. n l b . 24 „ S p i c h l e r z e O p o l s z c z y z n y " j e s t dobrą ilustracją starań, j a k i e o d początku i s t n i e n i a M u z e u m W s i O p o l s k i e j w k ł a d a w popularyzację s w e j działalności i z a p e w ­ nienia s o b i e należytej r a n g i w grupie muzeów wstających w P o l s c e . O f i c j a l n e g o skansenowskich, coraz o t w a r c i a t e j placówki d o k o n a n o w liczniej po­ 1970 r o k u , d a ­ jąc t y m s a m y m w y r a z p a m i ę c i i hołdu d l a O p o l a n , k t ó r z y p r z e z w i e k i , m i m o woli, zachowali polskie obyczaje i tradycje. Obecnie tutaj s t a r e m ł y n y i s p i c h r z e , stodoły i w i a t r a k i , kościółki i z a j a z d y o r a z całe z a g r o d y skie. Z ogólnej liczby 70 t e g o r o d z a j u zrekonstruowanych budowli inwentaryzacji zbiorów, g d y ż z a t r u d n i o n y t u zespół p r a c o w n i k ó w rolę p o p u l a r y z a c j i , t a k b a r d z o należy, że z d o b y t e wielone, w t y m zakresie a w ś r ó d następnych zagadnieniom z zakresu Występująca umiejętnościach istotnej w na jej terenie pracy doświadczenie zostanie folderów kultury terenowej znajdą się i także Sądzić zatem jeszcze w i e l o k r o t n i e p o ­ poświęcone duchowej drewniana architektura wiejska technicznych wiejskich budowniczych się gromadzenia docenia etnografa. egzemplarze m a t e r i a l n e j , społecznej chłop­ eksponuje spośród n i c h 19, a t r u d zajęć c o d z i e n n y c h n i e i d z i e j e d y n i e w k i e r u n k u i nie­ zdołano już z g r o m a d z i ć innym Opolszczyzny. ś w i a d c z y o dużych i w y s o k i m kunszcie polskiej ciesiołki, którą u p r a w i a ł y t u t a j r o d z i n y Młyńskich, Cieślów, M i k s ó w , K a b a t ó w , S n o p ­ ków, Koniecznych, Kokotów wymienione w folderze. Pisząc o tym zagadnieniu podkreślono t a k ż e i s t o t n y p r o b l e m świadczący, że b a d a c z e n i e m i e c c y o nym wysoki n a s t a w i e n i u s t a r a l i się p o d w a ż y ć oczywisty fakt, j a k i m był szowinistycz­ poziom p o l s k i e j ciesiołki n a t y m t e r e n i e Śląska, a w z n o s z e n i e d r e w n i a n y c h k o ś c i o ł ó w przy­ pisywali przez oni kolonistom autora, gdyż przez ten znamienny niemieckim. Sprawa długie l a t a w ł a d z t w a t a słusznie niemieckiego szczegół z z a k r e s u k u l t u r y materialnej ności p o l s k i e j , który w p r a c a c h w i e l u s z o w i n i s t y c z n i e została na ziemi wydobyta śląskiej zatarł się osiadłej t u o d w i e k ó w lud­ n a s t a w i o n y c h etnografów nie­ w y m i e n i ć należy ogólne sfor­ mieckich celowo pomijano. Z i n n y c h zagadnień z a p r e z e n t o w a n y c h w folderze mułowania n a t e m a t k o n s t r u k c j i występujących n a Opolszczyźnie zabytków d r e w n i a ­ n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , w której d o m i n o w a ł a t z w . „ z r ę b ó w k a " z w i ą z a n i e m n a obłap, jaskółczy o g o n się t u t a j nych i nakładkę. W konstrukcja ryglowa, gliną l u b cegłą. a ludność m i e j s c o w a p o ł o w i e w i e k u X I X zaczęła składająca J e j znajomość belek upowszechniać się z d r e w n i a n y c h k r a t o w n i c , w y p e ł n i o ­ n a t e n t e r e n przynieśli koloniści niemieccy, odnosiła się d o n i e j niechętnie, n a z y w a j ą c b u d y n k i w z n o s z o n e w t e j technice „fryderycjońskimi l e p i o n k a m i " . �261 RECENZJE Pisząc o m a t e r i a l e i t e c h n i c e w y k o n a n i a dotyczących t e g o r o d z a j u a r c h i t e k t u r y t r u d n o j e s t zgodzić się z j e d n y m szczegółem p o d a n y m p r z e z a u t o r a . C h o d z i w i c i e o materiał d o k r y c i a d a c h u , gdyż s t w i e r d z e n i e s ł o m ą " n i e j e s t ścisłe. W c z y c e za m a t e r i a ł wielu bowiem do p o k r y c i a dachów dachy roli, ale u w a g a nie tyle słoma, c o t r z c i n a , zwana t u obiektów a r c h i t e k t u r y d r e w n i a ­ p o k r y t e p i e r w o t n i e trzciną, słomą. F a k t t e n p o m i n i ę t y w miano­ przeważnie r e j o n a c h p o w . Racibórz, P r u d n i k i G ł u b ­ służyła p r z e z ludność „ p a ł k ą " . W i ę k s z o ś ć z istniejących n e j posiadała „dachy p o s z y w a n o którą dopiero później zastąpiono tekście f o l d e r u n i e u m n i e j s z a j e g o p o p u l a r y z a t o r s k i e j t a p o w i n n a być w przyszłości u w z g l ę d n i o n a w ewentualnej nowej jego edycji. Najwięcej miejsca poświęcono w części t e k s t o w e j folderu spichlerzom, kreśląc i c h d a w n ą funkcję, która w i ą z a ł a się z tradycyjną kulturą l u d o w ą osiadłej t u l u d ­ ności p o l s k i e j . D o w i a d u j e m y terenie Opolszczyzny, rakterystyczny element części w o j e w ó d z t w a spichrze polepione się o dużej różnorodności s p i c h r z y występujących na k t ó r e w w i e l u j e j r e j o n a c h t w o r z y ł y jeszcze d o n i e d a w n a c h a ­ zagrody. opolskiego Zwłaszcza w południowej i rozsiadły południowo-wschodniej się gęsto, z b u d o w a n e gliną. I c h z r ę b o w a k o n s t r u k c j a n a d a j e z sosnowych belek i m cech m a s y w n y c h b u ­ d o w l i , które b a r d z o często podkreślone zostają p r z e z ciężkie d r z w i o k u t e blachą i ż e ­ laznymi sztabami. K o ń c z ą c , należy jeszcze dotknąć układu g r a f i c z n e g o żym w y c z u c i e m p r o b l e m a t y k i . Szkoda folderu, opracowanego j e d n a k , że z a w a r t y w n i m materiał c y j n y n i e został n a j l e p i e j d o b r a n y p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m i Istnieje b o w i e m wania, czy choćby Rozumice, w terenie wiele spichrze w i n n y c h obiektów o bardzo występujące we wsiach: p o w . Racibórz, w z g l ę d n i e Głubczyce. Jeszcze j e d n a zasadnicza parę s p i c h r z y uwaga reprezentacyjnym. dobrym Krzanowice, stanie Borucin, P o d s u m o w u j ą c s t w i e r d z i ć t r z e b a , że f o l d e r t e n r o z s z e r z a etnografów i architektów, a b y zajęli n a terenie się t y m z a g a d n i e n i e m p o w o ł a n e d o życia M u z e u m W s i O p o l s k i e j i jest nieco publikacji. zakres naszej sygnałem d l a dokładniej, gółowego opracowania. Byłoby b o w i e m bardzo szkoda, g d y b y t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej O p o l s z c z y z n y , gdyż z g r u p u j e n a s w y m o b s z a r z e t y l k o część t y c h obiektów, r e s z t a n a t o m i a s t p o w i n n a doczekać się należnego i m b a r d z i e j n i o w o - w s c h o d n i c h rejonów legł zniszczony tego poszczególnych znacznie Opolszczyzny pow. opracowaniach t y p ó w s p i c h r z y , jeśli już n i e w s z y s t k i c h , t o t y c h , które e k s p o n u j e się w o s p i c h r z a c h występujących zacho­ Bolesław, ze w s i P i l s z c z , w n a przyszłość. W r o d z a j u p o w i n n a z n a j d o w a ć się m a p a przedstawiająca r o z m i e s z c z e n i e wiedzy zdu­ ilustra­ ten znamienny szcze­ akcent a zwłaszcza j e j p o ł u d n i o w y c h i p o ł u d ­ z ę b e m czasu n i e d o c z e k a w s z y się pełnej inwentaryzacji architektonicznej. Antoni Kuczyński M U Z E U M W S I O P O L S K I E J , t e k s t E. K u r e k . F o t o g r a f i e : M . K u r e k , F. ser. O p r a c o w a n i e g r a f i c z n e : K . F. B u n s c h , K r a k ó w 1969, s. n l b . 12 Skromny w katalog poświęcony omówieniu działalności O p o l u - B i e r k o w i c a c h u k a z u j e c z y t e l n i k o w i dzieje Muzeum Wsi Krem- Opolskiej t e j placówki oraz cele i zamie­ r z e n i a . W krótkich słowach nakreślono m o t y w y , j a k i m i k i e r o w a n o się p o w o ł u j ą c życia o p o l s k i p a r k e t n o g r a f i c z n y oraz zaprezentowano dotychczasowy do trud, którego r e z u l t a t e m j e s t i n w e n t a r y z a c j a przeszło 700 o b i e k t ó w a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j rozpro­ s z o n y c h p o całej z i e m i o p o l s k i e j . W i c h składzie są b u d y n k i m i e s z k a l n e gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Część z n i c h p r z e n i e s i o n a została n a t e r e n s k a n s e n u , r e s z t a pozosta- �262 RECENZJE je w t e r e n i e czekając n a r o z b i ó r k ę p r z e z muzealną grupę cieśli. P r a c e t e n i e s t a ­ nowią b y n a j m n i e j j e d y n e j ry ludowej. Obok niej f o r m y działalności m u z e a l n e j prowadzi izb mieszkalnych, gromadzi graficzne się b a d a n i a dotyczące się dokumentację fotograficzną, zawierające socjologiczno-etnograficzny wych. Ponadto na odcinku ochrony terenowe zgromadzono wiele opis kultu­ w y s t r o j u wnętrz opracowuje karty określonych f a k t ó w etno­ kulturo­ z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , sprzętu i narzędzi rol­ n i c z y c h . Są w i ę c z a b e z p i e c z o n e w m u z e u m u n i k a l n e u l e k ł o d o w e , d r e w n i a n e k a p l i c z ­ k i przydrożne, d z w o n y g r o m a d z k i e , świątki, l a m p y i t p . Z katalogu dowiadujemy się p o n a d t o torskiej n a tematy etnograficzne o działalności oświatowej u m w y g ł a s z a j ą w i ę c p o g a d a n k i — g ł ó w n i e d l a ludności w i e j s k i e j t u r y l u d o w e j , organizują i popularyza­ z w i ą z a n e ze Śląskiem O p o l s k i m . P r a c o w n i c y małe w y s t a w y muze­ — z zakresu kul­ o ś w i a t o w e , p r z e z n a c z o n e g ł ó w n i e d l a szkół i świetlic w i e j s k i c h . K o ń c z ą c o m a w i a n i e p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w i n f o r m a t o r z e podkreślić t r z e b a , jesienią w dy 1970 r o k u odbyło się długo oczekiwane O p o l u - B i e r k o w i c a c h , placówki powołanej w Narodowej. feratów, Oczywiście, j a k p r z y a p o zakończeniu S e s j i ziemi opolskiej. rych t y l k o część Obecnie Pokazano więc znajdzie takich Naukowej Muzeum Wsi odbyła w wygłoszono się interesująca zabytki i m miejsce bywa, parku wycieczka z Kamieńca, p o w . Olesno, pow. Kluczbork, karczmę z po któ­ spotykamy z 1798 r o k u , s p i c h l e r z k o p u l a s t y z G ł o ­ g ó w k a , p o w . P r u d n i k , s p i c h l e r z d w o r s k i z G r u d y n i , p o w . K o ź l e , olejarnię z Nowej, z etnograficznym. m u z e u m p o s i a d a szereg interesujących obiektów, w ś r ó d których dom mieszkalny Ra­ szereg r e ­ architektury ludowej, opolskim że Opolskiej 1961 r o k u decyzją W o j e w ó d z k i e j okazjach uczestnikom należne otwarcie Karmonek, p o w . Olesno, oraz wiele Bogacicy innych. W g r u p i e z r e k o n s t r u o w a n y c h z a b y t k ó w znajdują się s p i c h r z e d w o r s k i e z X V I I I stu­ l e c i a , pochodzące ze Sławięcic i G r u d y n i p o w . K o ź l e , a także d w a s p i c h r z e gospo­ darcze z X I X w i e k u . O d b u d o w a n o Reszta również XVIII-wieczną zagrodę oleską. c z e k a n a rekonstrukcję, a całość e k s p o z y c j i m a być g o t o w a w 1980 r o k u . się z g r o m a d z e n i e około 80 o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o , Przewiduje gospodarczego i sa­ k r a l n e g o , które r o z m i e s z c z o n e zostaną n a p l a n i e g e o g r a f i c z n e g o układu O p o l s z c z y z n y . W planie jest zorganizowanie o d p o w i e d n i c h r a m p i p o m o s t ó w w i d o k o w y c h , z których m o ż n a b ę d z i e oglądać całość s k a n s e n u . P o n a d t o p l a n u j e się b o w i e m s p r o w a d z e n i e oryginalnej zadbano także o aspekt t u r y s t y c z n y ^ k a r c z m y ze w s i P r z e w ó z , w p o w . k o ­ z i e l s k i m , w której u b r a n y w r e g i o n a l n e s t r o j e p e r s o n e l b ę d z i e p o d a w a ł p o t r a w y s k i e . I s t n i e j e w p l a n i e r o z b u d o w y s k a n s e n u i w i e l e i n n y c h interesujących które czekają n a realizację. D o t y c h c z a s o w e organizatorskim i w zespół m ł o d y c h niej ambitny p a r k etnograficzny naukowo-badawczym stał się w z o r e m doświadczenia t e j p l a c ó w k i w pozwalają etnografów dołoży przypuszczać, wszelkich że ślą­ propozycji, zakresie zgromadzony starań, a b y opolski d o naśladowania. Antoni Kuczyński W I A T R A K I I M Ł Y N Y W O D N E O P O L S Z C Z Y Z N Y , nakładem M u z e u m W s i O p o l ­ s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , K r a k ó w 1969. T e k s t i r y s u n k i : M a c i e j K u r e k . F o t o ­ g r a f i e : a r c h i w u m , M . K u r e k , F. K r e m s e r . O p r a c o w a n i e graficzne: Z. Jasińska s. n l b . 24 W y d a n i e tego f o l d e r u rozszerza problematykę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i . T e m a t y k a będąca p r z e d m i o t e m o p r a c o w a n i a j e s t t y m b a r d z i e j i s t o t n a , że w c h w i l i o b e c n e j jesteśmy ś w i a d k a m i z a m i e r a n i a j e d n e g o ze s t a r s z y c h p r z e m y s ł ó w l u d o w y c h , który ongiś b o g a t o r e p r e z e n t o w a n y był n a t e r e n i e z i e m i o p o l s k i e j . J e g o t w ó r c a m i b y ł y �263 RECENZJE r o d z i n y m a j s t r ó w śląskich, których n a z w i s k a spotkać można w s t a r y c h d o k u m e n t a c h , często też n a s a m y c h o b i e k t a c h , g d z i e u t r w a l o n e zostały n a długie l a t a w y c i ę t e d ł u ­ t e m wznoszących j e cieśli. Z d o k u m e n t ó w t y c h d o w i a d u j e m y n a r z y i właścicieli w i a t r a k ó w , które w dzimej w t y m zakresie. Także się o n a z w i s k a c h j a s n y sposób d o w o d z ą nazewnictwo poszczególnych długiej mły­ tradycji r o ­ elementów konstruk­ c y j n y c h m ł y n ó w i w i a t r a k ó w j e s t w p r z e w a ż a j ą c e j części p o l s k i e . R ó w n i e z w i ę ź l e przekazał a u t o r o b r a z ściowego t y c h obiektów, podając, dawniej n a Opolszczyźnie, w współczesnego że n a j w i ę k s z e pow. Strzelce stanu technicznego skupiska wiatraków i Opole. i ilo­ występowały Skrótowo p o t r a k t o w a n o także prezentację poszczególnych r o d z a j ó w w i a t r a k ó w , j a k i e b y ł y n a t y m t e r e n i e . O m ó w i o ­ no więc t z w . „koźlaki", „palfraki" je cechy konstrukcyjne. Podobny i holendry", podając najistotniejsze zespół zagadnień o m ó w i ł a u t o r w różnicujące odniesieniu m ł y n ó w w o d n y c h . Jest t u w i ę c m o w a o i c h k o n s t r u k c j i i z a s a d z i e działania. n i e c o u w a g p o ś w i ę c o n o społecznej r a n d z e m ł y n a r z y , którzy w środowisku do Ponadto wiejskim należeli d o g r u p y n a j b a r d z i e j z a m o ż n y c h i u p r z y w i l e j o w a n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Odnośnie d o m ł y n ó w w o d n y c h a u t o r p o d a j e , że należą o n e d o n a j s t a r s z y c h u r z ą ­ dzeń, które w Wschodu starożytności dzięki Rzymianom przeniesione d o E u r o p y . Z t e r e n u Śląska n i e p o s i a d a m y się m ł y n ó w ; jedyna skromna wzmianka z tego zakresu X I I - X I V charakteryzują się n a t y m o b s z a r z e r o z w o j e m wijająca wzrost się w latach późniejszych młynów i wiatraków. W uprawa roli zostały z Bliskiego wielu informacji o pojawieniu pochodzi z 1149 r. W i e k i młynarstwa wodnego, a roz­ wpłynęła dodatnio na ilościowy d r u g i e j p o ł o w i e X V I I I w . Śląsk O p o l s k i l i c z y ł 809 m ł y n ó w w o d n y c h i 85 w i a t r a k ó w . Uzupełniając wydaje zasygnalizowany zaledwie przez się, że z korzyścią d l a t e m a t y k i z a w a r t e j nie jego czytelników o p i e r w s z y c h ziem polskich. Wiadomo w i a t r u , posiada w przekazach autora ten problem w folderze byłoby historyczny, poinformowa­ traktujących o w i a t r a k a c h n a t e r e n i e b o w i e m s p e c j a l i s t o m , że w i a t r a k , c z y l i m ł y n napędzany siłą P o l s c e około 700-letnią historię. P i e r w s z e w z m i a n k i odnotowują i s t n i e n i e t e g o r o d z a j u urządzeń d o m i e l e n i a zboża w początkach I V s t u l e c i a n a K u ­ jawach typ i w Wielkopolsce. W okresie konstrukcyjny wiatraka — t y m pojawia t z w . „koźlak". się n a t y c h z i e m i a c h Najogólniej najstarszy charakteryzował się o n t y m , że zdolność o b r a c a n i a się posiadała cała bryła b u d y n k u . T a zasada k o n s t r u k ­ cyjna ułatwiała młynarzowi wiewu wiatru. W ziem usytuowanie polskich n a okres od X V holenderskiego, o b i e k t u j e g o skrzydłami w kierunku się u n a s w i a t r a k typu t z w . „ h o l e n d e r " , k t ó r e g o cechą szczególną była r u c h o m a n a s a d a do X V I I I stulecia, p o j a w i a bry­ ły, „ c z a p a " . N a t e r e n i e O p o l s z c z y z n y t e n r o d z a j wiatraków występował w n y m n a s i l e n i u w k o ń c o w y c h l a t a c h X V I I I i X I X s t u l e c i u . J e g o ściany z k a m i e n i a l u b cegły n a p o d s t a w i e ni t y p — w i a t r a k rolkowy, zwany k i e m " —• s t a n o w i połączenie c e c h bardzo starą sztukę budowy, szczegól­ wykonywano koła, z l e k k i m z w ę ż e n i e m ścian k u górze. O s t a t ­ „ p a l t r o k i e m " , n a Śląsku O p o l s k i m „koźlaka" i „holendra". N a terenie z a c h o w a ł y się d o n a s z y c h d n i w s z y s t k i e t r z y r o d z a j e raz po­ o k r e s i e r o z w o j u t e j gałęzi m ł y n a r s t w a , p r z y p a d a j ą c e g o n a t e r e n i e świadczącą zaś „palfra- Opolszczyzny w i a t r a k ó w , reprezentujące n i e ­ o wysokim kunszcie śląskich cieśli. W s u m i e j e d n a k r o k za r o k i e m u b y w a t y c h o b i e k t ó w reprezentujących t a k c h a r a k t e ­ rystyczne dla opolskiego pejzażu liczby wiatraków spowodowany W roku 1954 m ł y n a r s t w o przemysłu f a b r y c z n e g o . sługujących kalnych drewniane. skreślono z l i s t y rzemiosł i n a zmianę rzemieślniczym. P o n a d t o trudności w T e n gwałtowny dużym s t o p n i u w z g l ę d a m i Status t e n wpłynął warsztatom spowodowały budownictwo został w przekwalifikowano stawek dodatkowe nabyciu drewna, spadek ekonomicznymi. do t z w . podatkowych przy­ zarządzenia w ł a d z l o ­ potrzebnego do r e m o n t u mły- �264 RECENZJE nów i wiatraków. Wszystko obiektów występujących t o s p r a w i ł o , że w c h w i l i o b e c n e j n a Opolszczyźnie n i e jest żaden z t e g o r o d z a j u czynny, a większość znajduje się w r u i n i e . K o ń c z ą c podkreślić t r z e b a , że w m i e j s c e rycznych, w a u t o r postawił p r z e d folderze sobą problematyki. M a m y i młyny z t e r e n u Opolszczyzny. t y c h o b i e k t ó w ukazującymi w terenie. W y d a j e więc w p r a c y zagadnień h i s t o ­ ilustracyjnego n i m szereg zdjęć przeglądu omawianej ukazujących wiatraki Zdjęcia t e uzupełniono s c h e m a t y c z n y m i p r z e k r o j a m i dość przystępnej f o r m i e z a s a d y j e d n a k , że o m a w i a n e o p r a c o w a n i e obiektów w pominiętych w zadanie i c h działania. Szkoda n i e z a w i e r a m a p y ukazującej r o z m i e s z c z e n i e się także, że c e l o w y m z a d a n i e m tych b y ł o b y n a przyszłość p o d a n i e p e ł n e g o w y k a z u miejscowości, w których o b i e k t y t e z a c h o w a ł y się d o c h w i l i obecnej. P u b l i k a c j a t a przeznaczona wszystkim jest b o w i e m n i e d l a specjalistów, l e c z d l a n i e p r o f e s j o n a l n y c h miłośników k u l t u r y przede ludowej. Wielu z nich rzystałoby z a p e w n e z t a k i e g o w y k a z u miejscowości i organizując p l a n s w y c h stycznych wycieczek sko­ tury­ dotarłoby d o t y c h o b i e k t ó w . Przypuszczać należy, że i o n i d o ­ ł ą c z y l i b y się d o l i s t y osób starających się o n a d a n i e t y m o b i e k t o m w t ó r n e j funkcji. Część z n i c h p r z e n i e s i o n a z o s t a n i e d o skansenów. T e zaś, k t ó r e pozostaną w terenie, m o g ą pełnić r o l ę o b i e k t ó w t u r y s t y c z n y c h , i z b m u z e a l n y c h l u b jakąś inną. P o m y s ł ó w w t e j s p r a w i e j e s t przecież w i e l e , p o n a d t o istnieją w z o r c e z a g r a n i c z n e Holandii i Szwecji, z których także w a r t o skorzystać. B y ł o b y rzyścią d l a turystów, e t n o g r a f i i , a p r z e d e we wszystkim dla samych A n i s i m o w gioznawcza, A r k a d i u s z , Wierzenia ludów z ko­ obiektów. Antoni KSIĄŻKI Francji, to na pewno Kuczyński NADESŁANE północy, K i W , Warszawa 1971, S e r i a R e l i ­ s. 327. K s i ą ż k a j e s t w y b o r e m z t r z e c h różnych p r a c A n i s i m o w a ; w p o l s k i m p r z e k ł a d z i e f r a g m e n t y t e są z a t y t u ł o w a n e : Bajka nocy, Religia Ewenków. i mit, Wyobrażenia kosmologiczne Już s a m w y b ó r j e s t dość p r o b l e m a t y c z n y ludów i wydaje z a m i a s t t e g o należało w całości przetłumaczyć j e d n ą z p r a c — n p . Religia N a j w i ę k s z ą zaletą p r e z e n t o w a n e j pochodzący z wypraw zresztą w Bogoraza, sporej książki j e s t z a w a r t y w n i e j m a t e r i a ł części z wcześniejszych Szternberga i t d . Najbardziej publikacji, interesujący pół­ się, że Ewenków. etnograficzny, takich wydaje jak się relacje rozdział 0 r e l i g i i E w e n k ó w , n a j b a r d z i e j zaś p r o b l e m a t y c z n y i p r z y p a d k o w y rozdział p t . 1 mit, n i e c i e k a w y , n i e j a s n y , z a d z i w i a j ą c y płytkością i s c h e m a t y z m e m Bajka wnioskowania. D o książki d o d a n y j e s t w y k a z p r a c A n i s i m o w a , b r a k zaś s p i s u treści; t r u d n o b o w i e m za t a k o w y u w a ż a ć p o d a n i e tytułu i s t r o n poszczególnych t r z e c h części, bez zamie­ szczenia jednocześnie s p i s u r o z d z i a ł ó w w c h o d z ą c y c h w i c h skład. L. B a r t n i c k i Andrzej i M a n t e l - N i e ć k o W r o c ł a w 1971, ss. 589, f o t . , m a p y . J o a n n a , Historia Etiopii, M. Ossolineum, P i e r w s z e w ś w i e c i e t a k dokładne o m ó w i e n i e h i s t o r i i E t i o p i i , będące w y n i k i e m u d a n e j współpracy h i s t o r y k a i orientalisty-językoznawcy. O b e j m u j e okres o d l e g e n ­ d a r n y c h n i e m a l p o c z ą t k ó w E t i o p i i i założenia państwa a k s u m s k i e g o — p o dzień d z i - �265 RECENZJE siejszy. Praca k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o w s z a k ż e zostały u w z g l ę d n i o n e d z i e j e nicowanie językowe i etniczne n a dziejach politycznych kraju, społeczne, h i s t o r i a k u l t u r y , państwa, warunkujące szeroko j a k również niejednokrotnie zróż­ ważniejsze momenty historii Etiopii. M . A. B a r t n i c k i A n d r z e j , Konflikty kolonialne Wiedza 1869-1939, Powszechna, K. Warsza­ w a 1971, ss. 411, r y c . 27, m a p 6. Chronologiczno-problemowe m a t u poprzez dowej ujęcie r z a d k o p o r u s z a n e g o w t a k pełnej f o r m i e t e ­ u k a z a n i e u w a r u n k o w a ń społeczno-gospodarczych p o l i t y k i tego okresu, zwraca uwagę na k i e r u n k i procesu międzynaro­ historycznego krajów A f r y k i i A m e r y k i Łacińskiej. A n a l i z a k u l t u r y ludów k o l o n i a l n y c h z a w a r t a w Azji, książce tłumaczy i c h d a l s z y r o z w ó j k u l t u r o w y — w r a m a c h k o l o n i i , a p r z e z t o p r o c e s turacji, a także potrzebę s t o s o w a n i a t z w . applied p r z e z metropolię, zwłaszcza Wielką akul- Brytanię, anthropology. M. A. B r a u d e l Praca Fernand, Historia Czytelnik, Warszawa i trwanie, j e s t z b i o r e m w y b r a n y c h tekstów z różnych K. 1971, s. 356. dzieł j e d n e g o z najgłośniej­ s z y c h f r a n c u s k i c h historyków, będącego jednocześnie członkiem z a g r a n i c z n y m PAN o r a z d o k t o r e m h o n o r i s causa U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . prze­ Książka p r e z e n t u j e gląd myśli i z a r a z e m przeobrażeń, j a k i e zaszły u s a m e g o B r a u d e l a w ciągu 17 l a t — w o k r e s i e o d i n a u g u r a c y j n e g o w y k ł a d u w C o l l e g e de F r a n c e z 1950 r o k u , p t . „ O d n o w a h i s t o r i i " , aż d o z a m y k a j ą c e g o w y b ó r w y k ł a d u w y g ł o s z o n e g o w na Uniwersytecie Warszawskim należy tłumaczyć bardziej zwartej zestaw wybranych artykułów, n i e stanowią całości. O s n o w ę książki, i z a r a z e m wią trzy rozprawy: kwietniu 1967 r o k u , — „Historia i b a d a n i e teraźniejszości". T y m c h y b a one b o w i e m jakiejś j e j część najcenniejszą, stano­ „ H i s t o r i a i n a u k i społeczne: długie t r w a n i e " , „ H i s t o r i a i socjo­ l o g i a " o r a z „ P r o b l e m y h i s t o r i i c y w i l i z a c j i " . P o n a d t o w p r a c y znajdują się jeszcze d w i e mniejsze r o z p r a w k i oraz zbiór sześciu a r t y k u ł ó w będących p o l e m i k ą bądź prezen­ tacją p r a c i n n y c h a u t o r ó w ; n a j w i ę c e j u w a g i B r a u d e l p o ś w i ę c i ł t u t a j p o s t a c i G e o r g e sa G u r w i t c h a . D o t e j części — w y b o r u t y c h sześciu a r t y k u ł ó w — można m i e ć naj­ w i ę k s z e zastrzeżenia. Dotyczą o n e b o w i e m p r a c w dużej części c z y t e l n i k o w i p o l s k i e ­ mu n i e z n a n y c h , z a t e m poza tłumaczenia i z a m i e s z c z e n i a poznaniem s a m y c h przemyśleń B r a u d e l a , r e z u l t a t i c h w z b i o r z e j e s t c h y b a n i e w i e l k i ; t y m b a r d z i e j że t r u d n o m i e ć w m i a r ę o b i e k t y w n y pogląd n a p o d s t a w i e tylko jednostronnej r e l a c j i , a bez znajomości oryginału t y c h p r a c . W a r t o j e d n a k ż e zapoznać się z p r e z e n t o w a n ą t u t a j książką — Historia i trwanie, w ł a ś n i e d l a o w y c h t r z e c h g ł ó w n y c h rozdziałów. T y m b a r d z i e j że szereg p o r u s z o n y c h zagadnień j e s t b a r d z o bliskich nie tylko przedmiotowi etnografii, ale t y m wątpli­ w o ś c i o m i m e t o d o l o g i c z n y m p r o b l e m o m , które w czasach o s t a t n i c h etnografię nurtu­ j ą — z a k r e s o w i p r z e d m i o t u , r e l a c j o m e t n o g r a f i i d o i n n y c h n a u k , głębokości prowa­ d z o n y c h analiz i t d . — wynikających z p r z e m i a n , j a k i e w okresie p o w o j e n n y m nały się w naukach humanistycznych. A u t o r rozpoczyna ności p r z e m i a n w h i s t o r i i i w pić, a b y o b e c n y ogóle w od uzasadnienia h u m a n i s t y c e , p r z e m i a n , k t ó r e muszą k r y z y s rozładować: „Nauki o człowieku przeżywają ogólny doko­ koniecz­ nastą­ kryzys: �266 RECENZJE uginają nowej się p o d ciężarem w ł a s n e g o wiedzy [...] pozostają h u m a n i z m u , który postępu, chociażby już jeszcze w e w ł a d a n i u z a c o f a n e j n i e m o ż e już służyć i m za w ł a ś c i w ą z racji nagromadzenia i podstępnej ramę", „Nasza koncepcji epoka z b y t b o g a t a w k a t a s t r o f y , r e w o l u c j e , zaskakujące sceny, n i e s p o d z i a n k i [...] s y m b o l e społeczne l u b p r a w i e w s z y s t k i e — byliśmy W wczoraj dalszej bez w i ę k s z e j części a w ś r ó d n i c h i t a k i e , za które d y s k u s j i umrzeć — Braudel zastanawia pozbawione zostały się, j a k i e są m o ż l i w o ś c i jest wszystkie gotowi treści". wyjścia z tego i m p a s u i j a k i e środki h i s t o r i a p o w i n n a przedsięwziąć, a b y stać się nauką n o w o c z e s ­ ną, a w k a ż d y m r a z i e nadążającą z a z m i a n a m i zachodzącymi n a świecie. J a k o j e ­ d e n ze ś r o d k ó w — i t o dosyć w a ż n y — w i o d ą c y d o t e g o c e l u , a u t o r p r o p o n u j e w p r o ­ w a d z e n i e pojęcia czasu długiego i p r o w a d z e n i a a n a l i z h i s t o r y c z n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , sięgających d a l e k o w głąb i rozpatrujących n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o kowania (przeciwwaga c z a s u krótkiego, p r z e w a ż a j ą c e g o d o t y c h c z a s w uwarun­ badaniach h i ­ s t o r y c z n y c h ) . J a k o w z o r y n a u k g o d n y c h naśladowania w nadążaniu za p r z e m i a n a m i i w w y p r a c o w y w a n i u n o w y c h m e t o d a u t o r p o d a j e socjologię i etnologię, p r z e d s t a w i a też p r o p o z y c j e n a t u r y szerszej, dotyczące w o g ó l e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h : „ p r a g n ą ł ­ b y m , a b y n a u k i społeczne przestały, n a r a z i e , t a k w i e l e jemnych granicach, o t y m , czym jest i c z y m dyskutować o s w y c h wza­ n i e j e s t n a u k a społeczna, c z y m jest i c z y m n i e j e s t s t r u k t u r a [...] N i e c h b y s p r ó b o w a ł y r a c z e j , j e ż e l i t o m o ż l i w e , nakreślić poprzez nasze b a d a n i a w s p ó l n e linie, które b a d a n i o m , a także t e m a t y , które p o z w o l i ł y b y szych wysiłków badawczych. Osobiście nadałyby kierunek naszym wspólnym n a m osiągnąć p i e r w s z ą zbieżność n a ­ za l i n i e takie uważałbym: matematyzację, redukcję d o p r z e s t r z e n i , długie t r w a n i e [...]". L. C o n r a d Praca Jack, Człowiek, omawia rasa, zagadnienia kultura, P W N , Warszawa antropologii fizycznej M. 1971, ss. 368, r y c . i f o t . i kulturowej, wykorzystując materiał k u l t u r o w y l u d ó w całego świata. O p r a c o w a n i e s t a r a się dowieść r z e c z y w e t ­ n o l o g i i d o w i e d z i o n e , że n i e m a r a s a n i k u l t u r w y ż s z y c h czy niższych, że r o z w ó j kul­ t u r o w y całej ludzkości, j a k i poszczególnych społeczności, u w a r u n k o w a n y j e s t wie­ loma w najrozmaitszymi czynnikami. Warto sposób u p o r z ą d k o w a n y b o g a c t w o materiału dotychczasowe wszakże poglądy podkreślić, że książka Zdzisław PWN, Warszawa zawiera faktograficznego. ML. C z a r n e c k i podaje na t e n temat, wreszcie J . , Filozoficzny rodowód marksistowskiej A. K. teorii religii, 1971, s. 352. W r o z w a ż a n i a c h n a d religią m o ż n a a l b o zastanawiać się n a d j e j istotą, z p o z y c j i osoby w i e r z ą c e j , a l b o też r o z p a t r y w a ć r e l i g i ę w k a t e g o r i i t a k i c h s a m y c h z j a w i s k łecznych, j a k n p . i n s t y t u c j a W prezentowanej r o d z i n y . A u t o r oczywiście stoi n a tej d r u g i e j spo­ pozycji. p r a c y p r z e d s t a w i o n e są w p r a w d z i e n i e w s z y s t k i e — z r o b i e n i e t a ­ k i e g o z e s t a w i e n i a b y ł o b y pracą i o g r o m n i e u c i ą ż l i w ą i c h y b a n i e z b y t c e l o w ą — za t o w a ż n i e j s z e t e o r i e z w i ą z a n e z r o z w a ż a n i a m i n a d z j a w i s k i e m r e l i g i i , ale prowadzo­ n y m i z p o z y c j i n i e i d e a l i s t y c z n y c h , n a u k o w y c h . A u t o r o w i n i e i d z i e o t o , b y dociekać, które z t y c h t e o r i i i w j a k i m zakresie wywarły w p ł y w n a kształtowanie poglądów M a r k s a czy E n g e l s a odnośnie d o i s t o t y r e l i g i i , a l e o p r z e d s t a w i e n i e n i e j a k o g e n e z y marksistowskiej teorii religii, ukazanie religioznawczo-filozoficznych podstaw, w o p a r c i u o które m o g ł y powstać przemyślenia M a r k s a e z y E n g e l s a . A b y m o g ł y zo- �267 RECENZJE stać s t w o r z o n e dzieła stanowiące tę podstawę, musiały zaistnieć o d p o w i e d n i e ki, odpowiednie układy e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e . T a k i m i m o m e n t a m i warun­ przełomowymi b y ł y п р . : w A n g l i i t w o r z e n i e się społeczeństwa k a p i t a l i s t y c z n e g o , a w e F r a n c j i prze­ miany Czarneckiego okres O d r o d z e n i a z a j m u j e b a r d z o dużo m i e j s c a . P r a c a składa się z d w ó c h części: w pierw­ związane z Wielką Rewolucją; stąd i w rozważaniach szej o m ó w i o n e zostały p r z e d m a r k s i s t o w s k i e , n o w o ż y t n e t e o r i e , a w m a r k s i s t o w s k i e j t e o r i i r e l i g i i . Część p i e r w s z a podzielona święcony o m ó w i e n i u t e o r i i r e l i g i i a n g i e l s k i e g o Tomasz Hobbes, drugiej początki j e s t n a t r z y d z i a ł y : 1) p o ­ Oświecenia — Herbert z Cherbury, D a w i d H u m e ; 2) o m ó w i e n i e t e o r i i r e l i g i i w e F r a n c j i p r z e d lucją burżuazyjną — i d e o w e źródła t e o r i i r e l i g i i O ś w i e c e n i a f r a n c u s k i e g o , próby historycznego pojmowania r e l i g i i ; 3) teorie m i e c k i e j — f i l o z o f i a r e l i g i i Oświecenia niemieckiego, religii klasycznej Fichte, Hegel, rewo­ pierwsze filozofii nie­ młodoheglowska k r y t y k a r e l i g i i , F e u e r b a c h . Część d r u g a poświęcona j e s t o m ó w i e n i u p o g l ą d ó w i s t o ­ sunku i do religii Marksa i Engelsa oraz krytycznej interpretacji religii, jej istoty roli. L. M. C z e r n o w a G., Art о/ tropical Africa, p o d r e d . naukową D . Olderoggego, S o v e t s k i j Chudożnik, M o s k w a , ss. 30, i l u s t r a c j i 1 9 1 . P r a c a w y d a n a w języku a n g i e l s k i m i r o s y j s k i m p r e z e n t u j e krótkie k o m p e n d i u m sztuk A f r y k i „Czarnej" n a podstawie zbiorów radzieckich. U w a g ę z w r a c a opis s z t u k i (i z b i o r ó w dzieł p l a s t y c z n y c h ) z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , d o n i e d a w n a c a ł k o w i c i e p o ­ m i j a n e j części k o n t y n e n t u w r o z w a ż a n i a c h n a t e m a t afrykańskiej s z t u k i p l e m i e n n e j . A l b u m p r z y n o s i , oprócz s t e r e o t y p o w e g o już s p o j r z e n i a n a sztukę B e n i n u , A f r y k i Z a ­ c h o d n i e j i K o n g o , r o z w a ż a n i a n a t e m a t m a ł o jeszcze z n a n e j s z t u k i p o ł u d n i o w e g o terytorium kontynentu. M . A. H r b e k I . i P e t r á č e k К., Mahomet, P W N , Warszawa K. 1971, ss. 294, f o t . 14. P r a c a d w u c z e s k i c h orientalistów p r z e d s t a w i a postać t w ó r c y I s l a m u n a t l e p a ­ nujących ówcześnie stosunków społecznych w ś w i e c i e a r a b s k i m . K s i ą ż k a n i e o g r a ­ n i c z a się j e d y n i e d o o p i s a n i a życia M a h o m e t a , l e c z operując s z e r s z y m k o n t e k s t e m h i s t o r y c z n y m p r z e d s t a w i a w a r u n k i , d l a których I s l a m został t a k s z e r o k o p r z y j ę t y ; o m a w i a też dalszą j e g o ekspansję j u ż p o śmierci t w ó r c y t e j r e l i g i i , w r e s z c i e różne j e j odłamy. C e n n a j e s t część zawierająca w y b ó r o b s z e r n y c h f r a g m e n t ó w z K o r a n u o r a z przytaczająca sądy o M a h o m e c i e i I s l a m i e — o d k r y t y c z n y c h o p r a c o w a ń p i e r w ­ s z y c h f i l o z o f ó w chrześcijańskich, aż p o o s t a t n i e p r a c e n a u k o w c ó w całego świata, często k o n t r o w e r s y j n e . M. A. F a j n b e r g nadskaja L . A . , Oczerki Arktika, Niewiele dociera więc w a r t o etniczeskoj Labrador, zwrócić Grenlandija), n a nasz uwagę omówienia n a j d a w n i e j s z y c h istorii zarubieżnowo r y n e k p r a c traktujących n a pozycję siewiera w y d . „Nauka", M o s k w a tutaj K. (.Alaska, Ka- 1971, s. 279. o E s k i m o s a c h , t y m większą sygnalizowaną. Autor rozpoczyna d z i e j ó w amerykańskich Eskimosów, z a j m u j e od się historią �268 RECENZJE zainteresowań Grenlandii nimi, przez zaczynając Normanów) od najwcześniejszych poprzez podróże prób różnych kolonizacyjnych badaczy, (np. działalność misji i t d . S p o r o u w a g i p o ś w i ę c a g e n e z i e poszczególnych g r u p Eskimosów, p o k a z a n i u dróg i c h m i g r a c j i , a także p r z e m i a n o m , j a k i e zaszły w i c h życiu w o s t a t n i c h dziesiątkach lat — autor zastanawia się n a d rolą sońskiej, działalności m i s j o n a r z y , dował przemysł wielorybniczy, i r e p e r k u s j a m i działalności nad zmianami, jakie w ekonomicznymi Kompanii Hud- życiu E s k i m o s ó w następstwami spowo­ wprowadzenia broni p a l n e j , d z i e j a m i E s k i m o s ó w w czasie o s t a t n i e j w o j n y i k o n s e k w e n c j a m i , j a k i e miała o n a d l a i c h życia. P r a c a Alaski, Kanadyjskiej podzielona j e s t n a działy o m a w i a j ą c e A r k t y k i , Labradoru, Zachodniej kolejno Eskimosów Grenlandii, Wschodniej Gren­ l a n d i i i Eskimosów p o l a r n y c h . L. M a c i e j z Miechowa, Opis Sarmacji Azjatyckiej M. wstęp H . B a ­ i Europejskiej; r y c z , z jęz. łacińskiego p r z e ł o ż y ł T . B i e ń k o w s k i , p o s ł o w i e W . V o i s e , O s s o l i n e u m , cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk Ten renesansowy traktat, wydany w 1517 г., s t a n o w i p i e r w s z ą polską naukową, stawiając a u t o r a w r z ę d z i e c z o ł o w y c h u c z o n y c h p o l s k i e g o zarazem pierwszym w Wro­ 1972, ss. 100. ogóle z b i o r e m rzetelnych książkę Odrodzenia. informacji o Europie Jest wschodniej (a ściślej o t e r y t o r i u m , k t ó r e d z i s i a j t a k określamy, a k t ó r e w ó w c z a s d z i e l o n e było n a S a r m a c j ę A z j a t y c k ą i Europejską). A u t o r , u c z o n y jeszcze ś r e d n i o w i e c z n e g o stylu, prezentuje summę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o obu Sarma- c j a c h i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowianach, T a t a r a c h , T u r k a c h i i n n y c h . D o s t a r ­ cza s p o r e j ilości s z c z e g ó ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h o różnej wartości ź r ó d ł o w e j , dotyczących k u l t u r y materialnej, obyczaju, organizacji społecznej i p a ń s t w o w e j na m i a n o pierwszego polskiego etnografa?). w zarysie d z i e j e poszczególnych l u d ó w . J e g o d o c i e k a n i a złudnych podobieństwach etymologii, koncepcje historiozoficzne, (może zasługuje P r z e d e w s z y s t k i m usiłuje zrekonstruować są n a i w n e ; etnogenetyczne, dają n p . interpretujące p r z e b i e g jednak wgląd oparte w i rolę najazdów na ówczesne mongolskich czy dotyczące e t n o g e n e z y S ł o w i a n ( M i e c h o w i t a d o w o d z i g e n e z y a u t o c h t o n i c z n e j , p r z y ­ płacając t o w e w n ę t r z n y m i sprzecznościami). O p i s , przyjęty w entuzjastycznie w Europie doby w i e l k i c h odkryć Polsce utrwalił sprzeczne z i n t e n c j a m i a u t o r a p r z e k o n a n i e geograficznych, o sarmackim rodowo­ dzie Polaków. J . S. W. K o n d r a t ó w Aleksander, Zaginione cywilizacje, PIW, Warszawa 1971, ss. 238, zdjęć b a r w n y c h i czarno-białych 56, i l u s t r a c j i w tekście 9. Praca wprowadza w dziedzinę h i s t o r i i c y w i l i z a c j i starożytnych, starając się d o ­ ciec p o c z ą t k ó w c y w i l i z a c j i n a s z e g o g l o b u . A u t o r j e s t w s z a k ż e z w o l e n n i k i e m policen­ t r y z m u k u l t u r o w e g o , uważając, że c y w i l i z a c j e p o w s t a w a ł y r ó w n o l e g l e i zupełnie n i e ­ zależnie o d siebie, podobieństwa zaś m i ę d z y n i m i w y n i k a j ą ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m ludom prawa rozwoju społecznego. T e z ę tę t r a k t u j e a u t o r t a k s k r a j n i e , że f a k t y przeczące j e j s t a r a się naginać d o s w o i c h p o g l ą d ó w . I n t e r p r e t a c j a j e s t p r z e t o j e d n o s t r o n n a , acz s a m e f a k t y p r z e d s t a w i o n e nawet materiałów są w i e r n i e , p o z w a l a j ą więc c z y t e l n i k o w i n a w ł a s n ą i c h i n t e r p r e t a c j ę ; u d e r z a też i c h b o g a c t w o z e b r a n e w książce. M. A. K. �269 RECENZJE M a c h n o w i с z M . J . , Pierwobytnaja mifołogija w y d . „Nauka", L e n i n ­ i fiłosofija, g r a d 1971, s. 240. A u t o r p o ś w i ę c i ł pracę t y m m i t y c z n y m i l e g e n d a r n y m p o c z ą t k o m w i e d z y z n a n i a , które n i e zostały w y j a ś n i o n e d o c h w i l i o b e c n e j , i n a d a l intrygują i po­ uczonych. R ó ż n i p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k ó w i o r i e n t a c j i w n a u c e n i e j e d n a k o w e , a często w r ę c z p r z e c i w s t a w n e prezentują z d a n i e n a t e m a t r e l a c j i m i t u d o n a u k i , myślenia mitycz­ n e g o d o m y ś l e n i a l o g i c z n e g o i f i l o z o f i i e t c ; w y s t a r c z y t u t a j przytoczyć t a k i e n a z w i ­ s k a , j a k C. J u n g , E . C a s s i r e r , M . E l i a d e , S. T o k a r i e w , A . A n i s i m o w , L . L é v y - B r u h l , С. L é v i - S t r a u s s , b y u ś w i a d o m i ć mity sobie ową wielość p o s t a w są r o z p a t r y w a n e . C i e k a w a p r a c a M a c h n o w i c z a naukowych, n a p i s a n a j e s t jednocześnie w i płaszczyzn, n a prezentując sposób interesujący. j e s t n a d w i e części: I . U p r o g u f i l o z o f i i i I I . T a j e m n i c e jakich dużą ilość Książka danych podzielona teokosmogonii. W poszczególnych części i s t n i e j e d a l s z y p o d z i a ł n a rozdziały. W obrębie części p i e r w s z e j autor z a s t a n a w i a się, c z y istniała p i e r w o t n a f i l o z o f i a , n a d t y m , co t o są m i t y , j a k i e są i c h f o r m y i c o poszczególni a u t o r z y sądzą o m i t a c h i m i t o l o g i i . Z a s t a n a w i a się n a d s t o ­ sunkiem magia — filozofia i w d a l s z y c h rozdziałach p r e z e n t u j e stan wiedzy pier­ w o t n e j — w i e d z ę kosmiczną, sztukę. W części d r u g i e j a u t o r a n a l i z u j e w i e r z e n i a i m i ­ t y z w i ą z a n e z p o w s t a n i e m ś w i a t a ; w poszczególnych rozdziałach r o z w a ż a różne i d e e znajdujące o d b i c i e w m i t a c h , j a k t o s t w o r z e n i e świata p r z e z m a ł ż e ń s t w o n i e b a i z i e ­ m i , z o g n i a , p r z e z cudotwórczą działalność d e m i u r g ó w — zwierzęta, p t a k i i ludzi. Jeśli c h o d z i o sposób w n i o s k o w a n i a i p o s t a w ę naukową, p r a c a t a w y d a j e się z n a c z n i e ciekawsza niż p r e z e n t o w a n a w y ż e j i tłumaczona n a p o l s k i książka A n i s i m o w a . L. de M a r t i n o Ernesto, Ziemia K i W , Warszawa zgryzoty, M. 1971, s. 405, S e r i a Religioznawcza. Praca t a jest — religijnego j a k napisał t o s a m a u t o r — południowych Włoch, dokładniej zaś przyczynkiem części zwanej do h i s t o r i i Apulią określanego m i a n e m t a r a n t y z m u . D e M a r t i n o , j e d e n z n a j c i e k a w s z y c h i życia zjawiska religioznaw­ c ó w włoskich, p r z e d s t a w i a książkę będącą p r z y k ł a d e m d o b r e j n a u k o w e j p r a c y , o p a r ­ t e j n a r z e t e l n y c h materiałach, g ł ę b o k o i s z e r o k o sięgającej a n a l i z i e i wielopłaszczy­ z n o w y c h b a d a n i a c h . Z a g a d n i e n i e t a r a n t y z m u stanowiło f r a g m e n t szeroko zakrojonego p l a n u b a d a w c z e g o dotyczącego w i e r z e ń l u d ó w b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o , i t o z a ­ r ó w n o z j e g o północnego, j a k i p o ł u d n i o w e g o w y b r z e ż a . D e M a r t i n o zaczął o d badań t a r a n t y z m u relacją, z których j e s t w ł a ś n i e Ziemia zwoliła a u t o r o w i zrealizować -społeczno-religijne zasięgiem mie swym trwał do powstał zamysłu. prawdopodobnie obejmował przełomu całości wiele XVII i warstw XVIII w i n i e s t e t y śmierć n i e p o ­ zgryzoty; Tarantyzm okresie grup wieku. jako zjawisko wczesnego społecznych, Od tego psycho- średniowiecza, w takiej okresu c o r a z szybszy z a n i k t a r a n t y z m u , o g r a n i c z e n i e go t y l k o d o określonych — for­ datuje się najniższych i najuboższych — w a r s t w społeczności w i e j s k i e j A p u l i i , t a k że w r o k u 1959 — kiedy p r o w a d z o n e b y ł y b a d a n i a — o b e j m o w a ł b a r d z o n i e w i e l k i krąg l u d z i . Z e z j a w i s k i e m tarantyzmu związana j e s t nierozłącznie k t ó r e g o ukąszenie l e c z o n e j e s t m u z y k ą i późniejszych zjawisko symbolika jadowitego i barwami. O ile w t o w i ą z a ł o się p r a w d o p o d o b n i e z l a t r o d e k t y z m e m (stan c h o r o b o w y w y w o ł a n y dyzmem w pająka czasach — tarantuli, średniowiecza większości przypadków ukąszeniem t a r a n t u l i ) l u b z a r a c h n i - (następstwa ukąszenia p r z e z s k o r p i o n a ) , o t y l e w czasach nowszych wy­ starczał s a m s y m b o l pająka, t a k że z a b u r z e n i a p s y c h i c z n e , o d d a w a n i e się w i e l o d n i o - �270 RECENZJE wym tańcom, p i e l g r z y m k i do cudownego n i e c z n i e b y ł y następstwem f a k t y c z n e g o odegrał K o ś c i ó ł k a t o l i c k i tystycznych wianie i zabiegów się w z uroczystościami (ciekawą cechą l e t n i m „ukąszenia", k u czci krajów, w y m i e s z a n i a przy kaplicy które Šw. Pawła nieko­ u p a d k u t a r a n t y z m u sporą r o l ę p o p r z e z połączenie przypadających leczniczych okresie źródła ukąszenia. W na okres t a r a n t y z m u jest trzeba leczyć św. P a w ł a . N a s t ą p i ł o z j a w i s k o letni taran- coroczne tańcem) znane z odna­ kultem z wielu innych się w ą t k ó w przedchrześcijańskich i l u d o w y c h z chrześcijański­ m i . W t y m w y p a d k u s y m b o l t a r a n t u l i połączył się ze św. P a w ł e m stanowiąc w w i ­ z j a c h w i e l u tarantystów jedną postać św. P a w ł a - t a r a n t u l i . D e M a r t i n o sięga w s w o i c h rozważaniach d o materiałów h i s t o r y c z n y c h g r e c k i c h i i n n y c h , c z y n i p o r ó w n a n i a d o n a w i e d z a j ą c y c h średniowieczną Europę e p i d e m i i tańca, związanych padków, w z postacią protokóły tanecznych z św. W i t a , z a m i e s z c z a kolejnych zabiegach w obserwacji dokładne o p i s y dokonywanych d o m a c h tarantystów, poszczególnych podczas obserwacji z kaplicy Sw. P o n a d t o , p o n i e w a ż w e k s p e d y c j i d o A p u l i i — oprócz r e l i g i o z n a w c y rownika wyprawy, uczestniczyli psycholog, przy­ uczestniczenia lekarz-psychiatra, t r o p o l o g społeczny i t z w . o p i e k u n społeczny, książka z a w i e r a Pawła. de M a r t i n o , k i e ­ etno-muzykolog, n a końcu an­ dodatkowe rozdziały •—• r a p o r t y p r z e d s t a w i c i e l i pozostałych specjalności. Z a m i e s z c z o n e są t e s t y psychologiczne, powania według badawczego. których Ziemia prowadzono zgryzoty jest g a n i z a c j i , p r z y k ł a d e m doskonałej p r a c y , w badania, omówione przykładem dobrego zasady postę­ warsztatu i w y n i k u której p o w s t a ł o n a u k o w e or­ dzieło dotyczące o g r o m n i e interesującego, choć już z a m i e r a j ą c e g o z j a w i s k a — t a r a n t y z m u . L. Metge Joan, Praca M a o r y s i z Nowej PiW, Warszawa Zelandii, t a , której autorką j e s t n o w o z e l a n d z k a badaczka M. 1971, s. 249 + ilustr. z Uniwersytetu w Wel­ l i n g t o n , j e s t r o d z a j e m współczesnej m o n o g r a f i i , o p a r t e j n a s z e r o k i m w a c h l a r z u m a ­ teriałów terenowych, danych statystycznych i literatury. h i s t o r i i Maorysów, u k a z a n i a i c h s t r u k t u r y micznych, systemów małżeństwa, społecznej dziedziczenia, Praca rozpoczyna się i organizacji, podstaw religii etc. Następnie od ekono­ ukazane są w a ż n i e j s z e f a k t y i p r z e m i a n y w o k r e s i e 1800-1961 r . K o l e j n e rozdziały są o m ó w i e n i e m poszczególnych aspektów i d z i e d z i n współczesnego życia i k u l t u r y M a o r y s ó w — za­ czynając co­ od p y t a n i a : „ K t o jest Maorysem?", dziennego, poprzez omówienie podstaw życia p r o b l e m z i e m i i j e j użytkowania, m a ł ż e ń s t w o , rodzinę, szkołę, stowarzy­ s z e n i a aż p o o m ó w i e n i e p o l i t y k i rządu i w n i o s k i dotyczące przyszłości, a u t o r c e b o ­ wiem chodziło o t o , a b y ukazać o b l i c z e narodu maoryjskiego, i k i e r u n k i dalszego r o z w o j u . S y g n a l i z o w a n a stracjami domów, z a r ó w n o z przeszłości — postaci sławnych zdjęcia Maoryjczyków a także j e g o szanse praca posiada wkładkę z c i e k a w y m i rzeźb, w z o r ó w — jak i tatuażu, w i d o k i współczesnymi. Warto w s p o m n i e ć o interesującym w s t ę p i e d o t e j p r a c y , k t ó r e g o a u t o r e m j e s t ilu­ wiosek, ponadto Aleksander Posern-Zieliński. L. N o w i c k a E w a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, PWN, M. War­ s z a w a 1972, s. 287. Jest t o p i e r w s z a c h y b a w P o l s c e większa p r a c a ( n i e licząc a r t y k u ł ó w ) n a o p i s o w i i a n a l i z i e religijno-społecznych poświęco­ ruchów, następstwa k o l o n i a l n y c h p o d b o - �271 RECENZJE j ó w i wyniszczającej k u l t u r y t u b y l c z e p e n e t r a c j i białego człowieka. R u c h y tego t y ­ pu, zwane w literaturze natywistycznymi, millenarystycznymi, mesjanistycznymi etc, zaobserwować można — z różnym n a s i l e n i e m i w różnym okresie — w całym p o ­ z a e u r o p e j s k i m świecie. Jednakże n a j b a r d z i e j r o z w i n ę ł y się o n e n a t e r e n i e A m e r y k i , Polinezji i Melanezji oraz (od X I X - i X X - w i e c z n y c h Afryki, przedstawiając dosyć dużą różnorodność r e l i g i i p r o t e s t u aż p o r u c h y o c h a r a k t e r z e form politycznym, w o l n o ś c i o w y m , c h a r a k t e r y s t y c z n e zwłaszcza d l a t e r e n u A f r y k i ) . T e interesujące z j a w i s k a będące w y n i k i e m z d e r z e n i a k u l t u r t u b y l c z y c h z kulturą białego człowieka i p r z e j a w e m f e r m e n t u , j a k i zaczyna po p e w n y m c z y c h społecznościach narastać, f e r m e n t u , k t ó r e g o c e l e m c i w w a g i d l a o b c e j k u l t u r y , pozostają najczęściej czasie w jest w y t w o r z e n i e poza z a i n t e r e s o w a n i a m i tubyl­ sił prze­ etnologów, socjologów czy r e l i g i o z n a w c ó w w P o l s c e . Z t y m w i ę k s z ą należy przyjąć atencją p r a ­ cę podjętą p r z e z s o c j o l o g a E. N o w i c k ą . Prezentowana t u t a j książka s t a n o w i f r a g m e n t p r a c y d o k t o r s k i e j . B u n t i u c i e c z k a rozpoczynają się o d rozdziału, w k t ó r y m a u t o r k a c z y n i p e w n e uściślenia t e r m i n o l o ­ giczne, określa, co r o z u m i e p r z e z r u c h społeczny, i następnie p r z e d s t a w i a k r y t e r i a , w e d ł u g których n a j e d n e j stron świata. D o p i e r o płaszczyźnie p o r ó w n y w a ć b ę d z i e różne r u c h y z po uczynieniu tych koniecznych p r e z e n t a c j a w y b r a n y c h ruchów. K o l e j n e zabiegów różnych następuje bliższa c z t e r y rozdziały p o ś w i ę c o n e są dokładnemu o m ó w i e n i u c z t e r e c h r u c h ó w ; d w ó c h północnoamerykańskich — Tańca D u c h ó w i p e j o t y z m u , oraz dwóch oceanicznych — melanezyjskiego r u c h u P a l i a u ' a . K s i ą ż k a zakończona „kultu c a r g o " i polinezyjskiego jest rozdziałem poświęconym t y p o l o g i i ruchów millenarystycznych. L. Rasy i narody. Sowwiemiennyje etniczeskije i rasowyje M. Jeżewodnik, t. 1, problemy. w y d . „ N a u k a " , M o s k w a 1971, s. 303. Rasy i narody wydane przez Instytut Etnografii i m . N. N. Mikłucho-Makłaja p o ś w i ę c o n e są a n a l i z i e współczesnych procesów e t n i c z n y c h zachodzących za granicą (W k r a j a c h p o z a Z S R R ) , p r o b l e m o m e t n i c z n y m , a n t r o p o l o g i i i w a l c e p r z e c i w w e m u i r a s o w e m u u c i s k o w i . O m a w i a n y t o m składa się z pięciu części, w zatytuowanej 0 „Zagadnienia charakterystyce tywizm terminu i rasizm. Część antropologii fizycznej, teorii" znajdują „etnos" i J . P. A w i e r k i j e w e j druga — „Nauka się d w a a r t y k u ł y : narodo­ pierwszej J . W. Bromleja — Neoewolucjonizm, o r a s a c h " , poświęcona jest — rela­ w zasadzie część t r z e c i a — „ P r z e c i w r a s i z m o w i i u c i s k o w i n a r o d o w e m u " , to d w a artykuły o c h a r a k t e r z e raczej polityczno-ideologicznym; część c z w a r t a no­ sząca tytuł „ P r o c e s y e t n i c z n e w e w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e " , s t a n o w i zespół sześciu, n a j ­ b a r d z i e j c h y b a z całego t o m u interesujących a r t y k u ł ó w ; część piąta — 1 materiały", zawiera zbiór dokumentów dotyczących rasizmu i „Dokumenty dyskryminacyjnej p o l i t y k i Białych n a t e r e n i e A f r y k i . L. Religie wczoraj Praca i dziś (praca zbiorowa), I s k r y , W a r s z a w a j e s t krótką i popularną historią r e l i g i i ukazanie religii jako zjawisk nym, w uzależnieniu 1971, ss. 523, r y s . , f o t . świata, choć j e j założeniem historycznych, niekoniecznie w od warunków, w jakich M. żyją układzie wyznające je jest chronologicz­ społeczeństwa. �272 RECENZJE Przedstawia o n a analizę n a j w a ż n i e j s z y c h religii, t a k wymarłych, r e k o n s t r u o w a n y c h j e d y n i e p r z y b i u r k u uczonego, j a k i żywych — o d wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , po w i e l ­ kie i zorganizowane systemy religijne. M . A. R o s e n - P r z e w o r s k a J a n i n a , Religie K i W , Warszawa Celtów, K. 1971, ss. 293, r y c . 83. P i e r w s z a próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia religii celtyckich. Temat zasadniczy uzu­ pełniony j e s t o p i s e m m i g r a c j i C e l t ó w , i c h w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i n a l u d y ó w c z e s ­ n e j E u r o p y i zapożyczeniami, j a k i e z k o l e i c z e r p a l i C e l t o w i e . U k a z a n a j e s t s t r u k t u r a społeczna l u d ó w c e l t y c k i c h t e g o o k r e s u , z u w z g l ę d n i e n i e m r o l i również kapłanów- - d r u i d ó w w całości życia t y c h l u d ó w . M. A. S k u r p s k i H i e r o n i m , O sztuce ludowej Warmii K. P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1971, i Mazur, ss. 157, z r y c . Zbiór prac S k u r p s k i e g o dotyczący k u l t u r y ludowej W a r m i i i M a z u r , ze szcze­ gólnym uwzględnieniem k a f l a r s t w a m a z u r s k i e g o i warmińskiej rzeźby l u d o w e j . w i e l k a m o n o g r a f i a porządkująca d o t y c h c z a s o w e Nie­ b a d a n i a i przekazująca s k r u p u l a t n e , wręcz i n w e n t a r y z a t o r s k i e opisy znalezisk k u l t u r y l u d o w e j tego regionu. M. A. T o k a r c z y k A n d r z e j , Trzydzieści Jest t o k o l e j n a p o z y c j a niu wyznań, K i W , Warszawa 1971, s. 366. z t z w . małej s e r i i r e l i g i o z n a w c z e j , n i e r z y m s k o k a t o l i c k i c h wyznań istniejących w K. poświęcona Polsce. Ponieważ w omówie­ sumie jest i c h o k o ł o t r z y d z i e s t u , stąd i tytuł. P o s z c z e g ó l n e rozdziały książki b y ł y k o l e j n o p u ­ blikowane w bydgoskim d w u t y g o d n i k u „Fakty p r e z e n t o w a n ą t u t a j książkę. Trzydzieści stopniu wypełniająca przy sporej lukę, j a k a w polskiej i Myśli", zebranie ich razem t o książka interesująca i w wyznań literaturze religioznawczej s t o s u n k o w o ilości p r a c i p u b l i k a c j i istnieje z zakresu religioznawstwa l u b p r a w i e zupełny j e s t b r a k i n f o r m a c j i o l i c z n y c h w dało pewnym — zupełny P o l s c e kościołach czy odła­ m a c h n i e z w i ą z a n y c h z religią rzymskokatolicką. D l a t e g o książka m a szansę n a s z y b ­ kie stosunkowo wyczerpanie są z b y t g ł ę b o k i e i r a c z e j cystycznych. M i m o n a k ł a d u ; t y m w i ę k s z e , że p r o w a d z o n e kwalifikują tych pozytywów Trzydzieści książka z a w i e r a t ó w c z y n i e z b y t szczęśliwych r o z w i ą z a ń , zaczynając rozważania n i e do g a t u n k u prac wyznań szereg z a g a d k o w y c h publi­ momen­ o d poważnych wątpliwości, j a ­ k i e nasuwają się już p r z y z a s t a n a w i a n i u się n a d s a m y m d o b o r e m m a t e r i a ł ó w i ukła­ dem. Obok takich ewangelickie, na równych religii, j a k p r a w o s ł a w i e , kościoły oprócz omówienia prawach traktuje W i l k a (Stolica Boża B a r a n k o w a ) Mormonów, polskokatolickie, mariawickie, Adwentystów, t a k specyficzne zjawisko, — ujmując ją w Metodystów j a k wspólnotę itd., autor Bernarda d o d a t k u w sposób d z i e n n i k a r s k o - - e f e k c i a r s k i , bez p r ó b y zgłębienia z j a w i s k a . Z u p e ł n y m już j e d n a k nieporozumieniem w y d a j ą się c z t e r y o s t a t n i e r o z d z i a ł y ; w j e d n y m , p o d t y t u ł e m „ U p o l s k i c h b u d d y s t ó w " znajdujemy z e s t a w krótkich i n f o r m a c j i o h i s t o r i i i z a s a d a c h b u d d y z m u oraz opo- �273 RECENZJE wieść o p . W . M i s i e w i c z u , dział kolejny wiadomości „Z mieszkańcu R a d o m i a , pogranicza historycznych, religii opowieści i magii" studiującym poświęcony o cygańskich teksty palijskie; jest Cyganom przysięgach, roz­ — garści skalaniach, fałszy­ w y c h i płytkich r o z w a ż a n i a c h n a d religią cygańską. R o z d z i a ł k o l e j n y dotyczy tych, którzy p o d o k i e m M a l i n y M i c h a l s k i e j ć w i c z ą c hatha-jogę i sztukę r e l a k s u stają wyznawcami sze) (chyba hinduskiego p o d ś w i a d o m y m i , a l e dokładnie n i e w i a d o m o , etyczno-religijnego systemu „joga". się bo autor nie p i ­ I w r e s z c i e rozdział o s t a t n i — godne zamknięcie t y c h powyżej w y m i e n i o n y c h — poświęcony t e o z o f o m i o k u l t y s t o m o r a z działalności H e l e n y B ł a w a t s k i e j . M o ż n a jeszcze dodać, że a u t o r n i e przesadnie głębokich a n a l i z poszczególnych z j a w i s k , i c h p r z y c z y n ro wierzeń, historii obrazu omawianych brak jednak pogłębienia wiadomości r e l i g i i i kościołów. Trzydzieści wyznań prowadzi i f o r m y ; daje na temat t o książka interesująca, s z k o d a t y l k o , że t a k płytka. L. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVIT/1 spo­ współczesnego M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66504addc6bf86ffecff92e369b1c0f0.pdf 2b71f90bd0d0bf2af657fedd7e8b481c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:733 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1975 OSSOLIŃSKICH A K A D E M I I NAUK �R E D A K T O R : W I T O L D DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U : JÓZEF B U R S Z T A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: Warszawa, Nowy Ś w i a t 69, kl. С Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Helena Limanowska-Noskowska Redaktor techniczny Danuta Iwankow Printed tn Poland ZaWad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1973. Nakład: 580 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 19,80, ark. druk. 16,38, ark. A l 22. Papier powiek, k l . V , 80 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 20 I V 1973. Podpisano do druku 3 X I 1973. Druk ukończono w listopadzie 1973. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1142/73. N-15. Cena zł 55.— �SPIS T R E Ś C I Część I ARTYKUŁY Stanisław P i e k a r c z y k — Aksjologia antropologiczna i aksjologia formal­ na (wybór zagadnień) Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej . . 11 39 41 S T U D I A I MATERIAŁY Tadeusz Maciej C i o ł e k — Materiały do „Alchemii gestów" Część 59 II ARTYKUŁY Jacek O l ę d z k i —• Chün bajna Streszczenie w j . angielskim Jan S z e m i ń s k i — O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu Streszczenie w j . hiszpańskim Antoni M a c i e r e w i c z — Inkap Runam, czyli o tym, jak rządzono T a ­ wantinsuyu Streszczenie w j . hiszpańskim Ryszard T o m i c k i — Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze ludów Nahua w X V - X V Í w Leszek D z i ę g i e l — Rolnictwo chłopskie Afryki Wschodniej u progu nie­ podległości 81 144 147 177 179 211 213 225 KRONIKA I V seminarium naukowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych poświę­ cone przemianom małych miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego (Iława, 29-31 maja 1972 r.) — Małgorzata Orlewicz V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. — Krystyna Tuba ja 249 251 �6 SPIS TREŚCI RECENZJE N. N. Dikow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — Pietroglify. Piegtymielja, Moskwa 1971, ss. 128, ryc. 54+104 — Antoni Kuczyński . . . . R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewniaja kultura Koriakow, Nowosy­ birsk 1971, ss. 250, ryc. 49, tabl. 70 —• Antoni Kuczyński R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967, ss. 117 — Antoni Ku­ czyński Książki nadesłane — Ryszard Tomicki 255 256 258 261 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Станислав Пекарчик — Антропологическая аксиология и формальная аксиология (некоторые вопросы) Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Традиция и ее значение в крестьянской культуре 11 39 41 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадеуш Мацей Циолек — Материалы по „Алхимии жестов" 59 Часть II СТАТЬИ Яцек Олендзки — Хюн байна Резюме на английском языке Ян Шеминьски — О таинственном начале империи Тавантинсую Резюме на испанском языке Антони Мацеревич — Инкап Рунам, или о том, как правили Тавантинсую Резюме на испанском языке Рышард Т о м и ц к и — Искусство как „единственная действительность" в культуре на­ родов Нахуа в X V — X V I вв Лешек Дзенгель — Крестьянское сельское хозяйство Восточной Африки на пороге независимости 81 144 147 177 179 211 213 225 ХРОНИКА IV научный семинар Олыптинского центра научных исследований по преобразованиям малых городов олыптинского воеводства (Илава, 29 — 31 мая 1972 г.) — Малгожата Орлевич 249 VI Всепольский Фестиваль по фольклору в Плоцке, 1—2 июля 1972 г. — Крыстына Тубая 251 �8 SPIS TREŚCI РЕЦЕНЗИИ H. H . Диков, Наскальные загадки древней Чукотки — Петроглифы Пегтымелья, Москва 1971, с. 129, рис. 54+104 — Антоны Кучиньски Р. С. Василевский, Происхождение и древняя культура Коряков, Новосибирск 1971, с. 250, рис. 49, табл. 70 — Антоны Кучиньски Р. В. Козырева, Древний Сахалин, Ленинград 1967, с. 117 — Антони Кучиньски . . . . Книги присланные — Рышард Томицки 255 256 258 261 �T A B L E OF CONTENTS Part I PAPERS Stanisław P i e k a r c z y k — Anthropological and Formal Axiology; Selected Problems A Summary in English Ryszard T o m i c k i — Tradition and Its Meaning in Peasant Culture . . 11 39 41 STUDIES AND MATERIALS Tadeusz Maciej C i o ł e k — Materials to the "Alchemy of Gestures" . Part . . 59 II PAPERS Jacek O l ę d z k i — K h ü n Bayna A Summary in English Jan S z e m i ń s k i — On the Mysterious Beginnings of the Tavantinsuyu Empire A Summary in Spanish Antoni M a c i e r e w i c z — Inkap Runam, or on How Tavantinsuyu Was Ruled A Summary in Spanish Ryszard T o m i c k i — Art as "the Only Reality" in the Culture of the Nahua Tribes in the 15th and 16th Centuries Leszek D z i ę g i e l — Peasant Agriculture in East Africa on the Verge of Independence 81 144 147 177 179 211 213 225 THE CHRONICLE The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to transformations of small towns in the Olsztyn voivodship (Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz The Vlth Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972 — Krystyna Tubaj 249 251 �10 SPIS TREŚCI REVIEWS N. N. Dikov, Naskalnyie zagadki drewn'ey Chukotki — Petroglify, Pegtymelya. Moskva 1971, ¡128 pp., 54+1104 illustr. — Antoni Kuczyński . . . R. S. Vasilevskyi, Proiskhozhdenyie i drevnyaya kultura Koriakov. Novosybirsk 1971, 250 pp, 49 illustr., 70 tables — Antoni Kuczyński . . . . R. V. Kozyrieva, Drevnyi Sakhalin. Leningrad 1967, 117 pp — Antoni Ku­ czyński Books Received — Ryszard Tomicki 255 256 258 261 �