87 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb5bab34918655546e1d513a511ed5a8.pdf e5da99b3ac98d97b4c031b53b0d42193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3129 Title A name given to the resource Z naszego tkactwa na Kurpiach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.203-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik Z NASZEGO TKACTWA NA KURPIACH P r z y g o t o w a n i e ski samodziałów do u b r a n i a i Mieszkając w l a s a c h i p u s z c z a c h , l u d k u r p i o w ­ stroju. wiedzieli przed musiał — j a k i w s z ę d z i e n a świecia — korzystać z od swych paru Mając rodziców 1 starsi puszczanie, jeszese dziesiątkami l a t . p r z ę d z ę w e ł n i a n ą , a 7 c z a s e m i lnianą, nau­ ciepłych skór i f u t e r u p o l o w a n y c h z w i e r z ą t leśnych. N 1 0 czyły było trzebę. K r o s i e n j e d n a k j a k współczesne n i e b y ł o , p r a w ­ wtedy kobiety specjalnego mody. kroju, A b y okryć ciała, t o i dosyć! N a n o g a c h cie. L u d n o ś ć p r z e z leśne tym Ale już wystarczyć i myśleć hodowli o ludność tamy w i ze s t a r e j owiec, i skór nowych swego łachmanach, płci a n i ziemi i c h „dzieci to ichwielka to być d l a Kurpiów bie­ ornej n a sianie l n u ale w w . X V I I I ubierała opisów, m ę ż c z y ź n i nadzy okrycie. zaradzenia w y r o b u , to t u w puszczy, a łażą na nowej i n i e ł a t w o , b o n i e było a n i z czasem, z wiarygodnych obojga lite­ i Te przejściowe, kończyło w lichych parcianych „łachmany" je pewnie z pól, którzy się dzieci płótniankach, musiały Kurpie być n i e m i e j s c o w e , o d zamożniejszych przez życzliwość zdo­ czy drogą z a m i a n y wyz­ rzyzny i l i c h y c h niedodzierków taka bieda, wśród ł o w c ó w , tylko W wieku środkową i XVIII Narwią) w większe Szwedami, ców, jako w e wcale czasie roku puszczy z rusznic i do dochody stałe Ale i w z barci niż z г о л . n a p ó l cygańskie też bractwo kurpiowskich już ze strzel­ u b i o r a c h i „barwach", nowego krosien kościółka strzelali przy sprzedaży dzisiejszą nych O w a w Kadzidle, w już n a w i w a t Życie pasterskie wcześniej kwitło owiec, berami i hodowanych n a kożuchy n i e z a w s z e Ьу1э ł a t w o . t u ćoit wcześnie niż r o l n i c t w o — może n a p a r e ; e t o rabianych owoców kolczastych po w s i a c h , 5 koliboku" szczotek a jeszcze rosnącego wiele l a t . Wełnę strzyżoną czesano n a w ł ó k n o do przędzenia p r z y ręcznych skromnej (postaw) i r o ­ Z czasów tylko nazwa teraźniejszych dokładne tego pry­ miary tka­ p o d nazwą tkanin, ściany. kupującym a taka „ściana" n a tkaniny, z normal­ już d o b r z e same tkactwie podaje stu­ w r . 1S28, ż e K u r p i e „ w i e l e t u a w i n n y m miejscu miejscowe „płótno i pisze, że n a sukno wyra­ Kurpianki" . 7 r . 1888 k i e d y t o w W a r s z a w i e tkactwa Lipnik, kurpiowskim w z m i a n k i n a początku zeszłego potrzeby mysłowym i domowych wyrabiają"...' W wę mały ludowego (w salach i Rolniczym) które urządzono przy Kurpianki wystawiły odznaczenia Aż swoje wysta­ Muzeum z okolic Prze­ Kadzidła wyroby, okrzyczane stoi pomo­ i nagrody na odpowiednim tam już w gdzie wyroby . e Wprawdzie chałupie o n e są, g o s p o d y n i e płótno, d y w a n y krosien Il-gą wojną, w y r o b y tkackich w z rozwiniętych Myszyńcu nie znaj­ t k a c k i c h , ale kurpiowskie i sukno pierwszorzędnej wyrabiają jakości. P r z e d spółdzielczo i Lipnikach warsz­ miały za granicą, szły d o A m e r y k i P ó ł n o c n e j i w i n n e Obecnie tkactwo podupadło z wielu jedną z n i c h j e s t , ż e ludność w d z i e d z i n i e ju n i e stara starczalną, K u r p i a n k i coraz ną tandetę Również n a d swoje gatowe z fabryk tracić wyrobami własne dostarczane zimę .1 dłużej całe długie samowy­ a i fabrycz­ wyroby. włókna n a płócienka i p e r k a l i k i „nie brak" robi już nad krosnami, a t y m bar­ wieczory jesienne Г zimowe kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo o d k r e w n y c h , często z g o t o w y m nie, -koronki i jedwabie turę w d z i e d z i n i e paczki zagranicy z vbraniem, modne do re-zty niwelują t k a c k i e j . T .actwo t r u d n a p r a c a rękodzielnicza, wa — wartościowe Kurpiankom a fabrycznymi, h u r t o w a l n u i gotowego spustoszenie, całą przyczyn, częściej p r z e k ł a d a j ą miejską wymiana poważne się zbyt kraje. ubioru i stro­ się j u ż b y ć — j a k d a w n i e j zadawalnia Jeszcze przedtem spotykamy Kurpiów tu i suk­ starą k u ' - — nie tylko jako л 'e n i e r a z i j a k o p r a w d z i ­ sztuka l u d o w a — w t e j dziadzinie zaczyna potrzebne. na pustkowiach. O t y m poziomie. każdej do g r ę p l o w a n i a , w y ­ kolczastych za s w o j e d o o s t a t n i c h czasów i l a t , t k a c t w o k u r p i o w s k i e dziemy n a smugach o w : e n a wełnę, n a mięso, o k t ó r e w p u s z c z y wątku szale miejscowoś­ ścianę m i a r ę , t o 6 m bieżących wszystkie przy między Na pozostała rozwiniętym czytamy dziej Hodowano niektórych w i e j s k i c h wąskich k r o s i e n . ślęczyć z własnych n a paśnikach spod od zewnątrz, wyrabiano Ściana s u k n a , ściana płótna — l a k się m ó w i W p i e r w , niż z w ł ó k n e m roślinnym, m i e l i K u r p i o w i e z wełną, pomocy niny osiedla t y m cza­ w. K u r p i e w a l c z ą „barwach" przy sukna niewielkich pewnie „namotały" n i c i z wełny tkactwa czynienia masowo cy nędz­ moździerzy*. nadrzecznych. i zwarte tych — Zielonej (nad już p o w s t a w a ć XVIII zgrabnych wyświęcenia 1783 w lasów i t p . mających chociaż l o s i c h się polepszył ». Z y c i e z a n i k a ł o . N a początku w sztuki swych czasów Kurpiowszczyzny. tkaninę tatów lasach zaczęły ludność miała w głębi zarobsi. w i o s k i , n a pól r o l n i c z o - b a r t n i c z e . sie sta­ N i e wszędzie n a pusz­ pewnie smolarzy, węglarzy ną pracę i l i c h e w i d a ć pierwsze a częściej niemal n a głowę mitywnego sąsiadów się n a r z e c z b i e d a k ó w k u r p i o w s k i c h różnej była starej tkały n a własną p o ­ b y ł y za j e d n e ze z d o l n i e j s z y c h t k a c z e k w P o l s c e i o t r z y ­ bywali czy biły o p i s u w i d z i m y , ż e musiały czasy narzutki płótna a i s t a r s i n i e n o s i l i b y łachmanów. bywali ciach biają krótkiego chociaż cieple Sprawia ż y c i e leśne, a n i e zaczęło żadne i n n e , b o i n a c z e j chodziłyby i i płótno n a ścianach t o do o s t a t n i c h starsza młódź kobiety płótna lecia. G a w a r e c k i wstydu. sukno chat — o d wewnątrz, jak się już j a k czy­ tkać więc czy c h o d z i l i często nawet bez żadnego kiedy bieda..."». Z powyższego dopodobnie grubego wówczas chatki „ n a p o l a c h " c z y też „na r o l i " tkaniny pło­ D o dziś o się i p r z y b y w a j ą c e j sposobach k o n o p i . T o przyszło w zbie­ miejscowe na wszystko. Zabrakło d z i e . A l e szło t o o p o r n i e stałej łap­ czasy, k i e d y bór c z y l a s n i e dał r a d y rozrastającej puszczańskiej. Zaczęto też b y l e czy pamiętnikowej. przyszły wyżywić ludności z puszczy, z opowieści 'starych ludzi opisowej część s e t k i l a t żyła t u z w s z e l k i e g o musiały wiemy ratury przez delikatniejszą wystarczyły r a c t w a , łowiectwa i w ogóle dy a n i obmyślonej górną się k o b i e t y ówdde i Kurpianki po ziemiach być nie­ polskich z wałkami samodzia­ ł o w e g o płótna, c h o d n i k a m i i t ; \ , 1 t o r e w y r o b y swoje l u b 203 �c z ł o n k ó w r o d z i n y r o z w o ż ą n a sprzedaż, a l e i n a t o p r z y ­ zowych) chodzi koniec. Tkactwo k u r p i o w s k i e przechodzi d o t k l i w y kryzys, którego s k u t k i n i e w i a d o m o j a k i e w t e j dziedzinie p r z y ­ niosą r o z w i ą z a n i e . R a c z e j u j e m n e . wała był dobierano za wiano bowanie samodziałów. (jak t u mówią) samodziałów l o r y , przechodziło różne fazy w się w jakim znalazło Barwienie czyli far­ na ulubione ko­ swego r o z w o j u i u p a d k u , czasach obecnych. D a w n y m i l a t y płócien s a m o d z i a ł o w y c h n i e f a r b o ­ w a n o . Jeszcze p o d k o n i e c X V I I I i <na p o c z ą t k u X I X w i e k u , g d y k o b i e t a n a r o b i ł a płótna l n i a n e g o , t o naszyła z niego w s z y s t k i m d o m o w y m b i e l i z n y („kosiui") i u b r a ­ n i a . W s z y s c y c h o d z i l i p r z e w a ż n i e n a b i a ł o . A l e j a k chło­ p a k „ u s i e d z i a ł " k o s z u l ę n a m o k r e j t r a w i e p r z e d chałupą i ją uzielenił, a d z i e w c z y n a , zbierając j a g o d y czarne w lesie, to samo zrobiła p r z y p a d k o w o , zafarbowawszy ją n a g r a n a t o w o c z y i m o d r o i n i e b i e s k o — t o już i b y ł y p i e r w s z e z a p o c z ą t k o w a n e k o l o r y ! P r z y p o d o b n y c h czy i n n y c h w y p a d k a c h k o l o r y były i n n e — i t a k uzbierało się s a m o t o , co p o t r z e b n e do k o l o r ó w . Z a c z ę t o w t e d y l n i a n e i w e ł n i a n e t k a n i n y f a r b o w a ć , płótno białe z a ­ częto p r z e t y k a ć m o d r y m i nićmi czy p a s e m k a m i i t a k p o w s t a ł y płócienka w takież p a s e c z k i ; płótnianka d o ­ t y c h c z a s o w a z t y m i p a s e c z k a m i była już strojem od święta. 9 U ż y w a j ą c b a r w n i k ó w roślinnych do p r z ę d z y l n i a n e j , przy wyrobie Kurpianki n p . pościeli używały na łóżka następujących w pasy i kraty, (za jasny), to na upalne słońce nabrało potrzebnej nie 1. N a w kolor leśnych 2. N a warze do chabrowy jagodach kolor (modro-niebieski) czarnych brunatno-czarny z olszowej kory gotowano (czernicach). i czarny z lnianym w od­ barwy. inaczej, W komu rudawą, koloru. czy która Jeżeli przędzę przez dłuższy dawne lata tylko było siemieniem. wysta­ czas, tak aż tylko pilno przed n i e b y ł o , t e n szukał farby ł l D o p e w n e g o r o d z a j u s z t u k i t k a c k i e j należało w y ­ r a b i a n i e b a r w n y c h i o z d o b n i e w y k o n a n y c h pasków do fartuchów; w y r a b i a n o je z bawełny k o l o r o w e j i l n u n a specjalnych t z w . „klockach". Niektóre były bardzo a r t y s t y c z n e i b y ł a i c h w i e l k a rozmaitość. W y r ó b i c h skończył się już p r z e d k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t . Wiejscy książki k r a w c y . p t . Strój O krawcach ludowy Puszczy tych pisałem — Zielonej do będącej t e r a z w p r z y g o t o w a n i u do d r u k u . D o d a m t y l k o że k r a w ­ cy miejscowi miejscowej, sów (ludowi) n i e było. Taki miał i ludności d o t e g o szkół krawiec swego gospodarstwa, Czasami r e k r u t o w a l i się spośród w i e j s k i e j . Żadnych latem czy pilnował kur­ lichego a zimą o b s z y w a ł rodzinę l u b w i e ś . pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia p o k a z a ł y się. t u o k . r . 1900 (z A m e r y k i n a r a t y firma „Singer"). K r a w c y a który miał więcej żyli sobie gustu i na ogół nowych dostatnio, pomysłów „ p r z y s t r o j a c h " , t o o przyszłość m a t e r i a l n ą w mógł się n i e martwić. K a ż d y z n i c h miał swój d o m i i n w e n t a r z . Co do k r a w c ó w Ż y d ó w ( w o s t a t n i c h l a t dziesiątakach to ci p r a c o w a l i w n a zimę miastach jeździli po w s i a c h z a d o m o w i l i się g d z i e u g o s p o d a r z a , s z l i do innego przed i osadach mia­ („wędrowni"), o b s z y l i m u całą r o ­ i t d . Z a pracę otrzymywali gotówkę i „kolędę" w n a t u r z e do d o m u . Po w s i a c h t o w a l i s o b i e w s w o i c h n a c z y n i a c h (nasze b y ł y 3. N a k o l o r c z e r w o n y — leśne k r z a c z k i podobne c z e r n i c p o d jesień (mają c z e r w o n e ł o d y g i i p e s t k i ) . da­ kolor olszowej . dzinę, p o t e m — wełnę zimą, a słońca już g o r ą c e g o steczkowych, nici wełnę siwy wojnami), barwników: razu latem robiono, B a r w i e n i e od przędzę i s u k n o potrzebnego a produkty stroje otrzymywali wiejskie, od regionalne gospodarzy. z czasem go­ „trefne"), Krawcy miejskie, szyli współ­ czesne. 4. N a k o l o r żółty — b r z o z o w e liście i k o r a z d o d a t ­ kiem koperwasu. 5. N a k o l o r z i e l o n y ga, dająca ją „muzga". Były — specjalna trawa wodna, p o ściśnięciu m i a z g ę . N a d r z e c z a n i e Nici różne dochowały gotowano sposoby odwarze farbowania się d o n a s z y c h n i c h pokoleń w z tej trawy nici, nie 1 0 . wszystkie czasów, b o p r z e z p a r ę używano barwników dłu­ nazywają przeważnie ostat­ chemicz­ nych. Często f a r b o w a n e gólnie cone przy wyrobie lniane wano nici były t y l k o n i c i na osnowę i dywanów), w t e d y osnowy grubsze do i mocne, j e p o d przędzę krę­ nazy­ r w a ł a , suszyła, w otłukała piękne z nasion i cienkie i t d . i t d . aż włókno — sama do koszulę, t r z e b a p r z y pracowitych Wyroby biane i koszul, (zapaski n i m o d b y ć aż pięćdziesiąt ze l n u różnych czynności! ze l n u były popularne, farbowano i sprzę- gospodyni. J e d n a z n i c h o p o w i a d a ł a m i , że chcąc o t r z y m a ć do na K u r p i a c h najbardziej l u ­ szczególnie w paski nakrycia), latem. spódnice chusteczki Prócz (kitle), na białych fartuchy głowę, a dla m ę ż c z y z n prócz k o s z u l , p o r t k i l n i a n e , p a r c i a n k i i o n u c z k i w chodaki. S u k n o g r u b e n a s u k m a n y b a r t n i k ó w czy f a r b o w a n o niekiedy na kolor b u r y ; gotowano w olszowej korze z l n i a n y m siemieniem. Najczęściej ralnym. W 204 jednak robiono kolor strzelców je wtedy sposobem t y m c e l u do s u k m a n d a w n y c h czy tu ten wełnianą. L e n siał z a w s z e g o s p o d a r z , a czyściła go z c h w a s t ó w , dzenia Początkowo (szcze­ kilimów cięciwami, d a w a n o B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h n a K u r p i a c h i w ogóle n a d Narwią, znane jest powszechnie. P r z y każdej c h a ­ łupie d a w n i e j w o g r ó d k a c h , z a b e z p i e c z o n y c h p r z e d i n ­ w e n t a r z e m , były specjalne p l a c y k i r ó w n e , z piękną m u r a w ą , z w a n e b i e l n i k a m i . S a m a n a z w a w s k a z u j e , że służyły d o b i e l e n i a . W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h c z y o s a ­ d a c h n a d r z e c z n y c h b y ł y b i e l n i k i d o w s p ó l n e g o użytku, w y d z i e l o n e p r z e z z e b r a n i a g r o m a d z k i e d l a całej w s i , dobrze ogrodzone. natu­ (ciemno-brą- też portki jeszcze pewnie szarym które bielały deszczu i słońca. A g ł o być p i ę k n y m strój bielić partu, praniu, same na nauczył l u d z i karkach koszule zwanego że płótno w y b i e l o n e uroczysty, pewnie i bielić ludzkich, od j a k śnieg m o ­ s t r o j e m odświętnym, p e w n i e odświętny, płótna surowego płótnem l u b pacześnym. A l e s a m deszcz co p r z y płótna, ten płócien n i e b i e l o n o , n a i t p . używano obrzędowy więc n a i t p . zaczęto specjalnie. B i e l o n o w t e n sposób: sztukę płótna z k r o s i e n r o z ­ ciągano n a m u r a w i e , p r z y g w a ż d ż a n o d o z i e m i s p e c j a l ­ n y m i kołkami na pozostawione, w t y m celu pętelki (lub z b r a k u t y c h — przytłaczano p o b o k a c h w y m y ­ t y m i k a m i e n i a m i ) . W słoneczną p o g o d ę p ł ó t n o p o l e w a n o w o d ą czystą p r z e z s i t a p o l e w a c z k i r a z w r a z p o k a ż d y m wyschnięciu, przeważnie robiły to k o b i e t y i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki r a z y d z i e n n i e , d l a t e g o b i e l n i k i są z a w s z e b l i s k o w o d y . P o p a r u t y g o d n i a c h „ b i e l e n i a " — czego o c z y w i ś c i e d o k o n y w a słońce l e t n i e — płótno z w i j a j ą n a w a ł k i i zabierają d o użytku. T a k s a m o t r z e b a z b i e r a ć płótno z b i e l n i k ó w n a n o c i p r z e d każdą burzą, p i l n o w a ć p r z e d w ę d r o w n y m i z ł o d z i e j a m i , �również kura by czy nierogacizną n i e dobrały b i e l n i k i n i e zrobiły nieporządku, s z k o d l i w e g o na w się n a d l a płót­ czasie b i e l e n i a . Bielone płótna na miejscu lizny samodziałów. (która znano Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, n a o g ó ł j e d n a k g o s p o d y n i e s o b i e upraszczają b i e l e n i e w d o m u , g o t u j ą c s z t u k i płótna w s p e c j a l n i e s p r e p a r o w a n y m ługu z p a l o n y c h łęcin łubinu, a d a w ­ n i e j i jałowca i t p . pytem P r a n i e tej pewnie w estetyczne nym z sięciu b l i s k o l a t . daje z krosien nie na­ się d l a k r a w c a , j e s t r z a d k i e , r o z c i ą g l i w e i kurczy się o d w i l g o c i i d e s z c z u . U b r a n i e u s z y t e z t a k i e g o na, i po pierwszej trudno niejsze ulewie się niepomiernie b y j e nałożyć n a s i e b i e . T a k p e w n i e czasy przytrafiło puszczańskiemu, niem skurczyłoby się a to gwałtownym tkaczów na pomysł nieprzepuszczalne się niejednemu zmoknięcie sukna, zbicia suk­ w daw­ elegantowi właśnie ze skurcze­ naprowadziło pewnie sukna na gęstsze, więcej i n i e rozciągliwe. Do folowania zwany foluszem służy s p e c j a l n y („folus"), a przyrząd będący ok. 3—4 m k o r y t e m , dłubanym z grubego nego, z wolnymi wylotami w sokimi bokami. Do t r z e b a 6, 8 i dorobiony z kołkami więcej n i e r a z warsztat, długim pnia o b u końcach koryta długi i dość c i e n k i smyk — właściwie drzew­ i dość w y ­ jest całą pasją smyka ludzi. naparzone u k r o p e m , rozciągnięte w foluszu ( k o r y c i e ) chłopcy międlą, gniotą i p r z e w r a c a j ą ciągając n i m gromadnie biet domowych, w obie zawyrokują, że się p r z e r y w a . co c h w i l a któraś l e j e jają mu z duże­ otrzymują dalej ciągu — po i oddają ciężkiej zasłużoną do dobrą po w s i , bo n i e r a z biorą je w i ścisłe, pracę prostują, nawi­ p o t y m d o k r a w c a . Już ani zmiana potu pracy folusz i kilka razy są obroty do pogody. przy kolację, grudnia doprowadzone ności. D o r e s z t y zbite znawcy suknie pożyczany różne s u k n a stanu używal­ wędrowni krawcy. W o s t a t n i c h l a t a c h , bliżej m i a s t f a b r y c z n y c h s u k n o t a k i e dają n i e k t ó r z y d o s p e c j a l n y c h f a b r y k d o w y r ó w ­ nania jednej s t r o n y „ p r a w e j " przez maszynowe pos t r z y ż e n i e włosia, a l e większość p o p r z e s t a j e na t y m , j a k i e wyszło z warsztatów w i e j s k i c h . prania. płóciennego ulewny, nie tylko stroju letni deszcz, w podróży strze- czy gdzieś zrobił z przy płócien­ wprost na człowieku. pewnie, coraz że bielsza bieliźnie, j e g o strój i bez bielutkiej, chłopakom, co Gdy czy brudu. zaczęła podrażniło człowiek je wy­ bielizna jest Dziewczyna się pewnie prędzej w podo­ i c h ambicję w k i e r u n k u częstszego moknięcia n a deszczu, który j e prał bezinteresownie siątkami umyślnie żeby i m włosy strzyżono włosów). Zaczęto prać a s k u t e c z n i e . Jeszcze lat, dziewczyny deszczu, też z bieliznę w przed mokły długie rosły Taki musiał czasem wodzie — (wtedy być nie dzie­ majowym jeszcze n i e początek czekając bieżącej, trzepiąc kijanką paru na prania. deszczu ją z płaskiej szczapy, ręką, czy — dło­ ułama­ n e j gałęzi. P r a w d o p o d o b n i e z przyrodzonego lenistwa, człowie­ k o w i n i e chciało się urządzać p r a n i a z b y t często, a l e bądź co bądź, t r z e b a p o w i e d z i e ć n a korzyść ludności t u t e j s z e j p u s z c z y , że n i e c z e k a n o t u , aż płótno r o z l e c i się n a c z ł o w i e k u w strzępy ( j a k t o się z d a r z a ł o p o ś w i e ­ cie) o d z n o s z e n i a , a l e j e p r a n o , co nastąpiło p e w n i e już w w i e k a c h X V I I i X V I I I — w t e d y już n i e deszcze, a l e k o b i e t y p r a ł y bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowni­ k ó w n i e c h o w a n o w bieliźnie b r u d n e j , a l e ją s t a r a n o się się tu zaprezentować w l u d z i e , a pozostałość ci, gdy jeszcze mogą w dobrej formie zaświatach. To mówią po t y m zwyczaju starsze l u b s c h o r o w a n e Kurpianki, pracować, mógł najstarsi j e s t t a k a , że oczekując już przygotowują śmier­ sobie na śmierć s w ó j strój, a w n i m często śnieżna „ k o s i u l a " o d ­ grywa pierwszorzędną Bądź co bądź, rolę. n a początku już n i e t y l k o p r a n o w w o d z i e , XIX stulecia, a l e s t a r a n o się bieliznę wynaleźć k u t e m u o d p o w i e d n i e m y d l i k i - s p o s o b y , ułatwiające m a n i e możliwie czystej smykiem, wrzątek naciągają, deszcz n i e z a s z k o d z i , Chłopcy w gotowe mokre n a w a ł k i , suszą żaden jest sukno Sukno bać Z e sposobów t y c h s t r o n y wzdłuż. Z k o ­ go s a g a n a n a s u k n o , a po k i l k u g o d z i n a c h , g d y higieniczne, czy niejeden bie­ strojem), na wynalazek bielizny wyprać, wybielić, b y nieboszczyk Z w y k l e f o l u s z u s t a w i o n y j e s t n a kołach w b i t y c h w z i e m i ę (słupkach), p r z e d o k n a m i , chałupy, p r z e z które p r z e c h o d z i ś w i a t ł o l a m p o w e na z e w n ą t r z p r z e z s z y b y , ż e b y p r a c u j ą c y m i e l i w i d n o . P r a c a r o z p o c z y n a się o z m i e r z c h u , z w y k l e w czasie a d w e n t o w y m ( w g r u d n i u ) , d o k t ó r e j z a p r a s z a się sąsiedzkich c h ł o p c ó w dorosłych n a cały w i e c z ó r . Jeżeli s u k n a j e s t m a ł o w j e d n e j c h a ­ łupie, t o k i l k a g o s p o d a r s t w r a z e m z n o s i s u k n o n a w s p ó l ­ n e f o l o w a n i e , dość p r a c o w i t e i k ł o p o t l i w e . Sukno pięknej specjalny d o rąk. D o i puszezaków, ale t o s a m o nią, a z czasem F o l o w a n i e s u k n a — b o t a k n a z y w a się cała t a m a ­ n i p u l a c j a u t r w a l e n i a , z b i c i a i u j e d n o s t a j n i e n i a rozciąg­ l i w o ś c i w ł ó k i e n — o d b y w a się o d n i e p a m i ę t n y c h p r z e z l u d z i l a t , n a całym terenie, gdzie znane jest t k a c t w o z wełny. nie prano s t r o j e m , b ę d ą c y m jednocześnie bielizną, trzepiąc ładniejsza, s u k n a . S u k n o zaraz względy wpłynęły praczką sechł, z a u w a ż y ł F o l o w a n i e nie i spTat skórę b ę d ą c y m pal rybołówstwie stu kilkudzie­ Pierwotnie jednocześnie k t ó r y g d y b y ł z silną falą t j . w i a t r e m , n i e t y l k o i dalej Polsce o d i prawdopodobnie k u r p i o w s k i e Cieszą się w i e l k i m p o ­ w była potrzeby, Pierwszą był lato 1. W o d a pierwszym czono lub stojąca, lepszym znane były miękka, dole czy następujące: wygrzana kanale na słońcu, wodzie drugi czystej dzień „spierano" bieżącej, w y k r ę c a n o w lub jeziorku. M o ­ w n i e j bieliznę n a całą dobę, s p e c j a l n i e ile, na otrzy­ bielizny. w rozmiękły błocie brud w z nadmiaru wilgoci i suszono n a słońcu i w i e t r z e , n i e k t ó r z y o d r a z u l a s o ­ b i e , żeby nabrała 2. Ił r z e c z n y glowy), Szorowano „wysiastano" takiego fasonu. ( m a z i s t y i tłustawy muł g l i n i a s t o - m a r - nad brzegiem strumieni. Z odpowiedniego w w niektórych w nim brud wodzie bieżącej, mułu Niemcy robili miejscach rzek i zastarzały, a czystej ogrzanej. nam i kartkowe potem mydło w czasie I i I I w o j n y . 3. Z a p a r z a n i e bielizny w nawozie końskim, który j a k w i a d o m o — p r z e t e r m e n t o w a n y , z a w i e r a w sobie d u ­ żo ciepła — odbywało się jeszcze n a początku S u k n o t a k i e służy dziesiątki l a t , u b r a n i e z n i e g o „nie do z d a r c i a " — j a k mówią, a p r z y t y m n a z i m o w e m r o z y i z a w i e j e ciepłe i w y g o d n e w n o s z e n i u . w i e k u . B i e l i z n ę z zastarzałym M a też w z i ę c i e n a K u r p i a c h d o o s t a t n i c h l a t , a n a j a r m a r k a c h czy t a r g a c h w M y s z y ń c u m o ż n a nabyć o d ­ p o w i e d n i o w y m i e r z o n e sztuczki n a krótkie „sukmanki". i XIX-go brudem zakopywano b i e j w n a w ó z koński w s t a j n i , ż e b y się t a m d o b r z e grzała. N a d r u g i prano piołu. w czy t r z e c i dzień bieliznę ciepłej Spłukiwano wodzie w z ługiem ogrzanej za­ wydobywano gotowanym wodzie, głę­ czystej z i po­ bie­ żącej. 205 �- 4. G o t o w a n i e jeszcze w ługu b r u d n e j b i e l i z n y o d b y w a ł o powszechnie z popiołu d r z e w zastępujący ok. r. 1900. Ł u g liściastych, posiadających ludziom w sobie krosien, jest b a n i o n e " j a k t o nazywają, wałki, szedł świat. na B i e l i z n ę z ługu p r a n o w mięk­ sztuczki 5. O w c z y mętna dawniej ług. B y ł a w i wodzie przed tłustawa. na szereg W wodzie Woda prano z brudu bieżącej. O d l a t 60—80 s p o s o b u sitach i w piecach wygotowywano tego dziesiątków l a t uważano d ę b o w ą korę, o d - ług. Ług taki za n a j l e p s z y i przez gotowa­ n o czy też p r a n o w n i m bieliznę. W końcu c z y s t a spłukała do r e s z t y Co taka takiej do reszty po­ używają. 6. D ę b o w y ług. P a l o n o siano brudna woda strzyżeniem. płócienne, spierając czystej, p r a w i e nie ciepłej i co n i e p o t r z e b n e do s u k n a i się i n t e r e s o w a ł , s u k m a n , to p r a n i e m wystarczał wienia" sukna wycierano deszcz woda . 12 i je rękami i c h mało k t o śnieg; dla miękkim „odno­ śniegiem. T a k w i ę c sobie r a d z i l i K u r p i o w i e , a w ł a ś c i w i e K u r p i a n k i z p r a n i e m b i e l i z n y . T y l k o n a t r a t w a c h spławnicy drzewa w i (miejscowi oryle) musieli „gratunach" , gdzie indziej 1 3 dziewczęta. W Praczkami dawniejszych na Starych rzeźbił ładną kijankę i z niej dziewczynie. prezent też są Kurpiach k w i a t y i różne przedślubny Przywiązywał uwagę, a i dziewczyna w sobie to zawsze zawodowymi latach kawaler robił prać robiły widać swojej do kobiety. zdolny wzory upatrzonej kijanki znaczną n i e obraziła się za t o . płótna do P ł ó t n o (i i n n e t k a n i n y ) spod wyrównują oba brzegi, maglują zwana koniecznych na szerokiej (łóżka itp. Do „Pogur- j e nakręcając n a rozpłaszczając wypadkach siedzenia) na maglownica, ławie, na służącego na maglowania t u walkownicą mokre mniejsze wierz­ dzień służy i wałek wszędzie że żadnych prawie niu po k r a j u , więc maglów nie ma, prostowanie wszelkiej i wysuszeniu, j a k : ręczników, tuchów i t p . o d b y w a prawie j e j n i e opisuję. D o d a m zmechanizowanych na za ręcz­ długości ok. 1 łokcia (50—60 c m ) . Czynność t a z n a n a j e s t tylko, Kurpiach bielizny po pra­ obrusów, k o s z u l , f a r ­ się ręcznie p r z e z k o b i e t y , p o d a n y m i p j w y ż e j narzędziami. Walkownicą — z płaskiego d r z e w a b r z o z o w e g o c z y klonowego l u b jesionowego, posiada do p r a w e j ręki okrągły t r z o n e k a do l e w e j zakrzywioną rączkę u p r z o ­ d u narzędzia. Spód w a ł k o w n i c y n a c i n a n y j e s t w k a r b y , który p r z y t o c z e n i u w a ł k a z bielizną naciąga ją c o r a z m o c n i e j n a w a ł e k , w y r ó w n y w u j ą c w s z e l k i e fałdki i n i e ­ równości. Wspominam o wałkownicy jeszcze i d l a t e g o , ona u każdej s t a r a n n e j g o s p o d y n i biona pracowitymi motywami że i że często j e s t sztuki ludowej, jest ozdo­ robotą r z e ź b i a r s k ą . B i e l i z n ę czy f a r t u c h p o p r a n i u n i e m a g l o ­ 15 wany, nazywają, z gardzieli". że w y g l ą d a Żelazka do t a k „jak prasowania p s u wyciągnięty od paru dziesiąt­ k ó w l a t są w użytku u m i e j s c o w y c h k r a w c ó w , ogół w i e j ­ ski 14 za itp. W n a k r y c i u szlabana kanapę bieliznę kobiety wyciągając bielniku chnim t o n a pozór owiec jakby koszule wodzie strugach i rzekach. została p o m y c i u była czystej tkanin. z a w s z e trochę p o m i ę t e , n i e r ó w n e . potaż potaż w Wyługowany Magio w anie z n a d N a r w i n a h a n d e l ( d a w n y m i czasy) w d a l s z y kiej, najlepiej mydło. si* wygotowywani dopiero zaczyna je lepiej poznawać. P R Z Y P I S Y T e k s t z i n e d i t ó w A d a m a Chętnika, n a p i s a n y w l a ­ tach 60-tych. Podług ks. Łukasza Kościeszy-Załuski, m i s j o n a r z a z r . 1650, o d b y w a j ą c e g o m i s j e w p u s z c z y K u r p i o w s k i e j (podł. rękopisu p o łacinie, podał I . B a r a n o w s k i „ Z i e ­ m i a " n r 18 1(11). O c z y m dalej p r z y „strzelcach". P o d ł . L . K r z y w i c k i e g o — Kurpie (Biblioteka War­ s z a w s k a , 1892). 1 2 3 4 Były t a k i e w M u z e u m K u r p i o w s k i m w N o w o g r o ­ p o d Ł o m ż ą , do r . 1939 (pochodziły z w . X V I I I ) . H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom województwa płockie 70, W-srszawa 1928 5 dzie 6 7 Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, 1830 A . Chętnik, Warunki gospodarózo-kulturalne na pograniczu Kurpiowsko-Mazurskim, Ł o m ż a 1927, s. 89 8 206 O d F . P i j a n o w s k i e g o ze w s i K u z i e , p o w . K o l n o , l a t 90, w r . 1910 i o d M . S o b ^ e c h o w e j , l a t 85, w r . 1947, o d J . K r a s c y n e j , l a t 80 z B r z o z ó w k i ( o k . 1932) i t d . W i a d . od A. K o r d e c k i e j z Myszyńca i M . Sobiec h o w e j z K a d z i d ł a , 1949 i i n n y c h . W i a d . od I . Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z N o w o g r o d u p o d Ł o m ż ą , 1931 W i a d o m o ś c i o d : S. C h ę t n i k o w e j , l a t 9 1 , N o w o g r ó d 1948; M . S o b i e c h o w e j z K a d z i d ł a , l a t 87, 1949; o d A . K o r d e c k i e j z M y s z y ń c a , l a t 55 — 1949 i t d . G r a t u n y — duże s z p a r y z w o d ą bieżącą między kiocŁmi w p ł y n ą c y c h p a s a c h d r z e w a . T a k i e k i j a n k i można oglądać w Ł o m ż y , w M u ­ z e u m Północno-Mazowieckim. „Stare K u r p i e " — o d c i ­ nek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi, o d N o w o g r o d u .począwszy — do Ostrołęki. J a k to w i d z i m y пр. лг M u z e u m P ó ł n . Mazow. w Łomży. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8aeb470dc5ec35090f6d933071784549.pdf d66fca78f00d0821a69d6a8bf4f0f94a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3350 Title A name given to the resource Z perspektywy Siedmiogrodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.14-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z perspektywy Siedmiogrodu Drogi Aleksandrze, Na Twoją propozycje rozmowy odpowiadam - tak jak to j u ż kiedyś się zdarzyło - listem. Poprzedni pisałem do Ciebie w okresie kiedy przygotowywałeś świetny numer „ K o n t e k s ­ t ó w " poświęcony antropologii teatru i kulturze alternatywnej. Ja byłem wówczas w „ P o d r ó ż y na W s c h ó d " z zespołem, który w t y m właśnie - 1990 roku stworzył F u n d a c j ę „ P o g r a n i c z e " a później Ośrodek „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " z siedzibą w Sejnach. Dzisiaj przygotowujesz wydanie „ K o n t e k s t ó w " poświęco­ nych Litwie, bywałeś u mnie w domu w drodze do W i l n a i K o w n a , zapisując adresy i trudne do z a p a m i ę t a n i a nazwiska. To, że tutaj przecinają się nasze drogi, że taki jest obecnie kontekst naszej rozmowy, dowodzi najoczywiściej ewolucji jakiej uległy nasze poszukiwania. Dzisiaj z a a n g a ż o w a n i jesteś­ my w rozpoznawanie Litwy, w obecność Litwy. Dzisiaj powtarzamy coraz płynniej nazwiska, uczymy się melodii słów. które są w ustach Polaka nie oswojone zupełnie, jakby przywoływały glos nie z sąsiedztwa trwającego wieki, a z dale­ kiego kontynentu. A przy tym wszystkim proponujesz - co jest jeszcze jednym dowodem Twojej diabelskiej intuicji - nazwać naszą r o z m o w ę „ Z perspektywy Siedmiogrodu", co od razu ustawia przed­ miot naszych dociekań we właściwym, szerszym wymiarze. Tak więc przywołuję w pamięci wszystkie nasze rozmowy w Cimochowiznie. Sejnach. Warszawie wszystkie stawiane przez Ciebie pytania i zabieram się do pisania. Dlaczego perspektywa Siedmiogrodu jest ważna dla naszej rozmowy? C h o ć b y dlatego, że umieszcza Polskę i Litwę w pewnym systemie naczyń połączonych, wzajemnie uwarun­ kowanych i silnie na siebie oddziałujących. Ten system to oczywiście pogranicza Europy Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j ze swo­ im piętnem historycznych p o w i ą z a ń , zmieniających się granic, kulturowych powinowactw. D o l e g o doszło jeszcze piętno wspólnoty obozu socjalistycznego, co do k t ó r e g o łudzimy się, że szybko ulegnie zatarciu, a w rzeczywistości z m a g a ć się będziemy z nim jeszcze przez dziesięciolecia. Samo pojęcie „ p o g r a n i c z e " nie jest w obecnej dobie tutaj popularne. Związane to jest z t y m , że godząc się na rzeczywistość pogranicza godzisz się na rezygnację z wyłączności np. litewskości czy polskości na danym obszarze. W e ź chociażby takie Wilno - L i t w i n i tyle się nawalczyli, aby mieć je za swoje, za swoją stolicę. A tu teraz Białorusini głoszą światu, że ich d u c h o w ą stolicą jest W i l n o i spokojnie p r o p o n u j ą , aby to miasto stało sie stolicą nas wszystkich: Litwinów P o l a k ó w , Białorusinów, Ż y d ó w . . . Tak to j u ż tutaj u nas jest. T u żaden n a r ó d nie ma wszystkiego na własność. W konsekwencji stoją przed nami zawsze dwa możliwe scenariusze p o s t ę p o w a n i a : albo będziemy chcieli mieć wszyst­ ko na własność i wówczas zaczniemy wypisywać na murach hasła w rodzaju „ P o l s k a dla P o l a k ó w " i gorliwie b u d o w a ć wizerunek każdego innego j a k o obcego i wroga, albo dom swój zbudujemy otwarty, trudząc się nad d o b r o s ą s i e d z t w e m i poszanowaniem innego. Istotny problem w tym przypadku nie tkwi w tym, że przyjmujemy pierwszy scenariusz, bo świadomych i aktywnych nacjonalistów jest u nas niewielu, a przypadłość ksenofobii, choć rozpowszechniona, pozostaje jednak w większości środowisk cechą wstydliwą Problem polega na t y m , że ogromna większość z nas u w a ż a , iż wystarczy nie być nacjonalistą, mieć demokratyczne p o g l ą d y i sprawa załatwiona. Tymczasem dom otwarty trzeba b u d o w a ć; tutaj potrzebna jest wielka praca do wykonania, wielkie serce. Podobnie jest z pojęciem tolerancji; samo słowo łacińskie tolerare - znosić, ma w sobie coś z bierności i wówczas rację ma Jan Paweł I I m ó w i ą c „Tolerancja to za m a ł o . . . " . Ale o tolerancji później. 14 Teraz chcę tylko zaznaczyć, że to pole budowania, zawiązy­ wania nici wspólnoty w momencie narastającej fali procesów dezintegracji na pograniczach, uznałbym za jedno z najistot­ niejszych pól działania naszego o ś r o d k a w Sejnach. O t ó ż dla mnie osobiście przełomem w spojrzeniu na po­ granicze j a k o na system scalający całą tę naszą część Europy w jeden oVganizm, były p o d r ó ż e do Siedmiogrodu Wcześniej były tylko intuicje, pojedyncze tropy, lektury książek. Była na przykład dyskusja o Europie Ś r o d k o w e j w latach 80-tych zainicjowana słynnym esejem Kundery Zachód po¬ rwany albo tragedia Europy Środkowej, w której wzięli udział m , : Miłosz, Havel, K o n r a d , Venclova, M i c h n i k i Jancar. Ale wówczas idea Europy Środkowej pojmowana była zbyt w ą s k o i zbyt silme uzależniona od przeszłości Poza tym p o w s t a w a ł a przede wszystkim w opozycji do Rosji do Z w i ą z k u Sowiec­ kiego W momencie gdy słabła g r o ź b a uzależnienia od Moskwy i pojawiła ię szansa^wcieleniai idei w życie dyskusja udchb m K arenę w k r o c z ™ n r p o d r n s a n e ^ ^ ^ S ^ ^ S ^ S - ^ ^ o hcznvch d ą s ó w i o ? ó r ó w - ^ ^ ^ b J T S t ó e t o H Szowane jedymeT^ Jesień 1989 r o k u zakończyła pewien rozdział w podejściu do problemu Europy Środkowej. I choć był to rozdział c ekawa, obfitujący w świetne eseje, błyskotliwe analizy historyce n o - k u t u r o w e . to jednak o b n a ż o n e zostały wszystkie jego słabości: pewen akademizm, brak przebicia i umocowania w realiach bieżącego życia Powoli stawało się jasne że E u r o p ę Środkową zaczyna zastępować Europa Środka wo-Wschodnia i obok Węgier Czech Słowacji i Polski jest także Litwa R u m u n a i inne^ kraje że na n k t u a się z d a d z ą wszelkie k a l k i S ^ ^ ^ ^ y ^ ^ i ^ S T S . wym w y z w a ć Europy D o m S R o i a S B nrzed^ m z v s t k i m na nfewieTeztoffi^ ba nomiedzv ludzi SałanTe ^ ^ S o i ^ z T i ^ ^ ^ rozpocząć W ten s p o s ó b otwiera się obszar pracy organicznej, który stoi przed nami do wykonania. T r u d n o sobie wyobrazić jakikolwiek rodzaj ideologii, choćby najbardziej szlachetnej, który byłby w tej sytuacji p o ż ą d a n y i skuteczny. Potrzebny jest raczej w a r s z a t, który przysposabiałby ludzi do życia na pograniczu w sytuacji otwartości i szansy na godne współist­ nienie. O t ó ż nasze miejsce jest właśnie przy t y m warsztacie. M o ż n a powiedzieć, że to co robimy w Sejnach, to pewnego rodzaju laboratorium, w k t ó r y m poszukujemy nowych form działania, aktywności kulturalnej i edukacyjnej nowych s p o s o b ó w * 5 macji życia w małych ojczyznach które o d p o w i a d a ł o b y wyzwaniom czasu Nie jest to łatwe. O p ó r materii jest ogromny. Przede wszystkim jesteśmy nieprzygotowani do zmierzenia się z rzeczywistością, która nagle się przed nami wyłoniła. Żeby cokolwiek tutaj b u d o w a ć trzeba znać swoich sąsiadów, rozu­ mieć ich punkt widzenia, z d o b y w a ć dystans wobec własnej'. megalomanii. T y m sposobem trzeba też pogłębiać poznanie samego siebie Przecież jednym z najdramatyczniejszych py­ tań jakie się wyłoniły obecnie to jest pytanie o własną tożsamość. Tymczasem, gdyby p r ó b o w a ć określić nasz stopień facho­ wości w tych dziedzmach, to śmiało m o ż n a powiedzieć, że jest dyletancki. I ciągle nie widać jakiejkolw.ek istotnej zmiany w podejściu do tych p r o b l e m ó w w szkołach, parafiach c z j mass mediach. Istnieją oczywiście różne pojedyncze inic­ jatywy, w tym wydawnicze W czasach .podziemnych" poja¬ w i Ę książka B o h d a S S K c z y p i e ™ �- Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nie j e d n ą cegiełkę wniosła w tej budowie. T o jednak ciągle za m a ł o i myślę, że rozumiesz dlaczego tak upieram się przy tym warsztacie. Tak sobie myślę teraz, że ten okres - mityczny j u ż prawie _ niezwykłego współistnienia n a r o d ó w i kultur, opisywany orzez Vincenza i Stempowskiego, to był okres dziecięcy, Ł - r e f l e k s y j n y , pewnej naturalności i przezroczystości ist­ niejącego p o r z ą d k u . D o tej epoki nie ma powrotu tak jak nie Sa powrotu do dzieciństwa. Dzisiaj jesteśmy w okresie dojrzałości, przebudzonej refleksji i bez rozwoju świadomości, Ł g o jej pogłębiania, nie damy sobie tutaj rady. Dotyczy to nie tylko elit ale nas wszystkich. I dlatego jeszcze raz powtarzam - warsztat, bowiem ś w i a d o m o ś ć jest przecież dla nas kwestią życiowego praxis. Powiesz, że tych w a r s z t a t ó w uruchamianych obecnie jest bardzo d u ż o : warsztaty języków obcych (zachodnich oczywiś­ cie), komputerowe, menadżerskie, marketingu i t d . Zgoda. One wszystkie są potrzebne. Ale na tej samej zasadzie potrzeb­ ny jest warsztat ś r o d k o w o e u r o p e j s k i odnoszący nas do naszeco miejsca zamieszkiwania. I tak samo prosty i oczywisty jest fego cel: być w pulsie życia, nie stać się anachronicznym, zasklepionym w p u d e ł k u rodem z X I X wieku jeszcze. M i m o że ta praca powinna być obliczona na długie lata, że powinna być gruntowna i niespieszna, to jednak dokonuje się pod wielkim ciśnieniem czasu i okoliczności. Jest niepokój j pośpiech. P ł o n ą Bałkany, a przecież to u nas się pali! 1 co robić w tej sytuacji: o r g a n i z o w a ć k o n w ó j humanitarny czy brać się za pracę u siebie, za przygotowanie spotkania młodzieży polskiej i litewskiej na przykład? Jedno i drugie jest tym samym Oczywiście aby p r z e k o n a ć się do tej pracy, aby położyć pod nią właściwy fundament, nie m o ż n a kierować się strachem i myśleć jedynie o działaniach prewencyjnych. Nie w y o b r a ż a m sobie tego inaczej jak tylko pracy twórczej, odwołującej się do mocy pozytywnych, ich energii duchowej i trzeźwego budowa­ nia. Cała moja nadzieja opiera się na przekonaniu, j a k ż e często już w życiu sprawdzonym, że te siły na naszych pograniczach są w przewadze. One są m o ż e bardziej ukryte, nieśmiałe i często n i e u ś w i a d a m i a n e . Brakuje impulsów do ich wy­ zwolenia. Wszyscy jeszcze tutaj stoimy na słabych nogach więc nadrabiamy miną, baczymy kto ważniejszy i nie kwapimy się, aby pierwszemu wyciągnąć rękę. Tym ważniejsze jest więc przełamywanie tego stanu rzeczy, odnajdywanie miejsc siły i czerpanie z nich energii do działa­ nia. W tym miejscu pora j u ż p o w r ó c i ć do przywołanego przez Ciebie Siedmiogrodu, który wywołał wszystkie moje dotych­ czasowe refleksje. T o jest niewątpliwie miejsce siły Gdybym miał je p o r ó w n a ć do innego znanego mi miejsca w tej części Europy, to bez wątpienia p o r ó w n a ł b y m je do Wilna. Nie ma miasta w Siedmiogrodzie, k t ó r e m u o d p o w i a d a ł o b y W i l n o , ale stopień kondensacji mocy duchowych związanych z bogact­ wem kultur i tradycji j a k i posiada stolica L i t w y znajduje swój odpowiednik w całej sieci miast i m i k r o r e g i o n ó w Siedmio­ grodu zajmujących powierzchnię ponad stu tysięcy kilomet­ rów kwadratowych I nie jest to banajmniej ż a d n a przy­ graniczna prowincja - region Cstk zamieszkały przez seklerów bardzo przywiązanych do swych tradycji karpackich Węgier to samo centrum współczesnej R u m u n i i I takjest w p r z y p a l ku Wilna czy choćby Rusi Kijowskiej co najmniej dwa współczesne narody upatrują w Siedmiogrodzie kolebki swej kultury i swego narodowego odrodzenia A obok R u m u n ó w i Węgrów sentymemdcTtej ziemi mają Sasi .Szwabi Żydzi Rusint, C y g T m e T Przy pierwszym zetknięciu z tym żywiołem dzisiaj masz wrażenie, że okres panowania „Geniusza K a r p a t " ostatecznie ten ogród zdewastował, co jest pozorne. Wystarczy zajść do mieszkań, w k t ó r y c h na p o r z ą d k u dziennym są bogate biblio­ teki, cenne obrazy, misterne wyroby rzemiosła ludowego, wystarczy p o r o z m a w i a ć z ludźmi, a przekonasz się, że tradycja tutaj zachowała swoją ciągłość. Że nie zamilkły uniwersytety * środowiska inteligencji że żywa pozostaje w dalszym ciągu kultura ludowa, A co z tego wynika na dzisiaj, na jutro? Przede wszystkim pewna postawa ś w i a t o p o g l ą d o w a , pe­ wien format duchowy człowieka, który określiłbym k r ó t k o jako głęboko tolerancyjny. W y d a w a ł o b y się, że to tak niewiele. Przecież każdy z nas jest tolerancyjny. Również tam u Ciebie w Warszawie kogo byś nie spytał to jest oczywiście tolerancyj­ ny. N o tak, tylko że dopiero tam, w Siedmiogrodzie, staje się jasne o czym w rzeczywistości m ó w i m y . Tolerancja to po ecie które do chwili gdy pozostaje w sferze naszych intencji i wyobraźni, jest całkowicie czcze, puste i nic nie znaczJedynie życiowe p r ó b y , nieustannie ponaw.ane, coraz to trudniejsze, powoli wypełniają je znaczeniem. A w Siedmio­ grodzie pod t y m względem jest jak w ulu - trwa nieprzerwana P^aca i to już od wieków. W tym sensie postawa, o której m ó w i ę jest czymś o wiele ważniejszym, czymś co może stać się d o m i n a n t ą życia społecz­ nego, czy wręcz całej cywilizacji. Oczywiście zaledwie m o ż e się stać, bowiem stawiać musi czoła całym z a s t ę p o m złych sił. konfliktów, ksenofobii itd. Docieramy teraz do rzeczy, myślę, niezmiernie istotnej dla naszej rozmowy. Oto mamy bowiem z jednej strony p o s t a w ę tolerancji, obok której ciągle nieśmiało stawiamy potencjalne „ m o ż e " . Ale ta postawa wywołuje i o b n a ż a tu na pograniczach nieubłagalnie swoje przeciwieństwo - p o s t a w ą zamknięcia, wrogości, nietolerancji. O t ó ż ta dychotomia, ten dramat przeciwieństw jest dniem codziennym mieszkańców pograni­ cza, jest koniecznością dokonywania w y b o r ó w , pracy nad samym sobą i w obrębie wspólnoty. T y m dla mnie tak n a p r a w d ę jest Europa Ś r o d k o w o - W s c h o d n i a : dramatem, w k t ó r y m postawa otwarcia, pobratymstwa i szacunku dla inności zmaga się z postawą wąskiego partykularyzmu, egoiz­ mu narodowego i ksenofobi,. X X wiek przyzwyczai) nas do sytuacji, w których ta druga postawa zwyciężała i w związku z tym nie próbujemy nawe* sobie realnie wyobrazić rzeczywis­ tości, w której to postawa jej przeciwna u W ł a b y w pełni do głosu. A przecież będzie musiała dojść do głosu W żaden fposób s,ę od tego nie wykręcimy N e uporamy się ze sobą z życiem wspólnoty bez wypracowania w sobie postawy głębokiej tolerancji A za tym idzie przecież wielka praca światopoglądowa .duchowa I to jest właśnie fascynujące tutaj, stanowiące zapowiedź wielkiego potencjału kulturowego i cywilizacyjnego. M y w Po­ lsce mamy często wyobrażenie o Litwinach j a k o nacjonalis­ tach, zaślepionych na punkcie swojej n a r o d o w o ś c i i nieufnych wobec sąsiadów. Jest to niesprawiedliwe uogólnienie, a głoszą­ cym te opinie Polakom warto by odpowiedzieć w ó w c z a s , że np. w Hiszpanii mówi się o K a t a l o ń c z y k a c h „ P o l a c c o " , mając na myśli ich skłonności do nacjonalizmu. T y m niemniej zapoznając się kilka lat temu z Litwinami obserwowałem u nich pewną egzaltację n a r o d o w ą i n e r w o w ą o b r o n ę przed wszystkim, co s t a n o w i ł o jakiekolwiek zagroże­ nie dla litewskości, co w y d a w a ł o m i się wówczas zrozumiałe biorąc pod uwagę historię. Ale piszę o tym dlatego, że ten stan w przypadku moich znajomych był stanem dynamicznym i podlegał przemianom za sprawę Wilna przede wszystkim. O t ó ż byli ludzie, dla których ksenofobia czy nietolerancja były czymś obrażliwym. A ponieważ życie w Wilnie ciągle z m u s z a ł o ich do konfrontacji postaw, do współistnienia z o d m i e n n o ś c i ą , to w ciągu tych laV obserwowałem ich ewolucję w stronę otwartości i tolerancji. Oto przykład p o d s k ó r n e j pracy jaka ciągle się dokonuje na pograniczach A za tym sto. przecież w istocie nie problem stosunku do n a r o d o w o ś c i czy religii czy obyczaju, ale formatu duchowego j a k i człowiek posiada Na koniec myślę, że nie od rzeczy będzie przypomnieć opowieść Jerzego Stempowskiego o t y m j a k przybył ze swojej doliny Dniestru do Polski centralnej, do Warszawy chyba i jakiego rozczarowania d o z n a ł kiedy s p o t k a ł się tam - sięgam po cytat - „ z uczuciami narodowymi objawianymi hałaśliwie, wyzywająco, niemal bezwstydnie Manifestacje takie wydały mi się czymś w bardzo złym smaku, d o b r y m co najwyżej dla dorobkiewiczów i p r o s t a k ó w " . Trzymaj się w tej Warszawie, Aleksandrze! Krzysztof Czyżewski 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8aa5f74b78b17fd7b6ec2a5a07c73aa.pdf 565246cb5ccab88a2b34efc46ec7eb8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4006 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3747 Title A name given to the resource Z piśmiennictwa. Z kroniki Sekcji zdobnictwa i budownictwa P.I.B.S.L. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.127-128 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z P I Ś M Taneczni Listy, Dwumiesięcznik I poświęcony E N N kulturze I tanecznej C pod T W A redakcją Jana Reya N r 5 i 6 — 1948 r . i N r 1/2 — 1949 r . ( p o p r z e d n i e n r n r — p a t r z „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 9/10— 1948 г.). Czasopismo to, j a k i dotychczas, p r z y n o s i d u ż o m a t e r i a ł ó w z zakresu t a ń c a l u d o w e g o n i e t y l k o f o l k l o r u R e p u b l i k i C z e c h o s ł o w a c k i e j , ale i i n n j - c h n a r o d ó w . J. K r o u p o w a w w y w i a d z i e p r z e p r o w a d z o n y m ze s ł y n ­ n ą a r t y s t k ą u z b e c k ą , ś p i e w a c z k ą i t a n c e r k ą l u d o w ą , p o s ł a n k ą do N a j ­ w y ż s z e j R a d y Z S R R , T a m a r ą C h a n u m , i n f o r m u j e o j e j sztuce i w a l c e o p r a w a kobiet, o szkole b a l e t o w e j z a ł o ż o n e j przez T a m a r ę C h a n u m w 1932 r . w T a s z k i e n c i e i p l a n a c h j e j n a p r z y s z ł o ś ć . I g o r M o j s i e j e w , w liście do c z e c h o s ł o w a c k i e g o Z e s p o ł u T a ń c ó w N a r o d o w y c h , dzieli się i n f o r m a c j a m i , j a k zespół p r o w a d z o n y przez niago bada i opracowuje t a ń c e , m u z y k ę , s t r ó j i obyczaj l u d o w y , b y p o t e m t r a n s p o n o w a ć to na formę widowiskową. Ze z b i o r ó w E r b e n o w y podano k t ó r y c h t e m a t e m jest taniec. 19 t e k s t ó w pieśni l u d o w y c h czeskich, W e z w a n i e Saszy M a c h o w a — n a w o ł u j ą c e c h o r e o g r a f ó w d o s i ę g a n i a po s k a r b y f o l k l o r u tanecznego, z a m y k a w N r 5 s e r i ę a r t y k u ł ó w , z w i ą z a ­ nych z tańcem ludowym. „ D r u g i list z P a r y ż a " — M . Soukupowej, tejże p r z e k ł a d f r a g m e n t u — s ł a w n e p r a w i d ł a — z „ L a d a n s e a n c i e n n e et m o d e r n ę " — L . de C a h u s a c , „ S u r les p o i n t e s " — M . A . T y m i c h o w e j o r a z P r z y c z y n k i d o p r o b l e m u n a s z e j c h o r e o g r a f i i — J a n a R e y a — o d n o s z ą s i ę do z a g a d n i e ń o g ó l n o choreograficznych. N r 6 p r z y n o s i 14 t e k s t ó w p i e ś n i m o r a w s k i c h o t e m a t y c e S T o t h w art. „ R e j o n D e t v y " o m a w i a f o l k l o r taneczny i tego c i e k a w e g o g ó r s k i e g o z a k ą t k a S ł o w a c j i . tanecznej. muzyczny T. A . Ustinowa w obszerniejszym artykule „ P i e r w i a s t k i ruskich t a ń ­ ców", analizuje szczegółowo kilkadziesiąt charakterystycznych „ k r o k ó w " . P o n a d t o N r 6 z a w i e r a p r a c e J . P r o c h a z k a —• „ D w a n i e s k o ń c z o n e b a ­ lety L . J a n a ć k a " i M . Soukupovej — „ S z k o ł y taneczne w P a r y ż u " . D o r o c z n i k a d o ł ą c z o n y j e s t d o d a t e k C. B l a s i s — O p a n t o n i m i e — w przekładzie M . A. Tymichovej. O d r o k u 1949 T a n e ć n i L i s t y s ą w y d a w a n e p r z e z T o w a r z y s t w o P r z y ­ jaciół T a ń c a , pod t ą s a m ą r e d a k c j ą J. Reya. W N r 1/2 — M . S p i c z k o v a - M a t u s z k o w a o p i s u j e t a ń c e i p i e ś n i ze S t r a n i , leżącej u podnóża Białych Karpat, najszczegółowiej o m a w i a j ą c taniec „ p o d szable". E . H o l e c z y p o d a j e szereg d a n y c h o t a ń c u z w a n y m „ O d z e mok", charakterystycznym m ę s k i m t a ń c u s ł o w a c k i m regionu górskiego, 0 k t ó r y m w z m i a n k i z n a j d u j ą się j u ż w k r o n i k a c h X V I w., a najstarsza m e l o d i a o d z e m k a p o c h o d z i z r . 1588. L . S c h m i d o v a w a r t y k u l e „ L u d o z i i a w c a a taniec", daje s p r a w o z d a n i e z d w ó c h r e f e r a t ó w H . R e j c h r t o v e j 1 Prof. F r . Bornusze, w y g ł o s z o n y c h w s t y c z n i u b. r. n a z j e ź d z i e l u d o z n a w ­ c z y m z o r g a n i z o w a n y m przez M i n i s t e r s t w o I n f o r m a c j i i O ś w i a t y , a do­ t y c z ą c y c h się zagadnienia t a ń c a ludowego. J. R e y , w a r t y k u l e „ Z a c h o w a - r ę k o p i s N o v e r r a " , o m a w i a t e n n i e ­ zwykle cenny dokument sztuki baletowej X V I I I w., z k t ó r y m autor z a z n a j o m i ł s i ę w czasie s w e g o p o b y t u w W a r s z a w i e w g r u d n i u u b . r . „ T a n i e c a p a n t o m i n a " — M . A . T y m i c h o w e j i „ M ł o d a balerina So­ w i e c k a " (O. M a j i P l i s e c k i e j ) — O. P o z d n i e w a — d o p e ł n i a j ą r e s z t y . Taneczni L i s t y z a w i e r a j ą ponad to s t a ł e d z i a ł y : „ M ł o d z i m ó w i ą " , „ N o ­ t a t k i " oraz „ L i t e r a t u r a o t a ń c u " — p r z e g l ą d a k t u a l n e j b i b l i o g r a f i i p r z e d ­ miotu. Czasopismo jest i l u s t r o w a n e s t a r a n n y m i r e p r o d u k c j a m i na k r e d o w y c h oraz wysoce a r t y s t y c z n y m i r y s u n k a m i . wkładkach T Rysunki W. Frydrychowej Z. ilustratorki Tanecznic h Listów �Z KRONIKI SEKCJI PAŃSTWOWEGO DWA NOWE TYPY ZDOBNICTWA INSTYTUTU SKRZYŃ KRAKOWSKICH. D R E W N I A N Y D O M Z XVIII W y c i n a n k a na okładce w/g Fotografie Wystawy Deptuszewski. w. wykonał F o t o g r a f i e do a r t y k u ł u „Kilka słów o polskich" w y k o n a ł Zbigniew Kamykowski. 128 Na str. 63 omyłkowo DO Frankowskiego. Kieleckiej Stefan kolędach podano nazwisko Prof. LUDOWEJ B A D A N I A konstruk­ z L U B E L S Z C Z Y Z N Y . R o z p o c z ę t e w r. b. p r z e z S e k c j ę Z d o b n i c t w a P . I . L . Sz. L . b a d a n i a t e r e n o w e na obszarze południowej Lubelszczyzny dają w y n i k i pozytywne. Poszukiwania prowadzono między Ulanowem a Biłgorajem, koło Szczebrzeszyna i K r a s n o b r o d u . R e z u l t a t e m b y ł y o b ­ fite m a t e r i a ł y z zakresu ludowego m e b l a r s t w a ozdob­ nego i ustalenie k i l k u o ś r o d k ó w p r o d u k c j i malowa­ n y c h s p r z ę t ó w . Dalsze badania o b e j m ą o k o l i c ę Cie­ szanowa, Z a m o ś c i a a n a s t ę p n i e ś r o d k o w ą i p ó ł n o c n ą Lubelszczyznę. z K. W e w s i P l e s z o w i e p o ł o ż o n e j o 12 k m . n a w s c h ó d od K r a k o w a znaleziona z o s t a ł a przez Kier. Sekcji B u d o w n i c t w a dr. Reinfussa stara d r e w n i a n a c h a ł u p a , d a t o w a n a z r. 1796. C h a ł u p a t a z b u d o w a n a z c i o s a ­ n y c h belek w i ą z a n y c h „ n a s ł u p " , posiada zasadniczo symetryczny układ wnętrza, w k t ó r y m po jednej stronie sieni m i e ś c i się stajnia i i z d e b k a po d r u g i e j zaś k u c h n i a i świetlica. Ze ś w i e t l i c y przechodzi się do b i e g n ą c e j w d ł u ż c a ł e j ś c i a n y szczytowej b u d y n k u k o m o r y , z k t ó r e j jest t e ż osobne w y j ś c i e na p o d w ó r z e . Dach, czterospadowy, k r y t y słomą, o konstrukcji krokwiowej podparty został później poziomą belką b i e g n ą c ą pod k a l e n i c ą w z n i e s i o n ą na p i o n o w y c h s ł u ­ E R R A T A SZTUKI p a c h , co w p i e r w s z e j c h w i l i r o b i ł o w r a ż e n i e c j i na ś l e m i ę i sochy. W czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w p ó ł ­ nocnej części p o w i a t u b o c h e ń s k i e g o o d k r y t e zostały p r z e z w s p ó ł p r a c o w n i k ó w S e k c j i Z d o b n i c t w a P. I . B . Sz. L . d w a n o w e n i e z n a n e d o t y c h c z a s t y p y s k r z y ń k r a k o w s k i c h . J e d e n z n i c h posiada na ś c i a n i e l i c o ­ wej w y o d r ę b n i o n e r a m k ą i b i a ł y m k o l o r e m tła pole zdobnicze w postaci poziomo l e ż ą c e g o r o m b u , w y p e ł ­ nionego swobodnie rozrzuconymi k w i a t a m i lub bu­ k i e t e m o g a ł ą z k a c h bocznych szeroko na b o k i w y w i ­ niętych. W drugim typie ściana frontowa potrakto­ w a n a jest w całości j a k o jedno pole ozdobione d w o ­ m a u m i e s z c z o n y m i obok siebie s ł o ń c a m i w f o r m i e d u ­ żej kolistej tarczy z k r ó t k i m i p r o m i e n i a m i d o o k o ł a . Z. BADANIA I BUDOWNICTWA Dr, P O L I C H R O M O W A N E Z R Ę B Y . Na p ó ł n o c od P r z e m y ś l a w okolicy M e d y k i i P o ź clźiacza o d k r y l i p r a c o w n i c y Sekcji Z d o b n i c t w a n i e ­ p u b l i k o w a n y dotychczas z tych stron zwyczaj w y k o ­ n y w a n i a na p o b i e l o n y c h ś c i a n a c h z e w n ę t r z n y c h do­ m ó w wielobarwnych malatur. Kolorowe szlaki o mo­ tywach geometrycznych przypominających wzory t k a c k i e czy z l u d o w y c h h a f t ó w k r z y ż y k o w y c h b i e g ­ n ą szerokim pasem w z d ł u ż g ó r n e j k r a w ę d z i ściany, d o o k o ł a o k i e n a czasem i d r z w i . N i e k i e d y na n a r o ż n i ­ kach ścian lub w p o ś r o d k u m i ę d z y oknami trafiają s i ę t e ż z d o b i n y r o ś l i n n e w f o r m i e m a l o w a n y c h sche­ matycznie w a z o n i k ó w z kwiatkami. Z. Nr 1 - 2/1949 K. R. Juliana Krzyżnowskiego — powinno być Krzyża­ nowskiego. N a s t r . 63 w i e r s z 15 o d d o ł u o p u s z c z o n o n a p r z e d słowem Festiwal. N a s i r . tS4 z a m i a s t O s t r o ł ę k a M a z o w i e c k a — p o w i n ­ no b y ć O s t r o w i ą M a z o w i e c k ą . N a str. 64 z a m i a s t S e k c j e f o t o g r a f i c z n e — p o w i n n o b y ć P r a c o w n i a fotograficzna. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41c1faa7958989f493d0cf3dce838649.pdf d26c12c4314f14e62b33be2168230a3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska przemiany społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1755 Title A name given to the resource Z prerii na ulice / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.95-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. li9. 198, JANUSZ NIUCHA Instytut SocjologiI Uniwer:;ylct.u Jagiell'ońskiego Z PRERII NA ULICE. PRZEMIANY INDIAŃSKIEJ CHICAGO * SPOŁECZNOŚCI 1. Wstęp Celem poniższego tekstu jest przedstawienie dynamiki przemian społeczności indiańskiej w Chicago. We wstępie przypomnieć chciałbym podstawowe informacje na temat amerykańskich Indian 1, które służyć mogą uzasadnieniu podjęcia tego termatu. Powszechnie przyjmuje się obeenie, że tubylcza ludność AmerykI jest pochodzenia przede wszystkim azjatyckiego. Przybywała tu wielkimi falami w okresie od 30 do 10 tysięcy lat temu 2. Jest bardzo niejednorodna pod względem cech antropologicznych, choć ma takie cechy wspólne, jak ciemna skóra, bardzo ciemne włosy oraz brązowe oczy 3. J~zykowo jest też ogromnie zróżnicowana. Przypuszczalnie bardzo różne były już je;~yki, jakimi posługiwali się jej przodkowie w Azji. Wyróżnia SIę " B"Jdnia, kto'rn'h CZ(;śóow'c rcz'ultaty publ,j,k'Owane są w tym <tekśc'ie, ~li:lansowane z·()S,.~:yprzcz Almerican COUJllc·i·1 ().f Lealrncd SociC't;c-, a ta·kże częściowo prze.ć SpC'ncer F'Oun-ciati-c>H. Poza nimi, jestem winiC'n wdzię'Cl.HOŚĆ1-i'czlnym Ind'Lanom ch;cagow.-;Jkiiill,z którymi roZ'ma1wialern, a zw!a,szcza pani-DllTIDorene Wie:;e (Chippewa) i Diane Maney (Winnebago) i pa:J1'UCalowi Facitwolfo-wi (Si,oux), k,ló;zy pl'ze:<azali mi uwagi na temat aTlJg-iel~icj wel'sji leg'o tek9tu. 1 Na temat lndian póln1ocnoomerykańskich 'QPublik(}wa'no w Po·bce na przyk!ad teksty: Ba'rba,ra M!atusz-ewska-Kahutnicka, Ekonomiczne podstawy kulwrU Indu<1L Prerii, "EltwJ.graha Polsika" X, 1:!)66, ss. 181- 30'1; Bolhda'n K'l)hutnicki, Proces akulturacji Indian Pueblo, "Etnograf'ia Pohska" X, Hł66, ss. 302 - 31'4; Man'jka SkaziI1."ka, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i u.,trojem społecznym, "Etnografi.a PO'1.~k.a"X, 1916,6,.ss. 315 - 338; Kry.:;rtyna Ma!kowslk,J, 1'01lach. Jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady, "Etnografia Polska" X, 1'96'6,ss. 339 - 375; Mjj'laslawa Pos,eI'n-ZielióSlka, Między asymilacjq a etnciznym odrodzeniem. Z problematyki amerykanizacji India'l USA, "Lud" 63, 1979, s's. 26 - 55; Roman Tokarczyk, Myśl społeczna mniejszości amerykańskich, "Studia Socjol'ogicZJne" 4, 1981, ss. 1'55- 1'76. 2 Poc. rup. Ta:deusz NLileWb'ki, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskie j tv odbiciu językowym, "E-tn'Og'rafia Pol!s:k,a"X, 11966,.ss. 253 - W{). :ł Pall". n:p. Ruth M. Underhill, Red Man's America. A History of Ind,ians in t/w United States, Chi-c3'g{) and London 1971, Sl>o 2 - 12; WH1iam T. Hagan, American Indians, Chica.go alne! LaD'don 19.79,s. 2. �96 Janusz Mucha obecnie 14 podstawowych i ogromnie złożonych grup językowych 4. Jak się wydaje, około roku 1600 było {)koło 200 różnych grup kulturowych w Ameryce Północnej. Około 50 z nich zniknęło zupełnie, powstały natomiast nowe. Obecnie jest ich 173. Warunki klimatyczne, wpływające na tryb życia, różnily się bardzo. Wystarczy wspomnieć o takich biegunach, jak południe Meksyku i północną Alaskę. Przed pojawieniem się białych północną granicą uprawy ziemi na większą skałę była obecna północna Newada i obecny stan Utah~. Pojawienie się konia, a wraz z nim możliwości skuteczniejszych polowań, spowodowały odejście od uprawiania ziemi również niektórych z rolniczych dotąd plemion. Tubylcza ludność Ameryki prowadziła więc w zasadzie gospodarkę zbieracko-łowiecką (choć ona przecież zac:zęł3. uprawę wielu gatunków warzyw, tytoniu etc.), a nie chłopską. Jest to fakt bardzo doniosły. Jak ujmuje to wybitny antropolog Sol Tax, \v kulturach chłopskich każdy musi stale i ciężko pracować, aby zapewnić sobie pokarm. W kulturach łowieckich kapryśna natura bardziej niż w rolnictwie wpływa na sukces ludzkich działań. Nierówno rozłożone są talenty myśliwskie, nierówno w czasie rozłożona jest możliwość zdobycia pożywienia, nie było dobrych sposobów jego magazynowania. Jedzenie raz jest bardzo dużo, innym razem bardzo mało. Ludzie koncentru.ją się na tym, Co mają dziś, co dziś potrzebują. Nie .ma p::>trzeby przesadnie troszczyć się o jutro, gdyż znowu może być dostatek. W razie kłopotu zawsze można zwrócić się do tych, którzy mają więcej SZCZf.iŚcia.Grupowy system pomocy nie pozwoli nikomu zginąć 6. Gospodarka łowiecka i zbieracka nie znała więc systematycznej pracy dla zapewnienia sobie środków utrzymania. Nie znała też idei pełnej i wyłącznej odpowiedzialności jednostki za swój los. Przejście bezpośrednio od tego typu gu:)podarki do przemysłu nie kończyło się dotąd nigdy szybkim i pełny.m sukcesem. W przypadku tubylczej ludności Ameryki, pośredniego etapu w zasadzie nie było. W niewielu rezerwatach uprawia się ziemię, a zgodnie z traktatami rząd federalny zapewnia ich mieszkańcom zupełne minimum egzystencji bio,logicznej. Indianie istnieją dopiero od przybycia Kolumba do Nowego Sv'iata. Wcześniej istnieli członkowie wspomnianej znacznej ilości plemion czy narodów. Europejczycy, przybywający przez następne stulecia do Ameryki, byli od nich bardziej jednorodni kulturowo. Ich narodowe kultury {)parte były bez wyjątku na osiągnięciach cywilizacji śródziemnomor<;kiej ~ Por. np. Undol'hil1, op. cit., ss. 2 - 12; Edwal'd H. Spi-eer. The 11meri('(l/1 InCa'mbl'idge, Mass. - London, El1Jg}a,nd1'962,.~. f3. 5 Por. UnderhiH, op. cit., s. ~5'2. u Sol Tax, Culture Makes a Dijerence, mimeo, Chicago, May 13, 1938. dians, �Z PRERII 97 N A ULICE i na chrześcijaństwie. Do dziś istnieją jednak, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim plemionom indiańskim, których szczególne natężenia pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Te cechy to hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych, do mieszania siG w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wartości do systemu pokrewieństwa, z czym wiąże siG poczucie odpowiedzialności przede wszsytkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroką rodzinę; odwlekanie czynnej reakcji w sytuacjach trudnych, aż do czasu ich pełnego zrozumienia; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to, Co jest tam; ścisły związek życia z przyrodą oraz z religią; brak jasnego odróżnienia świata zwierzęcego od świata ludzkiego; wiara w Moc, którą posiada Wielki Duch, ale może też posiadać jakiś człowiek czy jakieś zwierzę; silna chęć utrzymania plemiennej oraz indial1skiej tożsamości; rozumienie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dalej dopiero pieniądze; ni~;chęć do korzystania z pozaindiańskiej opieki społecznej; niechGć do wspólzawodniczenia z nie-Indianami 7. Silna internalizacja wymienionych cech kulturowych utrudnia Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. Popatrzmy na jeszcze inne cechy, wyróżniające Indian od innych grup współczesnego społeczeństwa amerykańskiego. W 1960 roku najmniejszy procent dzieci zapisanych do szkól, to dzieci indiańskie~. W 1967 roku 90% mieszkail, w których mieszkali Indianie, znajdowało się poniżej dopuszczalnej granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynosił 30 dolarów (u nie-Indian 130). Bezrobocie w rezerwatach wynosiło 46%, stan zdrowia w rezerwatach uznano za odpowiadający stanowi zdrowia reszty populacji sprzed 20 lat. Niezdrowej wody używało 70'0/0 Indian, przy czym ponad SOll/o musiało ją transportować ponad milę, na cukrzycG chorowało 7 do 15 razy więcej Indian niż (odpowiednio do wielkości populacji) innych Amerykanów. W 1966 roku 7 POl'. Chicago, np. mimeo, Rich,}('d G. Univers';{y woods and Arthur of M:innesota, M. Harkins, Minneapolis. Indian November Americans 1"9,68, Oi. 8; in WH- E. Washburn, The Indian in Amerźca, New Y,:'nk et a'l. 1'975, Sci. 1,2 - 21, 1'11; Murray L. Wax and Rosa'lie H. Wax, Religion Among American Indians, "The Annals 0,[ the AmCl"C,l<J1 AC:l'dcmyof Political and S'ocial Sc.iences, vol. 436, rvIilrch oomb 1978. S.s. 28 - 30; Rr)salie H. Wax and White People, "Phylon" XXII, 4, Winter , Bruce A. Chodw,J,c!k. The Inedible logical Perspectives, cd. by Howard New York et al. 1972, s. 13,2. 7 Lud, t. LXIX Robel't K. Thomas. American 1961, ss. 306, 310 - 213. Feast, [w:] Native Americans M. Bahr, Bruce A. Chadwick, Ind,iall" Toe/ay: Robert and Socio- C. Day, �Janusz 98 [viue/w śmiertelność dzieci wynosiła 38,5 promille, podczas §!dy średnia dla USA. wynosiła 24,8. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, gdy po'Zostali Amerykanie 71 lat. Poważne kłopoty ze zdrowiem psychicznym miało 20 do 250/0 Indian 9. Działo się tak, mimo (czy z powodu) stałej 0pieki rządu f.ederalnego nad Indianami w rezerwatach, mimo bezpłatnej tam służby zdrowia. Trudno się więc dziwić, że Indianie chcieli wyrwać się ze wspomnianego kręgu, nie rezygnując przy tym wcale z rezerwatów, które traktowali jako z jednej strony "prywatną ojczyznę", a z drugiej strony gwarancję utrzymania tożsamości plemiennej i indiańskiej. Wyjściem była emigracja zarobkowa do miast, połączona z możliwie cZE:;stymi wizytami "w domu". Mimo, iż wspomniane wyżej cechy kulturowe Indian nie ułatwiały im funkcjonowania w mieście, pamiętać trzeba i o tych cechach, które ich sytuację upodabniały do sytuacji wielu innych grup imigrantów do wielkich ,miast amerykańskich z biednych okręgów wiejskich i które czasem nawet ich sytuację czyniły nieco lepszą. Znaczna liczba Indian po pierwszych próbach osiedlenia się w mieście rezygnowała i wracała do domów Uważano to za wskaźnik absolutnej niemożliwości adaptacji. l'rzeba Jednak pamiętać, że poprzez cały wiek XIX w każdej dekadzie zostawała w Bostonie tylko polowa nowych mieszkańców. Podobnie wielu mu;·zyńskich imigrantów ze stanów południowych do przemysłowych miast Północy wracało do domów na zawsze lub na jakiś czas. Podobnie biali ubodzy Południowcy (Appalachians), którzy osiedlili się w przemysłowych miastach Północy, za dom uważali Południe i spędzali tam kilka ml(:sięcy w roku. Tak też robili liczni Włosi, choć ci do domu mieli dalej 10. Indianie nie byli więc wyjątkowo niestabilną grupą imigrantów do wielkich miast. Podobnie jak inni przybysze, po osiedleniu się odbywali z c;~asem coraz mniej wizyt "w domu", za to coraz bardziej idealizowali życie tam. W odróżnieniu od czarnych imigrantów w zasadzie nie spotykali sie w wielkich miastach z dyskryminacją rasową. W odróżnieniu od przybyszów spoza Ameryki, nigdy nie byli "pierwszą generacją" imigrantó\v. W szka1ach uczeni byli przez białych nauczycieli "wiedzy białego człowieka", i to po angielsku. Jeśli nawet angielski był ich drugim językiem i znali go sła bo, to przybywając do miasta na ogół umieli się nim porozumiewać. Pobyt w wojsku i kontakty z federalną agencją d:] spraw In- 9 Indians t. Ger.ar:d Lyttman, in Transition, Alcoholism, "American Illness, 60,!}, SeptembeI'197~, s. 17'H. 10 ,Pol'. Arthur !'.1argon, Indians to the City, .,The J.ourn.a;j of and Social Pathology J'O'uJ"<na-l of Pub'l.ic Health Ethnic and Immigrants: Studies" among Arf'lc"i.can a'lld -the Natic'n'.' Healt'h", A Comparison 4. 4, Winte-rW77, of Group:; ss. 2i - 4. _Velr �Z PRERII 99 NA ULICE dian (Bureau of Indian Affairs - ElA) dały im wiele informacji o współczesnej Ameryce 11. Indianie interesują mnie w poniższym tekście jako imigranci do miast przemysłowej Ameryki. Ich cele jako imigrantów były jednak inne, niż cele przybyszów z Europy, opisanych w ogromnej liczbie prac. Były też inne niż cele przybyszów z Azji 12, czy Murzynów z Południa 13. Indianie w znacznej swej większości chcieli od miasta tylko umożliwienia im wzniesienia się ponad poziom wegetacji biologicznej i zapewnienia sobit ekonomicznych możliwości utrzymania własnej kultury. Nie chcieli siG asymilować, nie myśleli o dorobieniu się. Tekst niniejszy służyć ma pokazaniu, jak radzili sobie z realizacją tak wyznaczonych celów. W artykule wspominam o "prehistorii" społeczności indiańskiej w Chicago i o "prehistorii" uczestnictwa Indian w życiu miasta. Faktycznie zajmuję się trzema okresami właściwej historii tej społeczności w nowoczesnej metropolii. Kończę opowieść w momencie przełomowym, momencie wielkiego rozł8mu w 1971 roku. Dynamika społeczności indiailskiej przedstawiona jest tu w kontekście polityki amerykailskiego rządu fed<.>ralnego wobec Indian. Znaczenia owego kontekstu nie da się przecenić. Hozwój samej społeczności rozumiany tu będzie z jednej strony Jako wywalane przez ró.żne czynniki zmiany w warunkach życia i w kulturze indiańskiej ludności Chicago, a z drugiej jako dynamika instytucji indiańskich i tworzonych dla zaspokojenia potrzeb Indian. Trudności przy badaniu wspomnianych kwestii jest wiele. Po pierwsze, trudno policzyć Indian w ogóle 14. Nieunikniony brak jednoznacz!1ych 11 Paula Verdet, Summary of Research o'n Indians in St. Louis and Chicago, ;nime-o 1968, s. 50. '" rlOl". np, M~k;'<:!kaM. Os-ako, Japanese-Americans. Melting into the All-Ameri('(ln Pot? fw:l f-:I./w.ic Chicago, ed. by Pct-er d'A. Jones and MeJvin G. HolE, G'l'and Rapid.-;, M:chiga'!l 11)8·1; Stanf.ord M. Lyman, Chinese Americans, New Y.=k lf)74. 1:1 P'Ol".np. WilIid'll1 J. W1i,1.';<on, The DeclilLOind Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions, Ch'icago and LOl!1don 1'980, czy S:tanley Liei:lcl's·on, !I Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880, Berkeley, L03 AngelC's and Londo'n 1980. " Jak s'ld~ci wiqk,.-;z-oŚć badal~zy, u progu XVI wieku bylo e.k'olu jednego I;;,iJi.on·,l Indian. W 1980 .:·:)J';:'ll byh ich z,nówtyle s'01'mo.Liczba najni,ż ...,z.a 1'J 237 tysiqcy w l'o,ku 1900. Ale nie "'1 to "tacy ,,;a,mi" I'ndi'anie i różnie są liczeni. Zas<ady spisu WYma,gaj:i alb:) dekI'arac,H spisywanego (w J:970 r'oku) albo oceny ze strony wchmis-trza (popt·z-ednio). Dało to \V 1970 roku liczJbę 791 tYSI;ęcy, BIA s'tosuj,e definicję prawną (co najmniej jedna CLwart.<.krwi j,nd'i'anskiej, rejes1ra,cja w jej1nym z ple.mio :1 i ;;l1;ale przebywanie w rezl!rwacie Jub w pobliżu) co przyniosło w H}68 ~'vku Eczbę 452 tysięcy. Gdyby po!·iczyć Indi,m tak, jak hczy się Murzynów (jakiJkolwiek procent kr,vI; murzynS'~iej je-s't wcl'r·unk'iem wystarozającym), 'byłoby .h·,:ka mi·lio.nó-w I,ruda:an.Gdyby brać pod uwagę ,tylko,czysrtej krwi" Indian, byłoby ich wieJ.okrot:noie mniej, niż l �Janusz 100 Mucha i łatwych do oceny kryteriów powoduje zaniżanie liczby Indian w miastach podczas spisów 1;;. Fakt stałych migracji Indian między miastem a rezerwatem oraz częste ukrywanie się ich przed przedstawicielami urzędów w mieście nie ułatwiają sytuacji 16. Po drugie, bardzo nieliczne są badaniad nad Indianami mieszkającymi w miastach. Problematyka, konkretny przedmiot i metoda tych, które istnieją, utrudniają metodologicznie uzasadnione porównania. Po trzecie, reprezentatywność i obiektywność wspomnieil Indian od dawna mieszkających w mieście (a korzystam z nich) nie jest jasna. Po czwarte, organizacje indiańskie ilie są specjalnie skrupulatne w przechowywaniu dokumentów. Archiwa nie są peIne, nie istnieje ani jeden komplet wydawanych przez chicagowskich Indian gazet. Po piąte, w stosunku do innych grup etnicznych czy rasowych liczba Indian w miastach jest tak nikła, że miejskie biura statystyczne nie dysponują takimi danymi, jak na temat wielkich grup. P o czą tk i m ias ta 2. P r e h i s t o ria. Zanim biali przybyli nad południowo-zachodni brzeg jeziora nazywanego dziś Michigan, a więc w miejsce, gdzie leży dziś Chicago, w<ijdowało się tam co najmniej 21 indiańskich osad. Teren ten należał tak długo, jak długo sięga historia, do plemienia Illinois 17, którego nazwa służyła też jakiś czas jako nazwa jeziora. Liczni wodzowie Illinois !łasili imię Chicagou i stąd, zdaniem niektórych historyków, wzięła się nazwa późniejszego miasta 18. W XVII wieku Illinois zostali wyparci na zachód od rzeki Missi:;sippi przez plemię Miami, a ci z kolei na południe przez plemię Potawnt{)mi, około roku 1680. podaje sic; obecnie. w 19-60 - 28%, One Little, Society, Two [w:l Americans. J. Milton Dodajmy, w 1970 Little, "Bunn-an Unity że 4,,)0/0, Three 1950 LitUe ~ltnd George roku t. ~, &-.gJew.ood Eaton Simpson, 1fj~/0 Indian ponad Indians: Organizaition", and Diversity, Yinger w w 1980 -- CI p:;Jawa. Counting 1. Spring ChHs. Wi'sco'Ds'jn dians, New lG .Por. Arohec)logl'slt", People, M. A. Thesis, 17 WszySltkie lub przyjGtej w ks,jążc:e 18 nie 1969. 'Par. Charles The nazwy mentami, London t. ~6,> 4, 1'955, ss. Yotik J9&8, .<;'S. 17'6 - 7. John KeHnupd.h W.hj·te, mają American Chkago, j,ndi-ańSlkie, jeśli wy,raŹlnyhc pol~kich HaroJ,da S The U.nivers-jtyoi E. WinsJ'Ow, Drivera, Indians American 1'977; 197'l, !Ilie 'są Indians of an in in o! Indian Urball Steiner, SituCltion, The New In- The Hidden kOrLkwtnym: doku- Chicago: za są -tu podawane North America, of the Chicago op. cit. s. 162; J'tHle 19"/0. przytaczane tłumaczeń, Indians Urban Indian of AmerinOlS 1'52 - 3; Stan Ind·ian mi·,t,tJch, L. Wax, s. 22'1; Spiccr, Chicago, w L. Sim:n,m" lncliclTIS in Murray The Integration Descent, .,The Annab ... ", op. cit., ss. 141 - 2. . 15 Par. Robert Ratz'Elfihalter and Mary Sellors, "The m:~,LkaJ() WOl'o ,L:n:c" Region, Chicago w pl.<;'Owni Chie.1Jf) 1946, and s. 10 �Z PRERII 101 NA ULICE Pierwsi biali, którzy znaleźli się, zdaniem historyków, na terenie dzisiejszego Chicago, to misjonarze Jacques Marquette oraz Louis Joliet, zdąrzający tędy w 1673 roku do rzeki Mississippi. Obecność Francuzów na tym terenie nie była przypadkowa. Okolica ta stanowić miała Nową Francję 19. Francuzi zdominowali tu handel futrami, mający ogromne znaczenie dla kontaktów między białymi a Indianami, a także dla utworzenia się już dużo później, pod koniec XVIII wieku, specyficznej dla tego miejsca i okresu kultury pan-indiańskiej 20. Stosunki między rasami były raz lepsze, raz gorsze, w dużej mierze uzależnione od st0sunków między Anglią, Francją, a rodzącymi się Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Do lat trzydziestych XIX wieku Chicago nie było miastem, lecz osadą rozłożoną wokól Fortu Dearborn, zniszczonego pnez Potawatomi w 1812 roku, a potem odbudowanego. Pierwsza mapa osady pochodzi z 1830 roku. W wyborach komunalnych, mających miejsce w owym roku, brały udział 32 osoby. W roku 1832 osada przeźyła wojnę z plemieniem Sauk and Fax, dowodzonym przez wDdza o imieniu B~ack Hawk. Potaw3tomi nie przyłączyli ~ię do niej. W sierpniu tegoż roku Indianie się poddali, a we wrześniu plemiona Winnebago i Sauk and Fax zmuszone byly do podpisania traktatu, mocą którego zrzekały się swej ziemi na terenie stanów Wisconsin i Illinois. Znaczne tereny na wybrzeżu Jeziora :\-lichigan należały wciąź do plemion Chippewa, Ottawa j Potawatomi. We wrześniu 1833, już po nabyciu przez Chicago praw małego miasv) (2 sierpnia), zwoła no tu wielką naradę wodzów indiańskich. W sumie, zdaniem świadków, zebrało się około 5 tysięcy Indian. 25 września uzgodniono traktat, a 26 września podpisano go. W zamian za ziemię w stanach Illinois i Michigan Indianie otrzymali 5 milionów akrów na zachód od Mississippi oraz pewne sumy pieniędzy. Odjechać mieli w ciągu trzech lat. Jesienią 1835 pojawili się po raz ostatni, odebrali ostatnią rat~ pieniędzy i odtal1czyli ostatni taniec wojenny. W tym momencie kończy się prehistoria społecznDści indiańskiej na terenie Chicago 21. Europejska cywilizacja zwyciężyła i miasto, wkrótce mające pełne prawa miejskie (1837), zacz~ło się niezwykle szybko rozwijać. Miejski spis ludności z fD- I. Milo M. Qua'if.e, Checagou. From Indian Wigwam to Mar/ern City 1673 - 1833 Chicago .1933, s'. 5. to Jacqueline Pctcr'son, "W'Źld" Chicago: The Formation and Deotruclion oj a Multi-racial Commnnity on Ihe Midwestern Frontier, 1816 - 1837, [w:] The Ethnic Frontier. EsoClUSill. the I-liotory of Gronp Snrvival in Chicago ancl the lVlidwest. cd. by Melvin G. H,J'lli an.d Pekr ·d'A. J<:!nes, errand Rapids. M.!.ch'igan 1'9.7'7, ,,'o 31 - :5 it Por. Edg::w Lee M.a:->ters. The Tale of Chicago, New Yo·r:k 1'9133, 'Ss. 54 - 60, Fi':l'is FariI', Chico.go . .4 Per;;onal History of America's Most American City New Rochelle, New York 1-973,s. 32; Henry Raymond Hamilton, The Epic of Chicago, Chicago and New Yor,,,: 1932, s...;. Z17, 234-6. �J02 Janusz Mucha ku 1837 zarejestrował 4170 mieszkańców 22, a miejski spis z roku 1843 7580. Pierwszy w Chicago spis państwowy, z 1850 roku, podał juz liczbę 29375. W żadny~ z tych lat nie zarejestrowano ani jednego mieszkańca Indianina. Indianie nie zniknęli z miasta na dobre, ale przez wiele dziesięćioleci nie tworzyli tu żadnej społeczności. Zdaniem spisu z roku 1860, by lo ich tu sześciu, z 1870 - pięciu, z 1880 - t:rzydziestu siedmiu, a z 1890, gdy miasto przekroczyło milion mieszkańców - znów tylko 14. Ale obecność ich zaznaczała się inaczej. Do dziś w osadach plemienia Ottawa na północy stanu Michiga.n opowiada się o tym, jak na przełomie wiekaw In .. dianie pływali łodziami do Chicago, gdzie zatrzymywali się na kilka dni, sprzedając grzyby i jagody. Członkowie plemienia Kickapoo przybywah na pokazy przyrządzania ziół i reklamowali swe lekarstwa oraz umiejętności medyczne. Przez Chicago przejeżdżały cyrki, w których Indianie występowali w numerach przedstawiających sceny z Dzikiego Zachodu. Indiańską tradycję miasta przypomniano też podczas dwóch ważnych imprez. W 1839 roku odbyła się w chicagowskiej dzielnicy Hyde Park światowa wystawa kolumbijska (World Columbian Exposition). Nie zachowało się wiele dokumentów świadczących o udziale Indian w tej imprezie. Wiadomo jednak, że zbudowano "wioskę indiańską", reprezentującą budownictwo, ubiory, gry i zahawy plemion Potawatomi, Winnebago, Chippewa i Sioux. Oficjalny przewodnik po wystawie zwracał szczególną uwagę turystów na plemiona Potawatomi i Winnebago, jako te, l,:tóre nie tak dawno były po'siadaczami okolicznych ziem. Nacisk zarządu wystawy na elementy etnograficzne rozczarował tych indiańskich uczestników, którzy zdołali osiągnąć pozycję w świecie białych : cJ1cieli pokazać "postęp", jaki osiągnęli ci, którzy pogodzili się z cywilizac:ją 2~. Udział w wystawie światowej nie zachęcił wielu Indian do cywilizacji. Spis ludności z roku 1900 wykazuje tylko 8 Indian wśród 1,7 miliona mieszkańców. Druga, znacznie mniej ważna impreza, to stulecie zbudowania Fortu Dearborn, obchodzone uroczyście jesienią 1903 roku. Indianie byli tu znowu elementem dekoracyjnym. I znowu byli to Indianie importowani z okolicznych stanów, gdyż w stanie Illinois nie stwDfzono rezerW3 l;ów; a i nie było tu innych skupisk Indian. :!2 J·eśLi ni·e podaję inaciCej, dane statY':ltyczne dolyczące ludocJśc'i mj,a':;ItaChicago w lat,ach 1830 - 1960 cz.eppię z: The People of Chicago. Who We ATe, Who Wi? Have Been. Censlis Data on FOTeign Born, Foreign Stock and Race 1837 - 1970, Ci-ly {lf Chicago, O<waTtment of Population and Pla,nning 1'976. Ze wspomnianych pOIyrzedni,o względów szacun1kowe liczlby Indian w pO'S'zc7.Bgól;nychokresach przewYlszają nawet zna,cl.'l1'i'e dane spisowe. 20 Winsl{)w, op. cit., S, 167·. \ �Z PRERII 103 NA ULICE O ile w latach 1833 - 5 kończy się prehistoria na terenie Chicago, o tyle w rOku 1903 kończy twa Indian w życiu miasta. 3. Pierwsi imigranci i ich przyjaciele. społeczności się prehistoria indiali.skiej uczesbic- 1910-1948 W pierwszej połowie XX wieku liczba Indian w Chicago byłd jUL znacznie większa niż poprzednio, nadal jednak mała. O ile w 1900 roku było ich ośmiu, o tyle w roku 1910 już 108; w 1920 94; w 19;30 246; w 1940 274; w 1950 - 775. Chicago odzwierciedla tu tendencje ogólnokrajowe. Wspomniałem poprzednio o procentowym wzroście liczby Indian miejskich w USA. W liczbach bezwzględnych wyglądało to na początku wieku równie .imponująco: o ile w Stanach w 1900 roku było około 1 tysiąca Indian miejskich, o tyle w 1910 roku była już ich 1'2 tysięcy 24. Wyjaśnienie tego nagłego wzrostu, wynikającego z indywidual-nej, a nie organiZQwanej migracji, przynosi federalna polityka wobec Indian. 3.1. O d w y m u s z o n e j wej odrębności a sy m ila cj i d o u z n a n ia k u It u r o- Do roku 1890 Indianie byli zbiorowością prawie wyłącznie wiejską i nie uczestniczyli w prawie powszechnie postępującej urbanizacji ludności USA. Ważnym zjawiskiem zmieniającym ten fakt, choć początkowo w nie znacznym stopniu, było uchwalenie przez Kongres w 1887 roku ustawy o dzieleniu ziemi - General Allotment Act. W celu pełnego zasymilowania Indian, podzielono na jego mocy plemienną ziemię na działki. Część z nich oddano poszczególnym rodzinom indiańskim, resztę białym osadnikom. Bardzo wielu Indian, nie rozumiejących idei prywatnej wlasności ziemi, a przy tym nie wychowanych w tradycji rolniczej i nie chcących być rolnikami, sprzedało ziemię. W ciągu 25- 30 łat Indianie stracili około dwóch trzecich ziemi plemiennej. Część ich osiadła w miastach - w pobliżu rezerwatów? bądź w wielkich metropoliach 2i;. Przybysze do Chicago rekrutują się więc przypuszczalnie z tej właśnie zbiorowości. Przybyli tu nie natychmiast, ale, po pierwsze, wspomniany proces trwał dość długo, a po drugie, na terenie stanu Illinois nie ma rezer- ~, .pOl'. EI.a.Llle l\II. Nei.]s, Reservation to City. Indian Migration mul Federal Relocution, The University of Chicago, Depal'tmenot of Geography Re~ea.rch Pa.pcr No 131. Chicago 19ii'l1l. ~. Spicer, op. cit. 162 - 7, 1,83 - 5.. �Janusz 104 Mucha watów. Nie udało mi się ustalić tego, do jakich plemion należeli przybysze z początku XX wieku. Na wzrost liczby Indian w miastach miały też wpływ wojny ŚWlatrl\Ve. Indianie uczestniczyli w nich chętnie jako ochotnicy. Obrona ziemi ojczystej, choć znajdującej się pod panowaniem białych. była tu głównym motywem. Udział w wojnach zapoznawał Indian z zupełnie nowym ~wiatern, pokazywał alternatywy wobec życia w rezerwacie i często kończył się przenoszeniem się weteranów do miast. Nie wszystkie trendy amErykańskie przynosiły jednak w Chicago spodziewane konsekwencje. Wielki kryzys i bezrobocie na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych nie zachęcały do przenoszenia się z okn;gów wiejskich do miast. Nowa polityka wo'bec Indian, prowadzona przez nowego prezydenta, Franklina D. Roosevelta i jego komisarza do spraw Indian, antropologa Johna Colliera, zaczęcała raczej do powrotu z miast do domu. Odrodzenie życia plemiennego, zapoczątkowane przez ustawę Indian Reorganization Act z 1934 roku, uznanie prawa Indian do odrębności kulturowej i do własnych form organizowania życia społecznego, oddawanie zabranej ziemi, system robót publicznych w rezerwatach, spowodowały spadek liczby Indian w miastach z 33 tysięcy w 1930 rok:.[ do 24 tysięcy w roku 194026. W Chicago jednak i w latach trzydziestych odnotowujemy wzrost tej liczby. Dynamika społeczności indiańskiej w Chicago, gdy ujmowana tylko liczbowo, traktowana może być więc jako odbicie polityki asymilacyjnej z przełomu XIX i XX wieku; inne ważne z punktu widzenia całokształtu warunków życia Indian wydarzenia miały, jak się wydaje, znaczenie mniejsze. 3.2. O d zb io r u do sp o łe czn a śc i Nie wiemy dokqadnie, kim byli Indianie mieszkający w Chicago w pierwszej połowie XX wieku, a zwłaszcza na jego początku. Nie wiemy gdzie pracowali, gdzie i jak mieszkali. Było ich zbyt mało, aby tym! sprawami zajmowali się dziennikarze czy badacze społeczni. Nicwi€le mówią wspomnienia tych Indian, którzy od dawna mieszkają w mieście. Jeśli nawet przybyli czterdzieści lat temu, to i tak był już to kOJ1lec omawianego okresu. Pewne wyrywkowe informacje naturalnie istnieją. Ich reprezentatywność nie jest jednak znana. Wielu Indian utrzymywało się w Chicago z szeroko rozumianej działalności artystycznej. Na początku wieku, w najbardzi€j nowoczesnych studiach filmowych w Ameryce, pracowało przy kręceniu westernów 'wie26 ibidem 164 - 5. 190 - 2. �Z PRERII 105 NA ULICE lu Indian ściągniętych tu głównie ze stanu Michigan 27. Zdaniem Toma Greenwooda, Cherokee, który przybył do Chicago w 1923 roku i prawie całe, aktywne życie tu spędził, Indianie występowali nie tylko w filmie. W licznych wówczas teatrach i cyrkach przedstawiano sceny z Dzikiego Zachodu z ich właśnie udziałem. Inni produkowali i sami sprzeda''lali różne artykuły indiańskie, jeszcze inni pozowali malarzom i rzeźbiarzom, którzy też skorzystać chcieli z zainteresowania publiczności tubylcami. Indianie stanowili więc ważną część artystycznej dzielnicy miasta, mieszczącej się wówczas nieco tyl'ko na północ od LOOP, centrum administracy jno-finansowego. W latach trzydziestych część chicagowskich Indian pracowała w ramach programu walki z bezrobociem, Work Progress Administn.tion. Niektórzy znaleźli też zatrudnienie w malej filii ElA, koordynującej pracę kilku placówek w sąsiednich stanach. Ośrodek ten przeniósł się jednak pod koniec dekady do St. Louis, Missouri. W tym ostatnim okresi-e Indianie mieszkali przede wszystkim w trzech częściach miasta: koło Garfield Park po zachodniej stronie ulicy ~ladison, na południu koło Lake Park i 47-ej ulicy oraz na północy w okolicy przecięcia ulic Fullerton i Diversey 28. Początek lat czterdziestych, to II Wojna Światowa. Miała ona duże znaczenie dla kształtowania się społeczności indiańskiej w chicagowskiej metropolii. Przede wszystkim produkcja na rzecz wojska wymagaJa nowych rąk do pracy. Wielu Indian przyjechało na własną rękę z rezerwatów, aby skorzystać z szansy zatrudnienia. Inni byli specjalnie -,'ekrutowuni. Tom Greenwood wspomina, że sam wysłany został do Oklahomy, aby sprowadzić 200 Indian do pracy w wojskowych stoczniach w najbliższym sąsiedztwie Chicago. Część z nich została tu i po wojnie. Wojna spowodowała decentralizację wielu amerykańskich urzędów federalnych. BrA przeniesiono do Chicago. Latem 1942 roku około 250 pracowników tej agencji, w znacznej mi-erze Indian, przyjechało tu z Waszyngtonu. BrA wróciło do stolicy jesienią 1947 roku. Wyjechało jednak tylko około 150 osób. Około 50 zostało w Chicago tworząc regionalny oddział tej agencji, około 50 znalazło w mieście inną pracę 29. Ci indiańscy e7 P'or. C'harl,cs A. J'2,ha</1.t, Chicago: Hi:4ory. Trhe jVragClzine l, ss, 45 - 53. uS Por. Mel"wy'n des, [w:] W,ats'on, American Lafayette, otthe Chic.a,lo Center S. Gar·bari,n{), The Chicago Indinn Indiana Urbanization, of the Silent Hi,s'tor,ical Fam American Indian Cente;: €od. by J.ack O. W'addel'1an:l 1!J74, HI Two Deca- O. \lichael Ht73, 's. 713. "Chi'cn-go Sun-Time.';" July 15, 1194·2i Sep. 26, 1947, Chicago Amer'icall Indians c-1ipp'i,ng's (dalej jajko CBS-Al). e9 ,.Chicagl) Industry Soci'Elty", Spring-Summer Historical Soci,ety. �106 Janu;;.: JIII1.cha pracownicy agencji, którzy pozostali w mieście, samą swą obecnością nie wpłynęli w dający się zaobserwować sposób na życie społeczności. Zdaniem Emmanuela Skolnicka, białego, lecz przez wiele lat aktywnie uczestniczącego w życiu chicagowskiej społeczności indiańskiej, w okresie wojny było w mi€Ście około 1000 Indian, ale nie stanowili oni jednej zwartej społeczności. Zy1i w zślsadzie tam, gdzie w poprzedni·ej dekadzie. Pod względem ekonomicznym znajdowali się na dolnej krawędzi klasy średniej, ale w coraz większej mierze wchłaniani byli przez rozszerzające się chicagowskie slumsy. Ci, którzy nie przybywali tu w zorganizowany sposób, osiedlali się na chy,bił trafił w jednej ze wspomnianych okolic, a później ściągali z rezerwatu krewnych, tworząc małe, z kilku rodzin złożone zbiorowości. Kontaktowali się w mieście na ogól tylko z krewnymi albo innymi członkami plemienia ~O. Po zakończeniu wojny sytuacja się zmieniła. Wielu zwolnionych z wojska Indian zostało w Chicago. W 1947 roku liczbę ich szacowano na 6 tysięcy. Ludzie ci żyli dotą'd albo w rezerwacie, gdzie najbardziej elementarne warunki egzystencji zapewniane były przez BIA, alho w nowoczesnej armii, która zapoznała ich ze światem i nowoczesną techniką, ale nie wymagała od nich dbania o zdobycie jedzenia, ubrania etc. Witani w kraju jako bohatero'wie, szybko stanęli przed problemami, o istnieniu których wcześniej nie wiedzieli. Liczni indiańscy weterani nie umieli znaleźć stałej pracy ani mieszkania, pili dużo i wałęsali się w okolicy Clark Street i Lincoln Park. Spali na ogół w opuszczonym kościele me~ todystów na rogu ulic La Salle i Locust, nazwanym z tej okazji Indian Legi,m Hall 31. 3.3. P i e r w s z c o r g a n i z a c j e Pierwsze organizacje interesujące się Indianami w Ch:cago stwon:one i prowadzone były przede wszys1;~:imprzez białych. Niektóre z nich zn~~<:nęły potem szybko, jedna trwa do dziś, choć przy zupełnie zmienionym cha"a::"terze. W latach dwudziestych działało ich w mieści kilka. Na podstawie istniejących dokumentów sądzić można, że pierwszą była Indian Fellowship League, stworzona w 1919 roku. Ostatnie znane mi wiadomości o niej pochodzą z 1923 roku. Według deklaracji programowej, celami jej były: stwarzanie warunków dla lepszego zrozumienia kultur indiańskich przez białych i dla porozumienia między rasami; organizowanie wystaw indiańskiej sztuki użytkowej; gromadzenie zbiorów muzealnych i biblioteki; prowadzenie badań nad kulturami indiańskimi; współpraca L ru30 Emmanue.] Skolnick, Chicago 19'77, ss. 53 - 4. :31 "Chicago Sun-Times", In Their Moccasins 1,8November - A Summary 1947, OHS, AI. Statemellt, mime-o, �Z PRERII NA ULICE lm chami społecznymi, mającymi na celu dobro Indian; publikowanie czasopisma poświęconego pTOiblematyce indiańskiej. Prezesem został biały, ale adoptowany przez rodziny indiańskie, innymi funkcjonariuszami Indianie. Co robili ci Indianie zawodowo w Chicago - nie wiadomo. Rok 1920 przyniósł sukces nowej organizacji. Nie wiemy wprawdzie jak była ona liczna (na ze'braniu w dniu 17 września było obecnych 25 członków), ale chciała stać się organizacją ogólnokrajową. Gubernator stanu Illinois (gdzie liczba Indian była nieznaczna) ogłosił dzień 24 wrześ·· nia, a w następnych latach czwarty piątek września Dniem Indiailskim. W dniach 24 do 26 września organizacja urządziła trzydniowy piknik w jednym z Chicagowskich lasków. W tym samym roku nowym prezesem został inny biały, dwoma wiceprezesami zaś dwaj Indianie. Działalność Ligi w roku 1921 nie jest znana, w 1922 roku natomiast była już ona organizacją ogólnokrajową i w Chicago odbywała czwartą doroczną konwencję. W dniach 20- 26 września, równolegle z konwencją, odbywały się obchody Tygodnia Indiańskiego. Prezesem i kapelanem Ligi byli już Indianie. Liga wysłała list do prezydenta i do Kongresu USA, domagając się pilnego przyznania wszystkim Indianom praw obywatelskich (zrealizowane zostało to w 1924 roku). Przypuszczalnie z 1922 roku pochodzi nk datowana lista członków Ligi, na której jest 70 nazwisk. Nie wiadomo jednak, ilu z nich to Indianie, ilu to mieszkańcy Chicago. Kolejny, 1923 roku przyniósł nowe, ważne wydarzenia. Na terenie Chicago działało już kilka organizacji, z których trzy: IFL, Ch~cago Friends of the American Indians, oraz Society of American Indians, były 'IN poważnym konflikcie. Faktem jest, ż,e Dni Indiańskie w tym roku organizowali Przyjaciele Indian. Nic więcej o tej organizacji jednak nie wiadomo ~2. Society of American Indians zostało założone w 1911 roku w Columbus, Ohio, jako American Indian Association. W 1923 roku miało ono kolejną, doroczną konwencję w Chicago. Trudno ją było zorganizować z uwagi na wspomniane walki organizacji chicagowskich. W końcu odbyła się w dniach 24 - 30 września, a więc w okresie obchodów Dni Indial·lskich. Uczestnicy konwencji byli atrakcją dla miasta, wydawano specjalne bankiety na cześć SAL Publiczność zainteresowana była jednak bardziej egzotyczną przeszłością Indian, niż ich teraźniejszością, co nj,: wzbudzało entuzjazmu ideologów SAL Towarzystwo to było doś{; wyjątkową organizacją na terenie Chicago. Z jednej strony stworzona 32 p.or. Mabel lVkIlvailne. Chicago to Celebrate Indian Day, "Fort DeaT.bvi'n lV1agaz;ne", vol. II no 2, September 191210;Fletcher Hoyt, Indian Fellowship League, ,.T:Jc Bu.sine.ss a'nd Plufe~"i'o!l<al Woman" Apr.il-May 19'20; "CJl.iC<ligo Daily Tri.bune", F,'iday. Scptember 28, 1923, [w:] CHS Manuscripts, Indian Fellowship Leagu·e COllection. �108 Janusz Mucha i utrzymywana była przez Indian i dla Indian, ale z drugiej jej cdem była pełna asymilacja Indian poprzez wykształcenie, ciężką pracę i dostosowanie postaw, wartości i obyczajów do kultury i cywilizacji glównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego ~~. Jej znaczenie w mieście było nieznaczne. Wkrótce działalność jej w praktyce zamarla w całych Stanach. Organizacją o podobnym początkowo do IFL charakterze, ale do dziś aktywną, jest Indian Council Fire. Założony jako The Grand Cou'1cil Fire of American Indians w 1923 roku, miał być "ogólnokrajową organizacją poświęconą postępowi rasy indiańskiej i interesom Indian". Funkcjonował tylko w Chicago. Cele organizacji to utrzymywanie vv'śród Indian wiary w Wielkiego Ducha oraz starych zwyczajów, rozwijanie współpracy między plemionami, walka o dobrobyt i dobre imię Indian. ułatwianie im życia w warunkach nowoczesnej cywilizacji, zach~canie artystów indiańskich do twórczości, popieranie kultury indiańskiej, organizacja pomocy bezpośredniej dla biednych. Członkarl'i ICF byli zartJWno Indianie (wszyscy prezesi), jak i biali. Śmiało można jednak powiedzieć, że bez białej organizatorki tej organizacji, przy tym wieloletn:ego jej sekretarza, pisarki i wydawczyni monografii wybitnych Indian, pani :Nlarion Gridley, ICF nie utrzymałby się długo. Cple nowej organizacji były bardzo ambitne, nie bardzo jednak 'xictdamo, co konkretnie ro,biła ona w latach dwudziestych. 1 iewątpiiwa i słuszna sława tej organizacji oparta jest na jej działalności z na::itepnej dekady. Działalność stowarzyszeń pracujących wśród Indian w latach d\\udziestych miała ogromne znaczenie. Z prawnego punktu widzenia dzialały one w niekorzystnej atmosferze, z uwagi na wciąż obowiązującą politykę asymilacjonistyczną. Mimo tego, że udawało im się gromadzić białą publiczność na indiańskich pokazach, nie można powiedzieć, że zaint~resowali ją współczesno·ścią Indian. Ale stowarzyszenia te były też dowodem, że polityka asymilacji nie przyniosła oczekiwanych owoców. Na\\-et w zorientowanym na asymilację SAl na początku lat dwudziestych pojawiły się idee pluralizmu, odrodzenia życia plemiennego, samookrf'~lenia. Pozostałe omówione tu organizacje za podstawowy swój cel stawiały utrzymywanie tradycyjnych kultur plemiennych w nowych warunkach. Działalność takich towarzystw, mająca miejsce nie tylko przecież w Chicago, wpłynęła nievlątpliwie na zmiany postaw białej ludności Stanów i polityków na kwestię indiańską. Lata trzydzieste mają równie wielkie znaczenie dla indiańskiej spo- 33 .POT. Hanzel dern Pan-Indian W. Hartzibea'g, The Search for an Am'!rican Indian Syr.acuS'e l fł71, s;;. 31, 36 - 71. 1!97- 9. Morements, Ielentity. ;V,,- �Z PRERII NA 109 ULICE łeczności Chicago, jak poprzednia dekada. Jedyna licząca się wówczas organizacja, to Indian Council Fire, działający pod tą nazwą od roku 1932. O jej rutynowej pracy wiele mówi raport podsumowujący okres od maja 1932 do lutego 1933. Na pożyczki dla Indian wydano 133,66 dolara. Podarunki i darowizny dla potrzebujących Indian pochłonęły 38,64 dolara. Sprzedano różne przedmioty indiańshej sztub użytkowej za 114 dolarów. Załatwiono pracę dla 18 Indian. Wysłano 11 paczek z ciepłą odzieżą do rezerwatów. Zorganizowano pogrzeb Indianinowi, który nie zostawil tu ani rodziny, ani pieniędzy. Przeprowadzono prace restauracYJne na cmentarzysku Potawatomi w pobliskim lesie. Przy współpracy jednego z senatorów przygotowano projekt ustawy, zakazującej bezzdsadne podawanie się za Indianina. Przyjęto projekt corocznego przyzna wania nagrody szczególnie zasłużonym Indianom 14. Poza tym w każdą pierwszą niedzielę miesiąca po południu ICF organizował w Hamilton Hotel spotkania towarzyskie z tańcami przebranych w tradycyjne stroje IncllzlI1, na które zapraszano publiczność za opłatą 25 c·entów 1". W~ażdą tr!ecią sobotę września organizowano bankiet z okazji Dnia Indiański~go, na którym gromadziło się kilka setek Indian, chcących spotkać współplemiellców:Jfi. ajbardziej spektakularne wydarzenia, których opganizacja przypadła ICF, miały jednak miejsce podczas światowej wystawy prezentującej stuletni dorobek miasta (Chicago Century of Progress Exposition, 1933-34). W roku 1933 przypadała dziesiąta rocznica utworzenia ICF. Z tej okazji postanowiono przyznać nagrodę za wybitne osiągnięcia (Indian Achievement Award). Rozpoczęto tradycję trwającą do dziś. Specjalny komiteL wybrał spośród 50 propozycji Charlesa A. Eastmana, Dakota-Santee Sioux, lekarza, członka krajowej rady harcerzy (Boy Scouts), byłego preze sa SAL Nagrodę wręczono 22 września, w trakcie Dnia Indiańsldego, przy widowni około 10 tysięcy osób. W 1933 roku była to jedyna "indial1ska impreza" Wystawy. W następnym roku uroczystości z okazji Dnia Indiańskiego były znacznie bogatsze. W imprezach brała udział kilkunastoosobowa grupa Indian Winnebago. Podczas Wystawy czynna była też ekspozycja fotografii i biografii słynnych Indian 17. W omawianym okresie działały też bardziej nieformalne kluby indiallskie, mające własne zarządy i statuty, ale niestety jedynym źródłem informacji a nich jf'st zawodna pamięć ludzka. Zdanie.m Toma Green" Century of Progress Exposition Collection, Univcf"s'irty of Blino'is at Ch;c<lgo Libra1'Y- :;.; Winslow, op. cit., s. 172. ." Skolnkk, In Their ... , s. 54. J; Centll.ry of Progress Exposition ... op. cit.: of thi' Indian Council Fire, ChicagrO }.982. The Inclian Achiec'ement Ąwarcl �Janusz 110 Mucha " wooda, pierwszy taki klub powstał w 1927 roku. W późniejszych latach takie kluby organizowały się w parkach w każdej z dzielnic, w ~:tórej mieszkali Indianie. Działały one spontanicznie, bez patronatów i dotacji. Był to faktycznie indiański, a nie organizowany przez białych dla Indian ruch. Po wystawie z lat 1933 - 4 zostać miało w Chicago nieco Indian, zarówno sprowadzonych na występy, jak i widzów. Znali rzemiosło inriiclllskie, tańce, śpiewy. W 1934 roku zorganizowali więc na stadiDnie Wrigley Field wielką pow-wow 38. Próbowali też założyć organizację, co udalo się dopiero w roku 1936. Była to Indian Service League. H.az do roku, podczas wielkiej imprezy w Daily News Building, gromadzili znaczną liczbę Indian. Zbierali w kościołach jedzenie, używane ubnmia i inne ;:>rz2dmioty, które wierni przynosili do rozdziału między ubogich, a potem dzielili to między potrzebujących Indian. W tej działalności Indianie korzystali już z pomocy YMCA,która i później okazała sil:; bardzo chętna do współpracy. Dawała ona .miejsce na magazynowanie wspomniClllych przedmiotów, na ich dystrybucję, udostępniała sale gimnastyczne dh chcących uprawiać sporty Indian. I w latach czterdziestych, jak w::.pomina Susan Power, Standing H.ock Sioux, Indian Service League byl8 organizacją finansowo niezależną, była organizacją samopomocy indiali.skiej. W żadnych gazetach ani dokumentach ni€ udało mi się zdobyć więcej informacji o tej lidze. Tyłka w Chicago Tribune z 30 maja 1971 znajdujemy informację o tym, że jednym z jej organizatorów był Al Cobe, Chippewa, businessman i później wieloletni działacz indi:lński. W 1953 roku liga liczyć miała 200 członków. Co się z nią stało póżnie) nie wiem. Zdaniem Toma Greenwnoda, COibe zorganizował też w 1938 roku pierwszą indiańską drużynę basketballu. Dało to początek ogromnemu rozwojowi sportu wśród chicagowskich Indian. Przez v.;iele lat korzystanD z gościnnych obiektów YMCA. W 1947 roku powstała jeszcze jedna organizacja. Wspominałem wcześniej o trudnym losie weteranów II Wojny SwiatDwej, którzy nie umieli poradzić sobie z samodzielnym życiem w wielkim mieście. Dla opieki nad nimi, pomocy w poszukiwaniu pracy i mieszkania, pomocy w przeszkoleniu zawodowym, założono North American Indian Mission, Inc. Jej twórcami byli Willard LaMere, Winnebago, kucharz a potem wieloletni szef zakładów gastronomicznych, Scott Thundercloud, Ottawa, oraz jeden biały - Russell A. Minea. Nie wiadomo, co stało się później z tą organizacją· Ostatnią organizacją indiańską, powstałą w tym okresie, przy tyrr: pierwszą z licznych później organizacji o charakterze religijnym, był 38 Uroczyste tallee z akompaniamentem bQbnów i śpiewu. �Z PRERII NA ULICE l l l umghouse 13. Założono go, jak wspomina Tom Greenwood, w 1948 roku. Niestety nie ma po nim wielu śladów w dokumentach. Celem stowarzyszenia religijnospołecznego było odbudowanie kultury religijnej u [ndian. Tradycyjne religie zostały w znacznej mierze zniszczone, chrześcijc1l1stwI) przyjęte przez Indian powierzchownie. Powstała luka, którą chciano zapełnić. Chrześcijaństwa zresztą nie odrzucano (podobnie jak i w innych społecznościach wyznawców Longhouse'u), starano się łączyć je z kultami indiańskimi. Starano się też podtrzymać zwyczaje poszczególnych plemion, ich sztukę, rzemiosło. Jak wspomina Greenwood, członków Longhouse'u było w Chicago około dwustu z różnych plemion, często b£!rdzo odległych od Irokezów. Spotykali się na ogół Co dwa tygodnie. Zdaniem Greenwooda, organizacja przestała istnieć w 1955 roku, ale w dok'clmentach można znaleźć wzmianki o jej istnieniu (niestety nic więcej) nawe~ w 1960 roku. W latach trzydziestych i czterdziestych mamy do czynienia z r,ieco innym niż dotąd charakterem działalności organizacji indiańskich. Związane to było przede wszystkim z napływającymi fałami Indian. ICF był teraz jedynym forum prezentacji kultur indiańskich białym. Podstawowym problemem stała się wzajemna pomoc w zmaganiach z nowym środowiskiem, praktyczne utrzymywanie kultur. Choć ICF pełnił takie funkcje, potrzebne były nowe, lokalne kluby i towarzystwa, zajmujące się działalnością praktyczną. Rozpoczęła się też wówczas bardzo ważna i później współpraca z nie-indiańskimi instytucjami ogólnokrajowymi, nR wiele sposobów ułatwiającymi 'licznym grupom start w nowych warunkach. 3.4. P od su m o \"1 a n ie Bardzo mała liczba oraz rozproszenie powo'dowały, że w pierwszej połowie XX wieku Indianie nie byli znaczącą mniejszością w mieście. Żyli spokojnie wśród krewnych i przyjaciół z rezerwatów, pracowali przy· puszczalnie jak inni mieszkańcy miasta. TG, że 'byli jednak widoCZI1l, wy39 Re:J,i,gia Lungh0u.-;e, zwa'na in·a-czej. od nazwj"ka zalożyC'iela, H3IndS'Clm'~Lake lub też Nową Rl:,I'ig'i<1,PCl,v.ns:t·ala w wyni·ku widze'ni.a, jaki,e w 17'~9' roku mi·)! "t'l·ry Indianin z p!emie.nia Seneca, naJeżą·cego do Ligi Irokezów. POZ'Ois't.aloścliple;11ieHia, które otdmów,ily przes<iodJenia do Ok'J.ahomy z.e stanu Nowy Y.:Jlr;k,pCl.padły były up,zedini·o w kom.p!ctny marazm i degeneT.acjp' moralIną o·ra.z (p:xi wpływem a,1]{;oholu) ·foizycmą. Hao1dslom!e Lake wezwał w:Slpól'plemieńców do PClWiTO't'U do ~'taTych obyczajów. Wczw<l'nli.ebyło s'kUJt'CCzne.W krótk'ilm cz.asie re.nerons p1emiel1lia Seneca. a takż'e in;nyClh plemoin Ligi zdumi.al A:merykę. D?Jiś '.nClwa ,religi.n wywaiWana jest glównie przez Seneca .i Onondaga, a·le i prf;ez 'unne p!·emj·ona Ligi. W Ka:naid:de i w .;ta:nie N'Owy J()rki.~lnieje 1'0 LOInghouse'ów (cenJtrów T·eliigij'nyc.h). Por. Spicc'r, op. cit.. ,;,s. 44 - 5; Anthony F. C. Walllace, The Death and Rehirth of the Seneca, New York 1972. �112 Jan-us;; Mucha nikało głównie z zainteresowania niektórych białych indiańskimi tradycjami. Choć kluby i faktycznie indiańskie organizacje istniały wcześniej. tworzenie się społeczności, ale wraz z nią i "problemu indiańskiego", zaczyna się w mieście dopiero w latach II Wojny Światowej, w związku z masowym jak na owe czasy napływem nieprzygotowanych do życia w metropolii imigrantów. 4. P o c z ą t k i w i e l k i e j i m i g l' a c j i. 1948 - 1958 4.1. N a w a p o l i t Y k a a s y m i l a c j o n i s t Y c z n a Po II Wojnie Światowej wielu Indian zostało w wielkich miastach, wielu jednak wróciło do rezerwatów. W polityce wladz federalnych odżyły tymczasem stare, a niezbyt głęboko ukryte tendencje. Z jednej strony przez cały okres renesansu kultur i struktur plemiennych próbowano przeprowadzić przez Kongres ustawę likwidującą rezerwaty 40, z drllgiej zaś usiłowano znaleźć sposób na skłonienie Indian do bardziej masowego przenoszenia się do miast. Nowy komisarz do spraw Indian, Dillon S. Myer, rozpoczął trwający kilkana'ście lat program przemieszczania (relocation) Indian z rezerwatów do wielkich miast i znajdowania im tam pracy. Jego działalność odbywała się przy pełnym poparciu Kongresu, którego Komisja Hoovera przedstawiła w 1948 roku opinię o konieczności pełnej asymilacji Indian. Program przemieszczania Indian ,do wielkich miast miał wicIe n<:lZW, etapów, szczegółowych przepisów, których nie ma powodu tu wspominać. Przedstawię tu tylko najogólniejsze jego zasady. W 1952 roku 'ltWOrzonD w BIA Indian Relocation Service Program. PoczątkowD obejmDwał Dn wyłącznie przemieszczanie Indian i znajdowanie im pracy, później (od 1956 roku) dołączono przeszkailenie, aby imigranci nie musieli podejmować wyłącznie najniżej płatnych, bo nie wymagających żadnych kwalifikacji zajęć. W latach 1952 - 1968 w obu tych prDgramach wzięło udział około stu tysięcy Indian. Nikt nie zmuszał do przesiedlani.ł, co więcej, pod koniec programu, w roku 1967 - 8, z powodu braku funduszy. BIA Ddrzucila 25 - 300/0 podań. Ale program nie 'był dobrowolny w takim sensie, że był on praktycznie jedyną szansą uniknięcia Dgromnego b~zrobocia w rezerwatach i związanych z tym niedożywienia, demoralizacji, niskiego poziDmu usług, szkolnictwa etc. Jak podkreślali liczni prz\Cciwnicy przesiedlania, nie postarano się {) alternatywę wobec omawianego (O Por. Slpicer, op. cit., s. 1'94. �Z PRERlI 113 N A ULICE p;'ogramu, choćby w postaci gospodarczego ożywienia rezerwató\v lub ,erenów w ich pobliżu. Program przesiedlania był bowiem konsekwencją polityki asymilacyjnej. Dowodem na to jest fakt, iż równolegle z przemieszczaniem Indian do wielkich miast, rząd wydawał wiele pieiliqdzy na przeciwdziałanie opuszczaniu regionów wiejskich i małomiasteczkowych przez ich ludność i na zapobieganie niekcmtrolowanemu wzrostowi v/ielkich miast. BIA aferowa la pieniądze na przeprowadzkę, opłacała przejśr:iowe m;eszkanie, znajdowała pracq lub nawet kilka różnych prac, prowadziła poradnictwo na temat tego, jak uporać się z życiem w wielkim mieście. Gdy podopieczny znalazł już pracę, przez następny rok BIA interesować się miała jego losem. W myśl zaJożcr'1 asymilacjonistycznych, BIA traktowała Indian Jako po'Ozcz"gólne jednostki, nie jako członków plemion. Z każdego z osobna Indianina usiłowano zrobić "normalnego" Amerykanina. Sukces programr)w przesiedlei1czych nie byl jednak wielki. Wedlug statystyk BIA, w latach 1953 do 1957 w każdym roku finansowym wracało, na wfdsny JUż koszt, 24 do 32% tych, którzy w danym roku przybyli do wielkich miast. ElA nie prowadziła statystyk pokazujących, ilu przesiedlonych Indian wróciło później do rezerwatów. Skądinąd wiadomo jednak, że wielu traktowało przemieszczanie jako szansę bliższego zapoznania się z miastem, wracało do domu, by po jakimś czasie przybyć d,o miasta raz jeszcze. Ci zaś, którzy wracali do domów na stałe, po doświadczeniu \\'ieJkomiejskim zarabiali tam na ogół znacznie więcej niż poprzednio Kawet krótka wizyta w mieście miała \vięc pozytywną funkcję ekonomiczną· Inną, niezamierzoną funkcją było odrodzenie ruchu pan-ind.iar'1skiego, Zagubieni w mieście Indianie, nie znajdując faktycznej opi€ki ze strony ElA, szukali innych Indian, znajdujących się w identycznej sytuacji. W miastach nastąpił w konsekwencji znaczny wzrost ponadplemiennej świadomości tożsamości indiar'1skiej 41. Wkrótce po rozpoczęciu akcji przesiedlania Kongres przyjął uchwałę, n ('I mocy której kor'1czyć miano specjalne stosunki między rządem USA a niektórymi (na początku) plemionami. W uchwale uznano, że skmlczyć trzeba z systemem "obozów koncentracyjnych", za jaki€ uznano rezerwaty i że Indianie nie potrzebują już strażnika, gdyż potrafią radzić sobie sami. Kończenie specjalnych stosunków rozpoczęto od dwóch rezerwaprzc'óiedhtni'a por np, T,ony Laz·ewsiki, American Indian Migration. TUinois, Uni'ver5-i\ty lVl'icro{'i1m,5lntern:a ti.ol1.3l, Ann Arbor, :\Ld1.jga'n and London, EJng'lanid 1976, 55. 8 - 9; Howa1rd M, Bahr, An End to Invisibility, [\\I:] Natil'e Americans Today ... 95. 404 - 4'12; Alan Sorkin. Some Aspect, of American Indian Migration tamże, -ss, 467 - 78. H Na temat 'To and 8 Lud, Within t. LXIX Chicago, 1 �114 Janusz Mucha tów: Menomini w Wisconsin i Klamath w Oregon. Ten drugi faktycznie przestał istnieć, ten pierwszy z trudem przywrócono do funkcjonowania po latach kompletnej ruiny kwitnącej przed 1953 rokiem społeczności 42. 4.2. T wo r z e n i e s i ę P a n - i n d i a ń s k i e g o g e t t a w U p t 0 wn Między rokiem 1940 a 1950 liczba Indian w Chicago wzrosła według spisu z 224 do 775. Choć pod koniec dekady lat czterdziestych program pomocy ze strony BIA w szukaniu pracy dla Iridian już działał, w Chicago biuro agencji zajmujące się tą kwestią działało od roku 1952. Wspomniany wzrost liczbowy nie był w,ięc jeszcze związany z przesiedla:liem. Był on przypuszczalnie konsekwencją powrotu do Stanów weV:TatÓ\V II Wojny Swiatowej. Przesiedlanie rozpoczęło się więc w Chicago w 1952 roku i w ciągu lat pięćdziesiątych przyniosło bezprecedensowy wzrost liczby Indian w mieście. W 1960 roku było ich już 3394, a w 1970 - 6575. W 1952 roku ElA otwarła Chicago Field Employment Assi:ótance Office. Na początku 1953 roku pracowało w nim już 28 osób, którzy przyjmowali 40 lub więcej osób dziennie. Od lutego 1952 do kWJetnia 1953 osiedlono w mieście około 600 Indian, z których wróciło do domów już w tym okresie około 30% '3. Szefem biura chicagowskiego został Kurt Dreifus, dotąd dyrektor Rehabilitation Division w Chicago Welfare Department. Będąc ignorantem w sprawach Indian, ak chcąc jak najlepiej wykonać powierzone mu zadanie, Dreifus zaczął się uczyć i jeździe po całych Stanach, pertraktując z szefami różnych rezerwatów i terenowych biur BIA, informując o warunkach życia i pracy w Chicago, zbierając podania o przesiedlenie. Związane było to również z wielkim tempem przemieszczania w jego pierwszych latach. BIA wymagała od swych terenowych agend szybkiego działania, czego skutki były bardzo smutne Indianom w rezerwatach przedstawiano na ()gół życie miejskie w niezwykle różowych kdorach. Przybywali do Chicago ludzie faktycznie do tego nie przygotowani, często nie umiejący mówić po angielsku, bojący się wielkości domów towarowych, nie rozumiejący na czym polega działanie kuchenek g~zowych, odbijający sobie stopy na betonowych ulicach. bojący się ruchu drogowego, nie umiejący korzystać z planu miasta, nip. przyzwyczajeni do mieszkania w wielorodzinnych domach, nie rozurnie,. p.o,r. Rubert B. Edgerlon, Menominee Termination: Oberservatiolls on the EII(: oju Tribe, "Hu'ma,n Or,gan1zaition, 21, l, Spring 1962, 's's. 10 - 16; Nancy Oeslricil Lulie, Melwminee Termination: From Reservation to Colony, "Huma'n Organiz:ł'lion", 31, 3, Fall 1'972,ss. 257 - 69. 43 "Daily New",", AprH 7, 1'953,CHS, AI. cli �Z PRERII NA ULICE 115 jący przestrzeni miejskiej, ani miejskiego rytmu czasu. Z uwagi na t€mpo przesiedlania, nie było czasu p'rzesz'kolić ich w rezerwacie, ani porządnie poinstruować w mieście 44. Biuro nie miało ani pieniędzy, ani lokalu na nic poza załatwianiem naj pilniejszych spraw związanych z zatrudnieniem i przygotowaniem zawodowym 45. Zmienienie sposobu życia nie jest zresztą możliwe poprzez kursy i szkolenia. Tak więc bez specjalnej winy urzędników BIA w Chicago, sytuacja przesiedlanych była fatalna. Tempo migracji, niedostatek pieniędzy na opiekę, powodowały ogromny procent powrotów do rezerwatów (według krytyków programu w ciągu kilku lat wracało około 60%), koniecmość kilkakrotnego poszukiwania pracy dla Indian, którzy czasem pierwszy raz widzieli fabrykę właśnie w Chicago, powodowało szybki rozwój "indiańskich barów", gdzie przy alkoholu Indianie w swoim towarzystwie mogli wyżalić się na swój los. Ogromne problemy związane z przesiedlaniem spowodowały, że i pracownicy BIA stali się jego krytykami. Ideę przemieszczania dość szybko zaczął potępiać na przykład sam Dreifus 46. BIA osiedlała nowoprzybyłych w dwóch w zasadzie dzielnicach. ,Jedna to Uptown, u zbiegu ulic Clarendon i Wilson, Druga to Hyde Park, a więc na południu, po przeciwnej stronie miasta. Były to okolice tradycyjnie przez Indian zamieszkałe, a z drugiej strony dzielnice dość prestiżowe. Uptown był jednak "dobrą dzielnicą" mniej więcej do II Wojny Światowej, kiedy rozpoczęła się tam przebudowa, dzieląca ją na dwie części lepszą i gorszą, Indianie mieszkali w gorszej. Hyde Park od końca lat pięćdziesiątych również poddany został przebudowie, w konsekvl'encj' której standard i ceny czynszów poszły w górę, diminując stamtąd najuboższą ludność', w tym Indian 47. Rozprzestrzenianie się czarnego getta powoli likwidowało większe wyspy ludności indiańskiej w pobliżu centrum miasta i w taki sposób wytworzyła się sytuacja, w której ogromna większość chicagowskich Indian zamieszkała w Uptown. I tam jednak byli i są zdecydowaną mniejszością, żyjącą wśród takich grup, jak biali imigranci z Appalachów, imigranci z Ameryki Łacińskiej czy z Azji. N a początku lat pięćdziesiątych okolic indiańskich nadal było jednak t::'lkd, z których trzy, zachodnia, północna i południowa domino'vaiy. Okolice te stawały siC; jednak z czasem coraz bardziej pan- indiańskie, a nie jednoplemienne. W poprzednich latach w mieście dominowali Indiani·e z puszcz i jezior s~a;-:Gw Wisconsin, Minnesota i częściowo Michigan. Teraz przybywały '" Skolnick, op. cit., S'C;. 57 - 63. 15 Ge.rharino. /l me-icon Tndian Center .. " ss. 77 - 8. 16 Sk(}lnick, op. cit., ss. 66 - 70. 47 Neils, op. cit, ...; 60; L<Jzew,;ki, op. cit., ss. 42 - 3. •• �116 Janusz Mucha liczne rodziny z południowego zachodu Stanów i z Oklahomy. Przybywali Indianie prerii i Indianie Pueblo. Stykały się ze sobą grupy o zupełnie odmiennych kulturach, pochodzące z plemion, które często we "'''ciąż żywej przeszłości walczyły ze sobą. Ich doświadczenia wspólnego życia z przedstawicielami innych plemion były dotąd żadne, albo też pochodziły z utrzymywanych przez BIA szkół z internatami, w których starano się zmusić Indian do zapomnienia własnej kultury. Stąd wymuszony miej· ską sytuacją, a nie dobrowolny był wspomniany pan-indianizm. Stąd niezbyt wielka ochota do wzajemnej współpracy, co budziło zdziwienie wielu białych, nawet przyjaźnie do nich nastawionych. Traktowali oni Dadal często Indian jako jednorodną grupę etniczną 48. 4.3. N o w e p o t r z e b y, n o w e o r g a n i z a c j e Swiadom tego, źe ani sami Indianie, ani sama BIA nie poradzą sobie z licznymi problemami związanymi z ulokowaniem w mieście ogronmych ilości przybyszów, Kurt Dreifus zorganizował obywatelski komitet doradczy (Citizens Advisory Board) przy swoim urzędzie. Zgromadził w nim 28 osób spośród zainteresowanych przedstawicieli businessu, uniwersytetów, miejskich agencji opieki społecznej, kościołów, stanowej federacji klubów kobiecych. (Kościoły protestanckie zorganizowcme w Church Federation of Greater Chicago stworzyły wkrótce Joint Indian Committee przy swoim Department of Social Work i podjęły bardzo aktywną działalność pomocy przesiedlanym). Jednym z członków komitetu został John Willard, szef chicagowskich kwakrów (American Friends Service Committee). Miał on odgrywać przez kilka lat ogromnie ważną rolę w kształtowaniu chicagowskiej społeczności indiańskiej. Zebrania komitetu skupiały również niektórych miejscowych Indian. Wśród nich najważniejszą rolę grał wówczas Thomas Segundo, były wódz plemienia Papagc, odbywający właśnie studia magisterskie w The University of Chicago. Komitet działał w komisjach. Jedna z nich, zajmująca się organizacją czasu wolnego Indian, przedstawiła rekomendację w sprawie utworzenie, klubu indiańskiego. Juź wcześniej Indianie zbierali się okazjonalnie w miejskich parkach, korzystając z życzliwości pracownika zarządu parków, Indianina o nazwisku Whirling Thunder. BIA, komitet doradczy oraz miejski zarząd parków zorganizowały więc w listopadzie 1952 roku American Indian Club, mający dwa oddziały, działające w parkach Ogden i Chase. Prezesem został Ernest Naquayouma, Hopi. Indianie spotykali się co najmniej raz na miesiąc w budynkach parków i w samych parkach, śpiewając i tańcząc. Wykorzystywanie obiektów parków nie odby48 S'kolniok, op. cit., ,s.S. 52 - 3. �Z PRERII NA ULICE 117 wało się jednak bez przeszkód. W tym samym czasie, gdy chcieli z nich korzystać Indianie, planowano i inne imprezy. Dlatego też wspom;liana wyżej komisja utworzyła specjalny komitet, mający pomóc w utworzeniu niezależnego centrum indiańskiego 49. Zdaniem Skolnicka, komitet ów powstał z inicjatywy samych Indian, którzy kierowani przez Toma Segundo złożyli wizytę WiJlardowi w jego biurze w stowarzyszeniu kwakrów i poprosili o pomoc w zorganizowaniu takiego miejsca spotkań, jakie pod patronatem kwakrów funkcjonowało już wówczas w Los Angeles 50. Willard zgodził :;ię, kwakrowie podjęli się zebrać odpowiednią ilość pieniędzy, planowanie działań zostawili zaś komitetowi. Jak donosiła "Chicago Triibune" w 24 sierpnia 1953, komitet działał pod przewodnictwem Johna Willarda, sekretarzem był Toni Omen, Sioux, a finansami zajmował się wspomniany Ernest Naquayouma. Jaki byl zawód i miejsce pracy tych Indian, ani od kiedy mieszkali w Chicago, nie wiadomo. Komitet przewidywał otwarcie na rogu ulic La Salle i Kmzie. a więc w centrum Chicago, AlI Tribes Amer,ican Indian Center na 15 września 1953. Skupiać miało członków około 30 plemion 51 N owa instytucja zaczęła działalność zgodnie z planem. Prezesem zarządu nadzorującego jej poczynania został Willard, a pierwszym dyrektorem programowym Ted White, Oneida/Sioux, absolwent Loyola University. Kierował on centrum od początku 1954 do sierpnia 1955 roku DZ. Jak wspomina Willard LaMere, na stanowisku dyrektora administracyjnego zatrudniono później białego fotografa, zainteresowanego pracą z Indianami. Nie było jednak pieniędzy na opłacanie go, dlatego, szybko odszedł, a przez knlitki czas centrum kierowało na raz trzech członków zarządu' wspomniany Tom Segundo, Eli Powless, Oneida oraz Ben Bearskin, Winnebago/Sioux. W tym okresie co niedzielę przychodziło na spotlmniCl około dwustu osób z 42 plemion 5~. Kolejnym dyrektorem administracyj nym, aż do 1958 roku, był Tom Segundo. Pierwsze kilka lat działalności Centrum określić można jako balansowanie na krawędzi noża. Mimo dobrze rozwijającej się działalności programowej, problemów było sporo. Zacznijmy jednak od strony na jjaś. niejszej. Centrum midciło się przez pierwsze dziesięć lat na trzecim i czwartym piętrze starego budynku na północnym skraju Loop. Było ciasno, ale '9 ,.Chicago Trihu!1P". Decembe.r 26, 195,2. CHS, AI; "Da·iJy News" Apri:! 7, Hl5-3 tamże; Gc:'rba:-i'llo. op. cit.. ss. 77 - 9. 50 SkGlnick. op. cit., ss. 56 - 9. 51 CHS, AL 52 The Amerindian, May-June 19'54 [w:] CHS Manuscripts, Chicago Federation of Grea.ter Chicag:> Collection; "Ohicago Su:n-T1mes" Septembe" 25, 1'955, [w:] CES, Al 53 .. Chi,cago Sun-Time,", S€ptember 25, 1955, w. CBS, AI. �118 Janu~z M1Lcha podobno przyjemnie. Już w pierwszym roku dZiiałalność podjął Klub Taneczny. Był on długo najliczniejszą i najsilniejszą organizacją działającą w centrum. Pracował spontaniczni.e, ale w zorganizowany sposób. Dawał liczne występy w Chicago i w innych miastach Srodkowego Zachodu. W 1957 roku Klub postanowił wybrać Miss Indian Center, a od 1958 roku Miss Indian Chicago wybierana jest Co roku, uświ€tniając każdą waż .. niejszą imprezę organizowaną przez Indian. Dość szybko zorganizowano bardziej ustrukturalizowany kalendarz imprez, które nie utraciły jednak nic ze spontaniczności wykonania. Co sobotę odbywały siG więc spotkania towarzyskie, co miesiąc pow-wow, corocznie na Thanksgiving i Boże Narodzenie uroczyste kolacje. Nowe pomysły powstawały rzadko, c: jeślJ już, to szybko włączano je do regularnego kalendarza. W 1954 roku zorganizowano pierwszy wielki kiermasz wiosenny i p,ierwszą wielką pow-wow 54. Są to ogromne, jak na skalę społeczności, i do dziś odbywając? siG przy udziale tłumów gości imprezy. W 1954 roku, jak dowiadujemy się z wydawanego wtedy nieregularnie pisemka "Indian News", cel!trum brało udział w paradach miejskich, odbywały się w nim lekcje technik tanecznych, dwie panie z plemienia Navaho uczyły tradycyjnych rzemiosł swego plemienia, zakupiono odbiornik telewizyjny i dość dużo ludzi przychodziło oglądać filmy. Osobno wyświetlano cieszący się dużą frekwencją film o Apaczach. Równocześnie zapraszano przedstaw~cieli BIA oraz Chicago Housing Author,ity na dyskusje o problemach mieszkaniowych Indian, walcząc o poprawę sytuacji :;5. W tym samym roku spotykamy następne pisemko "Tom-Tom Echoes-Echoes". W l 956 roku wydawano kolejną gazetkę, tym razem "l'epee Topics". Pe.na stabilizacja działalncści wydawniczej związana jest dopiero z następnym l)kresem rozwoj u społeczności indiańskiej. Z "Tepee Topics" z listopada 1956 roku dowiadujemy się, że Kluh Taneczny występował w telewizji, podczas miejskich parad, w szkołach. Jego członkowie opowiadali o swej działalności podczas audycji radiowych. Od dwóch miesięcy działał wówczas klub kobiecy, którego c3łon. kinie uczyły si.ę kroju i szycia oraz gotowania. Wydawały one w centrum obiady i kolacje, dochód przeznaczając na materiał, wykorzyó-tywany póżniej podczas lekcji szycia. Centrum utworzyło też dwie dru:~yny koszykówki - dziewcząt i chłopców. Gazeta zachęcała do uczestniczenia w turnieju kręgli. Dowiadujemy się też, że w bankiecie z okazji Swięt<ł Dziękczynienia wzięli udział Indianie z 45 plemion. Dowiadujemy się też. że wkrótce odbyć się miały pierwsze wyhory do zarządu centrum. 54 Emma.nuel .mimeo 1975. 55 .. lndi'C1n Skoln:ick, Action ews". June l, 1.9:)4. Anthropology and tlw Chicago Indian Center, �Z PRERII NA ULICE 119 Działalność American Indian Center w tym krótkim okresie nie była może imponująca, rozwijała się powoli. Była jednak konsekwencją trudnej sytuacji życiowej Indian, braku pieniędzy, sporów z BIA etc. Na podkreślenie zasługuje to, że w omawianym okresie centrum było instytucją dominującą, ale inne nadal istniały. Longhouse w praktyce przerwał działalność, gdyż ogromna większość jego członków wstąpiła do centrum. Wielu członków Longhouse'u nie chciało, aby ta organizacja zupełnie się rozplynęła, stąd nadal figurowała ona na liście organizacji indiańskich, z którymi współpracowała Church Federation of Greater Chicago 56. O jej działalnoścj nic jednak nie wiadomo. Podobnie było z Indian Service League, która w 1953 roku liczyć miała 200 członków. Indian Council Fire w 1954 roku, z powodu powstania American Indian Center, w praktyce przestał prowadzić jakąkolwiek działalność poza przyznawaniem dorocznej nagrody;-". Nawet przed powstaniem AIC wszystkie te organizacje na raz nie robiły tyle, co nowo powstała, ale zupełnie inne były przecież potrzeby. Omawiany okres to jednak nie tylko zastój dawnych organizacji, które nie rozwijały się w cieniu AIC. Jak wspomina obecny profesor w Moody BibIe Institute, w 1955 roku powstał, nieformalnie jeszcze, międzywyznaniowy Amer;ican Indian Brble Church. Będzie {) nim mowa dalej. W 1958 roku powstała też American Indian Chapel, sponsorowana przez First Christian Reform Church of Cicero, Illinois i prz2z Home Missions Board w Grand Rapids, Michigan. Przejdżmy teraz do problemów, z jakimi borykała się społeczność indiańska, a w szczególności jej centrum. Pierwszy, to problem finansowy. Fundacja Chicago Community Trust bardzo długo odmawiała dotacji db AIC, przypuszczal;)ie z uwagi na fakt, iż w zarządzie centrum nic' było przedstawicieli białych businessmanów, lecz sami Inclianie, nie znający się na zawiłościach finansowych i prawnych. Inna fundacja, do której zwrócono się o pieniądze, też nie była pobłażliwa wobec indiańskich metod działania. Zarząd AIC musiał zgodzić się na powołanie Komitetu Doradczego, złożonego z profesora The University of Chicago, prawnika oraz członka Welfare Council of Chicago, aby w 1958 rokuotf"Lymać pieniądze. Drugi ważny problem odnosił się do statutu organizacji i jego konsekwencji. W 1954 roku przyjęto obecną nazwę i złożono do urzędu Sekretarza stanu Illinois wniosek o rejestrację nowej agencji, mającej prowadzić działalność nie przynoszącą zysku ("non-for-profit-organization"). Konieczne było przedstawienie do zatwierdzenia statutu nowej organizacji, zgodnego z odpowiednią ustawą. John W.illard, będący prezesem ;1; ellS Manuscripts, ;,. Tile American ChFoGCh Indian GollediO'n: f'.chievement -l-2'5-l.960. Award ... , s. 4. �120 .Talt'LS:: Mucha zarządu, nie pomyślał o tym, że statut powinien być tei. _i5odny z tradycjami indiańskimi. Zlecił życzliwemu prawnikovl Jpracowanie statutu. Normalne amerykańskie organizacje, rejestrowa:le według wspomnianej ustawy, dzielą się na trzy grupy. Pierwsza to zarząd, na ogół nie wybierany przez członków, lecz zmieniający się poprzez dymisje i kooptację, złożony z zamożnych i zainteresowanych osób, nie korzystających z usług organizacji, wytyczający politykę i prowadzący jej kontrolę, druga to zawodowa administracja, a trzecia to członkowie (lub klienci, korzystający z usług). System taki nie był znany żadnemu z plemion indial1si<ich. W AIC zarząd, administracja i członkow,ie wyłaniani być musieli w praktyce z tej samej zbiorowości. Przepływ ludzi między zarządem a 30m:nistracją był spory. Powiązania rodzinne powodowały, że członko~vie tej samej rodziny mogli stanowić politykę, realizować jąi korzystać z ~ł'iług organizacji. Ten brak faktycznego podziału na wymagane przez usta\\'e grupy stwarzał liczne możliwości spięć. Podobnie było z mechanizma:11l podejmowania decyzji. Ustawa w zasadzie zalecała prawo więk'oi;:ości, Indianie preferowali consensus. Nie znali instytucji lojalnej opozycji W zasadzie decyzje podejmowano jednogłośnie, przy ewentualnym (;Z(;(;,owym lub stałym wycofywaniu się tych, których nie udało się większości przekonać. Problemy pojawiały się wtedy, gdy wdrożeni już do demokracji "nowoczesnej" dość dobrze zasymilowani Indianie kierowali Z3.rzqdem i chcieli trzymać się raczej amerykańskich, niż plemiennych reguł;'. Członkiem AIC mógł być każdy, początkowo też każdy miał c.-:ynne prawo wyborcze. Po paru latach ograniczono czynne prawo wyborcze niCe-o -Indian, choć pozostawiono im bierne prawo wyborcze. Mogli być '.viE;c członkami zarządu, jeśli wybrani zJstali przez Indian. Pierwszy zarząd American Indian Center składał się z dziesięciu 0só0. Przewodmczącyn: byl biały (John Willard), biała była też jedna z członkill. Pozostali tu dwóch Papago i po jednym: Navaho, Oneiida, Sioux, Y",vapai, Hopi, Cherokee 59. Żadna z tych osób nie jest dziś aktywna. Z:trzad był w zasadzie stabilny, czemu sprzyjał fakt, że przez kilka lat nie org:lnizowano wyb8rów, co najwyżej kooptowano nowych członków. Jego st'lhilność jest szczególnie wyraźna, jeśli porównamy ją z częstymi zmianami w administracji. Wiosną 1956 roku Willard zrezygnował z przewodnictwa zarządu. Odbyły się wybory 60. Nie udało mi się niestety dowi",· dzieć, kto zost8.1 nowym przewodniczącym, na pewno był to jednak hdi&5A ,Po·r. Skol-nk'k, In Their ... , .515. 87 - 9.2. Podobnie liczne kl'llpoty centr·um wiąż~ z wzajemnym niedostO'sow<Jnicm a:mc.ry.kańslk.icj s1ru:ktury kor.p[)racyjnej i tl':..tdycy.'llego śr,odowi.ska indi·ań.s:kiegn Marv.in Tahma1hkera, CO:llanche, wiclokrobny czlon,,':·: i prezes zarządu, a równocześnie bus·ine~·sm.an. 59 Skal ni 0_'< , op. cit., s'. 86. 60 Garba:'i:no, op. cit., s. 80. �Z PRERII NA ULICE 121 nin. Dyrektorem administracyjnym został, jak pisałem, Tom Segundo. Sprowadził on do centrum na stanowisko pracownika socjalnego R{)berta Lagace, białego, przygotowującego się do doktoratu z antropologii w The University of Chicago. Jak wspomina Leonard Borman, biały antropolog, od 1956 roku przez wiele lat członek zarządu, obaj administratorzy usiłowal.i zrobić z centrum wzorcową placówkę opieki społecznej. Miało to niewątpliwy sens, choćby tyłko z powodu konieczności zdobywania funduszy na działalność fundacje interesowały się porządkiem i efek· tywnością rozumianą w sposób biurokratyczny. Segundo i Lagace usiłowali sformalizować centrum, żądając od podopiecznych zachowania godnego porządnej firmy. Zniechęcało to owych podopiecznych, wywołując przy tym wiele krytyk ze strony zarządu i członków centrum. We wrześ·· niu 1958 roku Segundo, Lagace i jeszcze jeden pracownik zmUSZeGI byli zrezygnować z urzędów. W tym też momencie rozpoczął się nowy etap rozwoju chicagowskiej społeczności ,indiańskiej. Ostatni wreszcie ważny w omawianym okresie problem społeczności chicagowskich Ir.dian, to stosunki z BlA. Personel biura miał niewątpli·· wą dobrą wolę pomóc Indianom w zorganizowaniu sobie jak najlepszego życia. Ale biuro nie miało pieniędzy na żadną działalność kulturalną ani społeczną. Nie jest jednak jasne, dlaczego po otwarciu American indian Center doszło dD wzajemnych podejrzeń i braku zaufania między BlA a centrum. Strony oskarżały się a ogromną i bezsensowną wrogość, podejrzewały się o utrudnianie prowadzenia działalności programowej i sabetaż finansowy. W końcu BlA odmówiła AlC informowania go o nowo przybyłych rodzinach. Czyniło to pracę centrum trudniejszą, przyczyniało się do tego, że nowo przybywający byli bardziej izolowani niż l1111siel!. być, otrzymywali mniej świadczeń, niż mogli byli otrzymać. Obie instytucje działać miały teoretycznie w tym samym celu - ułatwiać Indianom okres przejściowy. Ale podstawowe założenia, na jakich oparta była działalność BlA, to założenia asymilacji. AlC chciał natomiast stworzyć z przybywających reprezentantów kilkudziesięciu różnych plemion nowy typ miejskich Indian, nie zapominających o plemiennej przeszłości i teraźniejszości, ale tworzących też nową I ndiańskość. Podstawowa przesłanka była więc antyasymilacjonistyczna 61. 4.4. P o d s u m a wan ie Koniec lat czterdziestych i lata pięćdziesiąte to okres narastania ,.problemu indiańskiego" w wiełkich miastach Ameryki. Zorganizowana, ale z założenia nie uwzględniająca specyfiki kultur płemiennych, masowa 6[ Skclnick, op. cit., s'. 84; G<l'rbarino, op. cit., s. 80. �122 Janusz Mucha imigracja nie przygotowanych do życia miejskiego Indian, spowodowała zmianę ich wizerunku. Faktycznie zupełnie nawa społeczność była pod wieloma względami na dnie miejskiej hierarchii. Terytorialnie przesuwała się zaś na północ, tworząc getto w Uptown, gdzie była zresztą też mniejszością· Najważniejsza organizacja działająca od tego okresu, to American Indian Center. Choć stworzona i prowadzona w dużej mierze przez białych, zaspokajała nowe, autentyczne potrzeby Indian. Finansowa i statutowa zależność nie tylko od białych ludzi, ale i od odległego od kultur plemiennych prawodawstwa spowodowała jednak w przyszłości poważn", problemy. 5. Wielki rozwój. 1958-1971 Lata 1958 - 1971 stanowią w pewnym sensie złoty wiek społ'eczności indiańskiej w Chicago. Znaczenie tego okresu wiąże się z działahością jednego człowieka, dyrektora American Indian Center, ale wynika również z wewnętrznej dynamiki społeczności i z jej reakcji na sytuację ogólnoamerykańską. 5.1. N o w a p o l i t Yk a p l u r a l i s t Y c z n a Koniec lat pięćdziesiątych w USA to {)stra kampani~ wyborcza przed zbliżającymi się wyborami prezydenckimi. Obaj główni kandydaci, John F. Kennedy i Richard Nixon, walczyli o każdy głos. Podczas konwencj'. National Congress of American Indians w Omaha, Nebrasca, w 1960 roku, z Indianami pertraktowali wysłannicy obu kandydatów, prezentu.jących zresztą bardzo podobne poglądy na temat tubylczej łudności Am'2ryki. Kongres poparł Kennedy'ego, odchodząc tym samym od tradycyjni," prorepublikańskiej postawy. Rozważono też możliwość szybkiego po wyborach zQrganizowania nowej konferencji. Kennedy wygrał wybory. Pojawiła się szansa odwrócenia dotychczasowej polityki wobec Indian. Skorzystano z niej. Profesor antropologii w The University of Chicago, twórca koncepcji "antropologii w działaniu" 62, Sol Tax, uznał, że nowej administracji trze6e P'(}r, Sol Tax il.ction Anthropology, "Current A'n;thH:wpo1,c:)gy", 't. 1'6, 4. 1975; Rohert A. Ihrbinste,in, Ac:tlOn Anthropology Thirty Years Later: Some Reasons of its L(lck of Influence on American AnthropoLogy, mim,eo 1'981. Ideologia tego k:ć'runku zalecała naukową analizę prZJede wszys.1Jkim tych problemów, które szczególnie iSJto.tnymi były dla s,atmych bad,:nych spoleczności. ,'\ont.ropol'odzy ci ,stali na ,'tanowisku, że �Z PRERII NA ULICE 123 ba pomóc przez przedstawienie jej poglądów samych Indian na stan obecny oraz stan pożądany stosunków między nimi a rządem. Przy pomocy władz swego uniwersytetu, kilku fundacji oraz licznych zaint€resowanych Indian udało mu się przygotować, zorganizować i przeprowadzić w czerwcu 1961 roku wielką konferencję (American Indian Chicago Conference), gromadzącą oficjalnie 467 przedstawicielI dziewięćdziesięciu grup indiańskich. W konferencji wzięło też udział nieoficalnie wielu młodych Indian, wielu przedstawicieli zainteresowanych urzędów oraz a'1tropologów. Głównym rezultatem było przyjęcie (przedyskutowanego wstęp· nie przez kilka przygotowawczych konferencji regionalnych) dokumentu pod tytułem "Declaration of Indian Purpose". Przygotowania do konferencji ,i jej przebieg miały wpływ na prace nowego ministra spraw wewnętrznych, Stewarda Udalla, i na powołaną przez niego grupę roboczą, zajmującą się problemami Indian 6~. W komitecie organizacyjnym konferencji brali udział Indianie rni-esz·· kający w Chicago. Przewodniczącym jednej z komisji był wspominany tu Tom Greenwood. Impreza nie miała jednak bezpośredniego wpływu na życie tej społeczności miejskiej. Omawiany, krótki dość, bo trzynastoletni okres, przypadał na 'ldministrację trzech prezydentów z dwóch partii. Polityka wobec Indian była jednak stabilna. Na Indian rozciągnięto zakres aktów odnoszących się do walki z bezrobociem i nędzą, wiele pieniędzy przeznaczono na kształcenie dzieci indiańskich, wzmacniano władzę rad plemiennych, UZ:lano wreszcie konieczność rozciągnięcia zakresu usług dla Indian na tych, któ. rzy już mieszkali w miastach. Sytuacja polityczna była więc sprzyjająca rozwojowi społeczności indiańskich w rezerwatach i w miastach 64. Zau·· \vażmy też, że we wspomnianym okresie liczba Indian wzrosła z 531 669 w 1960 roku do 827091 w 1970 roku. 5.2. U t r wal w Uptown a n i e si ę s po ł e c z n o ści i n d i a ń sk ie j W związku z trwającym wzrosła poważnie. Procentowo przesiedlaniem, liczba Indian w Chicago nie był to tak wielki skok, jak w poprzed- jak dlugo Indi<1lnie są z.a·interes'Owani podtrzY'mywani.em wla";'llL'j odn:bnośoi kulturowej, ta;k dlugo należy im to ulatwiać, p0'magając równocześnie do przY'sto60Wa!1ia Slię do cywilizacji w:ilpólcze.,ne,i. 6:j Par. Nancy Oe:;'tl'ich uurie, The Voice of the American Indian: Report on the American Inri.ian Chicago Conference, "Current Anthr'OpolO'gy" t. 2, 5, December 196.], ss. 478 - 500. 6< Por. Samuel Lym~"n Tyler, A History of Indian PoLicy, Unj.[·ed St8tes Department oft-he Inim.j<)r, Bu.reau ·o[ Indian Affa~,s, Washin.~ton DC 1973. '" Jl7 - 8. �124 Janusz Mucha mej dekadzie, choć w liczbach absolutnych był większy. W 1960 :"fJku, według spisu, było w mieście 3394, a w 1970 - 6575 Indian. Dysponujemy pewnymi danymi statystycznymi, odnoszącymi się do tych ludzi, ela·, nymi pochodzącymi z różnych źródeł. Akcja przemieszczania była już znacznie wolniej prowadzona, niż na początku. Obsługiwała jednak około 600 osób rocznie. W latach 1958 do 1967 przeszkolenie zawodowe w ramach tej akcji podjęło 2004 111dia:1, ale przerwało j~ 522 oso'by. Spośród klientów sprowadzonych w ro;;:a 1965, według danych agencji, wyjechała z powrotem ponad polowa. V-l sumie oceniano, że wśród około 15000 Indian, jacy według szacunków zamieszkiwali w 1971 roku region Chicago (jest to więc znacznie więcej, niż podaj€ rocznik statystyczny), 5 tysięcy sprowadzonych zostało przez BI.-\. Oznacza to, że dwie trzecie chicagowskich Indian przybyły do miasta na własną rękę. Interesujące, choć nie bardzo pełne, są pewne dane dotyczące dochodów. W 1960 roku średni roczny dochód Indianina w Chica~(ł wynosił 3423 dolary, zaś Indianki 1560 dolarów. Dochód ten rósł dJ~C: szybko, jak się wydaje zwłaszcza wśród osób przemieszczanych przez BIA. Według danych agencji z maja 1968 roku, średni dochód ich kli;.:nfa. wynosił 5990, a klientki 3640 dolarów 6". Dwa lata później, wedll.q danych ze spisu ludności z 1970 roku, średni dochód Indianina wynosił 6103, ale Indianki 3186 dolarów. 17,4% Indian osiąg<l1c doch()d poniże.~ poziomu nędzy. Działo się tak mimo faktu, iż według spisu 920/11 bdian było w tym okresie zatrudnionych (w różnych formach, W różnym c~asie, w tym dorywczo). Tylko 16,30/0 spisywanych Indian było właścicielami swych mieszkań, tylko 48% rodzin dysponowało samochodem 66. Indianie chicagowscy tego okresu pochodzili z kilkudzi€sięcju piemion ("Chicago Warrior" z 3 grudnia 1958 wymieni<a ich 71), z których naJliczniej reprezentowane były przypuszczalnie (a na pewno wśród :dier:tów St. Augustine's Center) Chippewa, Menomini i Dakota Sioux 6,. W bardzo poważnych (ale a niejasnej reprezentatywności i }osowoścj) badaniach prowadzonych w latach 1968 i 1969 ustalono, że społeczność: indiańską w Chicag{) m{)żna podzielić na trzy grupy ekonomiczno··spvłeczne a różnej wielkości. Pierwsza, licząca około 10% całości, to rGzproszona po całym mieście warstwa średnia. Co interesujące, z tej warstwy rekrutują się zarówno ci, którzy w pełni przyjmują wzory kulturowr: świata białych, jak i ci, którzy są najaktywniejszymi członkami orgĆlnizacji indiańskich. Druga, to rosnąca warstwa ustabilizowanych zawodo\\'o pracown,jków fizycznych. Liczy ona około 20% całości. Trzecia, h:ząca 65 66 67 N'e'ils, op cit.s·s. 74, 92 - 4. Por. La.zewski, op cit., ss'. 57 - 62. Po:-. WODds and HaTki'ns, op cit., s'. 20. �Z PRERII 125 N'A ULICE oKoło 70% całości, to nieustabilizowana warstwa tych, którzy żyją przede wszystkim z pracy dorywczej (;8. Badania prowadzone w 1966 lub 1967 roku nad wylosowanymi mieszkali.cami części dzielnicy Uptown pokazują ciekawe wzory pracy. Spośród zatrudnionych Indian około 30% pracowało dorywczo. Zarabiali oni bardzo mało, ale mieli wystarczającą ilość pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb, a nie musieli się nikomu tłumaczyć, gdy chcieli wyjechać do rezerwatu na dzień, tydzień czy miesiąc. Wolność cenili sobi<:~ przede wszystkim 69. Praca dorywcza jest dla Indian postawą wobec życia, anie typem zatrudnienia czy kwalifikacji. Wykonują ją w takiej samej mierze osoby bez wykształcenia, jak i z wykształceniem śreqnim. Inaczej niż w przypadku innych grup etnicznych, u Indian wyksztakenie nie wpływa na stabilność pracy, gdyż nie wpływa na zmianę celów życiowych ,0. Wspomniane badania w Uptown pokazują inne ciekawe fakty, zvviązane z wykształceniem. W całej próbie Indianie okazali się lepiej wykształceni, niż średnia dla próby, ale ich bezrobocie było dwa razy wyż .. .::izeniż średnia d'la próby i wynosiło 64% (ciekawe jest porównanie z przytoczonymi wyżej danymi ze spisu z roku 1970). Co więcej, w całej próbie wraz z coraz wyższym wykształceniem spada bezrobocie, u Indian natomiast nie ma tego związku. Bezrobocie Indian, choć wyższe, wystEtPuje jednak w licznych krótkich okresach czasu. Wygląda więc na to, że Indianie zainteresowani byli znalezieniem krótkich zajęć, co im się udawało. Bezrobocie można więc uznać, przynajmniej częściowo, za zde·terminowane stylem życia. O wspomnianym fakcie zainteresowania ciekawą przede wszystkim pracą świadczy to, że bardzo wielu Indian, więcej niż średnia próby, chciałoby dodatkowego przeszkolenia zawodO\vego. Pracy szuka też więcej Indian, niż jest ich bez zatrudnienia - chcą więc pracę zmienić na ciekawszą 71 Stałe szukanie cie'kawszej pracy powoduje jednak częstą niechęć pracodawców do zatrudniania Indian, uważanych za niezdolnych do trwałego związania się z jednym zakładem. :vIiasto, zdaniem \Vhite'a, antropologa z plemienia Cherokee, jest \vażnym wyzwaniem dla Indiańskości. Mimo ogromnego nacisku na tożsa- 'l< Po,r. George Education D. Scott, John K. White, in ehicag'), and Es,teIJe Fuchs, Indian:,; National Study of American Indian Education, :\":)\"(?"mber 1>969;E.,te'l1e Fuchs al1ld Rorbeort J. Havighunst, To Live .·lmerican Inc/ian E:ducation. Garden City. Nt'w Ymk 1:973, ss. ·107 - 9. • g <Par. -np, W'wJlds "nó Hal'~inlS, op. cit., s. 49; Jo.hn Kel1lnardh White, .-1lilerican Indian Employment. A Studu of the Work Habits in Chicago, Illinois, Hlimeo, 1.97:1,s,s. 9, .15 - 6. 'o W'ood" and H<"r,bns, op, cit., s. r3; Whi,te, American ,<. 90, 912,. " Par. White, Patterns. , ., ss. 22 - 32. of and Patterns American Indian t/wir Series II, No.2, on This Earth . in in Indians Chicago ... , �126 Janusz Mucha mość plemienną oraz konfliktów z przedstawicielami wrogich plemion, wszelkie zachowania, wartości, idee, oceniane są z punktu widzenia tego, czy są one "indiańskie", czy też należą do "świata białych". Czym Jest owa Indiańskość, na ogół trudno zainteresowanym wyjaśnić, potrafią jednak w każdej konkretnej sprawie wypowiedz,ieć się, czy ma ona, czy nie ma, indiański charakter '/2. Wzory uczestnictwa w życiu indiaIlskim zależały jednak w pewnej mierze od długości pobytu w mieście. Ci, którzy byli tu krótko, nie angażowali się na ogół w działalność instytucjI indiańskich w Chicago, pozostawali natomiast w silnym kontakcie z własnym rezerwatem. Ci, którzy byli tu długo, znacznie częściej uczestniczyli w działalności chicagowskich instytucji, nieco rzadziej odwiedzali rezerwat. Poglądy na Indiańskość miały znaczenie dla kształcenia dzieci. Wśród wielu Indian istniało przekonanie, że kontakty szkolne z białymi dZlećm; przynosiły w rezultacie w młodym pokoleniu rozmywanie się właściwego systemu wartości. Stąd 60% badanych przez Raschera rodziców indial1skich uważało w 1968 roku, że tylko w pełni indiańska szkoła w Chicago jest właściwym wyjściem ze złej sytuacji. 58°/11 rodziców sądziło je,inak, że zupełnie wystarczy, jeśli ich dzieci ukończą tylko szkołq średnią (mającą w USA charakter niemal powszechny) 73. Mimo, że deklarowali odwrotnie, indiańscy rodzice w Chicago nie zachqcali specjalnie .owych dzieci do nauki, a w konsekwencji dzieci uważały opuszczanie lekcji za przejaw Indiańskości 74. Popatrzmy jeszcze na posługiwanie się plemiennymi językami w mieście. Dzieci szkolne prawie ich już nie znały, w domu posługiwali si'~ nimi głównie starzy, a osoby ze średniego pokolenia tylko w obecności starszych od siebie. Język plemienny uważano za odpowiedni do omawiClnia .,spraw indiańskich", starannie oddzielonych od "spraw świata białych", lepiej ujmowanych po angielsku. Po swojemu mówiono też podczas wizyt w domu w rezerwacie 75. Jak wspominałem poprzednio, jeszcze w końcu lat sześćclziesi'1tych wielu Indian traktowało pobyt w Chicago jako okres przejściowy. Losowa próba, na której oparte są rozważania White'a pokazuje, Że co trzeci Indianin (a tylko 80/0 w całej próbie) mieszkał w mieście krócej niż rok 76. Ogromna była też mobilność w samym mieście, zwłaszcza w graWhite, Amc rican Indian in Chicago ... , ss. 9 - 10. Lecmarj P. Ruscher, American Indian Parents' Attitudes the Chicago Schools, M. A. thes'is, Northears'te:'n rllinoi., Sbtc gust 19'68, ss. 31 - .5. 74 White, op. cit., 87 - 9. 72 n 75 ibidem, 76 \Vhitc, Paterns ... , .s. 31. s. W7. unci Opinions College. }'OWUTrI C'~:Lagn, /Li- �Z PRERII NA ULICE 127 nicach Uptown. Brak stałego adresu i telefonu świadczyły o tymczasowości pobytu, choaby czasem miała ona trwać długo 77. Podobnie było ze szkołami. Mimo znacznej liczby Indian, trudno bylo znaleźć indiańskie dzieci w szkołach. Jak zauważają Fuchs i Havighurst, trudno spotkać dziecko indiańskie, które w tej samej szkole przeszłoby cały kurs nauki. Trudno zresztą w ogóle znaleźć Owe dzieci. Spośród około siedmiu tysięcy Indian w Chicago, w sześciu szkołach znajdujących się VI rejonie o największym zagęszczeniu Indian znaleziono jedynie 237 indiańskich dzieci .8 5.3. D Yn a m i k a o r g a n i z a c j i W omawianym okresie chicagowskiej społeczności indiańskiej służyły już dość liczne instytucje, z kórych American Indian Center nadal był najważniejszy. Choć autentycznie indiańskiego charakteru American Indian Center nie można kwestionować, to jednak wpływ białych na jego funkcjonowanie był i w tym okresie ogromny. Po pierwsze, był to wpływ ze strony finansujących jego działania fundacji. Jak wspomniałem, w paździemiku 1958 roku na żądanie fundacji Schwartzhaupta powołano trzyosobowy komitet doradczy, złożony wyłącznie z białych. Po drugie, bardzo aktywni biali należeli, wybrani przez Indian, do zarządu. Po trzecie i najważniejsze, jesien,ią 1958 roku, po poważnym kryzycie kadrowym, dyrektorem Centrum został biały, Robert Rietz. Bezpośrednie oddziaływanie biólłycb nie było , a przynajmniej wydawało się, że nie było, naruszeniem podmiotowości Tndian. Trzy osoby spośród tych białych, profesor Sol Tax, doktor Leonard Barman oraz Robert Rietz, były czołowymi reprezentantami "antropologii w działaniu", byli więc wrażliwi na analizę zjawisk w takich kategoriach, w jakich jawiły się one Indianom. Szczególną rolę w omawianym okresie odegrał Rietz. Ukończył studia magisterskie z antropologii, pracując pod kierunkiem S:Jla Taxa. Uczestniczył później w "Fox Project", największym przedsięwzięciu badawczo-społecznym ekipy Taxa w stanie Iowa .9. Następnie pracował dla BTA. Znany był licznym Indianom chicagowskim i tutejszym antropologom współpracującym ze społecznością indiańską ze swej operatywności oraz poparcia dla idei pluralizmu kulturowego. Rietz miał jednak pew" White, American Inclian in Chicago ... , ss. 4 - 5. 78 Fuchs a'nod Havigh:.E·.it, To Live ... , ss. 109 - 11il. 7ł P,G·~·. S.ol Tax, The Fox Project, w: "Hum,un Organi,zali·on" Tax i inni, Tile Mcsqu.okies of Jawa, Publisheod by the Federated of Iowa, bez daty i miejsca wydan-ia. 17. 1, 19.18; Sol Women'.; Club,; �128 Janusz Mucha ne cechy osobowościowe, które w połączeniu z dominującymi w Chicago osobowościami Indian przyniosły po kilkunastu latach w.iele nieszczęść dla społeczności. Umiał on załatwić prawie wszystko, a w każdym razie nieporównanie więcej, niż ci Indianie,' którzy działali w centrum. Zuoby t więc ogromną władzę, której jednak nigdy nie nadużył. Sądząc, że nikt nie zdoła nic załatwić tak dobrze, jak on sam, nikogo nie dopuszczał do działań o znaczeniu dla centrum strategicznym. Tym samym nie zdoła l wykształcić indiańskich już przywódców, mogących działać w świecie instytucji białego świata. Sami Indianie nie pchali się zaś do władzy, gdy nie byli tam zapraszani (atmosfera zmieniła się pod koniec lat sze.śćdziesiątych i wówczas Rietz był przez radykałów otwarcie krytykowany j nawet zachęcany do dymisji). Rietz z:dawał sobie sprawę z możliwych konsekwencji sytuacji. Jak wspominają Sol Tax i pani Lee Rietz, wielokrotnie myślał o odejściu z centrum (miał kilka propozycj,i innej, ciekawej pracy), o przekazaniu władzy Indianom. Zawsze pojawiały się jednak problemy, które tylko on umiał rozwiązać, odkładał więc dymis.i~ do następnej okazji. Ta jednak nigdy nie przyszła za jego życia. Hietz przestał być dyrektor€m centrum dopiero wraz ze swą śmiercią w 1971 roku. Mimo wspomnianych krytyk, śmierć ta wywołała autentyczny i powszechny smutek w społeczności indiailskiej. Wraz z Rietzem skoilczył się długotrwały, bo trzynastoletni okres wielkiego rozwoju tej społeczności, a rozpoczął co najmniej sześć lat trwający kryzys, który {) malo nie doprowadził do całkowitej dezintegracji społeczności. O il€ w poprzednim okresie zarząd AIC był bardzo stabilny, administracja zaś często się zmieniała, o tyle w obecnie omawianym było odwrotnie. Administracja była stabilna, liczba zatrudnionych pracowników rosła, choć bywały okresy, gdy ze względu na trudności finansowe n:lstępowała redukcja personelu. Zarząd zmieniał się dość często, był bmviem corocznie wybierany. W okresie zatrudniania Rietza prezesem był Ben Bearskin. W listopadzie 1958 roku odbyły się nowe wybory, tym razem trzech członków zarządu. Kandydatów było jedenastu, uprawn.ionyl:h do głosowania było 227 członków AIC. Ilość członków rosła bardzo szybko. Na początku grudnia tego samego roku była ich już 275, a w k0ilcu 3138 Wprawdzie w czerwcu 1959 roku było ich mniej, bo 243, 31e wc wrześniu tegoż roku znów 28681. W późniejszych latach szybko rosł<.lliczba członków nie-indiańskich (bez czynnego prawa wyborczego). W lutym 1960 roku łącznie było 654 członków, w tym 256 Indian, w kwietniu tegoż roku łącznie 819 członków. Następne dane, jakie udało się znaleźć, °. ,BO Par. "ChoicagQ Wa,rrior" November 19, 1;958 {)l',az "Chicago Wa'rl'ior" December 3, 195<8. B1 "Chi'Daga Warr.ior" June 1959, "Chica.go W.a'rriar" Septemberj·9';;'9. �Z PRERII NA ULICE 129 mówią już a spadku liczby członków (po to, aby korzystać z usług AIC nigdy nie trzeba było być jego członkiem. Członkostwo natomiast koszto\vało, choć bardzo niewiele). W kwietniu Hl67 roku owych członków głosujących (Indian) było 166. Jak widać, Indianie nie byli zainteresowani formałnym członkosL-Hem w centrum, choć tracili tym samym wpływ na skład zarządu. Brak zainteresowania Jormalnymi procedurami uwidacznia również Jakt, iż spada l odsetek głosujących w wyborach uprawnionych do tego członków. O ile \v wyborach w 1958 roku głosowały dwie trzecie członków a tyle w 1967 Jedna trzecia. , W ciągu omawianych obecnie trzynastu lat co najmniej siedem razy zmieniał się prezes zarządu. Na stanowisku tym zasiadał zawsze Indianin. Dzialalność centrum była bardzo bogata i już w 1960 roku zmusiła zarząd do rozważenia zmiany lokalu. Znaleziono wreszcie lepsze pOl1lleszczenie, znajdujć!ce się do tego w tej okolicy, gdzie koncentracja Indian byla największa. W 19(j3 roku centrum przeniosło się do Uptown r,a róg ulic Sheridan i Broadway, zaś w 1967 roku, po otrzymaniu darowizny, kupiono świątynię masońsk<l, ogromny budynek przy Wilson Av~nue w Uptown, do dziś wykorzystywany. Budynek ten jest jedyną nieruchomością należącq do społeczności indiańskiej w całym stanie Illinois. Działalność kierowana przez Rietza a później i przez dyrektorów pro;;ramowych, była bardzo bogata. Utrzymano dotyczasowe Iormy działania. Grządzano wielkie doroczne pou;-wow z wyborami Miss Indian Chicago. Corocznie urządzano wielki jarmark wiosenny, na ogół w teatrach lub salach wystawowych w c~ntrum miasta. W 1960 roku z tej ol,azji burmistrz miasta, Richard J. Daley, ogłosił okres od 13 do 15 maja Dniami Indiańskimi w Chicago (o dawnych dniach indiańskich z lat dwudziestych i trzydziestych najwyraźniej nikt nie pamiętał). W 1963 roku w naj\'viększej hali wystawowej miasta, McCormick Place, zgromadziło się z okazji jubileuszowej dziesiątej wiosennej wystawy tyle osób, że przedłużyć musiano pokazy o tydzień 82. Nadal bardzo żywo działał Klub Taneczny, organizując co miesiąc pow-wow, gromadzące setki Indian. CZ!<)Dkawie klubu występowali podczas parad, a także uroczystości miejskich. Oni, a także dzieci indiańskie występowali w telew,izji. Co roku kilka-o krotnie byla mowa w telewizji i w radio o pracach centrum. Rozpoczęto też nowe formy aktywności. W 1958 roku młodzież w wieku 13 - 18 lat założyła Youth Club-Thunderbirds. Działał on do końca dekady, gromadząc około 20 - 25 członków. Pomagali oni sobie n~lwzajem w nauce, organizowali gry i zabawy. W kolejnym, 1959 roku przedstawiciele centrum wzię1i udział w wielkim pokazie różnych kultu;: He 9 l.ud, ,.Dil.dy New,,". \'larch t. LXIX 1.9, 1963. CHS, A,1. �130 Janusz Mu;;ha w Southern Illinois University w Carbondale. Zorganizowano też wysta· wy, które władze państwowe wykorzystywały przy komponowaniu (kspozycji amerykańskiej podczas targów międzynarodowych w Tunezji, Jugosławii, w Peru. Centrum otrzymało z tej okazji specjalne podziękowania z Ministerstwa Handlu 83. Od 1960 roku wprowadzano też pewne innowacje organizacyjnl~. Zarząd powołał stałe komisje, pod przewodnictwem swych członkó"v, do których zapraszano szerszy krąg osób. Komisje mi,Jły współpracować z personelem, którego część musiano zwolnić ze wzgh;du na kłopoty finansowe. Powołano też Radę Wodzów, w skład której mieli wchodzić wszyscy ustępujący członkowie zarządu. Rada miała bye:: ciałem doradczym pomagającym zarządowi i dyrekcji. Działała faktycznie do j~a11ca dekady, choć aktywność jej nie była wielka. W 1962 roku powołano pierwszy z klu1bów plemiennych, Winnebago Club. Indianie Winnebago nigdy nie dominowali licz.ebnie, ale byli najbardziej pn;żni, znajdrJwali się w pobliżu swych rodzinnych społeczności w Nebrasce i Wiscensin i stali się grupą najsilniejszą kulturowo. Podcz::ls pierwszego spotkania klubu udało się zgromadzić tylko 12 osób, ale szybko podjęto aktywność. trwającą z przerwami do dziś. Zorganizowano naukę własnego języka. organizowano Dzień Winnebago z plemiennymi zabawC1mi, grami i pov'-u:ow. Następne kluby plemienne powołano dużo póżniej. Sioux Club powstał w 1966 roku. Mniej więcej równocześni-c Irokezi zorganizowali Six Nations Club, zaś w 1968 roku Chippewa - Council of Three :'jres. W 1969 roku powstał Oneida Club a także Southwest Intertribal Club. Wszystkie te kluby prowadzily otwartą dzialalność - członkom ich chodziło nie tylko o utrzymanie własnej kultury, ale też o propagow<wie je] j o porozumienie z innymi plemionami. W 1961 TOku odrodził się klub kobiecy, znów prowadzqcy naukr~ szycia i gotowania. Współpracował on ze stanową £cderacjGl klubów iwbiecych, goszcząc często w różnych organizacjach kobiecych i zapewlliajqc sobie ich pomoc. Aktywność nie była jednak wielka. W 1970 roku trze· ba było klub organizować trzeci już raz. W 1963 roku, po przepro'N~dzce, otwarto w AlC sklepik z przedmiotami sztuki indi'111skiej. Dzięki dośĆ' dużej sali gimnastycznej znacznie uaktywnili sic; indianscy sportrJ\'/cy. coraz częstsze były mecze koszykówki. Grano też w inne gry. Rok 1964 przyniósł wiele ważnych nowości. Zorgcll1izowano dn'7.ynę skautów, którzy latem uczestniczyli nawet w obozie, podczas którC'gn mieszkali w tepee 84 (drużynę skautek zorganizowano w 1966 roku, VI: 1970 zaś składała się ona z trzech zespołów). Latem zorganizowano też N:J .,Chicago W<.lrrior)' September " Namiot ind';aI1ski IV ksztalci€ 959 i "ChicClgn stoŻlk.a. Warri'cłr" (j~ 4, 1960. �Z PHERII NA ULICE 131 dla dzieci akcję "lata wmieście". Jesienią otwarto specjalny kącik, w którym ochotnicy pomagali dzieciom w nauce. Pomysł okazał się bardzo dobry i korzystało z niego wiele dzieci. W tym samym roku zintensyfikowano pomoc dla potrzebujących ·rodzin. W ciągu pierwszych trzech miesięcy skorzystały z niej 534 osoby. Trzeba było też zająć się pomocą w znalezieniu pracy, czego w zasadzie AICdotąd nie robiło. Udało się na szcz<;,ście skontaktować z różnymi firmami i znaleziono pracę dla o~oło 200 Indian. Działalność Centrum wymagała znacznych funduszy. Indianie nie byli w stanie ich zdobyć, sama dyrekcja ani zarząd też nie w pełni ~obie z tym radzili. W 1964 roku powstała nOwa idea. Rietz postanowił v.rydać przyjęcie, na którym podawana byłaby pieczeń z bizona. Miejsce przy stoliku kosztować mialo 50 dolarów. W celu zorganizowania tego przyjęcia, sldonicni;J zamożnych osób do zainteresowania się nim, powołane Wielkćl l\adc;, której pierwszym przewodniczącym został Leonard Borman. Przyjl;cie si~ udało, rada szybko się zinstytucjonaliZClwała. Miala ona organizować przyszłe tego typu przyjęcia, ale też znależć inn-.; sposoby zdobywania pienif~dzy. Miejsce w niej zajęli chicagowscy politycy i businessmani. Tym samym udało się, wbrew ponownym wymogom fundacji, zachować tradycyjny w centrum charakter zarządu, mając równocześnie do dyspozycji organ, który, zdaniem tych fundacji, funkcje w·· rządu pełnić powinien. Dzięki Radzie i jej BuHalo Dinners finanse centrum zostały uratowane, ale sami Indianie znów stracili okazję nauczenia się zdobywania pieniędzy na własne cele 8,;. Pod koniec dekady działalność Rady osłabła. W 1970 roku centrum podjęł·o wysiłki, aby je] aktywność' wzmóc, co udalo si<;,znów na jakiś czas. W kolejnych latach pojawiły się nowe inicjatywy i nowe możliwości. W roku 1966 zorganizowano klub kajakowy. Przez kilka lat odbyw:J.l all wycieczki, obozy, zawody, przyczyniając się do uatrakcyjnienia centrum. W 1967 roku grupka dzieci odrabiających lekcje w AIC liczyła około 15 osc"Jbi funkcjonowala pod nazwą Explorers. W 1970 roku pracę z dziermi udało sir; jeszcze bardziej wzbogacić. Uzyskano specjalne fundusze na założenie przedszkola dla dzieci z rodzin żyjących w szczególnie trudnych warunk<lch finansowych. Dzieci tych przyjęto około czterdziestu. W ścisłym związku z centrum działała też organizacj:J młodzil?żDwa, która formalnie nie byla z nim związana. W czerwcu 1967 r. pod patronatem Church Federation of Greater Chicago i YMCA powstała Young Tribal Organization, skupiająca młodzież studiującą w Chicago przede wszystkim za pieniądze BIA, ale też urzędu do spraw kombatantów. Związek z AIC polegał nie tylko na tym, że młodzi byli aktywni w obu ,; to PO;'. Skolnic'k, ,Iction An~hropolOf1Y ... , ss. 18 - 19. �132 JamLSZ Mucha organizacjach, spotykali się w lokalu centrum, ale i na tym, ~:e przejęli wydawanie biuletynu AIC, "The Warrior" 00. Pod koniec lat sześćdziesiątych wśród chicagowskich Indian, zwłaszcza uboższych, rozpoczął się ruch społeczny, będący odbiciem indiailskich ruchów w innych miastach. W 1969 roku założono American Indian Movement,naj,bardziej radykalnej nowej organizacji. Działalność jej, cllOl'; bardzo efektowna (dwukrotne, w 1969 i 1970 roku zajęcie lokalu BIA, próby demonstracyjnego zbudowania "wioski indiańskiej" w midc:ie), nie wzbudziła entuzjazmu wśród tutejszej społeczności indiańskiej 87. Szczególnie wiele sensacji budzące demonstracje prowadz·one w Chicago przez AIM wiążą się już z następnym okresem w rozwoju społeczności, okresem w tyn:: tekście nie omawianym. lviniej bojowa, choć również, dość radykalna była inna organizacja, założona w 1969 wku i do dziś istniejąca - Native American Committee. Była to organizacja dysydentów z AIC, którzy zami·erzali w pełniejszy sposób zająć siq losem najul>oższych Indian, ich zdaniem odsuwanych na dalszy plan przez AIC. W póżniejszych latach rozłamu społeczności znaczenie NAC stało siC; duże. a czasami nawet klucz-owe. Radykalnie nastawieni Indianie brali też udział w działaniach, które mogły mieć poważne znaczenie ekonomiczne, edukacyjne, kulturalne, a nawet polityczne. Z wielu względów, takich jak brak umiejętności działania, brak poparcia społeczności dla bojowników, brak pienic;dzy, w::.zelkie inicjatywy upadły. A należały do nich - fundacje Amer.ican India:1 Dcvelopment and Education oraz Chicago American Indian Economic C()uneil, a także przedsiębiorstwo AlI Indian Trel' Service, Inc.88. RadYKałowie zaangażowali się też w poparcie starań wspomnianego już Alberta Cobe o zdobycie urzędu radnego miejskiego. Z brak'l funduszów Cobe wycofał się przed wyborami. Wpłynęła na pewną integrację działali. organizacji indiańskich i otwarła problem politycznej aktywności chicagowskich Indian w ramach politycznego systemu miasta. Następne takie działania, już bez próby wybrania własnego radnego, pojawiły się p0 dziesięciu latach. Al Cobe założył wcześniej, w 1970 roku, organizację Indians £01' Indians Inc., grupę pomocy wzajemnej, która w następnej dekadzie miała duże znaczenie dla walki z bezrobociem Indian. 86 "The W.arrio'r" wyda walny byl o'd 1965 r,oku. PoCyprz.ednio,o,d 1958 roku wydawano "Ohkag'O Warrior", .a spor,adycz:ni'e "A,IC News". Z czasopi.--:m tych korzy.-;.ialem przy pisaniu ostatniej częś·cj tego teks,tu. N.i·epełne zbiory tyc,h cz.asop:sm znajd ujq :;ię a,rchhv'um Sola Taxa w Depa,rtment of hnothr'qpology, The Unoivers·i-iy 0-[ Chic.ago, w NAES CoHege w Ch·icag·o oraz u mnie w d·omu. 87 PlOr. "Chicago S'U'I1~Times" June 11, 1>970, CHS, AI. 88 Par. "Chi'cago Sun-Times" Aug-u.s:t 15, 1!!71; "Oica-go T.r·i·bulw'· Augu.-;lt 31, 1971, CHS, AI. �Z PRERII NA ULICE 133 W marcu 1971 roku powstała jeszcze jedna ważna i do dziś funkcjonująca instytucja indiańska. W University of Illinois/Chicago Circle zauważono, że wśród kilku (wówczas niemal obowiązkowych na amerykańskich uniwersytetach finansowanych przez państwo) programów studiów etnicznych nie ma programu indiańskiego, choć są indiańscy studenci. Utworzono więc Native American Studies Program, którego kOOl'dynacją zajął się komitet pod przewodnictwem członka zarządu AIC, Matthew War Bonneta. Wyrażano nadzieję, że jesienią w programie w2żmi~ udział około 75 studentówan. Program rozwiął siG dobrze i funkc,jonuje do dziś. Po omówieniu działalności American Indian Center i organizacji w pewnym sensie z niego wyrosłych, pora przejść do omówienia fUll~CjOnowania innej ii1stytucji o ogromnym zakresie i zaczeniu, Jest to St, Augustine's Center for American Indians, założony przez białego ksiGdza episkopalnego, ojcu Petera J. Powella. Peter Powell, zainteresowany Indianami od dzieciństwa, przybyl do Chicago w latach pięćdziesiątych. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych był przewodniczącym Joint Indian Committee, Department of Social Work, w Church Federation of Greater Chicago. Współpracowa l też z ArC. Już w kol'lcu lat pięćdziesiątych był jego członkiem, a w 196;.> roku członkiem zarządu. Nie z tymi organizacjami związane jest jednak jego nazwisko. Amerykal'lski kościół episkopalny od dawna współpracował z Indianami. Jego chicagowska diecezja otworzyła pod koniec lat pięćdziesiątych w kościele SL Timothy ośrodek opieki nad przesiedlanymi Indianami. Tu właśnie ksiądz Powell zaczął wydawać pisemko "Cross and Całumet" (ukazywało siG do 1971 roku). Tu powstała organizacja kobiet indiail:okich F'ather Delor'ia Guild, organizująca zawody sportowe, zbierająca j rozdziełajc~ca między potrzebujących jedzenie i ubrania, organizująca kiermasze sztuki. Ośrodek przekształcił się w 1962 roku w St. Augustine's Center. Mała agencja, w której pracował wówczas tylko ksiądz Powell, działała początkowo w dwóch wynajmowanych pokoikach i kaplicy. Bud·żet w pierwszym roku wynosił dziesięć tysięcy dolarów, pod konies dekady około stu tysięcy. Początkowo udzielano pomocy tylko w nagłych przypadkach, służąc już w 1964 roku około 2500 Indianom. W 1965 roku ośrodek otrzymał dotację pochodzącą z programu walki z nędzą i odtą.d 25% jego funduszów pochodzić miało z Chicago Committee on Urban Opportunity. Zajęto się skuteczniej poszukiwaniem pracy dla Indian, zdobywaniem pieniędzy, jedzenia, lekarstw, ubrań, Bezpośrednią pomocą służono wów&9 Par. "Chicag()- Tribune" M<łJrc'h loll, 1·971. CHS, AI. �134 JalWiiZ NIucha czas ponad tysiącowi osób, a wszelkie formy pośr-ednictwa, konsultacji i pomocy objęły około 6 tysięcy osób, a więc przedstawicieli prawie wszystkich indiańskich rodzin, które przewijały się przez miasto. Rozpoczęto także fundowanie częściowych stypendiów wyróżniającym Sl(: absolwentom szkół średnich. W 1970 roku na stypendia przeznaczono ponad 5 tysięcy dolarów, rok 1971 miał tę kwotę wydatnie zwiększyć. Działalność ośrodka rozwijała się i szybko nie mogła się pomieścić w dotychczasowym lokalu. W 1969 roku dzif;ki pomocy finansowej jednej z fundacji udalo się kupić bardzo obszerny i piękny budynek polożony również w Uptown. W tym czasie ośrodek zatrudniał już 11 osób. W następnym roku jego zarząd byl w pełni indiański, administracj·] natomiast w większości indiańska. W 1970 roku zastępcą dyrektora ;~I)stał już Indianin, a pod koniec 1971 roku ksii:!dz Powell u'itąpil ze stanowiska i kierownictwo ośrodka stało się już w pelni indiańskie Ksiądz Powel1 pozostal na miejscu jC\ko doradca duchowy. Podobnie jak Hietzowi w AIC nie udało się wykształcić indiańskich następców tnk i nie udello, się to w pełni księdzu Powellowi. Ważna różnica polegała na tym, ;'2 po ustąpieniu ze stanowiska ksiądz miał i nadal ma możliwośc' wpływu na działalność ośrodka, który stworzył. Popatrzmy jeszcze na filozofię społccZO<ł, jak::! leżała u podstaw działalności ośrodka. Jak pisał ksiądz Powell, powołaniem. ośrodka było pokazanie Indianom pełnych możliwości ustosunkowania si(~ do współczc-inego świata. Pokazywano więc, na czym polega wybór mi;:;dzy życiem \V re· zerwacie, a życiem w mieście, w społeczności indiańskiej czy nieindiańskiej. Starano się umocnić u Indian dumę z tego, że S<J zan·)wna I~(lianami, jak i Amerykanami. Sądzono, że jeszcze przez co najmniej trzy pokolenia Indianie opierać się będą wchlonit:ciu przc'z mel.l ing pOl, że będzie można mówić o wyrażnie indiańskich spolecznościach, Starano się, aby w ośrodku Indianie mogli zdobyć taką siłę duchową, jakcł w r~zerwacie daje im kultura plemienna. Ośrodek byl centrum religijnym, chrześcijańskim, ale sam ksiądz Powell jest wybitnym znawcą i'digit indiańskich, znajdując w nich wiele elementów, które jego zdaniem są najistotniejsze dla wiary 90. Stąd opieka duchowa nie była próbami nawracania. Nie próbowano też narzucić Indianom wartości klas średnich, czy systemu behawioralnego związanego z dominującą kulturą, Wyraźnie wskazywano natomiast, jak pewne wzory dzialania blokują Indianom możliwość pełnego rozwoju w mieście, które sami wybrali, Krytykując działalność asymilacyjną władz państwowych i jej rea lizacj~ przez BIA, 90 Peter J. Powell, Sweet the Sun Volumes, Medicine. The Contirwing RoLe of and the Cacred BttffaLLo Hat ill Northern Un,ivers.ity ,A Okl,ahoma Press, ,Norman 1979. Dance ille Sacred !Irrows. Cl1eUCll11C 11iotorli, Two �Z PRERII 135 NA ULICE postulowano więc z jednej strony reorientację działań administracji, ale z drugiej taką adaptację ze strony Indian, która umożliwiłaby im nie tylko zachowanie własnych kultur, ale i sprawne funkcjonowanie w mieście 91. 5.4. Podsumowanie Koniec lat pięćdziesiątych i lata sześćdziesiąte to stabilizacja ub~)giego getta indiańskiego w Uptown. Umacniała się pan-indiańska świadomoM' etniczna, utrzymywały się w nowych warunkach stare wzory kulturowe. Dwie najważniejsze w tym okresie organizacje, to American li~diall Center oraz St. Augustine's Center. Pierwsza miała w coraz wIększe] mierze charakter społeczno-kulturalny, druga socjalny. Obie kiePJwane były z wielkim powodzeniem i ku zadowoleniu Indian przez bi:liych. I powodzenie i zadowolenie nie okazały się trwałe. Koniec la t sześćdziesiątych przyniósł wielkie ożywi2nie wśród dye;kryminowanych grup etnicznych. W ruch ten włączyli się również chicagowscy Indianie, tworząc nowe radykalne organizacje i podejmując nowe akcje, na ogół niezgodne z tradycyjnymi indiańskimi metodami działania. 6. Z a koń czen ie Kolejne lala przyniosły ogromne zmiany w życiu indiańskiej społeczności Chicago. Rosła ona nadal, przesuwając się w Uptown coraz dalej na północ. Niewiele zmieniła się pod względem ekonomiczno-społecznym, bardzo natomiast pod względem organizacyjnym. Prawic natychmiast po śmierci Rietza n:lstąpił głęboki rozłam wALC, przezwyciężony faktycznie dopiero w 1976 roku, gdy dyrektorem wstał w;,;pomniany tu Willard LaMere. Od tego czasu do dziś trwają prace nad powrotem do dawnej świetności. Kryzys groził wprawdzie dezintegracją społeczności, ale miał też nip· wC)tpliwie pozytywne funkcje społeczne. Wyzwolił energię zarówno il bia·· łych przyjaciół, jak i u samych zainteresowanych. Pozwolił wyrosnąć nowym przywódcom. Spowodował rozwój jednych, a powstanie ni)wych organizacji. Swe znaczenie utrzymał St. Augustine's Center, ogromne ., PnI'. Wnods <l.lld Harkins, ..\:'t'wr :VT. Harkin". Chicago vet·.<ly nf MiO.l1c.';'Olo.:l. Minncapohs, op. lnrfians: cit., ~. 4; The Effects January PrafuUa of N00g, Urban l.970. S~. 37. Richard Migration, G. mimeo, WHOc!s. Un;- �136 JCIlW,Z II1ncha znaczenie zdobył NAC. Powstały małe szkoły indiańskie, do college'u włącznie. Po przezwyciężeniu kryzysu, na przełomie lat siedemdziesią'~ych i osiemdziesiątych nastąpiło włączenie społeczności indiailskiej do bogatego i barwnego życia politycznego Chicago. W tekście powyższym pokazałem meandry przemian stosunku fed-::ralnych władz amrykailskich do Indian. Dążenia do pełnej ich asymilacji zastąpione zostały przez ponowną organiz·ację dawnych struktur plemiennych i próby utrzymania kultur. Wrócono póżniej do prób asymilacji i odebrania Indianom ich "prywatnych ojczyzn" ~ rezerwatów. Od początku lat sześćdziesiątych do dziś utrzymuje siq, choć z trudem i częst.J niekonsekwentnie, polityka "pro-indiiailska". Artykuł pokazać miał, w .l'::\ki sposób wspomniane przemiany przyczyniały się do dynamiki chicago\\ski ej społeczności indiailskiej. Jak zaznaczyłem we wstępie, w tekście tym chciałem zwrócić LtV/age: na sposoby reagowania Indian na sytuację miejską. Nie wszystko wi2my na ten temat. Znaczna część Indian utrzymuje, choćby częściowo, dawne tradycJe i stara się przekazywać je dzieciom. Bardzo wielu pracuje w taki sposób i w takich zawodach, aby móc jak najczęściej wracać .,do domów". Reakcją na nową sytuację były też wspomniane organizacje. Te organizacje miejskie musiały mieć zupełnie inny charakter, niż najrozmaitsze stowarzyszenia, czy instytucje plemienne. Działały w nowych warunkach, zaspokajały nowe potrzeby, musiały być międzyplemienne. Nie mogły do tego być tworzone wyłącznie przez Indian, Co wiązab się tak z zyskami, jak i z kosztami. Indianie przetrwali prawie pięć stuleci ekspansji cywilizacji białego człowieka. Hezerwaty istnieć będą przypuszczalnie jeszcze bardzo długo. Co będzie z Indianami w miastach ~ trudno powiedzieć. Z jednej strony faktem jest, że choć z pomocy St. Augustine's Center korzysh prawie każda przybywająca do Chicago rodzina, to po mniej więcej i'oku więcej się tam nie pojawia, że w działalności AIC i innych organizacji bierze łącznie udział może dziesięć procent ludnośc.i indiailskiej, że działacze wielu organizacji to te same osoby. Z drugiej strony jednak, mimo ogromnego uniformizującego nacisku ze strony cywilizacji, nie zaniknę!3 w Ameryce żadna chyba grupa kulturowa, nawet żadna z tych, które przybyły tu po to, aby zamerykanizować się. A Indianie nie chcą się asymilować. �Z PRERII J C!II liS;:; NA 1.17 ULrCE ]\l/Lcha FR.O.\1 PR.AIRIE TO THE CITY. TRA:NSFORMA'TIONS INDIAN COMMUNITY OF CHICAGO'S AMERICA.'i (summary) This pa·per a·im.' to prl'.-;ent the crca,tion and developn'.el1lt of the AmericA'll Indi<l':l u)l11munity j'n Chicago, IlIi.nuis. General s':·tua,tJiocl'n of Na't'iv'e AJne'.·i,c<1l1.-; :-; -;i1Ortly discLl'.-;sed.Factor.,;, pu'shing the Indians olA uf their reserva'tj,ons and puUing them t,o big cities are described. Dev,elo;pment {)f the American Indian commU'lli{y j,n Chic,1go cons'is-t,s of "preili.,;·tory" anó, unt.i'l 1;971, three per,jl()ds. Grm,,"th uf the commu·n:ity and its o:ganizati·on.' was a Co.1L"cqL1eJlc(~bdth'of the fedcra,] I'ndi,an poLocy and of the l'ndLIn" de.iire b ,lvC'i,d LIlno:nploY'lllOtlot cmd Vl'l'y difficult ],ivin:g condition.,;o.n the '.·e;"eI\'atirms. The "In.dian pro:blem" resulted from the faot tha't Iodians dkl not want to <hs'imilite, but in.,tead, wis.łwd to .:'OLI'iHtheic cuj,('Ul'es even ,i,n the ci:ty. "PrehiS'to,ry" (lf Uw Jn-::lian commun'i'ty in the indus'tr,ira,l cjty 0'[ Chi·cago oegi'n.; with UJe la"t ·tr'ea,ty 'i·n 1833 <lind the inc.o'rpora-tion of the town of Chi.ca·go Jll the ,-«me year. l ndi.a'n traditkm of the r:.ity wa,; recal!e'd o.n t:vv'o-oocd.s.i-ons.F,i,.s~ ·W·'\'; ti1C World's Columb.iai!l Exposition in 1;89,3,the sec(JInd - the centennial Gl the ba:! di ngo C Fo:-.t [Je'il1bofn. The fir."t per'i(l,d oC Chicagc>'s Amcr;c<ln Indian c,ommu,n.i;ty, jln thc year.-; 1910- ]9.')1, wal-; mar,ked by ib very .'il,ow gl'<J\vlh, V<iC'tims ot the Gener.a:1 All<l'\.rnen\: :".et "lld vder.<\'n~ ol t w.o wi;-:,.ld wars settled i·n Chiic'ago. The agg:r'ega·tc \vcl.-; .-;jowly t.-an"formi.ng ·jn.to ,< c<lm:nunity. FL-.iJt orga'nizati-ons w<),rking w'i,th l-:lciians w<.:re"eolup and led lnO;;'i!y by \vhi'te pea:pIc, The-;ee<J'nd peri:J.d, :n the years H'52 - 3, was t'h(~ b<':g'i,nni,Jlgo.f ,CI l,arg'c flo·w ol N«,~'ive Al1lL'l'ie<1nsto Chicag.o, but al\;,o other bjg ej,tie,. The ClYWre-;uJhj lrG<!11 t.he nssimilati anis't po.licy uf the federal go,voernment and its eonsequence - a relocation Pl\.gi'am fl,r Indians !olJiking f nr Job.s. 1n ,t.hi.s pel'i'J'd a pan--Iln::l;i,a,nghetto ;n Ch;cago's UphlWJ; emerged. The needs ,of thousands 'o[ unprepared fnr urb';:l ]\:e imm:g;'a';l!.-; Wel"(' mc't by new lH'ganizatians created fOf Indians <mce mr;n- by whitL'-;. but cim-;ide.'ed by 1n:hanslhci.r own o'fga'nizatio)]S. Deve'lupmel1lt ol the,;c orgJll'iz<.I;ti-r'll'(Uw ln(~st ;mp'-l!'tan'! bei.ng the A,mer,i'can India,n Conter) W,b :lecompan:c·d by ;;evl'r·al prohkm.s. SDnll' pl'Ohlom,'i were solved in the next pel'iod, when 1-n the years i 9:)8 - 71 ,l wllite anthroIY)kJgi ..;:l led the Amer.ican Indlian Centor. The hte 1'960.,; br.ought the revival of L"lhnic ccnscioll.,;nes's among the pCKJrer groupsin the U.S. Chicago 11ndian.-; p(ll"tioipatc,d in thoi.' movement, estabHshing new, rad~c,al()irganiiz<:1'ti'ons an'i taking palit in ~'iL'veral ,Ichons that were, how·ever, C'o'n:s·~dE ..red n{lll1-Ind~aln by thcir c(m'tJll'Uni·ty. Begiorming o[ the 1\970,; b marked by the deep spJ-i't that divi'ded the Indl~3ln commllni'[Y i·n Chj'cago, Hs c.aus'Cs and cOllsequenoes are shm'try discussed. lI'n ,thi.-; papor r intended to proE"seintt,he Indianls ways of reading tJ the urban ..dua'bion, It -"e('lIn:Sthat the :majority of In.dian:.-; ,r-c:ta'ins, at leaslt pa,r,tly, tribal tradi,tj·o.ns alnd tries tu p:l'SS ,them to their ehilldren. A jo<t of them work~n a way (or i·n the lra:des) a'm'Owing them to go "hack hoone" as ,O'f'j.en 3!S .poss'ible. The o-~·ga:niza1j.onsmentioilled .above were als'o a fOTm ,0'£ .reacbi!QIIlto the new en v~r-a"- �138 Janus,,, Mucha ment. They had to have a char.aeter qUlii-e different from Uw !lUmernu.'i trib,il a.;.-;·c>ciatiooo.'i Ol' iJosLilu·tiooJSthcut a,l.ready exi~ted. They OIperated i'l! a new situahoo, met new oeeds, alo-d hald to be ·inter-ll'ibal. They could 'Ol>t have bcen created o'oly by J·ndia'ns. Depende'l1'ce ·on while per '(ms, money rule.; brought SOllne :idvaUltages, bu·t abo severa·l disa.ctva'nlages. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dffc0a5b8362064d6a86064cfa0022.pdf 0a0c40e195cbfe3c7508a992c29aca80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1108 Title A name given to the resource Z problematyki biesiad wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.99-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 ZOFIA SZROMBA-RYSÓWA ( I H K M PAN, Kraków) Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH Zakładając, iż podstawą procesu poznawczego etnografii są badania terenowe, zmierzające do ukazania autentycznych faktów we właściwym dla nich kontekście, opowiadam się t y m samym za empirycznym nurtem etnografii polskiej, który skłania do podejmowania problematyki w nie­ dostatecznym stopniu przebadanej i opracowanej. W tym założeniu metologicznym, reprezentowanym przez Pracownię Etnografii I H K M PAN w Krakowie *, nie należy widzieć chęci przeciwstawienia teorii — empirii, których związek jest oczywisty. Podkreślenia jednak wymaga doniosłość podstawy naszych teoretycznych rozważań, jaką stanowią badania tere­ nowe, pozwalające na śledzenie zjawisk tkwiących we współczesne] k u l ­ turze wsi polskiej, a możliwych do rozwiązania tylko w zetknięciu ze społecznością w i e j s k ą . Bezsporny jest — jak sądzę — przedmiot naszych badań, t j . współczesny człowiek i jego kultura, jak i sam walor poznaw­ czy empirycznych badań terenowych. Badacz, który operuje źródłem za­ stanym — jak pisze K. Dobrowolski — zawsze znajduje się w sytuacji upośledzonej w porównaniu z tym, który sam zdobywa podstawy źródło­ we w toku bezpośredniej styczności z badaną rzeczywistością . 2 3 Rzeczywistość ta badana jest przeze mnie od wielu lat w kontekście 1 PAN Zob. К . K w a ś n i e w i c z , D . T y l k ó w a, Pracownia w Krakowie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " (zeszyt b i e ż ą c y ) . Etnograficzna IHKM 8 P o n i ż s z e s ł o w a B . M a l i n o w s k i e g o n i e c h p o s ł u ż ą do r e f l e k s j i p r z y p o d e j m o ­ w a n i u a k t u a l n i e drogi b a d a w c z e j : „ E t n o l o g i a z n a j d u j e s i ę w s m u t n e j i a b s u r d a l ­ nej, ż e b y nie p o w i e d z i e ć tragicznej sytuacji, p o l e g a j ą c e j na tym, że i l e k r o ć zaczy­ na p o r z ą d k o w a ć s w ó j w a r s z t a t n a u k o w y , w y p r a c o w y w a ć w ł a ś c i w e n a r z ę d z i a b a ­ d a w c z e i chce j u ż p r z y s t ą p i ć do o p r a c o w y w a n i a w y z n a c z o n y c h sobie z a d a ń , p r z e d ­ miot j e j b a d a ń z n i k a z p o l a b a d a w c z e g o i to z n i k a z n i e z w y k ł ą szybkością", B . M a l i n o w s k i , Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei, W a r s z a w a 1967, s. 13. 8 K . D o b r o w o l s k i , Uwagi o społeczną, ![w:] Robotnicy na wczasach c ł a w 1963, s. 25. badaniach nad współczesną w pierwszych latach Polski rzeczywistością Ludowej, Wro­ �100 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA 4 pożywienia ludowego, podstawowej potrzeby człowieka . Na kanwie tych zainteresowań zrodził się w ostatnich latach zamysł poświęcenia szczegól­ nej uwagi wspóbiesiadnictwu, które jest specyficznym wyrazem kon­ sumpcji żywnościowej, jak również i więzi społecznej mieszkańców wsi. Biesiady uznać można za przykład konsumpcji ostentacyjnej, inaczej określanej jako konsumpcja ,,na pokaz", a więc w sensie egzystencji czło­ wieka zbędnej, przynoszącej za to zadowolenie, uznanie, prestiż mającej innych zadziwić, zjednać czy tym podobne. Zastanawiając się nad istotą współbiesiadnictwa stwierdzić należy, iż uczty spełniają w społeczeństwie wiele funkcji, będąc formą porozumienia międzyludzkiego. Podlegają zasadzie wzajemności leżącej u podstaw życia zbiorowego, a zarazem i to­ warzyskiego. Punktem wyjścia badań jest hipoteza o społecznej potrzebie biesia­ dowania, realizowanej dziś tak spektakularnie na wsi polskiej, nie tylko dzięki możliwościom materialnym, ale na skutek chęci sprostania nowym wzorom zachowań, będących wyrazem ostentacyjnego stylu życia. War­ tości hedonistyczne, a one to przejawiają się we współbiesiadnictwie , szybko przejmowane są ze środowiska miejskiego jako łatwo dostępne i najbardziej wizualne. One to mają być wyrazem „umiastowienia" wsi mogącej sobie pozwolić na luksus przynależny dawniej tylko warstwom bardziej elitarnym, u których skłonność do biesiad i „przebrania miary w użyciu jadła i napoju" od lat była zakorzeniona, uchodząc za narodową cechę Polaków . Pytania o motywy gromadzenia się przy wspólnym stole i postawy wobec jedzenia w sytuacjach, gdy uważa się, iż winno być ono wystaw­ ne, stanowią istotę dociekań badawczych. Współbiesiadnictwo jako „na­ stępstwo postawy gromady wobec manifestacji solidarności" poprze­ dziło — jak piszą W. Thomas i F. Znaniecki — „motyw postawienia się w formie uroczystej biesiady jako oznaki pozycji rodziny w hierarchii 5 e 7 4 W y n i k i b a d a ń b y ł y p o d s t a w ą a r t y k u ł ó w i s a m o d z i e l n e j p u b l i k a c j i (Z. S z r o m b a - R y s o w a , Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w 1978). B y ł y t e ż prezentowane na międzynarodowych konferencjach p o ś w i ę c o n y m etnologicznym b a d a n i o m n a d p o ż y w i e n i e m , k t ó r e od 1970 r. o d b y w a j ą s i ę co t r z y l a t a . O s t a t n i a , p i ą t a k o n f e r e n c j a , m i a ł a m i e j s c e w 1983 r. n a W ę g r z e c h . 6 B . M a l i n o w s k i p i s a ł п р . : „ o l b r z y m i e znaczenie, j a k i e m a u c z t a w s p ó l n a w e w s z y s t k i c h uroczystych o k o l i c z n o ś c i a c h , z a r ó w n o u nas, j a k i w znacznie w y ż s z e j mierze u l u d ó w pierwotnych, wskazuje r ó w n i e ż na w y r a ź n i e h e d o n i s t y c z n ą rolę, jaką przeżycia przy s p o ż y w a n i u p o k a r m ó w odgrywają w całej ludzkości", В. M al i n o w s k i , Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezą religii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, { w : ] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1980, s. 149. e go F . S. D m o c h o w s k i , w Polsce k i , Zarysy 7 i w ościennych domowe, W. T h o m a s , Dawne obyczaje prowincjach, i ludu wiejskie­ W a r s z a w a 1860, s. 124; K . W . i zwyczaje szlachty Wójcic­ t. 1, W a r s z a w a 1842, s. 180. F . Z n a n i e c k i , Chłop W a r s z a w a 1976, s. 156. polski w Europie i Ameryce, t. 1, �101 Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 8 s p o ł e c z n e j " . W ostatnich latach — jak się wydaje — dominuje motyw rywalizacji międzyludzkiej, skłaniającej do działań mogących być rękoj­ mią powodzenia życiowego i prestiżu społecznego . Godna przebadania jest także hipoteza mówiąca o zapraszaniu na ucztę w chęci zjednania sobie albo osobie, w intencji której była urządzana, przychylności bie­ siadników i uchronienia się przed ewentualnym zaszkodzeniem . Mó­ wiąc o tzw. psychologii pokarmu na ogół ma się na myśli szeroko rozbu­ dowane wokół jedzenia oceny i wartości, świadczące o przypisywaniu m u znacznie szerszej roli niż tylko zaspokojenia głodu. Jak pisze B. Mali­ nowski „pokarm dzięki kanonizacji jedzenia wysuwa się na pierwszy plan życia i pojęć religijnych człowieka" . Należy dodać, iż znaczenie biesiad jako formy komunikowania się ludzi ukazuje sposób rozpowszechniania się nowych wzorów zachowań i tworzenia się nowych wartości. W cza­ sie uczt doskonaleniu ulegały także języki, swobodna bowiem i pogodna atmosfera usposabiała do ufności i r o z m o w y . 9 10 11 12 Z powyższych nawet wyrywkowych tylko stwierdzeń wynika, iż po­ szukiwanie źródeł manifestowanej ostatnio z tak dużą siłą idei współbiesiadnictwa na wsi polskiej winno iść w wielu kierunkach, ukazując wywoływane t y m zjawiskiem złożone reakcje kulturowe. W podjętych przeze mnie badaniach nad biesiadami, prowadzonych we wsiach karpackich , staram się m.in. szukać odpowiedzi na pytania, które sformułować można następująco: do jakiego stopnia ucztowanie wywodzi się z zasad 'solidarności rodzinnej i o ile rozszerzone jest na członków innych rodzin i szerszy krąg społeczności lokalnej i pozalokalnej; w jakim zakresie mówić można o łączącej i dzielącej roli stołu bie­ siadnego; na czym polega we współbiesiadnictwie zasada wzajemności; jakie treści kulturowe przekazywane są w trakcie wspólnego ucztowania. Należy podkreślić, iż zainteresowaniem moim obejmuję przejawy kon­ sumpcji ostentacyjnej, określane przeze mnie biesiadami, za które uwa13 8 Ibidem. Zob. t e ż F . Z n a n i e c k i , Socjologia wychowania, 1975, s. 239; A . G u r e w i с z, Kategorie kultury średniowiecznej, s. 156. t. 2, W a r s z a w a W a r s z a w a 1976,. 8 „ P ó ź n i e j s z e b i e s i a d y i z a b a w y k l a s y p r ó ż n i a c z e j {...] s ł u ż ą r ó w n i e ż j a k o j e d ­ n a z f o r m r y w a l i z a c j i , i to s ł u ż ą w c a l e dobrze, p o n i e w a ż u k r y w a j ą istotne m o t y ­ w y za s z y l d e m i n n y c h nie z a b a r w i o n y c h r y w a l i z a c j i , a w i ą c ł a t w i e j s z y c h do u j a w ­ nienia", T . V e b i e n , Teoria klasy próżniaczej, W a r s z a w a 1971, s. 70. Zob. J . G . F r a z e r , Złota gałąź, W a r s z a w a 1965, s. 191. " M a l i n o w s k i , Wierzenia pierwotne..., s. 181. Zob. t e ż A . v a n G e n n e p... Les rittes de passage, P a r i s 1909, s. 39. Zob. A . B r i l l a t - S a v a r i n , Fizjologia smaku albo medytacje o gastro­ nomii doskonałej, W a r s z a w a 1973, s. 134; А . В а с h t i n, Twórczość Franciszka Rabeiais'ego a kultura średniowiecza i renesansu, K r a k ó w 1975, s. 369. 1 0 1 г l ł Dotychczas przeprowadzono d o g ł ę b n e badania we w s i a c h B r e n n a i Istebna w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m oraz Ł ą c k o i O b i d z a w B e s k i d z i e S ą d e c k i m . W s t ę p n y m i po­ s z u k i w a n i a m i terenowymi o b j ę t o dwie wsie p o ł o ż o n e w Beskidzie Żywieckim: Sól i Milówka. �102 Z O F I A SZROMBA-RYSOWA żarn podejmowanie posiłkiem osób zapraszanych do wspólnego stołu z okazji niezwykłego i niecodziennego wydarzenia. Za istotny element przyjmuję więc fakt zapraszania gości, pozwalający na wyodrębnienie z całokształtu zjawiska, jakim jest wzajemne goszczenie się, tych gościn, które spełniają następujące warunki: 1) są uwieńczeniem znamienitego wydarzenia; 2) poprzedza je zapraszanie gości; 3) są miejscem wzmożo­ nej konsumpcji niecodziennych na ogół potraw i alkoholu; 4) są okazją do wręczania darów; 5) przypadają na określony, najczęściej umownie, dzień. Biesiady uważam więc za wyższą formę goszczenia się, wyróż­ niając je spośród innych, często przypadkowych poczęstunków. Biesiada to przede wszystkim suto zastawiony stół, poprzez który manifestuje się odświętaość sytuacji. Nawiązując do wspomnianej psy­ chologii pokarmu warto zastanowić się nad znaczeniem i rolą jedzenia w sferze przeżyć pozamaterialnych. To bowiem, co godne jest upamięt­ nienia, ma szczególną wagę dla jednostki lub grupy, winno być zado­ kumentowane wspólną ucztą, która gromadząc zaproszonych uczestni­ ków nadaje wydarzeniu charakter społeczny. Biesiadę uznać bowiem należy za ważny i chyba jedyny obok stroju sposób zamanifestowania wagi wydarzenia, które poprzez ostentacyjną konsumpcję nabiera cech sytuacji odświętnej. Na przykładzie wspólnego ucztowania śledzić moż­ na sposób zachowania się biesiadników, którzy w sytuacjach niecodzien­ nych i w gronie osób nieraz dla siebie obcych prezentują zderzające się ze sobą postawy. Postawy te świadczą o żywiołowych i złożonych reak­ cjach biesiadników na zmiany sposobu zachowania się przy stole, któ­ re — jak pisze N . Elias — są „częścią o wiele szerszej zmiany odczuć i zachowań ludzkich" . Tradycyjna kultura ze swą wewnętrzną harmo­ nią dawała człowiekowi poczucie bezpieczeństwa i wzorce postępowania na wszelkie okazje. Każdy wiedział, co go czeka w towarzystwie biesiad­ ników i jak ma się wśród nich zachować. Tradycja stawiała człowieka w „system rytuału wyuczonego na drodze k u l t u r o w e j " . Wkraczanie natomiast innowacji, które we współbiesiadnictwie jako sytuacji od­ świętnej uwidacznia się ze szczególną siłą, prowadzi do niespójności kulturowej. Innowacje w zakresie dekoracji stołu, estetyki, jadłospisu wyprzedzają zmiany w sposobie zachowania się przy stole, gdzie barie­ ra psychiczna jest znaczna. Chęć sprostania bowiem z jednej strony no­ w y m wzorom, a z drugiej podtrzymania tradycyjnego sposobu zachowa­ nia czyni sytuację przy wspólnym stole dobrym polem obserwacji zde­ rzających się postaw i wzorów kulturowych. Obawa przed krytyką w wypadku niewłaściwego zachowania pozwala wzbogacić badania o za­ gadnienie zmian w zakresie świadomości, hierarchii wartości i postaw mieszkańców badanych wsi. 14 15 1 4 N. E l i a s , Przemiany obyczajów w cywilizowanej Europie, W a r s z a w a 1980, •s. 157. 1 4 M. C z e r w i ń s k i , Przemiany obyczaju, W a r s z a w a 1972, s. 158. �Z PROBLEMATYKI BIESIAD WIEJSKICH 103 Dotychczas zebrane materiały terenowe posłużyły do przeprowadze­ nia wstępnej analizy biesiad . Za układ porządkujący przyjęto takie elementy, jak: 1 •— uczestnicy gościn (ich rodzaj, forma zapraszania, obowiązki i przywileje); 2 — miejsce i czas uczty; 3 — biesiadny stół i rytuał picia (jadłospis, sposób nakrycia stołu i podawania potraw, spo­ sób jedzenia, symbolika potraw, strona werbalna uczty); 4 — dary zwią­ zane z gościną (zarówno przynoszone przez uczestników, jak i przez nich otrzymywane). Innym interesującym mnie zagadnieniem są funkcje spełniane przez biesiady w społeczności wiejskiej (jak np. funkcja l u dyczna, integracyjna, prestiżowo-reprezentacyjna, alimentacyjna), które w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, objętych badaniami, ulegały prze­ mianom tracąc lub zyskując na znaczeniu. 16 Przekonanie o znacznych reperkusjach kulturowych, jakie wywołuje na wsi polskiej wspólne biesiadowanie, jest impulsem do kontynuowa­ nia badań nad tym nie opracowanym dotąd w literaturze etnograficznej zagadnieniem, a możliwym do rozwiązania tylko na drodze empirycznych badań terenowych w bezpośrednim zetknięciu z badaną rzeczywistością. Opracowywane zagadnienie nie jest specyficzne dla badanego obszaru. Zarówno mechanizmy, jak i przyczyny oraz skutki dokonujących się przemian kulturowych obserwowanych na przykładzie współbiesiadnictwa badanych wsi pozwalają — jak sądzę — na ukazanie szerszych prawidłowości niż tylko w skali jednego regionu. Dodać jednak należy, iż w badaniach dąży się do uchwycenia tych cech omawianego zagadnie­ nia, które znamienne są dla kultury ludowej Karpat Polskich, będącej przedmiotem prac badawczych całego zespołu Pracowni Etnografii I H K M P A N w Krakowie. 3 8 P r z e d s t a w i o n a ona z o s t a ł a w d w ó c h o p r a c o w a n i a c h : Biesiady wiejskie, [w:] Tradycja a współczesne przeobrażenia kultury wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 1, s. 105-131; Biesiady wiejskie, [w:] Studia i materiały z etnografii Beskidu Sądeckiego (przygotowane do d r u k u w w y d . K o m i s j i E t n o g r a ­ ficznej przy Oddziale P A N w K r a k o w i e ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/810d96752d41df64700f1bc355700394.pdf 033e53be9dc0251944e81268bc82d574 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:609 Title A name given to the resource Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI Z P R O B L E M A T Y K I M U Z E A L N I C T W A ETNOGRAFICZNEGO W DANII Kraje skandynawskie można nazwać krajami muzeów, a Dania nie stanowi t u wyjątku. Powyższe sformułowanie wynika zarówno z faktu istnienia wielkiej ilości muzeów różnego typu rozrzuconych na obszarze całego kraju, jak i z wielkiej ich popularności wśród społeczeństwa. Sama Kopenhaga może poszczycić się liczbą ok. 50 muzeów wszelkiego rodzaju, przewodniki zaś po Zelandii wymieniają ok. 30 najbardziej interesujących muzeów i instytucji o podobnym profilu. W społeczeństwie duńskim istnieje żywe zainteresowanie muzeami. Wczesne i szybkie uprzemysłowienie kraju oraz zanikanie tradycyjnej kultury wiejskiej spowodowały już w końcu X I X w. akcj-ę mającą na celu uchronienie zabytków tej kultury przed całkowitym zniknięciem i co ważniejsze, zatarciem jej w pamięci i umysłach ludzi. Należało więc udostępnić całemu społeczeństwu zbiory kultury ludowej — miało to związek z potrzebą zachowania ciągłości tradycji ogólnonarodowej. Jak stwierdza bowiem wielu autorów , kultura duńska jest w dużej mierze kulturą wsi, kulturą ludową i chłopską, co koresponduje z popularnymi stereotypami myślowymi określającymi Duńczyków jako naród chłopów, żeglarzy i rybaków. Żywiołowe powstawanie i rozwój muzeów były więc wynikiem rozwoju gospodarczego i kulturalnego, a także potrzeb naukowych i społecznych. Te ostatnie mogą być odzwierciedlone przez liczby dotyczące frekwencji w niektórych placówkach: Muzeum Naro­ dowe w Kropenhadze zwiedziło w 1966 r. 400 000 osób, skansen w Sorgen­ f r i pod Kopenhagą 150 000 osób; Muzeum Historii Miasta notuje 100 000 zwiedzających , skansen w Odense — ponad 160 000 osób, a w Aarhus x 2 1 P. M i c h e l s e n , H . R a s m u s s e n , s e u m , C o p e n h a g e n 1955. 2 T a i d a l s z e l i c z b y s ą d a n y m i za rok skandynawskich, „ L u d " , t. 41: 1954, cz. 2. Danish 1953 wg Peasant Culture, A. Z a r ę b y , National Uwagi o Mu­ muzeach �172 MAREK ARPAD KOWALSKI ponad 100 000 widzów. Oczywiście nasilenie frekwencji, szczególnie w muzeach pod otwartym niebem, przypada na okres letni. Niniejszy artykuł będzie poświęcony opisowi etnograficznych zbiorów muzealnych z dużym uwzględnieniem skansenów oraz działalności oświa­ towej muzeów i ich organizacji. Materiały do tych zagadnień pochodzą z rozmów i dyskusji z pracownikami naukowymi muzeów i instytucji etnograficznych, z duńskich i polskich publikacji dotyczących szerokiej dziedziny muzealnictwa, wreszcie z własnych obserwacji autora. MUZEALNE ZBIORY ETNOGRAFICZNE W Danii zasadniczo nie istnieją samodzielne muzea etnograficzne. Najczęściej kolekcje etnograficzne lub historyczno-etnograficzne sta­ nowią część zbiorów muzeów wielodziałowych, można spotkać się też z wydzielonymi kolekcjami muzeów regionalnych obejmujących dzięki swojemu profilowi całość kultury danego terenu. Bywa też, że poszcze­ gólne typy zbiorów są odrębnymi instytucjami, np. skanseny czy muzea poświęcone jakiemuś zagadnieniu, ale na ogół wchodzą one w skład jednej instytucji jako jej oddziały. Taką właśnie strukturę ma Muzeum Narodowe (Nationalmuseet) w Kopenhadze. Jest to jedno z największych i najstarszych muzeów na świecie, które posiada najbogatsze w Danii zbiory etnograficzne. Jemu więc będzie poświęcony najbardziej obszerny opis, gdyż na tym przykładzie najlepiej można przedstawić model muzealnictwa duńskiego i jego problemów. Zbiory Nationalmuseet składają się z siedmiu autonomicznych działów znajdujących się pod wspólnym zarządem: Dział Duńskiej Starożytności: od okresu lodowcowego do czasów Wikingów. Dział Wieków Średnich: do 1750 r. Dział Historii (po 1750 r.) i K u l t u r y Ludowej Danii. Dział Starożytności Klasycznej. Dział Numizmatyczny. Dział Etnograficzny (tu: K u l t u r Pozaeuropejskich — Den etnografiske Samling, czyli Zbiory Etnograficzne). Siódmym działem jest muzeum skansenowskie (Frilandsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą podlegające administracyjnie Muzeum Narodowemu i objęte tą samą dyrekcją. Pierwsze trzy działy określa się mianem zbiorów duńskich (De danske samlinger). Dział Etnograficzny zaś, znany też pod tradycyjną nazwą Królewskiego Muzeum Etnograficznego (Det Kongelige Etnografiskemuseet), dzieli się na trzy zasadnicze sekcje: Ludów polarnych i Indian �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 173 amerykańskich (Polarfolk og Indianere); Ludów pierwotnych obszarów tropikalnych (Tropiske Naturfolk); Kultur Azji (Asiatiske Kulturfolk). Zbiory etnograficzne grupują się w dwóch działach (o skansenie będę mówił później): w Dziale K u l t u r y Ludowej (Dansk Bondestand) i w Dziale Etnograficznym. Zastosowana tu terminologia wymaga krótkiego wyjaśnienia. Mianem etnografii (czy też etnologii) określa się naukę zajmującą się jedynie ludami pozaeuropejskimi — pierwotnymi oraz społeczeństwami Azji i prekolumbijskiej Ameryki, dla badania zaś kultury ludowej Danii i Europy przyjmuje się nazwę folklorystyki, czy może, tłumacząc bardziej adekwatnie, ludoznawstwa. W dalszym ciągu wywodów określenie „etnografia", „etnograficzny" będę stosował raczej w przyjęty u nas sposób i tylko, jeśli to będzie rzeczywiście konieczne, zgodnie z duńską terminologią. Część najbardziej cennych zabytków Muzeum Narodowego datuje się z połowy X V I I w. Z tego okresu właśnie wywodzi się tradycja Muze­ um, a bierze ona swój początek w Gabinecie Osobliwości Fryderyka I I I i Królewskiej Izbie Sztuki (Royal A r t Chamber zwana też Indian Galllery), na którą składało się szereg zbiorów pozaeuropejskich: Gottorps Samling, Warms Samling i t d . Jednak o właściwym Muzeum można mówić dopiero od roku 1807, gdy Frederik Münter i Rasmus Nyerup powołali do życia Królewską Komisję Ochrony Starożytności (Royal Commission for the Preservation of Antiquities). Od tego czasu następuje szybki rozwój Muzeum,, a szczególne zasługi na t y m polu położył Chri­ stian J. Thomsen. W latach 1818—1820 po raz pierwszy w świecie zorganizował on kolekcję prehistoryczną wiążącą się z trzema okresami rozwoju ludzkości: kamienia, bronzu i żelaza. W 1824 r. wszystkie roz­ proszone dotychczas zbiory zostały połączone i zgromadzone pod jednym dachem jako Muzeum Sztuki. Duży napływ eksponatów, zwłaszcza egzotycznych, postawił przed Muzeum nowe wymagania. W owym czasie Dania była mocarstwem kolonialnym, do niej należały Nikobary, które przeszły pod zarząd Wielkiej Brytanii w 1869 г.; od 1671 r. położone na Morzu Karaibskim Wyspy Dziewicze odkupione przez Stany Zjednoczone dopiero w 1920 г., wreszcie faktorie położone na wybrzeżu obecnej Ghany, którymi Dania władała od poł. X V I I do poł. X I X w. Istnienie posiadłości zamorskich pobudzało badaczy, podróżników i kupców do przedsiębrania wypraw na dalekie lądy. Pociągało to za sobą poznawanie innych ludów, co było m. in. jednym ze stymulatorów rozwoju etnologii. Dzięki tym czynnikom C. J. Thomsen mógł utworzyć w 1841 r. pierwsze na świecie Muzeum Etnograficzne (Det Kongelige Etnografiskemuseet) — poprzednika obecnego Działu K u l t u r Pozaeuropejskich Muzeum Na­ rodowego. Uwieńczeniem działalności Thomsena było utworzenie w 1851 r. kolekcji starożytności. �174 MAREK ARPAD KOWALSKI W 1881 r. Bernhard Olsen założył Duńskie Muzeum Ludowe (Dansk Folkemuseet) nadal czasem tak właśnie nazywany obecny Dział K u l t u r y Ludowej. W 1890 r. wszystkie kolekcje i muzea zostały połączone w całość organizacyjną i znalazły się pod wspólną dyrekcją tworząc Muzeum Narodowe. Rzecz ciekawa, że zbiory pozaeuropejskie stanowiły wtedy część działu Duńskiej Starożytności. Tak więc na przestrzeni niespełna 90 lat poszczególne zbiory i kolekcje znajdujące się w posiadaniu wielu indywidualnych właścicieli, w y w o ­ dzące się z okresu istnienia gabinetów osobliwości, i będące raczej kurio­ zami, stały się w pełni wartościowymi obiektami o znaczeniu naukowym dzięki dużemu wysiłkowi organizacyjnemu ludzi zainteresowanych roz­ wojem muzealnictwa. Obecny kształt i zasady organizacyjne przyjęło Muzeum w 1920 r. — przeszło wówczas pod zarząd państwowy. Muzeum skansenowskie, 'tzw;. siódmy dział Muzeum Narodowego, powstało w 1901 r. Przyjęło się w Danii wyodrębniać k u l t u r ę miejską, dworską i wiejską (dosłownie: chłopską). Ostatnia reprezentowana jest przez zbiory etno­ graficzne w naszym rozumieniu tego słowa, dwóm pierwszym poświęcone są odrębne muzea bądź działy placówek wielotematycznych. Za przykład może służyć przekształcony obecnie w muzeum dworek Holmegard w pobliżu Fensmark (Zelandia) lub Kobenhavns Bymuseet — Muzeum Miasta Kopenhagi. Często jednak ich elementy splatają się ściśle ze sobą i eksponowane są nierozdzielnie. Poważniejsze poza Nationalmuseet zbiory etnograficzne grupują się w k i l k u dalszych muzeach: Muzeum Rolnictwa (Landbrugsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą eksponuje w przekroju historycznym kolekcję narzędzi i sprzętu r o l n i ­ czego. Bakkehus w Kopenhadze przedstawia wnętrze domu duńskiego w stylu z X I X w. Z placówek terenowych na wzmiankę zasługuje m u ­ zeum w Kogę (płd. Zelandia) i w Maribo (wyspa Lolland) obrazujące kulturę tych regionów. Ciekawy typ instytucji stanowią muzea dzielnic Kopenhagi: Amager i Christianshavn. Tradycje kulturowe Amager wyraźnie odbijają od jednorodnej raczej kultury duńskiej; dzięki napływowi tam w X V I w. osadników holenderskich zachodziły pewne procesy kulturowe, wzajemne zapożyczenia. Różnice te dały swój wyraz głównie w stroju i budow­ nictwie. Te właśnie zagadnienia są wysunięte na plan pierwszy w M u ­ zeum Amager. Portowa dzielnica Christianshavn stanowiła ongiś odrębne miasto. Muzeum poświęcone przeszłości i teraźniejszości Christianshavn (Brostes Samling — zbiory Broste'a, dawna prywatna fundacja)' przed­ stawia dzieje żeglarstwa, handlu i rybołówstwa — zajęcia po dziś dzień związane z tą dzielnicą. Na wystawie znajdują się też eksponaty po­ chodzące z krajów, których statki zawijały do Christianshavn (np. �MUZEALNICTWO E T N O G R A F I C Z N E W DANII 175 z Polski sakralna rzeźba ludowa obok kolekcji plakatów filmowych), a także z dawnych duńskich posiadłości zamorskich. Muzeum Handlu i Żeglugi (Handels- og Sofartsmuseet) w Helsingor (płn. Zelandia) gromadzi bogate zbiory związane z t y m i zagadnieniami. Znajdujące się w Muzeum eksponaty przedstawiają historię duńskiego handlu i żeglarstwa od czasów Wikingów do dni dzisiejszych. Osobno przedstawiona jest historia duńskiej ekspansji kolonialnej udokumento­ wana bogatymi kolekcjami z Indii Zachodnich, Nikobarów, A f r y k i Zachodniej i obszarów arktycznych. Handels- og Sofartsmuseet to doskonały przykład muzeum poświęconego wprawdzie określonemu zagadnieniu, lecz posiadającego zbiory wielotematyczne. Natomiast dwa wyżej wymienione muzea dzielnicowe już ze swej istoty zawierają kolekcje o różnej tematyce i zagadnieniach. Mieszane zbiory znajdują się też w salach C L . Davids Samling zajmującego się średniowieczną sztuką Islamu oraz europejskimi sztukami pięknymi i stosowanymi z X V I I I w; zasadnicze kolekcje dotyczące tego zagadnienia zgrupowane są w Muzeum Sztuki Dekoracyjnej (Kunstindustrimuseet) przedstawiają­ cego duńską i obcą sztukę dekoracyjną począwszy od średniowiecza. Z egzotyką wiąże się Carl Kjersmeiers Samling obejmujący zbiory afry­ kańskie badacza i naukowca Carla Kjersmeiera. Szczególnie bogato re­ prezentowana jest sztuka. W Liseleje (płn. Zelandia) znajduje się Knud Rasmussensmuseet — muzeum poświęcone pamięci Rasmussena, badacza kultur eskimoskich, wielokrotnego uczestnika i kierownika wypraw ark­ tycznych organizowanych przez Danię w ciągu pierwszych trzech dzie­ siątków lat naszego stulecia. Kolekcja w znacznej mierze pochodzi ze zbiorów samego badacza. Można by wyliczać dalsze jeszcze muzea, jednak dotychczas wymie­ nione są najpoważniejszymi i posiadają najbogatsze zbiory wiążące się w sposób niewątpliwy z zagadnieniami etnograficznymi. ZAGADNIENIA WYSTAWIENNICTWA Muzea to nie tylko instytucje naukowe, istotną rolę w ich pracy odgrywają problemy oświaty, z którymi bezpośrednio wiąże się zagad­ nienie wystawiennictwa. W działalności wystawowej musi się uwzglę­ dniać zarówno widza dorosłego o różnych stopniach możliwości odbioru ekspozycji, jak i dzieci. Wystawa zatem powinna być zrozumiała, podana w przystępny sposób, tak by eksponaty znajdowały się w otoczeniu zbliżonym do rzeczywistego. Z tych względów wypływa realistyczny charakter ekspozycji w duńskich muzeach, dostrzegalny zwłaszcza przy organizacji zbiorów wymagających pokazania ich nie jako poszczególnych eksponatów, lecz we wzajemnym związku i szerokim treściowo otoczeniu, �176 MAREK ARPAD KOWALSKI np. izba mieszkalna z zachowanym wystrojem wnętrza, warsztat rze­ mieślnika: stolarza, kowala, garncarza, posiadający komplet narzędzi i przedmiotów potrzebnych do pracy. Wyposażenie tych izb, zbiór narzę­ dzi i ich rozmieszczenie odpowiadają najczęściej spotykanym, typowym wzorom rzeczywistym — zachowana jest duża wierność. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku zbiorów egzotycznych; np. przy ekspozycji domostw eskimoskich, afrykańskich lub jakichkolwiek innych. Dla zwiększenia autentyzmu wprowadza się do niektórych wystaw modele postaci ludzkich, a tam, gdzie jest to potrzebne, również i zwierzęcych, np. psie zaprzęgi Eskimosów. Modele owe stosowane są do przedsta­ wiania różnych zajęć codziennych, czynności gospodarczych i wreszcie — co jest niemal regułą — do eksponowania stroju. W t y m rozwiązaniu wystaw uderza jednak pewna sztuczność sytuacji, realizm zaś niejednokrotnie przekształca się w trudny do przyjęcia naturalizm. Alternatywą byłby bogaty materiał fotograficzny — duże powiększenia i ilustracje dodatkowo oświetlające zagadnienia związane z wystawą. Możliwość ta jest oczywiście brana pod uwagę i stosowana, zwłaszcza przy projektowaniu nowych lub reorganizacji dotychczasowych wystaw, jednak ekspozycje starsze nadal zachowują tradycyjny, głęboko realistyczny wygląd, a ich fotograficzne uzupełnienie jest raczej skąpe. Wystawione zbiory muszą być w jakiś sposób usystematyzowane i przejrzyście ułożone, tak by eksponaty były łatwe do odbioru przez widza — nie tylko przez specjalistów, ale i przez szerokie masy spo­ łeczeństwa. W większości muzeów ekspozycja zbiorów duńskich obejmuje takie zagadnienia, jak gospodarstwo domowe, rybołówstwo i myślistwo, rzemiosło i wytwórczość domowa, architektura wnętrza domu mieszkal­ nego i gospodarczego, stroje oraz ceremonie i obrzędy doroczne. Brak rolnictwa i budownictwa w szerszym zakresie wynika z tego, że zagad­ nienia te są dokładnie przedstawione w muzeach skansenowskich, nadto zbiory dotyczące rolnictwa znajdują się w całkowicie samodziel­ nym Landbrugsmuseet, o k t ó r y m wspomniałem wyżej. Inaczej jednak wygląda rozmieszczenie owych tematów na wystawie. Zasadą jest, że na ogół ekspozycja ułożona jest geograficznie (z w y j . muzeów regional­ nych) pokazując całość kultury ludowej określonego terytorium kraju. Ów podział geograficzny rozbity jest przerywnikami jednotematycznych kolekcji z całego kraju. Tak więc np. w Nationalmuseet po zbiorach prezentujących kolejno Bornholm, Amager i Zelandię, pojawia się kolek­ cja tkanin z całej Danii ogólnie ilustrująca to zagadnienie, po przedsta­ wieniu różnych regionów Jutlandii — oglądamy wnętrza domów ze wszy­ stkich zakątków kraju. Kryterium geograficzne jest jeszcze bardziej wyraźne w zbiorach pozaeuropejskich. W przypadku Muzeum Narodo­ wego ciągowi Syberia — Grenlandia — Ameryka Płn. — Ameryka �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 177 Płd. — Oceania — Australia — Indonezja — Madagarskar — Afryka całkowicie podporządkowane są zbiory przedstawiające k u l t u r ę ludów kolejno następujących po sobie, wg tego schematu geograficznego. W układ powyższy wkomponowane są kolekcje Ameryki prekolumbij­ skiej. Są zatem zestawione zbiory Ameryki współczesnej i sprzed 1492 г., bez baczenia na chronologię. Nieco osobno eksponowane są wysokie kultury Azji choć i one nie wyłamują się z przytoczonego układu. W rezultacie niewątpliwie otrzymuje się w pewien sposób zbudowaną całość, w której jednak żelazna logika dominuje chwilami nad racjo­ nalnością. Wiąże się z t y m jeszcze technika wystawiennicza. W gablotach i na półkach umieszcza się możliwie wiele przedmiotów, aby przekazać widzowi najbardziej wierną próbkę życia ludów różnych części świata i regionów Danii. Sąsiadują więc ze sobą stroje, broń, dzieła sztuki, obiekty k u l t u i narzędzia — wszystko pochodzące z kręgu tej samej kultury. Wystawy są więc raczej przeładowane nazbyt wielką ilością eksponatów i momentami nieczytelne. Trzecim (przy organizowaniu zbiorów podstawowym) czynnikiem, obok autentyzmu i kryterium geograficznego, jest zachowanie perspek­ t y w y historycznej. Każda kolekcja, a nawet obiekt osadzone są w kon­ tekście czasowym i powiązane z innymi pochodzącymi z tego samego okresu. Jeśli ram czasowych nie można wydobyć przez ułożenie zbioru, wówczas określa się je dodatkowymi elementami — objaśnieniem, napi­ sem. Wiele zresztą kolekcji nosi charakter historyczno-etnograficzny. Dzieje rolnictwa w Danii liczą prawie 5 tys. l a t . Przez cały ten długi okres było to główne zajęcie w kraju i aż do początku X X w. zatrudniało W iększą część ludności Danii. Zbiory Dansk Folkemuseet w Kopenhadze urządzone jako wystawa kultury wiejskiej są ujęte w klamry czasowe od 1600 do 1900 r. Kolekcja jest tak zorganizowana, by pozwoliła zrozu­ mieć podstawowe cechy ogólnej kultury narodowej i jej jedność z euro­ pejską kulturą w całości. 3 T Znakomicie rozwiązana jest sprawa informacji widza. Eksponaty zaopatrzone są krótkimi, przystępnymi opisami i wyjaśnieniami. Przy ogólnych objaśnieniach znajdują się mapy, plany, szkice. Niejednokrotnie napisy wyjaśniające są wielojęzyczne, podobnie jak przejrzyste i do­ kładne, starannie wydawane katalogi. Wszystkie te czynniki pozwalają dobrze orientować się w zbiorach. Wystawiennictwo to jeden z podstawowych problemów pracy mu­ zeów. Zagadnienie to jest różnie rozwiązywane przez poszczególne instytucje w zależności od tradycji, dominujących szkół i prądów w na­ uce, wreszcie takich czy innych prób osiągnięcia możliwie najlepszego 3 Michelsen, Rasmussen, 12 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 op. cit., s. 9. �178 MAREK ARPAD KOWALSKI rezultatu dzięki zachowaniu pewnych elementów dotychczasowych wzo­ rów i eliminację tego, co uważa się za złe. Nie zdaije więc egzaminu zasada zdecydowanego, konsekwentnego trwania przy jednym t y l k o kryterium podziału zbiorów, niezależnie od tego, czy będzie ono tematycz­ ne, historyczne, czy też geograficzne. Dopiero ich połączenie przy właś­ ciwie wyważonych proporcjach może dać należytą ekspozycję zapewnia­ jąc jej jasność i czytelność dla nieprzygotowanego widza, nie tracąc przy t y m naukowych wartości. Bardzo ścisła jest współpraca między szkołami a muzeami. Dla nauczycieli organizowane są kursy muzealne, część zajęć szkolnych odbywa się w bezpośrednim kontakcie ze zbiorami przy współudziale przeznaczonego do tych zadań pracownika muzealnego o przygotowaniu pedagogicznym. Wszystkie muzea posiadają wyszkolonych przewodników — specjalistów określonych zagadnień. Niezależnie od tego niektóre muzea organizują odczyty i spotkania z publicznością. Tak np. Muzeum Narodowe urządza w każdym miesiącu cotygodniowe tzw. „niedzielne popołudnia" (Sondagsaftener), w czasie których pracownicy naukowi wygłaszają prelekcje popularnonaukowe. Jest to zespół tematów z każdej dziedziny reprezentowanej przez poszczególne działy Muzeum. Ożywiona działalność wystawienniczo-oświatowa upowszechnia w społeczeństwie znajomość kultury Danii i krajów obcych oraz wzbudza duże zaintereso­ wanie i znajomość spraw muzealnictwa. MUZEA SKANSENOWSKIE 4 Muzea skansenowskie można podzielić na dwa zasadnicze t y p y . 1. Muzea powstałe z obiektów przeniesionych z właściwego i m terenu na obszar wybrany i przystosowany dla muzeum. Mogą to być skanseny składające się z kilku budynków albo duże parki etnograficzne. 2. Muzea powstałe z obiektów pozostawionych na miejscu i tam zabezpieczonych. Zależnie od wielkości i znaczenia są to pojedyncze obiekty rozrzucone na obszarze całego kraju — pod ochroną i nie pełniące już funkcji użytkowej albo całe wsie i dzielnice miejskie pozostawione na miejscu i czynne gospodarczo, w których dba się o zachowanie trady­ cyjnego budownictwa, rzemiosła itp. Największym muzeum skansenowskim w Danii jest Frilandsmuseet (Muzeum pod otwartym niebem) w Sorgenfri pod Kopenhagą. Jest to muzeum kultury wiejskiej. Frilandsmuseet zostało założone w 1901 r. przez Bernharda Olsena, dyrektora ówczesnego Duńskiego Muzeum Ludowego (Dansk Folkemuseet) i objęło obszar 3 5 ha. W początku swe; 4 ny P o d z i a ł ó w p r o p o n u j e K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Park etnograficz­ — Muzeum pod otwartym niebem, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 1: 1959. �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 179 go istnienia Frilandsmuseet było instytucją p r y w a t n ą wspieraną zasiłka­ mi państwa. Pod zarząd państwowy przeszło w 1920 г., gdy stało się częścią kopenhaskiego Muzeum Narodowego. Przez wiele lat skansen żmudnie gromadził obiekty nie prowadząc bardziej aktywnej działal­ ności. Przełomowy był rok 1940, od którego datuje się szybki rozwój pla­ cówki. Ożywienie pracy muzealnej od tego właśnie czasu tłumaczy się dużymi subwencjami państwa w okresie okupacji — była to forma lo­ katy kapitału pomijająca instytucje niemieckie, a zatem szczególny spo­ sób ratowania mienia narodowego; nadto czas okupacji przyczynił się do wzrostu uczuć patriotycznych społeczeństwa, wyrażających się m. i n . w podkreślaniu tradycji kulturowych Danii. Wszystkie te wydarzenia przyczyniły się do spopularyzowania skansenu. Obecnie Frilandsmuseet rozłożone jest na terenie 35,5 ha i posiada rezerwowe obszary dla dal­ szego rozwoju. Gromadzi ono 45 obiektów, w t y m 37 domostw i zabudo­ wań gospodarczych. W większości pochodzą one z obecnego terytorium Danii i Wysp Owczych (Faeroerne), część zaś z połudmowoszwedzkich prowincji: Skane, Halland i Blekinge, które wchodziły do 1658 r. w skład królestwa Danii oraz ze Schleswigu utraconego na rzecz Prus po wojnie 1864 r. Budynki — zbiór starych zabudowań gospodarskich, młynów, chat — zostały przeniesione z ich rodzinnych okręgów w naturalne otoczenie w wiejskim parku i wyposażone w tradycyjne meble i sprzęty. W ten sposób Muzeum daje obraz starych, wiejskich, duńskich domów w tej postaci, w jakiej istniały one w różnych regionach geograficznych i róż­ nych warunkach ekonomicznych. Większość tych budynków to domy farmerów i drobnych właścicieli, ale są też domy żeglarzy, rybaków, młynarzy i rzemieślników wiejskich. Celem Muzeum jest ukazanie wa­ runków życia wsi, pokazanie domostw i farm wyposażonych w narzędzia i sprzęty oraz sposobu ich użycia. Głównym problemem pracy każdego skansenu jest gromadzenie bu­ dowli, a nawet całych domostw i zabudowań. Powstaje szereg koniecz­ nych do rozwiązania zagadnień technicznych. Ongiś była to słaba strona pracy muzeów duńskich. Po przeniesienu obiektu do parku, rekonstru­ owano go, wymieniając zniszczone części na nowe. W rezultacie obiekt tracił właściwy sobie wygląd. Wkrótce jednak zmieniono postępowanie — zachowuje się maksimum autentyzmu. Rekonstrukcja, jeśli jest ko­ nieczna, ogranicza się do kilku najniezbędniejszych działań, w przypad­ k u zniszczonych części zastępuje się je nowymi, ale stosownie dobrany­ mi, odpowiadającymi wiekiem i pochodzącymi z tej samej okolicy, z k t ó ­ rej wywodzi się budynek. Przed przeniesieniem obiektu wykonuje się pomiary, plany i modele dla uchwycenia architektonicznych właści- �180 MAREK ARPAD KOWALSKI wości budowli i stanu jego zachowania, by przy ustawianiu w muzeum utrzymać możliwie wierny wygląd. Nie zawsze jednak możliwe jest uchwycenie dokładnej daty każdego budynku. Nawet jeśli wiadomo, kiedy był wzniesiony, w ciągu lat zachodziły modyfikacje, które w spo­ sób istotny zmieniały jego oryginalny wygląd i charakter. W muzeach pod otwartym niebem szczególnie ważne są zabiegi konserwatorskie. Budowle umieszcza się więc w bezwzględnie suchym miejscu na cemen­ towych fundamentach. Części drewniane poddaje się impregnującym kąpielom niszczącym zarazem drzewne szkodniki, wobec domów zaś już stojących zabiegi konserwatorskie stosuje się co roku. We wnętrzu budynków, dzięki centralnemu ogrzewaniu (oczywiście ukrytemu), utrzymywana jest stała temperatura, co zabezpiecza przed niszczącym działaniem klimatu tak obiekty, jak i znajdujące się w ich wnętrzu eksponaty stanowiące wyposażenie domostw. Problemy wystawiennictwa w skansenach wynikają z przenoszenia obiektów w odmienne dla nich środowisko i z dużego ich zgęszczenia. Muzeum w Sorgenfri rozpościera się na terenie płaskim, pozbawionym raczej wzniesień, zgodnym z r ó w n i n n y m krajobrazem duńskim. Zagad­ nieniem jest natomiast oddanie naturalnego powiązania obiektów z mo­ rzem, co jest koniecznością nie tylko ze względu na rolniczy, lecz w znacznym stopniu rybacki charakter kultury ludowej Danii. Zrezygno­ wano z tworzenia sztucznych zbiorników wodnych w obawie przed naz­ byt sztucznym wyglądem. Krajobraz typowy dla reprezentowanych w parku regionów tworzy się zatem przez otoczenie zabudowań rośli­ nami właściwymi dla tych części kraju, z których pochodzą obiekty. Istnieje stopniowe przejście od regionu do regionu dzięki zmiennemu rozmieszczeniu b u d y n k ó w — zwartemu bądź rozproszonemu, korespon­ dującemu z gęstością zaludnienia danego okręgu kraju. Inną wreszcie metodą uniknięcia zbyt natarczywego sąsiedztwa obiektów z różnych regionów jest oddzielanie ich pasami i kępami drzew, pozostawianiem pustego, łąkowego obszaru itp. Wspomniana wyżej troska o zachowanie autentyzmu budowli, za­ pewnienie i m naturalnego otoczenia i grupowanie wg zasady geogra­ ficznej jest wspomagana przez, próbę tchnięcia w nie życia. Zatrudnieni w skansenie mężczyźni i kobiety ubrani w stroje ludowe zajmują się czynnościami gospodarczymi — wyplataniem koszyków, wykonywaniem narzędzi, snycerstwem, garncarstwem, hodowlą zwierząt, bo i te znaj­ dują się w skansenie. Pracują też w skansenie fachowcy — mistrzowie ciesielscy, młynarze itd. Wyroby, rzemieślnicze wytwarzane na miejscu przeznaczane są na sprzedaż wśród zwiedzających i w specjalnych skle­ pach, będąc jednym ze źródeł dochodów muzeum. W muzeach skansenowskich odbywają się kilka razy do roku wido- �181 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wiska związane z obrzędami dorocznymi, obchody z okazji świąt Boże­ go Narodzenia, Wielkanocy, a zwłaszcza dnia świętojańskiego — 24 czerwca, pod nazwą „midsommer" (dokładnie: środek lata) i dożynek. We Frilandsmuseet, w k t ó r y m wybudowana jest estrada i amfiteatr dla publiczności, każdej niedzieli w lecie urządzane są pokazy tańca ludo­ wego. Oprócz największego — Frilandsmuseet, mniejsze skanseny kultury wiejskiej znajdują się w Maribo (Loüand) i w Ribe (Jutlandia). W Odense na wyspie Fyn (Fionia) istnieje duży skansen Den Fynske Landsby (Fiońska Wieś) powstały w 1946 r. Nadto w wielu miejscowościach Danii rozsiane są pojedyncze obiekty i zabudowania. K u l t u r ę miejską z X V I I I i X I X w. reprezentuje Stare Miasto (Den Gamie By) w Aarhus, które zorganizował w 1902 r. Peter Holms. M u ­ zeum to obejmuje m. i n . dom i w arsztat złotnika, garbarnię, introligatornię, księgarnię, piekarnię, sklep korzenny i inne. Niezależnie od peł­ nienia roli muzeum staromiejska Aarhus jest zamieszkała i pełni swe normalne funkcje w organizmie miejskim, znajduje się jednak pod ochroną, która polega na zachowaniu zabytkowego budownictwa, war­ sztatów rzemieślniczych i tradycyjnej gospodarki. T ORGANIZACJA MUZEALNICTWA. DZIAŁALNOŚĆ WYDAWNICZA Muzea duńskie są instytucjami państwowymi, komunalnymi lub — co najrzadsze — prywatnymi; spotyka się też formy mieszane. W wielu przypadkach placówki ongiś prywatne znajdują się obecnie pod za­ rządem państwowym. Muzea korzystają też z pomocy stowarzyszeń społecznych, takich jak Miłośnicy Zbiorów Etnograficznych (Etnografisk Samlings Venner) powstałego w 1943 г., Miłośnicy Muzeum pod Otwartym Niebem (Frilandsmuseets Venner) założonego w 1940 r. Muzeum w Sorgenfri pomaga w jego pracy komunalny Fundusz Zakupu Ziemi dla Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Grundkobsfond) dbający o terytorialny rozwój muzeum. Innym rodzajem stowarzyszeń są organizacje zrzeszające pracowników muzeów. Należą do nich osoby zatrudnione w muzeach samodzielnych oraz odpowiednich sekcjach i n ­ stytucji wielodziałowych. Towarzystwa te, wśród innych zadań, dbają o przyrost zbiorów mu­ zealnych, zwiększanie ilości eksponatów. Ogólnie rzecz biorąc kolekcje pochodzą z zakupów muzealnych od instytucji różnego typu i od osób prywatnych, z d a r ó w i przekazów, od zbieraczy i kolekcjonerów, dzięki wymianom z innymi muzeami, dzięki gromadzeniu eksponatów w czasie 5 6 T u : egzotycznych, pozaeuropejskich. �182 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wyjazdów, penetracji i badań terenowych. Dostawcami zbiorów poza­ europejskich są podróżnicy i badacze, Duńczycy stale zamieszkali za granicą, część kolekcji pochodzi z przedsiębranych przez państwo lub osoby prywatne ekspedycji naukowych. Najliczniejsze były wyprawy arktyczne, z których wymienić należy Fifth Thule Expedition (1921-1924), na czele której stał Knud Rasmussen, Danish Literary Expedition (1903-1904), pod kierownictwem L . Myliusa-Erichsena, liczne ekspedycje grenlandzkie przeprowadzane w latach 1894—1925, wreszcie duńsko-amerykańskie wyprawy z okresu międzywojennego i lat pięćdziesiątych badające Amerykę Płn. Dzięki nim, kolekcje pochodzące z obszarów polarnych należą do najbogatszych w zbiorach Muzeum Narodowego. W czasach współczesnych do Ame­ r y k i Płd. były przedsięwzięte dwie wyprawy: Dano-Nether lands Expe­ dition (1922—1923) do Indii Zachodnich oraz Danish Guiana Exp. z lat 1954—1965, którym muzea zawdzięczają wiele przekazów. Eksponaty z Oceanii pochodzą z oceanograficznych wypraw badawczych statków „Monsunen" (1933-1934) i „Galathea" (1951). Wiele przekazów afry­ kańskich wywodzi się z lat 80-tych i 90-tych ubiegłego stulecia i po­ chodzi od oficerów skandynawskich w służbie belgijskiej z okresu two­ rzenia państwa Kongo. Dania wchodzi w skład utworzonego w 1915 r. Skandynawskiego Związku Muzealnego (Skandinaviska Museiforbundet), do którego należy też Norwegia, Szwecja, Finlandia i Islandia. Związek obejmuje muzea wszystkich typów i zajmuje się uściśleniem współpracy w dziedzinie zagadnień muzealnych, wystawienniczych i wydawniczych. Jego orga­ nem jest „Nordens Museer" („Muzea Skandynawskie") wydawany w jęz. szwedzkim, duńskim i norweskim. Głównym duńskim wydawnictwem muzealnym jest rocznik „Danske Museer", nadto większe muzea publi­ kują własne wydawnictwa. Dla Muzeum Narodowego w Kopenhadze jest to „Nationalmuseets Skrifter" („Zeszyty Muzeum Narodowego"), wychodzą też publikacje wydawane w Aarhus, Maribo i innych m u ­ zeach. Sprawy muzealne są poruszane również na łamach najpoważniejszego duńskiego czasopisma etnograficznego — miesięcznika „Folk" . Wreszcie poszczególne muzea i instytucje ogłaszają w y n i k i badań i pracy swoich pracowników naukowych w formie publikacji książkowych. 6 • Przy opracowywaniu ł ó w zawartych w tym Ethnographical niniejszego artykułu korzystałem właśnie piśmie: H. L a r s e n , Department 1963 and 1964, „Folk", również The Danish vol. 7: 1965. National z materia­ Museum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7414fd65edca113fd38327a519e5f91b.pdf e9785ce363dc6928b15d9450f619d26f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3799 Title A name given to the resource Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.257-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z PROBLEMATYKI WSPÓŁCZESNEJ AMATORSKIEJ TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ ALEKSANDER Mówimy — sztuka ludowa, sztuka p r y m i t y w u , sztu­ ka a m a t o r ó w p l a s t y k ó w . A jednak pojęcia te nie są na pewno tak jasne, j a k b y to się w y d a w a ł o w p i e r w ­ szej chwili. Co więcej, na k a ż d y m niemal -kroku j e ­ steśmy ś w i a d k a m i nieporozumień, jakie one wy­ wołują. Utożsamia się więc s z t u k ę l u d o w ą z w s z e l k ą t w ó r ­ czością a r t y s t y c z n ą c h ł o p ó w czy r o b o t n i k ó w , nie do­ strzegając tego, że pojęcie „sztuka ludowa" ma swój określony zakres i nie obejmuje wszelkich p r z e j a w ó w artystycznej twórczości ludu. Kiedy indziej s p o t k a ć się można z nierozróżnianiem sztuki amatorskiej od ludowej. Wreszcie traktuje się p r z e w a ż n i e s z t u k ę a m a t o r s k ą jako zjawisko jednolite, nie dostrzegając tego, że obejmuje ona w istocie bardzo r ó ż n e kate­ gorie. Takich n i e p o r o z u m i e ń m o ż n a oczywiście w y ­ liczyć znacznie więcej. Trudno się temu dziwić. K ł o p o t ó w nie s p r a w i a j ą jedynie te pojęcia, k t ó r y c h jednoznaczny sens i za­ kres ustalił się w toku p r a k t y k i . Inaczej b y w a z po­ jęciami nowymi lub t a k i m i , k t ó r e k s z t a ł t u j ą się do­ piero w naszych oczach, u l e g a j ą c w nowych w a r u n - S z t u k a l u d o w a a kach daleko i d ą c y m przemianom. Trudno w ó w c z a s 0 ś w i a d o m o ś ć pojęć, o precyzję definicji. S ł o w a są ela­ styczne, rozciągliwe, wieloznaczne — te same m o g ą określać odmienne treści i potrzebna jest zazwyczaj pewna stabilizacja zjawisk, aby w codziennej praktyce w y k r y s t a l i z o w a ł y się jednoznaczne o k r e ś l e n i a . Sądzę, że dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i a p o z w a l a j ą już na w y ­ ciągnięcie pewnych w n i o s k ó w . Konieczne jest więc przedyskutowanie tych zagad­ nień, zrozumienie sensu z a c h o d z ą c y c h przemian — 1 to nie tylko ze w z g l ę d u na czystość teoretycznych założeń, ale przede wszystkim w trosce o codzienną p r a k t y k ę , o w ł a ś c i w e kierowanie procesami zacho­ dzącymi w rozwoju współczesnej twórczości ludowej. P i e r w s z ą bodaj' że p r ó b ą postawienia i częściowego omówienia t y c h z a g a d n i e ń b y ł a I I Ogólnopolska Konferencja poświęcona badaniom rad sztuką. I w ł a ś n i e w klimacie t a m t y c h dyskusji p o w s t a ł y n i ­ niejsze uwagi, k t ó r e b y ć m o ż e p r z y c z y n i ą się do pod­ jęcia bardziej konkretnej w y m i a n y p o g l ą d ó w i spre­ cyzowania sensu podstawowych i n t e r e s u j ą c y c h nas pojęć. t w ó r c z o ś ć Zacznijmy od rozróżnienia p o j ę ć — sztuki ludowej i artystycznej twórczości ludu. Nie są one b y n a j ­ mniej równoznaczne, a u t o ż s a m i a n i e ich prowadzi właśnie często do w y c i ą g a n i a f a ł s z y w y c h w n i o s k ó w . Przede wszystkim dlatego, że sztuka ludowa stanowi dziś dla nas pojęcie o określonej z a w a r t o ś c i . M ó w i m y o tradycyjnym podłożu tej sztuki, o jej cechach sty­ lowych, o jej o k r e ś l o n y m charakterze, p o z w a l a j ą c y m niemal zawsze rozpoznać n a s z ą s z t u k ę l u d o w ą na tle sztuki innych n a r o d ó w , a wreszcie odróżnić dzieła sztuki ludowej od nie-ludowej, tworzonej prz^z a r t y ­ stów p l a s t y k ó w oraz przez rzemiosło miejskie czy przemysł. „Sztuka ludowa" — jest pojęciem, u k s z t a ł t o w a n y m dawniej W zasadzie w okresie rozbicia społeczeństwa na klasy, w okresie o d r ę b n e g o k s z t a ł t o w a n i a się l u ­ dowej k u l t u r y wsi i m a ł y c h miasteczek. U podstaw tej sztuki leżały odmienne w a r u n k i bytu ludu pracującego. Sztuka ludowa r o z w i j a ł a się bowiem w społeczności odseparowanej w p o w a ż n y m stopniu JACKOWSKI a r t y s t y c z n a l u d u od k u l t u r y w a r s t w uprzywilejowanych. Tworzył ją chłop, r z e m i e ś l n i k i dopiero w ostatnim okresie — robotnik. Z r o z u m i a ł e w i ę c , że sztuka ludowa od­ zwierciedlała poglądy, dążenia i marzenia tych 1 1 Nie miejsce t u oczywiście na r o z w a ż a n i e p r z y ­ czyn, k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że twórczość robotnicza k s z t a ł t o w a ł a się zupełnie inaczej niż c h ł o p s k a . Prze­ j a w i a ł a się ona p r z e w a ż n i e w pieśni, natomiast w za­ kresie p l a s t y k i w y k a z y w a ł a cechy w zasadzie zbliżo­ ne do tych, k t ó r e w y r ó ż n i a m y dziś w twórczości ama­ torskiej grup robotniczych. Nie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o stylu czy r o l i t r a d y c j i w odniesieniu do twórczości plastycznej r o b o t n i k ó w . I s t n i e j ą natomiast pewne dyspozycje w ł a ś c i w e danemu zawodowi czy ś r o d o ­ wisku, z a m i ł o w a n i a do pewnych t e m a t ó w (majsterko­ wanie, modelowanie, zabawka). W sensie estetycznym twórczość r o b o t n i k ó w z n a j d o w a ł a się w zasadzie w orbicie w p ł y w ó w d w ó c h grup: sztuki ludowej wraz z c a ł y m jarmarczno-odpustowym pograniczem oraz d r o b n o m i e s z c z a ń s t w a , k t ó r e g o norma gustu, smaku t y m silniej d z i a ł a ł a na ś r o d o w i s k o robotnicze, że w i ą z a ł a się z pojęciem awansu życiowego, a zwłaszcza kulturowego. 257 �Warstw. Toteż znajdziemy w niej i przejawy ideolo­ gii postępowej', w a l k i o lepsze jutro, w i a r y w zwy­ cięstwo s p r a w i e d l i w o ś c i , j a k też i ś w i a d e c t w a w p ł y ­ w u ideologii klas p a n u j ą c y c h , a t a k ż e zabobon, za­ cofanie. Te treści w ł a ś c i w e sztuce ludowej prze­ j a w i a ł y się w mniejszym l u b w i ę k s z y m stopniu w po­ szczególnych dziedzinach twórczości. Silnie o d b i ł y się na charakterze ludowej rzeźby, g r a f i k i czy malarstwa, niemal n i e z a u w a ż a l n e są np. w zdobnictwie czy stro­ j u , chociaż i t u u w a ż n e spojrzenie socjologa w y k r y ć m o ż e z w i ą z k i z a c h o d z ą c e m i ę d z y samym zdobieniem a funkcją jego w stroju, meblu czy architekturze. Lecz p r o b l e m t r e ś c i nie wyczerpuje zagadn.enia. Z r e s z t ą o ludowych t r e ś c i a c h m o ż e m y m ó w i ć nie t y l ­ ko w sztuce ludowej, ale r ó w n i e ż i w dziełach a r t y ­ s t ó w w y k s z t a ł c o n y c h , nie zawsze nawet p o c h o d z ą ­ cych ze ś r o d o w i s k a ludowego. Zdarza się nawet, np. w „ T r u m n i e c h ł o p s k i e j " Gierymskiego, że artysta w y r a ż a obraz wsi głębiej i trafniej, niż czynią to dzieła wiejskich ś w i ą t k a r z y czy wycinankarek. O specyficznej w a r t o ś c i sztuki ludowej decyduje więc nie t y l k o ł a d u n e k t r e ś c i o w y — ale przede wszyst­ kim f o r m a . To wszystko, co s k ł a d a się na a r t y ­ s t y c z n ą o d r ę b n o ś ć ludowej sztuki naszego kraju, na o d r ę b n o ś ć sztuki poszczególnych r e g i o n ó w . Na jej s t y l . S t y l ten jest oczywiście historycznie u w a r u n k o w a ­ ny i w y t w o r z y ł się przez w s p ó l n y w y s i ł e k artystyczny w i e l u p o k o l e ń ludowych t w ó r c ó w , t w o r z ą c y c h na u ż y ­ tek w ł a s n y , dla społeczności wiejskiej o w y r a ź n i e u k s z t a ł t o w a n y c h nawykach estetycznych. Nie miejsce t u na wyliczanie przyczyn p o w o d u j ą ­ cych powstanie takiego w ł a ś n i e , a nie innego stylu ludowego, t j . o d r ę b n e g o charakteru formalnego w y ­ t w o r ó w ludowej sztuki. Wystarczy, jeśli p o d k r e ś l i m y szczególną r o l ę tradycji, gdyż w ł a ś n i e t r a d y c j a b y ł a w sztuce ludowej szkołą technik artystycznych, była wyrazem u p o d o b a ń całego środowiska. W sztuce ludowej bowiem jednostka t w ó r c z a o tyle t y l k o m o ż e r o z w i n ą ć się, z y s k a ć a p r o b a t ę ogółu, o ile respektuje istniejącą t r a d y c j ę , o ile odpowiada upodobaniom ogółu. D o ś w i a d c z e n i e p r y w a t n e t w ó r c y m i e ć musi zawsze charakter ogólny, i po to, aby zyskać prawo obywatelstwa, musi ono o d p o w i a d a ć nie zdefiniowa­ nym, a przecież i s t n i e j ą c y m w ś w i a d o m o ś c i l u d u k o n ­ wencjom artystycznym. Dlatego w ł a ś n i e w oparciu o t r a d y c j ę m ó g ł się k s z t a ł t o w a ć specyficzny styl, który nazywamy ludowym, a k t ó r e g o cechy w szeregu w a r t o ś c i o w y c h o p r a c o w a ń p o d k r e ś l a l i T. Seweryn, T. Dobrowolski, K . Piwocki i J. Grabowski, w y c h o d z ą c zresztą z r ó ż n y c h założeń metodologicznych. Ne oznacza to oczywiście zupełnego negowania roli jednostki t w ó r c z e j . Utalentowana jednostka wzbo­ gaca t r a d y c j ę , wnosi do niej nowe, w ł a s n e elementy, k t ó r e z kolei stają się dla innych znowu o b o w i ą z u ­ j ą c y m wzorem. Doświadczenie, tradycja — przecho­ dziły z ojca na syna. Ś w i ą t k a r z rzeźbiąc m i a ł przed oczyma liczne stacje czy kapliczki wykonane przez swoich p o p r z e d n i k ó w . Hafciarka uczyła się na t k a ­ ninach zdobionych przez jej poprzedniczki. Tradycja nie jest c z y m ś m a r t w y m i z m i e n i a ł a się niejednokrot­ nie, niekiedy nawet w dość szybkim tempie. Tak np. w ciągu ostatniego półwiecza istotnym zmianom uległy tonacja kolorystyczna, u k ł a d i szerokość pasów w stroju ł o w i c k i m czy o p o c z y ń s k i m . M i m o to jednak m o ż n a powiedzieć, że cechą p o d s t a w o w ą sztuki ludo­ 258 wej jest oparcie się jej o wzorce w y k s z t a ł c o n e przez t r a d y c j ę , przez k o l e k t y w n ą twórczość w i e l u pokoleń. Dlatego w ł a ś n i e w sztuce ludowej tradycja doniosła do naszych dni to jedynie, co było t r w a ł e , co nosiło znamiona prawdziwego artyzmu, co w logiczny sposób w y n i k a ł o z m a t e r i a ł u i właściwości jego obróbki. C z a s oczyszczał s z t u k ę l u d o w ą z tego, co w niej było przypadkiem, co stanowiło naleciałość, co na­ rzuciła jej moda. Z a c h o w y w a ł o się i rozwijało to je­ dynie, co zyskało t r w a ł ą a p r o b a t ę ludowej społecz­ ności, to, co m o ż n a j u ż było n a z w a ć s u m ą twórczego wysiłku naszego l u d u . 2 Dlatego w ł a ś n i e sztuka ludowa stanowi jeden z w a ż ­ kich e l e m e n t ó w naszej k u l t u r y narodowej. I jeśli stwierdzamy, iż w pojęciu n a r o d u zawiera się między i n n y m i o d r ę b n o ś ć u k ł a d u psychicznego, prze­ j a w i a j ą c a się w kulturze, to p a m i ę t a j m y , że w szcze- - Na ten moment należy zwrócić szczególną u w a g ę . Stanowi on bowiem bardzo w a ż n y w s k a ź n i k , m ó w i ą c y 0 przynależności w y t w o r u do tzw. „sztuki ludowej". Można oczywiście w y m i e n i ć szereg innych pobocznych cech, k t ó r e w t a k i m czy i n n y m zestawieniu m o g ą (ale nie muszą!) w y s t ę p o w a ć w sztuce ludowej — ale ż a d n a z nich sama nie decyduje o tym, czy coś jest, czy nie jest ludowe. W ostatecznej instancji bowiem ludowa jest taka sztuka, takie dzieło, które odpowiada potrze­ bom i upodobaniom l u d u (a ściślej b i o r ą c regionowi etno-kulturowemu w o k r e ś l o n y m czasie) i zgodne jest z zasadniczą linią miejscowej tradycji. W y o d r ę b n i o n e k r y t e r i u m treści ideowych samo w so­ bie nie stanowi, j a k to już p o d k r e ś l a l i ś m y , o t y m , czy dany w y t w ó r jest ludo Wy. W sztuce ludowej spoty­ kamy się bowiem z a r ó w n o z n u r t e m p o s t ę p o w y m , jak 1 z wstecznym. Trudno przy t y m m ó w i ć o jakiejś ponad­ czasowej wymowie w y t w o r ó w ludowej sztuki. Jest ona historycznie zmienna, konkretna i dzieło, k t ó r e daw­ niej w y r a ż a ł o d ą ż e n i a ludu, jego potrzeby i upodobania, po kilkudziesięciu latach m o ż e już b y ć m u obojętne, a nawet obce. P r z y k ł a d e m — obrazy czy rzeźba. Tak więc k r y t e r i u m treści musi być zawsze traktowane kon­ kretnie, w odniesieniu do całej sytuacji, środowiska, czasu. Podobnie b ł ę d n e j a k ponadczasowe widzenie ludo­ wych treści, jest z a w ę ż a n i e ich w w ą s k i , wulgarny sposób jedynie do tego, co p o s t ę p o w e . Sztuka ludowa w y r a ż a przecież w swoisty sposób stopień świadomości mas, a w i ę c i to, co było w danym czasie wsteczne, tak j a k i w świadomości ludowych mas, obok dążeń postę­ powych, istniały i tendencje wsteczne. N e g o w a ć ist­ nienie tych e l e m e n t ó w — to znaczy przekreślić histo­ r y c z n ą p r a w d ę , odrzucić w i e l k i dorobek np. ludowej sztuki sakralnej czy tworzonej na u ż y t e k bogatego chłopa. R ó w n i e ż zawodne okazać się może stosowanie jedy­ nie k r y t e r i u m formy. Jest ona bowiem t a k ż e historycz­ nie o k r e ś l o n y m pojęciem, k o n k r e t n y m dla danego re­ gionu i u l e g a j ą c y m o k r e ś l o n y m przemianom. Sama forma nie ś w i a d c z y przy t y m jeszcze, czy coś jest istotnie bliskie ludowi, czy też stanowi pseudoludowe n a ś l a d o w n i c t w o , p r z e d r z e ź n i a n i e sztuki ludowej. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy operuje się ludo­ w y m i motywami, bez zrozumienia związku z materia­ ł e m i funkcji w danym przedmiocie. Ludowa forma wynika z konkretnych założeń funkcyjnych, z wyczu­ cia m a t e r i a ł u , narzędzia, r o l i w y t w o r u . Jest więc okreś­ lona funkcja, treścią. Forma sama w sobie, oderwana od innych w s p ó ł c z y n n i k ó w , nie stanowi jeszcze decy­ dującego k r y t e r i u m , chociaż w praktyce stanowi naj­ ważniejszy moment rozpoznawczy. Obok tych k r y t e r i ó w wysuwa się nieraz i inne, jak np. pochodzenie twórcy, funkcji w y t w o r u , wreszcie jakości. Sprawa pochodzenia, pozornie oczywista, w is­ tocie rzeczy wcale nie jest tak jasna. Okazuje się bo­ wiem, że p o w a ż n ą pozycję w sztuce ludowej odgrywa1 �golnie silny i , jeśli tak m o ż n a powiedzieć, masowy sposób przejawia się ona w s z t u c e ludow e j. Ale nie cała rozwijająca się na wsi twórczość a r t y ­ styczna jest s z t u k ą l u d o w ą . Na tej samej wsi istnieli przecież ludzie t w o r z ą c y na u ż y t e k innych środowisk, dla dworu, kościoła, miasta. Istnieli i istnieją ludzie, którzy czuli p o t r z e b ę wypowiedzenia się w innych formach niż u k s z t a ł t o w a n e przez t r a d y c j ę . Znamy p r z y k ł a d y chłopów m a l u j ą c y c h od wczesnej młodości różne obyczajowe obrazki czy p i s z ą c y c h u t w o r y p r o z ą lub wierszem, dalekie od tradycji folkloru. Oczywiście jest to jeden z p r z y k ł a d ó w artystycznej twórczości jednostek pochodzących z ludu, nie m o ż n a jednak utożsamiać tego ze s z t u k ą l u d o w ą , b ę d ą c ą w y t w o r e m kolektywu, a więc noszącą o k r e ś l o n y charakter. 3 ją w y t w o r y , a nawet całe działy, tworzone przez rze­ m i e ś l n i k ó w miejskich i t p . (np. d r u k i na płótnie, obraźnictwo, zabawkarstwo itp.). Z drugiej strony, sama formalna p r z y n a l e ż n o ś ć t w ó r c y do ś r o d o w i s k a np. wiejskiego wcale nie przesądza, że dzieło jego. jest l u ­ dowe. Obraz wiejskiego malarza amatora, malowany w konwencji impresjonistycznej, nie będzie t w o r e m sztuki ludowej, chociaż t w ó r c a jego s p e ł n i a warunek „pochodzenia". Tak więc moment ten nie m o ż e sta­ nowić jakiejś automatycznej cechy w y r ó ż n i a j ą c e j . Zawodne jest r ó w n i e ż k r y t e r i u m funkcji wytworu. Stanowi ono co prawda w a ż n y współczynnik, wskazu­ jący na żywotność czy obumieranie pewnych form i zja­ wisk w ś r o d o w i s k u w ł a s n y m , ale nie decyduje samo w sobie o ludowości danego w y t w o r u . Ludowe są np. malowanki łowickie Wiechno czy Kołaczyńskiej, mimo iz g ł ó w n y m odbiorcą jest dziś miasto, C P L i A . Nie wszystko zresztą, co przeznaczone jest na u ż y t e k ludu, dla wsi — jest s z t u k ą ludową. Wieś w c h ł a n i a dziś duży zasób rzeczy pochodzenia miejskiego, obcego własnej, tradycyjnej kulturze. Fakt, że coś tworzone jest specjalnie dla odbiorcy wiejskiego, nie p r z e s ą d z a jeszcze sprawy, stanowi tylko jeden z e l e m e n t ó w . Wreszcie k r y t e r i u m jakości, spotykane wciąż jeszcze w pracach n i e k t ó r y c h h i s t o r y k ó w sztuki. Polega ono na tym, że za ludowy u w a ż a się w y t w ó r grzeszący p r y ­ mitywizmem, nieudolnością i topornością wykonania. N i k t oczywiście nie neguje faktu, że duża część dzieł ludowych a r t y s t ó w daleka jest od technicznej precy­ zji, właściwej zawodowemu r z e m i e ś l n i k o w i czy uczo­ nemu artyście. A l e nie stanowi to ż a d n e j zasady, żad­ nej specjalnej cechy w y r ó ż n i a j ą c e j . Co więcej, istnieją nawet takie działy ludowego rzemiosła artystycznego, jak tkanina, haft, wycinanka, k t ó r e odznaczają się często z d u m i e w a j ą c ą w i r t u o z e r i ą i doskonałością w y ­ konania. Ten właśnie moment przesądza, dlaczego t a k ą rolę wyznaczamy dziś sztuce ludowej. Dlaczego traktujemy ją nie tylko jako s u m ę osiągnięć artystycznych (jak moglibyśmy np. t r a k t o w a ć s z t u k ę innych n a r o d ó w ) , ale jako w a ż n y w k ł a d l u d u do skarbca narodowej sztuki. Dlaczego d ą ż ą c do p o d k r e ś l e n i a cech naszej narodowej k u l t u r y , inspirujemy się w p o w a ż n y m stopniu l u d o w ą s z t u k ą . Dlaczego np. w czasie Festi­ walu, aby n a d a ć dekoracji miasta charakter polski, sięgnięto do form zapożyczonych ze sztuki ludowej. Oczywiście nie sądzę jednak, aby zespół historycznie wytworzonych cech psychicznych, k t ó r y znalazł r ó w ­ nież wyraz i w obliczu sztuki ludowej, b y ł c z y m ś sta­ łym, niezmiennym. Myślę, że wcześniej nawet ulegają przemianom same cechy psychiczne społeczeństwa, niż zachodzą zmiany w sztuce. Ale sztuka ludowa zachowuje swoją w a r t o ś ć nawet wówczas, gdy traci bezpośredni związek z życiem, potrzebami i z a m i ł o ­ waniami społeczeństwa. Tak np. w naszej sztuce wiele e l e m e n t ó w nosi dziś charakter r e l i k t u , przestaje się bezpośrednio t ł u m a c z y ć — o b u m i e r a j ą nawet w żywej praktyce sztuki ludowej w s w y m ś r o d o w i s k u , zachowują natomiast w a r t o ś ć h i s t o r y c z n ą i artystycz­ ną w tradycji naszej k u l t u r y artystycznej. 3 Jest to szczególnie istotne dziś, kiedy ciśnienie w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a na wsi s ł a b n i e , kiedy n a s t ę p u j e roz­ k ł a d tradycyjnej k u l t u r y wiejskiej, kiedy sztuka l u ­ dowa przestaje już w y s t a r c z a ć ś r o d o w i s k u wiejskiemu. Procesy zacierania się p r z e c i w i e ń s t w klasowych, likwidacja zacofania w s i w i ą ż ą się dzisiaj b e z p o ś r e d ­ nio z przenikaniem do wsi wszelkich form naszej współczesnej k u l t u r y i cywilizacji. O ile więc dawniej uzdolniony t w ó r c a ludowy t w o r z y ł p r z e w a ż n i e w k r ę ­ gu otaczającej go sztuki (a w k a ż d y m razie pod n a j ­ silniejszym jej w p ł y w e m ) , o tyle dzisiaj oddziałuje na niego radio, f i l m , prasa, fotografia i reprodukcja jedno- i wielobarwna), a wreszcie książka, plakat i t d . Nic dziwnego, że i i n n y staje się dziś jego horyzont kulturalny, inne t ę s k n o t y i inne d ą ż e n i a . Tradycyjna forma ludowej wypowiedzi przestaje w y s t a r c z a ć . Jest za sztywna, a przede wszystkim za w ą s k a . Nie daje przecież niemal ż a d n e g o wzoru dla w y r a ż e n i a tego wszystkiego, co dzieje się obok nas i w nas samych. Więcej — ta sama konwencja, w ramach k t ó r e j roz­ winęła się tradycyjna sztuka ludowa, dziś j u ż nie w y ­ starcza, a czasem nawet przeszkadza. I w i e l u uzdol­ nionych m ł o d y c h ludzi na wsi czy w ś r o d o w i s k u ro­ botniczym sięga do n o w y c h f o r m wyrazu, c h c ą c w y ­ powiedzieć się w sposób p e ł n y , nie s k r ę p o w a n y symboliezno-defcoracyjnymi założeniami tradycyjnej l u ­ dowej konwencji. S t ą d też, jeżeli m ó w i ć o w p ł y w a c h d z i a ł a j ą c y c h dziś na t w ó r c ó w wiejskich, to s z u k a ć ich należy już nie tylko we wzorach tradycyjnych, ale raczej w k r ę ­ gach o d d z i a ł y w a n i a całej naszej w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . Inna rzecz, że inwazja nowej k u l t u r y na w i e ś , na ś r o d o w i s k a robotnicze niesie ze sobą nie t y l k o o s i ą g ­ nięcia np. naszej plastyki, ale brzemienna jest nie­ stety r ó w n i e ż i we wzory d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j szniiry, p r z e n i k a j ą c e j r ó ż n y m i drogami, r ó ż n y m i sposo­ bami. Od „ w z o r u kulturalnego" ohydnego drobnomieszczańskiego mieszkania, poprzez fabryczne (nie­ stety nie tylko dawne!) makaty, r ó ż n e w z o r n i k i haf­ ciarskie, p u d e ł k a do czekoladek, w i n i e t y ś c i e n n y c h kalendarzy, aż po t a n d e t ę p a m i ą t k a r s k ą i złe wzory naszej sztuki reprodukowane w r ó ż n y c h gazetach i t y ­ godnikach itp. Czy to znaczy, że tradycyjna sztuka ludowa prze­ staje o d d z i a ł y w a ć na ś r o d o w i s k o wiejskie? Na pewno w j a k i m ś sensie tak. I n n a jest p r z e c i e ż rola jej dzisiaj w ś r o d o w i s k u . Inna i mniejsza. Jeśli bowiem dawniej sztuka ludowa z a s p o k a j a ł a większość artystycznych potrzeb ś r o d o w i s k a , dzisiaj dzieje się to w coraz mniejszym stopniu. Zwężył się zakres jej odziaływania, ograniczając się raczej do technik zdobni­ czych. Dodajmy, że ludowe artystyczne rzemiosło w coraz silniejszym stopniu o b s ł u g u j e dziś miasto, i to raczej ś r o d o w i s k o inteligenckie, oraz służy celom eks­ portowym, coraz słabiej zaś zaspokaja potrzeby wsi. Nie ł u d ź m y się, nawet takie np. w y k l e j a n k i ł o w i c k i e Wiechno czy K o ł a c z y ń s k i e j nie z n a j d u j ą j u ż dziś ż a d ­ nego niemal o d d ź w i ę k u w rodzinnych wsiach, a pro­ dukowane są b ą d ź dla CPLiA, b ą d ź też z okazji r ó ż ­ nych k o n k u r s ó w . Nie znaczy to oczywiście, jakoby zmierzch ludowej sztuki tradycyjnej był s p r a w ą m i e ­ sięcy czy lat. Na pewno sztuka ludowa rozumiana w sensie tradycyjnym zachowa się przez d ł u g i e lata, a n i e k t ó r e jej działy m o g ą się nawet r o z w i j a ć (np. tkanina), nie zmienia to jednak faktu, iż staje się 259 �ona obecnie t y l k o j e d n y m ze sposobów artystycznej wypowiedzi ś r o d o w i s k a wiejskiego (i to nie zawsze najważniejszym). Obok niej — rozwija się, i to coraz silniej, t w ó r ­ czość s z u k a j ą c a źródeł inspiracji w c a ł y m dorobku naszej sztuki, j a k też w b e z p o ś r e d n i e j obserwacji życia. Twórczość czerpiąca zresztą r ó w n i e ż i z do­ r o b k u tradycyjnej sztuki — t w ó r c z o ś ć ama­ t o r s k a . Ta twórczość amatorska jest dziś coraz bardziej masowa i obejmuje wszystkie w a r s t w y i grupy spo­ łeczne. Z tego powodu na pewno m o ż n a u w a ż a ć j ą za prawowitego n a s t ę p c ę dawnej tradycyjnej sztuki ludowej. Toteż nierzadko nazywa się dziś artystyczne w y t w o r y amatorskie — s z t u k ą l u d o w ą , s t a w i a j ą c t y m samym znak r ó w n o ś c i m i ę d z y t r a d y c y j n ą s z t u k ą l u d o w ą a sztuką a m a t o r s k ą . Jest to jednak tylko p o z o r n i e s ł u s z n e . W istocie rzeczy bowiem, sztuka amatorska nie jest i nie może być utożsamiana ze sztuką ludową. Dlaczego? a) Sztuka ludowa — ta, k t ó r e j dorobkiem tak s i ę wszyscy szczycimy — p o w s t a ć m o g ł a jedynie w w a r u n k a c h klasowego p o d z i a ł u społeczeństwa. I w ł a ś n i e ta specyficzna sytuacja ekonomicznospołeczna określiła charakter rozwoju tej sztuki, w y j ą t k o w ą rolę tradycji, p o w o l n o ś ć z a c h o d z ą ­ cych w niej przemian, w z g l ę d n ą izolację na tle całokształtu rozwoju sztuki narodowej, wreszcie — typowe i w z g l ę d n i e t r w a ł e cechy m y ś l e n i a artystycznego, s k ł a d a j ą c e się na od­ r ę b n o ś ć stylu. Sztuka ta — j a k uprzednio wska­ z y w a l i ś m y — mimo zmian, jakie zaszły w s t r u k ­ turze społecznej naszego k r a j u , wciąż jeszcze żyje, a nawet w n i e k t ó r y c h dziedzinach ulega i n t e r e s u j ą c y m przemianom. Specyficzny charak­ ter tej sztuki, o d r ę b n o ś ć jej stylu, a w dużej mierze i fakt istnienia środowisk, w k t ó r y c h nadal powstaje i żyje — s p r a w i a j ą , że o k r e ś ­ lenie „ s z t u k a ludowa" jest dla niej w p e ł n i uzasadnione i ma k o n k r e t n ą z a w a r t o ś ć p o j ę c i o ­ wą. b) Sztuka amatorska nie jest ż a d n ą k a t e g o r i ą sztuki, mieszczą się w niej absolutnie wszystkie m o ż l i w e k i e r u n k i , nie m o ż n a m ó w i ć o jej ce­ chach stylowych czy treściowych. W y r ó ż n i a ją tylko to, że nie jest ona profesjonalna i że prze­ na tle T w ó r c z o ś ć p r o b l e m a t y k i Na p o c z ą t k u o k r e ś l m y , co r o z u m i e ć b ę d z i e m y przez pojęcie „ a m a t o r s t w o " . Przez pojęcie to rozumiemy twórczość uprawianą dla własnej przyjemności, w zasadzie w i ę c niezarobkowo i bez uprzedniego fa­ chowego przygotowania. To wszystko, co m o ż n a powie­ dzieć w k r ó t k i e j , roboczej definicji. P o d k r e ś l a m — ro­ boczej, p o n i e w a ż wymienione wyżej cechy wcale nie w y c z e r p u j ą zagadnienia. Przede wszystkim nie m o ż n a stosować ich ani zbyt rygorystycznie, ani mechanicznie. Tak np. k r y t e r i u m pracy dla w ł a s n e j przyjemności, w zasadzie słuszne i obowiązujące, nie wyczerpuje za­ gadnienia. Szkic malarski robiony przez rzeźbiarza na marginesie jego pracy, a w i ę c dla p r z y j e m n o ś c i — trudno przecież n a z w a ć amatorskim. Z drugiej strony, 260 w a ż n i e tworzona jest z m n i e j s z ą świadomością przebiegu procesu artystycznego, z mniejszym b a g a ż e m w i a d o m o ś c i fachowych, z pominięciem d o ś w i a d c z e n i a , k t ó r e przekazuje szkoła w pro­ cesie nauki. c) Określić s z t u k ę a m a t o r s k ą j a k o „ l u d o w ą " — to znaczy, r o z u m u j ą c logicznie, u z n a ć j ą W naszym ustroju za s z t u k ę l u d u , to jest całego s p o ł e ­ c z e ń s t w a . A l e t u n a s u w a j ą się wątpliwości. W t a k i m w y p a d k u bowiem „ l u d o w e " b ę d ą za­ r ó w n o obrazki malowane amatorsko, dla w ł a s ­ nej satysfakcji przez profesora uniwersytetu, j a k też przez robotnika czy d o r o ż k a r z a z Mławy. I przyznam, że nie bardzo rozumiem, dlaczego taki obrazeczek profesora ma b y ć tak samo „ludowy", j a k obrazek robotnika z Nowej Huty. Coś t u chyba nie jest w p o r z ą d k u . A l e jeśli m i m o to uznamy, że k a ż d a t w ó r ­ czość, k t ó r a wywodzi s i ę z naszego społeczeń­ stwa, jest ludowa (w t a k i m sensie, j a k np. m ó ­ w i m y : ludowa ojczyzna, czy: budowniczy Polski Ludowej), to l u d o w y m i b ę d ą przecież nie tylko obrazki profesora czy d o r o ż k a r z a , ale i prace Pronaszki, Taranczewskiego czy Eibischa! T y l k o że j a k r o z u m i e ć w ó w c z a s sens nazwy nowej instytucji p o w o ł a n e j do sprawowania opieki metodycznej nad ruchem amatorskim: „ C e n t r a l ­ ny D o m Twórczości Ludowej"? Przecież insty­ tucja ta nie opiekuje się chyba Dunikowskim czy Eibischem? O k r e ś l a j ą c więc s z t u k ę a m a t o r s k ą j a k o „ludową", t j . s z t u k ę naszego ludu — dochodzimy do tego, że albo sztuka zawodowa (uczona) m i e ś c i się również w o b r ę b i e tego pojęcia, albo też poza n i m , co w obu wypadkach r ó w n i e jest pozbawione sensu. Dlatego też wydaje się, że n a j r o z s ą d n i e j i najlogiczniej byłoby n a z y w a ć twórczość a m a t o r s k ą — t w ó r ­ czością a m a t o r s k ą , a twórczość l u d o w ą o p a r t ą o tra­ dycję — twórczością l u d o w ą lub s z t u k ą ludową. A j e ­ śli chcemy b y ć już bardzo ściśli i p o d k r e ś l a ć to, że chodzi nam jednak o dawno u k s z t a ł t o w a n e pojęcie sztuki ludowej, p r z e c h o d z ą c e dziś r ó ż n e zmiany — to m ó w i m y : tradycyjna sztuka ludowa. Tyle o sprawach terminologii. Z kolei p r z e j d ź m y do o m ó w i e n i a z a g a d n i e ń twórczości amatorskiej i na t y m tle — twórczości plastycznej. p l a s t y c z n a r u c h u a m a t o r s k i e g o zdarza się, że niektórzy amatorzy s p r z e d a j ą swe prace. Są i w y p a d k i szczególne, np. twórczość Nikifora, który malarstwo swe traktuje jako w e w n ę t r z n ą konieczność i jedyne — obok j a ł m u ż n y — źródło utrzymania. Jeśli jednak twórczość Nikifora mimo to zaliczamy do kate­ gorii n a i w n y c h realistów, to dlatego, że cały świat jego w y o b r a ż e ń , jego warsztat artystyczny, bliższy jest umysłowości i wrażliwości „ p r y m i t y w i s t y " , amatora, niż w y k s z t a ł c o n e g o artysty, o świadomości u k s z t a ł t o w a n e j przez ś r o d o w i s k o t w ó r c z e , szkoły i t p . Z r e s z t ą szkoła, fachowe przygotowanie — chociaż sta­ n o w i pomocnicze k r y t e r i u m , nie rozwiązuje jednak problemu. W większości w y p a d k ó w sprawa fachowych s t u d i ó w p r z e s ą d z a o t y m , czy zaliczymy danego t w ó r c ę �do kategorii a r t y s t ó w uczonych, zawodowych, czy do amatorów. Nie stanowi to jednak reguły. Artysta, który nie ukończył żadnej specjalnej uczelni plastycz­ nej', może na drodze ż m u d n y c h w ł a s n y c h p o s z u k i w a ń osiągnąć doskonałość warsztatu twórczego. Nie zapo­ minajmy, że z pozycji amatorskich startowali tacy wielcy malarze, j a k Van Gogh, Gauguin, U t r i l l o , a u nas Michałowski czy Slewiński. O tym, czy ktoś jest amatorem, decyduje w ostatecz­ nej instancji jego w ł a s n y stosunek do swojej t w ó r ­ czości, potwierdzony i zobiektywizowany przez prak­ tykę, przez o c e n ę ś r o d o w i s k a . Moment, w k t ó r y m Van Gogh poczuł się malarzem i zrozumiał, że twórczość artystyczna jest g ł ó w n y m , jedynym celem jego życia — zadecydował o tym, że przestał b y ć amatorem. W ł a s n a decyzja stanowi tu o» przekroczeniu Rubikonu, dzielą­ cego amatorstwo od zawodowstwa. Ale decyzja po­ twierdzona przez życie, przez p r a k t y k ę , przez h i s t o r i ę . Są oczywiście wypadki k r a ń c o w e , gdy twórczość czyjaś jest w y r a ź n i e amatorska, naiwna, p r y m i t y w n a , dyletancka, i są takie, gdzie trudno m ó w i ć o w y r a ź n e j granicy. Gdy obraz może r ó w n i e dobrze wisieć na salonie o k r ę g o w y m czy nawet ogólnopolskim, jak i na wystawie p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Gdy artysta o d r ę b n o ś ­ cią swej w i z j i stanowi zjawisko samo w sobie — nie­ powtarzalne j a k k a ż d a wielka t w ó r c z o ś ć — np. N i k i f o r czy Ociepka, i takie, gdy osiąga d o s k o n a ł o ś ć p r z e c i ę t ­ nego poziomu ogólnego (np. prace n i e k t ó r y c h absol­ w e n t ó w ognisk). Pojęcie amatorstwa jest szerokie, obejmuje roz­ ległą dziedzinę, od p r y m i t y w u aż po osiągnięcia o du­ żym ciężarze gatunkowym, od dyletantyzmu aż po zu­ pełną dojrzałość a r t y s t y c z n ą i w a r s z t a t o w ą . Tyle o zasięgu samego pojęcia. A l e określenie zasięgu nie tłumaczy jeszcze zjawiska, k t ó r e jest przecież, jak wszystkie zjawiska świadomości społecznej, osadzone konkretnie w czasie i przestrzeni. Twórczość amatorska nie jest pojęciem nowym. Nie będę tu o m a w i a ł genezy zjawiska, wystarczy przy­ pomnieć, że z twórczością a m a t o r s k ą spotykamy się już w X V I — X V I I wieku. Znane są amatorskie zespoły teatralne czy muzyczne, k t ó r e istniały na dworach i w rezydencjach magnackich. Spotykamy się r ó w n i e ż ze zjawiskiem amatorskiej twórczości plastycznej, k t ó r e to zjawisko szczególnie silnie w y s t ę p o w a ł o w k o ń c u X V I I I i w X I X wieku. Amatorstwo k w i t ł o w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h . T w o ­ rzyło nie tylko w a ż n y rozdział w historii naszej k u l t u r y artystycznej, ale w p ł y w a ł o bezpośrednio na rozwój mecenatu, na wysoki poziom świadomości artystycz­ nej środowiska. M a l o w a ł amatorsko sam k r ó l Stani­ sław Poniatowski. M a l o w a ł y panienki z dobrych do­ mów, początkowo z arystokratycznych, później miesz­ czańskich. Po amatorsku zajmowali się r ó w n i e ż ma­ larstwem wybitni t w ó r c y w innych dziedzinach, łwłaszcza pisarze i poeci. Znane s ą rysunki Goethego, Puszkina Kraszewskiego. Ale szczególne zainte­ resowanie się s z t u k ą a m a t o r s k ą datuje się od lat 1905—09, t j . od czasu gdy P a r y ż odkrywa urok sztuki prymitywnej, a Apollinaire lansuje twór­ czość H . Rousseau, po czym n a s t ę p u j e fala zaintere­ sowań „niedzielnymi artystami" („peintres du dimanche"), j a k nazywano celnika Rousseau, p r a c z k ę Seraphine, listonosza V i v i n a czy d r w a l a Dietricha. M ó w i ą c jednak o twórczości amatorskiej, o r u c h u amatorskim, m a m y na m y ś l i nie h i s t o r i ę zaintereso­ w a ń s z t u k ą a m a t o r ó w , ale konkretne zjawisko, ż y ­ wotne w naszej k u l t u r z e i z w i ą z a n e nierozerwalnie z p o j ę c i e m rewolucji k u l t u r a l n e j , z l i k w i d a c j ą wszel­ k i c h barier klasowych, społecznych i k u l t u r a l n y c h . C e c h ą specyficzną tego zjawiska jest to, że r u c h ama­ torski stanowi u nas p o t ę ż n ą d ź w i g n i ę rozwoju k u l ­ turalnego mas, że jest szkołą k s z t a ł c ą c ą rzesze od­ biorców, ź r ó d ł e m ujawniania się w y b i t n i e utalento­ wanych jednostek artystycznych, a wreszcie — że ruch amatorski stwarza nowe i nieraz niepoślednie w a r t o ś c i artystyczne. W o d r ó ż n i e n i u więc od charak­ teru amatorskiej twórczości w ustrojach klasowych jest ona u nas zjawiskiem o b e j m u j ą c y m najszersze masy, faktem s p o ł e c z n y m . A chodzi przecież w naszym ustroju — j a k to s f o r m u ł o w a ł B. Bierut — o „ o g a r ­ nięcie a t m o s f e r ą i pragnieniem wiedzy, s a m o k s z t a ł ­ cenia, u p o d o b a ń k u l t u r a l n y c h i artystycznych m i l i o ­ nowych mas młodzieży robotniczej i chłopskiej i p r z y ­ swojenie przez te masy wiedzy i u p o d o b a ń artystycz­ nych, obudzenie z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r a l n y c h w m i l i o ­ nowych rzeszach ludu p r a c u j ą c e g o i ich zaspoko­ jenie". 1 Ruch amatorski obok działalności naszych szkół i rozwoju szkolnictwa stanowi w ł a ś n i e j e d n ą z pod­ stawowych f o r m realizacji tych z a d a ń . Dzięki niemu możliwe się staje zniesienie „ r o g a t e k k u l t u r a l n y c h " , wciągnięcie najszerszych rzesz s p o ł e c z e ń s t w a w o r b i t ę działania sztuki. Możemy więc powiedzieć, że podstawowym nadrzęd­ nym zadaniem ruchu amatorskiego jest wychowanie człowieka, rozszerzanie jego świadomości społecznej i kulturalnej. Współuczestniczenie w procesie t w ó r ­ czości artystycznej pogłębia w r a ż l i w o ś ć , wyrabia smak estetyczny, k s z t a ł t u j e uczucia — przyczynia się do wyrobienia tych cech moralnych i etycznych, k t ó r e pragniemy widzieć w człowieku naszej epoki. P o d k r e ś ­ lam t ę z a s a d n i c z ą społeczną funkcję ruchu amatorskie­ go, jako że w obecnym okresie obserwujemy masowy proces powstawania nowej inteligencji, przeważnie technicznej. Inteligencji, kształconej na ogół nader j e d ­ nostronnie, kosztem tzw. dyscyplin humanistycznych. W ciągu ostatnich 10 lat ponad 2 miliony ludzi prze­ szło ze wsi do miast, do fabryk, kopalni, hut, szkół zawodowych. Wielu z nich jest dziś d o s k o n a ł y m i m a j ­ strami, r z e m i e ś l n i k a m i o wysokiej kulturze pracy zawodowej. Potrzeb k u l t u r a l n y c h tych ludzi nie t y l k o nie u m i e l i ś m y zaspokoić, ale nieraz i n i e stara­ l i ś m y się nawet o to, aby je t y m ludziom uprzy­ tomnić. Rezultaty? Wystarczy p r z y p o m n i e ć tzw. „cie­ nie" wychowania nowego obywatela Nowej Huty czy innych wielkich z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h . Dopiero na dalszym planie w hierarchii ważności masowego r u c h u artystycznego leżą inne jego f u n k ­ cje, k t ó r e p o k r ó t c e o m ó w i m y . 4 „Nowe Drogi", nr 11/1952 r., str. 107. 261 �w i e l k i c h o s i ą j* n i ę ć do s z e r o k i c h Z b l i ż a n i e M ó w i m y wiele o s p o ł e c z n y m o d d z i a ł y w a n i u sztuki. Niestety w praktyce nie w y g l ą d a to różowo. Do ogromnej ilości wsi, a nawet miasteczek nie docierają nasze teatry, zespoły muzyczne i estradowe. Nie wszędzie dochodzi f i l m . K u l t u r a l n e odłogi leżą t u ż pod W a r s z a w ą . Szczytowe osiągnięcia naszej k u l t u r y do ludzi nie docierają i d o t r z e ć nie m o g ą . I nie w y ­ starczy — jeśli m ó w i m y o plastyce — w y d a ć w „ S z t u ­ ce" serii reprodukcji dzieł malarstwa polskiego, a na­ wet ś w i a t o w e g o , i rzucić do s k l e p ó w w po­ wiatach, czy gromadach, aby zaczęły oddziaływać. Bez ruchu amatorskiego, bez działalności świetlic, do­ m ó w k u l t u r y , bez tysięcy zespołów teatralnych, m u T w o r z e n i e n o w y c h U j a w n i a n i e 6 O m ó w i o n e p o w y ż e j zadania r u c h u amatorskiego k s z t a ł t u j ą się różnie w poszczególnych dziedzinach. I r ó ż n e s ą też dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i a rozwoju r u c h u amatorskiego w zakresie teatru, m u z y k i czy plastyki. Można więc m ó w i ć o specyfice poszczegól­ nych dziedzin i specyfice opieki nad n i m i . Tak np. znaleźliśmy w zasadzie p r z e k o n y w a j ą c e f o r m y pracy dla zespołów teatralnych, jasna jest t e ż na ogół l i n i a rozwojowa amatorskich zespołów ta­ necznych, c h ó r a l n y c h czy muzycznych. Można się s p i e r a ć o szczegóły, ale w zasadzie formy pracy są tam w ł a ś c i w i e r o z w i ą z a n e , efekty artystyczne b y w a j ą nieraz wysokie, członkowie p r a c u j ą z satysfakcją. W t o k u przygotowywania np. p r z e d s t a w i e ń teatral­ nych z a p o z n a j ą się z l e k t u r ą dotyczącą danego za­ gadnienia l u b okresu. Znane są p r z y k ł a d y zespołów, k t ó r y c h członkowie, p r a c u j ą c np. nad s z t u k ą Gogola czy Fredry, sięgali do i n n y c h dzieł pisarza, zapozna­ w a l i s i ę z licznymi m a t e r i a ł a m i d o t y c z ą c y m i historii danej epoki i t d . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że udział w tego rodzaju zespołach teatralnych nie t y l k o roz­ wijał ś w i a d o m o ś ć u c z e s t n i k ó w , ale d a w a ł i m r ó w n i e ż r z e t e l n ą s a t y s f a k c j ę a r t y s t y c z n ą , zwłaszcza, gdy ze­ 262 5 a r t y s t y c z n y c h A nawet w wypadkach gdy t w ó r c z o ś ć amatorska nie osiąga tej wysokiej rangi, nierzadko zbliża się swym poziomem do dzieł sztuki uczonej, czasem górując nawet świeżością inwencji, i n d y w i d u a l n y m i t w ó r ­ czym w swej odkrywczości widzeniem ś w i a t a i zna­ jomością realiów, co wynagradza istniejące usterki formalne i niedostatek techniki. w y b i t n y c h P o w a ż n e znaczenie r u c h u amatorskiego polega w ł a ś n i e na t y m , że stwarza on możliwości dla u j a w ­ niania się u k r y t y c h t a l e n t ó w , przez co daje w zasa­ dzie możność przeprowadzania w ł a ś c i w e j r e k r u t a c j i m ł o d z i e ż y na studia artystyczne. P i s z ę : w zasadzie, p o n i e w a ż sprawa ta nie w y g l ą d a jeszcze t a k różowo, j a k b y to w y g l ą d a ł o z n i e k t ó r y c h notatek prasowych, p o n i e w a ż pomimo słusznej zasadniczej l i n i i naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j — problem Janków Muzykantów nie został jeszcze w p e ł n i r o z w i ą z a n y . Odnosi się to zwłaszcza do z a g a d n i e ń twórczości plastycznej, k t ó r a wymaga niezmiernie przemyślanych form opieki i w k t ó r e j liczne p r ó b y kierowania na uczelnie p l a ­ styczne uzdolnionych t w ó r c ó w nie zawsze d a w a ł y po­ zytywne rezultaty. k u l t u r y zycznych, plastycznych — nie m o ż n a k o n t y n u o w a ć ofensywy kulturalnej, docierać z dorobkiem naszej sztuki do mas. Jest to t y m ważniejsze, że sztuka l u ­ dowa, dawniej powszechna i o d d z i a ł u j ą c a na w ł a s n ą społeczność, dziś jest j u ż w coraz silniejszym stopniu reliktem. . Nie t y l k o nie zaspokaja r o s n ą c y c h potrzeb swego ś r o d o w i s k a , ale wyizolowana od zachodzących przemian może się nawet s t a ć w pewnych wypadkach czynnikiem wstecznym, h a m u j ą c y m . Nową kulturę trzeba organizować, tak j a k organizuje się nauczanie powszechne, j a k p r z e p r o w a d z a ł o się w a l k ę z analfa­ betyzmem czy a k c j ę rozwoju czytelnictwa. w a r t o ś c i Przy całej ś w i a d o m o ś c i p r z o d u j ą c e j r o l i sztuki p r o ­ fesjonalnej, trzeba jednak stwierdzić, że twórczość amatorska nie jest jedynie powielaniem j u ż i s t n i e j ą ­ cych w a r t o ś c i . Szczególnie w zakresie sztuki p l a ­ stycznej m ó w i ć m o ż n a o cennych osiągnięciach, o w a r t o ś c i a c h t r w a ł y c h i nawet niepowtarzalnych — np. w twórczości H . Rousseau czy naszego N i k i f o r a . ś w i a t o w e j mas t a l e n t ó w spół s p o t k a ł się z uznaniem w i d o w n i , u z y s k a ł na­ g r o d ę na konkursie czy Festiwalu i t d . Jasne, że w zasadzie praca w takich zespołach rozwija w r a ż l i ­ w o ś ć a r t y s t y c z n ą uczestnika, t w o r z ą c z niego zaawan­ sowanego widza, ś w i a d o m i e i czujnie reagującego na przedstawienia widziane w zawodowym teatrze, w r a ż l i w e g o nie t y l k o na treści przedstawienia, ale i na charakter inscenizacji, na k a ż d y odcień w y k o ­ nawstwa. Podobnie oczywiście w y g l ą d a sprawa w zespołach muzycznych, c h ó r a l n y c h czy tanecznych, w k t ó r y c h satysfakcja osobista r ó w n i e ż w i ą ż e się p r z e w a ż n i e ze wzrostem świadomości artystycznej, z u w r a ż l i w i e ­ niem na s z t u k ę . Tak, ale z a u w a ż m y , że wszystko to dotyczy dzie­ dzin odtwórczych, w k t ó r y c h rola amatora spro­ wadza się do wykonawstwa. Znacznie trudniej 5 Inaczej przedstawia się sprawa z folklorem — zwłaszcza z p i e ś n i ą , t a ń c e m , m u z y k ą i l i t e r a t u r ą l u ­ dową, k t ó r e z a c h o w u j ą nadal swoją żywotność. Analiza tego zjawiska wykracza poza ramy n i ­ niejszego a r t y k u ł u , na t y m miejscu c h c i a ł b y m jedy­ nie z a s y g n a l i z o w a ć t r u d n o ś c i zagadnienia, szczegól­ nie w t y m wypadku, gdy utalentowana jednostka po­ siada j u ż wyrobiony, w ł a s n y p r o f i l artystyczny (co zachodzi r ó w n i e ż i w przypadku t w ó r c ó w ludowych) l u b też gdy odbiega o g ó l n y m poziomem rozwoju k u l ­ turalnego od poziomu kolegów na uczelni, co powo­ duje liczne zahamowania, urazy i t d . Problem ten przedstawia się p o m y ś l n i e j w zakresie amatorstwa muzycznego czy teatralnego, przy czym niepoślednią rolę odgrywa t u fakt, iż utalentowane jednostki prze­ chodzą uprzednio przez zespoły, k t ó r e d a j ą i m pewne m i n i m u m ogólnego przygotowania kulturalnego i za­ wodowego. R ó w n i e ż w zakresie p l a s t y k i zaobserwo­ w a ć m o ż n a , że jednostki p r z e c h o d z ą c e do szkolnictwa zawodowego po u k o ń c z e n i u Ogniska K u l t u r y Pla­ stycznej, d a j ą sobie na ogół r a d ę , o d p a d a j ą zaś ama­ torzy niezorganizowani. 6 �przedstawia się jednak sprawa w zakresie twór­ czości amatorskiej, a więc w tych dziedzinach, w k t ó r y c h amator sam tworzy nowe w a r t o ś c i , j a k np. w twórczości literackiej, w kompozycji czy p l a ­ styce. Trudniej — z w i e l u p o w o d ó w . Przede wszyst­ k i m z uwagi na społeczny sens twórczości. Osta­ tecznie k a ż d y — czy to będzie w i e l k i , uznany artysta, czy skromny amator — tworzy j a k o ś dla ludzi, p r z y ­ najmniej dla bliskiego otoczenia. A l e twórczość bez nadziei na j a k i k o l w i e k o d d ź w i ę k w społeczeństwie — jest gorzka i trudna. Dlatego u a m a t o r ó w l i t e r a t ó w , k o m p o z y t o r ó w czy p l a s t y k ó w tyle poczucia k r z y w d y wobec niezrozumienia, nieuznania przez innych. Członek zespołu teatralnego czy muzycznego uczest­ niczy w przygotowaniu programu, po czym uzyskuje satysfakcję a r t y s t y c z n ą w postaci k i l k u publicznych w y s t ę p ó w . Sprawa jest więc t y m samym z a ł a t w i o n a . Zaczyna się normalna praca nad n o w y m repertuarem. Ale j a k ą s a t y s f a k c j ę ma kompozytor czy literat ama­ tor? Jak rzadko usłyszeć m o ż e swoje u t w o r y ze sce­ ny, z estrady czy poczytać wydrukowane w piśmie. Stosunkowo najmniej jest t u istotny problem k o m ­ pozytorów s a m o u k ó w . Jest ich niewielu. I to zro­ zumiałe. Muzyka w najsilniejszym stopniu wymaga znajomości reguł. T u bez fachowej pomocy, bez sy­ stematycznej nauki wiele się nie osiągnie. Gorzej — z literatami. Wydawnictwa nasze, t y ­ godniki, prasa zalewane s ą setkami, t y s i ą c a m i u t w o ­ r ó w samorodnych p o e t ó w czy p r o z a i k ó w . Z n a j d u j ą się tam i prace ś w i a d c z ą c e o dużej wrażliwości, w y ­ ostrzonym zmyśle obserwacji. Ci najzdolniejsi stają się często zawodowymi pisarzami, dziennikarzami (rep o r t a ż y s t a m i ) . Z r e s z t ą — l i t e r a t u r a jest j e d y n ą dzie­ dziną sztuki, w k t ó r e j w ł a ś c i w i e zawsze zaczyna się od amatorstwa. Czy istnieje możliwość r o z s ą d n e g o organizowania tej twórczości? W p e w n y m stopniu na pewno tak. Pisanie jest przecież zawsze wyrazem jakiejś szczególnej w r a ż l i w o ś c i na życie. I nie trudno w y k o r z y s t a ć literackie upodobania dla korespondenC h a r a k t e r a m a t o r s k i e j Czy m o ż n a m ó w i ć o o d r ę b n y c h , specyficznych ce­ chach amatorskiej twórczości plastycznej, pozwala­ jących na odróżnienie jej od np. sztuki „ u c z o n e j " czy ludowej? M ó w i l i ś m y j u ż o specyfice sztuki ludowej, o cechach formalnych, p o z w a l a j ą c y c h rozpoznać ją na tle r ó ż ­ nych w y t w o r ó w artystycznych. Cech takich w sztu­ ce amatorskiej nie znajdziemy. Istnieje ona bowiem zawsze obok każdej sztuki, przy czym trudno nieraz ustalić granice np. m i ę d z y s z t u k ą a m a t o r s k ą a sztu­ ką l u d o w ą czy „uczoną". W swych szczytowych dziełach, wzorowanych na kategoriach sztuki ludo­ wej czy „uczonej", twórczość amatorska przejawia identyczny z n i m i charakter, osiągając nieraz w r ę c z profesjonalną doskonałość. Ale problem sztuki amatorskiej nie da się sprowa­ dzić jedynie do ram zależności od sztuki „ u c z o n e j " czy ludowej. Obok wymienionych form spotykamy w sztuce amatorskiej r ó w n i e ż rozległy zakres t w ó r ­ czości „ p r y m i t y w n e j " , konstruowanej w mniejszej czy większej izolacji od wszelkich w p ł y w ó w , żyjącej w k r ę g u w ł a s n y c h doznań, obserwacji i potrzeb t w ó r ­ czych. I bodaj że ten zakres amatorskiej twórczości plastycznej przedstawia z estetycznego p u n k t u w i - cji z terenu, dla zasilania miejscowych gazetek ś c i e n ­ nych k o n k r e t n y m „ m i ę s e m " . Niekoniecznie m u s z ą przecież p u c h n ą ć od b a n a ł ó w . A l e p r z y j m i j m y na­ wet, że twórczość amatorska w t y m zakresie nie znajduje ż a d n e g o o d d ź w i ę k u , staje się po prostu p i ­ saniem do szuflady. Pozostawia w ó w c z a s z r o z u m i a ł ą gorycz, ale i j a k ą ś n a d z i e j ę na przyszłość. Najtrudniej przedstawia się jednak sprawa w za­ kresie twórczości plastycznej. Do wszystkich w y ­ mienionych j u ż a s p e k t ó w dochodzą t u bowiem jeszcze dodatkowe. Pierwszy to sprawa osobistej satysfakcji. S a t y s f a k c j ę daje uczestniczenie w życiu, poczucie społecznego sensu swojego w y s i ł k u . I tu okazuje się, że plastyka amatorska, zwłaszcza rzeźba, malarstwo i grafika (faworyzowane przez o r g a n i z a t o r ó w ruchu amatorskiego i ognisk) — są w ł a ś c i w i e niemal że nieprzydatne praktycznie, oderwane od f u n k c j i u ż y t ­ kowej, k t ó r ą s p e ł n i a ł y np. w y t w o r y tradycyjnego artystycznego r z e m i o s ł a ludowego. Jedyną formą publicznego pokazu prac staje się w t y c h warunkach udział w wystawach, co — j a k postaram się w y k a z a ć w dalszej części a r t y k u ł u — też nie jest ani ł a t w e , ani w y s t a r c z a j ą c e . Z r o z u m i a ł e również, że praca ama­ tora plastyka daje m u w rezultacie s p o r ą liczbę dzieł rocznie, z k t ó r y m i , po prostu m ó w i ą c , nie wiadomo często, co robić. W tych warunkach umasowienie ruchu plastycznej twórczości a m a t o r ó w jest szczegól­ nie odpowiedzialne, nie tylko bowiem nie daje g w a ­ rancji wszechstronnego rozwoju kulturalnego, ale nie­ rzadko powoduje rozgoryczenie, zawiść w stosunku do artysty zawodowca. N i e m a ł ą rolę odgrywa przy t y m fakt, iż twórczość plastyczna jest na ogół nader kosztowna, i obok wszystkich innych spraw — ta r ó w n i e ż sprzyja niezdrowej tendencji sprzedawania prac, konkurowania z a r t y s t ą zawodowcem, ubiegania się o nagrody i t d . Wszystko to wskazuje na t r u d ­ ności, j a k i e z a r y s o w u j ą się w zakresie opieki i orga­ nizacji twórczości p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Ale nim przejdziemy do p r o b l e m ó w opieki, rozpatrzmy sam charakter amatorskiej twórczości plastycznej. t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j dzenia n a j w y ż s z ą w a r t o ś ć , s t a n o w i ą c istotny w k ł a d w dorobek naszej s z t u k i . Możemy r ó w n i e ż m ó w i ć w ramach sztuki amator­ skiej o twórczości np. chorych u m y s ł o w o (bardzo i n ­ t e r e s u j ą c e wystawy takich prac o r g a n i z o w a ł corocz­ nie przed w o j n ą szpital i m . Jana Bożego w Warsza­ wie; por. ryc. 51). o twórczości młodzieży szkolnej. 7 7 P r z y j m u j ę tu określenie „prymitywiści", nader powszechne w literaturze przedmiotu. Prymitywista współczesny to człowiek p r z e w a ż n i e oderwany od k u l ­ t u r y swego ś r o d o w i s k a , w d u ż y m stopniu p o z o s t a j ą ­ cy w k r ę g u w ł a s n y c h p o s z u k i w a ń i d o z n a ń t w ó r c z y c h . B l i s k i jest sztuce dziecka, stanowi też zazwyczaj j a k ­ by dalszą jej kontynuację. Prymitywista wie 0 sztuce bardzo niewiele, tworzy na w ł a s n ą r ę k ę , brak m u zazwyczaj tego, co nazywamy b a g a ż e m k u l t u ­ ralnym. Pojęcie „ p r y m i t y w ó w , p r y m i t y w i s t ó w " p o w s t a ł o we Francji na p o c z ą t k u naszego stulecia. Warto p o d k r e ś ­ lić, że m ó w i ą c o w s p ó ł c z e s n y m malarstwie p r y m i t y w ­ n y m — miano na m y ś l i nie s z t u k ę l u d ó w p r y m i t y w ­ nych, nie do niej n a w i ą z y w a n o , ale szukano analogii z p r y m i t y w a m i flamandzkimi, z n a i w n y m widzeniem 1 w y r a ż a n i e m ś w i a t a w ł a ś c i w y m sztuce wczesnego średniowiecza. 1 263 ���r o b o t n i k ó w , c h ł o p ó w czy inteligencji. Powoduje to t a k ą rozpiętość, że trudno m ó w i ć o w s p ó l n y c h k r y ­ teriach. Jak m o ż n a bowiem p o r ó w n y w a ć ze sobą np. obrazy malowane dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i przez historyka sztuki, a więc amatorskie — z t a k ą ż t w ó r ­ czością analfabety, nie znającego w ogóle dorobku sztuki ś w i a t o w e j , perspektywy czy światłocienia. Zbyt wielka jest w t y m w y p a d k u różnica b a g a ż u k u l t u r a l n e g o ! R ó ż n a jest poza t y m skala z a i n t e r e s o w a ń i ambicji w y s t ę p u j ą c y c h w o b r ę b i e sztuki amatorskiej. Obok bowiem d y l e t a n t ó w , k o p i u j ą c y c h p r z e r ó ż n e wzory — od l a u r k o w y c h róż, aż po „Szał" P o d k o w i ń s k i e g o czy w lepszym w y p a d k u „Mojżesza" M i c h a ł a Anioła — spotykamy i n d y w i d u a l n o ś c i twórcze, chociażby takie jak Ociepka, Nikifor, P a w e ł Stolorz. Dodajmy, że zainteresowanie czy z a m i ł o w a n i e do twórczości plastycznej nie rozstrzyga bynajmniej k w e ­ stii talentu. Toteż obok wybitnie uzdolnionych, prawdziwych a r t y s t ó w a m a t o r ó w , spotykamy się r ó w n i e ż i z twórczością n i e u d o l n ą , n i e p o r a d n ą , po­ z b a w i o n ą wszelkich cech artyzmu. Z twórczością, k t ó r ą w najlepszym w y p a d k u n a z w a ć m o ż n a dyle­ tancką. Tak więc dochodzimy do wniosku, że nie m o ż n i mówić o j a k i e j ś jednej określonej sztuco amatorskiej i że w k a ż d y m w y p a d k u n a l e ż a ł o b y bliżej określać, 0 j a k i rodzaj sztuki chodzi. O m ó w m y więc poszczególne grupy. Pierwszą, niewątpliwie najciekawszą g r u p ą jest twórczość samorodna, nie u l e g a j ą c a w zasadzie w p ł y ­ w o m sztuki ludowej ani uczonej. . Reprezentuje ona najbardziej s a m o d z i e l n ą twórczość plastyczną, j a k ą spotykamy w sztuce amatorskiej. A l e grupa ta nie jest jednolita. Dzieli się oczywiście na nieudolnych 1 obdarzonych w i e l k i m talentem, na ludzi o n i s k i m stopniu rozwoju i o intensywnym życiu w e w n ę t r z ­ nym, na tych, k t ó r z y r e a g u j ą jedynie na otaczający ich świat, i takich, dla k t ó r y c h ź r ó d ł e m d o z n a ń jest ś w i a t fantazji, m a r z e ń , snów. Łączy ich wszystkich jednak samodzielność ich twórczości, n i k ł a zależność od jakichkolwiek tradycji. R o z p a t r u j ą c t w ó r c z o ś ć malarzy samorodnych u w a ­ ż a m za celowe podzielenie jej na dwie podgrupy: na twórczość p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych r e a l i s t ó w . Co ich odróżnia? W przypadkach k r a ń c o w y c h jest to chyba w y r a ź n e . P r y m i t y w i ś c i są mniej dojrzali we­ w n ę t r z n i e , ich życie toczy się w w i ę k s z e j izolacji od 8 8 „ T w ó r c a samorodny — to talent w y c h o w u j ą c y sam siebie, w oderwaniu niejako od ogólnego n u r t u , istniejący ubocznie, jakby nie było w ogóle w ł a ś c i w e ­ go ś w i a t a l i t e r a t u r y l u b sztuki, a jego droga odby­ w a ł a się przypadkami, mozolnymi odkryciami ś w i a ­ t ó w już dawno odkrytych, j e m u przecież zupełnie nie znanych." ( S t a n i s ł a w Czernik: Z n o w u sprawa t a l e n t ó w l u ­ dowych. Wieś, n r 39/1949.) „ S a m o r o d n y artysta ludowy, p o r a j ą c się z t r u d ­ nością technicznego opanowania m a t e r i a ł u , d ą ż y nie­ ś w i a d o m i e do j a k n a j w i ę k s z y c h uproszczeń. Uprosz­ czenia te, o s i ą g n i ę t e kosztem m o ż l i w i e najmniejszego wysiłku, m a j ą p o d d a w a ć odbiorcy m a k s i m u m wyrazu. S t ą d w p r y m i t y w i e schematyzm i u b ó s t w o formy, k t ó r a ma w y r a ż a ć więcej niż osiąga. P r y m i t y w jest więc n i e w ą t p l i w i e ś w i a d e c t w e m b e z p o ś r e d n i e g o sto­ sunku do t w o r z y w a artystycznego." (Julian P r z y b o ś : P r y m i t y w i z m a twórczość l u ­ dowa. Zaranie Śląskie, 1929. V, s. 54.) 266 ś r o d o w i s k a . To często analfabeci, ludzie z tych czy innych p o w o d ó w m a j ą c y utrudniony kontakt z innymi ludźmi, z n a s z ą k u l t u r ą , książką, gazetą, r e p r o d u k c j ą . N a i w n i realiści zaś to ludzie o bogatym życiu wew­ n ę t r z n y m , o w i ę k s z y m zasobie obserwacji. Jeśli pierwsi dążą do pokazania świata, ci chcą p o k a z a ć ten świat takim, j a k i m chcieliby go widzieć. Ożywiają i n a p e ł ­ niają go swoimi w y o b r a ż e n i a m i . Ich siłą jest twórcza, organizująca w y o b r a ź n i a . Wraz z rozwojem naszej kultury, upowszechnianiem oświaty i dorobku cywilizacji, ginie kategoria p r y m i t y ­ wistów. Jest ona w dużej mierze dziedzictwem przesz­ łości, zacofania, izolacji. Nie w i d z ę natomiast powo­ dów, dla k t ó r y c h mieliby z n i k n ą ć n a i w n i realiści. Ich siłą i walorem jest o d r ę b n e widzenie świata, w ł a s n a wizja rzeczy. A tego •— mam n a d z i e j ę — nie zniszczą nawet złe w p ł y w y schematycznej sztuki. Oczywiście, przeprowadzony t u podział rysuje się jasno jedynie w przypadkach skrajnych, p r z e w a ż n i e bowiem różnice między j e d n ą a d r u g ą k a t e g o r i ą są, jeśli tak m o ż n a powiedzieć, nie tyle jakościowe, ile ilościowe. M i m o to w y d a ł o m i się celowe o m ó w i e n i e obu tych kategorii oddzielnie. Prymitywiści. S ą to t w ó r c y najbliżsi sztuce dziec­ ka, najbardziej nieporadni w technice pracy. Nie zna­ ją t r u d n o ś c i , nie znają ujęć czy sytuacji niemożliwych. Malują wszystko, szukając ś m i a ł o sposobu oddania rzeczy, o k t ó r ą i m chodzi. Gdy trzeba, p a t r z ą jedno­ cześnie i z dołu i z góry, kiedy indziej, gdy chcą p o k a z a ć w n ę t r z e domu, j a k „Diabeł k u l a w y " Lesage'a, podnoszą dachy czy przezroczystymi czynią ściany. Nie boją się s z u k a ć z n a k ó w plastycznych na w y r a ­ żenie r ó ż n y c h s t a n ó w psychicznych. Są śmiali, twórczy i nieporadni. U m i e j ą n a m a l o w a ć rzeczy naj­ trudniejsze — p o k a z a ć uczucie, całą s y m b o l i k ę w i e l ­ k i c h spraw, a jednocześnie w i e l k i kłopot sprawia i m z w y k ł a ulica b i e g n ą c a w dal. Nie znają przecież praw perspektywy, światłocienia, t r ó j w y m i a r o w o ś c i brył, ruchu. Do wszystkiego dochodzić muszą sami i raz jeszcze d o k o n y w a ć o d k r y ć , k t ó r e historia sztu­ k i zna j u ż od stuleci. Dlatego w obrazkach ich świat jest nieco różny od tego, do jakiego p r z y w y k l i ś m y . Bo też i r ó ż n e jest ich widzenie i nasze. I nie dziwmy się. Widzenie ś w i a t a jest przecież nie t y l k o s p r a w ą oczu, ale i twórczego doświadczenia. A im właśnie d o ś w i a d c z e n i a tego nie dostaje. T w o r z ą w samot­ ności, w izolacji, bez całego doświadczenia naszej k u l ­ tury. Niektórzy — p o n i e w a ż żyją na odludziu, bez kontaktu z dorobkiem cywilizacji; i n n i — odcięci b a r i e r ą odrębności psychicznych od ś r o d o w i s k a . 9 Ale też dzięki temu inwencja ich nie jest s k r ę p o ­ wana ż a d n y m i schematami. Tak np. P a w e ł Stolorz prostymi, p r y m i t y w n y m i ś r o d k a m i osiąga sugestię ruchliwego, pełnego zgiełku miasta w „ R y n k u stalinogrodzkim" (ryc. 1) (proszę spojrzeć, j a k ą rolę odgry­ wa w jego obrazku s p l ą t a n a sieć p r z e w o d ó w elektrycz­ nych, j a k organizuje pulsujący r y t m ruchliwego cen­ trum). Stolorz przy t y m buduje obraz wielopiętrowy, czym z a s t ę p u j e n i e u m i e j ę t n o ś ć r o z w i ą z a n i a n o r m a l - " „ P r y m i t y w n i — pisze J. Białostocki — m y ś l ą pla­ stycznie w kategoriach fantazji i symbolu znakowege. I c h realizm jest realizmem pojęciowym, intelektual­ nym. M a l u j ą to, co wiedzą o w y g l ą d z i e p r z e d m i o t ó w . " (Kuźnica, nr 27/1949.) �nej perspektywy, i n t e r e s u j ą c o rozwiązuje również Stolorz obraz „ Z a k ł a d y hutnicze w Szopienicach" (ryc. 2). W kategoriach sztuki p r y m i t y w n e j m o ż n a r ó w n i e ż mówić o pracach Leopolda W r ó b l a (ryc. 3) czy B. Starzewskiego (ryc. 4). Naiwni realiści. Ci j u ż wiedzą w i ę c e j . Malarstwo ich bogatsze jest i bardziej wielostronne od malarstwa prymitywistów. Bogatszy jest r ó w n i e ż ich k a p i t a ł wrażeń, a nawet konkretnej wiedzy o sztuce. Sztuka jest dla nich nie tylko f o r m ą poznania n a t u r y — co często się zdarza u p r y m i t y w i s t ó w — ale w silniej­ szym stopniu w y r a ż a ich m y ś l i , stany uczuciowe, przeżycia. W twórczości ich mieszają się elementy konkretnej obserwacji i fantazja. Znajdujemy w niej i baśń, i marzenie senne, i ślady przeżyć religijnych; własny, często z a s k a k u j ą c o twórczy stosunek do świa­ ta. Z a r y z y k o w a ł b y m powiedzenie, że n a i w n i realiści inspirują się czasem bardziej l i t e r a t u r ą (nie­ koniecznie p i s a n ą lub istniejącą n a p r a w d ę ! ) , niż s a m ą obserwacją. Są czasem „ludowi", ale nie w sens e bliskości tradycyjnej ludowej sztuce. K r ą g ich w r a ­ żeń, z a i n t e r e s o w a ń bliski jest często atmosferze j a r ­ marku czy odpustu. Chcą b y ć wierni i p r a w d z i w i wobec rzeczywistości, ale i c h w i e r n o ś ć nie jest do­ słowna. Ma za to n a i w n y wdzięk, często j a k i ś l i r y z m , poetycki klimat. Są wzruszający, gdy p r a g n ą m a ­ lować świat tak j a k inni, nawet gdy kopiują p o c z t ó w - k i czy widziane reprodukcje i obrazy. W z r u s z a j ą c y — nie s w o j ą n i e p o r a d n o ś c i ą , ale w ł a ś n i e j a k ą ś p o e t y c k ą o d r ę b n o ś c i ą widzenia, k t ó r a przebija się przez i c h t w ó r c z o ś ć wszędzie, w k a ż d y m niemal temacie. Oczywiście i oni s ą różni, i to nie t y l k o dyspozy­ cjami czy s k a l ą talentu, ale nawet rodzajem i cięża­ rem swej wiedzy, doświadczeń, świadomości t w ó r c z e j . Inny jest np. nasz Ociepka, inny zaś H e n r i Rousseau czy Nikifor. Ociepka t k w i w k r ę g u ludowo-religijnych przed­ s t a w i e ń . „ T e m a t y k a jego o b r a z ó w — pisze M . Ż y wirska — w y r o s ł a nie tylko z jego osobistych w y ­ o b r a ż e ń i w i e r z e ń , ale jest z w i ą z a n a silnymi w ę z ł a m i z c a ł o k s z t a ł t e m atmosfery k u l t u r y ludowej Ś l ą s k a . 1 0 11 Jego swoista interpretacja w ą t k ó w religijnych, wzbo­ gacająca jej treść całą p l e j a d ą d u c h ó w , dziwacznych 1 0 To do nich odnoszą się najlepiej zdania, napisa­ ne o amatorach przez Jerzego M a l i n ę : „ A m a t o r z y do­ r ó w n u j ą w prostocie i odwadze realizacji dzieciom: realiści z przekonania — f a n t a ś c i w rzeczywistości. Są wszyscy t r o c h ę niezręczni, zawsze coś d e f o r m u j ą n i e ś w i a d o m i e ; p r z e c e n i a j ą znaczenie detalu, m a j ą zawsze j a k i ś sentyment dla fotografii l u b oleodruku... Mają jednak wszyscy w i e l k i e poczucie d e k o r a t y w n o ś c i bardzo swoistej, r y t m u i kompozycji." (Życie L i t e ­ rackie, nr 106/1954.) Maria Ż y w i r s k a : Twórczość plastyczna g ó r n i k ó w , cz. I I I , Ociepka Teofil. Polska Sztuka Ludowa, n r 4—5/1951, s. 134. 1 1 267 �Ryc. 6. Teofil Ryc. 268 Ociepka, 7. Teofil „Pozdrowienie Ociepka. „Śląsk". Warszawy". ��270 ��Ryc. Ryc. s t w o r ó w , jest b e z p o ś r e d n i m wyrazem ś w i a t a b a ś n i i legend ludowych." J e d n o c z e ś n i e „zaczął m a l o w a ć późno... m a j ą c 35 lat. Był już wtedy d o j r z a ł y m czło­ wiekiem o g ł ę b o k i m życiu w e w n ę t r z n y m , k t ó r e po­ zwoliło m u z b u d o w a ć swój w ł a s n y światopogląd. Gdy zdobył się na malowanie, stało się cno dla niego raczej ś r o d k i e m w y r a ż a n i a jego przeżyć w e w n ę t r z ­ nych, a nie d o z n a ń artystycznych." N i k i f o r zaś jest a n a l f a b e t ą Żyje jednak z nieuustannym poczuciem swojej krzywdy, swojego upo­ śledzenia. Toteż na k a ż d y m obrazku bezwzględnie rysuje litery, całe wyrazy, nawet jeśli stanowią przypadkowe zlepki z a u w a ż o n y c h słów. Życie we­ w n ę t r z n e N i k i f o r a jest bogate, p e ł n e naiwnej w i a r y w lepszy ś w i a t , gdzie s p r a w i e d l i w o ś ć nagrodzi ziem­ skie krzywdy, a malarze chodzić b ę d ą w glorii. W ł a ś ­ nie malarze — bo N i k i f o r wierzy g ł ę b o k o w swoje p o s ł a n n i c t w o , w w i e l k ą r o l ę malarzy, k t ó r z y tu, na ziemi, głoszą p r a w d ę o świecie i u k a z u j ą to, czego i n n i ludzie sami by nigdy ujrzeć nie mogli. H e n r i Rousseau, „ojciec" naiwnych realistów, był natomiast nader wszechstronnie w y k s z t a ł c o n y m czło­ wiekiem. Prawda, że był celnikiem w P a r y ż u , ale w k r ó t c e potem zajmuje się już przepisywaniem akt adwokackich i aby z y s k a ć pieniądze na życie (oraz malowanie) udziela lekcji muzyki, kompozycji i d y k ­ c j i . Pisze poezje oraz s z t u k ę t e a t r a l n ą . Oczywiście m o ż n a by m ó w i ć i o innych realistach naiwnych — mniej czy bardziej k u l t u r a l n i e zaawan­ sowanych, o różnej skali wrażliwości czy różnych zain­ teresowaniach t w ó r c z y c h , ale j a k się wydaje, trzy wymienione p r z y k ł a d y c h a r a k t e r y z u j ą dostatecznie rozpiętość ich twórczości. 272 13. Felicja Curylo, gospodyni z Zalipia. „Kwiaty". 14. Seraphine de Senlis, praczka „Drzewo *kwia tów". wiejska (Francja). �273 �274 �¡{ye. 20. Henri „Pejzaż". Rousseau, 275 �Hyc. 21. Adolf Dietrich, drwal (Szwajcaria). „Portret chłopca". Warto d o d a ć jeszcze, że o ile p r y m i t y w i ś c i są na ogół nieporadni, o tyle realiści n a i w n i r e p r e z e n t u j ą niekiedy wysokie umiejętności, nabyte w toku pracy. Można więc m ó w i ć np. o mistrzostwie kolorystycznym H. Rousseau czy prac N i k i f o r a z lat największego rozwoju jego talentu. A l e mistrzostwo to jest nie­ pełne, ograniczone, w y c i n k o w e . Nie dotyczy wszyst­ k i c h z a g a d n i e ń malarskich, a nawet zależy od p o d j ę ­ tego tematu. T a k np. analiza prac N i k i f o r a z r ó ż ­ nych o k r e s ó w p r z e k o n a ł a mnie, że p o d e j m u j ą c z u ­ pełnie nowe założenie (np. p o r t r e t y kuracjuszy), staje się nieporadny, brak m u tego opanowania formy, kompozycji, k t ó r e osiąga np. w w i e l k i c h seriach, zło­ żonych z kilkuset (a nawet do paru tysięcy!) warian­ t ó w tego samego tematu. N a i w n i realiści, podobnie j a k p r y m i t y w i ś c i , nie są s k r ę p o w a n i ż a d n y m i normami estetycznymi, ż a d n y m i konwencjami. Nie wiedzą, co „ m o ż n a " , a czego nie można, nie znają d o ś w i a d c z e ń , k t ó r e są siłą, ale i słabością k a ż d e g o w y k s z t a ł c o n e g o t w ó r c y . Dlatego tak ł a t w o p o d e j m u j ą decyzje, na k t ó r e m a ł o k t o by się zdobył. Dlatego m a j ą t ę d z i e c i n n ą , niefrasobliwą niemal o d w a g ę podejmowania w swych pracach te­ m a t ó w i artystycznych s k r ó t ó w , k t ó r e p r z e c i ę t n y za­ wodowy malarz u z n a ł b y za absolutnie n i e w y r a ż a l n e lub obciążone secesją, ekspresjonizmem i t p . (np. 276 T. Ociepki „Rozpacz", ryc. 5). Mówią, że Ociepka to „nasz Meksykanin". P o r ó w n a n i e nie pozbawione słuszności. A l e chyba nie tyle przez spcsób malo­ wania, lecz raczej przez p o d o b n ą p o s t a w ę wobec ży­ cia, d e c y z j ę pokazania w sugestywny sposób swego zamiaru. Sugestywny, a więc artystycznie prawdziwy. Przyjrzyjmy się, j a k konsekwentnie buduje swoje „ P o z d r o w i e n i e Warszawy", s t w a r z a j ą c radosny, ś w i ą ­ teczny n a s t r ó j ulicy, pełnej u ś m i e c h n i ę t y c h ludzi. Jak skupia u w a g ę na punkcie centralnym — k w i a ­ ciarce i ' jej radosnym, b a r w n y m stoisku. A wysuwa­ j ą c te wielkie, p i ę k n e k w i a t y i paprocie na pierwszy plan obrazu, stwarza sugestię jakiegoś bukietu kwia­ t ó w dla Warszawy (ryc. 6). Jak różne i śmiałe są obrazy Ociepki! I l e w nich ciągłej twórczej pracy wyobraźni, p o s z u k i w a ń nowych rozwiązań dla za­ mierzonego tematu (np. autoportret na tle huty, za­ t y t u ł o w a n y „Śląsk", ryc. 7, czy fantastyczna, n i to z baśni, n i to ze snu wysnuta „Dżungla", ryc. 12). Czy też p e ł e n poetyckiej fantastyki obraz „Górnik w le­ sie" (ryc. 10) Ociepka, realizując swoje fantastyczne wizje, nie liczy się wcale z d o s ł o w n ą , n a t u r a l i s t y c z n ą p r a w d ą , ustawia np. Skarbka obok konkretnych u r z ą d z e ń ko­ palnianych. Kiedy indziej maluje morze, spienione b a ł w a n y o fantastycznych grzywach. Jest w u k ł a - �dzie obrazu dużo dekoracyjności, ale nie ona decy­ duje o charakterze. Ociepka daje w ł a s n ą sugestyw­ ną wizją morza, pełnego skłębionych fal, niespokoj­ nych j a k żywe, dziwne twory. I nie d z i w i ł b y m się, gdyby nagle z tego Ociepkowego morza w y j r z a ł zmierzwiony łeb Neptuna czy innego Wodnika albo w y n u r z y ł a się p o s t a ć d z i w o ż o n y - s y r e n y . Bo nawet morze jest u Ociepki jego w ł a s n ą opowieścią-baśnią o morzu (ryc. 9). Inna, a przecież podobna w s w y m n a i w n y m rea­ lizmie i przemieszaniu e l e m e n t ó w „prawdziwych" 7 fantazją i marzeniem — jest twórczość Nikifora. 'Wzrusza j a k a ś p r y m i t y w n a k o n k r e t n o ś ć o b r a z k ó w , w k t ó r y c h święci s ą r ó w n i e realni j a k my, ś m i e r t e l ­ ni, i w k t ó r y c h wszystko jest nawet na „ t a m t y m " świecie po ziemsku konkretne. S p ó j r z m y , j a k np. Nikifor widzi „ O s t a t n i ą wieczerzę". Na dolnej po­ lowie k a r t k i przedstawia samo wydarzenie, w gór­ nej zaś połówce śpieszy z naiwnie logicznym komen­ tarzem, pokazując przygotowania do wieczerzy, w k t ó ­ rych święci k r z ą t a j ą się po kuchni, p i e k ą c chleby na ucztę (ryc. 8). Twórczość p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych realistów z w i ą ­ zana jest ze stopniem ich świadomości k u l t u r a l n e j , psychiką, zależną od tradycji obyczajowych i k u l t u ­ rowych ś r o d o w i s k a społecznego, w k t ó r y m żyją. Te momenty określają p r z e w a ż n i e treść obrazów, p o d j ę '-' Por. Andrzej Banach: Nikifor. Polska Sztuka L u ­ dowa, n r 3'1955, s. 131—170. Ryc. 22. Rosine Viva te tematy. B ę d ą to więc osobiste sprawy między N i ­ kiforem a S t w ó r c ą , serie liczące po kilkaset r ó ż n y c h w a r i a n t ó w , tragicznych p e j z a ż y z s a m o t n ą postacią artysty, w n ę t r z kościelnych, pejzaży miejskich, w i ­ d o k ó w w i l l i i p o r t r e t ó w , k t ó r e w d u ż e j mierze t ł u ­ m a c z ą się t y m , że N i k i f o r żyje w uzdrowisku, m a ­ luje obrazki, k t ó r e sprzedaje później jako p a m i ą t k i . B ę d ą to t a k ż e pejzaże śląskie Stolorza. Oczywiście m o ż n a znaleźć i cechy w s p ó l n e r ó ż n y m malarzom, z e s t a w i a ć np. Leopolda W r ó b l a z P a w ł e m Stolorzem, czy p o s u w a j ą c się dalej — w y k a z a ć pew­ ne w s p ó l n e postawy naszych t w ó r c ó w i naiwnych r e a l i s t ó w np. francuskich (por. ryc. 13, 15, 17, 19, 20). Nie zmienia to jednak faktu, że w t w ó r ­ czości malarzy p r y m i t y w n y c h przejawia s i ę nie tylko ich w ł a s n a postawa czy dyspozycja artystyczna, ale istnieją i pewne cechy, w ł a ś c i w e k u l t u r z e artystycz­ nej ś r o d o w i s k a czy psychice narodowej. T y l k o więc na podstawie tych cech artystycznych m o ż n a niekiedy nader ł a t w o rozpoznać obrazy malarzy francuskich, w ł o s k i c h czy t w o r z ą c y c h w k r ę g u k u l t u r y niemiec­ kiej (Szwajcar — Dietrich; por. ryc. 21, 22). 13 ,;! R ó w n i e ż M . Ż y w i r s k a p o r ó w n u j e w cytowanym j u ż a r t y k u l e twórczość Ociepki z H . Rousseau. Pisze t a k ż e o t y m J. B i a ł o s t o c k i : „ C i e k a w a jest zbieżność m i ę d z y t y m i polskimi artystami a i c h francuskimi poprzednikami i kolegami. Silne p o d o b i e ń s t w a m o ż n a z a o b s e r w o w a ć m i ę d z y S t ę p n i e m a V i v i n e m , Staligą a U t r i l l e m . " (cyt. art. z „Kuźnicy".) (Wiochy). „Pejzaż". 277 �Ryc. 278 24. Konstanty Lenkiewicz, rolnik. „Drużby". �279 �Tyle o tej pierwszej w kolejności omawiania g r u ­ pie p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych r e a l i s t ó w . I chociaż nie reprezentuje ona p r z e c i ę t n e g o charakteru ama­ torskiej twórczości plastycznej ani nie stanowi cen­ tralnego ogniwa w naszej walce o społeczny sens opieki nad s z t u k ą a m a t o r s k ą , to jednak p r z y z n a ć trzeba, że z p u n k t u widzenia w a r t o ś c i artystycznych przedstawia się ona najciekawiej. reprezentuje bo­ wiem to, co najbardziej twórcze i samodzielne w arnatorstwje plastycznym. " Z kolei o m ó w i m y twórczość a m a t o r s k ą związaną z tradycyjną sztuką ludową. T ę dziedzinę reprezen­ tuje grupa t w ó r c ó w , do k t ó r e j n a l e ż ą z a r ó w n o ar­ tyści l u d o w i p o d e j m u j ą c y nowe założenia tematyczne i formalne, oparte (w mniejszym czy w i ę k s z y m stop­ niu) o t r a d y c j ę l u d o w ą , j a k też i amatorzy robotnicy, a nawet i inteligenci t w o r z ą c y w klimacie bliskim ludowej kulturze. Nie b ę d ę tu m ó w i ł o nowych poszukiwaniach te­ matycznych np. w wycinance, wyklejance czy w d y ­ wanach. O b r a c a j ą się one bowiem w k r ę g u t r ą d y - Ryc. 27. Timofiej cyjnych form i s t a n o w i ą k i ludowej. Tam jednak, kracza p r ó g tradycyjnej w ł a s n ą r ę k ę " rozszerzyć 1 1 Tichoniuk, W y r a ź n y związek z l u d o w ą formą ma również ma­ lowanka Lenkiewicza (ryc, 24), tak w schemacie rolnik. n a t u r a l n ą k o n t y n u a c j ę sztu­ gdzie ludowy t w ó r c a prze­ formy, gdzie p r ó b u j e „ną s k a l ę i ś r o d k i wyrazu, m a - Trudno dziś przewidzieć, czy i w j a k i m stopniu istnieć b ę d z i e w naszym ustroju twórczość „ p r y m i ­ t y w ó w " . Wydaje m i się. że pewne jej formy raczej z a n i k n ą , te zwłaszcza, k t ó r e w i ą ż ą się z izolacją od naszej k u l t u r y , od ś r o d o w i s k a . Likwidacja analfabe­ tyzmu, rozwój czytelnictwa, f i l m , radio, prasa, ruch świetlicowy, a szczególnie p o w s z e c h n o ś ć oświaty — czynią n i e m o ż l i w y m w przyszłości casus Nikifora. (Myślę t u zwłaszcza o całej t r e ś c i o w o - e m o c j o n a l n e j stronie jego twórczości.) A l e nie dostrzegam przy­ czyn, k t ó r e m i a ł y b y wogóle z l i k w i d o w a ć twórczość prymitywną, twórczość naiwnych realistów. Argu­ mentem tu m o ż e być chociażby H . Rousseau, z n a j ą c y nieźle l i t e r a t u r ę , m u z y k ę , co nie przeszkodziło m u być jednym z najbardziej w z r u s z a j ą c y c h i w y r a f i n o w a ­ nych malarzy k r ę g u ..naiwnych r e a l i s t ó w " . 280 my już do czynienia z i n t e r e s u j ą c y m nas problemem. Tak np. wybitna malarka ludowa z Zalipia — Fe­ licja C u r y ł o obok malowanek o charakterze dekora­ cyjnym, opartych na motywach roślinnych, maluje r ó w ­ nież obrazki tematyczne, np. „ E l e k t r y f i k a c j a " (ryc. 23). W malowance tej w y s t ę p u j ą s k r ó t o w o podane mo­ t y w y zdobnicze chat, ale jest w nich również i ob­ serwacja zagrody plus wiedza o niej. I w ł a ś n i e ten dodatek wiedzy o przedmiocie — jest tu szczególn e charakterystyczny. K a r t o n p o w s t a ł przecież w dniach elektryfikacji wsi, elektryfikacji, o k t ó r ą z takim uporem zabiegała w ł a ś n i e C u r y ł o w a . Toteż słupy i d r u t y m a j ą w jej obrazku znaczenie dominujące. Poprzez ich równoległe ciągi widzimy zagrodę czy też schematycznego pieska. C u r y ł o w a u m i a ł a z w r ó ­ cić u w a g ę widza na to, co n a j w a ż n i e j s z e — na elek­ tryczność, a przy t y m intuicja a r t y s t k i k a z a ł a jej p o t r a k t o w a ć druty i słupy dekoracyjnie, wykorzystac­ ie w budowie kompozycji. „Stalin i Bierut na Kremlu". biegnących koni, bliskich wycinance, jak i w r y t ­ micznym u k ł a d z i e siedzących na wozie dziewcząt i chłopców. Do tradycji rzeźby ludowej n a w i ą z u j e St. Kalemba nie tylko realiami, ale rodzajem uprosz­ czeń formy rzeźbiarskiej i ornamentyki (ryc. 25). Warto t u zwrócić u w a g ę na to, że z a r ó w n o Cury­ łowa, j a k Kalemba i Lenkiewicz w y c h o d z ą z pozycji ludowych a r t y s t ó w i w dalszej pracy twórczej prze­ chodzą dosyć harmonijnie od ludowego, tradycyjnego widzenia rzeczy do nowych form, nowych t e m a t ó w . Toteż m o ż n a twórczość i c h r o z p a t r y w a ć jako swoiste pogranicze sztuki ludowej i obszarów leżących już poza nią, raczej w k r ę g u twórczości indywidualnej, k t ó r e j cechą odróżniającą np. od naiwnych realistów jest przewaga czynnika dekoracyjnego, s t a n o w i ą c e g o siłę f o r m o t w ó r c z ą większości ich prac. C h a r a k t e r y z u j ą c ogólnie stosunek twórczości takich a r t y s t ó w do sztuki ludowej, należy podkreślić, że na­ wiązują oni nie tyle do ludowych m o t y w ó w , co do �281 �282 �Ryc. 32. Pawel ludowego widzenia rzeczy. Podobnie bowiem j a k w sztuce ludowej, m a ł o interesuje ich b e z p o ś r e d n i a obserwacja natury, w twórczości swojej realizują niemal zawsze wiedzę o przedmiocie, a więc nie p r z e d s t a w i a j ą rzeczy t a k i m i , jakie są w danej c h w i l i , ale n a d a j ą i m charakter takich, jakie ich zdaniem być powinny. D o d a ć n a l e ż y , że obok tego ludowego widzenia rzeczy w y s t ę p u j ą , w ich twórczości r ó w n i e ż perspektywa czy światłocień, zapożyczone j u ż ze sztuki uczonej. Trzecią cechą charakterystyczną, właściwą r ó w n i e ż tradycyjnej sztuce ludowej, jest dekoracyjne traktowanie dzieła, przy jednoczesnym pogłębieniu wyrazu psychologicznego, nawet przez stosowanie pewnej ekspresji. O d r ę b n y m zagadnieniem jest twórczość H . RojKozłowskiej, k t ó r a w s w y m malarstwie na szkle przeszła d a l e k ą d r o g ę — od kopii autentycznych obrazów p o d h a l a ń s k i c h , poprzez s a m o d z i e l n ą t w ó r ­ czość z w i ą z a n ą ze stylem i charakterem tradycyjnych przedstawień, aż po prace z lat ostatnich, n a w i ą z u j ą c e do historii (Kostka-Napierski), do folkloru (ryc. 26). Na Wróbel. „Taniec" p r z y k ł a d z i e R o j - K o z ł o w s k i e j m o ż n a o b s e r w o w a ć cały proces emancypacji ludowych a r t y s t ó w — od p r y m i ­ tywnego widzenia ś w i a t a a ż po ś w i a d o m e przejęcie i zrozumienie zasad kompozycji, ornamentu i t p . Innego rodzaju n a w i ą z a n i e do sztuki ludowej w y ­ s t ę p u j e w twórczości np. T. Tichoniuka. T r u d n o tu nawet m ó w i ć o j a k i m ś w p ł y w i e samej sztuki ludo­ wej. W y s t ę p u j e tu raczej z w i ą z e k ze s z t u k ą peryfe­ r y j n ą , leżącą gdzieś na granicy sztuki jarmarcznej, odpustowej. W t y m w ł a ś n i e klimacie, opromienionym z jednej strony u r o k i e m naiwnej sztuki jarmarcznej, ludowych f e s t y n ó w , z drugiej zaś t k w i ą c y m w sferze oddziaływania straszliwego drobnomieszczaństwa, t k w i dziwny obraz T. Tichoniuka „Stalin i Bierut na K r e m l u " (ryc. 27). Ale o ile w ogóle naiwny i uroczy kicz Tichoniuka leży gdzieś m i ę d z y s z t u k ą jarmarcznych m a l o w i d e ł ( e k r a n ó w ulicznych fotografów) i d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j ohydy, o tyle t w ó r c z o ś ć P a w ł a W r ó b l a mieści się na przecięciu w p ł y w ó w tej w ł a ś n i e ludowej, jarmarcznoodpustowej k u l t u r y i o d d z i a ł y w a n i a twórczości pro- 283 �284 �Ryc. 36, Fr. Goya. „Rozstrzelanie' 285 �piracji, w innych — silne, określające charakter twór­ czości. Nie zawsze też jednakowo oceniać m o ż n a rezul­ taty takiego o d d z i a ł y w a n i a . Zacznijmy od p r z y k ł a d u — twórczego, rozsądnego stosunku do wielkiego dziedzic­ twa sztuki, iprzykładu, w k t ó r y m n a w i ą z a n i e nie prze­ k r e ś l a i n d y w i d u a l n y c h cech amatora, a właśnie sprzyja ich rozwojowi, rozszerzając horyzonty i wzbogacając m y ś l e n i e plastyczne. Taka ijest w ł a ś n i e twórczość P. W r ó b l a . W r ó b e l nie jest o b o j ę t n y na dorobek historyczny ś w i a t o w e j sztuki. Wiele jego prac wskazuje nie tylko na dużą w r a ż l i w o ś ć i chłonność artystyczną, ale i na ś w i a d o m y stosunek wobec r ó ż n y c h zjawisk zachodzą­ cych w sztuce uczonej. P o r ó w n a j m y chociażby trzy obrazy (ryc. 28, 31, 32) — tak r ó ż n e od siebie, a przy t y m nie z a t r a c a j ą c e cech w ł a ś c i w y c h malarzowi. W r ó ­ bel zna r e p r o d u k c j ę dzieł sztuki, chodzi na wystawy, poza t y m — o czym też trzeba powiedzieć — przez k i l k a miesięcy uczęszczał na kursy, u t r z y m y w a ł i póź­ niej kontakt ze s w y m w y k ł a d o w c ą , pożyczając od niego książki o sztuce i reprodukcje. Jest również — co stwierdza M . Ż y w i r s k a — pod urokiem wystawy malarstwa francuskiego, k t ó r a b y ł a bodaj że w 1950 r. zorganizowana w Katowicach (przeważały repro­ dukcje). W przypadku Wróbla m o ż e m y więc m ó w i ć o t w ó r ­ czym, osobistym stosunku do sztuki uczonej, przy k t ó ­ r y m artysta zachowuje w ł a s n ą p o s t a w ę artystyczną, i nie ulega ż a d n e j , zaczerpniętej z z e w n ą t r z k o n ­ wencji. Ryc. 37. Jerzy Mastej. Kopia Michała Anioła. „Mojżesza" A l e m o ż e m y m ó w i ć r ó w n i e ż o p r z y k ł a d a c h mniej twórczej postawy, gdy w y r a ź n i e w y s t ę p u j e zapoży­ czenie pewnych form czy nawet gotowych rozwiązań. Nie jest to zresztą dziwne — jeśli się zważy, że sztuka uczona jest dla amatora w i e l k ą i często bardzo suge­ s t y w n ą szkołą. Tak np. E. G a w l i k m a l u j ą c obraz „ K r a k o w i a k " w ciekawy sposób z a i n t e r p r e t o w a ł płótno A . Orłowskiego „ Z a b a w a w karczmie", n a w i ą z u j ą c r ó w n i e ż w r o z w i ą z a n i u kompozycyjnym do schematu ,Ostatniej wieczerzy" Leonarda da V i n c i (por. ryc. 33 i 34). T w ó r c z o adaptuje r o z w i ą z a n i e kompozycji Goyi w obrazie „ Ś m i e r ć Belojannisa" F. Grabowski (por. ryc. 35 i 36). Nie ogranicza się on do uwspółcześnienia realiów, ale konsekwentnie przebudowuje u k ł a d Goyi. p r z y s t o s o w u j ą c go do swojej koncepcji Nie t y l k o więc wykasowuje z tła zamek czy zmienia źródło światła, ale w twórczy sposób przekomponowuje g r u p ę roz­ strzeliwanych. Jego Belojannis ma z t y ł u s k r ę p o w a ­ ne ręce, ale pomimo to całą postacią w y r a ż a moc, wolę w a l k i . To nie człowiek p a d a j ą c y pod gradem k u l , ale bohater. On właśnie, a nie pluton egzekucyjny w y r a ż a w t y m u k ł a d z i e siłę, wolę z w y c i ę s t w a . Grabowski k o n ­ sekwentnie prowadzi swoje założenie — nadaje więc inny w y r a z r ó w n i e ż pozostałym postaciom (np. chłopiec z podniesioną pięścią). ; 1 5 fesjonalnej. Wróbla łączy z k u l t u r ą l u d o w ą p a m i ę ć dzieciństwa (w obrazach p r z e d s t a w i a j ą c y c h dom r o ­ dzinny ze szczególną pieczołowitością p o d k r e ś l a ludo­ w y ornament na malowanych sprzętach) oraz szcze­ gólne u m i ł o w a n i e wszelkich ludowych zabaw, weso­ łych miasteczek, festynów. W w i e l u obrazach przedsta­ w i a gwarne place, p e ł n e w e s o ł y c h ludzi, b a w i ą c y c h się koło karuzeli czy na wycieczce (ryc. 28 i 29). W r ó ­ bel w y j ą t k o w o w r a ż l i w y jest na ruch. Gest jest dla niego w ł a ś c i w i e wszystkim. W r ó b e l nie maluje np. nie­ m a l nigdy twarzy, nie obchodzą go stany psychiczne ludzi, ale tylko przez ruch, gest charakteryzuje ich działanie, ich k o n k r e t n ą s y t u a c j ę . F r a p u j ą go sceny masowe — r o z w i ą z u j e je z d u ż y m dowcipem, w i d a ć , że go to bawi i cieszy. A l e t w ó r c z o ś ć W r ó b l a należy już w ł a ś c i w i e częściowo do trzeciej grupy — k t ó r ą stanowi sztuka amatorska rozwijająca się w sferze od­ działywania sztuki uczonej, profesjonalnej. Oczywiście o d d z i a ł y w a n i e sztuki uczonej na s z t u k ę a m a t o r s k ą jest bardzo r ó ż n o r o d n e . W n i e k t ó r y c h w y ­ padkach ledwie z a u w a ż a l n e , polegające raczej na ins- 18 28H M . Ż y w i r s k a , tamże, s. 141—147. P r z y k ł a d ten pokazuje, że sięgając do arcydzieł jako wzoru, nie szkolony amator m o ż e d a ć własny, i n t e r e s u j ą c y obraz, i mimo całej nieporadności tech­ nicznej osiągnąć p r z e k o n y w a j ą c y efekt. Może b y ć wreszcie mowa nawet o bezpośrednim kopiowaniu. Jest to zresztą jedna z bardziej rozpo­ wszechnionych form pracy a m a t o r ó w . Pomijam tu w tej c h w i l i s p r a w ę k o p i i jako jednego z e l e m e n t ó w wychowania plastycznego. Chodzi m i o kopie trakto­ wane jako ostateczny rezultat z a i n t e r e s o w a ń i wysiłku �amatora. Zjawisko to w y s t ę p u j e szczególnie w y r a ź n i e tam, gdzie mamy do czynienia z amatorem pozbawio­ nym inwencji i t w ó r c z y c h ambicji, dla k t ó r e g o jednak obcowanie ze s z t u k ą w i ą ż e się z zainteresowaniami odtwórczymi. Wierna kopia sprawia m u r z e t e l n ą sa­ tysfakcję, jako sprawdzian rzemieślniczej precyzji (ryc. 37). K o p i i takich nie m o ż n a o c e n i a ć w kate­ goriach artystycznych. Niosą one jednak pewien po­ żytek d o s k o n a l ą c s p r a w n o ś ć oka i ręki oraz p o g ł ę b i a ­ jąc znajomość odtwarzanych dzieł. Specyficzny sens ma kopiowanie p o l e g a j ą c e na prze­ noszeniu wzoru na i n n ą t e c h n i k ę , inny m a t e r i a ł . To już nie jest ścisłe kopiowanie — m o ż n a m ó w i ć raczej o transpozycji. W a r t o ś ć jej polega przede wszystkim na tym, że wiąże w sposób naturalny rzemiosło z problemami artystycznymi. Charakterystyczne, że ten rodzaj twórczości obejmuje p r z e w a ż n i e r z e m i e ś l ­ ników. Tak np. ś l u s a r z Luchter precyzyjnie w y k o ­ nuje w metalu kopię „ K o p e r n i k a " M a t e j k i (ryc. 38): ktoś inny, z zawodu stolarz, odtwarza w drzewie tech­ niką intarsji portret Mickiewicza (ze znanej głowy Dunikowskiego). I nie jest to chyba bez znaczenia dla ich dalszego rozwoju zawodowego, wskazuje bo­ wiem na nowe możliwości, pogłębia smak i wzbogaca wyobraźnię. Nie jest natomiast obojętne, dlaczego się kopiuje, a przede wszystkim — co się kopiuje. W ś r ó d mniej czy bardziej dyletanckich k o p i i masowo n a d s y ł a n y c h na konkursy czy wystawy niepokoi nie tyle brak uzdolnienia a u t o r ó w , ile z a s t r a s z a j ą c o zły smak. Prze­ rażenie ogarnia, gdy widzi się te „Szały" P o d k o w i ń 11 " Zjawiisko to w y s t ę p u j e również w ś r ó d mniej w y ­ robionych odbiorców, zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h r o ­ botniczych, chłopskich i rzemieślniczych. Spotykamy się tam niemal powszechnie z t y m , że ocena dzieła sztuki w p o w a ż n y m stopniu mierzy się precyzją, p r a ­ cowitością wykonania. Ryc. 38. Luchter. Transpozycja skiego, ckliwe g ł ó w k i odrobione „ j a k ż y w e " , straszli­ we k w i a t y czy ł a b ę d z i e na jeziorze. R ó w n i e silnie zaniepokoić m u s z ą dyletanckie prace, w k t ó r y c h ambicje a u t o r ó w i d ą w k i e r u n k u d o r ó w ­ nywania temu, co w i d z ą na naszych wystawach i sa­ lonach, przy czym przejawia s i ę to z a r ó w n o w tema­ tyce (produkcyjna, historyczne kompozycje, sceny ba­ talistyczne), j a k i w formie, d ą ż ą c e j k u naturalistycznej, niemal fotograficznej w i e r n o ś c i . I tu d o p e r o widać, j a k i w p ł y w m a j ą złe obrazy, w i s z ą c e na na­ szych wystawach, reprodukowane i popularyzowane w prasie. Jak dobrze „ p a s u j ą " do złego, mieszczań­ skiego smaku. Na pewno ani B y l i n a , ani Żółtowski, ani i n n i nasi konwencjonalni n a t u r a l i ś c i t y p u K r a ­ jewskich nie przypuszczali, że ich twórczość t a k i m i drogami t r a f i „pod strzechy". A niestety trafia (por. ryc. 42, 43, 45). Patriotyczny ozy sentymentalnoc k l i w y , konwencjonalny kicz stanowi p o w a ż n e ostrze­ żenie dla wszystkich o p i e k u n ó w amatorskiej t w ó r c z o ­ ści plastycznej (ryc. 41). Ś w i a d c z y o t y m , że panoszy się zły smak, najgorsze d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e wzory, szczególnie powszechne — j a k w s k a z u j ą wystawy — w ś r o d o w i s k a c h u r z ę d n i c z y c h i rzemieślniczych. Problem w p ł y w ó w nie ogranicza się jednak do na­ turalizmu. Na a m a t o r ó w p l a s t y k ó w o d d z i a ł u j e r ó w ­ nież impresjonizm, pointylizm, a nawet kubizm. Rzad­ ko jednak spotyka się j a k i ś t w ó r c z y , osobisty stosu­ nek do tych źródeł inspiracji. Prace Z. Słabej są t u raczej w y j ą t k i e m (np. ryc. 39). P r z e w a ż a j ą rzeczy nieudolne, pretensjonalne, bezsensowne (np. ryc. 40). Takie tendencje do p r e t e n s j o n a l n o ś c i , do złego drobnomieszczańskiego smaku, do k o n w e n c j o n a l n o ś c i — przykre s ą w twórczości amatorskiej, od k t ó r e j się oczekuje w ł a ś n i e więcej świeżości. A l e szczególnie ostro niepokoją, gdy się je spotyka u w y c h o w a n k ó w ognisk plastycznych. I t u dochodzimy do zasadniczego problemu — opieki nad twórczością a m a t o r s k ą . na metal „Kopernika" J. Matejki. 287 �• J ***** Ryc. .5.9. Zofia Słaba, „W sadzie". Z a g a d n i e n i e o p i e k i nad S t w i e r d ź m y od razu: opieka ta nie jest ani dosta­ teczna, ani celowa. Zasadniczym jej b ł ę d e m jest jakieś mechaniczne podchodzenie do a m a t o r ó w p l a s t y k ó w . Traktuje się ich j a k j e d n ą g r u p ę , nie dostrzegając tego, że w istocie rzeczy nie m o ż n a m ó w i ć o dyspo­ zycjach i postawach artystycznych w s p ó l n y c h wszyst­ k i m amatorom. A przecież — j a k to j u ż uprzednio s t a r a ł e m się w y k a z a ć — zupełnie inny problem w y s t ę p u j e przy opiece mad p r y m i t y w i s t a m i i n a i w n y m i realistami, zwłaszcza nad ludźmi starszymi, o w y r a ź n i e skrysta­ lizowanym p r o f i l u artystycznym, inny — w w y p a d k u m ł o d y c h , uzdolnionych a m a t o r ó w , m a j ą c y c h ambicje wzorowanie się na sztuce uczonej. Pierwszym — kursy czy systematyczne studia nie t y l k o nie przyniosą po­ żytku, ale mogą w r ę c z p r z y t ę p i ć czy zabić ich wra­ żliwość, nie dając niczego w zamian. Drugim — sy­ stematyczna opieka p r z y n i e ś ć może duże korzyści, rozwijając ich zdolności, rozszerzając wiedzę i przy­ gotowując najzdolniejszych do przejścia na drogę normalnych s t u d i ó w w liceach czy akademiach pla­ stycznych. Tak więc podstawowym w a r u n k i e m p r a w i d ł o w e j opieki jest u w z g l ę d n i a n i e różnic istniejących między poszczególnymi grupami twórczości artystycznej (o czym m ó w i l i ś m y w poprzednim rozdziale), jak też u w z g l ę d n i a n i e odmiennych ambicji i dyspozycji indy­ widualnych. Słuszne dla jednych metody nauczania m o g ą o k a z a ć się dla innych bezużyteczne, a nawet szkodliwe. B i o - 288 t w ó r c z o ś c i ą a m a t o r s k ą rąc p r z y k ł a d k r a ń c o w y •— regularna nauka rysunku czy studium aktu nie tylko nic nie da np. Ociepce, ale w r ę c z może m u zaszkodzić, zabijając w n i m jego w ł a s n y sposób widzenia artystycznego. Ten sam zaś rysunek i akt m o g ą być bardzo celowe dla uzdolnio­ nego amatora, tworzącego w k r ę g u naszych „uczo­ nych" pojęć o sztuce. Powiedzmy w y r a ź n i e : dla kształcenia a r t y s t ó w p l a ­ s t y k ó w nie ma innej drogi poza n o r m a l n ą szkołą. I ogniska w stosunku do utalentowanej młodzieży, ma­ jącej ambicje artystyczne, mogą t y l k o spełniać rolę p r z y g o t o w a w c z ą . Inaczej natomiast przedstawia się sprawa d o k s z t a ł c a n i a plastycznego ludzi dorosłych, któ­ rzy nie będą przecież nigdy zawodowymi malarzami, a twórczość swoją t r a k t u j ą jako w a r t o ś c i o w ą roz­ r y w k ę b ą d ź jako osobisty sposób wypowiadania swoich przeżyć czy w z r u s z e ń . T y m ludziom potrzebna jest raczej pomoc w ogólnym rozwijaniu swoich za­ miłowań, w rozszerzaniu wiedzy, pogłębianiu w r a ż l i ­ wości. Inaczej wreszcie w y g l ą d a zagadnienie p r y m i ­ t y w i s t ó w , naiwnych realistów — typu L . Wróbla, Ociepki czy Nikifora. W t y m wypadku nie widzę żadnej potrzeby artystycznego patronatu nad n i m i . Jeśli trzeba — zapewnijmy i m znośne w a r u n k i m a ­ terialne, p o m ó ż m y w sprawach organizacyjno-bytowych, ale nie w t r ą c a j m y się do ich twórczości. Jest ona w pewnym sensie doskonała. I umiejmy to usza­ nować. Muszą więc ulec daleko idącym zmianom istniejące formy pracy i programy nauczania. Ogniska, k t ó r y c h w ł a ś c i w y m celem było krzewienie k u l t u r y plnstycz- �opartej Ryc. 40. Przykład zlej na pseudoformalistycznych rzeźby, założeniach. nej, stały się w istocie m a ł y m i akademiami, stawiały sobie podobne zadania, stosowały podobne metody nauczania i co najgorsze — rozpalały podobne a m ­ bicje j a k szkoły plastyczne. A p o n i e w a ż i zakres ich działania był mniejszy, i przede wszystkim zupełnie inna struktura u c z e s t n i k ó w — ambicje dociągnięcia do poziomu z a w o d o w c ó w w y d a w a ł y o wiele za często i za dużo manierycznych d y l e t a n t ó w . A nawet jeśli się u d a w a ł o p o d c i ą g n ą ć amatora do poziomu popraw­ ności — to co z tego? Przecież rola ognisk nie polega na t y m , aby w y ­ p r o d u k o w a ł y tych k i l k u czy kilkunastu p r z e c i ę t n y c h plastyków. Zagubiono sens ognisk. Zapomniano, czym m a j ą b y ć . A jeszcze w 1949 r. Wł. S t r z e m i ń s k i tak trafnie sfor­ m u ł o w a ł ich rolę pisząc: „ Z a d a n i e m ognisk k u l t u r y plastycznej jest w y k s z t a ł c e n i e plastyka amatora na kulturalnego z n a w c ę sztuki. Wznosząc jego poziom — oddziałuje ognisko na otoczenie, z jak:m się styka dany amator." " Niestety te w ł a ś n i e podstawowe zadania zostały w praktyce zepchnięte na dalszy plan. Zapomniano, 17 Władysław Strzemiński: Wieś, nr 15/1949. Amatorstwo Przykłady negatywne. Ryc. 41. „Nowe „Po bitioie". Ryc. 43. „Śmierć gen. Ryc.44. „I Dywizja Kościuszkowska plastyczne. życie". Ryc. 42. Świerczewskiego". nad Odrą". �Ryl. 45. Przykład naturalistycznego obrazu o tematyce produkcyjnej. „W stoczni". �291 �Ryc. 49. Dolatowski. Rysunek do powieści E. Z o l i ; „Germinal". że chodzi przecież o p e ł n y rozwój człowieka, a nie o to, by p r z e k a z a ć m u w stosunkowo k r ó t k i m czasie j a k ą ś s u m ę warsztatowej wiedzy. A rezultat? Zamiast rozwijać ogólną k u l t u r ę artysty amatora — budziło się w n i m fałszywe ambicje i nadzieje. Zamiast w r a ż ­ liwego o£ł>iorcy — tworzyło się „nie zrozumianego", zapoznanego a r t y s t ę . Dodajmy do tego nie zawsze r o z s ą d n ą r e k l a m ę pra­ sową, bezsensowne zachwyty ze strony dyletanckiej k r y t y k i (bo taka p r z e w a ż n i e z a j m o w a ł a się ruchem a m a t o r s k i m ) , no i wreszcie złą organizację k o n ­ k u r s ó w (forsowanie za wszelką cenę „nowego tema18 1 8 Ryc. 50. Dolatowski. 292 Rysunek „Germinal". do powieści E. Zoli K r y t y k a prasowa na pewno odegrała p o w a ż n ą rolę w popularyzacji sztuki ludowej i amatorskiej, w ugruntowaniu p r z e ś w i a d c z e n i a samych t w ó r c ó w 0 społecznej w a r t o ś c i ich pracy. A l e obok tych osiąg­ n i ę ć trzeba widzieć i u j e m n ą rolę złej, d o r a ź n e j , dyle­ tanckiej k r y t y k i . Celowała w t y m swego czasu „Wieś", ale r ó w n i e ż i na ł a m a c h innych p o w a ż n y c h czasopism, gdy t y l k o trzeba b y ł o sięgnąć do omówienia np. w y ­ stawy sztuki ludowej czy amatorskiej, pojawiały się nowe, n i k o m u dotąd nie znane nazwiska i czytaliśmy w rezultacie nieodpowiedzialne peany na cześć ludzi, k t ó r z y na pewno zasługiwali na u w a g ę , ale nie na epitety „ g e n i a l n y " czy „ z n a k o m i t y " , j a k i m i szafowano bez z m r u ż e n i a oka. Taka np. K r y s t y n a P a ł y s potra­ fiła pisać o b. i n t e r e s u j ą c y m wycinankarzu lubelskim 1 D o b r z y ń s k i m : „genialny ten samouk, kierując się wrodzonym z m y s ł e m artystycznym i w i e l k i m sma­ kiem, doszedł do stosowania w swoich kompozycjach p ł a s k i c h wszelkich zasad przestrzeganych przez arty­ s t ó w zawodowych i stworzył w ł a s n ą t e c h n i k ę bez ś l a d u cech zapożyczonych. Te prawdziwe arcydzieła z d r a d z a j ą d o s k o n a ł e wyczucie l i n i i i konturu, przy mistrzowskim wykorzystaniu wszystkich walorów formy i barwy, z p o m i n i ę c i e m jakiejkolwiek fałszy­ wej stylizacji." (Wieś, nr 48/1953.) Co zdanie, to bzdu­ ra. I o tej w ł a s n e j technice bez zapożyczeń (!), i bra­ k u fałszywej stylizacji. Nie chcę b y ć złośliwym, ale �Ryc. 51. Obraz umysłowo chorej (melancholiczki) z wystawy w szpitalu Jana Bożego, Wnrszawa 1937, tu"), wystaw oraz d z i w a c z n ą p o l i t y k ę nagród, a sta­ nie się jasne, j a k w tych warunkach mogły p o w s t a ć wypaczenia ruchu p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , s p r a w i a j ą c e , że w i e l u z nich chciało z r e z y g n o w a ć z w ł a s n e j pra­ cy, a poświęcić się sztuce. Różne instytucje, do n a j ­ wyższych instancji r z ą d o w y c h i partyjnych włącznie, zasypane były listami w tych sprawach A pisali, co gorsze, nie młodzi, lecz ludzie często już po czter­ dziestce. Chłopi, k t ó r z y c h c i e j rzucić ziemię, buchal­ terzy m a j ą c y za sobą lata pracy, robotnicy fachowcy itd. Pisano r ó w n i e ż w innej sprawie: d o m a g a j ą c się opieki, a w ł a ś c i w i e p ł a t n y c h z a m ó w i e ń . Rosło nie­ zdrowe, konkurencyjne nastawienie w stosunku do zawodowych malarzy czy rzeźbiarzy. Tak więc fał­ szywe tory opieki nad ruchem a m a t o r ó w p l a s t y k ó w d o p r o w a d z i ł y w rezultacie do tego, że dla wielu — ogniska czy nawet kursy stały się p r z e s z k o d ą w ży­ ciu, a nie pomocą. U t r u d n i a ł y ogólny awans k u l t u ­ ralny, k s z t a ł t u j ą c zamiast w r a ż l i w y c h o d b i o r c ó w dla naszej profesjonalnej sztuki — rozgoryczonych k o n ­ kurentów. Czy m o ż n a było tego u n i k n ą ć ? Chyba tak. Błędy i wypaczenia, o k t ó r y c h piszę może nawet przeja­ s k r a w i a j ą c je trochę, nie w y p ł y w a ł y tylko z przyczyn obiektywnych, j a k np. z b r a k u wykwalifikowanych kadr instruktorskich, ale przede wszystkim z nie- czyja to wina, że w ostatnich latach D o b r z y ń s k i właśnie z a t r z y m a ł się w rozwoju i w p a d ł w fałszywą stylizację... Nic dziwnego, że takie elaboraty m u s i a ł y mącić w głowie, d a w a ć niepotrzebne iluzje, p o d s y c a ć fałszywe ambicje. Ostatecznie i nasi n a j w i ę k s i — Gie­ rymski, Matejko, Dunikowski nieczęsto słyszeli po­ dobne p o c h w a ł y ! W ogóle należy chyba jak najostrzej przestrzec przed stosowaniem w ocenie twórczości ludowej czy amatorskiej zaniżonych k r y t e r i ó w . Warto p r z y p o m ­ nieć, że w sztuce „ulgowa taryfa" nie istnieje i istnieć nie może. Że brak w y k s z t a ł c e n i a i pochodzenie nie stanowią żadnej podstawy dla odmiennych ocen este­ tycznych. Trzeba p a m i ę t a ć , że j e d y n ą drogą p r a w i d ł o ­ wego rozwoju jest awans kulturalny — trudna, ż m u d ­ na droga przez szkoły, przez w y k s z t a ł c e n i e zawodowe, specjalne artystyczne. I to, co daje nasz u s t r ó j , to nie automatyczne w y r ó w n a n i e k r z y w d ludu p r a c u j ą c e g o , jego zacofania wobec inteligencji twórczej swego na­ rodu, ale prawo r ó w n e g o (choć na pewno wciąż jesz­ cze bardzo t r u d n e g o ) startu. A k a ż d y nawet cień przeciwstawienia pochodzących z ludu i nie p o s i a d a j ą c y c h w y k s z t a ł c e n i a jednostek — naszej inteligencji t w ó r c z e j (nb. też już w p o w a ż n e j części w y w o d z ą c e j się z ludu!) jest obiektywnym szkodnictwem, niezależnie od intencji, k t ó r e powodo­ wały niefortunnym dziennikarzem czy działaczem. Czas już skończyć z t y m nonsensem, że na wysta­ wach twórczości ludowej entuzjazm w z b u d z a j ą niaudolne w y t w o r y np. amatora rzeźbiarza, a wystarczy, aby w s t ą p i ł on np. do Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego w Zakopanem i po k i l k u m i e s i ą c a c h w y s t a w i ł nieco lepszą p r a c ę , aby została ona poddana już słusznej i ostrej krytyce. (Zresztą, powiedzmy szczerze, w szko­ le, nawet jeśli amator nasz osiągnie znaczne postępy, nikogo to j u ż nie b ę d z i e obchodziło.) Wreszcie w s p o m n i e ć należy o f a ł s z y w y m nastawia­ niu i inspirowaniu a m a t o r ó w , bo i ono r ó w n i e ż m i a ł o miejsce. Czytelnik sam osądzi, ile szkody m o g ł y przy­ nieść, a zapewne i przyniosły podobne — powiedzmy jasno — brednie. Oto np. j a k i ś p. A . Z. pisał o w y ­ stawie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w : ,.Na k o ń c u wreszcie k i l k a słów o tych, którzy jeszcze niezupełnie w ł a ś c i w i e pojęli wymagania, jakie stawia przed p l a s t y k ą nowy styl socjalistycz­ ny... (O T. Ociepce — przyp: A. J . ) . Jego barwna i nie pozbawiona uroku kompozycja »Raj p t a k ó w « nie ma nic w s p ó l n e g o z socjalistycznym realiz­ mem... T a k ż e Wróbel, towarzysz pracy Ociepki, podlega p e w n y m skazom formalistycznym: zbyt schematyczne traktowanie plamy barwnej i prze­ sadzony syntetyzm w ujęciu formy niepotrzebnie wypaczają właściwą intencję a r t y s t y c z n ą tego płodnego amatora." (Nowa K u l t u r a , nr 33/1951). 293 �Ryc. 52. Sankiewicz. „Pokój". Miedź" zrozumienia istotnych z a d a ń i celów opieki nad ama­ torami, z patrzenia na r u c h amatorski przez pryzmat zawodowej twórczości plastycznej (por. ryc. 45, 48). Tak np. zasadnicze formy opieki o b e j m o w a ł y gra­ fikę, malarstwo i rzeźbę, nie u w z g l ę d n i a j ą c niemal z a i n t e r e s o w a ń dla rzemiosła artystycznego, zdobnic­ twa, p l a s t y k i u ż y t k o w e j . Te ostatnie działy t r a k t o ­ wane b y ł y w y r a ź n i e na dalszym planie, pomijane niemal zupełnie w konkursach czy na wystawach. I z n ó w po tej l i n i i kształciły ogniska, k ł a d ą c p u n k t ciężkości na rysunek, studia z natury, sposób malowania. Natomiast w efektach i w pracy nie w i ­ dać, by p r z y w i ą z y w a n o d o s t a t e c z n ą w a g ę do uczenia np. zasad ornamentu i tego wszystkiego, co może b y ć najbardziej przydatne w k i e r u n k u kształcenia plastyk a - u ż y t k o w c a , a przecież w t y m k i e r u n k u istnieją duże perspektywy pracy dla amatora, szczególnie dla r z e m i e ś l n i k ó w czy p r a c o w n i k ó w n i e k t ó r y c h dziedzin p r z e m y s ł u . Zdobyta wiedza i d o ś w i a d c z e n i a artystycz­ ne w t y m zakresie d a w a ł y b y się b e z p o ś r e d n i o w y z y ­ s k a ć w pracy zawodowej, rozszerzając jej zakres i w z b o g a c a j ą c możliwości. I niezmiernie w a ż n e jest, aby u m i e ć w praktyce w ł a ś c i w i e o r g a n i z o w a ć prace a m a t o r ó w , n a s t a w i a ć ich d z i a ł a n i e na konkretne, u ż y ­ teczne formy (np. ryc. 52). Najgorzej bowiem, gdy t w ó r ­ czość w ł a s n a przestaje s p r a w i a ć zadowolenie, gdy rodzi się poczucie jej bezużyteczności, n i e p r z y d a t n o ś ­ ci. A takiego p r z e ś w i a d c z e n i a w d u ż y m stopniu m u ­ szą n a b r a ć amatorzy z a j m u j ą c y się t y l k o rzeźbą czy malarstwem. a nawet z zespołami pieśni i t a ń c a (strój, kompozycja kolorystyczna całości itp.). Najważniejsze jest jednak wciągnięcie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w w prace świetlicy, i to z a r ó w n o przy u r z ą d z a n i u j e j , jak i przy w y k o ­ n y w a n i u okolicznościowych dekoracji; włączanie i n ­ wencji plastycznej a m a t o r ó w do k o n k u r s ó w czytelni­ czych i pracy bibliotek. T a k ż e ilustracje do przeczy­ tanych k s i ą ż e k s t a n o w i ć m o g ą interesującą zawsze w y s t a w ę , d a j ą c ą s a t y s f a k c j ę ich twórcy, a zachęcę do czytania —• widzom. S ł u s z n e jest też wciąganie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w do redagowania gazetek ścien­ nych, „ b ł y s k a w i c " itp. Celny satyryczny rysunek działa często mocniej niż dobry nawet tekst. Wreszcie, aby w y c z e r p a ć zagadnienie, za celowe u w a ż a m pro­ pagowanie formy szkiców, notatek rysunkowych — bądź d o t y c z ą c y c h pewnych w y d a r z e ń , b ą d ź robionych np. w czasie wycieczek, zwiedzania stolicy itp. Oczy­ wiście świetlice i powiatowe domy k u l t u r y powinny częściej, a może nawet systematycznie organizować wystawy prac a m a t o r ó w p l a s t y k ó w , i to zarówno z zakresu p a m i ą t k a r s t w a , rzemiosła artystycznego, zdobnictwa, j a k wspomnianych wyżej szkiców, i l u ­ stracji do książek, p l a k a t ó w politycznych czy saty­ rycznych, a wreszcie rzeźb i obrazów. Dlatego celowe wydaje się propagowanie i popie­ ranie wszelkich f o r m w s p ó ł p r a c y artystycznej z ze­ społami t e a t r a l n y m i (dekoracje, kostiumy), z teatrami lalkowymi (kukły, strona plastyczna inscenizacji). A l e wystawy takie nie m o g ą być mechan cznym odbiciem „ Z a c h ę t y " czy salonów okręgowych. Stają się w ó w c z a s nonsensem i pogłębiają tylko istniejący j u ż zamęt. Problematyka sztuki amatorskiej wymaga 294 Problem wystaw jest zresztą w ruchu amatorskim szczególnie w a ż n y . Wystawy s t a n o w i ą bowiem jedyną w ł a ś c i w ą f o r m ę pokazania dorobku plastyka amatora. Toteż s ł u s z n e jest organizowanie ich, i to wielostop­ niowe — od świetlicowych przez powiatowe, woje­ wódzkie aż do ogólnopolskich. �specjalnego p r z e m y ś l e n i a nawet form ekspozycji, u k ł a ­ du demonstrowanych prac. W dotychczasowych z a ś wystawach ogólnopolskich nie stosowano w ł a ś c i w y c h , p r z e m y ś l a n y c h k r y t e r i ó w oceny przyjmowanych prac. Nie określono nawet za­ kresu pojęcia „ a m a t o r " . "*. Na I I I Ogólnopolskiej Wy­ stawie Twórczości P l a s t y k ó w A m a t o r ó w s p o t y k a l i ś m y np. prace a r t y s t ó w ludowych (niczym nie odbiegające od tradycyjnych form sztuki ludowej), d o s ł o w n i e z a ś obok nich obrazki p r y m i t y w ó w , dzieci (najmłodszy uczestnik liczył 10 lat), a b s o l w e n t ó w ognisk, a wresz­ cie d o s k o n a ł e technicznie prace a la Noakowski, r o ­ bione bodaj że przez architekta. Pokazywano w i ę c jednocześnie wachlarz od nieudolnych, pierwszych p r ó b aż po doskonałe, pełne k u l t u r y i profesjonalnej dojrzałości rysunki, rzeźby czy obrazy (np. ryc. 46, 49, PO). Co gorsza, przyznawano r ó w n i e ż nagrody i w y ­ różnienia — k i e r u j ą c się z konieczności i j a k i m i ś f a n ­ tastycznymi k r y t e r i a m i oceny, w k t ó r y c h mieszały się ze sobą: dydaktyka, polityka (faworyzowanie w a ż ­ nych tematów), a wreszcie estetyka. U w a ż a m , że przyszłe wystawy m u s z ą w y r a ź n i e dzielić się na poszczególne działy, w y o d r ę b n i a ć prace ognisk od prac s a m o u k ó w ^ p r y m i t y w ó w i t d . N i e z b ę d ­ ne też jest zaopatrywanie o b r a z ó w w w y j a ś n i a j ą c e m e t r y k i . Nazwisko samo niewiele m ó w i widzowi. A przecież na wystawie interesuje nas nie tylko bezwzględny poziom artystyczny dzieł, ale i ś r o ­ dowisko, z jakiego pochodzi plastyk amator, jego zawód, wiek, w y k s z t a ł c e n i e ogólne i plastyczne. P o ż ą d a n e jest t a k ż e u r z ą d z a n i e różnego rodzaju wystaw problemowych, p o k a z u j ą c y c h np. d r o g ę roz­ woju amatora pozostającego pod opieką ogniska czy zespołu plastycznego, oraz organizowanie wystaw de­ m o n s t r u j ą c y c h prace o k r e ś l o n y c h grup t w ó r c ó w — j a k np. górników, r z e m i e ś l n i k ó w , c h ł o p ó w i t p . D o ­ piero takie, sensownie p r z e m y ś l a n e wystawy m o g ą pozwolić 'na w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w dotyczących np. przewagi różnych z a i n t e r e s o w a ń w poszczególnych grupach "-" i celowości takich, a nic innych metod opieki. " Tak np. u w a ż a n o , że amatorem jest człowiek, który ma za sobą k i l k a lat Akademii, ale nie u z y s k a ł końcowego dyplomu l u b też nie jest członkiem Z w i ą z ­ ku P l a s t y k ó w . Twórczość amatorska ma r ó ż n e aspekty. Chodzi 0 to, by u w z g l ę d n i a ć je w sposób harmonijny, a j e d ­ nocześnie widzieć zawsze zasadniczy kierunek i cel pracy z amatorem — ogólne dobro człowieka, jego rozwój ideowy i artystyczny. A b y nie o d r y w a ć czło­ wieka od jego ś r o d o w i s k a , od jego normalnych d ą ż e ń 1 pracy. Wiemy, że są wypadki, gdy otoczenie ceni amatora plastyka, pomaga m u ; zdarza się nawet, że sąsiedzi z a s t ę p u j ą go w czasie r o b ó t polowych, aby m ó g ł w y ­ k o n a ć p r a c ę na konkurs czy w y s t a w ę (tak b y ł o np. z T. Tichoniukiem czy P. H u l k ą ) . A l e obok tego spo­ t y k a m y się często z obojętnością czy l e k c e w a ż e n i e m ze strony ś r o d o w i s k a . Wtedy i m dalej idzie artysta amator w s w y c h poszukiwaniach, i m p o w a ż n i e j s i ę rozwija artystycznie, t y m trudniejszy staje się często jego k o n t a k t z otoczeniem. S k a r ż y się na to Wróbel, s k a r ż ą Ociepka, Centkowski i wielu innych. S ą d z ę , że zjawisko to m o ż n a w dużej mierze o b j a ś ­ nić. Po prostu rośnie człowiek — rozwija się, awan­ suje kulturalnie, a ś r o d o w i s k o pozostaje bez zmian, takie, j a k i e było. Ś w i a d c z y to, że nie p o t r a f i m y po­ w i ą z a ć pracy wychowawczej ze szkoleniową. Ż e kursy, zespoły twórczości czy nawet ogniska ograniczają się do pracy z t w ó r c a m i , a zbyt m a ł ą w a g ę p r z y k ł a d a j ą do sprawy wychowania kulturalnego s p o ł e c z e ń s t w a . A przecież chodzi nam dziś nie t y l k o o to, aby z ludu w y r a s t a l i a r t y ś c i — to bowiem ostatecznie zdarzało się u nas i przed w o j n ą , ale przede wszystkim o to, aby rośli o n i r a z e m z l u d e m . I n atym właśnie polega głęboki, sens przemian, jakie zachodzą w naszym ustroju. I na t y m też polega społeczny sens amatorskiego ruchu artystycznego. 2 0 Trzeba podkreślić, że poszczególne grupy zawo­ dowe m o g ą m i e ć pewne cechy charakterystyczne, w y ­ różniające j e w danej dziedzinie twórczości np. w m a ­ larstwie. T a k w i ę c dla g ó r n i k ó w typowe jest zaintere­ sowanie pejzażem^ ' b a r w n o ś c i ą ś w i a t a , t r a k t o w a n i e sztuki jako j a k i e g o ś odprężenia, e k w i w a l e n t u za mrok kopalni. Natomiast w ś r ó d c h ł o p ó w a m a t o r ó w , nie spo­ tykamy niemal nigdzie „czystego" krajobrazu Przy­ roda w y s t ę p u j e tam zawsze w p o w i ą z a n i u z człowie­ kiem, jego p r a c ą . P r z e w a g ę pewnych cech ma zapewne twórczość innych grup zawodowych, ale to wymaga szczegółowych studiów, w ł a ś n i e w oparciu o proble­ mowe w y s t a w y . Fotografie wykonali: B. Gajdzik: 1, 3, 5, 24, 30, 31, 32. E. Kozłowska: 2, 4, C, 7, !/, 25, 28, 35, 37, 38, 39, 42. 43, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 52. J. Swiderski: 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 51. T. Każmierski: 10, 34, L . Żukowski: 16, St. Deptuszewski: 24. Wl. Dziurzycki: 33: CAF: 44. 295 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a050d12f1f2554439f9807ba311fcd7f.pdf ad1d66a24e23ef698429fafd1a6b5b7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3121 Title A name given to the resource Z problematyki wystawy "Matka Boska Częstochowska w polskiej sztuce ludowej i popularnej" ; Wpisy do "Księgi wystawy" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra; Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa I I . 1. Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a , obrazek n a blasze, w y m . 12,3 X 10,7 cm, warsztat c z ę s t o c h o w s k i , X V I I I w. N a od­ wrocie ś w . J a n Nepomucen Z PROBLEMATYKI WYSTAWY „MATKA BOSKA CZĘSTOCHOWSKA W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ I POPULARNEJ" N a wystawie kopii obrazu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j Niezliczone przedmioty, genetycznie z w i ą z a n e z oryginalnym zorganizowanej staraniem Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e obrazem p o w s t a ł y w oparciu o różne ciągi form, w k t ó r e obrósł w roku Jubileuszu 600-leoia Jasnej Góry zgromadzono przeszło niejako pierwowzór. A b y w y o b r a z i ć sobie te genetyczne zależ­ one ze zbiorów n o ś c i m o ż e m y p o s ł u ż y ć s i ę modelem drzewa o d w r ó c o n e g o wierz­ polskich m u z e ó w , bibliotek, a r c h i w ó w , k o ś c i o ł ó w i k l a s z t o r ó w c h o ł k i e m do dołu- Z jednego pnia w y r a s t a j ą gałęzie, o licznych oraz ze z b i o r ó w o s ó b prywatnych. W y s t a w a s t a n o w i ł a imponu­ odnogach i mniejszych g a ł ą z k a c h . Podobnie j a k w drzewiastej j ą c y c h r o z m i a r ó w przegląd twórczości r ó ż n y c h warstw społecz­ strukturze, obrastającej co roku w liście, o p a d a j ą c e i niszczone nych dawnych w i e k ó w , sztuki k o ś c i e l n e j , szlacheckiej, przez z m i a n ę pór roku, rozwijają s i ę i s ą niszczone dzieła sztuki 1260 obiektów sztuki religijnej. P o c h o d z i ł y c z a ń s k i e j i ludu wiejskiego. Recepcja o b r a z ó w Matki miesz­ Boskioj i obiekty działania sztuki imitatorskiej. Zrodziła je potrzeba C z ę s t o c h o w s k i e j b y ł a szeroka, o c z y m ś w i a d c z y nie tylko ilość związana z kultem religijnym. Obrazy c z ę s t o c h o w s k i e zgromadzonych gają t y m samym prawom co iune dzieła sztuki a p r z y k ł a d ten eksponatów, ale i s p o s ó b ujęcia wizerunku w zależności od funkcji jaką p e ł n i ł y obrazy Matki Boskiej w ż y c i u jest o tyle ciekawy i ś w i a d o m o ś c i zbiorowej chowskiej w p ł y n ę ł a n a powstanie ogromnego bogactwa Polaków. podle­ ż a m a s o w o ś ć k u l t u Matki Boskiej Często­ typów Obraz rzeczywisty Matki Boskiej Częstochowskiej potrak­ i odmian. S t ą d propozycjo klasyfikacji tego m a t e r i a ł u m o g ą b y ć towany b y ł jako p i e r w o w z ó r a jego istnienie stało s i ę punktem różne. O oddaleniu przedmiotu od o r y g i n a ł u decyduje z a r ó w n o •wyjścia d l a całego c i ą g u form, bardzo z r ó ż n i c o w a n y c h i trans- czas jego powstania j a k i jogo cechy formalne i zawarty w n i m ponowanych ł a d u n e k znaczeniowym Zakładani w różnych dziedzinach ż e z b l i ż e n i e polega n a podo­ wizerunek jasnogórski b y ł b i e ń s t w i e , a w i ę c na stosunkowo d u ż e j ilości cech w s p ó l n y c h , przez k o p i ę obrazu. P i e r w o w z ó r rodzi wielkie zaś oddalenio na zatarciu tego p o d o b i e ń s t w a , czyli na nielicznych skich i graficznych. N a wystawie reprezentowany oraz technikach malar­ ilości n a ś l a d o w n i c t w , replik, kopii, które rozchodzą s i ę centrycz- cechach nie i wielokierunkowo w czasio i w przestrzeni. J a k w y k a z a ł y w k t ó r y c h zakres w s p ó l n y c h cech jest bardzo m a ł y . badania, z jednego ogniska r o z c h o d z i ł y s i ę z a p o ś r e d n i c t w e m wędrujących pielgrzymów liczne obrazy warsztatach z w i ą z a n y c h z C z ę s t o c h o w ą . powstałe w różnycti Aby gości wspólnych, względnio na dodatkach różnicujących, znaleźć klucz pozw'alająey na u p o r z ą d k o w a n i e zróżnicowanych przedstawień obrazu, wśród mno­ których z n a j d ą s i ę m.in. p i ę k n e , na blasze miedzianej malowane ,.portre- 149 �I I . 2. Grafika A . S c h ó n a , poł. X V I I I w., wym. 19,7x12,7 om ciki" с г у konterfekty Matki Boskiej, obrazki malowano na desce, d u ż e obrazy k o ś c i e l n e , ludowe drzeworyty odbijano na papierze, a n a s t ę p n i e kolorowane ne na desce, lub plastycznie wodnymi farbami, rzeźbio­ tłoczone — trzeba poszozególne etapy historii obrazu. N a podstawie stancji obrazu i wprowadzonych w różnych prześledzić o g l ą d u sub­ okresach zmian (jak przybijanie o z d ó b — k l e j n o t ó w wotywnych, nakrywanio go sukienkami, przybijanie gwiazd, wymiana koron etc.) stopniowo ciemnienie obrazu, pizybijanie o z d ó b gwoździkami itp.), ale i od zmian z a c h o d z ą c y c h w jego n a j b l i ż s z y m otoczeniu, wystroju samego obrazu i kaplicy. Zasadnicze znaczenie m i a ł a renowacja obrazu przeprowadzona w latach 1430—1434 w K r a ­ kowie, po zniszczeniu go i z ł u p i e n i u k l e j n o t ó w na nim zawieszo­ nych. N a starych deskach podobrazia namalowano ponownie wizerunek Matki Boskiej i p o w t ó r z o n o dwa c i ę c i a na J e j po­ można liczku, podobnie j a k p o w t ó r z o n o kreskę na szyi, k t ó r a w e d ł u g się p o k u s i ć o w y j a ś n i e n i e z r ó ż n i c o w a n y c h w ą t k ó w ikonograficz­ legendy m i a ł a p o c h o d z i ć ze zranienia t a t a r s k ą strzałą jeszcze nych w B e ł z i e , w czasie o b l ę ż e n i a wojsk księcia W ł a d y f ł a w a i różnio w drugo i trzeciorzędnych szczogólueh, jakio spotykamy w całej plejadzie w y t w o r ó w n a ś l a d o w c z y c h . ..Zja­ wiskowa strona", czyli d o s t ę p n e dla oczu ludzkich cechy w y g l ą d u Opol- czyka przez T a t a r ó w . R a n y te w postaci rys s t a ł y się n i e o d ł ą c z n ą cechą obrazu j a s n o g ó r s k i e g o . z e w n ę t r z n e g o , u z a l e ż n i o n e b y ł y nie tylko od zmian zachodzą­ D l a ikonografii obrazu istotne b y ł y inne fakty historyczne, cych w samej substancji obrazu (jak odpryski wanie. łuszczenie jak np. ofiarowanie przez króla W ł a d y s ł a w a I V nowych koron się farb, niszczenie s i ę powierzchni od brudu i kopciu, p o w o d u j ą c e wotywnych z d o b i ą c y c h g ł o w ę Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus 150 �z napisami T I B I M A R I A i T I B I J E S U . Odwzorowanie tych wypracowana przez d ł u g o l e t n i e powtarzanie jednego schematu koron spotykamy na stary cli X V I I wiecznych obrazach kościel­ ikonograficznego. nych i w starej grafice. W drugiej p o ł o w i e X V I I „ w y s a d z a n e " , bogato złocone, o s ł a b y m stopniu indywiduali­ w. zaczęto Przykładem są tu rzemieślnicze obrazki nakładać na obraz sukienki z inicjałami (hierogramami) Chrys­ zacji. tusa i Marii. Detale w ł a d y s l a w o w s k i c h koron i sukienki z peli­ zasada transpozycji, k t ó r ą określić m o ż n a jako s p o s ó b prze­ kanem, kryjącej p o s t a ć Matki Boskiej i D z i o c i ą t k a Jezus naj­ k ł a d a n i a czy przenoszenia wzoru na różne techniki, na odmienny lepiej są widoczno materiał, na d u ż y m drzeworycie odbitym z dwóch klocków, przechowywanych w zbiorach Musoum fur Volkskunde w Wiedniu. 1 Zupełnie inaczej n i ż w ludowym czyli w y r a ż a n i a go językiem nurcie sztuki różnych działa wypowiedzi plastycznych. D l a etnografa problematyka ta jest szczególnie interesująca, bo p r z y b l i ż a zagadnienia odbioru, społecznej re­ Drugą sukienkę z inicjałami Marii znamy z drzeworytu Antoniego Czechowicza (1735 r.) a trzecią pokazuje drzeworyt ludowy o nieznanej proweniencji. 2 To drzeworyty oraz dwu- strofowy drzoworyt kolorowany, przechowywany w Bibliotoce Publicznej miasta K r a k o w a , o siedemnastowiecznych dotalaeh, cepcji sztuki masowoj, adresowanej do całogo a jednocześnie dotyka zagadnień estetycznych społeczeństwa, wyrażających się w lapidarności, s k r ó t o w o ś c i formy, typie zdobnictwa, umow­ ności znaków, któro szczególnie silnie przemawiają do wy­ obraźni. jak ł a ń c u c h y i klejnoty na szyi Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus Świadomość tzw. „masowego odbiorcy" sztuki religijnej oraz wladyslawowskie korony wotywno na g ł o w a c h , są przykła­ kształtowana dem popularyzacji togo wizerunku wśród mniej z a m o ż n e j lud­ i s ł o w n e j , przekazywanej za p o ś r e d n i c t w o m ulotnych d r u k ó w ności. 3 za pośrednictwom całej sfery wizualnej o b r a z k ó w dewooyjnych, o b r a z k ó w k o ś c i e l n y c h i o b r a z k ó w kupo­ P o w s z e c h n o ś ć kultu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , patronki narodu polskiego, s t w o r z y ł a ogromno zapotrzebowanie na J e j wizerunki. Potrzeby to b y ł y i są zaspokajane z a r ó w n o twórczość była rzemioślniczą, jak i amatorską: przez pizez wanych na odpustach. P r z e k a ź n i k a m i o bogatej sferze treściowej były kupowano w Częstochowie p a m i ą t k i w postaci „listów z nieba", ozy l i s t ó w od Matki Bosldcj, rozpowszechnione pod wybitnych koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. Ż y w o t ich p r z e d ł u ż o n y b y ł malarzy i przez d y l e t a n t ó w . Choć od dawna, oo. pa,ulini zabiegali do p o c z ą t k ó w X X w. d z i ę k i atrakcyjnej stronie wizualnej. Z a ­ o to, by p o w s t a j ą c e kopio b y ł y m o ż l i w i e wierne obrazowi jasno­ w i e r a ł y bowiem obrazki odpowiednio s k ł a d a n e , ł a t w e b y ł y do górskiemu, wszystkie przenoszenia i tanie. B y ł y to w a ż n e zalety, doceniane przez piel­ masowo g r z y m ó w nie tylko w Polsce. L i s t y bowiem drukowano t a k ż e wśród ogromnej liczby w i z e r u n k ó w reprezentowały wysoki poziom artystyczny. nie Wśród wytwarzanych kopii m o ż n a rozróżnić grupę przodstawień przez­ w j ę z y k a c h czeskim i niemieckim. naczonych dla ludności wiejskiej. Wiele danych d o t y c z ą c y c h r ó ż n o r o d n y c h o b r a z k ó w D l a dzieł ludowych charakterystyczne jest sprymitywizowanie fo.my, u m o w n o ś ć grubienie, jaskrawość konturu, często nadmierne jego po­ kolorów, rozmieszczenie ornamentów r ó w n o m i e r n i e na całej powierzchni obrazu, bogactwo dekoracji Boskiej znajdujemy w tz.w. miraculacb, spisywanych Matki bardzo systematycznie przez u p o w a ż n i o n y c h do togo z a k o n n i k ó w paul i ń s k i c h . Przytaczamy tn tylko te, które m ó w i ą w y r a ź n i e o obra­ zach Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j : kwiatowej, przy c z y m takie same kwiaty malowano na szacie , , W 1653 r. A d a m Strzałkowski pod Cudnowem w walce Matki Boskiej i w w i e ń c u o k a l a j ą c y m J e j g ł o w ę , w tle obrazu z T u r k a m i , ugodzony z o s t a ł k u l ą w pierś, ale Obrazkiem Matki czy w koronie. Natomiast Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w i ę c e j w sztuce popularnej o charakterze masowym cechy te już nic w y s t ę p u j ą . F o r m a jest U . 3. Ryngraf metalowy, „gładka", wym. 1 6 x 1 5 cm, 1 poł. X X w. niżeli pancerzem uzbrojony, u n i k n ą ł śmierci; bo pancerz puścił, a kuła na Obrazku II. 4. R y n g r a f metal., z emblematem wojskowym, 15 X 12 cm, 1 p o ł , X X w. pod wym. 151 �podobnego, racz m i ę teraz r a t o w a ć ! Co gdy w y m ó w i ł , zaraz d z i e c i ę o d z y w a j ą c s i ę o ż y ł o . T o pod p r z y s i ę g ą zeznał." 8 , , W 1719 roku w m i e s i ą c u kwietniu Zawisza Starosta Miński, syn m a r s z a ł k a sejmowego, przybywszy no J a s n ą Górę zeznał, iż służąc w wojsku cesarskim pod k s i ę c i e m Eugeniuszem w stop­ n i u rotmistrza gdy pod Belgradem w a l c z y ł z T u r k a m i , kulą k a r a b i n o w ą w piersi ugodzony, przy ż y c i u z o s t a ł ; kula bowiem utkwiwszy w brzegu Obrazka N a j ś w i ę t s z e j Maryi P a n n y (który zawsze nosił na sobie) nie d o t k n ę ł a ciała Zawiszy. Takowe ocale­ nie towarzyszom broni opowiedziawszy, uszkodzony o k a z y w a ł , a przybywszy n a J a s n ą Górę, składał m o d ł y przed S. Mari O ł t a r z e m " . Obraz dziękczynne 9 Słabo wykorzystane dotychczas źródła w postaci często­ chowskich m i r a c u l ó w , p o k a z u j ą , że obrazki malowane na miedzi nosili na piersiach ludzie r ó ż n y c h s t a n ó w . W cytowanych opi­ sach, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h lat, obraz Matki Boskiej jest trakto­ wany osobowo i z wielkim szacunkiem. Z a ocalenie ż y c i a d z i ę ­ kowano Bogu w czasie pielgrzymki p r z y n o s z ą c dary wotywne. Wiele cudownych u z d r o w i e ń m i a ł o miejsce w kaplicy przed obrazem Matki Boskiej — j a k m ó w i o tym p o b o ż n a literatura od najstarszej t j . R i s i n u s a p o c z y n a j ą c , poprzez dzieła Nieszporkowicza, Kobierzyckiego, G o ł d o n o w s k i e g o danej Wiadomości Niewiele Historycznej wiemy o i anonimowo wy­ w X I X w. charakterze obrazów Matki Boskieji C z ę s t o c h o w s k i e j . Nio wiemy więc jakimi intencjami k i e r o w a ł s i ę nabywcy, gdy umieszczali oni c z ę s t o c h o w s k i obraz w kap. liczce, ozy we w ł a s n y m demu w ś r ć d innych ś w i ę t y c h obrazów. Gromadzone w magazynach muzealnych obrazy ś w i ę t e poz­ bawione z o s t a ł y całej sfery o d n i e s i e ń religijnych i otoczki sto­ sunków społecznych. Na podstawie materiałów muzealnych i z a p i s ó w w inwentarzu m o ż e m y tylko co n a j w y ż e j s t w i e r d z i ć z jakiej m i e j s c o w o ś c i p o c h o d z ą , nie wiadomo natomiast jakie miejsce w domu i m przeznaczano, jak w y r a ż a ł s i ę kult j a k i m je otaczano. Opis katalogowy m ó w i ą c y o ornamentach i drobiaz­ gowo a n a l i z u j ą c y t e c h n i k ę , nio zbliża nas do tajemnicy poszcze­ l i i A Prusz>A^kie^« w Krakowi*?, g ó l n y c h , indywidualnych dzieł czy d r u k ó w . Nie tylko n a b o ż n o ś ć ludzi ze wsi m a n i f e s t o w a ł a się chęcią posiadania widomych zna­ I I . 5. Obrazek patriotyczny formatu kartki pocztowej. L i t o ­ grafia A . R u s z y ń s k i e g o z K r a k o w a k ó w czy symboli, p o z w a l a j ą c y c h na ponawianie kontaktu z obra­ zami cudownymi o dużej mocy, c i e s z ą c y m i s i ę sławą, otoczonycli nimbem c u d o w n o ś c i , czy specjalną ł a s k ą . Utrwalanie p r z e ż y ć odbywa s i ę za p o ś r e d n i c t w e m tego znaku, bo przypomina on na s u k n i ą została się, bez naruszenia piersi. Co s p o s t r z e g ł s z y u p a d ł na m o d l i t w ę i d z i ę k o w a ł za to N . Pannie, a k u l ę z zanadrza dobytą, o k a z y w a ł kompanii z znakiem na obrazku w y r a ż o ­ co d z i e ń o opiece i przenosi tamto „ c u d o w n e " zdarzenie, uzdro­ wienie, oczyszczenie które m i a ł o miejsce w czasie pielgrzymki — w czas teraźniejszy, z miejsca o d l e g ł e g o — do siebie, do domu. Galeria obrazów, w m o ż l i w i e „ b o g a t y c h " ozdobnych ramach, nym. "* „ W 1600 r. Leon O g i ń s k i Podczaszy L i t e w s k i od z ł o c z y ń c ó w p i ę c i u kulami ugodzony przez obraz N . Maryi P a n n y Często­ chowskiej na miedzi malowany, k t ó r y zawsze na sobie n o s i ł b y ł a nie tylko wyrazem p o b o ż n o ś c i i z a m o ż n o ś c i gospodarzy. D z i ę k i istnieniu o b r a z ó w przeszłe zdarzenie jest antycypowane w p r z e ż y c i e „ h i c et nunc". cudownio został ocalony. B l i z n y bowiem p o z o s t a ł y na. Obrazie W a ż n a w t y m w y p a d k u jest funkcja pielgrzymek. M i a ł y Maryi i bez najmniejszego uszkodzenia Ogińskiego osoby: za co one już od średniowiecza swoje spocyfiezne znaczenie w p o b o ż ­ d z i ę k u j ą c o d w i e d z i ł Ś w i ę t e Miejsce i W o t u m złożył w ofierze." 5 , , W 1703 r. ...Mikołaj Chołodecki R a j t a r J . W . Potockiego ności określonej Worku Judaszów jako „ l u d o w a " . Sebastian F . Klonowicz w pisze: „ P o l a k z przyrodzenia, ma u s t a w i c z n ą przypadkowo w p a d ł s z y w głębokio wody jedynie o p i e k ą Maryi chciwość do pielgrzymowanie. K i e d y już przewie pewny gości­ której Obrazek zawsze na piersiach z w y k ł n o s i ć z n i e b e z p i e c z e ń ­ niec do R z y m a (Nio zatrzyma go doma n i lato, n i zima). Zawsze stwa z o s t a ł uratowany." m ó w i : wen dalej, mknie do Kompostela W i d z i e ć miasta, klasz­ 6 „ R o k 1704. W czasie trzeciego oblężonia K o ś c i o ł a i K l a s z ­ tory i cele...". T e n satyryczny obrazek z przeszłości m o ż n a by toru Jasnoj Góry przez wojska szwedzkie, żołnierz jeden chciwy uzupełnić innymi p r z y k ł a d a m i , m ó w i ą c y m i o poznawczej i krajo­ zdobyczy wszodl do ubogiego domku we wsi Częstochówco, t u ż znawczej roli pielgrzymek. T e n typ zbiorowych pod klasztorom b ę d ą c e j , w k t ó r y m Obraz N a j ś w i ę t s z e j M . P . o d ż y ł na nowo w ł a t a c h jubileuszu J a s n o g ó r s k i e g o i zasługuje Częstochowskiej na miedzi malowany znalazłszy, takowy zabrał, na b a c z n ą u w a g ę badaczy kultury i w i ę z i społocznoj. Warto ś w i ę t o k r a d z k o , dla okazania swojoj k u rzeczom ś w i ę t y m w s p o m n i e ć , że sanktuarium na Jasnej Górze staje s i ę już od po­ manifestacji gardy, n a t y m ż e obrazie, m i ę s o krajać p o w a ż y ł s i j . Nio uszedł X V w. o ś r o d k i e m kultowym o znaczeniu ponadlokalnym. K i e d y jednak sprawiedliwej kary niebios, bo tegoż sa,mogo czasu oby­ stało s i ę o ś r o d k i e m kultu narodowego 1 Jakie czynniki na to d w ó c h rąk w ł a d z ę u t r a c i ł . " „Rok 1708 — w p ł y n ę ł y ? Na te pytania o d p o w i a d a j ą historycy, a zwłaszcza c i , 7 Jakob Żakowicz mieszczanin W i d a w s k i , k t ó r z y z w i ą z a n i są. z programem badawczym I n s t y t u t u Geo­ córkę swoją A g n i e s z k ę , w trzy tygodnie po urodzeniu schorzałą grafii Historycznej K o ś c i o ł a i zmarłą w z i ą ł na ręce i przed Obrazem N a j ś w i ę t s z e j Parmy wydana ostatnio praca Aleksandry Witkowskiej Kulty Częstochowskiej piętnastowiecznego który miał w domu, uklęknąwszy zawołał: Matko Miłosierdzia u Ciebie i u S y n a Twego nie masz nic nie­ 152 Krakowa, w Polsce. N a uwagę zasługuje pątnicze w której rjrzoprowadza ona analizę różnego rodzaju pielgrzymek: , , W ś w i a d o m o ś c i zbiorowej akt �ten w i ą ż e s i ę zarówno z faktem w y j ś c i a , p e w n ą separacją od j a ń s k i e j , z n a w a ł ą t a t a r s k ą i turecką. H y s ł o „ B ó g i Ojczyzna" stałego wypisane b y ł y na sztandarach, wyryte na nagrobkach, wybite miejsca pobytu, Pielgrzymować znaczy j a k z próbą po prostu pokonania wyjść skądś, przestrzeni. aby dokądś na medalach, wymalowane na kaplerzach i ryngrafach. I s t o t n ą dojść. T e dwa punkty — w y j ś c i e i dojścio t w o r z ą ramy przes­ rolę o d g r y w a ł o przedstawienie trzeni pielgrzymkowej, z którą ł ą c z y się c a ł y zepół psychiczny b y ł utrwalony w s p o s ó b s z c z e g ó l n y w narodzie o t y s i ą c l e t n i e j ludzkich nadziei, n a p i ę c i a , nierzadko w y s i ł k u . . . W ł a ś c i w y piel­ tradycji chrześcijańskiej. W pewnym momencie d z i e j ó w — to grzymowaniu r y t drogi m o ż e sie z a d o w o l i ć przestrzenią sakralną jest od ś l u b ó w J a n a Kazimierza s p r o w a d z o n ą niekiedy do minimalnych w y m i a r ó w : przestrzenią Szwedami — Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a s t a ł a s i ę p a t r o n k ą B o ż e j Rodzicielki, której kult i obrony C z ę s t o c h o w y przed p o t r z e b n ą na okrążenio grobu ś w i ę t e g o , na przejście w procesji i K r ó l o w ą narodu polskiego. Od tego czasu chęt lie z kościoła do cudownego źródła, groty ozy obejście na k l ę c z k a c h J e j wizerunek z s y l w e t k ą orła b i a ł e g o , godła i symbolu w o l n o ś c i samego obiektu kultu. K a ż d y z tych r y t ó w drogi oznacza (...) narodowej. P o ł ą c z e n i e tych d w ó c h e l e m e n t ó w przejście b ę d ą c e p o d ś w i a d o m y m szukaniom obecności sacrum, śledzić w wielu dziełach, a analiza ikonograficzna pokazuje j a k które m a s i ę s t a ć dla pielgrzyma źródłom nowych s i ł . " 1 0 Piel­ są one ze sobą p o w i ą z a n o . grzymowanie, którego celem jest nawiedzenie sacrum w postaci p o ł ą c z e n i a dwustronne, łączono możemy prze­ N a sztandarach w y s t ę p u j ą jako podobnie na feretronach, a przedsta­ Obiazu Matki Boskiej, s t a n o w i ą c e g o nie tylko religijną ale i na­ wienie obrazowe r o d o w ą ś w i ę t o ś ć , znak skojarzony z dziejami Polski i jej historią, h a s ł e m s ł o w n y m . W obrazach i grafice połączenie zakodowany jest w narodowej religijnej i patriotycznej n a s t ą p i ł o przez dodanie n a s t ę p u j ą c y c h podświadomości. K a ż d a epoka m i a ł a swój niopowtarzalny i o d r ę b n y s p o s ó b przedstawiania wartości symbolicznych, wyrażających się w jest najczęściej „wzmocnione" odpowiednim symboliki e l e m e n t ó w : 1 orła w koronie; 2 napisu „ P o l o n i a " ; 3 banderoli z datami rozbiorów Polski i datami p o w s t a ń narodowych; 4 dziołacli sztuki religijnej. Do w a r t o ś c i symbolicznych zaliczamy elementów heraldycznych. również znaki i symbole p r z y j ę t e przez szersze grupy społeczne elementów heraldycznych, w innych są one zredukowane Jedne wizerunki mają przewagę żyjące na w s p ó l n y m terytorium, o w s p ó l n y m j ę z y k u i kulturze, e l e m e n t ó w d r u g o r z ę d n y c h . P r z y k ł a d e m pierwszego typu b y ł a b y określane jako n a r ó d . W odczuciach ludzi sfera wartości religij­ t u pieczęć u ż y w a n a przez polskie władzo w okresie Powstania do n y c h i patriotycznych m o ż e się n a k ł a d a ć , zachodzić na siebie. Styczniowego, popularyzowana w grafice i obrazach w drugiej T a k dzieje się w polskiej kulturze, niomal od zalania dziejów p o ł o w i e X I X w. i na przełomio X I X i X X w. W y s t ę p u j e t u „Sacrum" obejmowało także pojęcia w środkowej części m a ł y wizerunek Matki Boskiej Częstochow­ narodowe. jest jedna z najstarszych skiej w kole na tlo tarczy herbowej podzielonej na trzy pola. Przykładem symbolikę tu c h o ć b y narodową i narodowym W jednym polu godło K o r o n y — orzeł w koronie, po prawej i k o ś c i e l n y m . Z p i e ś n i ą t ą szło do walki polskie rycerstwo pod herb L i t w y — P o g o ń , oraz u d o ł u herb R u s i — ś w . Michał ze Grunwaldem, ona t o w a r z y s z y ł a w walce z wrogami wiary chrzęści­ s k r z y ż o w a n y m i mieczami. pieśni polskich Bogurodzica. B y ł a ona hymnem l i . 6. Obrazek patriotyczny, litografia, w y m . 1 2 , 5 x 8 cm, 2 p o l . j X I X w. II. 7. Ohraz-emhlemat, z herbami K r ó l e s t w a L i t w y i R u s i , 2 pol. X I X w. Polskiego, �I I . 8. Obrazek o d ł o w i m y w metalu, w y m . 74,5x11,5 oni, SM 1 l» - X X w. 11. 9. Plakietka metalowa, wym. 6 , 4 x 4 , 4 cm, 1 pol. X X w. f)1 r *; . B l i ż e j nieokreślona olejnego obrazu granicami kraju w P a r y ż u i prawdopodobnie w D r e ź n i e i w K r a - na blasze prezentowanego na wystawie w dziale metaloplastyki, kowic. R ó ż n i ą się one od siebie tylko d r u g o r s ę d n y m i szczegó- a p o c h o d z ą c e g o z terenu rzeszowskiogo lami. Rybickiego ((obecnie jest data powstania Muzeum ze zbioru Aleksandra Etnograficzne Podobny obraz z napisem Jan Kiliński w Krakowie). wisi w zakrystii kościoła O. Augustyn Kordecki w Nowej Gigantomachii Częstochowy) pisał: „Bądźmy (Pamiętnik Ś w . P i o t r a i P a w ł a w Krakowie jako dar cechu s z e w c ó w . Ton Oblężenia w i ę c przekonania, że sam patriotyczny emblemat, wykonany w stiuku widnieje na niepodległość K r ó l e s t w a Polskiego, publiczne i prywatne mionie domu parafialnym w H u m n i s k a c h w woj. rzeszowskim, z po- Rzeczypospolitej, k o ś c i o ł ó w , cześć Boga i dawne wolności je- piersiami Tadousza K o ś c i u s z k i i Adama Mickiowicza. Czynne dynio za p o m o c ą Maryi J a s n o g ó r s k i e j zachowane i p r z y w r ó c o n e w latach 1908—1914 D r u ż y n y Bartoszowe, wiejskie organizacje, zostały, tak, iż bardzo słusznie wyrzec m o ż e m y , że Bogarodzica poprzedniczki Strzelca, z w i ą z a n o z ruchom n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m tarczą jest K r ó l e s t w a Polskiego". n a terenie Galicji przejęty tan właśnie emblemat i niewykluczone rodzica tarezą jost K r ó l e s t w a Polskiego" b y ł o ż y w e nie tylko jest, że ich c z ł o n k o w i e zamawiali sobie obrazy, które w i s i a ł y w wieku X V I I . Specjalna opieka Matki Boskiej kojarzyła s i ę w miejscu ich s p o t k a ń . Znane są t e ż serie ohromolitografowanych z J e j c z ę s t o c h o w s k i m obrazem, a ten z kolei z obroną wartości 11 T o przekonanie, że „ B o g a - p o c z t ó w e k o tej samej tematyce, k t ó r e b y ł y drukowane poza '.^narodowych i w a l k ą o utrzymanie narodowej t o ż s a m o ś c i . P R Z Y P I S Y 1 Polska Grafika, Ludowa , K r a k ó w 1970, fot. 160, kat. 161 2 K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934 ( i l . 14 i 30) 3 A n n a K u n o z y ń s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu często­ chowskiego, Wroclaw 1978, i l . 30 4 Wiadomość historyczna o starożytnym obrazie Boga-Rodzicy Maryi na Jasnej Górze przy Częstochowie przez Władysława Książęcia Opolskiego w roku 1383 złożonym, w drukarni Jasnej Góry Częstochowskiej, 1856, s. 170 5 6 7 8 9 tamże, tamże, tamże, tamże, tamże, s. s. s. s. s. 176 179 179 181 187 10 Aleksandra Witkowska, Kulty kowa, L u b l i n 1984, s. 126—127 piętnastowiecznego 11. O. Augustyn K o r d e c k i , Pamiętnik Oblężenia Często­ chowy 1665, w s t ę p e m poprzedził J a n Tokarski, L o n d y n 1956 Obiekty ze z b i o r ó w : Archiwum Ojców K a p u c y n ó w , K r a k ó w , i l . 2,5,6; A . Rybickiogo, i l . 3,4, 7—9, obecnie w ł . Muzoum Etnograficzne w Krakowie. P o t . ; J . K u b i e n a 154 Kra­ �П. 1. „ P a m i ą t k a Obrazu Matki Boskiej w C z ę s t o c h o w i e " . Akwarela n a kartonie, w y m . 3 7 x 28,3 cm, sygn. „ L e w i c k i pinx ot sc", drukowana w P a r y ż u Aleksander Jackowski WPISY DO „KSIĘGI WYSTAWY" T y c h k s i ą g jest wiele, z okspozyeji, które m i a ł y miejsco w Krakowie, W r o c ł a w i u , Warszawie. W p i s ó w setki, m o ż e siące z trzoch k s i ą g Tylko „krakowskich" wybrałem naście, tych, które zwróciły m o j ą u w a g ę zarówno ty­ kilka­ typowością relacji jak i celnością s f o i m u ł o w a ń . Jest to jednak w y b ó r subiek­ tywny i z r ó ż n y c h p o w o d ó w nie o d z w i e r c i e d l a j ą c y działały przede wszystkim jako ś w i a d e c t w o nieprzemijającej obecności kultu Matki Boskiei, a szczególnie wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej wypowiedzi w życiu narodu. Niemal nie w y s t ę p u j e w a r t o ś c i o w a n i e w żadnej estetyczne, istotny wydaje sio fakt wprost n i e z w y k ł e g o zakorzenienia wizerunku wszystkich (i z w i ą z a n y c h z nim treści emocjonalnych) w tradycji narodu, refleksji z w i e d z a j ą c y c h . Dlatego n a ł o ż y chyba p o w i e d z i e ć , jakie p o w s z e c h n o ś ć kultu, czego ś w i a d e c t w e m jest właśnie różnorod­ postawy d o m i n o w a ł y we wpisywanych uwagach ność i co stano дч o s z c z e g ó l n y m charakterzo reakcji w i d z ó w na t ę w ł a ś n i e wy­ s t a w ę o t w a r t ą 11 p a ź d z i e r n i k a 1982 г., a więc w 11 m i e s i ę c y interpretacji J a s n o g ó r s k i e g o Obrazu, jogo ż y c i e i rola w ś w i a d o m o ś c i narodowej. Moment historyczny, w którym zorganizowano wystawę od chwili wprowadzenia stanu wojennego. W p i s y charaktery­ z a w a ż y ł na jej odbiorze, p r z y c z y n i ł się do tego, że w w i ę k s z o ś c i zuje w ł a ś n i e zderzonio wypowiedzi pn.owijal się w ą t e k n i e z w y k ł o ś c i i wręcz j e d y n o ś c i tych dwóch rzeczywistości — przeży­ wanego czasu i samej wystawy. N a s t ą p i ł o spolkanio ludzkich tej wystany, tego tematu, emocji, goryczy, l ę k ó w i nadziei z obrazami, które w tej sytuacji i udostępnienie. wdzięczność za jej przygotowanio 155 г �Zrozumiale, ź e wśród p u b l i c z n o ś c i , a zwłaszcza tych wi­ d z ó w , k t ó r z y odczuwali p o t r z e b ę wpisania uwag, przeważały D z i ę k u j ę za w s p a n i a ł ą w y s t a w ę . S z c z e g ó l n i e teraz, kiedy Matka B o s k a jest nam bardzo potrzebna. osoby wierzące. S t ą d Ъ. liczne inwokacje do Matki B o ż e j , p r o ś b y ( K . P . , uczeń) o jej pomoc i opiekę r a d naszym narodem w trudnych chwilach jego d z i e j ó w . W historii tego obrazu j a k a ś siła, k t ó r ą ta wystawa p o z w o l i ł a T a k i b e z p o ś r e d n i , szczory i silny odzew nio c z ę s t o towa­ dostrzec i p r z e ż y ć . rzyszy wystawom. S p o t k a ł e m s i ę z nimi zaledwie kilka razy — kiedy w stołecznej „ Z a c h ę c i e " przedstawiano plon konkursu na b u d o w ę pomnika B o h a t e r ó w Warszawy, w K r a k o w i e ekspo­ Maryo, Matko nasza, Matko naszego u d r ę c z o n e g o narodu — nie opuszczaj nas. nowano „ P o l a k ó w portret w ł a s n y " a t a k ż e (choć w mniejszym stopniu) na wystawach „ R o m a n t y z m i r o m a n t y c z n o ś ć " ( K r a k ó w , Ogromna siła t k w i w obliczach Matki Narodu. W i e r z ę , że i mnie Warszawa), „ J a c e k Malczewski" (Poznań) i niedawnym pokazie b ę d z i e dano p o g ł ę b i ć spojrzenie na to oblicze. p r o j e k t ó w pomnika Powstania Warszawskiego (Muzeum Naro­ (S. J . — malarz) dowe w Warszawie, 1983 г.). Ale, podczas gdy na wymienionych wystawach d o m i n o w a ł y treści patriotyczne, na omawianej wystawie b y ł y one w y r a ż a n e przez jeden, powszechny tu i nie­ J a k to dobrze, że mamy wszyscy j e d n ą w s p ó l n ą M a t k ę , k t ó r ą k a ż d y inaczej przedstawia i interpretuje. zwykle silny symbol wiary i nadziei — obraz Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Zapomniano, że w intencji o r g a n i z a t o r ó w m i a ł a to b y ć recepcja Obrazu w sztuce ludowej, w w i ę k s z o ś c i wypo­ P o wystawie „ P o l a k ó w wystawa w K r a k o w i e . portret własny" jest to największa wiedzi rozszerzano jej formułę na cało s p o ł o c z o ń s t w o , na różno jego warstwy, stany, klasy, na przeszłość i teraźniejszość. C z y A to P o l s k a w ł a ś n i e . . . s ł u s z n i e ? M y ś l j , że arcy-słusznio. W ł a ś n i e ta wystawa wskazuje na ograniczenie naszego „ e t n o g r a f i c z n e g o " spojrzenia na wielo­ W y s t a w a w s p a n i a ł a , stanowi materialny d o w ó d ducha poro­ rakie z w i ą z k i wsi i miasta, rzemiosła cechowego i ludowego, zumienia narodowego (...) pokazuje j a k trudno oddzielić ludowo od nie-ludowego, to co powszechne od tego, co chłopskie. Widzowie dostrzegli to, co (...) T y l k o B ó g m o ż e nas obronić (...) b y ł o i co wystawa s u g e r o w a ł a przez d o b ó r e k s p o n a t ó w — po­ mimo ograniczającego sformułowania tytułu. Dostrzegli to Jeszcze nie w i d z i a ł a m tak ślicznej wystawy co chcieli z o b a c z y ć , co właśnie w t y m k o n t e k ś c i e historycznym jak ta wystawa. (A.O. k l . I l i a ) w y d a ł o się im w a ż n e i , dodajmy, co zapewne nio b y ł o sprzeczne z intencjami o r g a n i z a t o r ó w . Maryja, Pani Jasnogórska towarzyszy naszemu narodowi na przestrzeni całej historii bogatej „ w nieszczęścia i ł z y " — j a k m ó w i nasza p i e ś ń . J a k nie m o ż n a zrozumieć tego narodu bez Chrystusa, jak to p o w i e d z i a ł J a n P a w e ł I I w Warszawie, tak toż nie m o ż n a z r o z u m i e ć tego narodu bez Matki Boga — P a n i J a s n o g ó r s k i o j . Wystawa niniejsza doskonale W p i s y z „ K s i ę g i wystawy" w to pokazuje. Krakowie: B ó g zapłać za zorganizowanie wystawy. J a k to dobrze, że s ą sprawy łączące n a s z ą przeszłość z dniom Najbardziej polska wystawa (...) niepowtarzalna, t y m bardziej dzisiejszym. że i okazja n i e z w y k ł a „ 6 0 0 lecie". S ł o w a tu niczego nie w y r a ż ą . W y s t a w a jest tak fascynująca-, że zapomina się o czasie — dosłownie i w przenośni. (...) W y s t a w a ta jest najlepszym p r z y k ł a d e m jak w a ż n y m prob­ lemem w ż y c i u Narodu jest kultura, tradycja, Religia — jego Nie m a d w ó c h takich samych twarzy! z a d ? i w i a j ą c e . p r z y w i ą z a n i e . T o Go najbardziej ł ą c z y i określa — po tym s i ę poznajemy w t ł u m i e c u d z o z i e m c ó w na o b c z y ź n i e (...) S ł o w a są niepotrzebne. T a m gdzie jest k t o ś bardzo bliski dobrze czasem p o m i l c z e ć . W y s t a w a jest b. potrzebna (...) bo wykazuje, że k i e d y ś b y l i ś m y jednym, solidarnym narodem. Wprost w i e r z y ć się nie chce, ż e tyle unikalnych o b r a z ó w i eks­ p o n a t ó w zebrano na tej wystawie, ś w i a d c z ą c e j o kulcie reli­ T o z d u m i e w a j ą c e , j a k m o ż n a przez jeden temat p o k a z a ć i s t o t ę losu narodu, jego k l ę s k i , d ą ż e n i a , nadzieje. Z a zorganizowanie wystawy T e j , w k t ó r ą wierzy nawet k t ó r y w nio nie wierzy serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . 156' gijnym P o l a k ó w do Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j (...) Z e w s z ą d p a t r z ą na nas T w e dobre, matczyne oczy. taki, S ą takie miejsca, gdzie k a ż d y spotkany człowiek jest bratem (...) T a wystawa jest takim miejscem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25e7c9f0840d836f61335ed7a240ff8d.pdf cc904676eead91875b584dfa35ad08c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa język a kultura językoznawstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1714 Title A name given to the resource Z problemów językowego uwarunkowania kultury / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.57-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67. ll91lB WO.JCJECH BURSZTA Z PROBLEMOW JĘZYKOWEGO UWARUNKOWANIA KULTURY * Rozwa'żania nad wzajemnymi związkami jęz)llka z kultuorą mają w lite-ratWl"nE' antropolo:griczmejdość długą tradycję. M~mo iż nadal domiinującf' jest stanOWiiskopr.a!kty·cznegos€IParowan~atej s:p€rcyf~cm('.idziedZliinykultury, jaką stanowi język, od pozostałych zjawisk kulturowych, nurt badań nad rolą i miejscem języka w kulturze skupia uwagę wielu antropologów - głównie amerykańskich. Przy okaz!). tego typu badań sięga się zwykh~ do koncepcji wYiPiracowanychswego czas:u prlJez E. S~pir:a i B. L. WhO!rfa,antrqpo1ogów uwraci:anyohpowszechnie za twórców tzw. etnolciJngw,istykL KlutCzowymmomentem rozważań jest, rzecz jasna, ustosunkowanie się do idei Z'a:waTtychw sławnej hijpotezi.e S.apira-Whorfa. RÓ'W'n!iei niniejszy teikst dotynyć będzie tej kweshi, f071patrywa:ne.ijednak w kontekście teodi kultury wIkładanej prZlezobu tych badalczy, a mają,cej swoje konS€lkwencje w ostatecznych sądach odnośnie charakteTiu rozwaianego' przez nich zwią'zku języka z oałOlksiztałtemkultwry. DWA STANOW:JSKA SAPIRA Z inte:x:pl'ietacjąpoglądów Sapwa wiążą się pewne trudności, wypływające główni'e z faktu, iż ni\" był on często ko:rusekwentny w swych za.patorywaniach ogó1nokulturologiC71nych i jego s1;:aJno'wirSiko ulegało isto.tnym ~mianom W konsekwencj;i nie stworzył on spójnego programu ~dawozego - jest to raczej ze5lPÓłIPOszcZiególnychdy,rektyw wymagających odpowiedniego odczytania i usytuowania w całości poglądów teOiretY'czno-<metodologicznyClhSapira. To. co zwykle przytacza Siię jaiko "tyrpowe" .poglądy tego badacza, na których miał oprzeć się późni€j Whorf, jest jedynie fragmentem w jego poszukiwaniach dostępu do symbohCZlnej * Tekst nil1li€'j.szy st.a-noW: fragment większej nad rolą l miejscem ję.zyka ll:i<.Jz:nY'm rnzw<lżaniom cal.ości, poświęconej anircwolow ogólnym systemj·e kultury. �WOJCIECH BURSZTA 58 sfery kmltury. Również w kwestii modelującej roli języka wlwlturze rpQglą.dyS.apirn eWOIhrowałyi rue przytbrały formy ostatecznych l'O'zst1'zygnnęć. W pierwszym oikTesie swej dzialalności, 7. wie ń'cronej książlką Language, Sapir w sposób wyT,a:źmysąpaI1u:}eod sLebLejęzy!k i kulturę· Tę d.r'ugą definiJuj<ejes2JC:rew t'l'adytcyjlno-lant:ropołOtgticzny\ffi duchu stwiwdzając, że jest ona 8poJ'E'cznieOdZJL€rdzioZOlnym ZlbioiI'lE'm pr,akty.k i Wi.erZ2I1determmującYich stI1uktUlI"ęoodzJL€inlnego żyoia~Uidzi t. Nieco dalej Sapir dodaje, że kulturę można OIkrteślić jafkJoto «100" ~polecz'eństwo robi oj «o czym» myśli 2. Język zaś, jako zhiorowa szt'U1kamyślenia, którego zawartość jest ,za.wsze tożsama - two jest wg s.alPirn intuicyjną nauką dośWliadozenia - dostareza ws!katzówek o tym «jab społ'eczeńiS'twomyśli. S<łipirnie sądZii jednak, by można było znależć przyczymowe rolacje pomiędzy zawartością doświadczenia (owytm «co») a sposobem jego wyrażalIlJia.(owym «jak»). 'DaJkjaik w kulturze wszeJJkic w ni,ej zmLany dotyczą zawsze treści OIkreślOlIlychdziedziln kultury, talk dążeniem języka są zmiany w ekspvesji fOlrmalnej. Nile wydaje się więc Sa.pirowi, by kultur:l i jęl.ytk były w jakJirn:kolwi€lkp.rawdziwY'm se.nsie 'Powiązane przy.czynowo. Kiultiura j'est, rzecz j1asna, podS'bawą istni.enia jęZyika, ten dl'ugi zaś nic oj'zw:ieiI"C~,edla bynajmniej kll'lr1mry,poza oczywistym i czysto zewnętrznym faktem velacj:i pomiędzy słowni.ctwem danego języrka a inwentarzem kultury. Relaoje teg'o typu mają d'WlO'jraiki chaTakter: związku słownictwa z "ohalflaJk,1RiI"\em" kultury (np. b()gact'v,ro tel'1lllilnów odnoszących się do polknewi.eństwa w kUll1JUraC'h o s~zegóJ:ni'e ro~bUidowanych strukturach Ipo:krrewieństlwa)oraz h:istoryczne:go rozwoju języrka i całokształtu kultury. Ten dmllg'i~eIkt Z3jgad!ni.'eni!a pOl"luszałjluż z.r.eszrtąSapir wcześniej, kiedy tw:i€!I1dZlił, ż'e zarówno język, jiaikkultura są złożone z el'ementów różl!lJego wieikJui stąd jiCŚliuda się przed'stawić zmiarny kultury w rela.cji do zmian nastę:pującyCih w języku (a ohodzi tu znów wyłąCZJnie o jego słownik), LlzysikaćmOlżna istotną miarę względnego wi,e'ku elementów kultury ~. Talk więc prooesy 7Jachoid'Zącew języikJu i kuJ,turze są proce'SaID<inieporÓiwnywalnyrrni - historia .iichbiegtnie wuUużparalelnych liJn1ijedynit' w tym sensie, Źle słownidwa języka baroz.iej lub mniJej dokłardnie odzwierciedla dan'ą kulturę, celom k1órej służy. Sapir l?aiUIWa:ża jedJnaik j€lden niezwykle istotny dla jego dalszych badań fl<likt- rnieadekwatność dotychczasowego pojęda kultury w \ronfrontacj} z precyzyjnym def.iJniowaniem języka, .Chodzi o tó, aby uwalnic l E. Sapir. Language. An Introduction to the Stud?} of Speech, New YO'rok 1949, s. 207. 2 Ibidem, sP.OT. !YIetltod, in: s. 218. E. SaiPirr., Time Selected wSItal w 1916 roku. Perspee,tive Writings in of Edward Abori{}I.'wt ,<\meri.can Culture: SapIr, Ber1keley 1949, s. 4~2. A Study A r-tyk.uI of po- �Z 'problemów jęzY'kow'egIQ u.warunkow::mia 59 kuJtury kulturę od treści pu5zcZlegó1nyohj.ej opisów l wyikJazać, że posi.ada ona wrodwną f01iffię(inna; e-form), OOŚ w rodzaju 'Sze.r~gukontUlrów, wro.rórw pcdobnych tym, j'akie odkryto w języlku dzięki lingwistyoe struikituralnej (której nb. Sal!)1rbył cZiOł1owym przedsbaw1cielem). TylkJo w taikim wypadku uzy:::'kalIloby p::>równywa1ną do języka aharakterystytkę kuJ.twry, co mogłoby stać się pie:Lwszym kroibem do praJW'OmocnegoZlestaWlieniaohu tych si,er 4. Jest to więc postulat mówiący, iż wl'alściwe ZlT,o'Zlumi,enie wzajemnych relaoji ję.zY'~az iiIllnYimisyst'emami kultt'Towymi wymag'a badań nLe nad prociulktaTni języka (sł.olwniotwem), ailie nad j'ego wzorami - leksJlkalnymi, mo.rfologi.c1Jn)'lmii syntaktycznymi - w relacji do inny,ch w.zOtrówkUJlt'UJry(jeśli, jiaJkpowi:ada Sapir, takowE. da się odkryć). Następny oikres w twó:rezości SaiP1ra ClhaJr,aJktE'Tyzuj<e się zrnIialIlqjego nastawienia do zagadnień, kItóI1e Zlnalazły swe neg'atyW\ne if01Jwiąza.nie w Language - zmiana ta dotyczy tra.ktGlwMliLajęzy'lm, a w :więklSzym jeszcze st'QPnLUpcdeiścia do ~ul1lU'ry. Kluczowym pojęciem staj.e Slię pojęcie s y m b o l i z m 'u. 'Sapir ni.e og.raniJcza go jedynie do pojlC'dyriczych . relacji wiążą'cych orbiekt z symboJem na mOlcy ustalonej kOlIlwencji, aloe pragnie terminem tyrm objąć tta'ki~ezłowne systemy Qdiniesieni'a, jalk:mOlwa, pismo, :nOltacjamatemaiŁycZlna,gO/dla naJI'odowe, .sygnalizacje itd. DŹlWięki i znaki uŻY'wa'new tego tyrpu systemach zJdecyd.owanLeni'e mają ZJI1.acz.e~ nia same w sobie, a uzySkują joejedynie dla tych, ik.tórzy potr,aiią j<eilIltEil1P~ertoWiać w tef!m~naldhtego, do cZlegosię odnoszą ;;. Ten I10dZlajsymbolizmu nazywa SalPir ref.er€lncY'j:nym(referential symbolism), a jego znamimnąi pOlootawową cechą j.<es.tfakt, iż jest on substyttJutem iJnin:~gotypu zachaw?'ITia i jego znacz,eIJlIianie da się :WY!Pf'owarlzićbez;pośTednio :z kontekstu doŚWiiadczsnila.Również i do samyoh zachowań j,~o takich odnieść można, Zidani'em Salpira, iberrminsymbo1i.z.m - w tym pr.lYlpadkJujest on skQ\l1densowamąformą 2'Ja~howa:n.iaZa3tępaz€lgo, która pozwala "uwo1nić się od ci.JŚnJieJ1Jia af,ek:ty'wnego". tzn. zaJ:~tEJPuj,e beZjpOŚred'llią ekspresję emocjonalną 6. TeIIlsy,mbolizm nosi mi'aJnrorkolnden:slaJcyjnego(condensation symbolism). To, co konstytUJuje każdatrawwo kulturę, to wlaśl1lie poszCZ€gó1ne syst'e:my symboJiczne, ~pośTód ktÓTy'oh formę najrbardziej rozwiniętą osiągnął języtk. "Język - pisze Sapir - jest w ogólnym odczuci'u doSkonałym sY~ltemem symboliezJnym, o ~dealnile jedrnoroidnYIIDmaterial(\ j,ako narzęcizi'e wsz'e,lkiC'hodnil€Sień i znaeZień dostępnych danej kulturze zarówno w fOO1mieza'k1tuaJizowanej komunikacji, jak i w fOlimiJetakich i;dea}nYQh9ll1bsty,tutów komuniJka.cji. jak myślenie" 7, Zawartość treściowa 4 E. Salpo!'. Language ... , s. 2118 - 219. 5 POJ'. E:. S'd:pi-r, Symbolism, :n: E·nc1Jclopaedia of the Social Sciences, v:;-[. .'lew Y.ol1k 1'9:14. s. 492. 6 Ib]delln, 7 E. S~\pil'. Język, s. 49,3. w: Kultura. język, osobowośc, Wd:,szawa 1'978. :i. 37. XIV, �60 WOJCIECH BURSZTA kultury - :kontynuuje dalej - daje się za'wsze wyraiz.ić w jej Języku; każdy materia'ł języilrowy symbohzu:je dla użytkowników danego języka rzeczywiste ZII1aczenia.Tylko ~ięki ję.zykOiW'imożlliwe jest także wyjście poza to, co dane w indywidualnym doświadczeni u członka damej kultury - wyodrębniając z doŚWiiad:cz€lI1'ia posz'CIZególnej1egoelementy, język tWGl'Zyj€ldnoo~eśnie coś w rodzaj1u potencjalnego, po:nadindywidualnego . świata, Móry kO[1iSJtytuuje- j.alkIPowiada Sapir - pows:zedm€ p')rozu;mienie. To właŚinie "porozumienie", opierające się ~a możliwych systemach symbo~i'CZJlYChz językiem j~1() system€'m nacmlnym, stanowi kultu~ę. Widać z powyższego wy:raźm:ie,że Sapir odchodzi już daleko od braiktowania !kultury jallro określonych wwrów zachowamia (a takie jej rozumienie ~na.jdiui'emy jes'zcze w Language). W art}'1kule Idea osobowości 'ill antropologii kulturowej wyra,ź!I1'ieodcina się od konstruo'wa'Illia pojęcie kultury w ~sóib mechan;iczny, opiern.jący się na uogólnianiu postnegcmych przez badacza wzorów zachowalnia się. "Za prostymi <:chematami form kulturowych - pisze - skrywa się nade, szczególny układ wzajemnych powiązań; z tej to właśnie całości wyłaniają się zupdnie now,~ kształty nie mające nic wspólJnego z wystawionym na plan pi(';J'wszy ",wY'1m.z:em tr:eści" daII1ej kiu1tury. Stąd słowo, gest, genealogia. rodzaj wierzeń reliJglij:nychmogą sobi:e m!espodziewanie podać ręce we wspólnym nm sy,mbolicznym znaczeniu" 8. A więc SaptI'la nie interesuje już teraz to, co ludzie crzynią i w 00 wierr-zą,ile falkt, "jak ich czyny i przeświadczenia funkcjonują w ramach całokształtu egzystencji danej społeczności i jakie przy,pisuj<esię jm z!naczen~e"9. Każde kulturowe zachowanie się regulowaOle j!ootpnzez określane wzo~ce, które "modelują"· chaI"aktm i zakres indywildlUalnydh sposoibów partycypowania w kultune. Język - jako :najdoslronaJlszy system symbo:liozny - U'kazuj(~naturę owego modelowania i SapiJr doda1;~oiWozakłada, że stanowi on idealny przyklad, nn którego poastaw,ie ukazać można "funkcjonowanie całości uspołecznion.ego zachowania. J,akiJc cechy. zdaniem Sapira, decydują o wyjątkowej r:)l~ języka w kulturze? Jako dookolIlały system symboliczny posiada on zdolność przenikania bez,pośredni:ego doświadczenia do tego stopnia, iż dochodzi do sytuacji, gdy i'est rzeczą niJezw)Tlk!le trudną oddzielić obiektywną rzeczywistość (zarówno ,p1'Z)'Irod:niczą, "natturalną", jak i społecmą) od odnos.zących się doń symboli jęrzylkroiWyC'h (przykładem może być wieloikwtl1ie s:twj,erdzane wśród plelffilionpie.nwotnych odczucie identyczności słowa i rzE''Czyleżącp u podsJtaw magii zaklęć). Jak powiada Sapir: "Dla normalnego człowieka 8 t E. Sapir., Idea osobowości w antropologii E. 8a1Pi1f. Kw/.tura autentyczna i rzekom.a, kulturowej, w: Kultura. w: op. cH., s. 175. . s. L4.l. �Z prob!emów językowego uwarunkowania ku/twry 61 wszeLkie doświad:o~enie, rz~zywiste i ,portemcja1ne,przesycone jest werbalizmem" l0. W odróżnieniu od innych form symboliz:mu (np. sYJ?bohizmu matematyczmego), przeni.kają~a rola języtka względem doświadczenia posiada chaJr.aJkJter kontekSlto1wy- poza fOiI'mowanlem i interpretowaniem doświadczenia języ!k.może też być jego s.ubstytutem. W ooldiziennym żyoru łudzi, w a!ktaeh ~ll'teraklc}i,mo'wa i dz:iJałrun'ite nieustannie się pr?;e;platają pełnią,c równorzędne i niesprz2czne fu ."1kJc}e. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pCJldobieństwow tym fra~mencie stanowiska B. Malinowslkiego, który w ramach swej "kontekstowej t€ol"ii języka" momo pod!kreśtlał nadrzędność pregma t ycznej roli języtka (język jest, jego zdaniem, głównie domeną dZ'ia,lrunia).SaJpir ostrzega jedna:k przed pflzecenianienl komunikacyjnego aspelkJtu języrka - twi,el'1dz:i,ż.~ jest on przede wszystkim głosową realizacją tendencji do symboLicznego ujmowania rzeczywistości i dlQlpieroU!względnienie tego faJktuczyni z:mzJUimi1ałą jego sprarwność jako na,rzęrdzia komurnilko'wania, WyróŻlruionepowyżej cechy języka decyd:ują, zdalfiiem Sapira, o doniosłości teg.o systemu kuLturowego dla badań symbohcznej sfery kultury, której ni'e można anah?JOwać poprzez czystą obse1"waeję, bez korzysbania z pomocy symbolizmu językowego, Oczywiście, wpływ języlm na inne dziedziny kJulrtLllry za.znaeza się na z:nacznie głębszym poz;romie nizh poziom jaiwnych wzO'rów kulturowych i SaJpiroWl nie chod:z;i o s-z;Uika.nie prostych odpo,wiedmoio:śoi polIllJiędzyokreślonym typem kiultury a s'ttrukturą języka. Za:kł,ada, ż,e języ1k Jest w Sipecyfci:cznymsensie przew.odnik.iem po "rzeczywiJStDściS1polecznej".Zo.bruczmybliżej, co owa teza oznacza. W artykule Status lingwistyki jako nauki, SapiJr odrzuca jaJko na,eprawomOlcne sądy o nieistotności jęzY'ka w pro.ceS'ach przystosowywania się do rzeczywisto,ści. Uczest:ni'cy danej lmllbury nie żyją wyłącznie w świecie ,obiektywnym" oraz w świecie działań spolecz.iIlych pojmowanych tradycyjnie. Ich doświadczenie zawsze jest zrupo,średniczone językowo - rzeczywistość slpołecz;na jest w duż,ej mierze uzależniona od językowych zwyczajów danej grUlpy. Języki zaś nigdy nie :są na tyh~ do siebie podobne, by można j'e był,o traktować jako l"eprezentują:ce tę samą rzeczywistość. "Światy, w któ,rych żyją il.'Ó'żnespołeczeństwa, są odrębnymi św:i.at,ami,IlIieZiaśtym sramym ś'wi!at'em,tyLko opatTz:onym odmiennymi etykietkami" - czytamy w konkluzji 11. SCljpirtwiJerdzi więc, że wzory językowe mają moc kształtowania okreśLonego stosunlku do postrzegalnych zjawisk społecznych, że zwyczaje językowe podsuwają pewne sposoby interpreta'oj1iświata, utrudniając inne. JaJko twór posiadający ściśle okreśLony system fonetycZllly, w którym ukLc>zta.łtowały się formy detelI'minujące ~poso:by wyrażania się, język stał się zupełnym systemem odniesienia. lO II E. Sapirr, Język, w: op. cit., s. :39.. E. Si.ltpi.r, Status Ungwis-!yki jako nauki, w: op, cit., s. 88. �62 WOJCIECH BURSZTA Formy języrkowe decydują o określonej postawie wohe,c wszelkich możliwych b~eści wyrażania a po.średnio wobec możliwych form doświadczenLa (tych, rzecz j~sIlla, które dają się wy:mzić językowo). Sapir stara się na wielu przyikłaldaoh wykazać niewspółmiel"ności analiz doświadczenia w różnych języika1ch.Za wizglęidnośoią pojęć powstałych na gruncie ustalonyoh zwycza,jÓiwjęzykowych kryje się, jego zdaniem, względność fOl'my myśli. Sikodyf'irkolwaneprzez języ1k interpretacje rzeczywi9tnści k'ryją się glównie w oldmieiIllnych@wtegoriach gramatycz.nych poszczególnych języków (ja~ była już o tym mOlwa,k:westia różlnk słlQwin~kowychjest o wiele bardziej zewnętrzna). Bodążając więc za myślą Sa,p1ra i odczytując ją powiedzieć mozna, iż w języlk'u, jego specyficznych kategoriach, jest jak gdyby zawarty myślowy, lronstT!ukcyjny schemat dan~j kultury. W stl'ulk1mrze każdego języka można odczytać cały zbió.r nieuśiwiadamianych s~dów o świecie, pewne cechy zewnętrznej rzeczywi:sto1śiCi:wstają uwyp1ik1one, inne pominięte. Każda sipołeozniość pos1iada własne charakterystyezne klasy, za pomocą których pocrządJk:Uije s!ię doświlaciczenie - klasy te ustanawia w głównej mierze język. SalpLrowi nie ohodzi jednak o wyrażem:ie skr,ajDlie deterministycznego stanowiska, iż prowadzi to do ahsolutnej wyłączności i nieporównywalno'śd sensóm kullmrowycih czynności i obiektów wśród różinych grUip kulturowych, ile rac:aej pragnie wSlk,a'zać,że potoczne doświadcz,enie społeczne (ono właśnie w sto!pn~u najsilniejszym) jest w sposób nieuświadamiany "modelowane" pOIprzez :awy1ozajl:'językowe. Wydaje się, ż,e dobrze oddaje istotę myśli SapiTa jego kontynuator - przynajmniej przez pewien O!kres- C. Kiludk:ihohn,pilsząc: "języ'k wskazuje nam jak gdyby: «z,"mważ to», «'Zlaiwszeuwa'ż,aj to za odmiennie od tam1be,go",«Itakie a takie rzeczy należą do jednej gr:U!py».Ponieważ ludzi,e od dZ!ieciństwa zapn:rwiani są do reagowania w ten sposób, uw,ażają takie Tozróżnienia za nieuniknio1ny element żyoia (... ) Każ<dy język wywiera W1pływna to, co pIQsług~jący się nim ludzie w~dzą, ,co czują, jak myślą i IQczym mogą mówić" 12. Mimo liż w każJdym języku można wyrazić potencj1aLnie wszystkie treści (ten oczywisty już dziJsiaj flaki\;uwy,pullclał jeszcze F. Boas w pracy The Mind of Primitive Man), jednaik okreśilone ję,zyiki podsuwają i ułatwiają .specyf:iClznesposoby oglądu i inteI1piretalcjiświata. Pozos<ławiaijąc na razie na ubolczu zasaJdniezy wątek nLI1JiejiizegoalrtykuŁu, prz.ejdźmy obecnie do przyjrzenia się lWll1iSeikwenojom wszystkich powyższY'aih mZW1ażańSa;pira nad językiem dla jego modelu badań nad kulturą. Ta kwestia j1est zWyiklepomijana przy anali:z.a,ch,a wydaje się poSli,adać kapitalne znaczenie dla prawidłowej werbalizacji istoty t eocrii 12 C. KliUdkihOlhn, Mirror New York l'9'4!9.s. 1'66. for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life. �Z prob'emów języko'U),.~g'Ou.wClrun~::Jwania kultury kultury, ku ktÓirej skłaniał się aJutor Kultury, języka i osobowości 13. Do tej pory była bowiem mOlWajedynie o moddującej roili języlku w kulturze - Sa)pirOlwioho~lz!iłoo coś więcej - o wyikazalnie, że całość zachowania kUilturowego jest w sposób nieuśw:iad,amiany moidelowalIla, a język stanowi tego modelOiwanriaDlaijdbgodni1ejszą,IDlajha:ridziejprzej,mystą iłus1tlrację. ROZ1Poczyrna on swoje rozważania na ten temat od Uistos!uIllko-wania się do dwóch pOIjęć:"za,ohorwańspołecznyoh" 011az"nieświadnmości społecznej". Rropolhuje odrzucić rozu:milenie tego pierwszego te~minu na sposób behClJwiorys:tyezmy i oid:nosiZiernie go do grup :ludzJkidhtalk, jalk gdyby działały one niezależnie od umysłów jednostek owe grupy. tworzących. Twierdzi dalej, że mityczną "nieświadomość społeczną" mo:żJnaprzypisać jedynie tak pojmowanym g'I1upam. "Zdrro1w:iejjest przyjąć - piesze dalej - że całość ludzJkiego beha:wioTiuwElpiera się na istotnej t:ożs.amolśoimechanizmów pSY'chicznyeh, ZalrÓWlliO świJadomyoh, jiak i nieświadomych OirIaz że termin «s!połeezny» daje się pogodzić z pojęciem <mieświado:mo-§ć»nie gOTZ/ejniż termin »jednostkowy», a to dla tej prostej przyezy:ny, że prz,e-. oiwstawność pojęć «społeczny» i «jed:nostk:o,wy»(lub: osobnkzy) jest naider ogr:a1Jiczona"14. Saip'~rprzy~naje wpraJwdzie, że bY'wają prlzYlPadki efektywnego stosowania zlałrożenilao ponadilnJdyw,~dualnym oha'ralkterze zachc,wań sp'oł'ec~nych, ale że wówoz,as jed,nolZnalC~n:ie 'zarzuc,a się psyohologiczne wyja,Śirriani1e różnych typów zacholwań się w społeozeństwie. Za,cho-wania spoleezme są dla Satpim Ulk~ademtyeh aspel!'Jtów zaehowań indywidualnyoh, Móre odnoszą się do ohowiązujący,oh wzorców kult'uJ'owych Absurdalne jest t'w,iendz'ić,że człowiek w pewmym :IDomenci'e zachowuje się indywidua,lnie, a w inrnY'm społeeznie. Kailde zachowani,e kulturowe organizowane jest przez jak1iś WZOlrzec,a więc można je 11oz~pa1Jrywać w lwntekśoie powszechnego sposobu postępowania charakteryzująoego daną społeezność. W'wrce te są z kolei w sposób zasaidniezy "zależne Old sposobów percepcji ustalonych przez tradyC!ję danej ~poł'e'czno:śei"lS. I w tym momenoie znów język ilustl'uje na.idQbit;n~ej, j,ak określony sys1tem ukieru[)jko'Wuje spolSioby doświadczania świa1a prz~Oidniczego ,i spO'łecznego. Modelowanlie za,obowań w danej kulturze ma Z8wsze charakter pozaŚiwiClJdomościo1wy 'w tym sensile, że Jednost'ka z reg1uły nie 13 Na:jozęśoiej za,kłada się z góry nies;pójnolść i sz;cząt~olwaść dor,obi~u Sapira, ITJJzywa:ją,c to nalwet ohal!"a,kJj"erys'tym:nym "sty11'em" j1eg'o ,twÓll1czościi. Flakt tennJie powiiniien jednak zwall.nuać od prób eksrpli:kacjli kcmcepcd'i 8a;pir'C);ws1~ioej - tym balrdzJi'ej, że .s<'t'alwiaLl w nri'e~oinnymśw1ielt!e samą hJ~po'bElzęSa;piTa-<Wrho:da. Z(]b. eharaik'teryl"tyclzmy, "psylCihO'!'OglilZlUjąCy" alrttylkul R. J. Preston, Edward Sapir's Anthropology: Style, Structure, and Method, "Aimerlican Anthrqp~lo,g1i1st" m 5/1916.6, ss. 11105 -1'1128. 14 - E. Sarpi'r, Nieświadome s. 14'7 - 148. 15 Ibidem, s. 1;>1. modelowanie zachowań w spoleczeiLstwie, w: op. dt .• �WOJCIECH BURSZTA 64 ZJdajesOIbieSIpIffiWyze znac.neni,a, zasięgu i granic ZJa-chowani.asię, które jednaJk są pI'ZieIZ nią respektO'waJn€. Inaczej mówią,c, jedno,~ki zWYlKlepostępu,ją tak, jakby znały dos\kolI'1ai1e generame z~ady, których realirocją są ,poszczególne zachoWJaiI1'ia. SaJPiIrstosuje butaj term~n "intuicja", ktÓTy tożsamy jest dla niiego z wycz'uleniem.,lna niez;wykle delikatną materię związków zacr-ówno znarnych z doświadoze:ru1a,jak i tych, któ~e mogą zaistrueć" 16. W~pólcześni iJntellpretatoTzy SalPiJmmniemają, że odpowied'ni:kiem ,,:im.tukji" może być pOIjęcie"ciohej wiedzy" (tacit knowledge) fo.rmalJnych re,lacji 17. Nie wszystkie fOIlI11Y za'chowań kuJtul1Qwyoo uwidaczniają tak wyr.aźniemeoha:nizmy modellOlwania,j,ak dzieje się bo w przy:padku języka, ale wzaroe są zawsze obeane. "Im uważniej (... l analizujemy zachowania kultUIT'owe,tym g'Imntolw:n~ejprZJeikoI1Jujemysię.że różnice te dotyczą jedynie s,tqpnia owej nieŚiwialdomo,Śici"- pi.~ze Saipir 1H. A więc to, co początikowo przyjmolWał on dla wzorów jęwkQWyeh, teraz staje się uogólnioną zasadą, odnoszącą się do iJnn.ych dzi,e,dZ'lillkultury. Skom j0dnak mechanizmy modelOiWanianajłatwiej zaoobeT'WOwaćna przykładzi,e języka, powinno się ko.rzystać głÓW'n,j.ez ooiągnię<: lingwistyki, aby "sp:Jsób" tego modelowaniia potraf'ić precY1zyjnie zanali~ow.ać. Uprawomacnia u Sapi'r:a tę dy,rektywę falkt, iż 'Przyjmuje on jedność języ1ka z całym zachowaJniem ikuJtUiI'Owymna g:ru:ncie wspólnego im n,ieuświadamiane.go modeLowania. W artyikule Idea osobowości w antropologii kulturowej Sapi.r fOTlI11JUłll..lije wyraźnie tę zasadę mówiąc, że rC!guły waime w gramatyc 2 "są równie oo!I1:IDsłe dla badań nad organizacją spO'łec.zną,reHgią, sztuką, mitologią i techrr~ką. Dotyozą one, niezależ'llLe od jego rozmi.arów, k9.żdego segmentu ozy g,rupy se.gmen.tów, któr2 tradycja lub wygoda~a.żą nam wykrawać z f.akitycznego kontekstu ludZ'~kh zachowań" 19. W ten sposób dochodzimy do sedna poglądów Sailpira na kulturę i rolę w niej języka. Podsumowując ten fr.agment rozważań pa.cIikr.eślićtTz·eba,iż Sapirowsikie t;wiClI"d:~Clnia o zwią71kach języika z kulturrą stały się zac.zątkiem (a najwet podSItaiWą)dwóch odrębny,ch traidycj i badawczych w ramaiCh ~pók'Zesneij a~o!pologiikiułt'Uimwej oraz - po ezęśoi - socjologii. J,edna z mch koncen.truje się glóW1rriena tych ai.pektach dombku SapiJra, któme dotyczą I1oZJpatryw.an!iia języka ja,ko pf'zewodJni:kapo :kultu:r:zesymbolicznej, <kug.a zaś kład:me naeisk na ową strate.giczną .rolę językoznawstwa dla antro,polog,ii ze w~g'lędu na W6lPólneobu tym ruauilom pof Ibidem, s. 154. Pair. niP. D. Hyrne"'., Linguistic Method HL Ethnography: Its Development HL the United States, ~n: Method and Thea,ry in Linguist.irs, P. L. GaJl'vlin (od), T,he Ha,g:u.e 1!}'])l~, SI. 2163. 18 E. Sa,prr, Nieświadome ... , s. 1\65. ]9 E. Sa,piT, Idea osobowości ·w antropologiz kuttu'roweJ, w: OIp. cit., s. 139. 16 J7 �Z probLemów językowego uwarunkowania kultury 6S szukiwania ukrytych poz'iomów zja:wisk. W tej drugiej tradycji mies~zą się, mimo istni,eją'cyoh czasami różnic teoTetyczmych,antropolog'ia kognitywna, proksemika E. T. Halla, kinezyka Bil'dhwi:stel1a oraz sze,r;eg.iJndywidua1nych badań amerykańskich a;nJt:r;:lpologów. l'wórczość B. L. WhOlrta przynależy, rzecz oozywista, do pieT'Wisz'ego z wymienionych nurtów i ona właśnie jest interesująca dla obecnych dociekań nad problemem językowego uwa'l"'unkowallliakultury. JĘZYK - SWIATOPOGL"':D - KUL.Tt.JRA Jak wi:'domo, gdyż o tym [ragmcmcie dociekań Who.rfa pisało su;. zawsze naiczęściej, dakona.ton pOTównama języka hopi z wybralI1ą gil'U;pą jE;zyków eumpejskich (ddkłaidniej inido~umpejSlkiJch),które nazwane Standardowymi Językami Europejskimi (SAE), potiraiktował jako na tyl'€ ~bliilone, że możliwe do wymi'enne.go ze.:-Jt.aJw~aIIlil8. z hopi. Opierając SIę na tym, co Sapir twierdził o związkach języtka z całeikształtem kll1tUJry, Wharf założył, że w obu przYPl3dkach gramatyki tych języków mają pewien związek z kultu:rą ich użytloo'\Vlniików.W skonkretyzC'waillGj .postaci cały problem zawarł on w dwóch pytan~iach: (1) czy pojęcia "czasu", "przestrzeni", "materiJi" w powszeohlIlym h1d~kim dośwLadc~eni:u przejawiają się w tej samej fOl'mi.e,czy też w jakiś spooób rll(geruje tu struktura danego języka? oraz (2) czy mQJżliweje&\;wy'kryci.e wspó1noty pomiędzy nonmami kulturowymi i zaichowaniowyuni a wzoTami języknwyml w sz.erokim zakresie? 20. Różmfoe między językiem hopi a językami SAE 'uwidaczniają się wg Whor,fa w (a) pojmowani:u wielości i stosowania liczebrr~ków, (b) kształcie rzeczown~ków odnoszący,ch się do jakości fi.zyczmych i w pojmowaniu samych tych j,akoścl. (c) pojmowaniu faz i cyklów, (d) temporalnych farmach cZaJS'owni;ków oraz (e) pojmowaniu czasu trwania czegoś (duration), intensyw;no§oi (intensity) i dążenia (tendency) 21. l tak, pr.zykł,a'Ciowo, w języikach SAE pojęci.e wielości oraz liczebniki główne i pOl1Ząidikowe 's1;oswjesię w iJdenrt)'lcz.ny sposób do obiektów bądż wydarzeń istmieją,cych w sposób m01ilhwy do postrzeg.an!i.a,jaJk i "istniejących" metaforycznie (a więc mó:wti.mymrowno "dziesięć osób". jaJk "dziesięć dni"). Jednocześnie subiektywne poczucie czasu ulega oblel1dywizacji. Natomiast w języku hopi sytlUa'Cjajest oabkowiei,e odmienna tam liczbę mnogą i liczebniki główne stosuJe się ty1ikodo ,przedJrniO!tów. które mogą utworzyć obiJelkit)'lwny ~biór. Nie istni:E'jej~dllliaik.że wyimagino20 B. L. Whorf, Związek 21 Lud, Ta część wywodu t. LXVII między nawykamt myślenia i zachowaniem W~r~ZJa'Wa 1;982, s'. lilH d·JtY'czy w calośc<i cy1.Clwamegop(~'Wyżej artykułu. w: Język, myśl' i rzeczywistość, a języlde'Tn.. �WOJCIECH BURSZTA 66 wana liczba mnoga, zamiast niej stosuje się liczebniki porządkowe i liczbę pOijedyńczą. Tak więc I1ip.w hopd niepoiwi'e się "dziesięć dni to więoej rnti:żdziewięć dni", ale tlrZeba posłużyć się konstru'kcją w rodzaju "dJzie; ,siąty dzień to więcej niż d:zJiewiąty dzień" - przykłady można mnożyć. Także dł1ugość czasu trakto!Wana jest odmiennije: w SAE jest to wJaśnie klasyczna długość. u HOipiów relacja między dwoma wydarzeniami w przeszłości. W językach SAE mamy dwa rodzaje TlZeezowników: indywidualne j zbiurQlWe,których rozróż:nianie ilIUlPl.iJkuje stosowail1iiepoję.ci;;;J. subs:tancji lub mate rh oraz formy. U HOipiów istnieje formalnie wydz:ielOlnaklaiSCi rzeczowników, ale wszystkie one są na2JWanu indyw~dualnymi występującymi zaróWiIlow li'czbie iPojedyńczej, jak i mnogiej. W języku tym nie jest konieczne pojęcie istnienia jako duaHzmu bezikształtnej materii i formy - nie ma też tam pojęć analogicznych. Pojęcia dotyczące farz i cyJkló!wsą w językach SAE wyrażalne zawsze przy pomocy rzeczo,wników (typu: lato, :zJima,wieczór), a zja;wi~lkafawwc obie;ktY'wizowane, przy czym nadaje się im s:ensprz.e'sbrzen:ny (albo lepiej - wizualny). W hopi ZiI10WiU odmienni'e: poijęcia te występują w foomie ebhŻlO:nejdo nasrzego przysłówka, mają jedllialk charakter tempO'ralny. Np. nie ma tlam zwrotów w rodzaju "Ta11lkiem"czy "przed południem" - trzeba byłoby to wyraz~ć mniej więcej jako ,,:podczas-gdy-wyd.arr:za-się-faza-:połudin'iowa". W jęzY'ku hopi nie spotYikamy czasów w naszY'm g!I1amatY'cZJnym rozumieniu (czas ,przeszły, teTaźniejszy i przyszły), sam czas nie jest kOlI1stru!ktemmyślowym, jaik gdyby o.biektywiz.owanym J możliwym do wyrażenia przy pomocy pojęcia continuum. Istnieje tam w za·mian og.romne bogactwo fOTlm,shon i trY'bów czasown~kowych, co J"ównież po,zwala temu językowi wiernie i precyzyjnie opisywać rzeezyW.1S1toŚć (nb. Voegehin w .pra!cy Hopi Domains obala to twierdzenie Whorfa i wajduje wyrr-aźlIlej~c!Jnostik:itel'Il!poralne u Hopiów) 22. W języku hopi JStniej<ekOil'elacja czasu i przestrzeni, miejsca wydarzenia 7. czaiSemwydarzenia. I taik nip. wydarzenia odbywające się w tym samym czasie, ak w róinych rniejs.ca,ch, są i:nterpr'etowane jakby odbywały się w różnych ,czasach. I na koniec: pojęcia tJ'1wania,i'nrtensY'wnościi tendencji wyrażc. się w język,ach SAE za pomocą metafor pr:z.esltrzennych. W Języku hop i 'brak tego tY!Pumetafor, znajdujemy tam zaś tzw. tensmy, których funkqią jest wy.rażanie 1ntensywn:ości, tend€ncj,i, CZCł;SU trwania i na-stęjpst.wa. Ws;zySltik'ie prze:dstaJwione powyżej róimice językowe zestawia nas:tępnie Whom ze "światem myśli" użytkOlWIlikówSAE i hDipii stwierdz.a, że ci pieJiW\S'i aa1laliwją ,rzeczywistość (makrokosmos, jak mówi Whorf) w kaieglQ[l"'iadh rz€ozy, fonmy i substancji. Zjawi~ czy pojęcia o charakterze "2 W,g. H. LandaI!'. LnngwJf}e o.nd Culture. Npw York 1966. s. 27. �Z prob'emó!c jęzUkowego uwanmkowania kultury 67 nieprzesilrzennym obiektywizuJe się w formach językowych odnoszących się do ,przest~eni i traktuje jaik rze.czy. Indianie Hopi widzą natomiast świat w kategoriach «zdarzania się», a zdarzenia ujmowane są w dwóch kategoriach: obiektywnych i s:ubiek·· tywnych .. ,Obi.ektyWllle'"są tylko te ZOO'l1Z€ma, któr€ można uchwycić w sposób senwryczny, wszystkie inne - o charakterze psychicznym i niepsychicznym - są ZJd,aJ"ZJeniami subiektywnymi. Czas w języlku hopl nie jest równomiernie .przepływającym continuum, ale posiada char,akter stabilny. cykliczny. Whorf idzie w swych dociekaniach dalej. Skoro struktura języka decyduje o różnicach w s;posoibiemyślenia uczestników danej kultury, muszą się one objawiać w jalkiś sposób także w niej .:;amej. Wg niego w kulturze europejskiej rozróżnianie "substancji" i "f,onny" znalazło swe odbici,e np. wUJks'2l1:ałiowaniusię materializmu, paraleHznnu psychofizYCZiIlego,fizyki Newtornowskiej. Czas pojmowany jako continuum wymusił niejaiko potrzebę j-ego utTwal'ania - stąd narodJz~ny historii, powstanie kalendarzy itp. Cyklic:zno-staJbilny czas Indian HQpi ma z kolei powodować brak w ioh kultuTZ€ wsz'el~iego pośpiechu, prze:rost działań przygotowawczych wobec mających nastąjpić zdairzeń. W ten sposób Hopi traktują przysizłość. wypracowują1c współcześnie za pomocą środków magicznych to, czego spodZ!iewają się w przyszłości. Wracając teraz do postarwionych sobLe pytań na wstępie rozważal'J. Wharf może odpowiedzieć, że to właśnie jęz)llk i jego wzorce modelują pojęcia .,.czasu" i "matenii". Każdy język utrwala OIkreślone "szahlony mówienia", któn~. "pokrywają się z typowymi gu-amatycznymi klasyfi:kacjami i składają się z leksylkalnych, sYiIl.taktycznych, morfologicznych i innych środków wyrażania. zespolonych ze sobą w pewną wspólną całość" 23. Owe "szablony mówienia" są ściśle zintegrowane z całością kultury. W tym miejscu rodzi się pytanie. Jak jednak pojmuje Whorf samą kulturę, co .kJryje się u niego pod tym pojęciem. Próżno by szulkJaćw poszczegó1nych arl)llk:JułachJęzyka myśli i rzeczywistości bliższych rozwaŻał') na ten tema.t. Utrudnia to w znacznym stOipn1uinteI1preta'cj.ępostawionych przez Whorfa hipotez. Ma rację Levi~StrauE's k~edy mówi, że o ile Whori rOZipatruje język na poziomie wyu-afinowamych r-e1a'cjis,trukturalnych. o tyle kulturę traktuje niezwykle powierzchownie, utożsamiając ją z zewnę'iJ'znymi jej manifestaojami i to dobranymi pod kątem potrzeb dowodzenia relacji języka z i,ml)11mizjawiiSikamikultUTowymi. Na podstawie analiz Whorfa nie mozna dać odpowiedzi na nasuwające się, fundamElrrtaJnepytania, a to: Jakie istnieją podobień\,>twamiędzy wewnętrzną strukturą języka a innych dziedzink:Jultury? W jatki sposób języlk i kul·· tura odzwierciedlają swoją srtflukturę w danym momencie czasu lub wpły23 B. L Whuu·f, Ibidem, s. 213. �68 WOJCIECH BURSZTA wają na S'ieb~e w trakcie hiosto:ni.i?Jakie toohmki można zasto&ować do wnioslklowania form językOlW~ch z :ZJClIchowalnia pO'Z<łJjęzykiowego lub odw,mtme? Eksip'H~u:jąc z:asaidni!czemyśli Wthoda powi:elCiziećmożna, i'e tnkituje en język jailro jedyny s~tem w obrębie (bLiżej nie def,iniowaalnej) kultury, który zdolny jest interprEtować pczo~tałe (rćwnipż bliżej nicokreśl::me) systemy kultuTowe; ;pełni więc w oałJoiksttakie kultury rolę wyjątkową· Opiera się Oina na ?;d:dlJno:ści alkty:w.nego wlpływClllliana 'chalI"aikte,rkultury, .Jej myślowy i za,chowaniO'wy "obraz". DizJiękiswej shrLtkrturz€ język uki,erunlw'W!uje myślElnie w ollmeś1ony sposób, a ~posobten wyznacza specyfika j'ego komUll1!iJkaiÓ!w (to, 00 da się wytrla:zićw "szablonach mówienia") Taik więc strulktul1a języka, UJkiffi1U1Ilikowując myślenie, narzucają,c siatkę inte1ipretacyjną na "kalejdoskOjpowy strumueń wrażeń" 24, w istotny, acz nieUioruwyrtmysposób Wipływa tytm samym na z.achowania iedno.'ltrk -" uClzestnilkówdanych kultur. Whom w p8W'1ny'chswoich konstata!cjaoh idzle jelSZiC'Ze dalej - choidzi tu ,o :j<egorOlz.w,ażaJnia naid "światopoglądemi" ró'żno]ęzycznych kultur. I znowu kolejne ttrluidno9ci~prawia samo pOjęCl'~śWlatO!fl'qgłąJdu,joaJk,im poołiu;g:uj.eS!ięWhorf. 'JiraJclY1cyjn.1e pod IPo'jęciem świlakp0tglądu I1wykłrosię T'O'zLlJmieć OI1uoo10ny ze~pół sądó,w, często o chacr-a:k1Jet~ze waTlbaściującym, które prezentują najog'ólniej pojętą wi7Jję rzeozywis.tości. WJlI'ÓŻni.asię przy tym św,iawpctgllCłdspo.łecZl11Yi :i:ndywi:dJualny - zaleŻlniJeod ohairaktol'u lwntebtu dmałań praikty,cznyeth. Sam źródłosłów ni.emi'eakiego « WdLal: nschauung" podsLIJwatalki'e i:n1Jui<cje znaczeniowe. Talkie Wharf używa określenia niemi:eckie.go, miast niez:ulpełiJ1:ie to samo o7ID8IOZJającego angiek*i,ego «1iJorld-view», ale wydaje się, że rozumie to pOJęcie w specyficzny sposób. Mamy tutaj do czynienia z identyHkacją "systemu pojęciowego" ze światopoglądem, a tego z kolei ze wwrami języlmwymi, które mają ksztattować talki a ;nie inny system światqpogJ1ądOiwy~party na ,pojęcia,ch m.wartych w języ'~u. Dla Whorfa w kaiJdym języlk!u u.~ryrta jest pewnego typu metafizyka, a jego użytikow:n:i!kzawsze posialda charalkterystycz:ny "świ,atopog'ląd" odnośnie wszechśw1a1ta - t,en "świaitopogląd" podsuwa i formułuje właśnie języ1k. Whonf mOlże mówić o światopoglCłd'ziJe kultury. gdyż ję'z)'lk-świ'8ito!pogląd "reprezentuje UJmysł thumu" 2", stąd jl::Jt powszechnie obowią'ZrujCłcyi jako ~i musi. posiadać chalralkter społeczmy, respektowany Iliieświa!domie przez członków tkiuUury. Te fragm€U1ltyrQlzwaJiJań WhQIPi,azdaj€ się 'zaei'emnJiJaćdod,atlkow:o fakt, że kiedy pi:->zeon okl.Jjlitu:r~e, nomma'ch kulrturOiwy,Cihek., c'Zęi.<;to ma właśoiw~e na myśli swoiście pojętyświatqpoglątd. Talk j<esttaik:że w przypadku 'ko.nsitruOiWalni:a z,as:a.dyrelatywiZJll1lujęzyumwego, ~Ó!.l"d,pasi.aIdajak ,gidyby dwa pOlziwny-2-l 25 'B. L. Whm'.L, Nauka a językoznawsMoo, B. L. Whorf, Zwiq.zek ... , :;. aH. W')p. alt., 5. 285. �Z pro,blemów ję2!jlwwć'Qo uwarunkcwan,ia kultury 69 jeden odnoszący się do hadan nad ~u1tU!rą,drugri do ro,z;ważan nad pr.z,ekladalnością światotpOlglądów(w tym naIUlkO!Wycll). Boz.ostawiając na razi.e ten wą<telkIrOIZJW1a,żan, zajmijmy się z ko1ei kwestią: 00 to właś'ciwie 'jest hipoteza BaiP'iJra-Włmm-£a, czy 'Wog61.emoma niej mówić - jeśli tak, j,alk mó:żna ją zwerbald'zOlwaći jalk!ie intuicj(' bada!wczekryją się pod tym srformułorwaniem? ° SA!BIIRA W~ORF Jak zauważa D. Hymes 26,' tzw. hilpolteza Sapira-Whorfa pr,z€lchodził.a dziwne koleje: najpie.r:w mówiło się jedYlIlieo h~potez!ie Whm,f,a (na podstawie cZitereoh ówcześnie znanych jego arty1kJułów),:nas;tępnie o hipotezie Whotrfa-Lee, dopiel'o potem :powołano h~p()rtezę Sapiira-Whorr;f,a.,JednCłik szerszy IWybór prac Whorfa, ddlwJlany w 1956 rC\k,u:przelz J. Car,rona sprawił, że hipotezę ZJwiązanoponolWn'i,e'Wyłączni'e z Ina'zw,iskiem Whorfa, nazywając ją zamiennie ;po pros1'u relatywizmem języ,kJo1wym 27. Ostatnio wil'ócono jednak do oikJreślernahi:pOltezaISCłipimaWhorla - czynią tak zarówno je1 krytycy, ja:k i lkontynuatorzy tego typu ,badan 28. Wydaje się nie ulegać wą~p1iwości, że wszy;~Itk1ie zaS'aidnicze'usta'1enia, składają,ce się na treść tej hipotezy, znajdujemy już u SaiPira. Sapir wł.aśnie sfo;rmułował centralną myśl, którącytuj,e zreSlZJtąna wst~pie jednego z artykułów sam Whorf - stała się ona podstawą :konstrukcyjną i głóWIną przesłanką ikonikretnych badan erJ:l1ipirycznYich W:horfa. Sapir ustala tam, rie (1) nie da się bytować w świecie olbiektywJlym w sposób bezpośredni-zawsze jest to życie w znacznym s1;o.pniuzapośredniczone językowo, tj. ludzie ~ani są na "łaskę" języtka, :którym się posługują, (2) "Teamy" świat jest w duże.j mi.e.I"Z€f'lmkciją wwrów językowych (głównie g:rnmatycznych). Jest 'to, riJnnymisłowy, lS'ł,awna,teza, iż język to przewo:dnd'k .po "rzeczywistości społecznej" 'i IPOIc1staJwo,wy klucz dla jej prawidłowego odczytania i zrozumienia. Sapir wp1ata jednak. powyższe tezy IWcałokształt. swoich poglądów na kulturę, w ,tym na kulturę symboliczną w szcze26 Wg, D. Hymes, op. cit., s. 274 - 275. J. Fishman, A Systematization oj the Whorjwn Hypothesis, "Behaviarai Scienl:e", nr 4/1960; G. Tnager, The Systematization oj the Whorj Hypothesi.~, "Anthropadogill:al l.JingUlirst"ios ", nr 1/1959, ss. 3'1- 35; M. Black, Linguistic Relativity: the Views oj Benjamin Lee Whorj, lin: Theo"ry in Amhropology. A Sourcebook" R. Manners, P. Kaplan (eds), Chicago 1968, ss. 432 - 437. 28 Np. J. O. Brig,nt, W. Bright, Semantic Structures in Northwestern CaLijormn and the Sapir-Whorj Hypothesis, in: Cognit~ve AnthropoLogy, S. A. Tyler (ed), Chicago 1969, ss. 66 - 78; R. M. Rohins, The Current Relevance oj the Sapir-Whorf Hypothesis, in: Universals versus Relativism in Language and Thought, R. PinxtorL led), The Hague 1976, ss. 99 -107. 21 Po'r. �70 WOJCIECH BURSZTi\ gólności. Pr.zykł:ad ję:zy1kJa służy mu jako 'iJdea.lJna ilustracja owego "modelowania", któremu mają po:d1eg'aćWIS~elld·e 7..Cl'Ohowan'iaspołeczne. Wydaje się, że 'talkie {)ldczy:tanJie SapiTa zw.naca Ui\V1agę na ten fragment jego dorobku, w którym starał się wypracow.ać okreśLoną teorię kiu1tury, w obrębie iktórej I'OL'1ważania nad języiki'eiffipełnią naczelną rolę . W•przypadku Whorrfa mamy do czynienia ze znacznym zl1adykalizowaniem i jednoczesnym ujednoznacznieniem ogólnych dytrektyw wysuwanych przez au'tora Kultury, języka i osobowości. Nie wchodzi on bliżej w rozważania nad charakterem relacji człowiek: rzeczywistość o-biektywna; bez wahania o.k:l'eślatę drugą jako, bezładny w ,istooiG,"kalejdoskopowy strumień wrnżeń"" który dzięki językowi formowany jest w senso.w.ne, odmienne systemy pojędowe. Whorf pokazuje na 'przykł,adach Indian Hopi, Nootka, Navaho i in., jak poszczególne gramatyki języków tych plemion waru'l1ikująodmi'2nny~posób 'percypowania świata. W wywo-dach 'tego badacza można, jak się wydaje, wyodrębnić dwie, wz.ajeluui.e ze sobą związane sfery prohlemÓiw, jalkie nie-sie za sobą przy- . Jęcie relatywi71mu językowego. Piwwsza q; tych sfer ogniskuj~ się wokół zagadnienia relacji języka - w którym ma być Z!awarty imphc.ite oikI1eślOlny «Wdtanschauung »cio:aa:ehowań kiult "rowych, regulowanych przez siPecyf~kęmyślenia w tym języiku. W a'rtykułach: Nauka a językoznawstwo, Język i logika o,raz Język, umysł, I'z'?czywistość, kr:ncentrujf' się już Whorl raczej na zagadnieniach wza'jemnejp.rzekładalności rÓŻDy'Oh systemów językowych różnych ",kJata'log-6wrzeczywiStości". Pisze: ". " n~kt nie iPo1lrafiopisać rzeczywiJstości .ca-tlrowiciebezstronnie; ws;zystkich nas krępują pewne pI'lawidła inttenp1"etacj.i,na'wet wówczas, gdy sądzimy, że jesteśmy wolni. (. .) DochodziJmy tu do nowej zasady relatywiL'1mu:IpQs'trz,egającynie 'utworzą robie tego samego ob.ra:zu świat.a na podstawie tych samych faktów fizycznych, j,eśli ich zaplecza językowe nie są lpodo:bne1Uib:pr,zynajrrmiej porów.ny.walne" 29. Wharf :przypatrujE' się z Ikolei JmnseikJwencjom tej tezy dla badań naUJkowych i dopuszcza możHwość istnienia wileIu spójnyoh, odrębnych sposobów 'iJnter:pretacji rzeczywistości, który to faikt sl1Ja'wiapod znaikiem zapytania .prz,ekonanie o uniwersaliźmieeuropejskiego modelu nauki. Od tego typu rozważań na pewno daleki był Sapir. Czymże jest w takim razie tzw. hrpoteza SaJpiro-Whorf.a'? Sytuacja wydaje się być analogiczna do tej, z jtaiką~1Po1J,k,ać się można na g,runcie filozofii nauki w przypadku tzw. tezy <Dtuhema-QuiJne'a.Pierwszy z wymienionych autm'ów sformułował ideę o niemo i.ności obalenia jakiejkolwiek hipotezy teoretycznej przez jakiekoLwiek ustalenia obserwacyjne. W. Quine dokonał wzmocntenia tezy aut~)pa Teorh fizycznej i dostarczył 1 2' B. L. Wharf, Nauka a językoznawstwo, w: op. cit., 's. 285. �Z problemów języko'w.ego uwarunkowania k"lkltury 71 dodatJkowych racji tezę ową !potwie~d~a]ącyC'h.DodaJtkowo rozszerzył z,akres jej "obowiązywania", gdy,ż ,Dlihem rpnzY'jmował ją zasadni,czo dla ustaleń fi'zyczmych, a w sformu1-owani!UQ'utne'a 'za:kr,esj'ej \'jtolSowalnoBcl jest sZelI"Szy 30. Podobnie w przypadku 8apir,a i WhOO"fa - 'zasad:rriczaidea jest autorstwa tego pierwszego, ale jej konkretyzacja w 'połąazen:iu z j.oono:czesnym wZIIl1oc:nieniem,dolkonane pnzez Whor£'a, stanowią o chaaalkte!'Ze ogólnej hipotezy relatywizmu językiowego. JaJko taką, hipotezę Sapira- Whorfa odczytywać możiI1at<akŻiejako padlStawowe i eikslPonowan~ potw:iendzenie kornieeznoś,ci Irelatywistyc:zmej !postawy w badaniach Iliad kulturą. Nieporównywa1oość sensów czynnoŚ,cik!ultUTowyeh tłuma~y Sii.~ w tym .przypadku odmiennością komunika:tów ję.zYkowych. ZAKOŃCZENIE A. Schaff przytaczał swego cZasu zarzuty, jakie stawiano z różnych stron hipotezie Sapira- WhOT'£'a:".". jej kategorie wyjścio;we są wieloznaC7Jl1ei żle zdefiniowane; jej sd'ormułowanw. są mętne; założ,elIl j.e, ż,e język pOIrządkuje i o:rganizuje »sUII'awe»:pol?JJlanie,będą1ce «'kalejdosikoJPOwym strumieniem wrażeń» - jest me1Jafizyc7Jne;równj.e metafizyezne jest twieTdz,enie, że język (pojmowany a:utonomicznie, a nie jalko odbi:c~e rzeczywistości) zawiera w sobie pogląd na świat; teza r:eJ.atywi!z:muję.zyko,wego prowadzi 'W swej postaci skrajnej doa:bsurdaJJnego 1JwieI1d~en.ia o nieprzetłumacz,a1ności ifóżnych języków itd., itd." 31 Jednocześnie w kaj;dej pra,cy poświęconej badaniom nad relaej,aml języka z innymi dziedzinami kultury, omawia się, cytuje, przeint2r;pretowuje - słowem - wY'lwrzystuje 'W najrozmaitszy sposób do,Tohek Sapira i Whorfa. Hipoteza dO'czekJałasię ogromnej literatury w filozoiil, so,cjologii, psychologii (swego czasu na 'badaniach Whorfa opa'r!la Slię wczesna psychobngwistyka w r,ama.ch tlZW. Southwestern Project) oraz antropologii. E. T. Hall, twóroa tzw. proksemiki podkreśla, że w swoich pracach uogólnia zasady przedstaiwione przez Whorfa na całą resztę ludzkiego zachowania, na całą kulturę, pojmowaną przez niego jako komunikowanie się 32. W zawężają,cy z kolei sposób, odn()!sząc zasadę relatywizmu językowego do względności semantycznej, nawiązują do Sapira i Whorfa etnonaukowcy (Goodenough, Conklin i in.). ' Zasadniczą bowiem ideę badań Sapira, WhorIa oraz innych etl1olingwistów w rodzaju D. Lee, H. HOijera, C. Kluckhohna - mówiącą o tym, Par. 30 J. Kmita, Z problemów epistemologii historycznej, 156-157. 31 32 w,g. A. Schaff, Język a poznanie, Warszawa 11964, s. 127. E. T. Hal.J, Ukryty wymiar, Wa<rsiZR/Wa1197,6. Warszawa 1<980" ss. �72 WOJCIECH BURSZTA że język. w kitórym myśliany jako 'Uczestn1cy danej kultury. ma wpływ na sposób ,jej ipeircypowaniJa,w kOlIliSetkw,encji zaś naczynnoŚiCi kulturowe - ,wykor.zys1;ywać morina w baldrurlliaJch nad kulturą wlielostronmie. Nie wchodząc w ro'Zważania skictefilooofkzne można starać ,się skonstruować taką teo.rię kultury, ikJtóra llwz,ględni aktywny udział jęZylka i jego jednostekkomuniJkiatylwnylch w iO':mnow3lniuol~powi'ednich tYlPów przekon.ań rkulturowych funkcjonujących w obrębie badanych kultuT. Osobny z kolei prOlblem stanowi sam falkt językowo-eiPistemologkzmych ograniczeń badań nad kultwrą, przy T'Ozważanoiuktórego odwoływanie się do idei Whorla sianowi Hustrację jednego 'Z historyoz;n1e zaistniałych rozwiązań w tej kJwestii. WOJCIECH BURSZTA LINGUlSTIC CONDIrrLONS OF CULTURE (Summary) For many years var,iDuls S!ch()llars have fOIC'us'edtheir attention o,n the Sapir-Whorf hY'P'Oltesis.ThOiSe;rieserchers who ha,ve dealt with the problem alf Ir,elation:>h~p between la'I1Jg,U'a!ge alnd cu;lture ar'e eSlP'eciaUy ilnt,er·ested i,n it. Sapir's and WhorJf's as we,l[ as oither eltihnoQi'nglU'iisltls., reJfleic~ljom:; 'cIQIDSltiilUit,e one of the hi,storka!l vari'a.nts ad' researich on Li'n~uis~lical],jycOIil'di't,ionedphenomena or symbolic cultu'l"'e. The above-presente.d artlicle att'eI:np;ts at givli~ a rec'O'I1struotion of basic fe-awr€lS of the Sapir's 'theory of c.uHu:re, i'n whi'c.h resear,ah ()Il1 l'all1tgua,ge treated as a'n '~dea:l example of uhJcon5imoru.5modeling 01 all, not on.ly ,lu!l~ujlS,tic. s02:al !behavior played a special r,ole. B.. L. Wlho,rf's re~lean'h compos.es a spec,ific sUJb:stalIltiajt'ionand reim'ol'C'ement of theses s-et forth by Sa:phr a.nd thus the 'i,dea3 of hoit,h scholars constitute the s,o-{:.a1JedSa'P,ir-Whorf hYlPotesils. Despite the fact that this hypo.teSii·s, in iits or~ginal form. had been rejected. it has still been investigated am:d new a'ttempi,1S to discuss ~t frWTI pohnts of vi,ew o,f different theoretical and plethodolCJig:ica.1aSSiUJl11'p1.ions are constantly being underta.ken, for it is s'till a vital and stimulaoting fado,r in the re,'edJrch 0.11 languarge· -culture relationship. And as suc!h it presents a s.pecific awroac.h to this particular anthropological problem (and not only). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d8b0af2d915a9fcc55d1ce598c31393.pdf 1a70709fc4f9c2e5e1e1915e53161d40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1003 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:922 Title A name given to the resource Z przemówienia wygłoszonego na otwarcie Międzynarodowego Sympozjum Mongolistycznego w Warszawie pod hasłem "Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 WITOLD DYNOWSKI Z PRZEMÓWIENIA WYGŁOSZONEGO NA OTWARCIU MIĘDZYNARODOWEGO SYMPOZJUM MONGOLISTYCZNEGO W WARSZAWIE POD HASŁEM: „TRADYCJA WE WSPÓŁCZESNEJ K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ R E P U B L I K I LUDOWEJ" Otwierając Międzynarodowe Sympozjum Mongolistyczne pragnę ser­ decznie powitać wszystkich uczestników biorących udział w naszych obradach. Ze szczególną przyjemnością w imieniu organizatorów chcę przywitać i pozdrowić przedstawicieli nauki przybyłych z zagranicy, zarówno z różnych środowisk europejskich, azjatyckich, amerykańskich, jak i z Australii. Na wstępie winienem P a ń s t w u wyjaśnić okoliczności, które zadecy^ dowały o takim, a nie innym zgrupowaniu referatów autorów polskich i wygłaszaniu ich w odpowiedniej kolejności w różnych instytucjach nau­ kowych — w Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Historii K u l ­ t u r y Materialnej PAN. Uniwersytet Warszawski był bowiem kolebką mongolistyki polskiej. Tu w końcu ubiegłego stulecia pracował J. K o ­ walewski, t u po I I wojnie światowej prof. M . Lewicki podjął dziedzictwo po W. L . Kotwiczu, po zgonie zaś M . Lewickiego Katedrą Mongolistyki (jedyną w Polsce) kieruje prof. S. Kałużyński. Wiele więc przemawia za tym, żeby linią kierunkową połączyć zakresy zainteresowań k i l k u gene­ racji mongolistów polskich. Co więcej, z płaszczyzn zainteresowań mon­ golistów polskich nie trudno jest dostrzec punkty odniesienia występu­ jące w kierunkach mongolistyki światowej. Całkiem inaczej złożyły się studia kulturoznawcze o Mongolii pro­ wadzone od 1966 r. przez sektor etnograficzny I H K M łącznie z Katedrą Etnografii UW. Skrystalizowały się one na podstawie obrazu tradycyj­ nej k u l t u r y mongolskiej sprzed rewolucji i osiągniętych tam wyników badawczych oraz na teoretycznych próbach ustalenia prawidłowości adap­ tacji k u l t u r y koczowniczo-pasterskiej do modeli współczesnej cywiliza­ cji. Zawsze jednak ostatecznym celem naszych wysiłków — naszym pro­ gramem maksimum — było podjęcie konkretnych, zespołowych i syste­ matycznych badań terenowych w tym kraju. Dopiero bowiem bezpośred­ nie zetknięcie się z żywą społecznością, odbieranie pełnych wrażeń i re­ jestracja na bieżąco zmian strukturalnych kultury oraz śledzenie powsta- �14 WITOLD DYNOWSKI wania impulsów i ich złożonej transmisji społecznej przy przekształca­ niu starego w nowe, może stać się właściwym czynnikiem inspirującym do wysuwania trafnych wniosków naukowych. Ogólnym i długofalowym przedmiotem badań stały się prawidłowości adaptacji tradycyjnej kultury pasterskiej do wymogów współczesnej cy­ wilizacji i modelu nowoczesnego państwa socjalistycznego. W t y m ogól­ nie sformułowanym spojrzeniu badawczym znalazły się następujące za­ dania szczegółowe: Chodziło przede wszystkim o odtworzenie na podsta­ wie literatury, źródeł zastanych i tradycji ustnej obrazu k u l t u r y paster­ skiej sprzed rewolucji. Najistotniejszą rzeczą przy t y m stało się poszu­ kiwanie czynników sprawczych, które stabilizowały ten system k u l t u ­ rowy. Pytania badawcze dotyczyły roli środowiska geograficznego, czyn­ nika demograficznego, systemu politycznego i gospodarczego, roli struk­ tury społecznej i jej związków z wątkami wierzeniowymi. Tematykę badań nad przemianami współczesnymi ujęto w cztery za­ sadnicze grupy: 1. Studia nad przemianami współczesnymi kultury nomadyczno-pasterskiej w t y m wariancie, który zachowuje koczowniczy tryb życia i gospodarkę pasterską, lecz modernizuje go przez racjonalizację hodo­ wli, uspołecznione formy gospodarowania, kolektywizm organizacji ży­ cia zbiorowego i tworzenie w ośrodkach somonowych stałych centrów dyspozycyjnych i usługowych dla pasterzy. 2. Prawidłowość przechodzenia od tradycyjnej gospodarki pastersko-koczowniczej do uspółdzielezonych form gospodarki pastersko-rolniczej związanej z elementami życia osiadłego. Rola czynnika państwowego w t y m procesie, funkcja państwowych gospodarstw rolnych, wpływów wzorów kulturowych krajów rolniczych. Bezpośrednie przyczyny spraw­ cze tego procesu, jego przebieg i efekty współcześnie obserwowane. 3. Studia nad procesem tworzenia się miast i ośrodków wytwarzania przemysłowego. Powstawanie społeczności miejskich. Drogi rekrutacji klasy robotniczej. Przebieg procesów miastotwórczych; adaptacja lud­ ności stepowej do w a r u n k ó w życia miejskiego i pracy w zakładach prze­ mysłowych. 4. Kształtowanie się w warunkach społeczeństwa socjalistycznego nowej kultury narodowej. Procesy laicyzacji kultury. Kształtowanie się poczucia wspólnoty ogólnonarodowej. Wiedza o innych krajach i naro­ dach. Rola elementów tradycyjnej kultury ludowej w procesie współ­ czesnej integracji narodowo-państwowej. Rola inteligencji mongolskiej, jej rola społeczno-kulturowa. Studia nad prawidłowościami przemian kultury pastersko-koczowniczej w warunkach kolektywizacji i tworzenia ośrodków lokalnych z na­ tury rzeczy można było przeprowadzić tylko w terenie. Podobnie przed­ stawia się sprawa studiów nad wprowadzeniem rolnictwa i osiadłego trybu życia. Materiał dokumentacyjny, jakim dysponują w t y m zakresie �Z 15 PRZEMÓWIENIA - archiwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­ bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­ widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych. Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­ ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje duży rozrzut w terenie. Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­ riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­ nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­ riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­ sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­ wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych aratów. Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­ czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­ nia niemal przy k a ż d y m akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń arackich. Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­ piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­ renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­ nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­ tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­ łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­ graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany . 1 1 Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży środowiska pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2. mongolskiej do �Z 15 PRZEMÓWIENIA . StfttMwa i instytucje mongolskie, okazał się niewystarczający dla pogłę­ bionych studiów nad funkcjonalnym sensem tych przemian, nad pra­ widłowościami przemian kulturowych, gdyż zastany zasób źródeł to przede wszystkim ujęcia ilościowe, dotyczące zagadnień gospodarczych. Toteż prace nasze w Mongolii musiały objąć wcale pokaźne obszary kra­ ju i, co nie obojętne dla efektów naukowych, zebrane materiały cechuje duży rozrzut w terenie. Jest rzeczą zrozumiałą, że w dłuższym procesie gromadzenia mate­ riałów powstały większe zgrupowania tematyczne, które możemy zamk­ nąć w określonej całości. W ten sposób możemy spojrzeć na zbiorowy trud uczestników ekspedycji etnograficznej w Mongolii w gromadzeniu materiałów do dziejów somonu Bajan — dzisiaj somon przyjaźni polsko-mongolskiej. Można się spodziewać, że po opracowaniu tych mate­ riałów w studiach mongolskiego procesu historycznego utrwali się szer­ sze spojrzenie na nową rejonizację kraju i mechanizmy wyzwalania no­ wych sił społecznych ze środowiska miejscowych czy nowo osiedlonych aratów. Trudno o bardziej właściwe uwypuklenie sytuacji, w której doszło do nowych ustaleń pojęciowych dla tradycyjnej instytucji o nazwie churał. W rekonstrukcji bowiem procesu ścierania się starego porządku z nowym modelem ustrojowym również churały jako system wieloszczeblowego przedstawicielstwa szerokich mas arackich należy zaliczyć do tych kategorii, które dopiero musiały torować sobie drogę w nowej rze­ czywistości historycznej. Z takim porządkiem rzeczy mamy do czynie­ nia niemal przy każdym akcie zakładania nowych somonów i zjednoczeń arackich. Zgromadzono też zespołowo materiały terenowe do bardzo istotnej dla mongolskiego życia gospodarczego kwestii kontynuowania zawodu pasterskiego przez młodą generację. W Mongolii bowiem, podobnie jak w innych środowiskach o dużych kontrastach bytowania na wsi i w sku­ piskach normujących życie na wzór zwartych osiedli miejskich, daje się ostatnio odczuć rezygnację z zawodów tradycyjnych. W badaniach te­ renowych nowo zaistniałej sytuacji chodziło przede wszystkim o ujaw­ nienie i rejestrację czynników sprawczych powodujących zachwianie wiekowego porządku w tradycyjnym systemie wartościowania zajęć w chudonie. Zdajemy sobie sprawę, że zasoby materiałowe pochodzące z k i l k u ajmaków aczkolwiek są niemałe nie mogą być w pełni reprezen­ tatywne dla całej Mongolii. Były to badania jedynie sondażowe, które traktować należy jako przyczynek do podjęcia akcji szerszej w skali ca­ łego kraju. Zestaw materiałów zebranych przez polską ekspedycję etno­ graficzną został już wstępnie zweryfikowany i opublikowany . J 1 Patrz: I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , Adaptacja młodzieży środowiska pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2. mongolskiej do �16 WITOLD DYNOWSKI Równolegle do prac prowadzonych zespołowo każdy z uczestników ek­ spedycji związał swe zainteresowania dodatkowo z określonym, kon­ kretnym tematem bądź z zespołem tematów potraktowanych monogra­ ficznie. Dla przykładu wymieńmy zespół tematów scalonych pod hasłem ,.urbanizacja stepu". Pod ogólnym tytułem Torguci przygotowuje się do druku monografię jednej szczególnie interesującej grupy mniejszościo­ wej w Mongolii. Ze studiów kultury tradycyjnej (obrzędy, światopo­ gląd) w zainteresowaniach indywidualnych zrodziły się wysoce pasjonu­ jące refleksje na temat ujawnionych kategorii w języku symbolicznym. Interesująco zapowiadają się także wyniki studiów nad elementami l u dycznymi w kulturze mongolskiej. Do tematów przygotowanych do dru­ k u i częściowo już opublikowanych trzeba zaliczyć rozważania o mon­ golskim systemie pokrewieństwa. Z szerokiego tła studiów zagadnień społecznych wyłonił się wreszcie zakres zainteresowań indywidualnych pod hasłem „rodzina mongolska". Pozostaje pytanie, jak ocenić i jak się ustosunkować do prac prowa­ dzonych iw Mongolii przez polską ekspedycję etnograficzną i do ich w y ­ ników. Nie ulega wątpliwości, że około 50 pozycji publikowanych (w tym dwie książkowe) stanowi wymierny wynik działalności polskich etno­ grafów w Mongolii. Wydaje się jednak, że nie t y m i kategoriami trzeba mierzyć udział w badaniach naukowych i obecność polskiej ekspedycji w t y m kraju. W kręgu nauki mongolskiej, zwłaszcza w jej ogniwach stykających się z nauką światową (kongresy i sympozja międzynarodowe), chętnie hołduje się refleksjom na tematy bardziej odległej i bliższej historii rodzimej. Przewodnią myślą I I Międzynarodowego Kongresu Mongoli­ stów w Ułan Bator była głęboka refleksja na temat wkładu kultury mongolskiej w rozwój cywilizacji światowej. W t y m samym środowisku naukowym, na bazie przemian od okresu mandżurskiego, podjęto także próby szerszych uogólnień, zmierzające w kierunku stworzenia systemu ocen i wartościowania oznak postępu. Błyskotliwie to zauważył prof. Walther Heissig w książce Die Mongolen, pisząc w podtytule: „Ein Volk sucht seine Geschichte" (co należałoby tłumaczyć jako „naród odszuku­ jący swą historię"). Rozbudzona refleksja historyczna, przepełniona akcentami oceniają­ cymi, charakteryzuje bodaj każde społeczeństwo znajdujące się w pro­ cesie gwałtownych przemian, społeczeństwo odzyskujące lub zyskujące samodzielność państwowo-narodową, zmierzające k u modernizacji gospo­ darki i form życia zbiorowego. Zazwyczaj pierwszym zadaniem podej­ mowanym przez nowo kształtujące się środowisko intelektualne — hu­ manistyczne — jest próba rozrachunku z procesem historycznym. Nic więc dziwnego, że mongolska myśl historyczna koncentruje się na anali­ zie i ocenie ostatnich 60 lat. Jest także rzeczą zrozumiałą, że mongolska myśl historyczna tak wiele uwagi poświęca początkom ruchów rewolu- �Z PRZEMÓWIENIA 17 cyjnych i działaniu nowego aparatu władzy. Z drugiej strony dziś, z perspektywy 60 lat dzielących Mongolię od rewolucji, coraz częściej stawiane jest pytanie, w jaki aposób i co należałoby zachować z modelu tradycyjnego. Jest to najbardziej właściwa płaszczyzna, na której można rozpatry­ wać efekty współpracy etnografii polskiej z mongolskimi przedstawi­ cielami myśli historyczno-społecznej. Tu nie tylko zaznacza się pionier­ ska rola etnografii polskiej w kontaktach nauki dwóch socjalistycznych państw, lecz także i pomoc w pozyskiwaniu nowych p a r t n e r ó w do współ­ pracy — p a r t n e r ó w z innych dyscyplin naukowych, przede wszystkim archeologów i socjologów. Co więcej, na tej płaszczyźnie jako na bar­ dziej t r w a ł y m gruncie można z większym powodzeniem stawiać nowe, szersze pytania badawcze, łączące w odpowiedzi przeszłość z przyszłoś­ cią. Można się więc pytać czy Mongolia, podobnie jak inne wielkie na­ rody Azji, niezależnie od ustroju i stopnia zaawansowania w technicznej modernizacji bytowania {np. Japonia, Chiny, Korea) pozostaje nadal na osi azjatyckiej, czy też przestawia się na oś inną i iw czym się to szcze­ gólnie jaskrawo wyraża. 2 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0c4adaf7cdb8fca5ba0f35fdff85579.pdf b48bb3d686ff7f8982deed600f0320e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2418 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2244 Title A name given to the resource Z Raptularza./ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z RAPTULARZA Zbigniew Raszewski Twórczość a wirtuozeria 23 V I I I 91 Twórczość, dzieło. Są to pojęcia różnego pochodzenia, „dzieło" bardzo stare, „twórczość" stosun­ kowo młoda. Oba dziś przez wielu kwestionowane, bądź jako nie odnoszące się do żadnej rzeczywistości, bądź też jako przestarzałe, nieużyteczne. Chyba niesłusznie. Oto przykład zastosowania ich w analizie, która wychodzi od dwóch innych pojęć, niekwestionowanych, a mianowicie od talentu i wirtuozerii. Istnienie talentu jest oczywistością. Można go określić jako uzdolnienie większe od uznawanego za przeciętne przez jakąś zbiorowość w zakresie rysunku, malarstwa, rzeźby, śpiewu, gry na instrumencie, komponowania melodii do jakichś słów albo instrumentalnej, bez słów, składanie wierszy lub opowieści zwracających powszechną uwagę. W cywilizacji, do której należymy, pewne uzdolnienia mogą dojść do głosu wyłącznie drogą długiego szkolenia upraw­ niającego do wykonywania pracy, w której się talent przeja­ wia, po zdaniu egzaminu przewidzianego przepisami. Tak jest z architekturą. W Polsce powszechnie rozróżnia się architektów bardziej i mniej utalentowanych. Nic byśmy jednak o tych bardziej utalentowanych nie wiedzieli, gdyby me odbyli oni prawem przewidzianych studiów i nie złożyli egzaminów, bo bez tego niczego by nie zbudowali, nie mając pozwolenia na projektowanie. Z rysowaniem, śpiewem, składaniem wierszy bywa inaej. Nikt nie żąda uprawnień od urzędnika, który ku uciesze całego biura rysuje udane karykatury przełożonych. Podobe bywa z pisaniem wierszy. tych dziedzinach w sposób bardziej oczywisty ujawnia fakt, że każdy talent jest wrodzony, że go człowiek ze sobą Przynosi na świat. Bywają spektakularne przejawy talentu, J k np. nadzwyczajna biegłość w grze na instrumencie, cz ni w S l e a czasem u osoby, której wcale tego nie uczono czy fenomenal­ na pamięć muzyczna (mały Mozart był w stanie zapisać ze słuchu skomplikowany utwór muzyczny po wysłuchaniu go jeden jedyny raz). Równie oczywisty bywa całkowity brak uzdolnień w wymienionych dziedzinach. Są osoby, które nie mają słuchu, nie potrafią narysować ani ciekawie opowie­ dzieć. Wszyscy wiemy, że jest ich dużo. Bardziej skomplikowana wydaje się sprawa użytku, jaki ludzie czynią ze swoich uzdolnień. Z potocznego doświad­ czenia wiadomo, że jedni je szkolą, inni nie, dla jednych bywają one jedynie źródłem satysfakcji, dla drugich także źródłem utrzymania. Do tego punktu wszystko jest dosyć proste. Intrygujące wydaje się inne rozróżnienie: pomiędzy użyt­ kiem czynionym z talentu przez autora i przez wirtuoza. Czym jest wirtuozeria? W najogólniejszym sensie jest chyba przejawem uzdolnień, które wyliczyliśmy, zdumiewa­ jących doskonałością wykonania. A więc niekoniecznie śmiałością pomysłu, czy głębią myśli, ale raczej tego, jak wysoko bierze śpiewak jakiś ton, z jaką szybkością gra pianista, ile kolejnych piruetów następuje w tańcu primaba­ leriny. Zjawisko to jest zatem ściśle związane z obfitością darów, jakie otrzymał ktoś od natury i — przeważnie — od trafności ich spożytkowania. Nie ma wirtuozerii bez wir­ tuoza, wirtuoz zaś rozporządza uzdolnieniami większymi nie tylko od przeciętnych, ale i od tych, które podziwiamy u większości śpiewaków, pianistów czy tancerzy. Dodajmy, że poza nadzwyczajnymi uzdolnieniami i dobrą szkołą cechuje jeszcze wirtuoza — w tym najogólniejszym rozumieniu — niezawodność wykonania. Wirtuoz może mieć tremę lub nie. (Często ma!) Na ogół się jednak nie myli. Miewa znakomitą pamięć, a jeśli tremuje się przed wejściem na estradę, zazwyczaj odzyskuje pewność siebie w tej samej chwili, w której zaczyna śpiewać, recytować, tańczyć. Poza tym rozumieniem wirtuozerii jest jeszcze inne, węż- 3 �sze, stosowane do osób, które wirtuozeria całkowicie satys­ fakcjonuje, ponieważ nad wszystko przedkładają wywoły­ wanie podziwu, niewiele różne w tym od mistrzowstwa akrobaty, tresera lwów albo woltyżera. Olśnić publiczność tym, czego nie potrafi nikt inny i nigdy nie potrafił albo nie dokazał od dawna, mniejsza o to, czy z pożytkiem dla duszy ludzkiej i czy w dobrym guście. Nie brak w historii przykładów powodzenia, które osiąga­ li wirtuozi odpowiadający temu rysopisowi. Wiemy, że żaden zarzut — powierzchowności, infantylizmu, powielania szab­ lonu — nie był w stanie ich odwieść od manier wykonaw­ czych, repertuaru, popisów czysto technicznych —jeśli tylko ich występy wywoływały uwielbienie tłumu, hojność wład­ ców, uśmiech kasy. A wiemy, że wywoływały i wywołują. Kto by wątpił, niech sobie obejrzy w TV choć jeden koncert Pavarottiego, króla kiczu. Tu godzi się wtrącić, że wirtuoz wirtuozowi nie równy. Po pierwsze: bywa wirtuozeria całkowicie bierna, rozkoszująca się niemal wyłącznie nadzwyczajnymi darami natury, eks­ ploatująca ciekawość człowieka dla wszelkiego dziwu. Bywa i twórcza, metodycznie wywalczająca dla rodu ludzkiego nowe zdobycze przez pokonywanie oporu, choćby oporu materii. Ale także: dotychczasowych nawyków, braku wyob­ raźni, uprzedzeń. Jeszcze ciekawsze może się dla nas okazać inne rozróż­ nienie - pomiędzy wirtuozerią samowystarczalną i niesamowystarczalną. Doskonałe przykłady samowystarczalnej znajdujemy w muzyce romantycznej, która wydała na świat dwóch fenomenalnych instrumentalistów, jednego w od­ mianie uduchowionej (Liszt), drugiego w demonicznej (Pa­ ganini). Obaj ufundowali swoją sławę na wykonywaniu własnych kompozycji. Ale komponowali swe utwory przede wszystkim z myślą o jak najpełniejszym zademonstrowaniu doskonałości swej gry. Tak sprawa była stawiana i tak jest stawiana do dziś przez nieuprzedzonych znawców. I chyba jest stawiana słusznie. Utwory Liszta i Paganiniego bywają do dzisiaj wykonywane, nie tyle jednak dla ich muzycznego piękna, ile dla trudności, które trzeba pokonać, żeby mogły zabrzmieć czytelnie i czysto. Są one po prostu trudną do odparcia pokusą dla dzisiejszego skrzypka i dzisiejszego pianisty, pragnących się zmierzyć z legendą arcymistrza fortepianu i arcymistrza skrzypiec. Wirtuoz, który sobie pisze utwory popisowe, nie przestaje być przez to wirtuozem. Trzeba jednak przyznać, że dosyć nam analizę komplikuje, ponieważ zmusza do zaostrzenia kryteriów stawianych autorowi. Skoro nie wystarczy pisać, by zostać w naszych oczach autorem, trzeba ustalić, jakie jeszcze warunki powinny być spełnione w tym wypadku. Otóż wydaje się, że najważniejszym jest poszukiwanie innego rodzaju satysfakcji, być może najlepiej rozpoznawal­ nych u architekta. Jeśli przyjmiemy, że najbardziej reprezentatywnym wciele­ niem wirtuozerii bywa śpiewak — a wydaje się to wysoce prawdopodobne — to najbardziej reprezentatywnym jego przeciwieństwem będzie przypuszczalnie architekt, twórca takiej konstrukcji, która pozwala zwiedzającym rozkoszo­ wać się odkrywaniem jego zamiarów, nieraz w równej mierze nacechowanych poszukiwaniem piękna, co zamiary poety. Wielki śpiewak może być czcicielem piękna. Ale sam nie znajdzie spokoju, póki go nie wywoła przez brzmienie swojego głosu. Uwaga na słowo „brzmienie"! Wirtuoz w postaci czystej jest zakochany w tych przejawach swej sztuki, które są najbardziej podobne do pieszczoty; nie darmo zdaniem poetów muzyka „pieści ucho". Otóż może być tak, że muzyk 4 zapomina o wszystkim w poszukiwaniu tej pieszczoty, gotów grać do upadłego, byle jej doznawać. Stempowski z zacieka, wieniem obserwował kiedyś cygańskich grajków, którzy wyraźnie poddawali się rozkoszy słuchania własnej gry pomimo muzycznego ubóstwa tego, co grali. Obserwacja ta wydaje się ważna. Owoc wysiłków wirtuoza zawsze wraca do niego. Po drodze ma wywołać uwielbienie tłumów, radość tłumów nie jest jednak celem jedynym. A więc ważne w naszej formule jest także słowo „swojego". Wszyscy inni śpiewacy, skrzypkowie, pianiści to wirtuoza tło uwydatniające jego wielkość. Albo rywale. Oczywiście, jest wirtuoz, który czerpie ogromną satysfi cję z pomnażania sławy ulubionych autorów (kompozyt rów). Toscanini, człowiek fenomenalnie utalentowany (mi pamięć muzyczną równą pamięci Mozarta), wyżywał w odgadywaniu zamiarów kompozytora, którego utwór dyrygował. Odtwarzanie pasjonowało go a pochwały za trafne odtwarzanie w dużej mierze zaspokajały jego miłość własną. Wszelako nawet Toscanini, choć zdolny do pokory wo innego muzyka, wykazuje jedną z najważniejszych с wirtuoza: radość z odtwarzania cudzego dzieła znajd wyłącznie w obliczu tłumu, w bezpośrednim kontak z publicznością. Radość architekta zdaje się być innej natury. W y r z faktu, że udało mu się postawić coś p o m i ę d z y so a innymi ludźmi, z piętnem własnej osobowości, czytelnym jednak i wtedy, gdy sam architekt jest nieobecny, a nawet i wtedy jeszcze, kiedy go już nie ma na świecie. Niejeden architekt po to budował, żeby trwać w obm lonych przez siebie kształtach. Nie można powiedzieć, żeby go nic nie łączyło z wzięt śpiewakiem. Co najmniej dwa pokrewieństwa powi zwrócić naszą uwagę. Obaj respektują pewne zasady. Wie śpiewak uznaje skalę muzyczną, a więc poza tym, że stara wziąć wysoki ton, stara się wziąć go czysto i zgadza się na żeby czystość jego intonacji była sprawdzona mechanic trochę podobny w tym do architekta, zawsze posłuszn wobec najogólniejszych praw statyki. W obu wypadkach zuchwalstwo polega na pozornym łamaniu praw i tylko s okrzyki wielbicieli: To niewiarygodne! To niemożliwe! J on to robi! Pasja zmagania się z oporem materii, z jej obiektywu prawami, wydaje się wspólna wszystkim ludziom parają się pędzlem, piórem, cyrklem, grającym i śpiewają Wszyscy są do tej walki specjalnie wyposażeni przez na zdają sobie z tego sprawę, mają poczucie władzy, na wtedy, kiedy próbują tłumić w sobie poczucie wyższości, czyni z nich jedną rodzinę. Natomiast dwa odłamy czynią użytek, nieraz bezwiedn z własnych uzdolnień. Jeden odłam tworzą wirtuozi w ściślejszym rozumi tego słowa. Najbardziej reprezentatywny dla tego odł wydaje się nadzwyczajnie uzdolniony muzyk-wykona" zdolny zaśpiewać (odegrać) wszystko, sam powstrzymuj się od napisania choćby jednej nutki. Drugi odłam utworzyli autorzy w najrozleglejszym r~ mieniu. Najbardziej reprezentatywny dla tego odłamu wy je się architekt, który m u s i wznieść coś istniejącego рой własną osobą, żeby bliźnich swoim talentem zainteresow a może nawet zachwycić. Uwaga: w pracy tego drugiego odłamu jest zawsze elem pewnego wyrzeczenia. Człowiek o uzdolnieniach archite" a powstrzymujący się od budowania, może zaznawać ziemskich rozkoszy wyobrażania sobie budynków ideal zgodnych w wykonaniu z własnymi zamiarami. Kto bud - �zawsze coś musi — w praktyce — na rzecz nieubłaganych aw materii poświęcić. Poświęca również coś każdy malarz. Żeby obraz w ogóle móc namalować — powiedział Delacj trzeba go choć trochę zepsuć. (Zepsuć, oczywiście, porównaniu z jego stanem idealnym, istniejącym wyłącz­ nie w wyobraźni malarza.) Kiedy się pojawią te znamiona — zobiektywizowanie własnego wysiłku, zawsze wymagające pewnej ofiarności można i trzeba mówić o dziele. Dzieło, czyli rezultat wysiłków człowieka wybitnie uzdol­ nr r 0 x w Wolność nionego, który decyduje się na wzbudzanie podziwu za pośrednictwem ukształtowanych przez siebie elementów materialnych, naznaczonych piętnem własnej psychiki, ale wolnych od związków z własnym ciałem. Tylko w odniesieniu do wytwarzania dzieł (tak pojmowa­ nych) można i warto mówić o twórczości. To znaczy: można mówić bez wahania, bo na obszarze sztuki oprócz zjawisk czarnych i białych występują też szare, wyposażone w pewne tylko cechy twórczości, za to niezmier­ nie ważne. Jednym z takich szarych zjawisk jest teatr. i samowola inscenizatora 12 I I 92 Pytanie: czy da się wyróżnić granica, poza którą samowola insenizacji odbiera utworowi jego identyczność? Mówiąc prościej: czyni go czymś innym? Już-nie-tym-samym? Znane mi próby odpowiedzi na to pytanie rozczarowują. W świetle naszej obecnej wiedzy najbardziej przekonywa­ jące są odpowiedzi historyczne. To w 1798 uważano za jedyną dopuszczalną na scenie [ówczesną] wersję Hamleta. A Akropolis w inscenizacji Grotowskiego? Odpowiedź: tę w latach sześćdziesiątych można było uważać za jedyną wersję wartą fatygi. To odpowiedzi najrozsądniejsze. Gdyby je poklasyfikować, wynikłyby kwestie: — stosunku epoki do przeszłości, — uprawnień teatru, — kultury publiczności i inne. Po rozważeniu tych kwestii być może dałoby się przeciąg­ nąć linię demarkacyjną. Przypuszczalnie biegłaby ona wzdłuż wiary teatru w to, że utwór sam zawiera w sobie odpowiedź na wszystkie pytania, jakie jego wystawienie może nasuwać. Ergo, że teatr n i e m u s i szukać własnej odpowiedzi na żadne pytanie tego rodzaju. Jeśli jest przekonany, że musi, znajdujemy się po drugiej stronie linii demarkacyjnej. Jeśli nie, jesteśmy po jej wewnęt­ rznej stronie. Innej możliwości rozgraniczenia nie widzę. Z czego wynika, że to, co w scenariuszu stałe, na scenie — w praktyce — bywa zadziwiająco rozciągliwe. Ale nie pęka. scenie. Scenariusz tzn. Hamlet napisany istnieje bez zmiany, niejako obok nowej inscenizacji, i właśnie to, że istnieje obok, umożliwia Hamletowi teatralne życie takie, jakie znamy: pełne urozmaiceń, choć z ciągłą szansą zachowania identyczności. Każda inscenizacja wygasa. Nie jest całkowicie bezpłodna, bo w dziejach Hamleta pamięć wielkich kreacji i to, co nazywamy legendą Hamleta, ma w jego dziejach swój udział i jest wynikiem współkształtującym nowe, kolejne insceniza­ cje. Nie działa to jednak na kształt dziedziczenia w prostej linii, nie jest tak, żeby przez swoje unicestwienie jedna inscenizacja dawała życie drugiej (jak to jest z ziarnem i jego potom­ stwem). Właściwe zasady żywotności są zawarte nie w tej in­ scenizacji, lecz w scenariuszu, który będzie użyty do pracy wnet, albo po bardzo długiej przerwie, być może już nigdy więcej w tym samym teatrze, i będzie wzięty na nowo, tak jak się na nowo bierze sztukę dopiero co napisaną. Wedle mojej doktryny scenariusz nie należy do elementów przedstawienia. Jest tym, co teatr demontuje, żeby wynik demontażu zmontować na nowo. W tej fazie pracy pojawiają się elementy ( + dyrektywy). A więc powinienem stwierdzić, że według mojej doktryny „linia życia" biegnie w teatrze obok kolejnych przedstawień. I rzeczywiście, myślę, że tak jest. Oddala to teatr od innych zjawisk o fazowej egzystencji, ale nie przekreśla ciągłości. Ciągłość wymaga tu jednak obecności gwarantów zewnęt­ rznych, przede wszystkim w obyczaju. 13 I I 92 W mojej książce [Teatr w świecie widowisk, Warszawa 1991] porównałem pracę teatru nad pisanym utworem dramatycznym do procesu dojrzewania. Uważam, ze jest to uzasadnione, ale dobrze by było sobie uświadomić i podobieństwa, i różnice, które z niego wynikają. Ziarno wrzucone w ziemię wydaje kłos, który jest jakby nową, odnowioną postacią ziarna. Potem kłos znika, ale pozostałe po nim ziarno znów wraca do ziemi i przedłuża ycie rośliny. W tym najważniejsze podobieństwo do Ham­ leta, który nie ginie po jednej inscenizacji, wraca — by tak rzec — do swej postaci napisanej — by się odrodzić w nowych kolejnych inscenizacjach. Kapitalna różnica polega na tym, że w życiu pszenicy obserwujemy dziedziczenie w prostej linii: z tego ziarna, ^ore teraz trzymamy w palcach, pojawiają się w kłosie jego ozieci o tych samych właściwościach, powstałe kosztem ofiary swego rodziciela, który przestaje istnieć, dając życie °wym pokoleniom. W teatrze mamy raczej do czynienia z odnogami głównej •nu. która nie przestaje istnieć przez wystawienie Hamleta na 14 I I 92 Proces decydujący dla życia postaci teatralnej odbywa się na poziomie instrukcji (elementy + dyrektywy). Polega przede wszystkim na demontażu i podejmowaniu decyzji. Fakt, że jedno i drugie możliwe, i to w takim zakresie, jaki się w historii teatru europejskiego wytworzył, rozstrzyg­ nął o rozmaitości interpretacji, którą w teatrze widzimy. Ale fakt, że owoc k a ż d e j instrukcji przemija, dał postaci szansę identyczności. Każda inscenizacja przemija, tekst Hamleta trwa. I w tym sensie postać Hamleta po zejściu ze sceny „wraca" do książki, żeby z niej znów wyjść, gdy zacznie się praca nad nową inscenizacją. z n 15 I I 92 Kiedy Zapolska pisze Moralność pani Dulskiej, są już w jej tekście wyraźnie zarysowane postaci i to postaci o szczególnych właściwościach teatralnych. Autorka miała już duże doświadczenie teatralne i wiedziała, jak wyposażyć swą sztukę w zbiór ról. W wielu wypadkach gromadziła kontrasty, co na scenie nadaje postaciom pewną, by tak rzec, wypukłość. Gadatliwa żona, milkliwy mąż, jedna córka 5 �sentymentalna, druga filutka, para kochanków niedobrana (panicz ze służącą). W poszczególnych rolach też pewną ręką gromadzone sytuacje i kwestie. Cały teatr w głowie autorki, zanim jeszcze ktokolwiek poza nią z tym tekstem się zapoznał. Aktorzy dostają te role do nauki i od tego momentu zaczyna się nowy rozdział w życiu postaci obmyślonych przez Zapolska, bo choćby nie wiem jak wobec niej lojalni byli aktorzy, każdy wnosi do pracy swoją własną wrażliwość, swoją pomysłowość, doświadczenie, wiedzę, umiejętności. Jednakże inscenizacja, w której uczestniczą, wygaśnie, pozostawiając miejsce kolejnym wykonawcom. Inaczej w fil­ mie. Pewna liczba filmów to adaptacje sławnych powieści. W takich wypadkach aktor liczy się z czytelniczym doświad­ czeniem widza, wie, że „obok" filmu jest powieść, z którą film będzie porównywany. Ale wiele filmów powstaje wedle mało znanych powieści lub też ma scenariusze specjalnie napisane. W tych filmach aktor liczy się przede wszystkim z wzorami, jakie mu nasuwa obserwacja i jego własne doświadczenie życiowe. Tradycja dawniejszych ujęć ma niewielkie znaczenie w filmie, bowiem scenariusz bywa tu wykorzystywany jednorazowo. W zasadzie nie zdarza się, żeby wedle tego samego scenariusza powstał drugi film. (Choć zdarza się, że powstaje wedle tej samej powieści, czy na ten sam temat.) Rzecz ciekawa, że podobnie było w początkach teatru. Grecy też pisali swe sztuki z myślą o jednorazowym ode­ graniu. Jak się te jednorazowe scenariusze przeobraziły w scenariusze nieograniczonego użytku, to osobna i ciekawa historia. W zasadzie dokonało się to za sprawą nowożytnego teatru zawodowego. (Choć gotowe wzory były już w Rzy­ mie.) W każdym razie jest to rzecz warta uwagi, że sztuki teatralne tak pilnie przepisywano a potem drukowano, nie tylko po to, żeby je czytać (to dzieje się dziś z pewnymi scenariuszami filmowymi!), ale i po to, żeby je wciąż na nowo grać. To jest jedna z osobliwości teatru w jego długiej historii: że się nie chciał obywać samymi tylko nowymi scenariuszami. (Choć bywały momenty, w których już był tego bliski.) Co go skłaniało do sięgania po stare scenariusze? Bez wątpienia różne czynniki, w mojej książce wyliczam ich kilka. Myślę jednak, że da się wśród nich wyróżnić najsilniejszy magnes, a tym bywała pamięć wielkich ról, nie dająca spokoju aktorom. 16 I I 92 Dawny teatr nie przywiązywał wielkiej wagi do odrębności w wyglądzie postaci. Naprawdę ważne było uwierzytelnienie przynależności do jakiejś kategorii: starzec, młodzieniec, duchowny, rycerz, król, prostak. Podeszły wiek należało zagrać przekonywująco, tak jak i majestat króla, choćby i pozbawionego władzy. Co do reszty pozostawiano aktorowi dużo luzu. W sztukach dawnych mistrzów aktor znajduje mnóstwo użytecznych dla siebie wskazówek. Czerpie je głównie z dwóch źródeł: z biegu wydarzeń i z wypowiedzi (samej postaci i innych o niej). W pewnym sensie bywają one kompletne, w tym sensie, że można z nich odtworzyć mentalność i usposobienie postaci, także wtedy, gdy jest to postać zagadkowa. (A więc razem z jej zagadkowością.) Ale bardzo rzadko tyczy to jej wyglądu. Im bardziej „charak­ terystyczna", tym [wskazówek] więcej, patrz Kaliban. Im szlachetniejsza, tym o szczegółach wyglądu mniej. W dawnym teatrze miało to wielorakie uzasadnienie, nie najważniejsze w tej chwili jakie, grunt, że miało. Czy przez to zbliżymy się do fenomenu Maigreta, o któ­ rym sam [autor] pisze, że jest zamglony? Na tyle zamglonym nas rozczarowuje każda adaptacja filmowa (przez sam faj, ukonkretnienia)? Otóż moim zdaniem nie. W epice wygląd z zasafy odgrywa wielką rolę, odgrywa i w wypadku Maigre^ którego nie ma bez jego zwalistej sylwetki. Rzecz w t y m ^ epika potrafi łączyć wymóg portretowania z zamglenia konturu, co w wielu wypadkach dodaje czaru portretowi A więc mimo zamglenia konturu wygląd nie przestaje tu byj pierwiastkiem współkształtującym postać. W wypadku Hamleta tak nie jest. Nic za tym nie przernj. wia, żeby Szekspir usiłował zrobić użytek z wyglądu Нац. leta. Nic również za tym nie przemawia, żeby luki w tyn zakresie wyzyskiwał w celach konstrukcyjnych. Najpra*. dopodobniej pozostawia wolne miejsce w obrębie kategorj „młodzieniec", „królewskiego rodu". ..następca tronu" żywego usposobienia, bardzo rozumny, wysportowanj — można by dodać. A więc nie jest tak, że aktor wypełniający wolne miejscj dopuszcza się gwałtu na naturze Hamleta. Można by tak powiedzieć, gdyby obmyślony przez aktora wygląd (chód, ruchy, strój) pozostawał w jaskrawej sprzeczności z tym,co Szekspir w trwały sposób skonstruował. Póki do takiej sprzeczności nie dochodzi, o gwałcie nie ma mowy. a wiet i tożsamość Hamleta nie zostaje naruszona. Owszem, zostaje, może ktoś powiedzieć, ponieważ istniejt nasz odbiór czytelniczy, współkształtowany przez obecność luk; w te luki wyobraźnia czytelnika wlewa własne wyob­ rażenia, a wygląd aktora może odczuwać jako zamach na swoje prawa. Otóż odczuwać może, moim zdaniem, nie ma jednak szaf na udowodnienie tych uprawnień przed Trybunałem Konstytucyjnym. Co innego „miejsce niedookreślenia" (Ingarden), a co innego luki. Nie każda nieobecność jest niedookreślenieą które staje się elementem kształtowania, kiedy kieruje пац uwagę w jakąś stronę i po skierowaniu zatrzymuje się m niedopowiedzeniu. Niedopowiedzenie jest jednym z najstarszych i najpłod­ niejszych procederów artystycznych w ogóle. Ale wygląd Hamleta nie jest niedopowiedzeniem. Jego po prostu niemi (w obrębie kategorii, która sie w dawnym teatrze bardzo liczyła). A więc nie na tym rzecz polega, że aktor śmie wyglądif w tej roli, lecz na tym, że jego wygląd mo/e być sprzeczny z resztą i jeszcze na tym, że cała rola może być zla. To jedne jest przed trybunałem czytelniczym nie do obrony. 24 I I 92 Rzecz zupełnie zasadnicza. To nie jest tak, że w teatrze postać literacka, wziett z literatury, zostaje wymieniona na żywego człowiek!, aktora. W rzeczywistości droga wiedzie od jednego tworu fikcft nego do drugiego, też fikcyjnego. A ściślej biorąc od jednego do drugiego wariantu tegoż tworu całkowicie fikcyjnego Pierwszy wariant tkwi w napisanym scenariuszu, drugij powstaje przez odegranie roli, a fikcyjne są oba. Aktor nie jest dziełem sztuki, ani częścią dzieła sztub > Uruchamia tylko działanie tego drugiego wariantu. Щ ..uruchomienie" może mieć w tym wypadku cechy wysok* go artyzmu, to inna rzecz. Nie można Hamleta na scenie dotknąć, nie można я " przerwać, nie można go pobić. Natomiast można go zot* czyć i wysłuchać dzięki interwencji aktora. Ale tylko w tej odmianie, która ten aktor jest w stanie d^J Przekleństwo teatru? 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b238dd180281e8a0d7f36691f1d5547.pdf eeeaaa1960b499a6b93fcb6a71582286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1190 Title A name given to the resource Z rodu Kaina / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.193-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Warszawa) Z RODU K A I N A Od dwustu lat pochodzenie Cyganów przestało być tajemnicą — w każdym razie pod koniec X V I I I w. po raz pierwszy sformułowana została teza 0 ich indyjskiej ojczyźnie, poparta argumentami lingwistycznymi. Nie znaczy to, że od razu przyjęta została powszechnie przez badaczy zajmujących się Cyganami i nie znaczy, że wyjaśniono wszystkie niejasności. Odkrycie ojczyzny Cyganów wprowadziło tylko pewien ład w dociekania, do tego czasu idące w sposób zupełnie niemal przypadkowy, wyrażany w najbardziej nieraz nieprawdopodobnych hipotezach i przypuszczeniach. Niejasności związane z genezą i najdawniejszą historią Cyganów spro­ wadzają się do kilku podstawowych problemów, podstawowych pytań stale aktualnych, mimo iż — jak wspomniałem wyżej — dwieście lat w przybliżeniu minęło od odkrycia ich ojczyzny. Te nadal czekające na odpowiedź kwestie to: 1) z jakiego rejonu Indii wyszli Cyganie — ' gdzie znajduje się ich pierwsza ojczyzna; 2) kim byli ich przodkowie — z jakiej grupy społecznej, etnicznej, kasty wywodzą się Cyganie; 3) kiedy opuścili Indie; 4) jaka była przyczyna wyjścia? Z tymi pytaniami podstawowymi związane są dalsze, już bardziej szczegó­ łowe zagadnienia, np. czy geneza wszystkich Cyganów jest podobna, czy mają wspólne korzenie, skoro tak zróżnicowani są dzisiaj i tak odmienne typy kultury prezentują? Czy jedna była (i jaka) droga ich migracji, czy też już od początku, od opuszczenia ojczyzny, drogi ich przodków 1 poszczególnych grup rozeszły się? Jakie były ich losy od momentu wyjścia do czasu, gdy zaczęły ich rejestrować pierwsze dokumenty europej­ skie — a jest to różnica kilku stuleci. Odpowiedź ważna jest nie tylko dla historyków interesujących się Cyganami, ale dla tych wszystkich, którzy biedzą się nad zrozumieniem procesów kształtujących dzisiejszy obraz kultury cygańskiej, ich swoistą filozofię życia. Cóż jednak mówić o tych zagadnie13 - Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 �194 L E C H MRÓZ niach, po co mnożyć pytania, skoro te najbardziej podstawowe kwestie nadal pozostają bez jednoznacznej odpowiedzi. Nadal formułowane wyjaśnienia, propozycje, hipotezy mają charakter życzeniowy, a nie wynikający z faktów — mówią więcej o autorze i jego postawie niż o Cyganach lub ich przodkach. Przykład Cyganów jest wyjątkowo dobrą ilustracją, jak względy pozanau­ kowe oddziaływają na formułowanie twierdzeń o charakterze naukowym i jak osobowość badacza, jego przynależność etniczna i kulturowa określają sposób percepcji i posiadany sąd. Wiele jest spornych kwestii dotyczących rozmaitych narodów i grup etnicznych i ich historii, ale Cyganie są pod tym względem społecznością szczególną, nie mającą — tak mi się wydaje — analogii. Z nimi bowiem wiążą się najrozmaitsze liczne, jak w żadnym innym przy­ padku pomysły, hipotezy, wyjaśnienia historii najdawniejszej, a nawet tej nowszej, bliższej naszym czasom. Omawiając postawione tu kwestie należy sięgnąć do czasów odleglejszych niż wspomniane już dwieście lat, do czasów bezpośrednio po pojawieniu się Cyganów w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Nie jest rzeczą dziwną, że w okresie schyłku Średniowiecza i Rene­ sansu, gdy nie tylko codzienne życie przeciętnego człowieka, ale także nauka przeniknięte były duchem chrześcijańskim, a Pismo święte i teksty religijne stanowiły podstawę i wskazówkę postępowania i oceniania innych; także wyjaśnienia zagadki Cyganów poszukiwano w Biblii. Tym zasadniejsze wydawało się to, że niektóre jej fragmenty pasowały do Cyganów i na­ dawały się do wyjaśnienia ich tajemniczego pochodzenia i pojawienia się w Europie. Tułacze, wędrowne życie, jakie prowadzili pierwsi cygańscy przybysze zaobserwowani w Europie Środkowej i Zachodniej, skłaniało do upatrywania w nich potomków Kaina. Przynależność do kainowego rodu naznaczona była bowiem piętnem kary — a dla osiadłych mieszkańców Europy permanentne koczowanie mogło być odbierane jako tułactwo, jako rodzaj kary. Zresztą wyjaśnienie zawarte jest w Starym Testamencie. „Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi" (Genesis, rozdz. IV, 12) , „I rzekł Kain do Pana [...] Oto mię dziś wyganiasz od oblicza ziemi i skryję się przed obliczem twojem, i będą tułaczem, i zbiegiem na ziemi: każdy tedy, który mię najdzie, zabije mię" (Genesis, rozdz. IV, 13-14). Dalsze fragmenty tego samego rozdziału Genesis zdają się potwierdzać tezę o pochodzeniu Cyganów z rodu Kaina. Kain miał syna Henocha, „Potem Henoch zrodził Irada, a Irad zrodził Mawiaela, a Mawiael Matusaela, a Matusael zrodził Lamecha" (Genesis, rozdz. IV, 18). Ówprapraprawnuk Kaina spłodził z dwiema swoimi żonami kilku synów, zajęciami swymi wyraźnie pasujących do obrazu Cyganów i życia przez nich prowadzonego. Można więc było przypuścić, że bezpośrednio wywodzą się Cyganie od Lamecha: l 1 Wszystkie cytaty zaczerpnięte z Biblii w przekładzie ks. D . Jakuba Warszawa Wujka, wydanie: 1УО0 г., Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, przedruk z edycji kra­ kowskiej z roku 1599. �195 Z R O D U KAINA „Który poją) dwie ż o n y ; imię jednej Ada. a imię drugiej Sella. I urodziła A d a Jabela, który był ojcem mieszkających w namieciech i pasterzów. Imię zaś brata jego Jubal: był ojcem grających na arfach i muzyckiem naczyniu. Sella też urodziła Tubalkaina, ten który młotem robił, i był rzemieślnikiem wszelkiej roboty od miedzi i żelaza" (Genesis, rozdz. I V , 19-22). Mieszkanie w namiotach, gra na harfach i innych instrumentach, kowal­ stwo związane były z życiem, jakie prowadzili Cyganie — informacje o tym powtarzają się w opisach i obserwacjach nawet najdawniejszych, dokonanych zaraz po rozprzestrzenieniu się Cyganów w Europie w początku XV w. Przypuszczenie zatem o pochodzeniu z rodu kainowego wydaje się zasadne, znajduje ono potem odbicie w literaturze, w sądach na temat Cyganów, w naukowych dociekaniach. Simeon Simeonis — franciszkanin, w relacji z Krety z 1322 r. pisze o Cyganach: są z rodu Chayma . Czy chodzi mu o Kaina, czy Chama, trudno rozstrzygnąć, tym bardziej że i Chama czyniono praojcem Cyganów. Henricus Cornelius Agrippa — filozof i lekarz publikuje w 1530 r. dzieło pt. De vanitate et incartitudine scientiarum. Rozważa tam problem ludzi zwanych Cyngres lub Egipcjanie. Przybyli oni — jego zdaniem — z terenów leżących między Egiptem a Etiopią, wyprowadzeni niegdyś przez Kusza (Chusa), syna Chama, który był synem Noego. Ludzie ci nadal jeszcze nazna­ czeni są przekleństwem ciążącym na potomstwie Chama — prowadzą życie włóczęgów, obozują rozbijając namioty poza miastami, na polach i rozdro­ żach, prowadzą życie rozbójników, złodziei, handlarzy, zabawiają opowieściami przygód, z lenistwa wróżą posługując się sztuką chiromancji i przy pomocy tych oszustw żebrzą i zarabiają na życie . Hipotezę o pochodzeniu od Kusza podejmuje i uzasadnia w 1633 r. Martino del Rio (w Disquisitiorum magicarum libri sex) — staje się ona popularna i nawet określenie Cyganów w języku niemieckim Zigeuner wywo­ dzą niektórzy od zniekształcenia słowa „Chusener", czyli pochodzący od Kusza . Chanaan, inny spośród czterech synów Chama, jest przodkiem Cyganów — wyraża pogląd w 1613 r. Claude Duret . Są oni Kananejczykami (po­ chodzącymi od Chanaana), którzy wywędrowali do Europy po zajęciu ich kraju przez Josuego. A w tym czasie, gdy powstają kolejne prace potwier­ dzające na podstawie analizy języka tezę o pochodzeniu z Indii — zainspi­ rowane odkryciem Węgra Valyiego podobieństwa języka Cyganów i tego, którym posługiwali się znani mu Hindusi — ukazuje się praca innego Węgra Enesseya, który dowodzi (w 1798 г.), że potomkowie Chama oszczędzeni zostali, gdy ogień zniszczył Sodomę i Gomorę, lecz wypędzeni później z krainy Zoar przez potomków Lota stali się tułaczami . 2 3 4 5 6 : F . de Vaux de Foletier, Mille ans ' De V a u x de F o l e t i e r , op. cit. s. 19. 4 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. 5 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. 6 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19 d'histoire des Tsiganes, Paris 1970, s. 19. �196 L E C H MRÓZ Potomkowie Kaina czy potomkowie Chama — i jeden, i drugi wariant, i jedna, i druga teza stawia Cyganów w sytuacji niekorzystnej, upośledzonej wobec innych ludzi i narodów — ale upośledzenie to nie jest niesprawiedli­ wością; jest wynikiem sprawiedliwej kary za winy przodków. Niezależnie bowiem, czy są potomkami bratobójcy Kaina, czy Chama, który nie uszanował ojca (choć ojciec ten akurat powalony był opilstwem), są potomkami kogoś, kto dopuścił się wykroczenia przeciw istotnym normom społecznym. Prześla­ dowanie zatem Cyganów, niechęć do nich, są całkowicie uzasadnione — taki sposób myślenia powszechny był w chrześcijańskiej Europie okresu Średniowiecza i Renesansu; można przypuszczać, że i później pozostały jakieś jego ślady. Podobnie uczestniczący w wyprawach Krzyżowcy dokonując rzezi Żydów nie dopuszczali się występków, nie byli mordercami, po prostu karali tych, którzy ukrzyżowali Chrystusa, byli więc także sprawiedliwością. Historycy zwracają uwagę, że po pojawieniu się w Europie przyjęci zostali Cyganie gościnnie. Jednakże już wkrótce, bo po kilkudziesięciu, a czasami nawet kilkunastu latach (a przecież sądząc z historycznych wzmianek nie byli wówczas częstymi gośćmi w jednym miejscu), życzliwe początkowo przyjęcie zmieniło się w prześladowanie, ustawy banicyjne, obowiązek zamieszkiwania w wyznaczonych miejscach poza murami lub u bram miasta — podobnie jak Żydzi i trędowaci. Wyjaśnieniem powszechnym w l i ­ teraturze jest opinia, że łotrostwa Cyganów, wyciąganie pieniędzy od miesz­ czan za pośrednictwem wróżby, kradzieże itd. były przyczynami zmiany przychylnego początkowo stosunku do nich. Zapewne nie są bez znaczenia występki Cyganów w kształtowaniu opinii o nich, ale opisy dawnych kro­ nikarzy znacznie częściej mówią o ich kowalskich, wróżbiarskich i muzycz­ nych umiejętnościach, o wędrownym życiu niż o przestępstwach, których mieliby się dopuszczać. Zarzut szczególnej przestępczości pojawia się dużo później, najmocniej podkreślany u schyłku X V I I I , a właściwie w X I X w. Opinia na temat przyczyn prześladowań jest więc szukaniem uzasadnienia okrucieństw w stosunku do Cyganów, racjonalizacją postępowania wobec nich — taki argument wydawał się, jak sądzę, najbardziej oczywisty. Tyle, że jest to wyjaśnienie wynikające z sytuacji Cyganów w wieku X V I I I i X I X , zaczerpnięte z obserwacji współczesnych XIX-wiecznym historykom i przenie­ sione o 300-400 lat wstecz. Umknęło uwagi nawet wybitnych badaczy, że sytuacja, w jakiej znajdowali się Cyganie, a przynajmniej część ich od schyłku wieku X V I I I i w wieku X I X była właśnie wynikiem ustaw skiero­ wanych przeciwko nim i prześladowań. Więc nie przyczyną rozszerzania się działań represyjnych w stosunku do Cyganów, ale skutkiem takich działań. Potwierdzeniem jest w moim przekonaniu to, że po pierwsze najdawniejsze zapiski kronikarskie nie są wcale tak niechętne Cyganom i nie na ich rzekome przestępcze właściwości zwracają uwagę. Poza tym liczba Cyganów XV- i XVI-wiecznej Europie była raczej skromna, kroniki rejestrują ich nie ze względu na ilość, ale jakość, nie ze względu na wiel­ kość grup. ale odmienność sposobu życia, ubioru, języka. Potwierdzeniem �197 Z R O D U KAINA jest, że wiele z pierwszych obserwacji z najrozmaitszych miast i krajów Europy dotyczy tej samej (często niezbyt licznej) grupy. W porównaniu z Cyganami gromady zbójeckie, wędrownych wagantów, pielgrzymów były — jak można przypuszczać — wielokroć liczniejsze. Wielu historyków stwierdza, że społeczeństwo europejskie schyłku Średnio­ wiecza nie było tak bardzo nieruchliwe. Wędrowały gromady kuglarzy, handlarzy, pielgrzymi, żebracy i trędowaci, zbiegli chłopi z rodzinami i ryce­ rze, rzemieślnicy, scholarze, organizowano krucjaty — wędrowanie Cyganów nie mogło być zatem szczególnym ich wyróżnikiem. Pośród wielości wróżbiarzy, wieszczek, alchemików, astrologów, zwolenników nauk tajemnych, kiedy ważne przedsięwzięcia — łącznie z najazdami, wojnami, związkami małżeńskimi, nawet między panującymi — uzależniano od przepowiedni, także cygańskie wróżki (wbrew powszechnej w cyganologicznej literaturze opinii) nie stanowiły ewenementu; a pełnienie usług dla gawiedzi nie wydaje się, aby mogło być podstawową przyczyną prześladowań. Kuglarzy, sztukmistrzów, treserów i muzykantów wielu wędrowało po drogach ówczesnej Europy. Także więc i w tym przypadku nie wyróżniali się Cyganie czymś wyjątkowym. Podobnie ma się sprawa z rzemiosłem kowalskim — zapotrzebowanie na wyroby, takie jak uzbrojenie, narzędzia rolnicze, okucia wozów, było przecież olbrzymie i liczne były pracownie i warsztaty wykonujące te usługi; także i kowalstwo zatem nie było cygańską specyfiką. Prawda, że wyróżniano ich po części ze względu na swoisty sposób życia, koloryt, ale zbyt to chyba skąpe uzasadnienie, by w nim poszukiwać wyjaśnienia w stosunku do Cyganów. Przekonanie, że Cyganie są potomkami Kaina, zostało przyjęte jako wiarogodne. Zaskakujące to, jeśli zważyć, że już sama lektura Biblii winna sąd taki obalić. Prawda, że to, co wyżej powiedzieliśmy o Jabelu, Jubalu i Tubalkainie — potomkach Kaina — zdaje się pasować do Cyganów. Ale też wyraźnie jest powiedziane w Biblii, że złe prowadzenie się ludzi skłoniło Boga do „wygładzenia" ich, przez które to określenie należy rozumieć potop i wynisz­ czenie wszelkiego niemal stworzenia. Jedynie Noe (potomek Setha, trzeciego — obok Kaina i Abla — syna pierwszych rodziców) wraz z synami, synowymi i gromadą zwierząt przetrwał zagładę: „I zgładzone jest wszelkie ciało, które się ruchało na ziemi, p t a k ó w , zwierząt, bestyi i wszystkich z i e m i o p ł a z ó w , które się ptazają po ziemi; wszyscy ludzie. I wszystko, w czym jest duch żywota, na ziemi pomarło I wygładził B ó g wszystko stworzenie, które było na ziemi od człowieka aż do bydlęcia, tak ziemiopłaz jako i ptastwo powietrzne; i wygła­ dzone jest (Genesis, z ziemi; i został sam Noe i ci, którzy z nim byli w korabiu" rozdz. V I I , 21-23). Jednym z nielicznych, którzy uznali tezę o pochodzeniu od Kaina za absurd, był Tomasius, który w Dissertatio phylosophica przypomniał, że ród Kaina został pochłonięty przez potop . Dla innych nie było tutaj sprzeczności — chyba, żeby podejrzewali, że Bóg spartaczył wykonanie planu i w rezultacie 7 7 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. �198 L E C H MRÓZ nie wszyscy zginęli, ewentualnie że Cyganie okazali się sprytniejsi od Boga i schowawszy się w jakimś miejscu potop przetrwali. Tak więc mimo iż Biblia była bez wątpienia najpopularniejszą książką Europy, nie przeszkodziło to w rozpowszechnianiu sądu zupełnie z Biblią niezgodnego. Niezależnie czy byliby potomkami Kaina, czy Chama przestępstwo winno pociągnąć za sobą karę. Tej zaś towarzyszy często pokuta. Dla późno­ średniowiecznego społeczeństwa było to zapewne oczywiste, stąd też wędrowcze, tułacze życie Cyganów mogło być wyjaśnione właśnie poprzez potrzebę i nakaz pokuty. Zresztą — jak już mówiliśmy — pątnicy, pielgrzymi, pokut­ nicy są na drogach Europy widokiem częstym. Tezę o pokutniczym charakterze wędrownego życia potwierdzają sami Cyganie. Łatwo wyjaśnić sobie, dlaczego — był to sposób na wejście w społecz­ nie akceptowaną rolę. Tym samym można było oczekiwać pomocy, wsparcia w trudach pokutnego życia, może nawet uznania dla chrześcijańskiej gorli­ wości. Ale też potwierdzali Cyganie w ten sposób i zapewne nie planując ani przewidując skutków swoje domniemane pochodzenie i wzorzec nie­ korzystny, w konsekwencji, dla nich samych; ułatwiali i jakby uzasadniali sami niechęć, a czasami wrogość wobec siebie. Niewątpliwie represje wynikały także z faktu, że byli obcy, odmienni zwyczajami, językiem, sposobem życia, wyróżniając się w sposób bardzo wyraźny cechami antropologicznymi. Zapewne także nie były zupełnie bezpodstawne skargi na nich, choć — jak można przypuszczać i na co znajdujemy potwierdzenia w materiałach historycznych — po części wynikały z samego faktu ich drażniącej odmienności i braku formalnego podporządkowania władzom prowincji czy kraju, nieobciążenia podatkami, daninami itd. Po części natomiast z przestępstw i wykroczeń dokonywanych na ich rachunek przez nie-Cyganów. Myślę jednakże, że niebagatelną rolę w pogłębianiu się niechęci i wydawaniu kolejnych dokumen­ tów urzędowych skierowanych przeciwko Cyganom odegrały dociekania ich genezy prowadzone na podstawie Pisma świętego i kojarzenie ich z postaciami mającymi w opinii i świadomości wiernych złą sławę. Przypuszczenia odnośnie do miejsca i kraju, z którego przywędrowali Cyganie, ludu lub narodu, z jakim można by ich łączyć, owocowały najroz­ maitszymi hipotezami i pomysłami. Wywodzono ich od Awarów, Celtów, Czerkiesów, uważano za zaginionych Atlantów, za potomków niemieckich Żydów lub efekt wymieszania Żydów i chrześcijan. Źródła holenderskie z połowy X V w. mówią o nich jako o Grekach; w XVI-wiecznej Kronice Lubeki nazywani są Tatarami — przypuszcza się później, że Dżungaria jest ich ojczyzną, a sami Cyganie o około 1400 r. odłączyli się od hord Timura. Także ojczyzny poszukiwano w najrozmaitszych krajach, od zato­ pionej Atlantydy poprzez Egipt, Bułgarię i Wołoszczyznę aż po ową Dżungarię w Azji Środkowej . Pośród hipotez oryginalnych, by nie powiedzieć osobli8 s R. Pischel, The Home of vol. I I : 1909, nr 4, s. 298-299, 305. the Gypsies, [w:] Journal of the Gypsy Lore Society, �Z R O D U KAINA 199 wych, zwraca uwagę pomysł Voltaire'a czyniący z Cyganów potomków kapłanów egipskiej bogini Izydy . Pozornie dziwaczny, zdaje się być kon­ sekwentną próbą wyjaśnienia odwołującą się do dość powszechnej opinii, że ojczyzną Cyganów jest Egipt lub Nubia, oraz do rozwiniętych w Egipcie tajemniczych misteriów religijnych związanych z kultem Izydy. Przekonanie o czarowniczo-wróżbiarskich umiejętnościach kapłanów Izydy, o znajomości wiedzy tajemnej i praktyk magicznych tychże, potwierdzane było także przez filozofów, m. in. zwolenników Platona, jak np. Apulejusz. Jego Metamorfozy są właśnie traktatem na temat wiedzy tajemnej, a misteria ku czci Izydy i Ozyrysa zajmują w jego rozważaniach rolę najistotniejszą. Między innymi działalności Apulejusza przypisać należy szerzenie się kultu Izydy w Rzymie w I I w. i zbudowanie przez Kaligulę jej świątyni. Vol­ taire, sam jak wiadomo podejmujący rozważania dotyczące religii, zapewne znał pisma platoników, a przy powszechnym przekonaniu o zdolnościach wróżbiaisko-magicznych Cyganów i wywodzeniu ich z Egiptu miał prawo szukać rozwiązania zagadki ich pochodzenia łącząc z ludźmi, którzy uosabiali zarówno tajemną wiedzę, jak i Egipt — czyli kapłanami Izydy. 9 Nazwy, jakie czasami i dzisiaj jeszcze są w użyciu na określenie Cy­ ganów, oddają w części owe hipotezy i przypuszczenia; np. francuskie Bohémien (przybysze z Czech szwedzkie Tattare (Tatarzy), Sarassin (Saraceni) itd. Wyjąwszy najpopularniejsze współczesne określenie „Cyganie" (i jego od­ powiedniki w innych językach: Tsiganes — fr., Tingaro — wł., Zigeuner— niem., Zigenare — szw., Cygany — ros., Cigani — czes., Tiganilor — rum.), którego etymologia nie jest zupełnie jasna, znaczna część nazw (także dzi­ siaj używanych) łączy się z Egiptem: np. Gypsies — ang., Gitans — fr., Gitanos — hiszp., Jedjupci — serb. chorw., Pharao — nepek. (lud Faraona) — węg. Nim w ostatnich dziesięcioleciach nie zaczęły dominować określenia pochodne polskiemu słowu „Cyganie", nazwy nawiązujące do Egiptu były z całą pewnością najpopularniejsze. Do tej samej kategorii można zaliczyć określenia Etiopczycy, Nubijczycy. Istotne przekonanie, że Egipt jest ojczyzną Cyganów, dominuje pośród naukowych dociekań na temat genezy tego ludu. Zresztą ono także znajduje uzasadnienie, a w każdym razie możliwość potwierdzenia w Biblii, — w proroctwach Ezechejlowych (rozdz. X X X , 23) jest powiedziane: „I rozproszę Egipt między narody, a rozwieję je po ziemiach"; sposób życia Cyganów zdaje się być właśnie realizacją tych słów Pisma świętego. Jest zastanawiające, jak wcześnie ukształtowało się przekonanie o egipskim pochodzeniu i jak powszechne ono było; kronika miasta Konstanz w Niemczech mówi, że w 1438 r. pojawili się tutaj ludzie przybywający z Wyspy „niedaleko małego Egiptu". W relacjach krzyżowców wyprawiających się do Ziemi Świętej i u wielu autorów X V I - i XVII-wiecznych znajdujemy informacje o zamieszkiwaniu znacznych skupisk Cyganów w pobliżu miasta Modon u stóp góry Gype na wybrzeżu Peloponezu w Grecji; rejon ten * J.-P. C l é b e r t , Ves Tziganes, Paris 1961, s. 24-25. �200 L E C H MRÓZ zwany był Małym Egiptem. Małym Egiptem nazywali Turcy rejon dzisiejszego Izmiru dla walorów krajobrazu i żyzności tamtejszej gleby, a wśród wielu tytułów, jakie nosił sułtan w X V I I w., był także: „Król Wielkiego i Małego Egiptu" . O długim pobycie Cyganów na terenie imperium bizantyjskiego, a później tureckiego, i w Grecji świadczy liczba zapożyczeń w języku. Tak więc jest możliwe, że wyidealizowany obraz Egiptu stał się przyczyną pojawienia się na Bałkanach nazwy odwołującej się do Egiptu ; z kolei przeszła ona na Cyganów — właśnie z Bałkanów rozprzestrzeniających się ku innym częściom Europy. Zapytywani, skąd przybywają, mówili Cyganie, że z Egiptu, nie mówili więc nieprawdy, a Biblia dostarczyła potwierdzenia. Zrozumiałe też stają się teraz legendarne przekazy cygańskie mówiące o po­ chodzeniu z Egiptu, używanie przez nich takich tytułów, jak książę lub hrabia Małego Egiptu itd. Prócz podniesienia prestiżu wobec niecygańskiego otoczenia osadzały one jednocześnie grupę Cyganów w realiach ówczesnej Europy, odbierały im anonimowość; a w każdym razie — mimo tajemni­ czości — stawali się ludźmi znanego, wiadomego pochodzenia. Kolportowane później (w trakcie wędrówki) przez Cyganów wyjaśnienia, że są pokutują­ cymi tułaczami, czy inne tego rodzaju opowieści umożliwiały im egzy­ stencję, uzyskanie w różnej postaci wsparcia. Ale być może poza doraźną korzyścią przyczyniły się następnie do pogłębienia niekorzystnego wizerunku Cyganów i stały się jednym z elementów, jedną z przyczyn prześladowań, represji, aktów banicyjnych, oraz — jak dalej będę starał się to pokazać — przyczyną pewnego rodzaju tendencji, trwałego nastawienia, które do dzisiaj ciąży na hipotezach i rozważaniach dotyczących genezy Cyganów — wyjścia ich z Indii, a przede wszystkim grupy i klasy społecznej, z jakiej wywodzą się ich przodkowie. 10 11 . Pośród informacji, które przekazywane są o Cyganach po pojawieniu się ich w poszczególnych miastach i krajach Europy, stosunkowo często znaj­ dujemy wzmianki o wróżbiarskim procederze, jakim — zwłaszcza kobiety — zajmują się. Potwierdzają to ryciny przedstawiające Cyganów. Dla dokład­ ności — na tych najstarszych ze znanych widać tylko Cyganów w trakcie wędrówki lub sportretowane postaci kobiet i mężczyzn; ale poczynając od X V I w. częstym motywem jest scena wróżenia. Za pierwszą z terenu Europy informację o Cyganach uważa się zapis mnicha z góry Athos dotyczący Konstantynopola i zamieszkujących tam Atsingani „słynnych cza­ rodziei i łajdaków . Opisywani przezeń wytępili na życzenie cesarza bizan­ tyjskiego Konstantyna Monomachusa w 1050 t. dzikie zwierzęta drapieżne, które wtargnęły do parku cesarskiego stając się zagrożeniem dla niedrapież12 1 0 de V a u x de F o l e t i e r , op. cii., 1 1 Analogicznie jak np. Szwajcaria Kaszubska w Polsce — gdzie dla podkreślenia w a l o r ó w s. 21. krajobrazu o d w o ł a n o się do skojarzenia z krajem znanym z pięknych pejzaży. U różnych a u t o r ó w de Foletier, the Baikans op. in the cit., s. spotyka się różną 37, late Middle i G. C. Ages. Soulis, formę The pisowni tego słowa, Gypsies in the ..Dumbarton Oaks Papers", por. Byzantine vol. 15: de Vaux Empire 1961. s. and 145. �201 Z R O D U KAINA ników, jakie hodowano ku uciesze myśliwych. Atsingani wytępili je za pomocą specjalnie przygotowanego mięsa, które uprzednio poddali zabiegom magicz­ nym; po zjedzeniu takiego mięsa drapieżnik natychmiast padał. Z X I I w. pochodzi inna wzmianka o Athinganoi prowadzających niedźwiedzie i sprze­ dających amulety. Z końca X I I w. lub początku X I V w. pochodzi list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru nakazujący przestrzeganie wiernych przed kontaktami z wróżbiarzami, niedźwiednikami i zaklinaczami wężów i przed wpuszczaniem Cyganów do domostw . Pierwsze informacje z X I V w. z Bałkanów — z Korfu, Peloponezu, Serbii mówią o ich kowal­ skich umiejętnościach, ale od czasu, gdy w latach 1416-1419 zjawili się w naj­ różniejszych miejscach Europy Środkowej i Zachodniej, coraz częstsze są informacje o wróżbiarskim procederze Cyganów. Tak np. już w 1421 r. zarejestrowano przybycie „cudzoziemców z kraju egipskiego" w Arras, potem w Mons i Tournai; w trakcie pobytu w miastach podziwiano ich kunszt jeździecki, a także umiejętności wróżbiarskie, przybysze bowiem przepo­ wiadali przyszłość . Także obszerna relacja z pobytu ich w Paryżu w 1427 r. mówi o wróżeniu z ręki. Od wieku X V I informacje o wróżbiarskich i ma­ gicznych praktykach Cyganów są częste. 13 14 Ten fakt, jak sądzę, nie jest obojętny dla dalszej historii Cyganów, on również zaważył na kształtowaniu opinii o nich i sposobach postępowania władz i prawodawców. Pismo święte mówi bowiem: „ C z a r o w n i k o m ż y ć nie dopuścisz" (Exodus, rozdz. X X I I , 18), „Ani się niech nie najduje w tobie, który by oczyszcza! syna swego albo córkę, przewodząc przez ogień, albo który by się radzi) praktykarzów, i wierzy! snom i wróżkom, i ani niech nie będzie guślarz. Ani czarownik, ani kto by się d u c h ó w złych radził, ani wieszczków, albo się od umarłych prawdy dowiadywał. T y m bowiem wszystkim brzydzi się Pan i dla takich złości wygubi je Pan na wejście twoje" (Deuteronomium. rozdz. X V I I I . 10-12). „ M ą ż albo niewiasta, w których by byl duch p y t o n ó w albo wieszcza, śmiercią niech u m r ą : kamieniem je pobiję, krew ich niech będzie na nich" (Leviticus, rozdz. X X , 27). Wprawdzie, jak wiele źródeł historycznych potwierdza, wróżbiarstwo w różnych postaciach, alchemia, nekromancja, krystalomancja, zabiegi magicz­ ne i czarnoksięskie w Europie X V - X V I w. były czymś rozpowszechnionym. Mało tego, bywały przedmiotami wykładów uniwersyteckich, dysput, zainte­ resowań teologów, nawet w klasztorach oddawano się zgłębianiu wiedzy ta­ jemnej; pewne formy zabiegów i praktyk uznawane były za dopuszczalne, a nawet uzasadnione. Jednakże równolegle działała inkwizycja, występowały przeciw wróżbiarzom i astrologom władze kościelne i świeckie. Dotykamy tutaj kwestii rozróżnienia na magię czarną i naturalną — traktowaną jako uzupełnienie nauki. Niejednokroć zapewne granica między tajemnymi praktykami była bardzo cienka, a do tych tolerowanych czy nawet popieranych na pewno zaliczano te tylko, które odpowiednią reżyserią 15 1 4 S o u l i s . op. cit., s. 147. De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 46. �201 Z R O D U KAINA ników, jakie hodowano ku uciesze myśliwych. Atsingani wytępili je za pomocą specjalnie przygotowanego mięsa, które uprzednio poddali zabiegom magicz­ nym; po zjedzeniu takiego mięsa drapieżnik natychmiast padał. Z X I I w. pochodzi inna wzmianka o Athinganoi prowadzających niedźwiedzie i sprze­ dających amulety. Z końca X I I w. lub początku X I V w. pochodzi list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru nakazujący przestrzeganie wiernych przed kontaktami z wróżbiarzami, niedźwiednikami i zaklinaczami wężów i przed wpuszczaniem Cyganów do domostw . Pierwsze informacje z X I V w. z Bałkanów — z Korfu, Peloponezu, Serbii mówią o ich kowal­ skich umiejętnościach, ale od czasu, gdy w latach 1416-1419 zjawili się w naj­ różniejszych miejscach Europy Środkowej i Zachodniej, coraz częstsze są informacje o wróżbiarskim procederze Cyganów. Tak np. już w 1421 r. zarejestrowano przybycie „cudzoziemców z kraju egipskiego" w Arras, potem w Mons i Tournai; w trakcie pobytu w miastach podziwiano ich kunszt jeździecki, a także umiejętności wróżbiarskie, przybysze bowiem przepo­ wiadali przyszłość . Także obszerna relacja z pobytu ich w Paryżu w 1427 r. mówi o wróżeniu z ręki. Od wieku X V I informacje o wróżbiarskich i ma­ gicznych praktykach Cyganów są częste. 13 14 Ten fakt, jak sądzę, nie jest obojętny dla dalszej historii Cyganów, on również zaważył na kształtowaniu opinii o nich i sposobach postępowania władz i prawodawców. Pismo święte mówi bowiem: ..Czarownikom ż y ć nie dopuścisz" (Exodus, rozdz. X X I I . 18), „Ani się niech nie najduje w tobie, który by oczyszcza! syna swego albo córkę, przewodząc przez ogień, albo który by się radził praktykarzów, i wierzy) snom i wróżkom, i ani niech nie będzie guślarz. Ani czarownik, ani kto by się d u c h ó w złych radził, ani wieszczków, albo się od umarłych prawdy dowiadywał. Tym bowiem wszystkim brzydzi się Pan i dla takich złości wygubi je Pan na wejście twoje" (Deuteronomium. rozdz. X V I I I , 10-12). „ M ą ż albo niewiasta, w których by był duch p y t o n ó w albo wieszcza, śmiercią niech umrą: kamieniem je pobiję, krew ich niech będzie na nich" (Leviticus, rozdz. X X . 27). Wprawdzie, jak wiele źródeł historycznych potwierdza, wróżbiarstwo w różnych postaciach, alchemia, nekromancja, krystalomancja, zabiegi magicz­ ne i czarnoksięskie w Europie X V - X V I w. były czymś rozpowszechnionym. Mało tego, bywały przedmiotami wykładów uniwersyteckich, dysput, zainte­ resowań teologów, nawet w klasztorach oddawano się zgłębianiu wiedzy ta­ jemnej; pewne formy zabiegów i praktyk uznawane były za dopuszczalne, a nawet uzasadnione. Jednakże równolegle działała inkwizycja, występowały przeciw wróżbiarzom i astrologom władze kościelne i świeckie. Dotykamy tutaj kwestii rozróżnienia na magię czarną i naturalną — traktowaną jako uzupełnienie nauki. Niejednokroć zapewne granica między tajemnymi praktykami była bardzo cienka, a do tych tolerowanych czy nawet popieranych na pewno zaliczano te tylko, które odpowiednią reżyserią 1 4 S o u lis, op. cii., s. 147. De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 46. �202 L E C H MRÓZ atrybutami, odwołaniem do tekstów pisanych, do ksiąg greckich, hebrajskich itd. stwarzały wrażenie poważnych zabiegów popartych solidną wiedzą i od­ powiednim wtajemniczeniem. Cyganie warunku tego nie spełniali ani od strony rytuału, ani odwołania do ksiąg, ani uczonych protektorów; poza tym sposób życia, cechy antropologiczne, przekonanie, jakie zaczynało rozpowszech­ niać się na temat ich pochodzenia, pozwalały zapewne zaszeregować ich jedynie do kategorii tych. którzy zajmowali się praktykami złowróżbnymi, czarnoksięskimi. Czyli procederem, który był piętnowany i który niejednokrot­ nie prowadził na stos; i jeżeli rzadkie są wiadomości o Cyganach — ofiarach inkwizycji, to w znacznej mierze — jak mniemam — wynika to z ich ruchliwości, z równie nagłego pojawiania się, jak i znikania (co podkreśla niejedno historyczne źródło). Jest jeszcze jedno, na co chciałbym zwrócić uwagę — już w bizantyjskich źródłach Cyganie są kojarzeni z niedźwiedziami i wężami. Później, na terenie Europy Środkowej i Zachodniej wielokrotne są wzmianki o tym, że Cyganie pokazują tresowane niedźwiedzie, węże, a także małpy. W niektórych kra­ jach słowo niedźwiednik staje się synonimem słowa Cygan. Zapiski kronikar­ skie, ale także ikonograficzne przedstawienie Cyganów schyłku średniowiecza i Renesansu mówią często o tych ich umiejętnościach. Lecz jest tutaj jeszcze jedna istotna kwestia. Wszystkie z wymienionych wyżej zwierząt symbolizują zarazem siły nieczyste — sztuka gotyku i renesansu bardzo często pod wyobra­ żeniem małpy, węża czy niedźwiedzia rozumie szatana ; a jest to, jak można przypuszczać, dość powszechne skojarzenie nie tylko w bardziej oświeconych środowiskach miejskich. Pokazując tresowane, błaznujące małpy czy okiełznane przez człowieka niedźwiedzie pokazuje się podporządkowanie człowiekowi sił diabelskich, ośmiesza je. Zarazem jednak jest to wejście w kontakt, choć poprzez symboliczne wyobrażenia, z siłami nieczystymi, diabelskimi. Tym samym Cyganie stają się postaciami dwuznacznymi, także budzącymi nie­ pokój, potencjalnie groźnymi lub złowróżbnymi. 15 Początkowe przyjęcie Cyganów było gościnne. Jak informują kroniki, w wielu miastach gościnność nie ograniczała się do przyzwolenia na postój, z kasy miejskiej kupowano wino, ryby, mięso, chleb dla przybyszów. Nie­ jednokrotnie legitymowali się też listami przewodnimi — otrzymywali takowe od cesarza Zygmunta, papieża Marcina V, królów Węgier i Polski oraz od innych władców. Zarówno listy, jak i sami Cyganie informowali, że są pielgrzymami do Ziemi Świętej, pokutującymi za grzechy przodków (którzy odmówili Świętej Rodzinie pomocy w ucieczce), wygnanymi z ojczyzny za odstępstwo od chrześcijaństwa. Jednakże w stosunkowo krótkim czasie przy­ chylność zmienia się w niechęć, następnie prześladowania. Pierwsza ustawa skierowana przeciwko Cyganom wydana zostaje we Francji w roku 1453, w Hiszpanii Król Ferdynand I skazuje ich na wygnanie w 1492 г.; zaraz po tym wydają kilka ustaw Niemcy, a w 1500 r. cesarz Maksymilian I 1 5 M. Gutowski. Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 83-84, 89. �203 Z R O D U KAINA wypędza ich z Niemiec szczególnie surową ustawą. Zaczynają się mnożyć na Cyganów skargi, zarzuca się im złodziejstwo, grabieże, rozwiązłość i czary — to są najpoważniejsze zarzuty. Prócz tego — a jest to czas zagrożenia ros­ nącą potęgą turecką — nie są rzadkie zarzuty szpiegostwa na rzecz Turków; pod tym pretekstem na banicję skazuje ich Ferdynand I , także ustawy niemieckie z 1496, 1497, 1498 zabraniają im wstępu do kraju, podejrzewając Cyganów o szpiegostwo. Najokrutniejsza jest ustawa Maksymiliana I z 1500 r. — Każdy Niemiec może krzywdzić i karać pochwyconych Cyganów bez jakiej­ kolwiek odpowiedzialności . Powszechnie przyjęta przez historyków i cyganologów opinia powtarzająca się we wszystkich znanych mi opracowaniach ogranicza się do powyższego wyjaśnienia — skargi na cygańskie grabieże i złodziejstwo, podejrzenia o szpie­ gostwo i dalej czary są przyczyną zmiany stosunku do nich, są przyczyną prześladowań. Ale krytyczniejsze, baczniejsze przypatrzenie się dokumentom dopuszcza możliwość podważenia tej powszechnej w środowisku badaczy opinii. Liczba skarg na Cyganów w różnych krajach Europy nie jest wcale — sądząc po dokumentach — tak duża. W dodatku do momentu wy­ dania pierwszych skierowanych przeciw nim ustaw większość relacji o przy­ byciu Cyganów jest im przychylna, a w każdym razie nie przedstawia ich jako ludzi występnych. W zapiskach z Bałkanów z X I V w. Cyganie przed­ stawieni są jako kowale, płacą pogłówne, w dokumentach późniejszych są informacje o ich pracy na rzecz wojska, kopalni, wydobywających dla skarbu sułtańskiego srebro itd. W XV-wiecznych relacjach kronikarzy z Europy Zachodniej i Środkowej także przedstawiani są z przychylnością i zacieka­ wieniem. Skąd więc ten nagły przypływ niechęci, prowadzący już wkrótce po ich przybyciu do pierwszej ustawy banicyjnej. Wprawdzie w źródłach bizantyjskich jest mowa o wróżbiarstwie Cyganów i praktykach magicznych, ale większość relacji pokazuje ich jako rzemieślników, w dodatku żyją­ cych w zgodzie z przepisami, prawem, władzami. Sądzę więc, że przyjęte w pracach dotyczących Cyganów wyjaśnienie jest uproszczeniem, jest przyję­ ciem sądu będącego racjonalizacją owych ustaw i działań przeciwko Cyganom, przyjęciem sądu, który wprawdzie powtarzany jest współcześnie, ale który być może pochodzi z czasów wydawania owych dokumentów. Złodziejstwo, grabieże, rozmaite inne występki nie były przecież w Europie X V i następnych stuleci ewenementem; w dodatku, jak pokazują akta sądów, Cyganie — nawet ci, którzy faktycznie dopuścili się wykroczeń czy przestępstw i byli sądzeni — działali często w porozumieniu lub na zlecenie nie-Cyganów, czasami nawet z wyższych klas społecznych (mamy tego rodzaju przykład w aktach sanockich , ale podobne przypadki rejestrowane są również przez sądy innych krajów). Skąd więc ta surowość prawa wobec Cyganów? Czy tylko dlatego, że byli obcymi przybyszami, czy dlatego, że — jak i współcześnie — l6 17 ifi J . I i c o w s k i . Cyganie na polskich 17 O. B a l z e r , Regestr złoczyńców drogach, K r a k ó w 1965, s. 20. grodu sanockiego 1554-1638, L w ó w 1891, nr 57(11.106). �204 L E C H MRÓZ opinie o ich występkach rozrosły się do niekontrolowanej plotki, stereotypo­ wego, powielanego bezkrytycznie sądu? Przypuszczam, że nie są to argumenty wyjaśniające prześladowania, że musiały być inne, bardziej ważkie powody takiego do nich stosunku. Wprawdzie społeczeństwo średniowiecznej Europy jest ruchliwe — co wyraża się w emigracjach chłopskich, wędrówkach rycerzy, mnichów, studentów, pielgrzymów, a głęboka religijność uwidacznia się w piel­ grzymkach i krucjatach, ale już od X I I I - X I V w. społeczeństwo to staje się osiadłe, zamiłowanie do wędrowania zanika; od tego czasu wędrowcy stają się ludźmi podejrzanymi, włóczęgami. Nawet pielgrzymka nie jest wolna od podejrzeń — chyba, że ma charakter pokutny. Wyraził ten stosunek w X I I I w. franciszkanin Bertold z Ratyzbony: Wszystkie stany zaliczył do „rodziny chrystusowej" z wyjątkiem Żydów, żonglerów i włóczęgów — ci tworzą „rodzinę szatańską" . Życie wędrowne w coraz trwalej związanym z osiadłością społeczeństwie europejskim jest więc czymś występnym: wędrowiec znajduje się przy tym zupełnie poza ramami osiadłego, uporządkowanego i zhierarchizowanego społeczeństwa. Obcy jest kimś wykluczonym najdoskona­ lej — jak pisze Le Goff — nie należy do żadnej wspólnoty, jest nieznany, żyje w społeczeństwie feudalnym jakby „bez zezwolenia" . Przede wszystkim jednak na stosunku do Cyganów zaważyły kojarzenie ich z muzułmanami i zaszeregowanie do wróżbiarzy i czarowników. Cyganie przybyli z Bałkanów, bez wątpienia też pozostały u niektórych przynajmniej jakieś ślady — choćby w postaci ubiorów — miejsca, z którego przywędrowali (potwierdza to ikono­ grafia). Wprawdzie opisy kronikarzy-krzyżowców nie są dla nich niekorzy­ stne, ale w owym czasie istnieje jeszcze — choć mocno okrojone — Bizan­ cjum. W 1453 r. zdobyty zostaje Konstantynopol, wschodnie chrześcijaństwo traci oparcie we własnym państwie; cały ten obszar świata — zarówno Azja, jak i część Europy — dostaje się we władztwo islamu, który coraz bardziej zaczyna zagrażać chrześcijaństwu zachodniemu. To już nie tylko zajęcie Ziemi Świętej, to bezpośrednie zagrożenie, to świadomość stałej aktywności, stałej ekspansji islamu. Rzucenie podejrzenia na Cyganów, że są tureckimi szpiegami, kojarzenie ich z muzułmanami i islamem, musi nastawiać do nich nieprzy­ chylnie. Muzułmanie w świadomości europejskiej kojarzą się wyłącznie nega­ tywnie, są w oczach chrześcijańskiego zachodu ..niewiernymi, poganami" podludźmi, a Mahomet jest potworem, towarzyszem Antychrysta . W 1453 r. upada Konstantynopol, a pierwszy akt prawny skierowany przeciwko Cy­ ganom wydany zostaje w tym samym roku. Nie ma w nim wprawdzie mowy o szpiegostwie na rzecz muzułmanów, ale zastanawia zbieżność akt. Niedługo później w akcie Ferdynanda I w Hiszpanii i ustawach niemieckich z końca XV w. jest już wyraźnie powiedziane, że podejrzewa się Cyganów o szpiegostwo na rzecz muzułmanów. 18 19 20 1 8 J . L e G o f f , Kultura średniowiecznej w Le G o f f , op. cit., s. 318. 20 L e G o f f . op. cit., s. 151-152. Europy, Warszawa 1970. s. 313. �205 Z R O D U KAINA Nakaz rozbijania obozowisk poza granicami miasta, obdarowywanie je­ dzeniem, to chyba nie tylko przejaw gościnności, ale i niechęci do wędrowców. Być może Cyganie obok Żydów i trędowatych stają się jeszcze jedną wyizolowaną społecznością, ale społeczeństwu średniowiecznemu — jak pisze Le Goff — potrzebni są pariasi, nie dla nich samych, lecz by „móc im świad­ czyć" braterskie miłosierdzie . Działając zarazem i dla ich dobra — zamy­ kając bowiem drzwi przed trędowatym, włóczęgą etc. otwiera się mu drzwi niebios . Pozostałością są prócz postaw, które utrwaliły się na stulecia w świadomości europejskiej, także nazwy nawiązujące do Cyganów, a doty­ czące rogatek, bram, wjazdów do miast — np. Cygański Pal, czego już komen­ tować nie trzeba . Drugim istotnym powodem było wróżbiarstwo i magia, jakie kojarzyły się z Cyganami lub które przypisywane im były przez ludność europejską. Kościół od dawna, bo już od IV w., występował przeciwko wróżbitom i czarodziejom, ale od X I I I po X V I I I w. trwają z różnym nasileniem i poparte różnymi dokumentami Kościoła bądź panujących prześladowania. W 1215 r. za pontyfikatu Innocentego I I I powołana zostaje inkwizycja, w latach 1307-1313 odbywa się proces Templariuszy, w 1431 r. proces Joanny d'Arc, w latach 1459-1461 proces Waldensów w Arras; w latach 1484-1492, za pontyfikatu Innocentego V I I I , gwałtownie rośnie liczba procesów o czary. Rok 1486 jest rokiem ukazania się wspólnej pracy dwójki inkwizy­ torów dominikańskich Henryka Institorisa Kramera i Jakuba Sprengera Miot na czarownice, jednej z najważniejszych podstaw prawnych w procesach 0 czary. Dzieło to uzyskuje najwyższą akceptację: papieża Innocentego V I I I oraz rzymsko-niemieckiego cesarza Maksymiliana I , tego samego, który jest twórcą ustawy przeciw Cyganom z roku 1500. Gorliwość Maksymiliana I w tępieniu czarów nie zmienia faktu, że zapraszał na swój dwór magów 1 czarnoksiężników i że organizował (i uczestniczył w nich) seans wywoły­ wania duchów — a przecież niekromancja była jedną z tych niedobrych praktyk. Reasumując: sądzę, że wyjaśnienie prześladowań Cyganów ich występkami i kradzieżami jest tylko cząstką, i to nie najważniejszą, prawdy. Zbieżności dat skłaniają do przypuszczeń, że prześladowania Cyganów wynikają z innych pobudek — z tych samych, co i prześladowanie czarownic, a także z przy­ pisywania im kontaktów z muzułmanami utożsamianymi z siłami nieczy­ stymi. Za tymi podejrzeniami w tle znajduje się uzasadnienie wynikające z Biblii, klasyfikujące Cyganów jako przeklętych przez samo swoje pochodze­ nie i występki ich protoplastów. To wszystko ukształtowało postawy wobec nich i zasady postępowania, które przetrwały niekiedy do czasów zupełnie nam bliskich. Dopiero ostatnie lata doprowadziły do zaistnienia innego, nowego zupełnie jakościowo zjawiska, że Cyganie oponując przeciw wielo21 22 23 : i Le G o f f . op. cii., s. 313. : : M . b o u c a u l t , Stultifera 2 } P i s c h e l . op. cii., s. 298. Naris, ..Miesięcznik Literacki". nr 2: 1976, s. 81. �206 L E C H MRÓZ wiekowym uprzedzeniom zaczynają dopominać się praw takich, jakie są udzia­ łem innych narodów i społeczności — do tego tematu wrócimy w dalszej części artykułu. Można, jak sądzę, wyrazić pogląd, że tak naprawdę to Cyganów stworzyli, a w każdym razie ukształtowali Europejczycy po przybyciu ich z Azji; i to nie na Bałkanach, ale dopiero w X V w., gdy zawitali do Europy Zachodniej. Wytworzone wobec Cyganów uprzedzenia, sądy, stereotypy, niekorzystny wizerunek wynikający z zaszeregowania poprzez Biblię do występ­ nej, przeklętej gałęzi gatunku ludzkiego, pociągnęły za sobą kształtowanie opinii szerszej (np. poprzez literaturę, dokumenty i ogłoszenia kościelne bądź panujących), a co za tym idzie, powszechnego niechętnego stosunku do nich. To z kolei zaczęło spychać Cyganów na margines społeczeństwa, zmuszać do częstych ucieczek, ukrywania się etc. Tym samym niechęć do nich, przepisy prawne zaczynały zyskiwać potwierdzenie i zasadność prowa­ dząc do kolejnych akcji przeciw Cyganom; te wyzwalały potrzebę krycia się po lasach, powodowały dalsze utrudnienia w życiu Cyganów, nędzę itd. Spirala niechęci coraz bardziej rozkręcała się prowadząc w efekcie do szczy­ towej już eksplozji nienawiści w postaci prześladowań i mordów w czasie ostatniej wojny i do przymusowych akcji osiedleńczych (zwłaszcza w Europie Wschodniej), będących w pewnym sensie zabójstwem ich kultury i odrębności. Nawet Kościół nie brał Cyganów w obronę, przeciwnie, niejednokrotnie potwierdzał uprzedzenia, podtrzymywał niechęć do nich, i to nie tylko przez brak przeciwdziałania represjom, ale samemu wydając zalecenia czy nakazy o charakterze represyjnym. Z końca X I I I lub początku X I V w. pochodzi — jak pamiętamy — list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru, by przestrzegano wiernych przed kontaktami z Cyganami, w 1560 r. arcy­ biskup Uppsali Laurentius Petri zabrania kapłanom kontaktu z Cyganami, zabrania chrzczenia Cyganów i asystowania ich pogrzebom, z 1787 r. datuje się wypowiedź pastora z Litwy na temat Cyganów — w dokumencie tym mówi się, że „Cyganie są jak robactwo na ciele zwierzęcia" . Przytoczyłem tylko trzy fakty ilustrujące stosunek chrześcijaństwa do Cyganów w Europie, z czasów odległej historii i pierwszych kontaktów z Europejczykami, z cza­ sów bliższych i stosunkowo bliskiego już schyłku X V I I I stulecia — a dokumen­ tów takich można by przytoczyć więcej. 24 Powróćmy teraz do zasadniczego toku rozważań, do podstawowej dla nas kwestii, tj. czynników, które ważyły na stosunku do Cyganów i na naukowych koncepcjach — jestem bowiem przekonany, że postawy wobec Cyganów i stereotypowe sądy zaciążyły w sposób znaczący także na nau­ kowej refleksji, na hipotezach i przemyśleniach dotyczących Cyganów. Próby rozwiązania zagadki pochodzenia Cyganów sięgają przełomu Średnio­ wiecza i Renesansu. Dociekania prowadzą stopniowo do odrzucenia hipotez zupełnie wyimaginowanych i wskazywać zaczynają na Bałkany jako miejsce, 2 4 Pise hel, op. cit., s. 293. �207 Z R O D U KAINA z którego rozprzestrzeniać zaczęli się po Europie i gdzie należy szukać dalszych śladów. Jedyna informacja odwołująca się do Indii, zapis z 1422 r. z kroniki miasta Forli we Włoszech, jeszcze wówczas nie została doceniona, potraktowano ją tak, jak wiele innych. Nawet zresztą już po odkryciu Valyiego i poparciu go językowymi dowodami przez Rüdigera wracały wątpliwości co do rzeczywistego wyjścia z Indii. Wśród najrozmaitszych konkurencyjnych hipotez ta, która łączy Cyganów z Egiptem, okazała się najtrwalsza. Pierwsza informacja pochodzi z Berner Chronik z 1419 r . Wprawdzie relacji niemieckich podróżników udających się do Ziemi Świętej rejestrowały ich w „Małym Egipcie", w Grecji, ale poza tym przypadkiem należy sądzić, że mówiący o Egipcie ten właśnie kraj mieli na myśli, a nie Grecję. Zresztą niektórzy podróżujący po Afryce Północnej twierdzili, że spotykali tam Cyganów — np. francuski podróżnik Belon spotkał w Dolinie Nilu ludzi Cingars — w Europie, zwanych Egipcja­ nami (informacja dotyczy połowy X V I w . ) . Przełom X V I I I i X I X w. przynosi wreszcie jakieś rozstrzygnięcie, a raczej naprowadza na ślad; poszukiwania ojczyzny Cyganów nabierają bardziej uporządkowanego charakteru i zaczynają koncentrować się wokół określonego obszaru, a nie idą w najrozmaitszych przypadkowych kierunkach. Valyi, von Doba. Riidiger, Pott, Miklosich wskazują rejon świata, gdzie należy szukać przodków i potwierdzają to porównawczymi analizami językowymi. Jedno z podstawowych pytań na temat genezy Cyganów zdaje się być wyjaś­ nione. Wkrótce okazuje się, że wyjaśnienie jest kontrowersyjne, że uczyniono dopiero pierwszy krok, ale bliższe rozwiązanie zagadki nadal pozostaje bez odpowiedzi; Indie — nawet z zawężeniem do ich północnego zachodu — to ogromny obszar o znacznym zróżnicowaniu kultur, języków, religii, po­ ziomów rozwoju; by więc uznać, że w badaniach nad Cyganami dokonany został znaczniejszy postęp, należałoby oczekiwać odpowiedzi bliższej, pełniej­ szej. Tymczasem ani na przełomie X V I I I i X I X wieku, ani później, aż po czasy współczesne, pytanie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Pozo­ stałe zaś z kilku na początku tej wypowiedzi wymienionych pytań nadal oczekują wyjaśnienia, nadal są żywe. Poważny wzrost zainteresowań wyjaśnieniem początkowej historii Cyganów związany jest z rozwojem językoznawstwa i orientalistyki. Z podejmowaniem przez coraz nowych badaczy analiz językowych mających na celu wyjaśnienie podstawowych kwestii dotyczących historii i zmian języków Indii. To zaś z kolei wiedzie do prób wyjaśnienia istotnych problemów z zakresu naj­ dawniejszej historii Cyganów. Analiza języka (zagadnienie wyłonienia się języków nowoindyjskich) doprowadziła do sformułowania tezy o wyjściu przodków Cyganów z Indii około X w. A dalsze badania nad dialektami cygańskimi do przedstawienia hipotez na temat szlaków migracji. Anglicy 25 26 2 5 P i s e hel, op. cit., 2 6 De V a u x de s. 295. F o l e t i e r , op. cit., s. 21, 36. �208 L E C H MRÓZ i Niemcy najmocniej zaznaczyli swój udział w tych badaniach. Zwłaszcza Anglicy — co w znacznym zapewne stopniu wynikało z sytuacji politycznej i ekonomicznej. Indie, Pakistan były krajami wchodzącymi bezpośrednio w skład Imperium Brytyjskiego. Afganistan, Persja, niektóre kraje Bliskiego Wschodu znajdowały się w sferze zainteresowań i oddziaływania Wielkiej Brytanii. Tak więc generalnie ton badaniom językoznawczym i orientalistycznym nadają Brytyjczycy; wśród nich jest także największa liczba tych, którzy podejmują problematykę cygańską. Dociekania idą teraz w kilku kierunkach, po pierwsze, ustalenia bliższego rejonu, z jakiego wywodzą się Cyganie, dalej, ustalenia plemienia lub kasty, z jakiej wywodzą się i wreszcie czasu oraz przyczyn opuszczenia Indii. I tutaj od razu rzuca się w oczy znamienny szczegół — wysiłek badaczy w znacznym stopniu koncentruje się wokół kwestii przynależności do ple­ mienia lub kasty. Najpowszechniej wiążą Cyganów z pariasami społeczeństwa indyjskiego, z ludźmi zajmującymi najniższą pozycję w hierarchii społecznej. Współczesny badacz Cyganów de Vaux de Foletier pisze, że to z powodu wyglądu i zajęć — i to sformułowanie oddaje, jak sądzę, istotę podejścia do Cyganów oraz (o czym już nie pisze) stereotypowe sądy i skojarzenia ukształtowane w okresie schyłku Średniowiecza i Renesansu; te, o których mówiliśmy wyżej. Jeżeli prześledzimy literaturę, okaże się, że krąg kojarzonych z Cyganami kast lub klas społecznych czy plemion jest bardzo wąski. Osiemnastowieczny badacz Grellmann * uważał, że przodkowie Cyganów wywodzą się z klasy siudra (najniższej z czterech warn, na jakie dzieli się społeczeństwo indyjskie: bramini, kszatrija, wajsja i siudra). Za Grellmannem skojarzenie z siudrami znaleźć można w wielu X I X - i XX-wiecznych pracach cyganologicznych. Poza siudrami najczęściej powtarzają się dwie nazwy o charakterze już nie warnowym. lecz kastowym: Dom i Dźat (Jat). Tezę o pochodzeniu od Dźatów po raz pierwszy — jak się wydaje — postawił w 1851 r. Burton ; za nim podejmują i starają się uzasadnić znani badacze Cyganów Bataillard w 1875 r. i de Goeje w 1903 r . Dźatowie — zamieszkujący Sind i Multan (krainy na pograniczu dzisiejszego Pakistanu i Indii) — hodowcy, piraci, kiórzy w 768 r. napadli na Mekkę i którzy zawodowo zaciągali się do armii perskiej , byli właśnie zdaniem wielu, zwłaszcza brytyjskich, badaczy przodkami Cyganów. Do tych wiadomości możemy dodać, że Dźatowie, zamieszkujący Uttar Pradeś i Radżastan (rejon północno27 2 29 30 31 2 1 De 2 8 H. M. G . und de F o l e t i e r , op. cit., Grellmann, Die , 4 R. F . B u r t o n . Leiden J i M. de ein historischer dieses Volks in Europa, Versuch Leipzig üher die Lebensart 1783. Sindh. and the races that inhabit the valley of the Indus. London " P. B a t a i l l a r d . 583-585: s. 30. Zigeuner: Verfassung. Sitien una Schicksahle - s. Vaux The affinities of the Gipsies Goeje. Memoire 1903. P i s c h e l . op. cit., s. 302. sur les with the Jats, migrations des 1851. "The Academy", vol. Tsiganes a travers 7. TAsie, �209 Z R O D U KAINA -zachodnich Indii), są kastą w przewadze rolniczą, z warny wajsja, ale pre­ stiżem i aspiracjami sięgają wyżej, do klasy wojowniczej kszatrija; ta informacja istotna będzie jeszcze w dalszej części rozważań. Drugim terminem najczęściej kojarzonym z Cyganami jest Dom (Dome, Dhome). Teza o pochodzeniu od Domów powszechna staje się w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Dwa najbardziej ważkie potwierdzenia skojarzeń Cyganów z Domami wyni­ kają г bliskiego dźwiękowo brzmienia tej nazwy ze słowem Rom, które jest samookreśleniem — nazwą własną Cyganów, a poza tym pewnych po­ dobieństw w sposobie życia i profesjach pomiędzy Domami a Romami (Cyganami). Problem jednak w tym, że językoznawcy nie są zgodni, czy mogło mieć miejsce przekształcenie „d" w „r", nazwy Dom w Rom. Poza tym podobieństwa profesji, statusu i sposobu życia nie są tak oczywiste. Yule i Burnell w 1886 r. kojarzą Cyganów z Domami, gdyż — jak piszą — są oni najbardziej rozwiązłą g r u p ą . Leland w 1885 r. i Sampson w 1907 r . mówią, że indyjscy Dornowie są służącymi i zamiataczami ulic i także kojarzą ich z Romami (Cyganami). 32 33 Kasta Domów znana jest od bardzo dawna; w sanskryckich traktatach z VI w. występują jako muzycy, w XII-wiecznej Kronice kaszmirskiej zaliczani są do ćandalów — niedotykalnych (są to ludzie znajdujący się po­ niżej czwartej warny — siudrów). Pośród informacji na temat Domów, które są podstawą przyrównań do Cyganów, i tezy o niegdysiejszej ich wspólnocie najczęstsze jest odwołanie do muzycznych i kowalskich zdolności D o m ó w . Te trzy nazwy: siudra oraz Dźatowie i Dornowie, najczęściej są zestawiane z Cyganami w literaturze. Prócz nich pojawiają się rozmaite inne nazwy kast lub plemion, ale daleko rzadziej wymieniane. Na przykład Changar lub Tzengaris z Pendżabu, których podobieństwo do Cyganów zasadza się na tym, że wróżą, handlują, porywają dzieci, a kobiety ich są wzorem cnoty, wyjąwszy sytuacje, gdy chcą zdobyć pieniądze — wtedy bowiem stają się nieprzyzwoite ; niegdyś jakoby stanowili oni jedno plemię, ale rozproszył ich w czasie najazdu Timur. Ta ostatnia nazwa Changari (Tzengaris) w zestawieniu z Cyganami po­ jawia się w jeszcze innej wersji Bandżari w roku 1825 użyta przez Duboisa " . Dzisiaj spora grupa badaczy — zdanie to przeważa zwłaszcza u cyganoznaw34 35 36 3 H . Y u l e , А. С . B u r n a l l . H'obson-Jobson: and phrases. London 1886; za: I. H a n c o c k , a glossary of colloguial Anglo-Indian words The development of romani linguistics. Sixth Annual Meeting and Conference on Gypsy Studies of the Gypsy Lore Society, New York Ch. G. Leland. Gypsy De ' 5 psy" Vaux Są też P i s c h e l , op. cii., 14 - ,fl "Journal of the F o l e t i e r , op. cit.. Gypsy Lore Society", nr ludzi jadających s. psie 313. P i s c h e l . op. cit.. s. 306, P i s c h e l . op. cit.. s. 306. Etnografia Polska, i. X X X I . z. 2 310. 1 : 1907, s. 272-277'. s. 29. i inne bardziej osobliwe argumenty, np. i określa - de 1984. The English Gypsies and their language. London 1873. J . S a m p s o n . language and origin. u 7 mięso i padlinę że s ł o w o oprócz Dorna znaczy tego będących „gotujący pijakami: �210 L E C H MRÓZ ców indyjskich — uważa, że właśnie Bandżarowie są przodkami Cyganów, chociaż nadal nikt nie dostarczył na to dowodu, a w dodatku kwestionowa­ na jest w sposób zasadniczy zbieżność języków używanych przez Bandżarów i Cyganów. Wskazywanie na Dźatów, Domów, a obecnie Bandżarów, to najczęstsze stwierdzenia badaczy odnośnie do przodków Cyganów. Tyle, że brak jest wystarczająco pewnych, niepodważalnych uzasadnień — a właści­ wie w ogóle brak poważniejszej, naukowej argumentacji. Zapewne dlatego, nie­ którzy uczeni widząc bezcelowość dotychczasowych zabiegów poszukują innych rozwiązań, dających się pogodzić z faktem braku oczywistych, jednoznacz­ nych skojarzeń Cyganów z jakąkolwiek grupą, tak w sferze języka, jak i kultury. Na przykład Vekerdi w niedawno opublikowanej pracy twierdził, że przod­ kowie Cyganów wywodzą się z prymitywnych plemion z dżungli; jednakże również nie daje dowodów na poparcie swojej tezy. Trudno bowiem za dowód uznać stwierdzenie braku rozwiniętej religii i ograniczenie się do pry­ mitywnej wiary, zarówno u Cyganów, jak i plemion dżungli, czy też nie rozwinięte bliżej stwierdzenie, że idzie o plemiona zbierackie — co może się kojarzyć z brakiem gospodarczej samodzielności Cyganów i korzystaniem przez nich z tych dóbr, które uzyskać mogą od niecygańskiego otoczenia. Poszukiwanie przodków cygańskich poprzez najbardziej proste skojarzenia pociągnęło za sobą skutki dalsze niż tylko wskazanie owej hipotetycznej, domniemanej grupy macierzystej. Wiadome jest powszechnie, że siudrowie są klasą służebną wobec trzech wyżej usytuowanych (aryjskiego pochodzenia — jak uważa wielu badaczy) — podstawowym nakazem porządku społecznego jest to, że służą oni klasom wyższym i zajmują najniższą, najbardziej poślednią pozycję. Dalej — wiadomo, że niektóre zawody rzemieślnicze i część służby zaliczano już w okresie klasycznym do niedotykalnych , a także, że muzyka jest domeną kast niskich i tylko ludzie z niskich kast mogą publicznie tańczyć . Niedotykalni rekrutują się głównie z plemion niearyjskich, muszą osobno, z dala od grupy czystych, zamieszkiwać, mogą być katami, zajmować się paleniem zwłok, być kowalami i zamiataczami . Przy powszechnym w Indiach wegetarianizmie ortodoksyjnych hinduistów i dżinistów, jedzenie mięsa kojarzy się tylko z niskimi kastami i niedotykal­ n y m i . Wiadomości o Cyganach, jakie zawarte są w różnych źródłach z X V - X V I I I w., pozwalają doszukiwać się podobieństw — bywali Cyganie katami w Imperium Otomańskim, zajmowali się powszechnie kowalstwem, bywali używani na Bałkanach do różnych zajęć pośledniejszych, jak czyszcze38 39 40 41 42 1 * J . V e k e r d i . L'idee de Dieti chez les Tsiganes vla\, s. 16. " K . Z . A s z r a f i a n . К vopro.sn o kastach v Indii. Moskva 1965. s. 174. ł 4 0 A. L . B a s t í a n ^ Indie. 1964, s. 462-463. 4 1 4 2 B a s h a m . op. cit., s. Basham, op. cit., Od początku 193. s. 98. v Severnoj dziejów "Etudes Tsiganes". nr 1-2: Indii ХШ-XVIII do podboju гг.. |w:| muzułmańskiego. 1977. Kasty Warszawa �211 Z R O D U KAINA nie, zamiatanie, a i obecnie w wielu krajach (między innymi w Polsce) spotkać można Cyganów — sprzątaczy ulic. Poza tym jadają mięso i dieta ich — jak wynika ze źródeł — nigdy nie była go pozbawiona. Konkluzje tego rodzaju skojarzeń są dosyć oczywiste — zaszeregowanie Cyganów do ludzi, którzy nie tylko w Europie, ale od samych początków swego istnie­ nia znajdowali się u dołu każdego społeczeństwa, którzy wykonują najbardziej nieczyste, najmniej zaszczytne prace — nawet ich muzyczne i taneczne produkcje są potwierdzeniem nędznego statusu. Rzecz jednak w tym, że trudno uznać te argumenty za naukowe. Nie znaleziono bowiem do tej pory ani jednej grupy, która — opierając się na analizie języka — mogłaby zostać w sposób niebudzący wątpliwości lub przynajmniej uzasadniony uznana za pokrewną Cyganom. Jest wiadome, że Cyganie w trakcie wędrówki przyjmowali słowa z języków narodów, wśród których żyli — perskie, ormiańskie, greckie; naleciałości te pozwoliły rekonstruować trasę ich wędrówki. Oczywiste także, że język, którym posługiwali się ich przodkowie, musiał w ciągu kilku wieków — jakie minęły od opuszczenia Indii — zmieniać się tak, jak ewoluowały inne języki Indii. Ale też można sądzić, że mimo tego udałoby się ową wspólnotę wykazać, tak jak widoczny jest nadal poprzez język związek z Indiami. Poza tym zawody związane z muzyką, tańcem, kowalstwem, wróżeniem nie są wyłączną domeną Domów, Dźatów czy nawet Bandżarów. Wiele najrozmaitszych kast i grup w Indiach w ten sposób zapewnia sobie egzystencję. Według zdania części badaczy Cyganie wywodzą się z re­ jonów północno-zachodnich Indii i Pakistanu, ale równie zasadne (na gruncie językowym) są wypowiedzi tych, którzy uważają, że Cyganie wywodzą się z rejonów leżących dużo dalej na wschód, nad środkowym biegiem Gangesu. Wnioski o związku z Indiami północno-zachodnimi opierane są — oprócz analiz języka — na fakcie, że tutaj właśnie żyje dużo Bandżarów i Gadulia-Lohars (jeszcze jednej kojarzonej z Cyganami grupy wędrownych kowali) . Jednakże nie są to wyłączne rejony ich przebywania, a uzasadnione — jak sądzę — zdanie Turnera lokuje jednak praojczyznę Cyganów nad środ­ kowym biegiem Gangesu. Nawet odwołanie się do diety i używania lub nie, mięsa nie przybliża wyjaśnienia. Wiadomo bowiem, że hinduiści są wegetarianami, natomiast kszatrija, czyli druga co do prestiżu grupa, używa mięsa a w każdym razie jadała je w przeszłości) i polowała na zwierzęta ; a poza tym mięso jest jadane przez wyznawców islamu. Oddziaływanie islamu na tubylczą ludność Pakistanu i Indii północno-zachodnich (aryjską i autochtoniczną, drawidyjską) sięga V I I I do X w. Od tamtego czasu wiele grup, plemion, kast przeszło na islam — z różnych względów i bardzo 43 44 45 4 3 D u ż ą ilość p o d o b i e ń s t w Gadulia Lohars z Cyganami znajduje Cobas w relacji z pod­ róży do Indii, S. C o b a s , Les Gaduliya Lohars Tsiganes occidentaux?, 4 4 R. Turner, The position Society", nr 4: 1926, nr 3: 1927. 4 5 (nómades de l'Inde) sonl-ils apparentes аил "Etudes Tsiganes", nr 4: 1973, s. 36-48 B a s h a m , op. cit., s. 272. of Romani in Indo-Aryan, "Journal of the Gypsy Lore �212 L E C H MRÓZ 46 często dobrowolnie . Albo też przejmując niektóre jego elementy i łącząc z hinduizmem wytworzyły swoistą synkretyczną formę religii. Nikt też — jak do tej pory — nie może powiedzieć, czy i przodkowie Cyganów nie stali się przypadkiem zjadaczami mięsa dopiero w jakimś momencie swojej historii, w Indiach lub poza nimi, w Persji czy jeszcze dalej. Reasumując — nie ma żadnych wystarczająco udokumentowanych i wystar­ czająco uzasadnionych podstaw do przypuszczeń, że Cyganie wywodzą się z tych zajmujących w społeczeństwie indyjskim najbardziej poślednie miejsce grup i kast. To, że Dorna. Dźat. Bandżarowie mają niską pozycję, że zajmują domostwa na peryferiach wiosek czy miast, nie może być dowodem, że są przodkami Cyganów. Należy więc rozważyć możliwość, czy jakieś pozanaukowe argumenty nie zaważyły na zdaniu badaczy. Wydaje mi się, że właśnie ma to miejsce w przypadku Cyganów i poszukiwaniach ich genezy. Wyjaśniła się wprawdzie na przełomie X V I I I i X I X stulecia kwestia ojczyzny, ale pozostały te same skojarzenia i uprzedzenia. Jak w przypadku domniemania o egipskim pochodzeniu postrzeganie Cyganów wyłącznie w ka­ tegoriach takich pojęć, jak: wędrowanie, wróżenie, kowalstwo, muzykanctwo, oraz uwieńczone powodzeniem dociekanie w Biblii dały w efekcie niekorzy­ stny dla Cyganów obraz, tak i w przypadku prawdziwej ich ojczyzny, Indii, te same kategorie i skojarzenia pozostały jako punkt wyjścia. Przy­ puszczam, że gdyby nie utrwalone nawyki, myślenia badadzy podejmujących problem Cyganów, poszukiwania wolne od obciążających skojarzeń, mogłyby pójść w zupełnie innym kierunku — nie zamykając się w kręgu powtórzeń, schematyzmu, dać daleko lepsze efekty. Tak się składa, że tymi. którzy formułowali twierdzenia dotyczące cygańskich protoplastów w Indiach, byli głównie przedstawiciele dominującej kultury europejskiej, angielskiej, którą od miejscowych dzielił ogromny dystans. Czy widząc ubóstwo wędrow­ nych kowali lub muzyków można było wyciągnąć inne wnioski? A przecież tymi, którzy pomagali brytyjskim badaczom w rozumieniu Indii, nie byli Dornowie czy Dźatowie, ale ludzie z wyższych warstw, dysponujący wiedzą, odpowiednią pozycją społeczną i materialną. Ich pośrednictwo także mogło wpłynąć na opinię badaczy — a nie było to pośrednictwo osób bezstron­ nych. Tym samym jest dosyć oczywiste, że tak, a nie inaczej zaszeregowani zostali przodkowie Cyganów. W 1981 r. odbył się w Getyndze I I I Światowy Kongres Cyganów. Uczestniczyli przedstawiciele różnych wspólnot cygańskich, odmiennych od grup językowych i zawodowych — jest to fakt, którego znaczenia jeszcze ocenić w pełni nie sposób, ale z całą pewnością jest prognostykiem bardzo istotnych zmian. Poszczególne cygańskie wspólnoty czy grupy plemienne zawsze tworzyły autonomiczne jednostki, wzajemnie nie podporządkowane, choć o różnym statusie w hierarchii ludzi, którzy identyfikują się jako Roma, poczuwają do wspólnoty cygańskiej — choćby poprzez język, kolor 4 6 M. K . K u d r i a v c e v , Musulmanskije kasty, [w:] Kasty v Indii, Moskva 1965, s. 214-220. �Z R O D U KAINA 213 skóry, sposób życia. Zjazd zgromadził przedstawicieli różnych społeczności, z różnych krajów, posługujących się różnymi dialektami. Dwa pierwsze zjazdy (w Londynie i Genewie) także skupiły znaczną liczbę cyganologów. Na trzecim niemal nie było ich, nie zostali — poza jednostkowymi przy­ padkami — zaproszeni. Natomiast była dość spora grupa przybyszów z Indii. Przeważała grupa bogatych, znających po kilka języków i krajów Cyganów, a także inteligencja cygańska (nie był to więc powszechny zjazd). Ale widać było, że zebrani poczuli siłę wspólnoty, i że postanowili skorzystać z możli­ wości, jakie daje prawo i jakie współcześnie — za pomocą najrozmaitszych organizacji — można zrealizować. Dwie podstawowe kwestie były przedmiotem rozmów i wypowiedzi: uzyskanie mandatu dla przedstawiciela Cyganów w ONZ (na podobnej zasadzie, jak mają swoich przedstawicieli inne narody nie posiadające państwa — np. Palestyńczycy) oraz sprawa odszkodowań dla Cyganów — ofiar prześladowań niemieckich w czasie ostatniej wojny. Zjazd rozpoczął się odczytaniem posłania Indiry Gandhi o wzięcie wszystkich Cyganów pod symboliczną opiekę przez dawną ich ojczyznę; stąd obecni na zjeździe Hindusi traktowani byli jak zapomniani bracia, mimo iż nie sposób było z nimi porozumieć się po cygańsku. Przy okazji zjazdu zorgani­ zowana była krótka sesja naukowa (na temat genezy Cyganów wypowia­ dali się w większości Hindusi lub badacze pochodzenia cygańskiego. Przed­ stawicieli cyganologii europejskiej niemal nie było). Wszystko to składało się na pewien świadomie komponowany obraz zerwania z tradycją, gdy 0 Cyganach mówili wszyscy inni, tylko nie oni sami. Odwołuję się do zjazdu i do krótkiej informacji na jego temat, jest bowiem istotne to, czego świadectwem i przejawem było spotkanie Cyganów w Getyndze. Efektem jest m. in. to, że głośniej niż do tej pory zaczęli Cyganie — i ci, co po­ czuwają się do wspólnoty z nimi — wypowiadać się w sprawach nie tylko codziennej egzystencji, ale także własnej historii. Jednym z postanowień było, aby umożliwić młodym Cyganom uzyskanie z funduszów kongresu stypendiów, które pozwoliłyby im na dalsze kształcenie i poznawanie dziejów własnego narodu. Jest to wyraźnym dowodem (tak zresztą jak i wcześniejsze wypowiedzi 1 publikacje przedstawicieli cygańskiej inteligencji), że Cyganie postanowili zmienić obraz swojej historii i obraz samych siebie nie tylko w oczach nie-Cyganów, ale i we własnych. Niejednokrotnie bowiem zdarzało się, że przyjmowali Cyganie niecygańskie sądy, niecygański obraz własnej grupy. Przekonanie wystarczało niejednokrotnie w przeszłości badaczom Cyganów zamiast dowodu. Podobnie i w czasach współczesnych zastępuje ono potrzebę uzasadniania. Widać to wyraźnie w pracach badaczy pochodzenia in­ dyjskiego — jak gdyby bezpośrednio zainteresowanych poprzez niegdysiejszą wspólnotę ojczyzny, dzisiaj dość głośno odkurzaną i udowadnianą. Przodkowie Cyganów to Dżatowie z Pendżabu — twierdził jeszcze w ubieg­ łym wieku B u r t o n ; współcześni indyjscy badacze, Joshi i Rishi, podejmują 47 C o b a s , op. cit., s. 38. �214 tę tezę. Rishi uzasadnia ją mówiąc, że wyraźnym dowodem pochodzenia jest skłonność Cyganów do bawolego mleka, bez którego też żaden Pendżabczyk nie wyobraża sobie życia . Niestety, nie podaje Rishi, skąd nabrał przekonania o skłonności Cyganów do bawolego mleka i skąd biorą je, by zaspokoić tę skłonność. Innym argumentem, do którego odwołuje się Rishi, jest stwierdzenie pewnego Cygana, z Macedonii w Jugosławii, który powiedział, że jego przodkowie przybyli z Indii, z Pendżabu, i że język romani (cy­ gański) jest językiem ludzi żyjących w Pendżabie; Rishi uzupełnia informacje, że wśród Cyganów w Skopje czuje się pendżabską atmosferę . Lepiej uzasadniony charakter prezentują prace badaczy pochodzenia cy­ gańskiego. Sami Cyganie postanowili wziąć swój los we własne rece i po­ kierować odpowiednim wyborem przeszłości. Wywody idą w dwóch kierun­ kach: a) wykazują poważne podstawy gospodarcze Cyganów i ich godną szacunku osiadłość (mają na celu przekonanie, że Cyganie nie byli włóczę­ gami — a jeśli są o to oskarżani, to nie tylko w nich leży przyczyna nie­ stabilnego życia) — tutaj najbardziej reprezentacyjnym, najbardziej uzasadniają­ cym tezę jest Manusz; b) dowodzą przeszłości heroicznej, godnej, związanej z przynależnością do najwyższych warstw społeczeństwa indyjskiego (można powiedzieć, że Cyganom znudziła się rola pariasów i postanowili wynaleźć bardziej godnych przodków, przedstawicielem najbardziej konsekwentnym i śmiałym jest językoznawca cygańskiego pochodzenia, Kochanowski). Muzyka była dawną profesją cygańską, a kontynuacja takich zajęć, jak kowalstwo i muzykanctwo, jest wyrazem właśnie tradycji i wyniesionej z Indii organizacji kastowej ; dalej jednak Manusz stwierdza, że nawet muzycy ubocznie zajmowali się rolnictwem. Większość natomiast cygańskich przodków była ludźmi osiadłymi, żyjącymi w wiejskich wspólnotach rolni­ czych. Wywód opiera Manusz na tym, że Cyganie posiadają w języku słowa dotyczące domu, gospodarki i rolnictwa; zwłaszcza terminologia rolni­ cza utwierdza go w przekonaniu o charakterze zajęć protoplastów cygań­ skich . Podstawą organizacji są w Indiach terytorialne wspólnoty wiejskie, na które składają się różne profesjonalne grupy ludności rolniczej i rze­ mieślniczej; pośród nich żyli także Cyganie. Jeśli idzie o religię, to zdaniem Manusza przodkowie Cyganów byli siwaitami; w drodze zaś do Europy zapożyczyli pewne elementy zoroastryzmu. Powszechny u Cyganów w Europie i Ameryce zakaz jedzenia końskiego i psiego mięsa, niepolowania na dzikie zwierzęta jest — zdaniem Manusza — zachowaniem się hinduistycznej zasady ahimsy, nieodbierania życia . Niestety nie wyjaśnia Manusz, dlaczego zasada 48 49 50 51 52 4 8 W. R . the USSR 4 9 5 0 (I-VII Rishi, Roma. and the Americas, The Panjabi Emigrants - ,2 Central and Middle Asia, R i s h i , op cit., s. 1-2. L. Manusz, Etnolingvisticeskie zametki po vv.), Moskva 1982 (maszynopis), s. 44, 47. 5 1 in Europe, Patiala 1976, s. 84. M a n u s z , op. cit., s. 58, 70, 74. M a n u s z , op. cit., s. 18, 37, 93. rannej istorii etnićeskoj kultury cygan �215 Z R O D U KAINA ahimsy nie przeszkadza Cyganom jeść drób lub inne mięso (ryby, wołowinę, wieprzowinę, baraninę), a ogranicza się wyłącznie do mięsa psiego i koniny. Problem leży więc gdzie indziej i nie w zasadzie ahimsy trzeba szukać wyjaśnienia, ale np. w pojęciu nieczystości, jakie jest często związane z psem. Podobnie nie wyjaśnia Manusz, czy terminologia dotycząca domostwa i rol­ nictwa jest jakoś szczególnie rozwinięta w porównaniu z terminologią do­ tyczącą innych dziedzin życia Cyganów; nie mówiąc o tym, że występowanie w ich języku słów na określenie różnych zbóż nie świadczy, że byli rolnikami, zboża te mogły po prostu znajdować się w ich jadłospisie. W sposób znacznie bardziej zasadniczy i śmiały rozprawia się z nawykami w myśleniu na temat genezy Cyganów, z sądami, jakie przewijają się przez literaturę X I X - i XX-wieczną, Kochanowski; można by go nazwać rzeczni­ kiem bohaterskiego, heroicznego początku historii Cyganów. Dwojacy są przod­ kowie Cyganów: ci ciemnoskórzy pochodzą od Scythian, jasnoskórzy — od kszatrijów, aryjskich wojowników . W kolejnych pracach Kochanowski rozwija i pogłębia swoją koncepcję. Nie są pariasami, lecz kszatrijami — klasą panującą, są wojownikami, a nie kuglarzami i błaznami — pisze o przod­ kach Cyganów . W innym miejscu stwierdza, że wywodzą się z Radżputów, Dźatów i Kszatrijów . Mają także wspólne cechy z najwyższą warną, z braminami . Nazwa własna Cyganów „Rom" pochodzi, zdaniem Kocha­ nowskiego, od Ramy (bohatera Ramajany) . Według niego Dornowie nie mają nic cygańskiego i jest błędem zestawianie ich z Romami z uwagi na wykonywany zawód. (Są przecież kelnerzy, którzy zawód wykonują poprzez rodzinną tradycję, ale bywali i hrabiowie kelnerami — np. zbiegli z Rosji przed rewolucją. Obu tych kategorii kelnerów nie należy w upraszczający sposób zestawiać i porównywać — wyjaśnia Kochanowski ). Natomiast Bandżarowie i Gadulia Loharowie wędrowali z przodkami Cyganów; Gadulia Loharowie byli ponadto zatrudniani przez Radżputów jako wytwórcy broni . Niestety nie jest wiadome — Kochanowski nie podaje tego — na jakiej pod­ stawie wyciągnięte zostały powyższe wnioski. Za pochodzeniem od Radżpu53 54 55 56 57 58 59 5 3 J . K o c h a n o w s k i , Criterie stics Congress, Bucharest 5 4 J . K o c h a n o w s k i , La caste originelle des Tsiganes d'Europe, ku czci Eugeniusza 5 5 lingiustique dans l'histoire dynamique, International Lingui­ 1967. Sluszkiewicza, [w:] Księga pamiątkowa Warszawa, s. 104. H a n c o c k , op. cit., s. 18. R a d ż p u t o w i e p o c h o d z ą od kszatrijów, są kastą w o j o w n i k ó w z płn. Indii, znaną od X I I I w. W p o ł o w i e Chittogarh, wtedy postanowili, wieku X V I I I zostali pokonani że będą prowadzić życie w ę d r o w n e ; w bitwie Aszrafian, op. pod cit., s. 169. 5 6 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 100. Kochanowski powołuje który w latach 30-tych pierwszy wyraził takie przypuszczenie. ou Bohémiens, Geneve 1932. 5 7 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 99. 5 8 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 97-99. 5 9 H a n c o c k , op. cit., s. 18; K o c h a n o w s k i , La caste..., się tutaj na Pittarda, M . E . P i t t a r d , Les s. 104. Tziganes �216 L E C H MRÓZ tów świadczy, zdaniem Kochanowskiego, to, że obie grupy (Cyganie i Radżputowie) mają te same wady i cechy — są dumni i odważni . 60 Zestawmy teraz w skrótowym podsumowaniu kolejne etapy dociekań genezy Cyganów, kolejne fazy ich osobliwej drogi — z Indii przed wiekami i powrotu do Indii dzisiaj. 1. Etap pierwszy — w zasadzie nie znany, od Indii do Europy. Nie wyzwalają większych emocji lub niechęci, brak świadectw prześladowań, prawdopodobnie częściowo wtapiają się w społeczeństwa i narody Azji. 2. Przybywają do Europy, wzbudzają zaciekawienie — pytanie kim są? Jeszcze nie posiadają w świadomości europejskiej własnego oblicza, są gośćmi. 3. K i m są: Egipcjanie — towarzysze postaci i narodów z chrześcijańskiej przeszłości czy istoty wyklęte, towarzysze szatana — Tatarzy, Saraceni. Życzli­ wość i prześladowania. 4. Jednak Egipcjanie, ale wyklęci, ci. którzy zbłądzili — jak przeklęci aniołowie. Nasilenie prześladowań, ucieczki Cyganów. Czy nie tutaj tkwi początek Cyganów jako odrębnej, wyizolowanej społeczności? 5. Nadal Egipcjanie, pogłębiające się niechęci w stosunku do nich, utwier­ dzanie niekorzystnego wizerunku. Coraz bardziej są odrębną grupą. Uczeni znów podejmują rozważania na temat pochodzenia, ale obciążone niekorzy­ stnym stereotypem. 6. Egipt czy Indie ojczyzną? Coraz głębsze podziały między Cyganami a resztą Europy. Cyganie coraz bardziej spychani na margines i stają się marginesem. 7. Odnalezienie Indii — ojczyzny Cyganów, są więc eks-Hindusami; ale jakimi? Angielscy gentlemani przyznają im status pariasów. 8. Indie ojczyzną — to już wiadome, ale z których wyszli pariasów? Jako społeczność są już w Europie wyraźnie ukształtowani, wyraźnie wy­ odrębnieni. Ojczyzną Indie — Cyganie zaczynają pachnieć Orientem, a Orient zaczyna pisarzy urzekać. Niechęć — i romantyczne zainteresowanie egzotyką. 9. Niechęć i życzliwość, egzotyka i margines społeczny. „Graj piękny Cyganie" i „bądź grzeczny, bo cię Cygan porwie". Czas bez wyraźnego charakteru, w stosunkach Cyganie — nie-Cyganie. 10. Prześladowania, mordy czasu I I wojny światowej. Przymusowe osied­ lenia. Rola kozła ofiarnego. 11. Zapomniane dzieci Indii; także biedacy. Zabiegi opiekuńcze organi­ zacji społecznych, obiekt pracy misyjnej Kościoła. Cyganie patrzą na te zabiegi z rezerwą — choć gdy dają, czemu nie brać? 12. Niechęć cygańska do opiekunów i niechęć do roli pariasów. Poszu­ kiwanie lepszych przodków — dokonanie wyboru: jesteśmy rolnikami, awans na wojowników. 13. Kim być? Cyganie? To przypomina miniony czas i minione role. ftu K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 104. •m �2171 Z R O D U KAINA A więc Roma. Koniec cyganologii, zaczyna się romologia (dla Cyganów jest to właściwie mało ważne, ale gorliwemu nie-Cyganowi można się mocno narazić pomyłką. Cyganolog to osobnik nietolerancyjny. etnocentryczny. nie lubiący Romów — dobry jest romolog). Rodzi się na europejskim gruncie pancyganizm. W Indiach — „Roma wyrazili swe uwielbienie dla Indii i królowej Indiry Gandhi" . Znów silniej rozbrzmiewa „Graj piękny Cyganie". Jeśli idzie zaś o naukę, można zaczynać od początku, od odkrycia Valyiego. Późniejsze przypuszczenia i hipotezy są niejednoznaczne, mniej lub bardziej wątpliwe. Może więc gdyby rozpocząć od początku i od solidnych, obiektyw­ nych badań prowadzonych w Azji i Europie, udałoby się ustalić prawdę o przodkach Cyganów. 61 Lech M r ó z O F T H E KAIN'S STOCK Summary The appearing of the Gypsies in the Middle and Western Europe in the started the long sequence of different suppositions concerning their probable reasons of their abandoning it. Among many different hypotheses origin seemed to be the most probable at first. Moreover, the 15 century homeland and the their Egsptian analysis of the Bible contributed to the attempts of the explanations of the Gypsies genealogy too. They were supposed to be the Kain's or Cham's descendants and their nomadic life was told to be their way of penance. The negative image of the Gypsies has been fixed by then and the persecution began. The discovering of their Indian homeland gave a more determined field of inquiry, still it hadn't changed their image. The Gypsies were associated with the lowest and poorest strata of the Europe and Indian society. from Such a reasoning resulted from their low social status their specific biased by the previous attitudes was no convincing evidence occupations. The search after Gypsies' forefathers in was and by the biblical images of their ancestors. But there allowing to associate them with tha lowest Indian castes: the Sudras, Domas or D ż a t a s or with the forest tribes. The time of the I I World War and the post-war period brought a cruel experience for the Gypsies. Many of them have been murdered, their communities have been disin­ tegrated. The new, interesting changes appeared in the 70-ties. The Gypsies began to overstep their tribal divisions and to organize themselves into a kind of a largeg community. Those processes have been followed by the changes in their socio-political self-consciousness. They can't consent to their parias'role any more. The Gypsy scholars offer more appealing suggestions. According to them the Gypsies'ancestors might have been the warriors and agri­ culturalists — the Kśatrijas. The old name, Gypsies, biased by the evil associations doesn't suit the people any more, they prefer to be Roms instead. But still the scientific studies concerning the since Gypsies'origins haven't India had been indicated as their primitive abode at the Tranlated hy Anna 6 1 "Banjara Monthly", 1 Dec. 1983, Chandigarh, s. 5. advanced much end of the 17 century. Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64aeb96417a2943735cd11ab4395638e.pdf fc234a2664943cabc0253e916490374e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4285 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podhale - sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3990 Title A name given to the resource Z wystawy sztuki ludowej w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5 z.3; s.78-81 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z W Y S T A W Y S Z T U K I L U D O W E J W Z A K O P A N E M KOMAN Staraniem Departamentu Twórczości REIi\FVSS Artystycznej M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ł u Kultury Wojewódzkiej zorgani­ Rady Narodowej w Krakowie zowany został w Zakopanem konkurs, obejmujący nie­ które a dziedziny ludowej szczególności haft, K o n k u r s ten twórczości rzeźbiarstwo przygotowany artystycznej i m a l a r s t w o na w z i m i e przez w szkle. pracowni­ k ó w Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, mimo bar­ dzo ciężkich w a r u n k ó w torzy, przyniósł w w jakich rezultacie pracowali plon organiza­ obfity, o d u ż e j ż y w o t n o ś c i s z t u k i l u d o w e j na t y m świadcząc terenie. N a d e s ł a n e na k o n k u r s okazy z o s t a ł y n a s t ę p n i e przez Komisję Kwalifikacyjną, stanowiącą zarazem jury, p r z e g l ą d n i ę t e , przy c z y m najlepsze z p r z e d s t a w i o n y c h prac w y r ó ż n i o n o n a g r o d a m i p i e n i ę ż n y m i . Po n o w a n i u rzeczy n i e u d a n y c h l u b t a k i c h , które Komisji Kwalifikacyjnej cech nej sztuki ludowej, nie posiadają wyelimi­ zdaniem tradycyj­ z p o z o s t a ł e j reszty zrobiono w kopanem w y s t a w ę , której publiczne otwarcie ło w d n i u 8 k w i e t n i a Za­ nastąpi­ br. „ W y s t a w a l u d o w e j sztuki p o d ­ h a l a ń s k i e j " u r z ą d z o n a z o s t a ł a w obszernej sali, miesz­ czącej się w b u d y n k u Miejskiej Rady Narodowej. w y s t a w ę złożyły się trzy z e s p o ł y e k s p o n a t ó w : bór materiałów n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s , 2) p r z y k ł a ­ dy sztuki dawnej, p o c h o d z ą c e z M u z e u m Tatrzańskie­ go, i 3) g r u p a p r z e d m i o t ó w w y s t a w i o n y c h p r z e z tralę Przemysłu Cen­ Ludowego i Artystycznego. Z grupy pierwszej najobszerniejszą h a i t y b a r w n e , na stokątnych Na 1) w y ­ część stanowiły k t ó r e z ł o ż y ł y się w y k o n a n e na płatach białego sukna parzenice, pro­ pantofle oraz h a f t o w a n e chusty na g ł o w ę . Seria parzenic l i c z ą ­ ca p o n a d 20 o k a z ó w , o b e j m o w a ł a podhalańskie, głównie parzenice i nowotarskie, tereny przyległe (Spis-'., Orawa) były ledwie zamarkowane pojedynczymi oka­ zami. Szczawnica zaś zamiast parzenic n a d e s ł a ł a wy­ szycia dolnych rozporów przy nogawkach. Materiał, k t ó r y z n a l a z ł s i ę na w y s t a w i e z o s t a ł b a r d z o s i l n i e w y ­ selekcjonowany i przeplewiony, dlatego m o ż e wysta­ w i o n e okazy nie d a j ą w i e r n e g o o b r a z u dzisiejszej p o d ­ h a l a ń s k i e j parzenicy, k t ó r a r o z w i j a się w 2 k i e r u n k a c h , albo staje się jaskrawa, przeładowana r o ś l i n n y m i , gdzie w ł a ś c i w y elementami zarys parzenicy stapia w j e d n ą c a ł o ś ć z m o t y w e m o s t ó w czy r ó ż , b ą d ź ciwnie, redukuje s i ę , cofa do dawnej formy r.ie prze­ rombo­ idalnego „ k r z e s i w k a " . A n i jedna, ani druga forma wystawie należytego natomiast piękną wyrazu nie serię parzenic, pokazano których poważni z część m o ż n a b y określić m i a n e m „historycznych", reprezentują raczej f o r m y n;i znalazły, starsze, dziś a j a k i e z o s t a ł y o d t w o r z o n e , czy t o d l a gdyż nie noszone, celów muzeal­ n y c h czy k o n k u r s o w y c h . W p a r z e n i c a c h t y c h b r a k j e s t tego p r z e ł a d o w a n i a , Kolisty niż środek obecnie, j a k i e cechuje w y r o b y jest proporcjonalnie wypełniony czytelnym późniejsze. o wiele mniejszy geometrycznym o r n a m e n t e m (np. w postaci r o z e t y c y r k l o w e j ) , obszer­ ne p ę t l i c e o p r z e j r z y s t y m a ż u r z e , d o ł e m z g r a b n e k r z e ­ siwka, w g ó r n e j części o b r z e ż o n e „ m i r w ą " . C e c h ą s t a w i o n y c h parzenic jest r ó w n i e ż mniejsza Podczas gdy R})c. 2. starych T Gorsety podhalańskie wzorów wykonane przez H. Roj Kozłowską na podstawie Fot. R. Remfuss. w okresie międzywojennym wy­ jaskrawość. i później­ szym parzenica g ó r a l s k a j a r z y ł a się k i l k u n a s t u n i e k i e - �dy b a r w a m i , dziś ( p o m i j a j ą c formy dawne) mniejszej widać parzenice duże ilości b a r w , bardzo i nawrót umiejętnie nych. P r z y k ł a d e m może tu być wana rekonstruujące uspokojenie do zestawio­ parzenica reproduko­ n a r y c . 1, w y k o n a n a p r z e z W i r m a ń s k i e g o z R a - t u ł o w a , k t ó r a na k o n k u r s i e o t r z y m a ł a I n a g r o d ę . P r z y h a f t o w a n i u jej u ż y t o zaledwie czterech k o l o r ó w , czar­ nego, g r a n a t o w e g o , czerwonego i zielonego. N a bardzo u m i e j ę t n e g o rozłożenia dają s z l a c h e t n ą i w zasadzie b a r w n ą . skutek one c a ł o ś ć bardzo Sznurek, k t ó r y m ob­ szyte s ą k r a w ę d z i e p r z y p o r ó w s k r ę c o n y j e s t z w ł ó c z k i czerwonej i ciemno-granatowej, przyległe w o l u t y towane k o l o r e m c z e r w o n y m i czarnym, od zielonym, pętle w środku czerwone i ciemno-granatowe, czerwono-zielona w k r z e s i w k u czerwona Drugim i bogatym rozeta granatowym z czerwono-zielonymi wolutami dookoła. haf­ wewnątrz otoku Mirwa przy granatowa. działem barwnych haftów były p a n t o f l e , w y k o n a n e z b i a ł e g o , szarego l u b c i e m n o - b r ą z o w e g o s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o , o z d o b i o n e po w i e r z c h u kolorowym haftem. Haft spotykanego t e n r ó ż n i s i ę d o s y ć s i l n i e od na p a r z e n i c a c h i to z a r ó w n o j e ż e l i c h o d z i 0 t e c h n i k ę w y k o n a n i a j a k i rodzaj m o t y w ó w . gdy klasyczna parzenica zrobiona Podczas jest g ł ó w n i e ście­ giem ł a ń c u s z k o w y m i w założeniu s w y m stanowi kom­ b i n a c j ę e l e m e n t ó w g e o m e t r y c z n y c h , na p a n t o f l a c h w i ­ dzi się z d e c y d o w a n ą przewagę haftu płaskiego o du­ żych m o t y w a c h roślinnych, przy czym m o t y w y wiązują niejednokrotnie „zachwaszczonego tykanych Kwitną w w sposób ostatnim 25-leciu w ubiorze w i ę c na pantoflach kobiecych niesione z bukietów środek na parzenicy i t p . Jest robią w r a ż e n i e ujemne przez girlandą w wzdłuż o wzorach brzegów hafciarskie czyli s e r d a k ó w Wśród są nie tylko kolorowych, z naturalnej białej 1 czarnej Wyroby i rękawice) Andrzeja (pantofle Szlembarku u t r z y m a n i ; są w zastosowaniu wątku kolorach wełny. Harendzy żywych, białego, brązowego i p o m a r a ń c z o ­ wego w z g l ę d n i e czerwonego. O ile r ę k a w i c e dziane drewnu-*-ych ze przy formach są oddawna szeroko na rozpow­ szechnione w ś r ó d G ó r a l i k a r p a c k i c h , z a r ó w n o p o l s k i c h jak i r u s k i c h czy s ł o w a c k i c h , o t y l e wykonane tą techniką rzeczą czapki zimowe, nową robione są przez i układające to biegnących się po rogach wschodnich kolorowych n a l e ż a ł o b y jeszcze z a ­ zdobnictwo gorsetów noszonych przez i kożuszków mężczyzn i znajdowało rekonstrukcji dziś j u ż zupełnie form tej części ubioru kobiety. się kilka zapomnia­ gorset haftem kobiecego, ( r y c . 2). O s o b n ą g r u p ę s t a n o w i ą n a w y s t a w i e białe, dziurkowane, obrobione 3). Jest rzeczą został na skimi wystawie haftami bardzo słuszną, uwypuklony, białymi zbyt góralskie ściegiem że płaskim ten dział gdyż podhalań­ się dotychczas mało interesowano, m i m o że w l u d o w y m p r z e m y ś l e na halu one i w Nowotarszczyźnie mniej ważną Bardzo rolę niż mogą odegrać omawiane wyżej hafty interesującym, jakkolwiek Pod­ nie­ barwne. zupełnie niewy- o d r ę b n i o n y m w katalogu był dział w y r o b ó w dzianych. Złożyły się n a ń r ę k a w i c e i (ryc. 4), pantofle czapki w y k o n a n e z grubej w e ł n y na specjalnych drewnianych f o r m a c h , na k t ó r y c h a rozpina się o s n o w ę następnie d r e w n i a n ą iglicą przewleka się w ą t e k . W y r o b y 1 w ą t k u najczęściej zupełnie np. (ryc. Anna Wilfi. Reinfiiss. męskim z płótna samodziałowego, zdobiony czerwonym hafty wykonała fot. ładne. kwiatowych, wystawionych gorsetów ciekawych nych białe Nowotarszyzny w Tylmanowej i Ochotnicy. Do g r u p y h a f t ó w liczyć kt.jj], charaktery­ b u k i e t y . C h u s t y te w y k o n y w a n e są na kresach 3. Kciralcrshic z Łopusznej. pretensjonalność wystawionych haftów głowę prze­ zdobiące stroju swą 1 brak u m i a r u , na pantoflach Trzecia grupa wianuszki które m o ż l i w e do p r z y j ę c i a , ale n a w e t c h u s t k i na dziewięciorniki, jednak rzeczą s t y c z n ą , ż e te s a m e m o t y w y , do spo­ męskim. portkach, róże cuchach, na­ silny ogródka" roślinnych motywów z a p o ż y c z o n e z h a f t u na m ę s k i c h w bardzo te Ryc. laik te, n i e ­ słychanie t r w a ł e , i ciepłe, wykonane są w deseń, p o w ­ Лус stający Uarendzą przez odpowiednie przewlekanie kolorowego 4. Rękawice wełniane ze Szlembarku. wyhor.ar.e przez fot. R. Andrzeja Reinfuss. �Ryc. 5. szka z Zakopanego Bronisławę Skrzynia Bartol z na bieliznę wykonana wym w przyszłości Zębu, jako Interesującym obczyznę panoszącą dokonane się z t e m a t y k i religijnej się w z i m o ­ ludowego na kla­ malowana wyko­ Serdaki pozwolić haftowany i aplikowany sa­ w Szlembarku, jest która wyżej obrazami świecką. się obrazy malo­ zorganizowa­ Maniowach i Dębnie, przez samą wspominane Helenę Roj część młodzież zaś Kozłowską, kursy prowadziła. m a l o w a n y m i przez Ponieważ zajmowaliśmy się j u ż w p o p r z e d n i m numerze Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej, na t y m D r u g i m z kolei d z i a ł e m w y s t a w y b y ł y zdobione w y ­ miejscu zwrócę uwagę wyłącznie na twórczość Roj Kozłowskiej. Na wystawie znalazło się roby z drzewa, j a k rzeźbione łyżniki, czerpaki, p i ó r n i ­ 10 p r a c t e j n i e w ą t p l i w i e u t a l e n t o w a n e j m a l a r k i , z k t ó ­ ki, kołowrotek rych cztery n a w i ą z u j ą ( „ w a r c u l a " ) oraz g a r ś ć s p r z ę t ó w w y c h j a k stół, stołki, s ą s i e k . pracowite i starannie Wyroby domo­ niejednokrotnie w y k o n a n e nie r e p r e z e n t u j ą jed­ jeden przedstawia nych, którzy t r e ś c i ą do t e m a t y k i z b ó j n i c k i e j , tzw. „pytocy" zapraszają tj. posłańców („pytają") „tkanie domowe") lub przemiany i postęp w życiu wsi prowadzonego w różnych ekspery­ kierunkach przez z a k o p i a ń s k ą szkołę' r z e ź b i a r s k ą ralskiego snycerza na manowce, z k t ó r y c h j u ż dzisiaj n i e m a zdaje s i ę p o w r o t u . Obecne sprowadziły góralskie wyroby d r e w n i a n e n a w e t najlepsze, p o d w z g l ę d e m nym nie wznoszą się wiele ponad gó­ artystycz­ poziom tego, z w y r a ź n y m odcieniem p e j o r a t y w n y m o k r e ś l a m y co mia­ nem „zakopiańszczyzny". Wśród w y r o b ó w z drzewa w y ­ r ó ż n i a się k i l k a sztuk m e b l i , w y k o n a n y c h przez piańskiego rzeźbiarza Gąsienicę W w y r o b a c h s w y c h stosuje Szymoszka zako­ ( r y c . 5). on szlachetniejsze gatunki d r z e w a n p . m o d r z e w , j a w o r czy j e s i o n i stosuje mało dzisiejszej a w i ę c „uczennice", wsi kon­ reszta zaś to obrazy ilustrujące lat ustawicznego na wesele, zealnych. P a r ę dziesiątków pracę na n a k t e g o p o z i o m u , co d a w n e z n a n e j u ż t y l k o z sal m u ­ mentowania („kosiarze" „elektryfikacja" itp. P o r ó w n u j ą c obrazy Roj K o z ł o w s k i e j z pracami jej ucz­ niów widzimy, zaciążyła na j a k silnie i n d y w i d u a l n o ś ć nauczycielki pracach kursistów, zarówno w tematyce (sceny z b ó j n i c k i e ) j a k i w s a m y m sposobie w y k o n a n i a . W n i e k t ó r y c h obrazach Roj K o z ł o w s k i e j zbójnickiej obrazów widoczne jest muzealnych wyraźne (,,niesom „zbójnicy"), w innych autorka o tematyce nawiązywanie dutki w do kotliku", staje s i ę bardziej ory­ ginalna, d a j ą c nowe ujęcie t e m a t ó w tradycyjnych, W g r u p i e o b r a z ó w nie n a w i ą z u j ą c y c h tematycznie do malarstwa tradycyjnego znajdują się* d w a , k t ó r e pod już dziś na Podhalu u ż y w a n ą i n t a r s j ę . N i e k t ó r e z w y ­ względem artystycznym wysuwają k o n a n y c h przez niego m e b l i , j a k n p . s t o ł e k z o p a r c i e m nowicie ozdobionym (ryc. 7 na o k ł a d c e ) p r z e d s t a w i a trzech G ó r a l i k o s z ą c y c h intarsjowanymi lelujami wego s t a n o w i ą blarstwa Wśród dobry przykład z drzewa dalszego rozwoju ciso­ me­ podhalańskiego. wyrobów płaskorzeźby z drzewa przedstawiające łąkę, na „kosiarze" dalszym i planie „tkanie kopy się na czoło a m i a ­ domowe". siana, Pierwszy ułożonego ostrewkach. Obraz s k o m p o n o w a n y jest w s p o s ó b na bar­ zwracają uwagę dwie dzo p r z e j r z y s t y . T r z y postacie k o s i a r z y u ł o ż o n e d i a g o ­ zbójników ( r y c . 6), w y ­ n a l n i e s ą i d e n t y c z n e w r u c h u , co z n a k o m i c i e p o d k r e ś l a Ja- r y t m w s p ó l n e j pracy. Czysta biel odzienia s t a n o w i silny nasa z D ę b n a . S ą to p i e r w s z e o i l e m i w i a d o m o p r ó b y , kontrast z b o g a t ą g a m ą ciepłych zieleni, k t ó r y m i m a l o - k o n a n e przez znanego r z e ź b i a r z a g ó r a l s k i e g o Jana I na w y k o n y w a n e przez m ł o d z i e ż na k u r s a c h serdak kobiecy, fianem. 80 Reinfuss. trzeci dział w y s t a w y s k ł a d a j ą nych baranich kożuszków. kożuch Na Szymo- R. przez tego a r t y s t ę w k i e r u n k u p r z e r z u c e n i a stroju był rekonstruo­ takie nosiły u b o ż s z e G ó r a l k i , k t ó r e nie m o g ł y drogi Gąsienicę wane na szkle: p r z y c z y m część ich s t a n o w i ą m a l a t u r y w a n y przez I I Roj K o z ł o w s k ą sobie n a przez stworzenia okazem ubioru, w s k a z u j ą c y m nany z w e ł n y na w z ó r sąsieka wyelimino­ próba ubiorze sportowym. sowe z r ó ż n i c o w a n i e dawnego Fot. nowego modelu czapki narciarskiej, który wałby w postaci �wana jest wskazują łąka. na Pociągnięcia pędzla śmiałe i pewne duże opanowanie przez autorkę trudnej t e c h n i k i j a k ą jest m a l o w a n i e na o d w r o c i e t a f l i nej. Drugi ze w s p o m n i a n y c h obrazów w n ę t r z e izby z krosnami tkackimi, cują tkaczki. Obraz kompozycyjnym ten bardzo utrzymany przy k t ó r y c h dobry pod jest szkla­ przedstawia w pra­ względem spokojnej gamie (a z a p e w n e i wystawy) postawili sobie „wytypowanie najlepszych i najbardziej t y p o w y c h w z o r ó w haftu i r y ­ zowania w drzewie oraz zachęcenie artystów ludo­ w y c h do dalszej t w ó r c z e j p r a c y w o p a r c i u o najlepsze artystyczne poziomu tradycje artystycznego ludowe", „podniesienie sztuki podhalańskiej, J istotne wartości" ) to zadanie wskazanie należało na jej przeprowa­ kolorystycznej, pozbawionej t a k częstej w obrazach na dzić w sposób bardziej dydaktyczny. N a l e ż a ł o szkle j a s k r a w o ś c i . S t a n o w i on j e d e n z najlepszych o- nie t y l k o rzeczy d o b r e ale i z ł e , n a l e ż a ł o w s k a z a ć brazów Jest jakie ona dotychczas Góralką i opowiadań zakopiańską, Roj autorką Kozłowska. kilku Tatrzańskiego stów ludowych w Zakopanem. stanowi kobiet wiejskich, wiślu, czy postać malujących malarzy swoistą, na górników Roj-Kozłowskiej W gronie z różną okresu powinna Prócz wymienionych wyżej od Po­ śląskiego. doczekać materiałów wystawione zostały jako arty­ Dąbrowskim gruntownego opracowania i bardzo w n i k l i w e j wych sztuk góralskich, ostatnio z a ś p r a c o w n i c ą M u ­ zeum Twórczość wykonała części się analizy. konkurso­ wyodrębnione: czym istota „zła" polega. Tego miałaby kolosalne twórców l u d o w y c h , ale przede wczasowiczów, którzy zdezorientowani tandetę znaczenie tylko w dla do wykupują przekonaniu, samych tysięcy Zakopanego, co najgorszą że to właśnie jest sztuka l u d o w a Podhala. Mimo wyżej wysuniętych niła bardzo łanie na poważne ludowych oficjalnej zastrzeżeń zadanie, twórców. wystawy można wystawa jeśli chodzi o Po zakończeniu części było widzieć grupki góral­ d z i a ł starej s z t u k i l u d o w e j , na k t ó r y złożyły się ekspo­ skich a r t y s t ó w l u d o w y c h , z u w a g ą a n a l i z u j ą c y c h dy z w y s t a w i o n y c h o b i e k t ó w wyroby Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycz­ s o b ą na temat o g l ą d a n y c h powiadanych nego. słuszny p o m y s ł pokazania dla celów porównaw­ czych p o d h a l a ń s k i e j sztuki zabytkowej w praktyce m i ­ n ą ł się nieco z celem. Z e s p ó ł e k s p o n a t ó w muzealnych został bowiem dobrany w sposób dosyć przypadkowy, wa stała żadnym i dyskutujących każ­ między przedmiotów. Z uwag w y ­ przy tej s p o s o b n o ś c i w y n i k a , się dla nich speł­ oddzia­ n a t y M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o oraz d z i a ł reprezentujący na ekspozycja w s z y s t k i m dla przyjeżdżając kompletnie pamiątkarską nie rodzaju pokazać że w y s t a ­ swego r o d z a j u l e k c j ą , w y p a d k u nie przejdzie bez która w echa i p r z y c z y n i się do podniesienia w a r t o ś c i p r z y s z ł e j t w ó r c z o ś c i arty­ stycznej. nie zawsze p o w i ą z a n y z m a t e r i a ł e m w s p ó ł c z e s n y m , b y ­ ła np. gunia z Rusi Szlachtowskiej, k t ó r a nie łączyła się z całością w y s t a w y , natomiast nie pokazano podhalańskiej, której zdobnictwo hafciarskie *) C y t a t ze w s t ę p u do k a t a l o g u w y s t a w y . cuchy znajduje odbicie w haftach na pantoflach . D z i a ł z o r g a n i z o w a n y przez C P L i A w m a ł y m wiązał się z całością wystawy. można, Spodziewać że i n s t y t u c j a ta p o k a ż e stopniu się serię w y r o b ó w w y c h p r o d u k o w a n y c h przez w i e j s k i c h było ludo­ artystów w ra­ m a c h u s p o ł e c z n i o n e g o i prowadzonego przez C P L i A l u ­ dowego rękodzieła, w rzeczywistości jednak pokazano t k a n i n y i w y r o b y d r e w n i a n e , w y k o n y w a n e przez G ó ­ rali we wzorcowych zakładach w z o r ó w dostarczonych przez artystów wszelkich cech z CPLiA, zewnątrz nieludowych, regionalnych na podstawie i opracowanych często pozbawionych (kosmopolityczna s t o ł k a p r z y stole o p r a c o w a n y m na forma motywach góral­ skich). Przechodząc do o g ó l n e g o o m ó w i e n i a całości stwier­ dzić m u s i m y , ż e ograniczenie t e m a t u k o n k u r s u i w y ­ stawy, r z e ź b y i o b r a z ó w m a l o w a n y c h na szkle nie b y ł o pomysłem najszczęśliwszym. Skoro już w imprezy włożone zostało zagadnienie n i e c o szerzej ująć tyle wysiłku organizację trzeba było i dać przegląd rzemiosła artystycznego p o w i a t u nowotarskiego. czas z n a l a z ł y b y się na (pasiaste k a n a f a s y , i haftowane (spinki wystawie i tkaniny kraciaste materiały na wełniane do k o s z u l , k u k i e ł k i do p a s ó w , Wów­ góralskie koce, torby) i wyroby to całego pasiaste metalowe cyfrowane że- l e ź c a d o c i u p a g ) , czy s k ó r z a n e (pasy t ł o c z o n e , r ó ż n e o d ­ miany wy zdobionych k i e r p c ó w pokazany sposób myśli dawnych „pokazów", dydaktycznej. Materiał cie r o z g r a n i c z o n y r z e c z o w o z p a n t o f l a m i ) , szereg niewłaściwą Jeżeli ale bez wystawo­ potraktowany problematyki, nie zawsze b y ł (np. czerpaki, ciekawych na czy należy­ pomieszane przedmiotów ekspozycję gubił się w p o z o s t a ł y m r i a l e (np. w s p o m n i a n e I itp). Materiał b y ł estetycznie, przez mate­ w y ż e j w y r o b y dziane). organizatorowie w y s t a w y za cel konkursu Ryc. bna. 6. Zbójnik, płaskorzeźba wykonał Jan Janas Fot. R. z Dę­ Reinfuss �O Z A G A D N I E N I U G. L U D O W O Ś C I W S Z T U C E RADZIECKIEJ*) NIEDOSZIWIh Spośród podstawowych e s t e t y k i —. z a g a d n i e n i e problemów ludowości radzieckiej sztuki jest z n a j i s t o t n i e j s z y c h . Jest to powszechnie wymaga dalszych komentarzy. tyczne opracowanie proporcji Inne — zresztą opracowane ki nie uznane i nie Idea W. o ludowości sztuki. Ściślejsza żadnej nego znaczenia. „ S z t u k a n a l e ż y do l u d u — m ó w i ł W ł o ­ niemniej gatunkowym i ważne znaczeniem. problemy — zostały d z i m i e r z I l j i c z do K l a r y puszczać swe szerzej. R a d z i e c k a historia sztu­ szerokich w sposób zumiała np. istoty metody realizmu do­ socjalistycznego, ale m i m o w s z y s t k o z o s t a ł y p o d j ę t e p e w n e k r o k i w t e j winna ich".i) ludowości, chociaż wchodzi w samo wydaje się nam, że pojęcie realizmu socjali­ Ta budzić prawda t y c e naszej stycznego j a k o jego konieczna i organiczna część s k ł a ­ kiego l u d u większą jest najważniejszą kultury problemów ludowości sztuki c z y m . W naszej e s t e t y c z n e j literaturze często deklaratywnymi cechą naszej i dlatego opracowanie jest arty­ teoretycznych zadaniem zasadni­ i historyczno-artystycznej spotykamy się l i t y l k o z ogólnymi niniejszego od m y ś l i w y ś w i e t l a n i a teoretycznych bie znacznie w sam za­ gąszcz mas i kochana przez nie. P o w i n n a w tych masach codziennie teraz sztuki należącej — była artystów i potwierdzana rzeczywiście podkreślana energią, ponieważ rozwijać przez w owym w do prak­ radziec­ Lenina czasie, z tym w pierw­ s z y c h l a t a c h r e w o l u c j i , d u ż o jeszcze b y ł o w a r t y s t y c z ­ stwa. Ale Wielka wolucja zdobyła Październikowa już podstawy społeczeń­ Socjalistyczna tego, ażeby Re­ sztuka stała się p r a w d z i w i e i konsekwentnie ludowa. Radziec­ k i u s t r ó j s p o ł e c z n y u w o l n i ł a r t y s t ó w od u j a r z m i a n i a ich tezami. autor — P o w i n n a ona nej k u l t u r z e r d z e n n y c h cech b u r ż u a z y j n e g o myśli Oczywiście Zetkin. jak najgłębiej mas p r a c u j ą c y c h . Sztuka p o w i n n a b y ć zro­ dla tych dowa. Ludowość korzenie ł ą c z y ć uczucia, m y ś l i i w o l ę t y c h mas, p o d n o s i ć je. P o ­ dziedzinie. Inaczej sprawa przedstawia się jeśli chodzi stycznej łączność sztuki z ludem tego p r o b l e m u n i e stoi w jeszcze d o t y c h c z a s ludowość propagandy" b y ł a dla L e n i n a g w a r a n c j ą jej życiowej siły i społecz­ znacznie o zagadnienie „monumentalnej teore­ rozpracowała stateczny I . Lenina jest j e d n y m o g n i w e m w ł a ń c u c h u leninowskiej n a u k i tymczasem z jego c i ę ż a r e m A jednym artykułu całokształtu daleki jest najpoważniejszych problemów ludowości. skromniejsze zadanie nienia n i e k t ó r y c h stron zagadnienia Postawił — on próby so­ wyjaś­ p r z e z co, b y ć m o ­ że, p r z y c z y n i się do z w r ó c e n i a u w a g i h i s t o r y k ó w sztu­ przez klasy wyzyskujące. na m a od tego czasu jednego Twórczość artystycz­ konsumenta i tylko je­ m u służy. W ł a d z a radziecka odrazu p o s t a r a ł a się, a ż e ­ by sztuka zostały Państwo wy realnie stała się w ł a s n o ś c i ą znacjonalizowane stało szeroko muzea się z l e c e n i o d a w c ą otworzyły szerokich mas; i prywatne zbiory. dzieł sztuki; wysta­ swe p o d w o j e p r z e d r o b o t n i k a ­ k i na o p r a c o w a n i e p r o b l e m u l u d o w o ś c i . Z tego p o w o ­ m i i c h ł o p a m i . W s z y s t k i e z a b y t k i s z t u k i , w s z y s t k o co du m a w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , co z o s t a ł o s t w o r z o n e w szereg zagadnień związanych z ogólnym tematem prze­ a r t y k u ł u p o z o s t a ł t u albo z u p e ł n i e nie poruszony, albo szłości i b y ł o t w o r z o n e obecnie — s t a ł o s i ę w ł a s n o ś c i ą potraktowany ludu, ażeby niem klasy marginesowo. L u d o w o ś ć jest n a j w a ż n i e j s z ą , cechą co w i ę c e j sztuki w socjalistycznym podstawową społeczeństwie. Nie znaczy to o c z y w i ś c i e , że sztuka p r z e s z ł o ś c i , sztuka roz­ wijająca się w tagonistyczne dowa. społeczeństwach klasy, nie b y ł a Ludowość twórczości jest podzielonych na chociażby najistotniejszym momentem wszystkich wybitniejszych artystów szłości. A l e l u d o w o ś ć sztuki r e a l i z m u an- częściowo l u ­ w prze­ socjalistycznego posiada, j a k to dalej zobaczymy, zasadniczo inny cha­ pomagać „zamienienie talizm mu w walce i budowie. robotniczej — w s k a z y w a ł całej sumy nagromadzonego najbogatszego, historycznie przez zamienienie wszystkiego co b y ł o narzędziem partia zamieniła ją w „narzędzie Nawet wisk zewnętrzna, i faktów przeszkód masami ludzi partii zawsze b y ł o pomiędzy sztuką usunięcie a szerokimi milionowych powierzchowna obserwacja świadczy pracy. rozwojowi W ś w i e t l e t y c h i d e i n a s t a w i o n y c h n a coraz z b l i ż e n i e s z t u k i z l u d e m staje się z r o z u m i a ł e tak doniosłą rolę odegrał tak zwany plan talnej propagandy", nina „monumen­ u podstaw k t ó r e g o leży m y ś l L e ­ o konieczności środka większe dlaczego „posunięcia agitacyjnego". naprzód Włodzimierz Iljicz sztuki jako proponował, aby t y m szeroko z a k r o j o n y m p l a n e m s k i e r o w a ć arty­ s t ó w na r o z w i ą z a n i e k o n k r e t n y c h , realnych, ż y c i o w y c h z a d a ń . Stawianie p o m n i k ó w na ulicach i placach miast poVinno było zbliżyć trzeb i z a i n t e r e s o w a ń artystów bezpośrednio do po­ ludu. ścią sztuki klasycznej wśród skłonni stosun­ porów­ radzieckiej sztuki z l u d o w o ­ lub sztuki Odrodzenia. Wyda­ w a ł a się, że A k r o p o l Peryklesa lub Florencja Medyceuszów były zrealizowaniem tak l u d o w y c h mas logii ze s z t u k ą szerokiego ogarnięcia przez s z t u k ę , ż e p o b u d z a ł o t o do radziecką. Nie uwzględniało t y m , że j a k a k o l w i e k n a w e t najszersza ana­ się przy demokratyzacja sztuki w przeszłości nie w y t r z y m u j e p o r ó w n a n i a z t y m istotnie o g ó l n o l u d o w y m jak rozpowszechnieniem sztuki, t o m a m i e j s c e w naszej epoce. Sztuka szerokiego zacja *) T ł u m a c z e n i e z j . r o s y j s k i e g o . I s k u s t w o N r 6, 1950. historii stanowczo l u d z k o ś c i . Jeszcze historycy sztuki byli n y w a ć ludowy charakter o jej radzieckiej sztuki m a s — p r z e c i w s t a w i a s i ę ona kowo niedawno zja­ t naszej s z t u k i w y r a ź n i e poprzedzającemu ludowi, socjalizmu". l u d o w o ś c i . J u ż ze w z g l ę d u n a n i e s p o t y k a n e w Celem bolszewickiej kapita­ l i z m u w n a r z ę d z i e socjalizmu".2) D a j ą c s z t u k ę olbrzymie rozpowszechnienie wszystkich ko­ n i e c z n e g o d l a nas z a p a s u k u l t u r y , w i e d z y i t e c h n i k i — dzo znaczna jakości. kapi­ nieuchronnie r a k t e r aniżeli sztuka u b i e g ł y c h stuleci. Istnieje t u bar­ różnica, różnica Zada­ L e n i n — jest w przeszłości n i g d y nie m o g ł a rozpowszechnienia. Względna osiągnąć sztuki w Atenach w V w . przed naszą tyczyła tylko panującej klasy właścicieli tak demokraty­ erą do­ niewolników �i co w i ę c e j , uważała za wskazane pozbawienie eks­ ploatowanej masy n i e w o l n i k ó w wszystkich m o ż l i w o ś c i i w a r u n k ó w ludzkiego rozwoju — w t e j liczbie, i s z t u ­ ki. Od pierwszych dni władza i prowadzi lud radziecka zaczęła prze­ b u d o w ę naszej s z t u k i k i e r u j ą c j ą n a d r o g ę s o c j a l i z m u . Sztuka sztuki w Związku plastyczne rozmiarach Radzieckim, a posiadają w szczególności niespotykane a u d y t o r i u m . Estetyczne w swych potrzeby narodu W t y m sensie o b s e r w u j e m y n o w e w a ż n e c e c h y s z t u ­ ki socjalistycznego maso­ głąb ż y c i a l u d u , w i ą ż e s i ę z n i m znacznie ściślej przez swo­ tycznym j ą t r e ś ć , idee i o b r a z y n i ż k i e d y k o l w i e k na rok. Cyfry i wystawy zadziwiają j ą c y c h d o nas z z a g r a n i c y . S p r a w a t y l k o na n i e z w y k ł y m ką, które wykazuje wzroście nasz n i g d y samo p a ń s t w o szerokim żadne wiek dla j e d n a k polega l u d , ale nawet przyswojenia. nie sztu­ w lud, nigdy robić czegokol­ Radzieckie państwo j u ż od p i e r w s z y c h d n i swego i s t n i e n i a r o b i ł o k o co m o ż l i w e c e l e m m a k s y m a l n e g o tak wszyst­ zbliżenia ludu do sztuki. O r g a n i z o w a ł o stałą i silną łączność widza z ar­ tystą, ludu ze s z t u k ą . S t w o r z e n i e takiej łączności le­ żało w ł a ś n i e u podstaw całej p o l i t y k i partii bolszewic­ kiej, wszystkich przedsięwzięć władzy radzieckiej przez c a ł y okres, k t ó r y u p ł y n ą ł od dnia w i e l k i e j dziernikowej W Socjalistycznej burżuazyjnym żałosne społeczeństwie doświadczenia — jeżeli odrzucić demago­ swego k o n s u m e n t a samorzut­ nie. Sztuka j a k i wszystko inne jest w w a r u n k a c h pitalizmu przedmiotem kupna i sprzedaży. artysty od kiesy z p i e n i ę d z m i przejawia się w czysto m a t e r i a l n y . Nawet najszlachetniejsze dania sztuki narodowi n a p o t y k a j ą ka­ Zależność sposób dążenia na przeszkody; uci­ ś n i o n e masy w tych w a r u n k a c h są oderwane od sztu­ k i tzw. „uczonej". Organizacja Towarzystwa Objazdo­ wych Wystaw przedsięwzięć społeczny była jednym rosyjskich jednak najszlachetniejszych artystów; przeszkadzał artystów-demokratów mas z istniejący temu, przeniknęły w aby głąb ustrój dzieła W W. socjalistycznej rzeczywistości sprawa przedsta­ n ą rolę o d g r y w a sztuka w codziennym życiu radziec­ tylko przodujące wskazywał szerszego wartości przeszłości. w dążenia ludu, ale to, że k o n i e c z n y m wa­ bezpośrednio. na rozpowszechnienia masach jest artystycznych socjalistyczna rewolucja. „Tołstoj j a k o pisarz — pisał on — nawet w Rosji ny zna­ jest t y l k o z n i k o m e j m n i e j s z o ś c i . A ż e b y jego kie dzieła kich, stały trzeba się rzeczywiście na ciemnotę, i nędzę. Trzeba Historyczny przez Rewolucję, zahukanie, wszyst­ przewrotu". ) o wszechświatowym Wielką pobudził z podstawowych który wyzyskiwacze znacze­ Październikową Socjali­ m i l i o n o w e masy p r a c y do h i s t o r y c z n e j t w ó r c z o ś c i . L e n i n jedno katorżniczą 5 socjalistycznego przewrót dokonany styczną własnością s p o ł e c z n e m u , k t ó r y skazał miliony, dzie­ siątki milionów pracę wiel­ w a l k i i jeszcze raz w a l k i p r z e c i w t a k i e ­ m u ustrojowi osiągnięć usiłowali ludzi u w a ż a ł t o za rewolucji. trzymać Naród, pod podwój­ nym, t j . materialnym i m o r a l n y m uciskiem — pierwszy zdobył możliwość w y p r o s t o w a n i a się. K a p i t a l i z m sił, t ł u m i ł , r o z b i j a ł botników masy i pracujących du­ talentów w środowisku chłopów. Talenty te ro­ ginęły pod u c i s k i e m u b ó s t w a , n ę d z y , n a t r z ą s a n i a się n a d l u d z ­ ką istotą. Naszym obowiązkiem leźć te t a l e n t y 6 cy" ) — pisał szych z a d a ń i dać im Lenin teraz jest u m i e ć zna­ warunki pra­ odpowiednie określając jedno z najważniej­ partii. Proces z b l i ż a n i a sztuki z l u d e m b y ł procesem stronnym. w i a s i ę z u p e ł n i e inaczej. Jest r z e c z ą z n a n ą , j a k o g r o m ­ nie I . Lenin runkiem szerokich pracujących. ona jego uczucia i m y ś l i w y r a ż a niu, socjalno-artystycznej gii — sztuka poszukuje Wyraża Paź­ Rewolucji. w W t e n s p o s ó b nasza s z t u k a s t a j e s i ę p o d w ó j n i e l u d o w a . jeszcze n a t y m , ż e zainteresowane s z t u k i przez nie p r ó b o w a ł o takiego przyjeżdża­ zainteresowania nie było przyswojeniu dzieł państwo zwiedzających ludzi w i d z e m — sztuka istotnie t a k samo j a k i a r t y s t y c z n y jego p o z i o m r o s n ą w g i g a n ­ tempie z r o k u wym realizmu. Władając nasza s i l n i e p r z e n i k a w nasze m u e z a Z jednej strony konieczne wszystkich runkach duchowych eksploatacji wartości ludzi było dwu­ zwrócenie stworzonych w pracy — samemu wa­ ludowi o r a z o s w o j e n i e go z k u l t u r ą i s z t u k ą . Z d r u g i e j s t r o n y k i c h l u d z i . N a r ó d , k t ó r y o b u d z i ł s i ę do ś w i a d o m e j h i ­ konieczne było p r z e o b r a ż e n i e storycznej twórczości, j u ż w pierwszych latach radziec­ n y c h i o d e r w a n y c h od mas w l u d z i n i e r o z e r w a l n i e i o r ­ kiej ganicznie z l u d e m władzy, „Nigdzie rozpoczął — pisał zainteresowane zagadnienia i tak kultury kulturą nie jak państwowa robotniczej klasy, k t ó r a o opanowanie — ludowe masy prawdziwą tej władza walkę Lenin konsekwentnie kraju, u stawia nas; się tak nigdzie nie znajduje w swej kultury. nie są j a k u nas; masie w się w tak Jedno z istotnych osiągnięć realistycz­ głęboko ona żadnym „wykształconego rękach doskonale ro­ sprawą niewielu, i bezpośrednim lionów. dla polep­ j a k u nas ' •>) ogromnie. wąskiego kręgu przedstawicieli towarzystwa", a stała wyrażeniem „Sprawa się prostym myśli, uczuć i dążeń m i ­ literatury powinna cze w u m i e j ę t n o ś c i czytania i pisania; nigdzie nie jest O b e c n i e k u l t u r a n a r o d u p o d n i o s ł a s i ę u nas przodującej nej s z t u k i radzieckiej polega na t y m , że p r z e s t a ł a b y ć wiem swej sytuacji p o d t y m w z g l ę d e m stać się 7 sprawy" ) — pisał 1905 г., p o d k r e ś l a j ą c konieczność nej j e d n o ś c i sztuki z m a s a m i . W i d z i a ł on w t e d y p r o r o ­ czo, w epoce r o z w o j u tyludowych wszelkich formalistycznych an- tendencji sztuki, że przyszła w o l n o ś ć sztu­ k i w epoce s o c j a l i z m u b ę d z i e o z n a c z a ł a p r z e d e kim „ B o l s z e w i c y — m ó w i . A . A . Ż d a n o w — w y s o k o ce­ historyczną ną brak wszelkich sprzeczności pomiędzy twórczością dlatego nie n o ś c i ludu, w zespoleniu i w y c h o w a n i u l u d u . C e n t r a l ­ „górnym ny Komitet siątkom chce, a ż e b y u nas b y ł d o s t a t e k du­ chowej kultury, b o w i e m w t y m bogactwie kultury w i ­ 1 dzi o n j e d n o z g ł ó w n y c h z a d a ń socjalizmu".' ) D o tego znudzonym kraju, wszyst­ artystycz­ a l u d e m : „ B ę d z i e to l i t e r a t u r a w o l n a , że będzie misję i rolę w umocnieniu moralnej i polityczuej jed­ Partii jesz­ nierozerwal­ sowane, a ż e b y d a l e j p o d n o s i ć p o z i o m k u l t u r a l n y тпчи. częścią Lenin Partia, P a ń s t w o Radzieckie jest ż y w o w t y m zaintere­ nią literaturę, d o k ł a d n i e widzą jej wielką samot­ nigdzie ogólno-proletaciackiej szenia artystów z ludzi związanych. z u m i e b r a k i s w o j e j , n i e p o w i e m k u l t u r a l n o ś c i , lecz p o ­ on g o t ó w p o n o s i ć i nie' ponosi t a k i c h ofiar I bogactwa partia nieugięcie p r o w a d z i ł a radziecki. służyła nie przesyconej i cierpiącym dziesięciu z tysiącom", nadmiaru bohaterce, tłuszczu lecz m i l i o n o m , m i l i o n ó w ludzi pracy, którzy s t a n o w i ą jego siłę, jego p r z y s z ł o ś ć . B ę d z i e wolna, zapładniająca dzie­ kwiat to literatura ostatnie s ł o w o r e w o l u c y j n e j m y - �śli l u d z k o ś c i d o ś w i a d c z e n i e m stycznego proletariatu..."8) i tętniącą pracą socjali­ Ta niebywale głęboka uwaga w w a r u n k a c h socjalizmu. W r a d z i e c k i e j sztuce j e j i d e e i u c z u c i a s ą b e z p o ś r e d ­ nimi ideami i uczuciami ludu. Jest to b y ć m o ż e najistotniejsza i najbardziej zasadnicza w rzecz socjalistycz­ zała, że wszystkie cuda techniki, na potęga pracy, człowieka gwarantującym Należy możliwości tu wspomnieć o rozdwojeniu k t ó r e m i a ł o miejsce socjalistycznego. W antagonistyczne artystycznego w sztuce o k r e s u społeczeństwie przed- podzielonym klasy, sztuka rozwija się w d w ó c h sadniczych chociaż z w i ą z a n y c h z s o b ą pionach. Z nej s t r o n y jest to sztuka A. Żdanow, na za­ jed­ „uczona", j a k ją n a z y w a ł A . z drugiej — twórczość ludowa. W prze­ ludowej swój są w lud został posiadaniu sztuka wywłaszczony, klas a panujących bezpośrednio która — obsługująca z znajduje drugiej twórczość ludowa zawierała pra­ twórczość Ta artystyczne skarby, w s p a n i a ł e w swej g ł ę b o k i e j m y ś l i i skali uczu­ T cia — ale w z a s a d z i e z a c h o w a ł a chalne, cia epiczne śpiewał formy. piękne Glinki, wyrosłej tworzył on nie znając na glebie t y c h się S u r i k o w i k t ó r e naiwno-patriar- Rosyjski chłop zeszłego pieśni, wspaniałe swe prawie dawały stule­ muzyki l u d o w y c h jego pieśni, wzory, którymi artyście tak zachwycał natchnienie, ten chłop n i g d y nie w i d z i a ł „ B o j a r y n i kła Ta okoliczność w ale r o sprzeczn3 ch istnieją w społeczeń­ antagonistyczne klasy interesach. W takich warunkach sztu­ ka, j a k i wszystkie f o r m y nadbudowy, obsługuje „jed­ ną klasę ze o dwóch szkodą 5 innych klas". *) kulturach w granicach jaskrawe Lenina jednego rodu rzuca Była by to oczywista w u l g a r y z a c j a , g d y b y ś m y dostrzegać elementy ideologii w ś w i a t ł o na Nauka kultury demokratycznej i syjskiej sztuki pierwszej — w. połowy mokratycznej całego postępowego od dworskiej — tylko Twórczość rozwoju przodującej ro­ sztuki X I X w . do s z t u k i r e w o l u c y j n o - d e - drugiej połowy czej j e d n a k o b r a z r o z w o j u klasowych chcieli socjalistycznej XIX w sztuce c h ł o p s k i e j , w l u d o w e j t w ó r c z o ś c i . ta stanowi p o d s t a w ę na­ ten istotny problem. sztuce — p o w i e d z m y stulecia. sztuki w społeczeństwach Tak czy ina­ antagonistycznych — jest z jednej strony, o b r a z e m w a l k i p r ą d ó w , g d z i e „ n o w e " w a l c z y ze „sta­ r y m " , p r z y s z ł o ś ć z p r z e s z ł o ś c i ą i gdzie ta w a l k a koń­ czy się obaleniem starego, „wybuchem" starego k i e ­ r u n k u w r o d z a j u s ł y n n e g o „ b u n t u 13" w 1863 r . Z u p e ł n i e inaczej u k ł a d a się stosunek łeczeństwa „uczonej" dziś chociaż świadkami Zatracając rozwija W i spo­ zanik sztuką ludową. nieprzebytej a n i e oznacza sztuką to o c z y w i ś c i e , zaciera się w ogóle wszelka Innymi przepaści amatorską zbliżenia słowy pomiędzy (samorodną), że pomiędzy nimi w W s w y m s ł y n n y m w s t ę p i e do „ K r y t y k i e k o n o m i i po­ litycznej" M a r k s w s k a z a ł na sprzeczność epickiej t w ó r ­ oczywiście ale nie Kiedy znaczy warunkach Gorki nazwa! nia radzieckiej kultury n a i w n o ś c i , epopea swą zasadniczą źródła zwy­ metaforyczna. warunkach radzieckich treść — bezpośrednie, warunkach Sztuka ludowej ogra­ zachowuje jednakże zachodzi zawodowa twórczości i także szeroko z poe­ i dążeń lud kolei wchła­ się nimi wzbogaca. Motorem i stopniowego amatorskiej zbliżenia (samorodnej), w sztuki którym zawodowej to zbliżeniu sztuka jedna i druga wzajemnie wzbogaca i rozwija się na nowej osnowie, jest to, ż e nasza sztuka nie ma i nie m o ż e m i e ć i n n y c h i n t e r e s ó w oprócz i n t e r e s ó w l u ­ du. i Istotną przyczyną „ludową" także w — podziału był podział klasowe sztuki pracy, rozwarstwienie epoce socjalizmu, c h o c i a ż na który społeczeństwa. podział ruch Stachanowski — nakreśla pracy drogi umysłowej i oznaki zacierania nawiasem „uczoną" spowodował pracy c h o w a n y , to j e d n a k i s t n i e j ą j u ż tendencje — jak nas za­ do jego z n i ­ wskazuje przezwyciężania fizycznej; U został Sta­ przeciwieństw pojawiły się istotnie g r a n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą , co mówiąc, znalazło już swój artystyczny w y ­ raz w p o s z u k i w a n i a c h a r c h i t e k t o n i c z n e g o o b r a z u w s i miasta. Przy zachowaniu jednak podziału pracy w w a ­ r u n k a c h socjalizmu — a r t y ś c i z a w o d o w i nie są o d e r w a ­ ni od ludu. N a o d w r ó t , sytuacja ta daje i m na danym etapie pogłębienia staran­ historycznym możliwość nego o p r a c o w a n i a m a zasadniczej w sztuce m y ś l i różnicy i i uczuć w pojęciu obrazu ludu. jeszcze artysty-amatora, przedstawiającym zwycięstwo dzieckiej a Armii, dziełami mistrzów Nie m y ś l i i ze­ społu uczuć p o m i ę d z y n i e d o s k o n a ł y m obrazem Ra­ malarstwa — Sokołowa-Skali, Grekowa, Awiłowa, Kriwonogowa itd. A l e z a w o d o w i malarze w ł a ś n i e dlatego, że są m i s t r z a ­ mi w swego rzemiosła swych obrazach pełniej dążenia i wyraźniej ludu. realizują d l a t e g o , t<- Właśnie z a w o d o w y a r t y s t a czerpie m a t e r i a ł b e z p o ś r e d n i o z ż y ­ cia i zainteresowań ludu. dlatego, "że socjalistycznego społeczeństwa istnienia odrębnych dwóch ności między den twórczością s w ó j zasadniczy materiał, jeden nie nurtów ludową charakter. cel, j e d n a w ma strukturze podstaw sztuki — a sztuką zawodową Istnieje dla nich idea. do sprzecz­ Artysta je­ czerpie s w e n a t c h n i e n i a i s w e i d e e , k t ó r y m i s i ę k i e r u j e i cele, które sobie kierunkiem stawia z ludu partii pędy naszej budującego bolszewickiej; otrzymuje on p o c h w a ł y Żywe różnica. rozwojowi tym radzieckich konwencjonalne. o d w r o t n y proces. tracą stopniowego sztuki z twórczością obserwujemy zawodową s z t u k i do w epoce s o c j a l i z m u . Jesteśmy i niczoność patriarchalnej weczenia: Morozowej". j e s t n i e do u n i k n i ę c i a którym przy sztuki w charakterystyka lin stwie, ona tyczne wcielenie powszechnych p r a g n i e ń rozwoju. prawdziwie Traci przeszkadza naiwnie-mitologiczny charakter, sztuczne w sobie c a ł e a r t y ­ postępowego duchowych — nie Stalskiego „ H o m e r e m X X w i e k u " — nie b y ł a to k t ó r a w w a r u n k a c h klasowego s p o ł e c z e ń s t w a nie m i a ­ wszystkich możliwości warunkiem wszystkich i l u d o w a , k t ó r a b y ł a z w i ą z a n a b c z p o ś r d n i o z l u d e m , ale ła twórczości. ujarzmiającą się strony styczne d o ś w i a d c z e n i e i p r a c ę l u d u , b e z p o ś r e d n i o wie d o ń nie dochodziła — z drugiej strony, staje wyzwolenie człowieka treść wyka­ uprzemysłowio­ być strony, l u d ; z jednej widzimy sztukę, która koncentrując się cała przestaje naodwrót, to, ż e e p i c k i e f o r m y szłości m o ż e m y dostrzec z jednej strony s z t u k ę , z k t ó ­ rej kiedy s i ł ą , lecz n e j sztuce, p o d w z g l ę d e m j e j t r e ś c i i j e j h i s t o r y c z n o ś c i . rozwoju, otrzymuje nową P r a k t y k a socjalizmu i k o m u n i z m pod właśnie krytykę swej s z t u k i w s z y s t k i e swe od ludu działalności. korzenie za­ p u s z c z a j ą w l u d i są z w i ą z a n e nierozerwalnie z ludem. W radzieckich warunkach bardziej niż kiedykolwiek 1 czości i wielkiej maszynowej produkcji, d o s t r z e g a j ą c że gleba eposu — m i t o l o g i a wistego opanowania — z n i k n ę ł a „z c h w i l ą sił p r z y r o d y " . H I ) rzeczy­ „ s z t u k a nie m o ż e o d e r w a ć się od losu l u d u " . ! ) Jeżeli a takim dawniej zasadnicza różnica między sztuką społecznym zjawiskiem jak język polegała na �t y m , że ten ostatni b y ł o g ó l n o l u d o w y , a sztuka, z po­ człowieka — własności klasy panującej. wodu podziału społeczeństwa kla­ rlinie, S u r i k o w w Strzelcach dostrzegli p o t ę ż n e możli­ stoi wości ducha ludzkiego, k t ó r y m sądzo­ sy, t a k ą na antagonistyczne nie b y ł a — to obecnie radziecka sztuka starający n i g d y nie było ne w p e ł n i d a ć t e m u w y r a z w ż y c i u . na stanowisku o g ó l n o l u d o w y m . Artysta się o d t w o r z y ć kołchozowe chłop­ Z drugiej strony ż a d n e w y z y s k u j ą c e stwo — pod ż a d n y m w z g l ę d e m nie p r z e c i w s t a w i a swe­ a w szczególności go stanowiska j e s t z d o l n e do t e g o b y c e n i ć c z ł o w i e k a w przeważającej innym dla elementów społecznej Dlatego też artystom. A. Płastow mierze malarzem życia go, ale t o n i e s t a n o w i jego jest kołchozowe­ sztuki jakichkolwiek „wyłączności". możemy Riepin w K a ­ społeczeństwo społeczeństwo, kapitalistyczne, jak nie człowieka. W i ą ż e ono siłą rzeczy swe p r z e d s t a w i e n i e o c z ł o w i e k u ze stanowymi, rasowymi, majątkowymi albo jakimiś i n n y m i o g r a n i c z a j ą c y m i momentami. T y l k o socjalisty­ powiedzieć, ż e nasza sztuka czne s p o ł e c z e ń s t w o r o z b i j a t o c a ł e o g r a n i c z a j ą c e uwa­ p r z e d s t a w i a w y ż s z y t y p , zasadniczo n o w ą f a z ę r o z w o ­ r u n k o w a n i e i otwiera nieograniczone możliwości p r a w ­ ju dziwej ludowej artystycznej tu kultury, bo l u d o w o ś ć osiąga taki rozmach i głębię, o jakich nie b y ł o m o w y oceny człowieka. „Nie stan majątkowy, nie na pochodzenie n a r o d o w o ś c i o w e , nie płeć, nie stanowisko Co to jest l u d o w o ś ć radzieckiej sztuki, jeżeli b ę d z i e ­ dego o b y w a t e l a o k r e ś l a j ą jego s t a n o w i s k o w s p o ł e c z e ń ­ ż a d n y m p o p r z e d n i m etapie r o z w o j u sztuki. s ł u ż b o w e , lecz osobiste z d o l n o ś c i i o s o b i s t a p r a c ą m y r o z p a t r y w a ć s p r a w ę z p u n k t u widzenia jej treści? Podstawą ludowości radzieckiej dem treści jest jej nierozerwalna sztuki pod wzglę­ łączność życiem z ludu, z interesami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą ­ cymi ideami bolszewickiej partii. Stosunki, k t ó r e uło­ żyły się p o m i ę d z y s z t u k ą a socjalistycznym społeczeń­ stwem, g w a r a n t u j ą sztuce m o ż n o ś ć b r a n i a bezpośred­ niego u d z i a ł u w p r a k t y c z n e j b u d o w i e k o m u n i s t y c z n e ­ go s p o ł e c z e ń s t w a . Przodujący bohaterowie utworów radzieckiej literatury, filmu, teatru, plastyki są typo­ wymi przedstawicielami „gospodarzami życia" radzieckiego w ludu. rzeczywistości; Są ich oni myśli, s t w i e " , 13) — p o d k r e ś l a Stalin nowe każ­ kryteria oceny człowieka w socjalistycznym społeczeństwie. Tylko dla to, c z y m w istocie jest c z ł o w i e k , jego dobra ojczyzny, w której ści — s t a n o w i p r a w d z i w ą w y k a z u j e swe wartość osobowości. też dla sztuki otwiera się źródło duchowego człowieka w każdym po raz Stąd bogactwa aktywnym, świadomym n i c z y m k o m u n i z m u . U nas praca zdolno­ budow­ pierwszy w całej pełni i z p e ł n y m wyrazem dźwięczą piękne słowa Gor­ kiego — „Człowiek — to b r z m i dumnie". „ P o w i n n i ś m y przede w s z y s t k i m n a u c z y ć się oceniać uczucia i w o l a są realizowane w obrazach radzieckich l u d z i " — u c z y ł S t a l i n i jego m ą d r a artystów. jako nić przewodnia artystom postępującym drogą L u d o w o ś ć t e g o czy i n n e g o d z i e ł a o k r e ś l a s i ę w ł a ś c i ­ w ą m i a r ą życiowej prawdy. Dawniej służyć społeczeń­ stwu oznaczało dla artysty, służyć jakiejś k i e j ś k l a s i e tego s p o ł e c z e ń s t w a . niu moralno-politycznej najbardziej powołania, wyraźna Obecnie, p r z y i s t n i e ­ jedności radzieckiego świadomość konieczność c z ę ś c i , ja-- służenia swego ludu, społeczenego życiowym potrzebom znaczy c e n i ć w l u d z i a c h Mówiąc o zadaniach szkolnej sprawy zrobiła swym bohaterem t w ó r c ó w nowego życia. Z drugiej strony, sztuka n a r z ę d z i e m ich duchowego wzbogacenia. fiq miliono­ pracy — budowniczych komunizmu, wymagała nieuchronnie j ukształtowania od myśli i uczuć, tych milionowych sztuki dążeń i Ta stała sytua- ; п <м}Ыя.г?=пу trzeb ludu. miejsca „Albowiem stały po­ ludu i postawiono jej socjalizm, marksistowski nie ograniczenie potrzeb osobistych, ich rozszerzenie i rozkwit, oznacza nie o g r a n i c z e n i e czy w y r z e c z e n i e s i ę z a s p o k o j e n i a potrzeb, ale wszechstronne i wszystkich pracy ludzi całkowite tych zaspokojenie rozwiniętych pod względem kulturalnym".12) jednostki. że może svtuacje człowieka pracy w społe­ zrobić ninowska do myśl sztuki. znajduje Tylko w pełni twórczość znakomita le­ swoje zastosowanie artystyczna nierozerwal­ ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y , się burżuazyjnej Tej na korzyść Przeciwnie. stawnym narzędziem polityki. leninowskiej myśli maczyć wyrażająca „narzędziem wychowania Jest nie należy oczywiście ona skierowana przeciwko bezpod­ pretensjom formalistów chcących wyrazić „ o s o b i s t ą w o l n o ś ć c z ł o w i e k a " i jego t w ó r c z o ś c i . sku klasy panujące. Zniszczenie wszelkiego z a g w a r a n t o w a ł o m a s o m j a k najszersze duchowego rozwoju, dając k a ż d e m u człowiekowi tylko nie przyczyniają s i ę do d u c h o w e g o l u d z i , lecz n a o d w r ó t , d e m o r a l i z u j ą człowieka dla dogodzenia Radziecka sztuka natomiast niosąc w masy ludzkiej sztuka dostrzegania była całego postawiona bogactwa przed pra­ milionów jednostki". ludzi duszę reakcyjnemu imperializmo­ chetne idee i uczucia, w r z e c z y w i s t o ś c i rzędziem wzbogacenia i deprawują szla­ staje się „ n a ­ Obrar. Kukryniksów w s t o s u n k u do nieprze­ nikczemnego podżegacza wojny — H i t l e r a ; w t y m znaczeniu obraz ten realizacją ludo­ jest j a s k r a w ą wych, myśli i wzruszeń. najszerszych dążeń „ A t o m o w a melancholia" Sal­ człowiekiem. w a t o r a D a l i m a n a c e l u zaszczepienie w d u s z ę c z ł o w i e ­ koniecznością ka zwierzęcego strachu, zgniłego z a m ę t u uczuć, zatru­ cy m o ż n o ś ć , a n a w e t o b o w i ą z e k s t a n i a s i ę Dawna wyzy­ możliwości Ame­ r y k a ń s c y surrealiści sporo na ten temat k r z y c z ą c , nie jednania przez tłu­ formalistycznego subiektywizmu. chowe w a r t o ś c i mu jest tylko socjalistyczna szkoła, stojąca w nierozerwalnej ł ą c z n o ­ „ K o n i e c " jest uosobieniem gniewu, pogardy, i odebrane czoło politykę... czeństwie, przywróciła m u wszystkie materialne i d u ­ stworzone jego p r a c ą narzę­ na Teraz to ś c i ze w s z y s t k i m i l u d ź m i p r a c y . T a wi. Wielka P a ź d z i e r n i k o w a Socjalistyczna Rewolucja ra­ dykalnie zmieniła ludzkiej ludzkiej jednostki", a nie z a m a s k o w a n y m sztuce "wyznaczono n i e m a ł o potrzeb swą burżuazyjną wszystkich namiętności wzrost materialnych i duchowych ale w s z e c h s t r o n n e dla ich interesy, m o ż e stać Dla zaspokojenia d u c h o w y c h potrzeb s o c j a l i z m oznacza wychowania nie z w i ą z a n a mas. n i e m a ł e zadania: jako pisał: „...burżuazja... stawiała uogólnienia Sukcesy socjalizmu w r w s z v m k m i n n o w o d u j a i radzieckiej szkoły n i g d y n i e t r o s z c z ą c s i ę o t o , a ż e b y ze s z k o ł y z r o b i ć n a ­ zrozumiałe ludzi człowieka. dzia w y c h o w a n i a , L e n i n rv artystycznej. masy so­ b i s t y c h zalet, w e d ł u g t w ó r c z o ś c i , w e d ł u g i c h s p r a w — rzędzie Sztuka radziecka służy c j a l i s t y c z n e g o r e a l i z m u . O c e n i a ć l u d z i w e d ł u g i c h oso­ ludu — stanowi p o d s t a w ę ludowości radzieckiej k u l t u - we wskazówka duchowych możliwości tego r o z k ł a d u myśli. Czy jest to „ n a r z ę d z i e ludzkiej �jednostki"? Radziecka j e d n o s t k i " , bo człowieka sztuka t y l k o ona staje p r a c y , w y s ł a w i ć go za w i ś c i e jest. Znajduje mieszkają, walczą, się „narzędziem jest zdolna ocenić, ona to, c z y m o n człowieka tworzą i wysławić myślą rzeczy­ wszędzie, gdzie radzieccy Widzimy ich w „ P r z e s ł u c h a n i u k o m u n i s t ó w " ludzie. Johanso- na i w „ L e n i n i e " C y p l a k o w a , w „Liście z f r o n t u " Lak- tionowa, „ N a t r a t w a c h " Romasa, w „ G o s p o d a r z a c h zie­ m i " Maksimienki, w w „Święcie w kołchozie" niestorowskim portrecie Muchinej i portretach stachanowców „Sierpa i młotu" Gorełowa. W nieprze­ w — twórcy, zwycięzcy, swych d ą ż e n i a c h , pod jednolitego dowództwem i Lud, zwykły człowiek pracy wszedł do Leninaspra­ jako ideał narodowy w walce o komunizm, w stałym zwy­ c i ę s k i m m a r s z u n a p r z ó d , w t w o r z e n i u „nowego" w ciu, k t ó r e bezgranicznie wzbogaca c z ł o w i e k a ostatnie znamiona zakorzenionych ży­ niszcząc przeżytków kapitalizmu. Na ogromnej tow byli gruncie w artystom możliwości, starej Rosji. runki możliwości których Nic i n i k t nie stawia m i s t r z o m sztuki służbie organizacyjne artysty gwarantują s i ę ze swym tym im odbywa się zwalczanie s z e r o k i c h mas swych osobistych i wątpliwości kastowego, niektó­ j e s t c e l e m , do przeciw­ artystycznych trosk którego prowadzi wyro­ bienie w a r t y ś c i e nie t y l k o poczucia o b o w i ą z k u telskiego „ o d p o w i a d a n i a " s p r a w y , ale tylko na istotne s t y wyrażania d ą ż e ń mas ludu u arty­ w ich najlepszych i najbar­ przejawach. Bardzo w a ż n y m warunkiem tego było stworzenie Partia w y c h o w a ł a wą a socjalistyczną inteligencję, w tej liczbie no­ także artystyczną. też ważnym warunkiem jego wyra­ owocności pracy a r t y s t y w naszym k r a j u jest jego b l i s k i stosunek z l u ­ dem, z jego ż y c i e m i m y ś l a m i . Najbardziej przeszkadza a r t y ś c i e oderwanie ność stania się w od pełnym ludu, tego natomiast nieumiejęt­ słowa znaczeniu jeszcze s p o t k a ć m a l a r z y , którzy j a k o ś s t r o n i ą od k i p i ą c e g o ż y c i a naszych l u d z i , du". Niestety m o ż n a którzy ludowej, socjalistycznej turalnej rewolucji w naszym nowej, ludowej przedstawiciele zbliżających — szukają a w konują w — kul­ kraju".Щ CK WKP(b) ujawniając braki w rozwoju nych ogniw radzieckiej dramatopisarzy nień artystycznej starszego że „wielu zagad­ nie zna życia 1 7 kiego c z ł o w i e k a " . ) Być artystą treści „pracę bliskiej ludowi inteligencji pokolenia malarzy skutek cier­ formalizmu w sztuce j a k się duchowo budowania socjalizmu. Ta czna p o t r a f i ł a posunąć dalszy r o z w ó j kiej, osiągając najwyższy w warunkach nowa inteligencja artysty­ sztuki poziom realizmu N a sztuce t e j p a r t i a m o g ł a w z u p e ł n o ś c i p o l e ­ gać, jeśli chodzi o komunistyczne wychowanie pracy, albowiem sztuka ta p r z e n i k n i ę t a dążeniem do była ludzi duchem oddania swych ludu. w demoralizująca jego w r o g i m 1 9 w muzyce posiada skrajnie a n t y l u d o w y mówił A. A. Żdanow. jak i malarstwa. były Odnosi się to w c a ł e j p e ł n i t a k ­ wrogie tak pod Formalistyczne one charakter", ) jak nieskończenie pod względem względem „dzieła" charakter działalności inteligencji. n i e j m u s i a ł a ona s ł u ż y ć k l a s o m b o g a t y m , n i e m i a ł a innego wyjścia. a l b o w i e m nie ma warunkach Teraz powinna służyć — Daw­ bo­ ludowi, j u ż k l a s w y z y s k u j ą c y c h " . 16) ustroju ludowi starej Rosji — artysta zawsze b y ł zmuszony doświad­ swojej skórze ucisku klas p a n u j ą c y c h , ponie^ wodę, dalekie, systemu przemądrzałej, w co myślowego bezsensownej formy. Rozumiejąc ludowość jako szeroką, ideową, nie-organizującą oczywiście w pełni do bazę naszej wniosku, czerpać swój skarbnicy ludowej nasza m u z y k a n a nia że sztuki sztuka materiał, twórczości. szeroką — się na filmach społecz- dochodzimy nasza obrazy Widzimy powinna i formy istotnie skalę wykorzystuje ludową inscenizacji r ó ż n e g o rodzaju rzystywanie m o t y w ó w ludowej twórczości ze jak pojawia­ wych opowieści itp. W literaturze obserwujemy w ludo­ wyko­ dużej ilości i s k a l i (np. w i e r s z e I s a k o w s k i e g o ) . Mamy obszarniczo-burżuazyjnego Tatlina, kamień pieśń, ludowe melodie. Spotykamy p r z y k ł a d y „ W r e s z c i e z m i e n i ł się — p o d k r e ś l a ł J. W . S t a l i n sto­ j e g o t w ó r c z o ś c i — oznacza, ż e f o r m a l i s t y c z n y k i e r u n e k radziec­ socjalisty­ wy­ dostępnej, „ P o m i j a n i e z a p y t a ń l u d u , jego ducha, więcej uczelniach w Nigdzie tak j a s k r a w i ę nie w y r a ż a się istota du, wyższych — formie. ponieważ sam ludowym radzieckich ludzi, ich wysiłki i bohaterstwo, ich n i — oraz k a d r y m ł o d y c h a r t y s t ó w , k t ó r z y w y s z l i z l u ­ ideowości, narodu, w Sterenberga, Tischlera z n i k n ę ł y bolszewickiej i potrzeb swej s z t u k i — to znaczy u m i e ć o d z w i e r c i e d l a ć partii — tacy jak G r e k ó w , Brodzki, Grabar, Juon i i n ­ kształtujących wy­ uboczu p o d s t a w o w y c h ż e i do radzieckich testa­ poszczegól­ sztuki podkreślał, stoi na współczesności, s u n k u do l u d u . się do w ł a d z y r a d z i e c k i e j na w najbardziej pracowni. pliwej i w y t r w a ł e j wychowawczej pracy bolszewickiej studiujących jak domu, w b r e w m e n t o w i F i e d o t o w a , c a ł ą , czy p r a w i e c a ł ą p r a c ę inte­ l i g e n c j i jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h r e z u l t a t ó w skład latem z Moskwy, miejscowości 1 „ M y ś l ę — m ó w i ł S t a l i n na X V I I I Z j e ź d z i e P a r t i i c z a ć na wa­ nieograniczone ludem, myślenia s o k i e m o r a l n e i s p o ł e c z n e zalety" **) ż e narodzenie tej n o w e j , W mu n i e u m i e o d t w a r z a ć p o z y t y w n y c h cech i z a l e t r a d z i e c ­ nowej, artystycznej inteligencji. wiem ZSRR duchowe dążeń. obywa­ dla i w y r o b i e n i e poczucia o b o w i ą z k u dziej p o s t ę p o w y c h również i W ż a n i a jego n a j g ł ę b s z y c h zapadłych sił d l a ludowi. się jego wzruszeniami, Dlatego da­ mieli zżycia nigdy myślami, przejmowania wyjeżdżając cznego. Mamon- nie bezpośredniej pracy bez (Wuzach), ich burżuazyjnej U w o l n i e n i e od p a n u j ą c y c h i w y z y s k u j ą c y c h klas wało Żyć zaintere­ W i sposób uciekinierzy z wyjątkami. sowaniami i dążnościami weszli pa­ ograni­ k l a s y , j a k п р . P. M . T r e t i a k o w a l b o n a w e t S. rych radzieckich a r t y s t ó w z przeszłości. i zmu­ o k i e m — albo j a k m ó w i ł G o r k i „ z b i o r n i k i e m duszy l u ­ zawodowego e l i t a r y z m u odziedziczonego przez stawiania środki to j e d n a k ż e mierze jego z a m y s ł y Tego rodzaju materialne, swój nim w wyrażania. społecznych, wszystkie sztuki w czała stosunków zgodnego Sztuka radziecka w i d z i treść. nujących w partii się s z a ł a a r t y s t y do p r z e j ś c i a na p o z y c j ę w y c h w a l a n i a przeszkód komunizmu. jej najpiękniejsza ostatnich z n a j d o w a ł y obraz S t a l i n a c e l e m d o p r o w a d z e n i a do k o ń c a w i e l k i e j w y budowania tych materialne. J e ż e l i n a w e t z a l e ż n o ś ć finansowa nie Piastowa, w branej m n o g o ś c i o t w i e r a się przed n a m i p i ę k n y ludu waż w rękach t u do c z y n i e n i a z b a r d z o w a ż n y m niem, niezwykle aktualnym w budowie artystycznej że pozostając kultury. w zagadnie­ socjalistycznej, Z a g a d n i e n i e to p o l e g a n a ścisłym związku z ludem tym, radzieckim �j a k o całością — sztuka socjalistyczna w t r e ś c i posiada najbogatszą rosyjska, różnorodność ukraińska, itd. — przy treści — narodowych uzbecka, gruzińska, zachowaniu jedności posiada r ó ż n o r o d n o ś ć wykazania swej narodowej form. swej Sztuka ormiańska socjalistycznej i niezwykłe bogactwo formy. Oczywiście gólnych elementach i wzorach korzystne. niana w rozstrzą- Przypomnijmy Eweranie. ważnym N i e m a m y z a m i a r u w ł a ś n i e na t y m m i e j s c u wykorzystywanie ludowej w szczególności sztuki średniowiecznej może być chociażby poszcze­ nadzwyczaj budowle Tama- Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że bardzo elementem architektonicznej jest w y k o r z y s t y w a n i e l u d o w y c h ornamentyki wzorów, czego sać n i e z w y k l e w a ż n e g o zagadnienia socjalistycznej t r e ­ k ł a d y z n a j d u j e m y na U k r a i n i e , w U z b e k i s t a n i e , ści i n a r o d o w e j f o r m y r a d z i e c k i e j sztuki. itd. Problem ten poruszamy tylko w z w i ą z k u z zagadnieniem ludowości. U podstaw teorii sztuki socjalistycznej w jej rodnych narodowych przejawach leży różno­ nauka Józefa Stalina o socjalistycznej treści i n a r o d o w e j formie tury kul­ radzieckiej. Stalin dał znakomite w swej głębi i jasności czną jest sztuka: „ P r o l e t a r i a c k a w okre­ organi­ swej treści, naro­ dowa w formie — t a k a jest o g ó l n o l u d z k a k u l t u r a , której socjalizm".20) zmierza Stalin mówił: to z u p e ł n i e kultura różne proletariacką Ale słuszne proletariacka, przyjmuje ludów „Tworzymy słuszne. Przedstawiając jest formy w swej w treści, u różnych socjalistycznej budowie, itd."21) Kosmopolityczni „idee" wojującego krzewiąc na obiek­ amerykańskiego imperializ­ d ą ż ą c e g o do zniszczenia politycznej i kulturalnej narodów dy — podkopując — Moralno-polityczna terstwo narodów niemałe komunizmu, mających — gwarantuje narodowych form jedność ZSRR dzieckiej sztuki. wyrządzili szko­ same p o d s t a w y b o l s z e w i c k i e j t y k i w dziedzinie r o z w o j u nie krytycy, w poli­ powszechnym bra­ marszu do j e d e n cel i j e d n o z a i n t e r e s o w a ­ jedność socjalistycznej treści A l e ta j e d n a t r e ś ć n a b i e r a kryje N i e m a j ą c tego na d o j ś ć do k o p i o w a n i a , do ra­ różnorod­ bezkrytycznego odtwarzania od naszej wiadomą, rzeczywistości socjalistycznej. że burżuazyjni do nacjonaliści Jest w radzieckiego l u d u pod maską du — usilnie m a s k o w a ł a swój formalizm starą ukraińską sztukę. Warto przy tym wych tradycji. nie d o p r o w a d z i ł y n i g d y do Bojczuk plótł o u k r a i ń s k i m Podstawą powinno być rozwoju i bogatych tradycji Maksymalny rozwój narodo­ narodu, tylko określone formalne kul­ sztuki realizmu. właściwości, p r z y p u ś ć m y kolorystycznego stroju, typo­ mają O c z y w i ś c i e i te m o m e n t y s w o j e z n a c z e n i e , a l e w y d a j e s i ę n a m , ż e n i e s ą one Armenii J. W . S t a l i n — j e s t j ę z y k . „ N a r o d o w y j ę z y k jest 2 2 narodowej kultury". ) Jest to forma, w for­ której m o ż e b y ć zawarta r ó ż n a t r e ś ć i k t ó r a dlatego posiada ogólno-narodowy żuazyjną dek charakter. i socjalistyczna, komunikowania „Kultura język może być natomiast, się ludzi, jest jako zawsze kultu­ socjalistyczną".^) Te bardzo istotne wskazania Stalina służą n a m Nie byłoby rodowej tylko ludowej do wykorzystywania twórczości, jako stanie lub na na średniowieczną starożytne folkloru miniaturę freski w artystycznych form ile charakterem odzwierciedlonym w dziełach Od kazachskiego artysty nie ż ą d a m y odtworze­ nia życia w i n n i c o w y c h kołchozów z całym południowej ormiańskiego artysty nie stepowych przestrzeni, po tak będziemy oczekiwali której na wyścigi koni. istotny mo­ włą­ czania do r o z w o j u naszym od poezji m e n t — b y n a j m n i e j nie zaprzeczamy k o n i e c z n o ś c i każdego ten, samo j a k urządzają dżygici wyspecjalizowani w hodowli Wskazując otaczającym przyrody, zdaniem, socjalistycznej k u l t u r y artystycznej narodu jego bogatej przeszłości artystycznej. P r z y r o z p a t r y w a n i u tego zagadnienia p o w i n n i ś m y się Lenin Gruzji, stom. każ.dej Uzbeki­ narodowych. współczes­ wej kulturze. Istnieje wielkoruska k u l t u r a jeszcze jak narody w k a ż d y m na­ np. owo­ Są dwie narodowe kultury w charakteryzująca się t a k i m i Czernyszewski i Plechanow. kultury istnieją u Ukraińców, Francji, Anglii, u Żydów Nauka Lenina o dwóch do z a g a d n i e ń r o z w o j u jak narodo­ Purlszkiewi- c z ó w , G u c z k o w y c h i S t r u w e — ale i s t n i e j e t e ż ruska kultura m i jak w pisał: „Są dwa nacjonal-socjali- wzorów lub w w y p a d k u Gudiaszwiliego, nie jest p r z y k ł a d e m cnego r o z w o j u malarską, raKa­ n y m narodzie — powiemy wszystkim bardziej feudalnej sztuki danego narodu. Stylizacja Republiki de­ na­ treści. chyba słuszne sprowadzanie pojęcia formy motywów i socjalistycznej w ludu, Sztuka oprzeć na w a ż n y c h wskazaniach L e n i n a i Stalina. n i ć p r z e w o d n i a do r o z w i ą z a n i a zagadnienia s z t u k i rodowej w formie śro­ językiem ogólno-narodowym i może obsługiwać zarówno rę burżuazyjną jak i bur­ r ó ż n i się od sztuki zachskiej nie t y l e m a n i e r ą przepychem wskazuje ra­ motywy, wego ornamentu itd. sztuki. mą któ­ rzeczy­ N a r o d o w a forma socjalistycznej w treści plastyki dzieckiej — to nie liwości samoistnego r o z w o j u P o d s t a w ą narodowej formy kultury — jak sztuce żywych re w z b o g a c a j ą się przez p r a k t y k ę w s p ó ł c z e s n e j i sposobem życia całej forma­ w wszystkich artystycznej k u l t u r y osią­ portrecie, narodowej formy odrodzenie i r o z w ó j na narodo­ a m a l o w a ł obrazy w duchu kosmopolitycznego lizmu. lu­ podkreślić, gnięcia prawdziwego odrodzenia rzeczywiście wej sztuki, zagwarantowanie k a ż d e j n a r o d o w o ś c i m o . ż - socjalistycznego form. stylizacją dzieckej t u r y — jest w a ż n y m w a r u n k i e m r o z k w i t u rzekomego Grupa Bojczuka, k t ó r y był wrogiem u k r a i ń s k i e g o tego artystycznej na wrogą odrodzenia feudalnych „ i k o n o w y c h " n a r o d o w y c h sobu życia, w ł a ś c i w o ś c i swojej rzeczą Gruzji, miejscach wciągali swoją c y d u j ą c e w dziedzinie sztuk plastycznych. czy i n n e g o l u d u , n a r o d u . sze­ można ś r e d n i o w i e c z n y c h obrazów, oczywiście bardzo dalekich spo­ i charakteru po po­ cały uwadze nej f o r m y w z a l e ż n o ś c i od h i s t o r y c z n y c h t r a d y c j i , obyczajów arty­ — wistości. sztuki. ludu. radzieckiego, sztu­ starannego w y b o r u , n i e w a ż w ł a ś n i e sztuka ś r e d n i o w i e c z n a że podobne w y p a d k i na­ za­ w średniowiecznych się d o k o n a ć ideologię że r o d o w o ś c i a n i na o b e c n y m etapie h i s t o r y c z n y m ani suwerenności drugie powinno Jest to, Nie ma i nie m o ż e b y ć o d t ą d sztuki pozbawionej mu, szczególności kulturę. w zależności od r ó ż n i c y j ę z y k a , o b y c z a j ó w tywnie w Ukrainie i w innych i sposoby w y r a z u zaangażowanych przyszłość. stycznych, tezę i ludowej tradycji ce t y l k o d o o d t w o r z e n i a t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w tę także socjalistyczna do przy­ Gruzji A l e p o p i e r w s z e n i e m o ż n a s p r o w a d z a ć całego gadnienia narodowej formy, reg o g r a n i c z o n o ś c i . ślenie istoty radzieckiej kultury, której częścią i tradycji, w jej wielko­ nazwiska­ T a k i e same i w dwie Niemczech, 2 itd." *) kulturach określa narodowych tradycji w podejście radziec- �kich warunkach. Włodzimierz Iljicz żądał, ażeby z k a ż ­ d o 1917 r o k u i nasza R o s j a n i e j e s t ta s a m a i nasz c h a ­ dej n a r o d o w e j k u l t u r y b y ł y b r a n e „jej rakter konsekwentnie 2 5 socjalistyczne i demokratyczne e l e m e n t y " . ) w i ś c i e nie n a l e ż y r o z u m o w a ć w na to w sztuce rosyjskiej pieredwiżników, stów a nie początku ten s p o s ó b , że należy należy X I X wieku rozwijać rozwijać — Kiprenskiego, z ludem tendencje podstawowym Martosa związane materiałem, się w n o w y c h w a r u n k a c h . Portrety k o t o w a i L e w i c k i e g o n a l e ż ą do n a j w i ę k s z y c h narodowej one nas tradycji rosyjskiej sztuki. stanowej ograniczoności, postępowej lecz w interesują swej swej szlachecko- ogólnoludzkiej treści, k t ó r a jest j e d n y m z ogniw rosyjskiej narodowej w formie artystycznej Wielkie postępowe nabywają tradycje nieograniczonych warunkach socjalizmu. sztuki rozwoju kultury. każdego możliwości Teraz „kultury Tylko w dopiero Puriszkiewiczów, prawdziwie stają runkach — szeroko i b u j n i e wyjątkowo przeszłości, czuła na ludowe z najlepszymi artystycznej k u l t u r y czasów stycznych jest u w a r u n k o w a n y cjalistycznych narodów w wa­ się — powstają i rozwijają się burżuazyjny naród, nieprzejednanych burżuazyjne ludowe klasowych arty­ nowych so­ „Na socjalistyczne aniżeli jakikolwiek podstawy tradycji turze przeszłości. pitalizmu uratował go wspaniałymi treścią. rodowej ogólno- narodów rozkwitu przemysł teraz artysty­ warunkach ka­ socjalistyczny zachwycamy uzbecką się rzeź­ nowego życia, się, n a p e ł n i a j ą c się nową formy socjalistycznej w na­ treści wyj­ artystyczna. O l b r z y m i e p r z e m i a n y w c h a r a k t e r z e , sposobie ż y c i a , a równocześnie rodowej nej formy, treści życia do formy wszczepiać ludu — ich że na Oczywiście skutek artystycznej stopniowo, w nowych byłoby ludów ZSRR przyczyniają elementów włączenia sztuki nowych odpowiadających się do przeszłości, elementów nowej ro­ dziwne zachowania kultury, nie narodo­ powinniśmy miarę kulturalnego obrazów, rodzajów i rozwoju metod sztuki. B u r i a t - M o n g o ł o w i e do c z a s ó w r e w o l u c j i nie m i e l i ma­ larstwa we Ma­ współczesnym tego s ł o w a l a r s t w o S a m p i ł o w a daje n a m ki głęboko narodowej śli, s p o s ó b życia znaczeniu. jaskrawy przykład w formie, i obyczaje w której sztu­ obraz my­ buriackiego narodu zna­ l a z ł y s w ó j j a s k r a w y w y r a z — c h o c i a ż c a ł y szereg doświadczenia Rola rosyjskiej cenia sztuki w narodowej olbrzymia. Jej rosyjskiej mo­ w formie sztuki. dziele r o z w o j u sztuki ludów i wzboga­ ZSRR szlachetnego w p ł y w u na r o z w ó j elementów swej rodzimej kultury jest postę­ artystycz­ d o ś w i a d c z y ł o w i e l e l u d ó w Z S R R jeszcze p r z e d wolucją. Tak w ł a ś n i e pod w p ł y w e m sztuki na­ socjalistycz­ narodu. N a w e t w o d n i e s i e n i u do n a r o d u rosyjskiego, k t ó r e g o k u l t u r a t a k ż e i do w y b u c h u r e w o l u c j i s t a ł a na b a r ­ dzo w y s o k i m p o z i o m i e — A . A . Ż d a n o w z a u w a ż y ł , ż e „nie jesteśmy już t y m i Rosjanami, k t ó r y m i b y l i ś m y re­ pieredwiż­ n i k ó w p o w s t a ł a realistyczna szkoła malarstwa w Gru­ z j i z G a b a s z w i l i m i T o i d z e n a czele. P o W i e l k i e j Paź­ dziernikowej wzrósł Socjalistycznej jeszcze b a r d z i e j , p o n i e w a ż dokonywało rę rozwoju gc Rewolucji ten oddziaływanie jego s i ę t e r a z z u p e ł n i e bez narodowych kultur. stwa — rozwija przeszkód w mia­ W i e l e n a r o d ó w do :zasu w ogóle nie z n a j ą c y c h stów wpływ je teraz p r z y pomocy rosyjskich Związku Radzieckiego własne narodowe my. te- realistycznego m a l a r ­ mnożąc arty­ równocześnie kadry. C a ł e zagadnienie polega na t y m , a ż e b y ta for­ nowa forma b y ł a narodowa, a nie s t a n o w i ł a l i tylko zaprze­ rozwijać i wzbogacać w nowych kul­ O d b y w a się proces w z r o s t u , wzbogacania postępowych wej sądzili, w i n n a je ona artystycznej dywanami, ś c i o w y m jest l u d o w a t r a d y c j a rozwoju kości, plecenie itd. doświadczenia artystyczne n a b y w a j ą poziomie k u l t u r y na gdybyśmy czenia sztuki, k t ó r e j p o d s t a w ą , fundamentem, p u n k t e m w ba kulturalnego Ustrój Lu­ dowego i ich f o r m y sztuki b y ł y też odpowiednie: rzeź­ całego kach. gnął poprzedniego Szczucew b u d u j ą c do ganczu. twórczej artystycznego ludu. teatr w współpracy Starożytna i w Przeciwnie Taszkencie doskonałych tradycja rzemiosła ogóle — po­ warun­ przycią­ rzeźbiarzy odrodziła się t u w n o w y c h f o r m a c h i n o w y c h obrazach. Zagadnienie narodowej formy w sztuce j e s t zerwalnie z w i ą z a n e z i n n y m zagadnieniem wzbogacają artystycznej stopniu rozwoju. się w s t a d i u m r o z k ł a d u u s t r o j u żywych na ca­ rewo­ N o w a socjalistyczna t r e ś ć sztuki w y m a g a n o w e j so­ haftem. Obecnie f o r m y się, i czasu i wzbogacenia zagładę. turkmeńskimi do gruncie i Azji był w od 'zniszczenia bą, tadżyskim rozwijają na Północy, kultura tym sztuki Cudowny ludowy Środkowej skazany trawiących podstawy niebywałego odrodzenia od naród". ) narodów, demokracji i socjalizmu w czny n a r o d ó w wolne 2 8 burżuazyjny ogólnoludowej rozwoju, one jakikol­ o wiele bardziej ogólnoludowych cjalistycznych tworzy są sprzeczności n a r o d y i s ą one Narodzenie prawdziwie ponieważ carskiej podbitych. niezwykle niskim d y te z n a j d o w a ł y nej ludowej n a r o d y , k t ó r e są o wiele bardziej z w a r t e n i ż wiek l u c j i s t a ł a na powych Radzieckim. nowe, większym Jest r z e c z ą powszechnie z n a n ą , że na p r z y k ł a d u sztuce tradycji rozwojem znacznie sytuacji n a r o d ó w ł e g o szeregu l u d ó w sztukę w g r u z a c h s t a r y c h , b u r ż u a z y j n y c h n a r o d ó w — pisze S t a ­ lin Rosji b y ł y w wyrażająca przejawami Związku w dującego radziecką ludowych sam". ) Struwe". przeszłych. W n a s z y c h czasach r o z w ó j 3 7 ten m e n t ó w swego m a l a r s t w a S a m p i ł o w z a c z e r p n ą ł z p r z o ­ radzieckich tradycje zbliża jest pożywkę i to p o w o d u j e , ż e staje nierozerwalnie każdego narodu się w one wyzysku­ i sztuka, sztuka rozwija w się stanowiły Guczkowych ludowa interesy m i l i o n ó w ona przeszłości narodu rozkwitu zdolne do ż y c i a , p o n i e w a ż z o s t a ł y zniszczone jące klasy, k t ó r e Ro- skarbów Nie jednak jako dziedzictwo w arty­ nie s t o p n i u odnosi się to do t y c h l u d ó w , k t ó r e w tradycje Jest t y l k o w a ż n e , a ż e b y p o s t ę p o w e , który rozwija dajmy tradycji i innych. były Oczywi- nia artystycznego dziedzictwa przeszłości. Zagadnie­ nie dziedzictwa jest j e d n y m z n a j w a ż n i e j s z y c h nień nia rozwoju naszej socjalistycznej sztuki socjalistycznego znajomości kultury dziedzictwa — może sztuka się r o z w i j a ć . sztuki, realizmu. przeszłości, socjalistycznego Problem zagad­ formowa­ Bez bez niero­ przyswoje­ dokładnej wykorzystania realizmu dziedzictwa jest nie jednym z najważniejszych p r o b l e m ó w z punktu widzenia prak­ t y c z n e g o b u d o w a n i a naszej a r t y s t y c z n e j kultury. A l e co to z n a c z y p r o b l e m d z i e d z i c t w a ? Co t o z n a c z y dziedziczyć sztukę P a r t i a u c z y nas s i ę do dziedzictwa. przeszłości? uważnego i troskliwego odnoszenia Wszelkie nihilistyczne odnoszenie się d o ń jest z r e g u ł y z w i ą z a n e z a n t y l u d o w y m i listycznymi forma- tendencjami, a zatem m o ż e i powinno rozpatrywane jako dążenie do poderwania być podstaw �b u d o w n i c t w a radzieckiej cjalistycznego. sztuki, sztuki realizmu Wyjaśniając zagadnienie kultury do klasyków stosunku starej nowej, kultury, nia on od kultury Wszystko to jest z u p e ł n a bzdura. ka powinna być p r a w i d ł o w y m proletariackiej. Kultura proletariac­ rozwinięciem tych sobów wiedzy, k t ó r e ludzkość w y p r a c o w a ł a mem społeczeństwa obszarniczego, kapitalistycznego, pod za­ jarz­ społeczeństwa mistrzostwa u c z ą się nasi a r t y ś c i . i inna rzecz, cznemu biurokratycznego". ") my odwracać mamy ma­ s i ę o d tego co p r a w d z i w i e p i ę k n e , w y ­ rzec się tego j a k o p u n k t u rozwoju do k l a s y k ó w — tylko dlatego, uwielbiać wyjściowego że to nowość jest jak do dalszego „stare"? boga, Dlaczego któremu należy p o d d a ć się t y l k o dlatego, że „ t o nowe"? Nonsens, c a ł ­ 30 kowity nonsens". ) Te nieśmiertelne nina są w y t y c z n y m i w praktycznej wskazania pracy Le­ przodującej sztuki radzieckiej r o s n ą c e j w oparciu o klasyczne dzictwo, przede wszystkim dziedzictwo dzie­ rosyjskiego realizmu. którego z powo­ A l e w a ż n a j e s t jeszcze określenia stosunku sztuki r e a l i z m u do s z t u k i p r z e s z ł o ś c i po Na przestrzeni lucji całego socjalistycznej rozwoju ludzkości — nagromadziło d o w a ć . N a l e ż y n a ś l a d o w a ć t o co n a j l e p s z e , to, doświadczenie, postawiono problemy. dokonano i częściowo W ciągu tysiąclecia rewo­ olbrzymich rozwiązano osią­ ważniejsze swego istnienia s t w o r z y ł a o l b r z y m i e w a r t o ś c i w sensie najrozmaitszych do s i ę w sztuce o l ­ stron rzeczywistości. sztuka przedstawienia Ludzkość wzbo­ gaciła się wiedzą z w i e l u k r a ń c ó w świata. To całe o l ­ brzymie doświadczenie artystycznego poznania życia artystyczny. P r z e d s t a w i a j ą c duchowe bogactwa radzieckiego wieka, malarze n a s i b i o r ą za p u n k t w y j ś c i a czenie w o d t w a r z a n i u d u c h o w e g o b o g a c t w a k t ó r e zostało zdobyte przez artystów Gierasimow w swych portretach czło­ doświad­ człowieka, przeszłości. korzysta z A. doświad­ czeń Riepina, B u b n o w w s w o i m „ P o r a n k u na Kuliko- w y m P o l u " o p i e r a ł się na S u r i k o w i e , R o m a d i n w s w y c h pejzażach i — na dziełach Lewitana. Przyłączają realistycznego poznania dzieckiej zostały Waśniecowa, Sawrasowa się o n i do w i e l k i c h rzeczywistości. osiągnięte W tradycji sztuce największe ra­ zwycięstwa w w y n i k u głębokiego i skrupulatnego studiowania Oczywiście nic wszystko z przeszłości należy naśla­ t o co n a j ­ s y k ó w właśnie z p u n k t u widzenia treści. się na w z o r a c h k l a s y c z n y c h — to nie znaczy „Nie t w i e r d z i m y — m ó w i ł A . A . Ż d a n o w na obradach dzia­ kulturach. łaczy radzieckiej cznie co n a j c e l n i e j sze sztuce prze­ J e d n a k ż e co k o n k r e t n i e oznacza — wykorzystywać dziedzictwo? w praktycznym wzroście cznej w posiada radzieckiej podniesienie Duże kultury rzemiosła Wielcy mistrzowie przeszłości zdobyli dotychczas w y ż y n y mistrzostwa kryty­ znaczenie artysty­ artystycznego. nieprześcignione artystycznego. Sztuka ich jest w s p a n i a ł ą szkołą dla artysty. Na dziełach syków rzemiosła można i powinno w ś c i s ł y m tego s ł o w a się uczyć kla­ sztuki rozwiązań iest wielkich absolutnym byśmy tak znaniem kach. mistrzów powta­ s z ł o ś c i — j a k to w y n i k a z l e n i n o w s k i e j n a u k i o d w ó c h postępowe, rzać kla­ Ale opierać przeszłości. bardziej muzyki — że klasyczne szczytem mówili, kultury byłoby s i ę d o tego, ż e posteD k o ń c z y A l e do tego czasu klqsvo^ne nieprześcignione. W i e m y bardzo dobrze, j a k w i e l e skorzystali nasi tyści przez studiowanie syjskiego m a l a r s t w a . pina i jego naszych maniery a r t y s t ó w , na nie się r z e m i o s ł a dziedzictwa stylu wielkich klasyków M o ż e m y w s k a z a ć na w p ł y w malarskiej przykład na Johansona. nie jest j e d y n ą — t o jeszcze n i e twórczość wielu A l e ucze­ formą opanowania wszystko. Opanowanie m i o s ł a w ogóle nie m o ż e b y ć i jeżeli artysta w znaczeniu władania techniką ale nie potrafi zrealizować nie jest rze­ swych poten­ pomysłów. Uczyć się w ł a d a n i a s w y m r z e m i o s ł e m u a r t y s t ó w szłości — to znaczy w s p i n a ć s i ę do s z c z y t ó w łego opanowania technikę szłości Ale jeżeli sztuki, jej rzemiosło, majsterstwo tego s ł o w a przez mistrzostwa. znaczeniu, to o c z y w i ś c i e nie to w y k o r z y s t a n i a interesuje nas dziedzictwa. nie tylko W rze­ swego m i o s ł a — to b ę d z i e n a j z n a k o m i t s z y m m a l a r z e m cjalnie, ro­ Rie­ r z e m i o s ł a j e s t r z e c z ą n i e z w y k l e w a ż n ą . S z t u k i bez mistrzem ar­ prze­ wspania­ weźmiemy w ścisłym wyczerpiemy sztuce technika. prze­ Jeżeli - szcze r a z u c z y ć , b r a ć z k l a s y c z n e g o z przy­ się na wzory T o znaczy, ż e trzeba klasy­ pozostają się uczyć i je­ muzycznego dzie­ d z i c t w a w s z y s t k o co j e s t w n i m n a j l e p s z e i co j e s t k o ­ n i e c z n e d o dalszego r o z w o j u znaczeniu. dziedzictwo muzycznej. tn r ó w n o z n a c z n e S ł o w a te w p e ł n i z n a j d u j ą 1 precyzyjnej aby u c h w y c i ć z a s a d ę wykorzystania dziedzictwa. Lenin przeciw formalisty- n i h i l i z m o w i w stosunku artystycznego, a m. próba socjalistycznego szy r o z w ó j „Dlaczego — protestował stwarzania dlań stanowi p o d s t a w ę , na k t ó r e j m o ż e d o k o n y w a ć się d a l ­ 2 społeczeństwa prze­ uogólnia­ umiejętności i znalezienia dzeniem gnięć, specjalistami zjawisk, obrazu i To wszystko, ściśle m ó w i ą c , w c h o d z i w zakres p r o ­ brzymie mienią­ obserwowania blemów ła nie w i a d o m o s k ą d , nie jest w y m y s ł e m l u d z i się i p o w i n n o się uczyć głębi z e w n ę t r z n e j .formy. proleta­ sformułował dostrzeganych artystycznego z n a k o m i t ą tezę: „ K u l t u r a proletariacka nie wyskoczy­ cych można nikania życia, u m i e j ę t n o ś c i Wiadomo jak konsekwentnie podkreślał W. I . L e ­ n i n konieczność opanowania dziedzictwa w okresie, kiedy forma.liści podnieśli szczególnie w i e l k i h a ł a s , chcąc „wyrzucić k l a s y k ó w na śmietnik". Podkreślał on, że „ t r z e b a w z i ą ć całą k u l t u r ę , k t ó r ą p o z o s t a w i ł k a ­ pitalizm i z niej z b u d o w a ć socjalizm. Trzeba w z i ą ć całą n a u k ę , t e c h n i k ę , c a ł ą w i e d z ę , s z t u k ę . Bez tego ż y ­ cia k o m u n i s t y c z n e g o s p o ł e c z e ń s t w a z b u d o w a ć n i e m o ­ ż e m y " . 28) riackiej U so­ larstwa. skiego Wielkie dzieła Riepina i Iwanowa, Tycjana prześcignięte muzyka i Surikowa, i Velasqueza przez r a d z i e c k i c h m a l a r z y . czy, ż e n i e m o ż n a i c h p r z e ś c i g n ą ć . głębokim badaniu sztuki ma­ Kipren- nie zostały To nie zna­ A l e po to, zdaniem A. A . Ż d a n o w a , trzeba je n a j p i e r w Przy radzieckiej".3i) zastosowanie t a k ż e do „doścignąć". przeszłości artysta r a d z i e c k i styka się z szeregiem t a k i c h p r o b l e m ó w , k t ó ­ rych klasycy, bez względu na k o ś ć — nie o o t r a f i l i r o z w i ą z a ć . historii światowej zwanych ich p r a w d z i w ą Możemy wiel­ wykazać na sztuki istnienia c a ł e g o szeregu „zakazanych" zagadnień, których tak sztuka przeszłości nie b y ł a w stanie r o z w i ą z a ć , a l b o w i e m nie b y ł o na to w a r u n k ó w historycznych. siłki aby konflikty, m. je rozwiązać, ale p o z o s t a w a ł a i n . zagadnienie stwa, obowiązku R o b i ł a ona często wchodziła jednostki wolności do wy­ tragiczne j e d n a k ż e bezsilna. stosunku i uczucia, w Było to społeczeń­ i niewolnictwa, ż y c i a i ś m i e r c i i t d . W s z y s t k e te z a g a d n i e n i a były po- �stawione i rozpracowane w sposób bardzo różnorodny i b o g a t y , ale m i m o w s z y s t k o l u d z k i g e n i u s z d o nie m ó g ł ich rozwiązać. realizmu I oto socjalistycznego okazuje jest w się, że sztuka stanie r o z w i ą z a ć tragiczne antynomie artystycznych k u l t u r j e s t ona końca przeszłości: w swym artystycznym w poprzednich epokach. rozwoju Nie znaczy to, że nasi ści r o z w i ą z a l i j u ż w s z y s t k i e te z a g a d n i e n i a . chodzi t u raczej o tendencje. ciu o d o ś w i a d c z e n i a opar­ po­ słowo. w tego s ł o w a ścisłym uczenia się techniki znaczeniu. może być dużym, wybitnym — za­ rzemiosła Prawdziwy mistrzem, artysta rozwiązującym i s t o t n e p r o b l e m y s w e g o czasu t y l k o w t e d y , g d y opa­ n o w a ł całe d o ś w i a d c z e n i e artystycznego rozwoju prze­ szłości. tak w problemów, przeszłości się na już nie i wysunąć się do mistrzów sztuki podstawowych sztukę nowe proble­ osiągnięciach, problemu wykorzysty­ klasycznej, przede w s z y s t k i m w y j a ś n i e n i e nień, sztu­ pozostały Dlatego też p r o b l e m dzie­ sprowadza metod które dokonanych przez pokolenia p r z e s z ł o ś c i . wania stawia podstawowych problemów, on zagad­ wysuniętych przez Powróćmy wyraża teraz To rozwój do że ogólnej sztuka kultury analizy zagadnienia socjalistycznego narodowej w realizmu formie, kultury socjalistycznych n a r o d ó w — określa tę szczególną lę, k t ó r ą o d g r y w a n a r o d o w a t r a d y c j a . rozwój narodowej tradycji wych, historycznych M a m y na w jej najbardziej tendencjach. To ro­ myśli postępo­ właśnie powo­ duje, że p r o b l e m opanowania narodowego dziedzictwa jest tak zasadniczy rozwiązać o naukę w i istotny. sposób Zagadnienie prawidłowy tylko Rozpatrując dowej formy problemy socjalistycznej —"często wyłącza nie — s z t u k ę Sztuka Rosji sztuka kimś amorficznym skiej" sztuki. w niej ści" — samej mach. sztuki, Taka popełnia jest czy w jakimś w swej ogólnym istocie rosyjska, swych dzie­ i każda inna oczywiście praktyce Na­ nie jest swego n a r o d o w e g o oblicza — odgałęzieniem oczywiście ja­ „ogólno-europej- wyrazistych sztuk nieodłączną częścią wyrażonej jeżeli posłużymy „narodowej się oderwanym idealistyczna wskazaniami o histo­ się się badania i narodu. S ł u s z n e b ę d z i e t y l k o to p o d e j ś c i e , p r z y k t ó r y m zagad­ nienie p o s t a w i m y na gruncie h i s t o r y c z n y m . Nie b ę d z i e ­ pomniejszać że w głębokiego narodowego s z t u k i R u b l o w a , ale twórczości Riepina charakteru powinniśmy zro­ demokratyczne ele­ menty sztuki rosyjskiej w y s t ę p u j ą w okresie przedso- cjalistycznym z największą s i ł ą , j a k i e j — rzecz z r o z u ­ miała z w — nie mogło epoce R u b l o w a . być przyczyn Narodową formę historycznych rosyjskiej trzeba u j m o w a ć w procesie r o z w o j o w y m . ki rosyjskiej w warunkach socjalizmu sztu­ jest nie tylko odtworzeniem form staro-rosyjskiej k u l t u r y nej, c h o c i a ż j e s t ona artystycz­ z ł o t ą r e z e r w ą naszej s z t u k i . we życie, nowa k u l t u r a tradycji. treści sztuki Rozwój wymaga rozwoju No­ narodowej W y m a g a to j e d n a k t a k ż e s t w o r z e n i a n o w y c h ' ale stanowią i formy, nie tylko i s t o t ę s z t u k i — ale obrazów itd. znaczeniu w znaczeniu idei, i w Dlatego l u d o w o ś ć znaczeniu sztuki które nowych socjalistycznej z a k ł a d a n i e t y l k o l u d o w o ś ć t r e ś c i ale i f o r m y . Byłoby b ł ę d e m widzieć tę ostatnią w n a ś l a d o w n i c t w i e starych tradycyjnych m o t y w ó w i wzorów. Niekiedy takie ś l a d o w n i c t w o m o ż e d o p r o w a d z i ć a r t y s t ę nie do dziwie jak ludowej formy, to na przykład na­ praw­ lecz d o j e j p s e u d o l u d o w o ś c i m i a ł o miejsce u n i e k t ó r y c h stów w narodowych republikach, usiłujących — arty­ przedsta­ w i ć pod m a s k ą l u d o w o ś c i reprodukcje zacofanych w i s k ż y c i a , d o t e g o jeszcze w ś r e d n i o w i e c z n y c h zja­ zwie­ formach. Ludowość formy czenia dostępność. z a k ł a d a przede w s z y s t k i m jej Skomplikowane, kolorystyczne zwolenników impresjonizmu tożsamość Problem realistycznej formy larstwie radzieckim wymaga Zagadnienie to poruszane w sposób osobnego jest niewystarczający. przez naszą Dlatego n a l e ż y — to przede najbardziej siła w zrozu­ w ma­ rozpatrzenia. podkreślić, że realizm formy przekonywująca zna­ subiektywny formy, k t ó r a jest konieczna dla jasnej, o g ó l n e j miałości obrazu sze­ ćwi­ zaciemniają czenie o d t w a r z a n e g o z j a w i s k a , p o n i e w a ż krytykę tu tylko wszystkim przekazywaniu n o r m a l n e l u d z k i e oko — ś w i a t a nieoszpeconego c h o r o ­ ma Bie­ b l i w ą f a n t a z j ą i n ę d z n y m sileniem się na oryginalność. B y ć d o s t ę p n y m dla l u d u w znaczeniu f o r m y — to zna­ czy w i d z i e ć t a k , jak widzą miliony ludzi. Nie to — w i d z i e ć t a k samo j a k w i d z i k a ż d y i n n y wyrzeka for­ koncepcja kul­ lińskiego. Sztuka radziecka nie poję­ tylko w różnych ś w i a t a o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e g o i dostrzegalnego przez indywidualno­ sformułowaniem że roz­ naro­ A l e nie znaczy to z u p e ł n i e , że nie jasno kultu­ sądząc, poprzedzającym r y c z n y m charakterze procesu f o r m o w a n i a niesłusz­ w naszej ma­ Siero- rosyjskiej się b ł ą d , czymś j e s t s p r z e c z n a ze s t a l i n o w s k i m i trzałych potwierdza tę tezę. z najbardziej d o w y c h , jest ona Riepina proces postrzegania z a s t ę p u j e t u p r a w d z i w ą przypisujemy widzenia tury ludzkości. jak narodo­ naro­ formę. dziedzictwu sztuki rosyjskiej, Będąc jedną Fiedotowa, ciem pewnej idei, w y s t ę p u j ą c e j roką t r e ś ć , posiada Znaczenie, k t ó r e radziecka formie. treści i się z u p e ł n i e Radzieckiej, . w y r a ż a j ą c socjalistyczną z punktu kul­ rosyjską. sztuka n a r o d o w ą sza można oparciu Stalina o socjalistycznych narodach i o turze socjalistycznej w treści i narodowej łach to w — czym sztuki rosyjskiej: f o r m , w y t y c z e n i a n o w y c h d r ó g , nie t y l k o w przeszłości. przeszłości. wój zumieć, rozwiązania sztuki Co j e s t n a j b a r d z i e j Często charakter dą­ opierając dzictwa artystycznej. p r z e s z ł o ś c i , z b a d a n i e go, z r o z u m i e n i e nierozwiązane my, ry średniowiecznej do rosyjskiej skomplikowanym. W O c z y w i ś c i e i pierwsze i drugie i trzecie i czwar­ my sztuce kulturę zadania te p r z e d s t a w a r ó ż n e s t r o n y r o z w o j u ma przeszłości, z t y m jednak, a ż e b y w swej w ł a s n e j dążyć wa? Kipreńskiego, do­ itd., k t ó r e były postawione w w u j a w n i a się z n a j w i ę k s z ą w y r a z i s t o ś c i ą n a r o d o w y cha­ artystycznego każdego formie się k o n k r e t n e formy rakter sztuki rosyjskiej? sobie żeń, p o s z u k i w a ń ce narodowej zagadnieniem bardzo radzieckiego artysty Dlatego dla dużą w a g ę przyswojenie świadczenia Zagadnienie jest narodowy Z tego p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m a r t y s t y c z n e g o dzie­ samego narodową określają larstwo dzictwa jest znacznie bardziej s k o m p l i k o w a n y niż gadnienie naszą tym razie przeszłości, radziecki artysta nowe i we z punktu widzenia rozwoju A l e i z tego p u n k t u w i ­ t r a f i w y p o w i e d z i e ć w sztuce swe budujemy arty­ Na dzenia n a l e ż y koniecznie p o d k r e ś l i ć , że t y l k o w my i znaczenie, k t ó r e z d o b y w a n a r o d o w e dziedzictwo. te z d o l n a d a ć o d p o w i e d ź na te zagadnienia, k t ó ­ re l u d z k o ś ć p o s t a w i ł a ale artystyczną wyko­ rzystywania wszystkich osiągnięć światowej klasyki — Takie podejście gólnej ostrości byłoby odmówieniem wzroku, artyście umiejętności znaczy człowiek. szcze­ głębszego �i ostrzejszego u nie-artystów. Na p e w n o nie szego s z c z ę ś c i a , niż umieć w widzenia sposób tak niż ma to ma dla zobaczyć miejsce artysty każdy więk­ przedmiot bogaty i wielostronny, w j a k i m o g ą z o b a c z y ć m i l i o n y ócz. powiedzieć, świata, Z tego p u n k t u w i d z e n i a że jeżeli ludowość sztuki polega go można na nie formy N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że w tej bezwarunkowo osobistej i jest inicjatywy dyspozycji, pola konieczne na dużą działania dziedzi­ zagwarantowanie skalę, myśli indywidualnych i fantazji, formy treści".33) wy­ r a ż e n i u m y ś l i , u c z u ć i d ą ż e ń l u d u , to l u d o w o ś ć Stalin dobitnie podkreślał szkodliwość praktykowa­ nego przez R A P P przenoszenia na d z i e d z i n ę s z t u k i po­ artystycznej z a k ł a d a u m i e j ę t n o ś ć widzenia tak jak w i ­ jęć niesłuszne samo dzi oko postawienie sprawy o „ p r a w y c h " i „ l e w y c h " w litera­ Oto zem ludu. dlaczego zagadnienia l u d o w o ś c i f o r m y , l u d o w o ś c i sztuki w ogóle, nie n a l e ż y t y l k o do zagadnienia n a ś l a d o w n i c t w a a stanie p r z e d s t a w i e ń i f o r m rodowej, ale jej socjalistyczną dwa zagadnienia. na ludowość treścią. Narodowa w e " lub „ l e w e " obecnie w naszym k r a j u jest partyjnym, „Prawe"' szych w a r u n k a c h wyrażeniem du, w rodowej te najostrzej dalszy r o z w ó j okre­ tj. innymi i postępowych słowy, s i ę sceny, nia lu­ jeszcze na­ zaciemniały jak „Czapajew" filmowej; Wystę­ gdzie m a m y do pracujących, — czy­ o sprawę lu­ t j . tam, nowa, socjalistyczna wal­ obraz ze związku w szym stopniu jakby miast zespalania wnieśli w hamująco nią na Ojczyzny, socjalizmu, bolszewików, N a l e ż y u ś w i a d o m i ć sobie j e d n o n i e z w y k ł e j w a g i nia, sztuki które realizmu Lenin stosunki problemu socjalistycznego sformułował nienie partyjności sztuki. w ideologii, która nie b y ł a b y w y r a ż e n i e m w i przez sztuka, a k t y w n i e Łączność z życiem, bezpośredni włączo­ nie­ Lenina-Stali- udział w prakty­ wyciągać s ł o w a znaczeniu. 3 2 wy". ) stać się Mając stąd działalności socjalistycz­ wnioski społecznej identyfiko­ jak pracą we w ł a ś c i w y m na ogólno-proletariackiej uwadze konieczność nak i w t y m w y p a d k u przed upraszczaniem. wątpliwości, tego że sprawa literatury po­ spra­ nierozerwalnej jedności i n t e r e s ó w artysty i ludu, przestrzegał on ga sztu­ Lenin żądał: „Sprawa literatury częścią widzenia jest każda sztuką zawsze r z e c z y w i s t o ś ć sztuka „partyjną". z określonych Wszelkie legendy o bezpartyjności r o z p o w s z e c h n i a n y m przez a p o l o g e t ó w Nigdy i nigdzie nie b y ł o i nie któraby jawnie lub skrycie nie czy i n n y c h s o c j a l n y c h i d e i i d ą ż e ń . d z e n i a nasza sztu­ na, j ^ k i każda inna; broni spraw, broni Ale partyjność ona określonych klas wyzy­ może być wyrażała tych Z tego p u n k t u w i ­ sztuka radziecka jest tak w jed­ „Nie ule­ mniejszym sie wać samo określonych zasad, partyj­ społecz­ zasad sztuki radzieckiej różni się przedrewolucyjnym, komu­ zasadni­ „Organizacja Zasada otwartą partyjna łączność z sztuki się ludem, proste riackiej sprawy". wszelkimi Sztuka i jasne w stanowisk, tym, aby przewiduje uświado­ przeciwnie, i zamaskowania ponieważ ukryć do­ artykule ogólnoproleta- burżuazyjną, s p o s o b a m i d ą ż y do u k r y c i a prawdziwych formo­ Lenin partyjna". radzieckiej m i e n i e sobie i u z n a n i e s i e b i e za „ c z ę ś ć zainteresowana nad zaczęła a literatura partyjności swych większości tylko proletariatu — k ł a d n i e o k r e ś l i ł to zasadnicze r o z r ó ż n i e n i e w stopniu niż wszystko inne poddaje się m e c h a n i c z n e m u panowaniu jak sztuka rewolucyjnego zrównaniu, niwelowaniu, punktu klasowym społe­ społecznych czo o d p a r t y j n o ś c i s z t u k i b u r ż u a z y j n e j . Jeszcze w o k r e ­ ka — z polityczno-partyjną winna ideowość mo­ artystycznej. formy grup określonych są a l b o z ł u d z e n i e m , a l b o ś w i a d o m y m o s z u s t w e m , c h ę t ­ nie nizmu. błędem ona idei określonych być która k i , o jej niezależności od s p r a w y praktycznego życia — nych takiej tego i nie m o ż e ponadklasowa, ś l o n e zasady. partyj­ c z ł o w i e k a r a d z i e c k i e g o — oto p o d s t a w o w e Byłoby sprecyzowania. ni określonych interesów społecznych, propaguje okre­ cznej w a l c e mas p r a c u j ą c y c h , r e a l i z o w a n i e najlepszych wania Z Rozpatruje dążeń bolszewicką właśnie za­ zagadnie­ w a l k i o k o m u n i z m , m u s i b y ć organicznie, kultury sztuki lu­ 1905 r. j a k o z a g a d ­ Rozumiejąc rozerwalnie związana z ludem, z partią nej wpływając naszej byłaby odbijałaby społeczeństwie sztuki, menty ,określające ugrupowań W k l a s o w y m s p o ł e c z e ń s t w i e nie ma n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , ż e nasza na. za­ rappowcy partii. skujących. do należy radzieckiej, Dlatego są t u potrzebne n i e k t ó r e ność sztuki nasiąknięcie artysty ideami bolszewizmu— na manię rozwoju i Innymi słowy, stanowisk społecznych, walczy o określone ideały, bro­ pod d o w ó d z t w e m Lenina i Stalina. dowości — Wytwarzała wickiej interesów. gadnienie: j a k i e są w z a j e m n e baczności. sztuki rozłam, jego partii siły sprawę utwierdzaniu kierownictwem neorappostwa rzeczy. „niepełnowartościowi" przed n i m i m i e ć się na w pod przez niekiedy jeżeli w osiągniętych swoistego się więk­ cznych, k t ó r a nie naszej zagadnieniem n i e są c z ł o n k a m i p a r t i i — s ą w m n i e j s z y m l u b tradycjami. zdobyczy formie znaczeniu Wypacze­ ludo­ L u d o w o ś ć naszej s z t u k i p r z e j a w i a s i ę p r z e d e w s z y ­ budowie utożsamianie odradzające najelementarniejsze stkim w walce sztuki o szczęście i rozwijanie się ludu, w z tym „teoretyków", dzisiaj takiej i wysławianiu miejsca w jej łączności z l u d e m , z p o s t ę p o w y m i i d e a m i bolsze­ (Np. p i e ś n i Jermaka). uczestnictwie mieć organizacyjno-politycznym gdzie treść starymi piękna, się taka sytuacja, że wszyscy radzieccy artyści, Z tą n o w ą treścią organicznie zlewa­ wiążące powinno dokonane w rappowskich dążeń taki film, mas A nowe elementy człowieka, rewolucjonisty, występuje wości bohatera. literatura tego s ł o w a i s p r a w l i t e r a c k o - a r t y s t y c z n y c h . sztuki, rzeczą t e a t r itd.".34) na­ nienia z obrazem n a m i ę t n e g o bojownika szczęście szerszej d z i e d z i n y , j a k dlatego d a n e m u n a r o d o w i — ale w przede w s z y s t k i m tam, o porównania Byłoby w c z y m polega l u d o w o ś ć obrazu Czapajewa? czącego czysto p a r t y j n e j . nie równocześnie d u , z o b r a z e m nowego linii zatem formy. p u j e ona od partyjności, jedno z klasycznych dzieł radzieckiej sztuki ją d z i w n ą s t o s o w a ć t e p o j ę c i a d o t a k i e j n i e p a r t y j n e j i bez się Weźmy jako przykład na ną do­ treścią czy na­ opiera sztuce ż y c i a warunkujących partyjnym. by­ istnieje rozdzielić sztuki rozwoju socjalizmu, ten śla się socjalistyczną formy ściśle w e w n ą t r z „pra­ pojęciem „ l e w e " — to ludzie o d c h y l a j ą c y się w t ę l u b i n n ą stro­ artystycznego o p a n o w a n i u i dalszym świadczenia właściwego twór­ Wykorzy­ sztuki nie forma za sprowadzać ludowej Trzeba „Uważam Pojęcie sztuki ludowej m o ż n a radzieckiej partyjnych. t u r z e p i ę k n e j (a t o z n a c z y i w t e a t r z e ) . ło n a z w a ć k o n i e c z n y m w a r u n k i e m r o z w o j u poza ściśle zara­ czości l u b w ogóle starej sztuki narodowej. [ mniejszością. jest egoistyczną ona istotę 91 �idei swojej klasy. Właśnie dlatego ideą proletariacką, bezpartyjność ną — wskazywał hasło w Lenin. Hasłem przeciwstawienia kajdany" życia burżuazyjne partyjność jest ideą jest burżuazyj­ bezpatryjności, „wolnej" sztuki i — maska, u k r y w a j ą c a k l a s o w e oblicze w s z e l k i e j jest „skutego prawdziwie formalistycznej sztuki. W warunkach przedrewolucyjnych, w nie p a r t y j n o ś c i o z n a c z a ł o , ż e artysta m u s i sobie s w e k l a s o w e s t a n o w i s k o , a ż e b y udział zyjnym ki" ły i dążenia w społecznej walce. formie i w swą własną ideowo-politycznej. W społeczeństwie burżua- ż e o n i w istocie, szedł w kie­ nującej skoj żąda­ demokratycznej swej sztuki. wizmu, teresy nej było lepszych przeciwko „bezpartyjności" sztuki burżuazyjnej, ponieważ u c i s k u , m e j e s t i nie m o ż e b v ć z a i n t e r e s o w a n a swego stoi p r a w d a , klasowego za n i ą s t o i stanowiska. przyszłość. została Sytuacja społeczeństwa, i dążeń. Sztuka stajać interesów Józef naszym wszystkich grun Stalin wskazywał, „granice między teligencją — zacierają 3 5 nic m a t a k i c h łecznych, zanika radzieckich mistrzów Jeżeli Ł ą c z ą c wszystkie swe t w ó r c z e s i ­ sztuka przv ł e c z e ń s t w a r a d z i e c k i e g o , lecz p o z a n i m . S z t u k a w z m a ­ cnia swe zasady i idee w r o z s t r z y g a j ą c e j ciwko zdeprawowanej sztuki, ideologii przeciwko całemu światu imperializmu, niewolnictwa. Jeżeli siebie o d losu dzieckich, jeżeli w pełnym tego s ł o w a znaczeniu jest ludu, że w nabiera nowego charakteru. antagonistyczne społeczeń­ zawierała moment robotnicza klasy i n n y m kla­ naszym wyrażały­ sobie klas l u b g r u p s p o ­ na klasowej o d ­ zawsze klasom. teresów, ona wyraża jedną Sztuka klasowe prze­ interesy, przeciwstawienia swojej W radzieckich warunkach k a k s z t a ł t u j e i d e ę całego sztu­ s p o ł e c z e ń s t w a , b r o n i jego i n ­ dążenia całego ludu. Reprezentuje z form ideologicznych ugruntowania panu­ jących stosunków socjalnych, obrony ich przed zama­ chem z z e w n ą t r z , przed ś w i a t e m imperializmu ny przeciwstawiającemu jedność radzieckiego l u d u Ta zjed­ właśnie dło, się światu i woj­ socjalizmu specyficzne w Hórym ziszcza sie c a ł a ideologia radzieckiego okoliczność, radzieckiej, zasadniczo n o w y jej ogólnoludowość i de­ prawidła jej historycznego o r z e s / ł o ś c i w a l k a „ n o w e g o " ze „ s t a r y m " szej s z t u k i p r z e k s z t a ł c a ła ona p o s t ę p o w e się w jej ludowość, idee c a ł e g o l u d u . ponieważ Ideowe sta­ nieuchronnie do „ w y b u c h u " , ły w y r a z e m w y k l u c z a j ą c y c h w t y m , ż e w y r a ż a o n a idee całeffo l u d u , s ł u ż y interesów. l u d o w i , brom' i n t e r e s ó w całego t y m znaczeniu sytuacja listycznym społeczeństwie formacjach jedność sztuki w naszym i Dołożenie s z t u k i w społecznych gonistyczne klasy — r ó ż n i ą naszego partii, około wielkiego kiedy ludu. narodu zespolonego t y m , że l u d n a z w a ł Stalinowskim blokiem. komunistów i rosyjska młodzież i swój demokracji, odbi­ ugruntowania negacją 13", artystyczna „starego" Moral- konsekwetną klasowych „buntu T a k i sam charakter wybuchu, zanegowania bezpartyjnych N i e m o ż e to nie znaleźć demokratyczna się nawzajem już przykład z d o p r o w a d z a d o tego, ż e n i e i m ż a d n e j r ó ż n i c y w i n t e ­ silny w y r a z w radzieckiej, socjalistycznej Przytaczaliśmy Akademii. wokó? resach i i d e a ł a c h k o m u n i s t ó w i b e z p a r t y j n y c h . sta­ wystąpiła Stalina, no-polityczna j e d n o ś ć radzieckich ludzi znajduje do zaprzeczenia prze­ Niewzru­ wodza — towarzysza W socja­ podzielonych na a n t a - s i ę zasadniczo. rozwoju. doprowadza­ rych form artystycznych, ponieważ takie wybuchy b y ­ n o w i s k o naszei s z t u k i p r z e j a w i a s i ę przede w s z y s t k i m całemu charakter — warunkuje s r t o ł e c z e ń t w a . Z tego p u n k t u w i d z e n i a p a r t y j n o ś ć n a ­ w nasza narodu"36), jeżeli łączy myśli, w o l ę i uczucia wszystkich ludzi r a ­ sztuki szalna walce prze­ reakcyjno-burżuazyj- mokracji. Moralno-politvczna szłych siebie w r o g i e m u o b o z o w i , t o t e n o b ó z l e ż y n i e w e w n ą t r z spo­ noczonego w o k ó ł p a r t i i L e n i n a - S t a l i n a s t a n o w i to ź r ó ­ W o n i swe za­ t y m przeciwstawia szłości, w y r a ż a j ą c rębności. wyraża naj­ wyrażeniem żeń radzieckiej klasa zbudowana jest społecznych: artystycznych, które sztuka postępowe i n ­ ły w o k ó ł idei k o m u n i z m u — u g r u n t o w u j ą sady. idei o g ó l n o l u d o w a — umocnienie w niej i d e a ł ó w i d ą ­ sie. d a w n a z a ś w y ł ą c z n o ś ć by i n t e r e s y r ó ż n y c h , w r o g i c h rozwinięcia znaleźć się ona Dlatego w społeczeństwie prądów celu musieli harmonij­ a chłopstwem, jak również między tymi klasami a in­ sowa — z a n i k a " . ) dzieł n i e rrjoże o d ł ą c z y ć idei Kram- programem Ideowa .tendencyjność „sztuka jego w z najbardziej całości. nabiera innego stosunku do ant^ponistyczne to najwyższe, jako kapitalistycznego klasv robotniczej, k o ł c h o z o w e g o c h ł o p s t w a , stwie ludu agresji, się w pełni wyrazem ważne Sztuka radziecka uzbrojona i d e a m i bolsze- dążeń całego ludu. nej sie w W naszym snołeczeństwie osiągnięto inteligencji. najbar­ — wystąpili programu warun­ zmienia U s t r ó j socjalistyczny niszczv jedność już przejawach. historyczna jednak socjalizmu klasy. była 1905 г., t a k a p o ­ s z t u k a r a d z i e c k a n a zawsze w s w y c h dziej przodujących kach Z a nia Taką sztuka Gorkiego w okresie r e w o l u c j i na sztuka p o w o ł a n e j do zniszczenia w s z e l k i e j tego wyraża p r z y ł ą c z e n i a s i ę do o k r e ś l o ­ skierowane tendencje obozie o p o z y c y j n y m w s t o s u n k u d o d w o r s k i c h oblicza w y m a g a ł o decyzji ukrywaniu wyraża często w y r a ż a ona i przodujące współtowarzysze ugruntowania w T o u ś w i a d o m i e n i e sobie s w e g o k l a s o w e g o postępowe i jego Akademii. w sztuka d ą ż e n i a i idee t y l k o c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . K i e d y k t ó r e j s t r o n i e b a r y k a d y s t o i i o co w a l c z y za p o m o c ą formy każda dla c a ł e g o l u d u — to i t a k realizuje ona b e z p o ś r e d n i o ł o s i ę o d a r t y s t y d o k ł a d n e g o z d a n i a sobie s p r a w y , p o klasy rewolucyjnej, klasowym lecz u c i e m i ę ż o n e j , c h o c i a ż najbardziej sztuki historycznych warunkach Lenina powszech­ w e t j e ż e l i m a m y d o c z y n i e n i a n i e ze s z t u k ą k l a s y p a ­ i Hasło plat­ kultura ludową. wania iluzji. partii. ideałów Nasza artystyczna jest w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu k u l t u r ą r u n k u odsłonięcia sprzeczności społecznych i demasko­ W tych od na w s p ó l n e j uświadomić Wskazując bezpartyjność, czymkolwiek zawsze i n t e r e s y t y l k o j a k i e j ś c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . N a ­ móc świadomie się w niewoli „kiesy" — Lenin się w artystów, stojących żąda­ artystom, święcie w i e r z ą c y m w „ w o l n o ś ć sztu­ znajdują różnią i dążeń innych warunkach klas, leninowskie J e ż e l i A . P ł a s t o w j e s t w zasadzie p i e w ­ cą radzieckiej wsi, to nie znaczy to wcale, ż e jego idea­ nie zdecydowanego z r ó ż n i c o w a n i a brać c i a w sztuce. dworskiej „nowego" na sztuki jego zgli­ szczach — m i a ł a a r t y s t y c z n a r e f o r m a c z a s ó w P i o t r a I z j e j stanowczym zaprzeczeniem ś r e d n i o w i e c z n y c h , r e ­ ligijnych staw ści. form sztuki realistyczngo Historia wolucyjnych i śmiałym sposobu zaszczepieniem odtwarzania pod­ rzeczywisto­ s z t u k i powszechnej zna w i e l e t a k i c h skoków. Przypomnijmy przewrót re­ doko­ n a n y przez a r t y s t ó w Odrodzenia, albo g r u n t o w n e oba­ l e n i e s t a r y c h zasad s z t u k i w y w o ł a n e p r z e z s k ą r e w o l u c j ę f r a n c u s k ą w 1789 r o k u . mieszczań­ �Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , stwa nego k i e r u n k u w na omawianych „wybuchu". jak warunkach klas. pracy drogą społeczeń­ wość, jedność artystycz­ pracy Z w i ą z k u starego, zawsze o d b y w a ć gwałtownie, podlega inne zjawisko Ale jak „prawo nowy musiała warunkch Sztuka każde tej że w antagonistycznego — zmiana takim za samym społeczne związane wskazuje Józef Stalin w swej „Marksizm a zagadnienia przechodzenia w y b u c h u nie historii rozwoju od jakości również leżących do kategorii bazy lub do z u j e ono w stosunku na w r o g i e k l a s y . innych do zjawisk nowej tylko Ojczyzny, Tu właśnie tkwi rdzeń obrony dzieła ma sztuki, zdoby­ zwycięstw, i nie reakcji. może być które nie Ra­ walki najszlachetniejszej s z t u k i r a d z i e c k i e j —, j e j p a t r i o t y z m . N i e m a dużego wro­ jej z ciemnymi siłami międzynarodowej na­ mo­ sławienia cechy i nie mo­ prawdziwego, byłoby przesiąknięte d u m ą ze s w e g o k r a j u , r a d o ś c i ą z p o w o d u s u k c e s ó w — dzieła, w którym nie wyczuwałoby się gorącego i szczerego u c z u c i a m i ł o ś c i d o s w e j s o c j a l i s t y c z n e j oj­ czyzny. Kosmopolityczna znakomita ręce klucz nowa do sztuki realizmu W sztuką chów" w teza J ó z e f a zrozumienia nie i nie kulturze rozwoju z jego może być ogólnolu- takich któreby „wybu­ wzrastanie i rozwój umacniania i sztu­ idzie pogłębiania drogą twórczej Od o b r a z ó w a c h r r o w c ó w do dzieł p o ł o w y 3 0 - t y c h i d a l e j jeszcze p o p r z e z o b r a z y e p o k i ojczyźnianej larstwa no­ radzieckiego ciągnie nowymi się jedną zadaniami ogólnoludowej uwagę na jedną czego w p r z e s z ł o ś c i , w gonistycznych, język doskonalenia języka"?™) rozwoju albowiem stał jakim mogły nie on na rozwijania istniejącego dlatego, że j ę z y k od interesów ogólnoludowym stać dą­ anta- zależny nadbudowy, w swym wrogich klas, stanowisku, a w zostało jeszcze jej wykorzenione niedocenianie idei radzieckiego p a t r i o t y z m u owocnego r o z w o j u Burżuazyjny naszej dla sztuki. kosmopolityzm próbuje czncie m i ł o ś c i r a d z i e c k i e g o a r t y s t y do poderwać swej u- ojczyzny. Z p r z e m ó w i e ń o j e d n o ś c i ś w i a t o w e j k u l t u r y — w epo­ ce, k i e d y ś w i a t p o d z i e l i ł s i ę n a dwa wo poderwania przebijają złośliwe wysiłki obozy — jaskra­ wiary w g w a r a n t o w a n y r e a l n y m i sukcesami Radzieckiego K r a j u — jest jasnym rozwoju. tej na liczbie uświadomieniem Prawo do sobie optymizmu dróg zostało dalszego zaczerpnięte przez s z t u k ę r a d z i e c k ą w surowej walce o s o c j a l i s t y c z n ą ojczyznę. podstawowych elementów był wzrostu ludzi. „drogą nie za­ warunkach społeczeństw się u nas „roboty" naj­ skutek l y s i y szlachetnego historycznego o p t y m i z m u , k t ó r y ma­ Dla­ Działo się tak nie lepszych d z i e ł a c h radzieckich a r t y s t ó w . Na wielkiej okoliczność. rozwijał temu ar- walki, nowymi ważną przeciwko sukcesy socjalizmu, ciięć pozbawienia radzieckiego „ N o w e " w naszej s z t u c e ż y w i s i ę żeniami i z w y c i ę s t w a m i radzieckich Zwróćmy linią walczyła lat do obecnego e t a p u — r o z w ó j i współzawodnictwa. krytyka p r a w e m u i w z n i o s ł e m u uczuciu zrealizowanemu w odrzucając jej miejsce j a k ą ś z u p e ł n i e J u ż pierwsze poczynania radzieckiej konsekwentnego wojny nam wrogiej artystycznej, realistycznej, jej metody. daje prawidłowego socjalistycznym ma p r z e s z ł o ś ć , s t a w i a ł y na w ą zasadę. Stalina socjalistycznego. społeczeństwie dową Nasz artysta miennego optymizmu, wielu spośród posiada o pełne którym prawo do nadaremnie najlepszych a r t y s t ó w pro­ marzyło przeszłości. Opty­ m i z m ten o p i e r a się na t r w a ł e j p o d s t a w i e i jest żywą d u s z ą naszej s z t u k i w ł a ś n i e dlatego, że a r t y s t a nasz jest p r z e k o n a n y o p r z y s z ł o ś c i s w e g o k r a j u i zna s i ł ę s o c j a ­ listycznego s p o ł e c z e ń s t w a , silę idei komunizmu, 0 słuszności drogi naszego s p o ł e c z e ń s t w a , wskazuje bolszewicka i jej partia wie drogi którą wodzowie Lenin i sztuka. Dzisiaj w w a r u n k a c h socjalizmu, kiedy sztu­ 1 Stalin. ka n i e j a k o j a k a ś j e j f o r m a l n a cecha, lecz j a k o p r a w i d ł o ­ obsługuje całe społeczeństwo, kiedy tak samo jak i j ę z y k staje n a o g ó l n o l u d o w y m s t a n o w i s k u — rozwój jej o d b y w a się „ n i e d r o g ą w y b u c h u , nie d r o g ą unice­ s t w i e n i a za j e d n y m z a m a c h e m tego co s t a r e i b u d o w y n o w e g o , lecz d r o g ą stopniowego i d ł u g o t r w a ł e g o 3 madzenia e l e m e n t ó w nowej jakości..." "). serwować tę p r a w i d ł o w o ś ć w rozwoju socjalistycznego właśnie jako Możemy gro­ ob­ sztuki realizmu sztuki ogólnoludowej. Wzrost realistycznego mistrzostwa, głębi i wielostron­ ności poznania R i a ż s k i e g o do życia od „Kołchoźnicy-Brygadiera" „ Z b o ż a " J a b ł o ń s k i e j , od o b r a z u z Górek" Sokołowa-Skalia do m o n u m e n t a l n e j „Droga n i n . . . " — t o d ł u g a d r o g a n a g r o m a d z e n i a t e g o co „drogą rozwijania i doskonalenia podstawowych Le­ nowe ele­ Tak tedy optymizm Mobilizująca stów, władających realizmu sta­ praca naszych socjalistycznego arty­ realizmu p o l e g a na t y m , ż e w y c h o w u j ą o n i n a s z y c h l u d z i w chu komunizmu, w duchu wierności m i ł o ś c i do ojczyzny; w wszystkim tkwi tym sztuki ideami patriotyzmu. radzieckiej, Dobitnie ujawniła partii, i właśnie w uszlachetniające wanie duchu tym przede człowieka przesiąkniętej się ta czyźnianej. Jak niu wojsk oddziały­ wzniosłymi cecha s z t u k i r e a l i z m u w i a d o m o , na hitlerowskich du­ w cjalistycznego w m a l a r s t w i e epoki w i e l k i e j Wyjątkową Rozwijanie i doskonalenie e l e m e n t ó w metodą występuje rozwoju. i przekształcająca plakat wzywający m e n t ó w t e g o co i s t n i e j e . naszej s z t u k i wa tendencja jej historycznego płasko­ r z e ź b y Wuczeticza „ P r z y s i ę g a m y tobie towarzyszu so­ wojny d r u g i d z i e ń po Oj­ wkrocze­ do Z S R R u k a z a ł się p i e r w s z y do o b r o n y socjalistycznej ojczyzny. r o l ę , o d e g r a ł y „ O k n a Tass", p l a k a t y , k a r y ­ k a t u r y w prasie w sprawie mobilizacji duchowych ło się g r u n t e m , na k t ó r y m o d b y w a ł o się „ w y g r y w a n i e " radzieckich A l e nie tego co s t a r e , a p r z e d e w s z y s t k i m a n t y l u d o w e g o takie rodzaje sztuki malizmu, pozostawionego nam przez for­ kapitalistyczną przeszłość. U sztuki takiego leży charakteru monolityczna rozwojowego baza — jej ra­ ludo­ ludzi w walce z wrogiem. jak plakat, grafika owych k a na rzyło dniach ideową bronią sił tylko satyryczna, k t ó r e z n a t u r y swej są s z t u k ą a g i t a c y j n ą — stały w podstawy dzieckiej I sobie s w e g o p o w o ł a n i a że b y ć artysty, nie podzielonego ono n a t o m i a s t z u p e ł n i e dzieckiej klas". ) Ta i obozy ścisłego : ! 7 gich ki dwa a r t y s t y przede w s z y s t k i m za­ Obowią­ cy o b o w i ą z u j ą c e j d l a s p o ł e c z e ń s t w a n i e m a j ą c e g o w do społecznych społeczeństwa Nie ma się od czy s o c j a l i z m u za p o m o c ą s w e j t w ó r c z o ś c i , o b r o n y do nadbudowy. ludzi uświadomienia walką j ę z y k a — nie zawsze daje się ono stosować Dzisiaj w w a r u n k a c h r o z ł a m u ś w i a t a na — wymaga mas prawom znakomi­ się z a s t o s o w a ć nie wielomilionowych Radzieckiego. z językoznawstwa", dawnej daje się pomocą interesów radzieckiego się człowie­ wojnie. Radzieckie malarstwo sztalugowe stwo­ szereg z n a k o m i t y c h o b r a z ó w , k t ó r y c h mobilizu- 93 �] ą c e z n a c z e n i e p a t r i o t y c z n e j e s t b a r d z o znaczne. P r z y ­ w obrazie „ J . W . S t a l i n i К . E. W o r o s z y ł o w na pomnijmy lu" stowa, takie dzieła jak „Niemiec „Po odejściu Kukryniksów, „Na Niemców" i szczerymi Gaponienko, wyzwolonej i wiele innych. Były przeleciał" ziemi" „Tania" przepełnione czucie gorącymi surowym stwem i groźną nienawiścią, wzywającą mę­ Gerasimowa, duma zwycięstwa Krem­ w obrazie życia w „Święcie w Kołchozie" A. Piastowa, szczęśliwa radość młodości w „Oktiabrinach" A . B u b n o w a — oto p r z e w a ż a j ą c y do w a l k i . B y ­ ły to dzieła, k t ó r e m ó w i ł y o m y ś l a c h , uczuciach, A. „ W ó d z , n a u c z y c i e l , p r z y j a c i e l " G . Szegala, k i p i ą c e w y ­ Szmarinowa to r z e c z y p r z e n i k n i ę t e uczuciami, Pia­ emocjonalny ton sztuki te­ go o k r e s u . O k r e s t e n j e s t j a k b y w c i e l e n i e m dąże­ s ł ó w wodza, wypowiedzianych przezeń radosnych na Pierwszej n i a c h , k t ó r y m i ż y ł l u d , a one b y ł y i c h u k s z t a ł t o w a n y m Wszechzwiązkowej w y r a z e m . B y ł y to d z i e ł a o d u ż e j t r e ś c i patriotycznej. k u . „ Ż y c i e s t a ł o s i ę lepsze, t o w a r z y s z e . Ż y c i e s t a ł o s i ę n a r a d z i e s t a c h a n o w c ó w w 1935 r o ­ całkowicie oddała weselsze. A g d y ż y c i e j e s t w e s o ł e , t o i p r a c a i d z i e d o ­ siebie s p r a w i e o b r o n y O j c z y z n y . W t y m f a k c i e bardzo brze". '-) W latach wojny sztuka wyraziście ujawnił radziecka 4 Społeczeństwo się silny z w i ą z e k artysty z ludem, socjalistyczne otworzyło przed k t ó r y s p o w o d o w a ł , że sztuka w e wszystkich jej czoło­ stami niezwykłe perspektywy odtworzenia wych i Rzeczywistość przejawach stała wych milionowych się wyrazem i n t e r e s ó w mas l u d z i p r a c y Z w i ą z k u kiego. Jest t o sytuacja, stwie b u r ż u a z y j n y m o której nie śmiał artysta nawet w życio­ Radziec­ społeczeń­ — posługując „zbiornikiem wszelkimi Z się wyrażeniem u c z u ć duszy sposobami goryczą pisał ponadto do o d e r w a n i a prezes L i g i artysta różne narady artystów od życia. momenty uroczystości, dążą artysty sze p o c i ą g a j ą c e dowe Gorkiego — stał ludu", nowych form w do o d t w a r z a n i a . czasie których podsumuwujące p e r s p e k t y w y dalszego p o s t ę p u — d a ł y m a t e r i a ł S z e g a lowi i Efanowowi; które raz na historyczne lizmu s t ó w pozostawia W a w A m e r y c e najlepszych amerykańskiej byli najbardziej zaniepokojeni d ą ż e n i a szerokich mas rodu a m e r y k a ń s k i e g o w walce z faszyzmem mały rynarki jenną z polecenia na­ nie otrzy­ w y r a z u w m a l a r s t w i e i grafice. „ W o j e n n i ści" pracujący arty­ Ministerstwa Wojny i Ma­ tworzyli dzieła p r o p a g u j ą c e a m e r y k a ń s k ą technikę jennego albo „powaby" życia — spacery wo­ amerykańskiego wo­ po afrykańskich „kolonialnych" miastach, „odpoczynek w towarzystwie panienek" śmierci Inni opiewali i zniszczenia, stynkty, Taka itd. żołnierzy chorobliwą pobudzając demoralizujące Stanów i rozkładające znaczenie amerykań­ ideą zabronioną. Z oblicze ludzi Pimenowa. wyrazem radości i zwycięstwa punktu widzenia o s i ą g n i ę t e g o przez storycznym optymizmem sztuki realizmu nego. W y r a ż a j ą c socjalistycz­ uczucia i m y ś l i z w y c i ę s k i e g o l u d u artyści widzieli w życiu świętość historycznych czy socjalizmu. stawała Sztuka się h y m n e m konsekwentnie p o c h w a l n y m na i prawidłowo g o r ą c e u c z u c i e l u d z i do s w e j socjalistycznej To b y ł o w y r a ż e n i e m p a t r i o t y z m u Coraz w i ę c e j powstaje trują w dzieł, k t ó r y c h się poezji w t w ó r c z e j bohaterstwie autorzy ojczyzny budownictwa komuniz­ są pod t y m w z g l ę d e m b o h a t e r ó w socjalistycznej pracy na zaczęli ludzie pojmować, zajmujący że szym stopniu sprzyja się sztuką „radziecki rozwojowi Patriotyzm sztuki radzieckiej średnim wyrażeniem system w Ameryce w najwięk­ jest p r o s t y m i bezpo­ idei i nabyła szczególnie jaskrawego twórczego i dobitnego sztu­ wyra­ zrywu, ludzi sprawy kraju, niem twórczości. miś przemijającymi warunkami. odtwarzania wizerunków twórców rozwoju jej ludzi, d u m ą artystycznej chwilowymi, szlachetności olbrzymiej, sztuki realizmu Patrio­ W aby z sukcesów j a k najgodniej różnych formach unieśmiertelnić i na różnych k i ; może on p r z y j m o w a ć różne formy d ą ż e n i e do u g r u n t o w a n i a s o c j a l i s t y c z n e g o h i s t o r y c z n y c h , ale n a l e ż y niecznie p o d k r e ś l i ć , że jest on n i e o d ł ą c z n ą cechą socjalistycznego realizmu w wyrazistość przeszłości każdy radzieckie realizmu nie m ó g ł nietrudno w świątecznego jej jako u s t r o j u spo­ i najpiękniejszej obronie tego artysta stojący na zdo­ stanowisku c a ł k o w i c i e i bez z a s t r z e ż e ń ustroju stanąć społecznego, w k t ó r y m żył i t w o r z y ł . W i d z ą c ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e k a , n i e ­ nastrój radości „Niezapom­ u b ł a g a n i e powinien był stać się k r y t y k i e m nianego" majestatyczna podniosłość ju Efanowa, rozwoju patriotyzm nastroju życia. Triumfalny W. swej byczy ludzkości. W m a l a r s t w o d r u g i e j p o ł o w y lat 30-tych — to n i m szczególną łecznego, jako najznakomitszej sztuce. Jeżeli na p r z y k ł a d w e ź m i e m y pod u w a g ę dostrzec w ko­ organiczną się do dąże­ ich w etapach sztuki radzieckiej przejawia konkretnych w a r u n k ó w socjali­ i osiągnięć, t y z m r a d z i e c k i l e ż y u samej p o d s t a w y radzieckiej s z t u ­ w z a l e ż n o ś c i od doniosłej stycznego odznacza się t a k ż e n i e p o d z i e l n ą m i ł o ś c i ą z u — ale b y ł o b y d u ż y m b ł ę d e m s ą d z i ć , ż e t a cecha r a ­ jaki­ do artyści wszystkim społecznej. dzieckiej k u l t u r y została w y w o ł a n a dążą jako Goriełowa, Kotowa i innych; przede T e n n o w y etap w uczuć. W epoce s u r o w e j w a l k i z n i e m i e c k i m f a s z y z m e m ka wyrażenia naszych sztuki".4i) ogólnoludowych szukają portrety Wszechzwiązkowej Sieriebriennego, Efanowa, dopa­ pracy dla dobra codziennego mu. Charakterystyczne ojczyzny. radzieckiego. W y s t a w i e 1949 г., p r a c e D u d n i k a , K u g a c z a , wojny no­ wych form życia. W t y m utwierdzaniu rosło i krzepło la­ tach zdo­ b y c z y , s t a w a ł a s i ę a r t y s t y c z n ą f o r m ą utwierdzenia ka­ O t o dlaczego w — zdoby­ cześć tych tegorii myśli". na­ dowódz­ t w e m S t a l i n a . S t ą d p o c h o d z i t o , co m o ż n a n a z w a ć h i ­ a p o l o g e t ó w i m p e r i a l i z m u t o z n a c z e n i e n a l e ż a ł o do „niebezpiecznych socja­ natchnęły ród radziecki pod k i e r o w n i c t w e m partii, pod ludzką. rękę imperialistom wyzwalające artystów ale duszę in­ wojny przeciwko faszyzmowi pozostało dla skich Zjednoczonych, „poezję" najciemniejsze „sztuka" oczywiście była na duchowe Gierasi- Ś w i ą t e c z n y n a s t r ó j sztuki radzieckiej lat 30-tych b y ł światowej kierownicy poli­ t y m , a ż e b y demokratyczne zmieniające wsi, wiejskiego ż y c i a w epoce Bubnowa, Łukomskiego, Odincowa, bezczynności". ) czasie d r u g i e j w o j n y tyki arty­ 4 0 się w z „głupotą ż y c i a " — p o w o ł a ł o do ż y c i a d z i e ł a P i a s t o w a , si n a j w y b i t n i e j s i to przekształcenie zawsze s k o ń c z y ł o mowa, Gaponienki; nowe formy co m o g ą n a j l e p s z e g o , kreślące się amerykańskich dać miejsce i one ludu. zostali w e z w a n i aby dnia Ogólno-lu- miały zwycięstwa R o k w e l l K e n t w 1942 г . : „ W Z w i ą z k u R a d z i e c k i m w a ­ artyści co i co g o d z i n ę n a s t r ę c z a ł a a r t y ś c i e c o r a z to n o w e i n o w ­ Koła marzyć. r z ą d z ą c e nie są w t y m zainteresowane, a ż e b y piękna arty­ bogactwa albo o d e j ś ć w utopijne tego u s t r o ­ przeciwstawianie prawdy �i p i ę k n a . W ż a d n y m w y p a d k u n i e p r z e s ą d z a to j e d n a k , tarza że 0 g ł ę b i ę naszej s z t u k i — k r y t y k a także artysta w przeszłości każdy był gorącym patriotą prawdziwie swej W społeczeństwie burżuazyjnym postępowy ojczyzny. przyznawała" artysta jest pasier­ t o n u naszej b e m — ale i t a m m i ł o ś ć d o o j c z y z n y j e s t niejszą cechą wolność postępowych i pomyślność artystów ojczyzny. walczących Przypomnijmy za pod­ ubieg­ łego stulecia — od K i p r e n s k i e g o i A l e k s a n d r a Iwano­ Poczucie stokroć narodowej dumy znaczniejszą radzieckiego podstawę artysty ponieważ Rosja ma stała życiu. powszechnego, Walcząc jakoby ta ż a d n ą m i a r ą radosnego, sztuce. nie polega na t y m , że sztu­ pień ludzkich. N a w e t w t e d y jednak, kiedy je odtwa­ r z a ł a , nie t r a c i ł a swego o p t y m i z m u o p i e r a j ą c e g o s i ę na niespożytych patriotycznych podoba uczuciach. I właśnie się kosmopolitycznym politykom. nienie nie polega nie o d t w a r z a j ą n a t y m , czy a r t y ś c i o d t w a r z a j ą j a k i e z tego w y s n u w a s i ę w n i o s k i . T o ł k a c z e w w ficznej formy społecznego W sztuce r e a l i z m u s o c j a l i s t y c z n e g o p i e r w s z y raz h i s t o r i i staje s i ę m o ż l i w e p e ł n e , k o n s e k w e n t n e , dzielne u g r u n t o w a n i e artysta otrzymuje podstaw w niepo­ ustroju społecznego — znalezienia wyższego p i ę k n a w s a m y m życiu, w jego p o s t ę p o w y m pochodzie. W możliwość społeczeństwie radzieckim została osiągnięta nolityczna jedność ogólnoludowych, interesów. Przyjacielska mo­ ogólnonarodowych współpraca choźników i inteligencji robotników, w powszechnej sprawie wania komunizmu — warunkuje zasadniczą koł­ budo­ wspólność i n t e r e s ó w i dążeń wszystkich ludzi radzieckich. „ W ł a ś n i e na gruncie tej spójni — uczy Stalin — roz­ winęły się takie siły n a p ę d o w e polityczna społeczeństwa jak jedność moralno- radzieckiego, p r z y j a ź ń ludu w interesów wszystkich ludzi społeczeństwie wyra­ pracy, socjalistycznym i to całego otwiera przed artystami p i ę k n e perspektywy umacniania i w y ­ Obraz artysty Chmielko „Za wielki naród zwycięstwa nad hitlerowskimi N i e m c a m i na obchód Kremlu. Centralna p o s t a ć Stalina, jego towarzysze broni, przed­ stawiciele l u d u — wszyscy połączeni są j e d n y m p o r y ­ w e m t r i u m f u z w y c i ę s t w a . Z obrazu bije spokojne ś w i a d c z e n i e , silny poważny ność koloru. obraz dumy Cały rytm, natężona przesiąknięty z wielkiego historycznego bezgranicznej Te żywe histerycznym jest obrazie sztuce. P a c h o m o w wysoki swój uogólniony trafią tak obrazy samo w ł o ż y ć dużo zachwyt nad każdą przeszkodę. Uczucie nie z a w i o d ł o Pachomowa, czew w omawianej Stąd płynie radzieckiego patriotyzmu jeden wniosek, że cechą charaktery­ nie p r a w a do o d t w a r z a n i a c i e r p i e ń i tak n o w i s k o j a k o w y r a z uczucia uczucia patriotyzmu i wiary k o s m o p o l i t y c z n a nie szuka pogłębienia zjawiskach p o d s t a w naszego ż y c i a , d o p e s y m i z m u , do sceptycyzmu, do k r y t y k i w stosunku do socjalistycznej rzeczywistości. K r y t y k a i s a m o k r y t y k a jest m o ż l i w a t a k ż e i w sztu­ plastycznych, chociaż rzecz prosta — raczej grafice niż w malarstwie i rzeźbie. powoduje konieczność walki z ludu. w Dąże­ tym co przeżyte. „ S a m o k r y t y k a jest n i e o d ł ą c z n ą i stale a k t y w n ą bro­ związaną 4 4 z istotą bolszewizmu z jego r e w o l u c y j n y m duchem". ) Duch rewolucyjny bolszewizmu stąpienia życia na­ cjalistycznego, z d r o g i s ł u ż e n i a l u d o w i , p o p c h n ą ć j ą do zaprzeczenia artyści w w szej s z t u k i , chce o n a z a w r ó c i ć j ą z d r o g i r e a l i z m u so­ ale w y p a c z e n i e patriotyzmu za­ niezwyciężoność socjalizmu. wyrazić — po­ jest smutków, n i ą w arsenale bolszewizmu, nierozerwalnie od­ Tołka­ serii. lecz o g ó l n e , zasadnicze, p o z y t y w n e , o p t y m i s t y c z n e s t a ­ koncentrują na du­ pokonać utracił je sztuki r e a l i z m u socjalistycznego przeczanie ale lecz męstwem, zdolnego natomiast s t a r e , c h y l ą c e s i ę do u p a d k u , polega poświę­ męki — tu beznadziejności, człowieka, nie n a p r z ó d akcja strachu, nieubła­ serię, ogrom zdumiewającym siłą radzieckiego samokrytyki, jest p r ó b ą umniejszeniem za­ postępowych rzeczywistości. Kosmopolitycznej w żąda jej istotnego znaczenia samokrytyki z j a w i s k naszej powszedniości w jej najpospolit­ szych, codziennych, z w y k ł y c h znakomitą — wyraz. Niemniej jednak poświęcone napełniły przed I t u jest uczuciem w y d a r z e n i a -— m i ­ żeby stworzył chową satyrycznej się znajduje te od­ trafili wycieńczeni, w y g ł o d z e n i ludzie, nadludzkie w y s i ł k i poczuciem tworzeniu wielkiego historycznego Ojczyzny którzy Męki pokora 1 nadludzki heroizm. Nie ma kach łość do Ślepa zwycięstwa ludzkie uczucia Chmielko, którego szlochem. coną oblężeniu Leningradu. prze­ wiel­ ludzi, potworów. gra­ próbował g a n y m losem — oto t e m a t serii, t e m a t obcy radzieckiej intensyw­ j a k g d y b y w sobie p a t r i o t y z m l u d u . W faszystowskich męki dokonania, m i ł o ś c i do t w ó r c y kiego Stalina. łapy Krytyka rosyjski" wydarzenie historyczne, uroczysty Majdanku" m u serce r o z p a c z ą i j e g o p l a n s z e s ą k r z y k i e m s ł a w i a n i a w swej t w ó r c z o ś c i zdobyczy socjalizmu. przedstawia na nieprawdopodobne styczną P a t r i o t y z m r a d z i e c k i jest w i ę c b e z p o ś r e d n i m spójni w naro­ 4 3 d ó w ZSRR, patriotyzm radziecki". ) zem serii „ C h r y s t u s tworzyć ucisku. czy c i e r p i e ń r a d z i e c k i c h l u d z i , lecz n a t y m , socjalizmu, k t ó r y wszelkie to Zagad­ się ojczyzną nowego w y ż s z e g o p o r z ą d k u społecznego — obalił „nie zwycięskiego k a radziecka nie p o w i n n a o d t w a r z a ć z m a r t w i e ń i cier­ nie do R i e p i n a i S i e r o w a . radzieckiemu O c z y w i ś c i e zagadnienie najszlachet­ n i o s ł e patriotyczne uczucia r o s y j s k i c h a r t y s t ó w wa naszemu krytyce niezwykle n a s z e j sztuce w s z y s t k o co s m u t n e , podoba się tragiczne — ale O b r a z G r i g o r i e w a „ P r z y j ę c i e d o k o m s o m o ł u " czy „ S t a ­ nie m o ż e linowskie P r z y tej okazji p o w o ł u j e się ona często na dziedzictwo. każdego pokolenie" — jest już choćby z tego zdolny poruszyć powodu, że serce artysta tak szczerze i t k l i w i e p o k a z a ł n a m nasze d z i e c i . P r a w d z i ­ wa miłość do radzieckiej młodzieży spowodowała, że Jeżeli ona ścierpieć Rembrandt w niej radości odtwarzał tragiczne i optymizmu. twarze giczne losy, a p r z y t y m o s i ą g a ł n a j w y ż s z e i to w ł a ś n i e dlatego, że t r a g i z m l e ż a ł u p o d s t a w społecz­ jego prace p r z e n i k n i ę t e są szczerym p a t r i o t y c z n y m u - nego u s t r o j u , w k t ó r y m czuciem; życia. Bezsensowne i g ł u p i e jest przeprowadzanie piewca w obrazie naszego tym zaangażowany życia, s z t u k i znaczenie p i ę k n a dzieckiej sztuce k r y t y k a umacniający za jest gorący pomocą i t r e ś ć tego ż y c i a . W r o g a kosmopolityczna nieraz swej ra­ wy­ logii pod t y m w z g l ę d e m społeczeństwie żeniem w żył. Była pomiędzy to f o r m a społeczeństwie osądzenia sytuacją klasowo-antagonistycznym tra­ pogłębienie, a ana­ sztuki jej socjalistycznym. Jak w poło­ zazna­ t y k a ł a w f o r m i e z a r z u t u j e j zasadniczy o p t y m i z m , s t a ł e c z y l i ś m y w y ż e j — stosunek s z t u k i realistycznej do spo­ i u p o r c z y w e „ t a k jest" („da"), k t ó r e nasza sztuka p o w ­ łeczeństwa różni się w sposób zasadniczy w obydwu �tych wypadkach. A zatem i treść k r y t y k i rzeczywisto­ ści w sztuce s p o ł e c z e ń s t w a przeciwko burżuazyjnego skierowana p o d s t a w o m tego s p o ł e c z e ń s t w a , r ó ż n i się od treści k r y t y k i przeżytych form rzeczywistości w sztu­ ce r a d z i e c k i e j , n a s t a w i o n e j n a u m o c n i e n i e p o d s t a w stroju socjalistycznego. Krytyka sze „Mówiłem zasadniczego zagadnienia r a d z i e c k i e g o , lecz w o k ó ł — poprawienia słowem obalenia praktycznych wokół błędów że poglądów w ś r ó d ś w i a t a p r a c y w obecnych w a r u n k a c h toczy kich się ustroju zagadnień po­ gruncie triotycznym Można powiedzieć artysty zatem, radzieckiego że zdobyczy socjalizmu d r o g ą zistych i głębokich to posiada s z c z e g ó l n ą obrona i bu­ zada­ propaganda odtworzenia ich w obrazach artystycznych. wyra­ Zadanie aktualność polityczną. W epoce w a l k i socjalizmu z kapitalizmem, kiedy reakcyjny perializm im­ przygotowuje nowe wydarzenia z zamiarem p o d e r w a n i a siły i n i e z a l e ż n o ś c i Ojczyzny, zadania radzieckich podstawowym, ona utwierdzenia Zaufanie obliczem naszej socjalistycznej artystów postawionych ludowym, w dnia optymizm, przewodnich, przyszłość, jutrzejszego socjalistycznego jako n i e w a ż n e , o d p o w i e d z i a l n e ale z a r a z e m i z a s z c z y t n e . pa­ artystyczną Niezaprzeczalną stycznej jest jej cechą socjalistycznej patriotyzm związany socjalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . Obecnie j e d n a k p a t r i o ­ tyzm nieustraszoność prz':d nione wiary p r o w a d z ą do k o m u n i z m u " i k i e d y r o z b e s t w i o n y i m p e ­ określają pełen do bajki radziecki przyjmuje od historycznej specyficzne epoki, rializm dąży wszystkimi kiedy Gorkiego, ale miłość)". tylko głęboka i wskazanie szych zalet p o s t ę p o w a j sztuki Goethego słowach tych ocena c u d o w n e j bajki na W jedną z najistotniej­ socjalistycznej. N i e k i e d y u w a ż a s i ę , ż e p a t r i o t y z m t o tylko twórcy, która powinna wyrazić się drogi ludzkości. Patriotyzm miłości artysty L e n i n a — S t a l i n a . Z d r u g i e j s t r o n y •— j e s t t o zagad­ n i e n i e i s t o t y t r e ś c i naszej s z t u k i p r z e d s t a w i a j ą c e j moralna nie w mu. do swej socjalistycznej umacniania Dlatego życia, walki patriotyzm S p r a w a j e d n a k jest znacznie g ł ę b s z a . Ź r ó d ł e m nego w i a r y peł­ w ż y c i e c h a r a k t e r u naszej s z t u k i jest no­ w y j e j s t o s u n e k do s o c j a l i s t y c z n e j r z e c z y w i s t o ś c i . tego t e ż radziecki artysta jest organicznie Dla­ związany z l u d e m i czuje się p i e w c ą i o b r o ń c ą tego ż y c i a , z k t ó ­ r e g o c z e r p i e m a t e r i a ł , do się z kolei s w ą rozwoju którego kretnym zagadnie­ o zbudowanie komuniz­ radziecki artystyczno-politycznym naszej s z t u k i . mi­ Ojczyzny, jest najważniejszą p o d s t a w ą naszego a r t y s t y c z n e g o r o z w o j u . J e s t o n dziele. po­ radziecki do s w e g o k r a j u , d o s w e g o l u d u , o d d a n i a s p r a w i e p a r t i i łość l u d u jego uzależ­ s i ł a m i do przeszkodzenia jest w y r a z e m l u d o w o ś c i naszej sztuki, ta jest silniejsza n i ż „ F a u s t " rozwojowi formy, „wszystkie dział: „Sztuka jest z a w a r t a nie istotą form stępowemu przez arty­ samą postępowych w ż y c i e c h a r a k t e r naszej sztuki. N a w i ą z u j ą c pokonana kultury z G o r k i e g o „ D z i e w c z y n a i ś m i e r ć " — J. W . S t a l i n p o w i e ­ cecha życia podstawowym jest radziec- zadaniem sztuki realizmu nieuchronnie rodzi (śmierć Tyl­ konsekwent­ obecnie „ w pierwszej l i n i i ognia" — s t a j ą się szczegól­ s p o ł e c z n e g o — jest życia. rozłamowi pełna afirmacja radziec­ W a l k a o umocnienie podstaw socjalistycznego u s t r o ­ formę realistycznym jest m o ż l i w a władzy 4 i kres i prosty, praktyczny, b e z p o ś r e d n i udział sztuki w organów utrwalenia kiej". -"')ju nie niem już, że w a l k a p o g l ą d ó w jest i będzie, lepszenia Rad, z o s t a ł ostatecznie p o ł o ż o n y k o w epoce s o c j a l i z m u s t a j ą c n a najważniej­ Stalina: bez t e g o n i e j e s t m o ż l i w y p o s t ę p . A l e w a l k a wokół nas d o w i e tego życia. artystyczna powinna p a m i ę t a ć wskazania Józefa nie u- U między artystą a ludem, między sztuką a życiem. wyrazem kon­ ludowości Właśnie w patriotyzmie radzieckim l e ż y s z u k a ć p o d s t a w o w y c h , p r z e w o d n i c h zasad, na­ kryte­ r i ó w i m i a r y d l a p o j m o w a n i a tego, co to j e s t l u d o w o ś ć naszej sztuki. przyczynia Przekład: twórczością. Władysława Jaworska. PRZYPISY 1. „ L e n i n o k u l t u r z e i s z t u c e " M . 1938, str. 2. W. I . L e n i n : 3. W. I . L e n i n : 4. A. A. str. Dz. T . X X V I I , str. i „Leningrad", W. I . L e n i n : str. D z . Т . X X X , str. Dz. Т. X , str. 7. W. I . L e n i n : 8. T a m ż e str. 30—31. W y d . p o l . str. 9. J. W . Stalin: Marksizm K. 11. A. A. Z d a n o w: 12. J. W . str. da" i J. 1947, str. str. 14. W. I. 17. 14. „O Dz. Referat 11-e teatrów dramatycznych i sposo­ (b) z 26 s i e r p n i a 1946 r . G o s p o l i t i z d a t . str. 47. Т. str. 18. da" I, 19. „Narada „Zwiez- 23. XVII partii. Zagadnienia leninizmu, wyd. 447. O projekcie Konstytucji leninizmu, str. Związku wyd. 386. 11-e, J. W . 21. Tamże. 22. J. W . Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „ L e n i n g r a d " , str. działaczy WKP(b)" 20. muzyki w CK Wyd. „Prawda", M . 1948, str. 137. D z . Т . V I I , btr. Stalin: Marksizm k o z n a w s t w a , str. 23. T a m ż e , str. 24. W. I . L e n i n : 25. W. I . L e n i n : 26. J. W . 27. A. A. 5. radzieckiej Stalin: 138. a zagadnienia języko- 21. 20. Dz. Т . X X . str. 16. Dz. Т. X I X , str. Stalin: Z d a n o w: da" 1950, 11—12. A. A. Z d a n o w: 8. X I I , cz. o czasopiśmie Dz. T . X X V I I I , Związku wyd. bach i c h ulepszenia". Postanowienie C K W K P 517. Lenin: leninizmu, 512. repertuarze 54. sprawozdawczy na Zagadnienie O projekcie konstytucji Zagadnienia str. wyd. 589. J. W . S t a 1 i n : 27. str. 473. W y d . p o l . str. W. S t a l i n : SRR. Referat i „ L e n i n g r a d " , str. Stalin: 11-e, 16. str. SRR. a zagadnienie j ę z y k o ­ Engels: XVIII 388. 203. zjeździe 13. F. Referat sprawozdawczy na 11-e, z n a w s t w a . G o s p o l i t i z d a t . M . 1950, 10. Stalin: zjeździe partii. Zagadnienia leninizmu, D z . Т . X V I str. 293. W y d . p o l . L e ­ W. I . L e n i n : M a r k s J. W . 38. nin o literaturze . Książka 6. 15. 299. 376 Z d a n o w : Referat o czasopismach „ Z w i e z da" 5. Dz. T. X X V I I , Dz. Т. X I , str. 217. 340—341. Referat o czasopismach „ Z w i e z - i „Leningrad", str. 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77e83a474e86e13952320af3505c94af.pdf 057560e219323bc26c43b5aa303df67b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3760 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource Kieleckie - snycerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3530 Title A name given to the resource Z zagadnień kieleckiej snycerki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.195-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Mulkiewicz Z Z A G A D N I E Ń K I E L E C K I E J W dziedzinie ludowej sztuki plastycznej rzeźba w drzewie wysuwa się na jedno z czołowych miejsc — dzięki d u ż e j łatwości o b r ó b k i surowca, j a k r ó w n i e ż obfitości m a t e r i a ł u . Ten. rozległy dział twórczoścf ludowej m o ż n a podzielić ogólnie na d w i e grupy; r o l a każdej z nich jest w kulturze ludowej odmienna, ma inne nasilenie na terenie Polski i r ó ż n y zasięg geograficzny. Pierwsza grupa — to rzeźba p e ł n a , f i ­ guralna; w p r z e w a ż a j ą c e j swej masie p o d p o r z ą d k o ­ wana celom k u l t o w y m , reprezentowana jest g ł ó w n i e przez tak zwane popularnie „ ś w i ą t k i " , w mniejszej zaś części w y r a ż a się w tematyce świeckiej. Rzeźba p e ł n a o charakterze k u l t o w y m b y ł a w przeszłości mniej więcej r ó w n o m i e r n i e rozpowszechniona na te­ renie całego kraju, z w y j ą t k i e m jedynie okolic za­ mieszkiwanych przez ludność protestancką. Pod wpływem warunków historycznych (wojny, akty ucisku n a r o d o w o ś c i o w e g o l u b religijnego, k t ó r e w cza­ sach z a b o r ó w objęły poszczególne połacie kraju) ilość figuralnych rzeźb religijnych uległa znacznym zmia­ nom. W z w i ą z k u z t y m mamy dziś — obok t e r e n ó w stosunkowo bogatych w ś w i ą t k i (jak np. M a ł o p o l ­ ska) — tereny, gdzie zabytki tej dziedziny sztuki zo­ stały j u ż silnie przetrzebione (Ziemie Zachodnie, Wielkopolska, Podlasie, wschodnia Lubelszczyzna). D r u g ą g r u p ę stanowi rzeźba o charakterze deko­ racyjnym, w y s t ę p u j ą c a na r ó ż n y c h przedmiotach drewnianych, najczęściej w postaci płaskorzeźby, w y ­ konywanej przy użyciu jednej l u b k i l k u technik sny­ cerskich. Rzeźba dekoracyjna — w p r z e c i w i e ń s t w i e do szeroko rozpowszechnionej n i e g d y ś figuralnej rzeźby religijnej — w y s t ę p o w a ł a w n i e k t ó r y c h tylko okolicach kraju, przy czym najsilniej u w a g ę badaczy p r z y c i ą g a ł a bogata, wysoko za swe artystyczne w a ­ lory ceniona snycerka góralska. Szereg ilustrowanych o p r a c o w a ń , k t ó r e poświęcono dotychczas zdobnictwu w drzewie na terenie Podhala i Beskidu Zachodnie­ go, może s u g e r o w a ć , że jedynie te obszary w Pol­ sce posiadają r o z w i n i ę t ą s n y c e r k ę , w z g l ę d n i e że je­ dynie t a m w formach jej przejawia się p e ł n a d o j ­ rzałość artystyczna. P o g l ą d taki nie b y ł b y jednak uzasadniony. P r ó c z Karpat, gdzie istotnie zdobnictwo w drzewie osiągnęło wysoki poziom, s ą i inne tere­ ny, gdzie sztuka snycerska stanowi w ludowej t w ó r ­ czości artystycznej pozycję w a ż n ą i bynajmniej nie zasługującą na pomijanie jej milczeniem. P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć rozległe obszary woje­ w ó d z t w a kieleckiego c i ą g n ą c e s i ę po północnej stro­ nie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , od Wisły na Wschodzie po okolice Opoczna, gdzie jeszcze w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m w y s t ę p o w a ł a bardzo i n t e r e s u j ą c a r z e ź b a dekoracyjna, wprawdzie w zakresie zdobnictwa nie­ których tylko przedmiotów, posiadająca jednak swoisty charakter i wysokie w a l o r y formalne. S N Y C E R K I Jednak, podczas gdy na obszarach górskich sny­ cerska dekoracja jest bardziej rozpowszechniona i obejmuje szeroki wachlarz w y r o b ó w drewnianych, na terenie przez nas o m a w i a n y m ogranicza się ona jedynie do bardzo w ą s k i e g o zespołu p r z e d m i o t ó w , s t a n o w i ą c y c h tradycyjne prezenty s k ł a d a n e d z i e w c z ę ­ tom przez chłopców. Ofiarowanie dziewczynie drobnego przedmiotu z w i ą z a n e g o z jej p r a c ą c o d z i e n n ą (jak np. przęślicy, wrzeciona czy czółenka tkackiego) przez s t a r a j ą c e g o się o jej w z g l ę d y c h ł o p c a m i a ł o s w ą s p e c j a l n ą w y ­ m o w ę , przyjęcie z a ś daru i u ż y w a n i e go świadczyło o przychylności i wzajemności. Podarunek o tak do­ n i o s ł y m znaczeniu powinien oczywiście w y r ó ż n i a ć się s t a r a n n o ś c i ą wykonania i p i ę k n ą d e k o r a c j ą , co stwa­ rzało s p r z y j a j ą c e w a r u n k i dla rozwoju zdobnictwa snycerskiego. Chłopcy p r z y g o t o w u j ą c prezenty r y w a ­ lizowali ze sobą, aby w oczach swych w y b r a n y c h za­ b ł y s n ą ć artystycznym talentem i z a k a s o w a ć swych ewentualnych k o n k u r e n t ó w . Jak w y n i k a z o p o w i a d a ń starych i n f o r m a t o r ó w , w północnej części w o j e w ó d z t w a kieleckiego „od wie­ k ó w j u ż ta moda była, co panny od c h ł o p a k ó w do­ s t a w a ł y wystrugane przęślice". W zasadzie k a ż d y c h ł o p a k sam sobie d a w a ł r a d ę z w y k o n a n i e m prezen­ tu. Zazwyczaj zajmowano się t y m podczas zimowych wieczorów na tzw. „ p r z ą d k a c h " , kiedy d z i e w c z ę t a przędły, chłopcy z a ś w ś r ó d ż a r t ó w i p r z e k o m a r z a ń strugali dla nich p o d a r k i . . Z d a r z a ł o się czasem, że chłopiec pozbawiony u z d o l n i e ń artystycznych nie po­ trafił w y k o n a ć np. rzeźbionej przęślicy; w ó w c z a s za­ m a w i a ł j ą w wielkiej tajemnicy u bardziej uzdolnio­ nego kolegi, r e w a n ż u j ą c się m u później poczęstun­ kiem w karczmie. Uprawianie snycerki w czasie owych w s p ó l n y c h z e b r a ń s t w a r z a ł o specyficzny k l i m a t s p r z y j a j ą c y b u j ­ nemu rozwojowi tej dziedziny sztuki dekoracyjnej, z drugiej zaś strony u ł a t w i a ł o wzajemne przejmowa­ nie w ą t k ó w i technik zdobniczych, co przyczyniło się w rezultacie do powstania lokalnego stylu charakte­ ryzującego l u d o w ą rzeźbę kielecką. R z e ź b i a r z e w y ­ k o n u j ą c y zdobione przęślice czy c z ó ł e n k a nie b y l i o w y m i w p e w n y m sensie wyspecjalizowanymi a r t y ­ stami ludowymi, k t ó r y c h spotykamy dość często w ś r ó d „ ś w i ą t k a r z y " u p r a w i a j ą c y c h rzeźbę f i g u r a l n ą do ce­ l ó w kultowych. Snycerze kieleccy to amatorzy, k t ó r z y w ciągu swej młodości zaledwie k i l k a razy c h w y t a l i się artystycznej pracy r z e ź b i a r s k i e j , o g r a n i c z a j ą c się do paru przęślic wykonanych w okresie „ k a w a l e r k i " . Po ożenku kończyły się artystyczne zajęcia snycerskie, gdyż — w e d ł u g miejscowej o p i n i i (Mąkosy Stare, pow. Radom) — „ ż o n a t e m u to j u ż nie wypada, żeby dla dziewcząt s t r u g a ł prezenty". 195 ��i? II. 1. Fragm. przęślicy. Jastrzębia, pow. Radom. Wl. Muz. Świętokrzyskiego w Kiel­ cach. II. 2. Pola pióra przęślicy. Wyk. J. Januszewski. Jedlnia Kościelna, pow. Ko­ zienice. II. 3. Przysiadka przęślicy. Mąkosy Stare, pow. Kozienice. Wl. Muz. Święto­ krzyskiego w Kielcach. II. 4. Fragm. pióra przęślicy. Pow. Końskie. Wl. Zakładu Etnografii Słowian U. J. w Krakowie. II. 5. Fragm. wzoru na przęślicy. Jastrzębia. II. 6. Pola pióra przęślicy. Wyk. Kazimierz Wojtaszek. Smardzewice, pow. Opoczno. Wl. Muz. w Tomaszowie Maz. II. 7. Fragm. wzoru na przęślicy. Wyk. Władysław Solarz. Odrowąż, pow. Końskie. II. 8. Pola pióra przęślicy. Jastrzębia. Na tle gromady bezimiennych snycerzy, k t ó r y c h dzieła udaje się czasem odnaleźć w okolicy Opoczna czy Radomia, z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i ludzkiej liczne nazwiska wybitniejszych t w ó r c ó w , k t ó r z y zasłynęli jako utalentowani wykonawcy najpiękniejszych przęślic. B y l i to p r z e w a ż n i e ludzie zawodowo obezna­ n i z o b r ó b k ą drzewa, cieśle lub stolarze, którzy, w y ­ k o r z y s t u j ą c s w ą w i e d z ę technologiczną i biegłość w p o s ł u g i w a n i u się n a r z ę d z i a m i , ł a t w i e j dystansowali k o n k u r e n t ó w nie m a j ą c y c h w t y m zakresie n a l e ż y ­ tego przygotowania. T a k i m w ł a ś n i e cieślą i stolarzem zarazem był A n t o n i W r ó b e l z Jedlni K o ś c i e l n e j ; z d u ż y m z a m i ł o w a n i e m z a j m o w a ł się on s n y c e r k ą , tak że „potrafił i noc c a ł ą przesiedzieć, żeby s k o ń ­ czyć zaczętą r o b o t ę " . O p r ó c z przęślic, k t ó r y c h w y ­ k o n a ł k i l k a , ozdobił t a k ż e p r a s ę do wyciskania sera. P r z ę ś l i c e roboty W r ó b l a odznaczają się d u ż ą staran­ nością wykonania i bogactwem w z o r ó w o przewadze m o t y w ó w geometrycznych. W M ą k o s a c h Starych jed­ n y m z najlepszych r z e ź b i a r z y był za m ł o d u Józef Mąkosa, k t ó r y w roku 1953 udzielił wielu ciekawych informacji c z ł o n k o m p r a c u j ą c e j w terenie ekipy ba­ dawczej. Do c e l ó w r z e ź b i a r s k i c h u ż y w a n o najczęściej topoli, osiki, brzozy, ś l i w y w z g l ę d n i e olchy. Podstawowe n a r z ę d z i e pracy s t a n o w i ł nóż s k ł a d a n y , tzw. „cyga­ nek", o dobrze wyostrzonym, szpiczasto z a k o ń c z o n y m ostrzu, oraz c y r k i e l u ż y w a n y do ryzowania m o t y w ó w kolistych i tzw. gwiazd cyrklowych. Obok tych na­ rzędzi, p o s ł u g i w a n o się czasem w celach zdobniczych 'i t o k a r k ą . Z n a j d o w a ł a ona zastosowanie przy dekora­ c y j n y m k s z t a ł t o w a n i u formy pewnych p r z e d m i o t ó w , j a k np. krężli i piór do przęślic, k t ó r y c h fragmenty były zdobione najczęściej sposobem snycerskim. S p o ś r ó d technik snycerskich, na o m a w i a n y m obsza­ rze stosowana bywa technika r y t u prostego, r y t u cyrklowego, w i ó r o w a prosta, k l i n o w a oraz krystalicz­ na. Ryt prosty — w postaci l i n i i wyskrobywanych na powierzchni drzewa przy pomocy ostrego rylca — stosowany był raczej pomocniczo, gdy chodziło o de­ likatne ograniczenie pola zdobniczego lub też zróżni­ cowanie powierzchni i wzbogacenie m o t y w u wykona­ nego i n n ą t e c h n i k ą ( i l . na okładce). Typowy r y t c y r k l o w y z n a j d o w a ł zastosowanie przy wyznaczaniu m o t y w ó w kolistych i rozet, k t ó r e n a s t ę p n i e zwykle wzbogacano przy pomocy innych technik snycerskich. Na ogół rola obydwu wymienionych tu r o d z a j ó w r y t u była raczej skromna. O wiele bardziej rozpowszechniona b y ł a technika w i ó r o w a prosta; przy pomocy najczęściej stosowa­ nych p ł y t k i c h r o w k ó w o t r ó j k ą t n y m przekroju w y ­ konane są elementy i motywy złożone z prostych kre­ sek w y p e ł n i a j ą c y c h lub obrzeżających pole zdobni­ cze, kontury m o t y w ó w roślinnych i figuralnych, mo­ nogramy itp. Ponadto technika w i ó r o w a znajduje szerokie zastosowanie w wypadkach ozdobnego k s z t a ł t o w a n i a formy przedmiotu, z czym spotykamy się np. w ś l i m a k o w a t y c h z a k o ń c z e n i a c h przysiadek do przęślic itp. ( i l . 1). Stosunkowo szeroko u ż y w a n a była technika klinowa, najczęściej stosowana w obra- 197 �11. 9. Przęślica, II. 10. Czółenka Szczepan Skóra. 1927. Wyk. Piotr Łagowski. Jedlnia Kościelna, pow. Kozienice. zdobione. Kol. Kruszewiec, pow. Opoczno. 11. 11. Przęślica. Wyk. Łączna, pow. Kielce. mieniach pól zdobniczych, a także w motywach w y ­ pełniających te pola ( i l . 1). T e c h n i k ą k r y s t a l i c z n ą p o s ł u g i w a n o się na o m a w i a n y m terenie stosunkowo rzadko. Z n a j d o w a ł a ona najczęściej zastosowanie w motywach w y p e ł n i a j ą c y c h c e n t r a l n ą część moty­ w u zdobniczego, co przyczyniało się do osiągnięcia ciekawych e f e k t ó w światłocieniowych ( i l . 3). A m a t o r s k i m sposobem uprawiania snycerki n a l e ż y prawdopodobnie t ł u m a c z y ć fakt, że w omawianej tu r z e ź b i e nie spotykamy ś l a d ó w użycia półokrągłego d ł u t k a ; s t ą d w y n i k a z u p e ł n y brak tzw. techniki w r ą b kowej, k t ó r a polega na żłobieniu łączących się ze sobą nieckowatych w r ą b k ó w . W dekoracji snycerskiej na omawianym terenie w y s t ę p u j e w d e c y d u j ą c e j przewadze ornamentyka geometryczna, a w ś r ó d s k ł a d a j ą c y c h się na n i ą ele­ m e n t ó w przede wszystkim l i n i a prosta i ł a m a n a , j o ­ dełka, krzyżyk, względnie najprostsze figury geome­ tryczne: trójkąt, prostokąt, romb czy wielobok (tabl. I rys. 8—20); w y j ą t k o w o z d a r z a j ą się elementy w po­ staci ł u k u (tabl. I rys. 1—2). Z trójkątów względnie rombów układane bywają m o t y w y o ś r o d k o w e , zbudowane na zasadzie r ó w n o ­ ramiennego k r z y ż a prostego lub ukośnego (tabl. I rys. 21—27). Pola n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w , j a k t r ó j k ą ­ ta, rombu, p r o s t o k ą t a czy koła, w y p e ł n i a n o rytmicz­ n y m i u k ł a d a m i złożonymi z l i n i i prostych czy k ą t ó w , rzadziej k r a t k i . W elementach o kształcie p r o s t o k ą t ­ n y m często p o d k r e ś l a n o podział wykonany przy po­ mocy p r z e k ą t n i (tabl. I i l . 33—36). M o t y w y koliste posiadają p o w i e r z c h n i ę w y p e ł n i o n ą b ą d ź szeregiem kół w s p ó ł ś r o d k o w y c h (tabl. I i l . 41—42) z polami we­ w n ę t r z n y m i rytmicznie kreskowanymi, b ą d ź moty­ w a m i o ś r o d k o w y m i . Z d a r z a j ą się tu m o t y w y zbudo­ wane na zasadzie k r z y ż a (tabl. I i l . 45—46), promie­ niste (tabl. I i l . 47—49), w z g l ę d n i e — co spotyka się najczęściej — sześciopłatowe rozety cyrklowe (tabl. I i l . 50—52). 198 Z wymienionych w y ż e j m o t y w ó w i e l e m e n t ó w komponowane s ą u k ł a d y , w ś r ó d k t ó r y c h najliczniejsze to u k ł a d y pasowe. Najczęściej w y s t ę p u j e tu kompo­ zycja o prostym u k ł a d z i e rytmicznym, polegającym na powtarzaniu tego samego elementu l u b m o t y w u (tabl. I I i l . 1—11), w z g l ę d n i e d w ó c h r ó ż n y c h elemen­ t ó w czy m o t y w ó w ( r y t m typu a b a b, tabl. I I i l . 12—21). Bardziej skomplikowane u k ł a d y rytmiczne w ornamentach pasowych spotyka się niezwykle rzadko. W y m i e n i ć tu n a l e ż y d w u k r o t n i e w y s t ę p u j ą c y r y t m złożony z czterech e l e m e n t ó w kolejno po sobie n a s t ę p u j ą c y c h (abcd abcd, tabl. I I rys. 22—23). Niekiedy z d a r z a j ą się p r z y k ł a d y kompozycji paso­ wych, w k t ó r y c h r y t m m o ż e być na skutek p o m y ł k i rzeźbiarzy w ogóle nie przestrzegany ( i l . 2 kolumna I I od lewej). W n i e k t ó r y c h wypadkach z d a r z a j ą się u k ł a d y pasowe d w u - lub więcej strefowe, tzn. złożo­ ne z r ó w n o l e g l e biegnących węższych u k ł a d ó w paso­ w y c h b ą d ź jednakowych (tabl. I I rys. 24—25), b ą d ź różnych. W t y m ostatnim w y p a d k u u k ł a d poprzeczny pasa b y w a najczęściej symetryczny, przy czym k o m ­ pozycja pasa ś r o d k o w e g o kontrastuje z u k ł a d a m i pa­ sów p r z y k r a w ę ż n y c h (tabl. I I rys. 28—33). Do w y ­ j ą t k ó w n a l e ż ą d w u - lub więcej strefowe zespoły pa­ s ó w o kompozycji asymetrycznej (tabl. I I rys. 35—36). U k ł a d y ornamentalne typu o ś r o d k o w e g o w po­ r ó w n a n i u z u k ł a d a m i pasowymi w y k a z u j ą daleko mniejsze zróżnicowanie. Są to kompozycje z a m k n i ę t e w kwadracie lub p r o s t o k ą c i e podzielonym najczęściej p r z e k ą t n y m i (tabl. I I rys. 38—39), obwiedzione nie­ kiedy motywem k r a w ę d z i o w y m (tabl. I I rys. 40—42): raz jeden w y s t ą p i ł motyw rombu p r z e k r e ś l o n e g o na k r z y ż (tabl. I I rys. 43). M o t y w y niegeometryczne s t a n o w i ą w omawianej tu ornamentyce z d e c y d o w a n ą mniejszość. Spotyka się bądź schematycznie traktowany m o t y w rośliny w y ­ r a s t a j ą c e j z doniczki — j a k to widzimy na przęślicy pochodzącej z Jedlni Kościelnej ( i l . 2) czy z bliżej �nieokreślonej miejscowości w powiecie Końskie (il. 4), b ą d ź t e ż , co zdarza się rzadko i jest zdecydo­ wanie nowszego pochodzenia, m o t y w swobodnie trak­ towanej w i c i ( i l . 6) czy gałązki o formach zbliżonych do botanicznych. Sporadycznie z d a r z a j ą się motywy zwierzęce: k i l ­ ka p t a s z k ó w wplecionych, w roślinny ornament w i ­ ciowy ( i l . 6) w z g l ę d n i e sylwetka ptaka siedzącego na gnieździe, w y r z e ź b i o n a na przysiadce przęślicy z Ja­ strzębiej, pow. Radom ( i l . 5). Raz jeden w y r z e ź b i o n y został m o t y l ( i l . 8 kolumna I I I od lewej); na tej sa­ mej przęślicy w y s t ę p u j e r ó w n i e ż jedyny m o t y w ludz­ k i — p r z e d s t a w i a j ą c y młodzieńca w cyklistówce ma­ szerującego z z a w i n i ą t k i e m na plecach i podpiera­ jącego s i ę l a s k ą ( i l . 8 kolumna 4 o d lewej). O d r ę b n ą , aczkolwiek bardzo nieliczną g r u p ę sta­ n o w i ą m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z symboliki c h r z e ś c i j a ń ­ skiej. S ą to krzyżyki ustawione na p r o s t o k ą t n e j pod­ stawie ( i l . 2 kolumna 4 od lewej), kielich, serce i — spotkany raz jeden — motyw p r z e d s t a w i a j ą c y s y l w e t k ę kościoła ( i l . 7). Jak wspomniano na wstępie, zespół p r z e d m i o t ó w zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą jest niewielki, ograni­ cza się on bowiem do czółenek tkackich, przęślic oraz „rozpinki", czyli rozsuwanej deseczki u ż y w a n e j przez tkaczki do r o z p o ś c i e r a n i a na krosnach utkanego m a t e r i a ł u . Rozpinka ta ( i l . 9), p o c h o d z ą c a z Jedlni Kościelnej (pow. Kozienice), s k ł a d a się z d w ó c h części. Jedna z nich posiada p o ś r o d k u swej długości w ą s k i e wycięcie, w k t ó r e wsuwa się odpowiednio d o p a s o w a n ą część drugiej deseczki. Dzięki p o w y ż s z e ­ m u u r z ą d z e n i u długość „ r o z p i n k i " m o ż n a d o s t o s o w a ć do szerokości tkaniny. Z e w n ę t r z n e z a k o ń c z e n i a obu wspomnianych deseczek są ozdobnie profilowane, g ó r n a zaś powierzchnia posiada d e k o r a c j ę w y k o n a n ą p r z e w a ż n i e t e c h n i k ą k r y s t a l i c z n ą i klinową. Ornament złożony wyłącznie z e l e m e n t ó w geometrycznych za- II. 12. Fragm. przęślicy. Etn. Słowian U. J. w Pow. Końskie. Krakoivle. Wl. Zakładu komponowany jest z d u ż y m wyczuciem formy. W y ­ d ł u ż e n i e części ś r o d k o w e j p o d k r e ś l a biegnący w z d ł u ż k r a w ę d z i m o t y w zygzakowaty, środek zaś — u k ł a d pasowy złożony z dwunastu r ó ż n y c h z a m k n i ę t y c h w prostokątach motywów przeważnie ośrodkowych, częściowo p o w t a r z a j ą c y c h się, ale n a s t ę p u j ą c y c h po sobie bez określonego r y t m u . Z e w n ę t r z n e z a k o ń c z e n i e opisywanego t u u k ł a d u pasowego s t a n o w i ą z a m k n i ę t e w d u ż y m kwadracie motywy o ś r o d k o w e , k t ó r y c h ze­ w n ę t r z n e o b r z e ż e n i e przechodzi w z d ł u ż k r a w ę d z i de­ seczki i nie dosięgając jej k o ń c ó w zamyka pole zdob­ nicze w y p e ł n i o n y m i trzema rytmicznie rozłożonymi motywami p r o s t o k ą t n y m i , doskonale uwypuklający­ m i zwężający się w t y m miejscu kształt deseczki. Ze­ w n ę t r z n e , r ó w n i e ż z w ę ż o n e i półkoliście wycięte końce deseczki p o s i a d a j ą ozdobę w postaci r ó w n o r a ­ miennego krzyżyka, s t a n o w i ą c e g o bardzo szczęśliwe r o z w i ą z a n i e akcentu z a m y k a j ą c e g o całość ornamen­ talnej kompozycji. Podczas gdy zdobione „ r o z p i n k i " n a l e ż a ł y do w i e l ­ kiej rzadkości (w posiadanym materiale p o c h o d z ą c y m z b a d a ń na znacznym obszarze w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego mamy zaledwie jeden tego rodzaju przykład), rzeźbione c z ó ł e n k a tkackie z d a r z a j ą się częściej. Do celów dekoracyjnych wykorzystywane s ą t u z w ę ż a ­ j ą c e się z a k o ń c z e n i a czółenek po obu stronach w y ­ żłobienia przeznaczonego do umieszczenia cewki. Jako motywy dekoracyjne w y s t ę p u j ą tu zwykle motywy półkoliste lub koliste z r ó ż n y m i p o d z i a ł a m i z e w n ę t r z ­ n y m i i w y p e ł n i e n i a m i w postaci jednoosiowego u k ł a d u złożonego z czterech l i s t k ó w ( i l . 10 a, b). Czasem obok m o t y w ó w kolistych spotyka się r ó w n i e ż krzyżyki złożone z m a ł y c h t r ó j k ą c i k ó w . Jak m o ż n a w n o s i ć z posiadanego m a t e r i a ł u , o k r e ś l o ­ ne wyżej pola zdobnicze r ó w n i e ż pod w z g l ę d e m w i e l ­ kości i możliwości dekoracyjnych nie b y ł y w jedna­ kowy sposób wykorzystane. Z w y k l e elementy deko­ racyjne k o n c e n t r u j ą się bardziej po jednej stronie wyżłobienia, gdzie m i ę d z y u j ę t y m i w kole m o t y w a m i zdobniczymi znajduje się r ó w n i e ż w y c i ę t a data w y ­ konania czółenka. Najczęściej w ś r ó d zdobionych rzeźbą przedmio­ t ó w spotyka się przęślice. W y s t ę p u j ą one, j a k w i d a ć z załączonej mapy, na terenie p o w i a t ó w : Opoczno, Przysucha, Radom, Kozienice, Iłża, Kielce oraz — jak świadczy o t y m jeden okaz n i e o k r e ś l o n e g o po­ chodzenia (przechowywany w Z a k ł a d z i e Etnografii Słowian U . J. w Krakowie) — p o w i a t u K o ń s k i e . W y s t ę p u j ą c e n a t y m obszarze p r z ę ś l i c e zdobione n a l e ż ą do typu przęślic k r ę ż o ł k o w y c h z p r z y s i a d k ą . Przęślica taka s k ł a d a się z cienkiej poziomej deskiprzysiadki (dług. 60—75 cm, szer. 5,5—10 cm), w której przy j e d n y m k o ń c u osadzona jest pionowa beleczka, zwana „piórem", d ł u g . 55—80 cm, z nasadzonym od góry ruchomym „ k r ę ż l e m " . W starszych przęślicach, celem mocniejszego osadzenia pióra, o d n o ś n a część przysiadki posiada wydatne zgrubienie, k t ó r e osiąga się przez wystruganie deseczki z klocka odpowiedniej grubości ( i l . 12) lub przez przymocowanie oddzielnej podstawki, wys. ok. 6 c m (tabl. I I I rys. 8—12). Opisy­ wana tu część przysiadki posiada często k s z t a ł t ozdob­ i e �II. 13. Przęślica. Jastrzębia, pow. Radom. Wł. Muz. Świętokrzyskiego w Kielcach. II. 14. Przęślica. Mąkosy Stare, pow. Kozienice. Wł. Muz. Świętokrzyskiego w Kielcach. 11. 15. Przęślica. Pow. Końskie. Wł. Zakład Etn. Słowian U. J. w Krakowie. II. 16. Pole przysiadki przęślicy. Kakonin, pow. Kielce. Wł. Muz. Etnograficznego i Archeologicznego w Łodzi. U. 17. Boki i pola przysiadki przęślicy. Jedlnia Kościelna, pow. Radom. �ny (tabl. I I I ) ; odnosi się to z a r ó w n o do samej obsad­ k i , k t ó r a przyjmuje często k s z t a ł t stożka ściętego, oktogonu lub schodkowanej p i r a m i d k i , j a k i do sa­ mego zakończenia, k t ó r e b y w a profilowane (tabl. I I I rys. 1—3, 8—12) w z g l ę d n i e p o d g i ę t e k u górze' (tabl. I I I rys. 6—7). W w y d ł u ż o n y c h podstawkach p i ó r a wyżłobione są niekiedy p r o s t o k ą t n e w g ł ę b i e n i a (tabl. I I I rys. 1—i) przeznaczone na w o d ę , w k t ó r e j p r z ą d k a zwilża palce w czasie pracy. Deseczki przysiadek m a j ą najczęściej kształt pro­ s t o k ą t n y lub lekko rozszerzający się w k i e r u n k u p r z e c i w l e g ł y m do podstawy pióra. Samo z a k o ń c z e n i e deseczki od tej strony r ó w n i e ż bywa ozdobnie pro­ filowane. W y j ą t k o w o z d a r z a j ą się p r z y k ł a d y , gdzie k r a w ę d ź przysiadki jest ozdobnie profilowana ( i l . 11). Drążek, czyli „ p i ó r o " przęślicy, w starszych okazach posiada p r z e k r ó j k w a d r a t o w y ( i l . 13) l u b ośmioboczny. Niekiedy jedynie dolna część p i ó r a jest k w a d r a ­ towa, g ó r n a zaś o ś m i o b o c z n a ( i l . 14). W nowszych przęślicach z d a r z a j ą się p i ó r a ozdobnie toczone na tokarni. U z u p e ł n i e n i e m przęślicy jest n a k ł a d a n y na p i ó r o „ k r ę ż e l " l u b „ k r ę ż o ł e k " w kształcie w y d ł u ż o n e g o stożka, w y c h o d z ą c e g o z szerszej kolistej l u b ośmlobocznej podstawy. Dekoracja snycerska w y s t ę p u j e zasadniczo na wszystkich wymienionych wyżej częściach s k ł a d o ­ wych przęślicy, z t y m jednak że w sposobie roz­ mieszczenia ornamentu m o ż n a w y r ó ż n i ć k i l k a n a j ­ bardziej charakterystycznych s c h e m a t ó w . Najczęściej więc ozdobione jest pióro przysiadki oraz podstawa, w k t ó r e j jest osadzone. Czasem ornamentyka sny­ cerska obejmuje r ó w n i e ż część powierzchni przysiad­ k i od strony p i ó r a l u b też przerzuca się na jej prze­ ciwległy koniec. Rzadko natomiast zdarza się, aby przysiadka b y ł a ornamentowana na całej swej po­ wierzchni, j a k to w i d z i m y np. na wspomnianej j u ż poprzednio przęślicy z powiatu K o ń s k i e ( i l . 15). W przęślicach, w k t ó r y c h podstawa p i ó r a wykonana jest w całości wraz z d e s k ą przysiadki, najbardziej ozdobione b y w a j ą boczne strony obsadki do pióra. W y p e ł n i a je b ą d ź ornament pasowy w poziomym u k ł a d z i e strefowym ( i l . 12), b ą d ź s t a n o w i ą one pola zdobnicze w y o d r ę b n i o n e pasowym ornamentem k r a ­ w ę d z i o w y m , w y p e ł n i o n e w ś r o d k u kompozycją deko­ r a c y j n ą złożoną z rozet w r ó ż n y m u k ł a d z i e ( i l . 13, 17). W y p e ł n i e n i e obu przeciwległych ścian podstawy utrzymane jest w zasadzie w j e d n a k o w y m charakte­ rze, j a k k o l w i e k zasada identyczności obydwu kom­ pozycji nie jest przestrzegana w sposób ścisły ( i l . 17). Niekiedy z d a r z a j ą się przęślice, w k t ó r y c h boki podstawy p i ó r a w y p e ł n i a j ą u k ł a d y pasowe biegnące w jednej połowie pionowo, w drugiej zaś poziomo. W y s t a j ą c a poza p o d s t a w ę p i ó r a krótsza część przy­ siadki, ozdobiona profilowanym z a k o ń c z e n i e m w po­ staci rombu czy koła, posiada często na t y m z a k o ń ­ czeniu w y r z e ź b i o n y m o t y w rozety. Dłuższą część przysiadki od strony pióra, a czasem też i przy końcu, zdobi ornament z a m k n i ę t y w o b r ę b i e zakomponowa­ nego pola zdobniczego. Z w y k l e pole to z a m k n i ę t e jest dookoła w ą s k i m szlakiem k r a w ę d z i o w y m , w ś r o d k u I I . 18. Pola pióra przęślicy. Jastrzębia, pow. Radom. Wyk. Jan Zając. zaś w y p e ł n i o n e z w a r t ą kompozycją złożoną z moty­ w ó w geometrycznych w u k ł a d z i e pasowym l u b ośrod­ k o w y m ( i l . 15, 17). Na wolnej powierzchni przysiad­ k i , najczęściej w pobliżu kończącej s i ę dekoracji ornamentalnej, wycinane b y w a j ą daty wykonania przęślicy oraz inicjały ofiarodawcy l u b obdarowanej. Przęślic, w k t ó r y c h cała powierzchnia przysiadki b y ł a b y pokryta d e k o r a c j ą s n y c e r s k ą , spotyka s i ę nie­ wiele. Najczęściej są to p o w t a r z a j ą c e się symetrycz­ nie u k ł a d y złożone z rozet cyrklowych ( i l . 16), w now­ szych zaś — dość chaotycznie rozrzucone m o t y w y roślinne. Rzadziej natomiast spotykamy na przysiadce zwarcie zakomponowany ornament w y k o r z y s t u j ą ­ cy całość powierzchni zdobniczej. D o s k o n a ł y p r z y k ł a d tego rodzaju stanowi przęślica z powiatu K o ń s k i e (il. 15) o p i ę k n i e zaplanowanym wzorze geometrycz­ n y m . Powierzchnia p i ó r a przęślicy dzieli się w spo­ sób naturalny na pola zdobnicze, k t ó r y c h ilość odpo­ wiada ilości boków. Może ich być — j a k w i e m y — cztery lub osiem. Pojedyncze boki p i ó r a s ą w y p e ł n i o ­ ne najczęściej pasowym ornamentem geometrycznym, w y j ą t k o w o r o ś l i n n y m — przy czym k a ż d y z b o k ó w ozdobiony jest p r z e w a ż n i e inaczej ( i l . 18). Zestawy sąsiadujących z sobą u k ł a d ó w robią czasem w r a ż e n i e z u p e ł n i e przypadkowych, nie p o d p o r z ą d k o w a n y c h a n i p r a w o m harmonii, a n i kontrastu. P r z y k ł a d e m tego jest r o z w i n i ę t a na płaszczyźnie dekoracja ośmiobocznego p i ó r a na przęślicy z Zakościela, pow. Opoczno (il. 20). P r z y k ł a d ó w takich m o ż n a by przytoczyć w i ę - 201 �C™^ ///// ))))) /V\ A £ '« # 1Ś H # \\v// A 23 \\\// 2^ 25 1 1 1 | 26 Tabl. I . Motywy snycerskie występujące na przęślicach: 1 Zakościele (Opoczno), 2 Kakonin (Kielce), 3 Stare Stużno, 4 Gałki, 5 Wysokin, 6 Wincentynów, 7 Zakościele (Opoczno), 8 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 9 Kakonin (Kielce), 10, 11, 12 Libiszów, 13, 14 Zakoś­ ciele, 15 Gałki, 16, 17, 18, 19 Łokietka (Opoczno), 20, 21 Libiszów (Opoczno), 22 Jedlnia Kośc. (Kozie­ nice), 23 Libiszów, 24 Wysokin, 25 Wysokin (Opocz­ no), 26, 27 Mąkosy Nowe, 28 Jedlnia Kośc. (Kozie­ nice), 29 Mąkosy Nowe, 30 Mąkosy Stare, 31 Mąkosy Nowe, 32 Mąkosy Stare (Kozienice), 33 Stużno Stare (Opoczno), 34 Mąkosy Stare (Kozienice), 35 Jedlnia Kośc, 36, 37 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 38 Libiszów (Opoczno), 39 Kakonin (Kielce), 40 Stużno Stare (Opoczno), 41 Kakonin (Kielce), 42 Smardzewice, 43 Wrzelowiec (Opoczno), 44 Mąkosy Stare (Kozie­ nice), 45 Libiszów (Opoczno), 46 Jedlnia Kośc. (Ko­ zienice), 47, 48 Libiszów (Opoczno), 49, 50 Kakonin (Kielce), 51, 52 Wysokin (Opoczno). cej. Niekiedy pióro przęślicy podzielone jest poprzecz­ n y m i r o w k a m i na k i l k a s e g m e n t ó w , co daje o k a z j ę do zmiany dekoracji w o b r ę b i e poszczególnych od­ c i n k ó w każdego boku ( i l . 21). Nie zawsze zresztą kompozycja wzoru na poszczególnych ś c i a n k a c h p i ó r a posiada u k ł a d pasowy; niejednokrotnie powierzchnia ich w y p e ł n i o n a jest r ó ż n o r o d n y m i motywami, w y ­ s t ę p u j ą c y m i samodzielnie, nie p o w i ą z a n y m i ze sobą w rytmiczne u k ł a d y ani w o b r ę b i e jednej ściany przęślicy, ani w stosunku do ścian s ą s i e d n i c h ( i l . 8). Stosunkowo rzadziej zdarza się, aby ornament u k ł a d a ł się na piórze strefowo, tzn. aby obiegał dookoła p i ó r a z m i e n i a j ą c się w o d s t ę p a c h m i ę d z y poszczegól­ n y m i segmentami ( i l . 19). Na k r ę ż l a c h ornament snycerski biegnie z r e g u ł y dookoła zgrubienia podstawy. Jest to zazwyczaj w ą s k i , 202 27 II. 19. Przęślica. Świętokrzyskiego przęślicy. Wyk. Opoczno. Brzeziny, pow. Kielce. Wł. w Kielcach. II. 20. Pole Antoni Kmita. Zakościele, poziomo ułożony motyw pasowy, względnie (o ile z a k o ń c z e n i e k r ę ż l a jest oktogonalne) s k ł a d a się z pio­ nowo orientowanych u k ł a d ó w pasowych w y p e ł n i a j ą jących poszczególne ś c i a n y ośmioboku. Część ś r o d k o ­ wa i g ó r n a krężla, zakryta w czasie pracy p r z ę d z i ­ wem, jest oczywiście nie zdobiona. W y j ą t e k od tej zasady stanowi krężel, k t ó r y w z d ł u ż całej swej w y ­ sokości posiada b i e g n ą c e w o d s t ę p a c h , poziomo ułożo­ ne drobne wzory pasowe. Przeprowadzenie analizy przedstawionego t u w szki­ cowym zarysie zdobnictwa snycerskiego, w y s t ę p u j ą ­ cego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim, na tle p o r ó w n a w ­ czym innych t e r e n ó w Polski — nasuwa znaczne t r u d ­ ności z powodu bardzo n i e r ó w n o m i e r n e g o opracowa­ nia — w skali krajowej — tej dziedziny ludowej t w ó r ­ czości. Muz. pióra pow. �^Oi C f ! A V A ? (iV i V 1 OV 6V ŚV t>V liii <<<Ą<-Ąr<« 0\0 6 W V 7 7 W W 7 7 O T W W W W KEKKEKEK .0,0,0,0,0,0,0,01 35 3<< 33 32 36 "Xi 37 <i3 71. 22. Jedlnia Tabl. U. Motywy snycerskie występujące na przęślicach: 1 Zakościele, 2 Bieliny, 4 Jedlnia Kościelna (Kozienice), 5 Wincentynów, 6 Bieliny, 7 Gałki, 8 Rusinów, 10 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 11 Antoniów, 12 Radzice Duże, 13 Gałki (Opoczno), nice), 15 Gałki, 16 Wincentynów, 17 Gałki, 18 Rusinów, 19 Libiszów, 20 Antoniów, 23 Antoniów, 24 Rusinów, 25 Antoniów, 26 Stużno Stare, 27 Oziębławice (Opoczno), ce), 29 Kakonin (Kielce), 30 Gałki, 31 Bieliny, 32 Zakościele, 33 Zakościele (Opoczno), nice), 35, 36 Zakościele (Opoczno), 37 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 38 Wincentynów Kośc. (Kozienice). 41 Rusinów. 42. 43 Zakościele (Opoczno). W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w n a j w y r a ź n i e j s z e o d r ę b n o ś c i z a r y s o w u j ą się m i ę d z y i n t e r e s u j ą c ą nas s n y c e r k ą k i e l e c k ą a rzeźbą d e k o r a c y j n ą obszarów położonych na północ i z a c h ó d od Kielecczyzny. Przy­ kłady, k t ó r e posiadamy z t e r e n ó w Mazowsza (np. z Kurpiowszczyzny czy Łowickiego), ze s w ą m ł o d ą p ł a s k o - w y p u k ł ą d e k o r a c j ą w y s t ę p u j ą c ą na pewnych s p r z ę t a c h domowych i n a r z ę d z i a c h \ z a r ó w n o w swej technice j a k i w o g ó l n y m charakterze ornamentyki w niczym nie n a w i ą z u j ą do form znanych w Kielec­ kiem. Analogie z terenami zachodnimi {Mazury, Pomorze. Dolny Śląsk) ograniczają się do faktu w y s t ę p o w a n i a 1 Ewa F r y ś , Jan Golis łowicki stolarz i rzeźbiarz. „Polska Sztuka Ludowa", 1959, n r 3; R. Reinfuss, Pokonkursowe wystawy sztuki ludowej w Augustowie i Kolnie, „Polska Sztuka Ludowa", 1951, n r 6, s. 189, rys. 11, 12. K . H . Clasen, Deutsche Volkskunst Ostpreussen, Weimar 1942, rys. 104, 105; G. Grundman, K . Hahm, Deutsche Volkskunst Schlesien, M ü n c h e n , rys. 122, 123; F. Adler, Deutsche Volkskunst Pommern, Mün­ chen, rys. 119, 122; A . Perlick, Der Schönwalder Rocken-ständer, Die Hohe Strasse, schlesische Jahr2 Pola Kość, pióra pow. przęśUcy. Kozienice. 3 Wincentynów (Opoczno). 9 Rusinów (Opoczno), 14 Jedlnia Kośc. (Kozie­ 21 Rusinów, 22 Łokietka, 28 Seredzice (Starachowi­ 34 Mąkosy Stare (Kozie­ (Opoczno). 39. 40 Jedlnia n i e k t ó r y c h technik zdobniczych (wiórowa, prosta, k l i ­ nowa, krystaliczna) i p o d o b i e ń s t w a najprostszych ele­ m e n t ó w dekoracyjnych. Natomiast kompozycja orna­ mentu w z i ę t a jako całość posiada charakter zgoła od­ mienny, w y n i k a j ą c y z innego sposobu rozplanowania ornamentu. W y j ą t e k s t a n o w i ą n i e k t ó r e X V I I I - w i e c z n e miary łokciowe p r z y p o m i n a j ą c e — w w y p a d k u zasto­ sowania ornamentyki geometrycznej zróżnicowanej w obrębie poszczególnych płaszczyzn zdobniczych — p i ó r a przęślic kieleckich . 2 W stosunku do ludowego snycerstwa w y s t ę p u j ą ­ cego w Polsce p o ł u d n i o w e j (skąd — j a k dotychczas — posiadamy najobfitsze m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e ) zdob3 b ü c h e r für Deutsche A r t und Kunst i m Ostraum. Band 1, Herausgegeben von Gustav Barthel, Breslau 1938, s. 256; G. Otto, Bauerliche „Minnegaben" und Brauchtum der Liebesleute im Schlesien, Die Hohe Strasse, Breslau 1938, s. 223, 224. M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, K r a k ó w 1938; W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1901; S. Barabasz, Sztuka ludowa na Podhalu, Lwów—War­ szawa 1930; W. Kolago, Łyżniki podhalańskie, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1948, n r 9—10. 3 203 �nictwo kieleckie wykazuje pewne p o d o b i e ń s t w a , choć r ó w n o c z e ś n i e istnieje t u wiele istotnych różnic. A n a ­ logie dotyczą przede wszystkim technik zdobniczych, w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c y na tere­ nie Opolszczyzny i K a r p a t r y t z w y k ł y i c y r k l o w y , t e c h n i k ę w i ó r o w ą prostą, k l i n o w ą , k r y s t a l i c z n ą , a tak­ że n i e k t ó r e proste elementy geometryczne łącznie z powszechnie w snycerce ludowej s t o s o w a n ą g w i a z d ą cyrklową. Niektóre podobieństwa obejmują również sposób rozmieszczenia w z o r ó w na przedmiocie, co można stwierdzić porównując na przykład niektóre przęślice p o d h a l a ń s k i e z k i e l e c k i m i . Natomiast rza­ dziej m o ż n a s t w i e r d z i ć analogie w zakresie kompo­ zycji u k ł a d u ornamentalnego. Z a r ó w n o w snycerce p o d h a l a ń s k i e j j a k i śląskiej panuje na ogół d u ż a dyscyplina w sposobie komponowania, w y r a ż a j ą c a się m i ę d z y i n n y m i w i d o c z n ą t e n d e n c j ą do u t r z y m y w a n i a przejrzystych i regularnych u k ł a d ó w rytmicznych. Owa swoboda w sposobie u k ł a d a n i a obok siebie r ó ż ­ nych m o t y w ó w nie p o w i ą z a n y c h ze s o b ą i w y s t ę p u ­ j ą c y c h po sobie bez o k r e ś l o n e g o p o r z ą d k u , k t ó r a tak uderza w dekoracji piór przęślic kieleckich, posiada czasem analogie na p o ł u d n i u Polski — jedynie w zdobnictwie starszych, X V I I I - w i e c z n y c h m i a r łok­ ciowych z Opolszczyzny. 4 Wskazane t u cechy dotyczące szczegółów g ł ó w n i e o charakterze elementarnym i powszechnym w sny­ cerce p r y m i t y w n e j p r z e d s t a w i a j ą się j a k o zespół cech o d r ę b n y c h , k t ó r e w p ł y w a j ą d e c y d u j ą c o na k s z t a ł t o w a n i e s i ę odrębności formalnych ludowej sny­ cerki Kielecczyzny. Na w s t ę p i e w y m i e n i ć t u n a l e ż y różnice w zakresie stosowanych technik. Z a r ó w n o na Ś l ą s k u Opolskim j a k i na terenach karpackich — w ś r ó d n a r z ę d z i sny­ cerskich obok n o ż a u ż y w a n o półokrągłego d ł u t a , co powoduje, że poczesne miejsce w tamtejszej ornamen­ tyce zajmuje nie w y s t ę p u j ą c a na Kielecczyźnie tech­ nika w r ą b k o w a . D r u g i m n a r z ę d z i e m , r ó w n i e ż w sny­ cerce kieleckiej nie stosowanym, jest u ż y w a n y przez rzeźbiarzy góralskich tzw. ś w i d e r zdobniczy, k t ó r y pozwala w p r o w a d z a ć do ludowej ornamentyki element w postaci małego, konturowo zarysowanego k ó ł k a z p u n k t e m w środku. Czasem nawet te techniki, k t ó r e są w s p ó l n e na obu p o r ó w n a n y c h ze sobą terenach, nie zawsze w praktyce stosowane są w sposób iden­ tyczny. Np. technika klinowa stosowana jest z a r ó w n o w w o j e w ó d z t w i e kieleckim j a k i w Karpatach czy na Opolszczyźnie, jednak na Kielecczyźnie t r ó j k ą t n e k l i n y w y s t ę p u j ą pojedynczo lub połączone s ą ze sobą w i e r z c h o ł k a m i , na Opolszczyźnie zaś i w rzeźbie g ó ­ ralskiej spotyka się, obok tego, łączenie d w ó c h k l i ­ n ó w w z d ł u ż podstawy, co daje w rezultacie zarys rombu z lekko zaznaczoną k r ó t s z ą p r z e k ą t n ą . W zakresie o r n a m e n t y k i snycerka g ó r a l s k a i śląska nie unika tak konsekwentnie ł u k u czy l i n i i falistej (np. p o d h a l a ń s k i „gadzik"), a przede wszystkim sięga do tematyki r o ś l i n n e j , k t ó r a — potwierdzona na Ś l ą s k u j u ż w w i e k u X V I I I (datowany łokieć z r o k u 1781 z Opolszczyzny) — d a ł a tu, j a k r ó w n i e ż na Pod* W. Matlakowski, 204 op. cit., tabl. X L I I . halu, d u ż ą r o z m a i t o ś ć bogato r o z w i n i ę t y c h f o r m (pod­ h a l a ń s k a „leluja"); widoczne s ą t u , przetworzone na sposób ludowy, w p ł y w y ornamentyki stylowej (np. w y s t ę p u j ą c y na łokciach z Opolszczyzny i w zdob­ nictwie p o d h a l a ń s k i m m o t y w tulipana). M o t y w y r o ś l i n n e , bardziej zadomowione w rzeźbie p o ł u d n i o w e j Polski, o d z n a c z a j ą się w i ę k s z ą r ó ż n o ­ rodnością i dojrzałością f o r m a l n ą , czego brak ubogim i s ł a b o jeszcze r o z w i n i ę t y m drzewkom z przęślic kie­ leckich. Podobnie, znacznie bogatsze w swej oprawie ornamentalnej s ą na obszarze Polski p o ł u d n i o w e j r o ­ zety c y r k l o w e czy m o t y w y w postaci kół w s p ó ł ś r o d kowych. N a terenie Góralszczyzny w y s t ę p u j e w licz­ nych odmianach ornamentalnych m o t y w serca, k t ó r y w snycerce kieleckiej zanotowany został zaledwie raz jeden, i to w najprostszym ujęciu k o n t u r o w y m . W zakresie kompozycji u k ł a d ó w ornamentu sny­ cerka ludowa p o ł u d n i o w e j Polski jest, j a k to wspom­ niano w y ż e j , bardziej zdyscyplinowana, co w y r a ż a się w dążności do ścisłego rytmizowania, zachowania symetrii i przejrzystości w budowie ornamentu. R e a s u m u j ą c w y n i k i powyższego p o r ó w n a n i a m o ż n a ogólnie s t w i e r d z i ć , że snycerka kielecka reprezentuje stadium pierwotniejsze. Przejawia się to z a r ó w n o w rodzaju stosowanych technik opartych na naj­ prostszym n a r z ę d z i u snycerskim, k t ó r y m jest szpi­ czasty nóż, j a k i w charakterze ornamentu złożonego niemal wyłącznie z elementów geometrycznych. Ś w i a d e c t w e m pierwotnej prostoty jest w y s t ę p u j ą c a w licznych p r z y k ł a d a c h swoboda kompozycyjna w ze­ stawianiu u k ł a d ó w ornamentalnych, k t ó r a niejedno­ krotnie m o ż e niepokoić b r a k i e m p r a w i d e ł organizu­ jących ornament i w y w o ł y w a ć w r a ż e n i e przypadko­ wości czy n i e p o r z ą d k u , a w rzeczywistości jest w y ­ razem ż y w i o ł o w e j , często naiwnej pasji tworzenia, d l a k t ó r e j analogii n a l e ż a ł o b y s z u k a ć w sferze sztuki ludów prymitywnych. W dziedzinie ornamentu geometrycznego snycerka kielecka osiąga niejednokrotnie wyższy poziom pla­ styczny aniżeli na Podhalu czy Śląsku. Odnosi się to szczególnie do rzeźby kieleckiej, głęboko ciętej, o fak­ turze j a k gdyby krystalicznej ( i l . 12), k t ó r a stwarza na powierzchni przedmiotu bogatszą g a m ę ś w i a t ł o ­ cieniową. O i l e snycerze z Kielecczyzny potrafili o s i ą g n ą ć d o s k o n a ł e w y n i k i w zakresie ornamentu geometrycz­ nego, o tyle ornament r o ś l i n n y w y s t ę p u j e t u w sta­ d i u m z u p e ł n i e p o c z ą t k o w y m . Są to spontanicznie po­ dejmowane p r ó b y wzbogacenia tradycyjnej ornamen­ t y k i , pozbawione jakichkolwiek w p ł y w ó w wzornic­ twa zaczerpniętego z inwentarza s t y l ó w historycznych, k t ó r e t u w i d a ć nie d o t a r ł y . Arealistycznie traktowane formy r o ś l i n n e nie zdążyły się na terenie Kielecczyzny bogaciej r o z w i n ą ć , gdyż n a w a r s t w i ł a się na nie i za­ głuszyła je najnowsza moda, w n o s z ą c a do tutejszej snycerki naturalistyczne tendencje w t r a k t o w a n i u de­ koracji r o ś l i n n e j . Z tego, co powiedziano dotychczas na temat ludo­ wej rzeźby dekoracyjnej na Kielecczyźnie, wynika, że nie posiada ona w ł a ś c i w i e ścisłych analogii, k t ó r e �T—."Tj 12««' KOŃSKIE „a„„ '/ • • ta ''SKARŻYSKO 2S.' I KAM. , i/; • 1 OKIELCE - *20 STARACHOWICE O <5 ! 1 2! OPATÓW o 21 ( J£,ORZE)dw .->•, O CHMIELNIK STASZdw> , o —j PIŃCZÓW O BUSKO i < i ^KAZIMIERZA-O WLk ,( w <L. ) " O MIASTA • MIEJSCOWOŚCI POWIATOWE S K Ą D POCHODZĄ, MATERIAŁY Zasiąg występowania przęślic zdobionych. Spis miejscowości: 1 Twarda, 2 Małoszyce, 3 Kruszewiec, 4 Libiszów, 5 Radzice Małe, 6 Ossa, 7 Wysokin, 8 Całki (pow. Opoczno), 9 Rusinów, 10 Bieliny (pow. Przy­ sucha), 11 Stare Stużno, 12 Zakościele (pow. Opoczno), 13 Brzoza, 14 Mąkosy Stare, 15 Mąkosy Nowe, 16 Cecyliówka Głowaczowska (pow. Kozienice), 17 Jastrzębia (pow. Radom), 18 Jedlnia Kościelna (pow. Kozienice), 19 Krzyżanowice, 20 Seredzice (pow. Starachowice), 21 Su­ chedniów, 22 Bieliny, 23 Kakonin (pow. Kielce). 24 Morawicka Wola (poi<>. Kielce). 25 Odrowąż (pow. Końskie). pozwoliłyby na bardziej globalne zestawienie snycerki kieleckiej ze s n y c e r k ą jakiegoś innego obszaru na terenie Polski. Analogii takich n i e znajdziemy r ó w ­ nież na terenie obszaru Słowacji czy Węgier. Naj­ bliższą j e j , jeżeli chodzi o ogólny wyraz w y n i k a j ą c y Fot. Jan Świderski. Rys.: Maria Z Wiglusz — il. 11. Czarnecka Tabl. III. Fragmenty przysiadek przęślic u nasady pióra: 1 Libiszów, 2 Wincentynów, 3 Małoszyce (pow. Opoczno), 4 Mąkosy Stare (pow. Kozie­ nice), 5 Oziębłowice (pow. Opatów), 6 Jedlnia Kośc. (pow. Kozienice), 7 Okół (pow. Iłża), 8 Twarda, 9 Brzoza, 10 Bieli­ ny (pow. Opoczno), 11 Kako­ nin. 12 Łączna (pow. Kielce). z zasobu ś r o d k ó w technicznych i gamy e l e m e n t ó w formalnych, wydaje s i ę w n i e k t ó r y c h swych przeja­ wach (nie p o w i ą z a n a genetycznie ze s n y c e r k ą kie­ lecką) snycerka ludowa Rumunii, k r a j ó w b a ł k a ń s k i c h i Rosji. — tabl. I . II, III, mapka, il. 9; Tyrs-Wenhrynatwicz — il. 10; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3efa66816986d7a8c611f57a83e9cc1.pdf 3ac43b0241fc1bcd88e9dcd85173583d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia historyczna chłopi płeć i seksualność - aspekt historyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4722 Title A name given to the resource Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.41-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wiślicz, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 TOMASZ WISUCZ Instytut Historii PAN Warszawa Z ZAGADNIEŃ OBYCZAJOWOŚCI SEKSUALNEJ CHŁOPÓW W POLSCE XVI-XVIII WIEKU. PRZYZWOLENIE I PENALIZACJA Problem dziejów seksualności rzadko podejmowany jest przez polską naukę historyczną, być może z powodu ubóstwa źródeł. Jednak,jak ukazują Dzieje pięknej Bitynki Jerzego Łojka l, można czasem natrafić na materiały pozwalające odtworzyć obyczajowość seksualną elit społecznych. Sporadycznie natomiast podejmuje się próby opisu życia płciowego niepiśmiennych warstw niższych. Jeśli chodzi o dzieje chłopów w okresie wczesnonowożytnym, pionierskim opracowaniem były Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII Bohdana Baranowskiego2, praca wciąż często cytowana, choć przestarzała, naginająca przekazy źródłowe do tezy o klasowym charakterze zasad moralnych. Jeśli nie liczyć stosunkowo częstych odwołań do przypadków patologicznych), tojedyn)'lTI kontynuatorem tej tematyki w zakresie historii obyczaju był Zbigniew Kuchowicz. Jego książki Miłość staropolska4 i Człowiek polskiego baroku5 pozostająjedynymi opracowaniami z tego zakresu, zresztą dość wartościoWYJTIi.Dla badań nad obyczajowością seksualną chłopów duże znaczenie posiadają także opracowania dotyczące historii prawa (takich autorów jak Michał Staszków6, Ryszard Łaszew- Skróty używane w poniższym tekście: AGAD - Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, AP - Archiwum Państwowe, BJ - Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, BO - Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolillskich we Wrocławiu, SPPP - Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, I..I)l,IA - 1.(eHTpanbHHH ,l(ep)J(aBHHHiCTopH'.JHHH apxiB YKpa'iHI1y JlbBoBi. I 1. Łojek, Dzieje pięknej Bitynki, Warszawa 1982. 2 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVIl i XV/Il, Łódź 1955. J Zob. np. M. Roźek, 1. Kracik, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków 1986. 4 Z. Kuchowicz, Miłość staropolska, Łódź 1982. 5 Tcnźe, Człowiek polskiego baroku, Łódź 1992. 6 M. Staszków, Przestępstwa przeciwko Kościołowi i religii w księgach sądowych wiejskich, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A, nr 10, Prawo III, 1958, s. 161-186. �42 Tomasz Wiślicz ski7, JurU Hoszkos i Margarita Korz09) oraz prace historyczno-literackie na temat erotyku ludowego (Czesława Hemasa10, Jerzego Bat1mińskiegol\ i Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej 12). Wiele nowego wniesie zapewne zapowiadana od paru lat etnograficzna rozprawa na temat życia seksualnego chłopów polskich ZbigniewaLibery. Poniższy tekst ma na celu jedynie zasygnalizowanie pewnych zagadnień wiejskiej obyczajowości seksualnej w okresie wczesnonowożytnym. Za podstawowe źródło posłużyły wiejskie księgi sądowe z XVI-XVIII wieku. Kwerenda objęła akta ponad 120 kluczy dóbr lub pojedynczych wsi, leżących głównie w południowej części Małopolski i zachodniej części Rusi Czerwonej. Z rejonu tego pochodzi bowiem zdecydowana większość zachowanych wiejskich ksiąg sądowych13• Dla potrzeb porównawczych spożytkowano także unikatowe księgi wiejskie z innych rejonów Rzeczypospolitej, przede wszystkim stosunkowo obszerny zbiór aktów klucza starogrodzkiego w Ziemi Chełmińskiej. Dodatkowo wykorzystano inne źródła sądowe, przede wszystkim księgi spraw kryminalnych sądów miejskich, przed które trafiali chłopi oskarżeni o cięższe przestępstwa, oraz źródła normatywne ustawy wiejskie wydawane przez właścicieli dóbr, a także ówczesne teksty literackie. Z zasady natomiast nie odwoływano się do źródeł etnograficznych. Jakkolwiek posiadają one duże znaczenie dokumentacyjne, to jednak ich wykorzystanie w badaniach historycznych budzi poważne wątpliwości. Informacje zebrane przez ludoznawców pochodzą najwcześniej z XIX wieku i trudno je wiarygodnie odnosić do dalszej przeszłościl4• 7 R. Łaszewski, Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII w.. Toruń 1988; tenże, Przestępstwa przeciwko religii i dobrym obyczajom w prawie wiejskim Rzeczypospolitej szlacheckiej, w: Historia prawa. Historia kultury. Libel' Memorialis Vitoldo Maisel dedicatus, red. E. Borkowska-Bagieńska, B. Olszewski, Poznań 1994, s. 185-191. 8 lO. rOlllKO,36U'laC6e npa60 HaceneHWi YKpaiHcbKuXKapnam ma rtpuKapnamflJJi XIV-XIX cm., JlbBiB 1999. 9 M. KOp30, KOHlnpoJlb 3a c06Jl100eHLleMHOpMceKcya.qhllOUMOpMU 6 IIOJlbCKOll oepelme XVJf-XVlIJ 66., "ColliyM. AJlbMaHaXcOlliaJlbHOliCTopif', t. 2, 2003, s. 165-182. 10 C. Bernas, W kalinowym lesie, Warszawa 1965. II J. Bartmiński, "Jaś konikipoU". Uwagi o stylu erotyku ludowego, "Teksty" 1974, nr 2, s. 11-24. 12 D. Wężowicz-Ziółkowska Mi/ość ludowa. Wzory milo.~ciw polskiej pie.l'ni ludowej XVIJl-XJX '1(, Wrocław 1991; tenże, Seksualizm ludowy w świetle obscenicznej pieśni ludowej, w: Literatura i kultura popularna l, red. J. Kolbuszewski, T. Żabski, Wrocław 1991, s. 137-167. 13 Przyczyny nierównomiemego zachowania się ksiąg sądowych wiejskich omawiają S. Grodziski, Księgi sądowe wiejskie (zasięg terytorialny i geneza), "Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 12, 1960, z. l, s. 85-140; tenże, Jeszcze o księgach sądowych, tamże, t. 15, 1963, z. I, s. 287-292, oraz L. Łysiak, W sprawie genezy ksiąg sądowych wiejskich, tamże, t. 14, 1962, z. 2, s. 175-194. Obaj autorzy zajmują się także problemami krytyki tego typu źródeł, zob. równieź: A. Vetulani, Wartość badawcza hi@ sądowych wiejskich, w: VIJJ Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie 14-17 IX 1958, Warszawa 1959, t. 7, s. 99-114. 14 Por. uwagi Z. Kłodnickiego, Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retlVgre.lywnej, "Lud", l. 83,1999, s. 47-57. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIIJ wicku 43 W przypadku obyczajowości seksualnej chłopów w okresie wczesnonowożytnym wnioskowanie na podstawie przekazów etnograficznych niesie szczególne niebezpieczeństwa. Jej stan, rejestrowany przez badaczy w połowie XIX wieku, był wynikiem głębokich zmian, jakie zaszły w tej dziedzinie w ciągu poprzednich 250 lat. Społeczeństwa całej Europy przeżywały wówczas okres zasadniczych przemian obyczajowych, w których niebagatelną rolę odegrały tworzące się nowoczesne struktury państwowe oraz zrefonnowane Kościoły, zarówno protestanckie, jak i katolicki. W Rzeczypospolitej największe znaczenie miał wpływ instytucji religijnych. Od końca XVI wieku w wyniku działalności duszpasterskiej potrydenckiego Kościoła następowało stopniowe "moralizowanie" zwyczajowych fom1 życia płciowego chłopów i ograniczenie roli tradycyjnego systemu wartości w tym względzie. Pomimo tej ewolucji można pokusić się o odtworzenie trwałych zrębów tego systemu, zwłaszcza że -jak się wydaje - największe zmiany zaszły tu dopiero w drugiej połowie XVIlI i początkach XIX wieku. Ogólnie można stwierdzić, że autonomiczna chłopska etyka seksualna była znacznie mniej rygorystyczna niż wzorzec proponowany przez duszpasterstwol5. Odnosiło się to zwłaszcza do kwestii życia płciowego osób stanu wolnego. Różnice w tym względzie miały charakter prawdziwie zasadniczy. W chłopskim systemie etycznym nie znane było właściwie pojęcie "czystości" w znaczeniu seksualnym. W wyrokach sądów ławniczych pojawiały się, co prawda, sugestie, że zdaniem ławy dziewczęta powinny "panieI1stwo zachowywać", zaś młodzieńcy "prawie nie wiedzieć o takowym grzechu jeszcze"lfi, jednak w praktyce kwestia rozpoczęcia życia płciowego wiązała się bardziej z czynnikami biologicznymi niż z normami religijnymi, które starały się ograniczyć seksualność jedynie do stosunków małżeńskich. Problem ten w karykaturalnej fonnie ilustruje zapisany na początku XVIII wieku wierszyk o ludowej proweniencji: Od sochy do sochy Niech trawa rośnie. Nie dawaj picochy, Az ci porośniel? Dziewictwo nie stanowiło w środowisku chłopskim jakiejś szczególnie docenianej wartości. Istniało wprawdzie pojęcie "wieniec", utożsamiane zwykle z dziewictwem. Mówiło się o "odjęciu wieI1ca", bądź "nagrodzeniu wieI1ca", lecz znaczenie tych tenninów nie jest takie oczywiste. Tylko w jednym znanym przypadku Por. Z. Kuchowicz, Mi/ość ... , s. 210-211. Księga sądowa wsi Blażowej 1749-1830, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Błażowej 99, s. 2 [1745]; Księgi sądowe kresu muszyńskiego (1754-1793), AP w Krakowie, Dep. rkps 100-101 (cyt. dalej: Kres muszyński), t. 1, s. 58 [1759]; por. Księgi sądowe kluczajazowskiego 1663-1808, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 5, Wrocław 1967 (cyt. dalej: Kresjazowski), nr 203 [1748]. 17 C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 58. 15 16 �44 Tomasz Wiślicz ława wiejska zastosowała słowo "wieniec" we współczesnym rozumieniu dziewictwa. Była to jednak sprawa wyjątkowo drastyczna - gwałt na jedenastoletniej dziewczynce'H• Zdecydowanie częściej pojęcia "utrata wieńca" używano znacznie szerzej, dla opisu skazy na opinii dziewczyny, powodującej obniżenie jej wartości na rynku matrymonialnym, a pośrednio tylko związanej ze stanem jej błony dziewiczej. W praktyce było ono zazwyczaj równoznaczne z powiciem bękartal9. Podejmowanie aktywności seksualnej przez osoby stanu wolnego obu płci nie spotykało się z jednoznacznym potępieniem społeczności wiejskiej. Przeciwnie, można raczej stwierdzić, że panowała atmosfera milczącego przyzwolenia dla stosunków przedmałżeńskich pod warunkiem zachowania pewnych norm zwyczajowych. Kiedy Agnieszka Starczali na z państwa suskiego romansowała z Bartkiem Karczem, matka jej, "wiedząc, że z sobą mieli ścisłość, z tego się naśmiewała i niby drwiąc Karczowi mówiła: ostrożnie z moją dziewką"20. Problem zaczynał się bowiem dopiero wtedy, gdy dziewczyna zachodziła w ciążę. Obydwojgu kochankom groziło wówczas karanie ftzyczne i grzywny, kobietom dodatkowo znaczny uszczerbek na opinii i perspektywa wychowania i wyżywienia dziecka. Był to jednak czarny scenariusz, który wcale nie był nieuchronną koniecznością. Z powodu złych warunków higienicznych i zdrowotnych średni okres współżycia, po którym następowało zapłodnienie, musiał być znacznie dłuższy niż obecnie; zwłaszcza przy dużej nieregularności stosunków. Ponadto stosowano różne prymitywne techniki, a także środki antykoncepcyjne i poronne, które wchodziły w skład repertuaru każdej znachorkjl! . Przede wszystkim zaś - zwyczajnym sposobem uniknięcia kłopotów w takich przypadkach (choć nie zawsze kary, w łagodniejszym wszakże wymiarze) było zawarcie małżeństwa. Wśród zarejestrowanych w księgach Kasiny w latach 1602-1714 wyroków w sprawie nierządu między osobami wolnymi ponad 29% zakończyło się dobrowolnym lub nakazanym przez sąd ślubem podsądnych. W kresie muszyńskim w latach 1754--1766 odsetek ten sięgał blisko 43%. Dane te przedstawiająjednak tylko wierzchołek góry lodowej. Większość takich przypadków nie była rejestrowana. Zwykle zawierano bowiem małżeństwa bez pośrednictwa sądu ławniczego, a fakt uprzedniego popełnienia nierządu starano się ukryć. Pełne światło na to IM Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. Ulanowski, SPPP, t. 11-12, Kraków 1921 (cyt. dalej: Ulanowski), nr 7058 [1681]. 19 Np. tamże, nr 4991 [1681]; Księga sądowa wiejska Rajbrotu 1728-1800, AP w Krakowie, Dep. rkps 268 (cyt. dalej: Rajbrot), s. 23 [1752]; K'iięgi ławnicze starogrodzkie 1721-1767, AP w Toruniu, Akta Sądów Dominialnych Dóbr Biskupstwa Chełmińskiego (cyt. dalej: ASD), t. I, s. 56 [1721], t. 2, s. 125 [1743]; Kres rnuszyński, t. I, s. 159 [1758]. 20 Ulanowski, nr 4637 [1700]; zob. także: Kres muszy/iski, t. 2, s. 174 [1764]. Por. Z. Kuchowicz, Milo.\'ć... , s. 214-215. 21 Akta Sądu Kryminalnego Kresu Muszyńskiego 1647-1765, wyd. F. Piekosiński, SPPP, t. 9, Kraków 1889 (cyt. dalej: Piekosiński), nr 18 [1678]; Libel' damantorum seu malejicorum 1554-1625, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 864, s. 341 [1610]; Acta scabinałia Nowego Sącza (1579-1647), AP w Krakowie, AD 67, s. 173 [1624]. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Poisce XVI-XVlll wieku 45 zagadnienie rzuciłaby dopiero analiza ksiąg metrykalnych. Niestety, specjalistyczne badania tego tematu przeprowadzane są bardzo rzadko22, a szczątkowy stan zachowania takich źródeł z terenu Małopolski dodatkowo je utrudnia. Można sięjednak domyślać, że taki sposób kojarzenia się par małżeńskich był względnie powszechny. Jeśli wierzyć fraszce Wacława Potockiego, stanowił wręcz wiejską normę: Inakszcj zażywają chłopi na wsi mody, Bo i zmowa na piccu i łożnica wprzody [...] Aż skoro pannie młodcj brzuch nosa dosięga, Wtcnaczas ślub i małżeńska nastąpi przysięga23• Obietnicą ślubu w istocie dość łatwo było sobie zjednać przychylność dziewczyny. Wojciech Sitowski z klucza łąckiego córkę Bartłomieja Piekarczyka "namawiając na eksces, obiecował się z nią żenić i na tym fundamencie Pana Boga obrażali"24.Trochę głębiej pobudki swe wyjaśniał Marcin Łukaszewicz, który swej kochance Reginie "deklarował dawno przyjaźń małżeńską, oraz z kochania prawdziwego onej pozwalał sobie uczynki cielesne"25. Taki schemat zawierania małżeństwa jako wyjścia bezpieczeństwa w przypadku "wpadki" najbardziej cynicznie podsumował Senko z Czukwi, który zalecając się do Hasi Tuledzyny, mówił jej: "Ty wdowa, jam młodzieniec [ij.kawaler], jeśli co zrobię, to cię wezmę, jeśli nie zrobię - przepadło"26. Opinia wiej ska nie widziała w tym nic nagannego, a w każdym razie nic niemoralnego, nie ingerując,jeśli wszystko szło swym zwykłym torem. Wydaje się, że próby nakładania w XVIII wieku grzywien (i innych kar) na małżeństwa, którym pierwsze dziecko urodziło się przed upływem dziewięciu miesięcy od daty ślubu, były przede wszystkim pomysłem właścicieli wsi na wyłudzenie od chłopów dodatkowych pieniędzy pod pozorem obrony moralności. Praktyka taka upowszechniła się przede wszystkim w dobrach biskupich. Znamy jąz kresu muszyńskiego i klucza starogrodzkiego, w których chłopi nie mieli żadnego prawie wpływu na wymiar sprawiedliwości, zaś wiejskie urzędy sprowadzone zostały do roli donosicieli. Sami chłopi odnosili się natomiast do tych poczynań z dystansem27. 22 Zob. np. C. Kuklo, Funkcjonowanie społeczności parafialnej na tle analizy rejestracji chrztów parafii Trzcianne 1600-1654, w: Społeczeństwo staropolskie, t. 3, red. A. Wyczański, Warszawa i983, s. i85-228. 23 W. Potocki, Ogród/raszek, Lwów 1907, t. 2, s. 432-433. 24 Księgi sądowe wiejskie klucza łąckiego, wyd. A. Vetuiani, SPPP seria II, dz. 2, t. 2-3, Wrocław i962-i963 (cyt. dalej: Klucz łącki), nr 868 [i753]. 25 ASD, t. i, s. 510 [i733]; por. też: Rajbrot, s. 22 [i751]; Księga :,praw gromadzkich Lipnicy Górnej z lat 1753-1793, PAN Kraków, rkps 7ii8 (cyt. daiej: Lipnica Górna), s. 79 [i754]; ASD, t. l, s. 145 [i722] i s. 4i5 [1732], t. 7, k. 90v-9i [1755] i k. 351 [1757]. 26 Księga sądowa Czukwi 1586-1680, IJ)l;IA, f. 142, op. l, t. l (cyt. daiej: Czukiew), s. 397 [2 poł. XVII w.]. 27 Zob. np. ASD, t. l, s. 324 [i725]; ASD, t. 7, k. 90v [1755]. �46 Tomasz Wiś licz Nie bardzo wiadomo natomiast, jak środowisko chłopskie oceniało takie stosunki seksualne między osobami stanu wolnego, w których małżeństwo nie było brane pod uwagę - czy to ze względu na przeszkody obi~ktywne (np. spokrewnienie w myśl prawa kościelneg028 lub politykę matrymonialną rodziców), czy też po prostu żadna ze stron nie miała na to ochoty29. Przed sądy trafiająjednakjedynie takie pary, w których doszło do poczęcia potomka. Najwyraźniej moralność wiejska wolała nie dostrzegać także i takich związków tak długo, aż nie doszło do "skutku". Charakterystyczna jest tu sprawa z Wojkowej, gdzie w 1762 roku wdowa Ewa Czekanka w wyniku romansu z Piotrem Bartoszczykiem zaszła w kolejną ciążę (a miała już pięcioro dzieci). Dopiero wtedy wójt z drugim sąsiadem zaczęli przymawiać Bartoszczykowi, że źle uczynił, chodząc do Czekanki i płodząc z nią dziecko. Sprawa zakończyła się tragicznie, gdyż rozgniewany wymówkami Bartoszczyk upił się i udusił śpiącą kochankę30. Spłodzenie potomka w takim związku przedślubnym, gdzie ojciec dziecka nie chciał lub nie mógł poślubić swojej kochanki, wywierało negatywny wpływ przede wszystkim na życie kobiety, w mniejszym natomiast stopniu szkodziło mężczyźnie. Trudno sięjednak zgodzić z opinią Bohdana Baranowskiego, że opinia wiejska odnosiła się do takiej "upadłej" kobiety "z nieukrywanąnienawiścią", zaś zwyczaj nakazywał jak najbardziej hańbiące wygnanie jej ze wsi31. Prawdąjest, że wśród osób wyświeconych za przestępstwa obyczajowe prawie nie występowali mężczyźni. Jednak i wobec kobiet karę tę stosowano tylko wyjątkowo. We wzmiankowanym wyżej okresie w Kasinie ledwie co piąty wyrok w sprawach przestępstw natury seksualnej nakazywał wygnać oskarżoną. Kara ta spotykała zasadniczo recydywistki, kazirodczynie i kobiety z marginesu społecznego (np. kochankę rozbójnika)32. Sądy kasińskie były i tak wyjątkowo surowe. W przebadanym okresie 1754-1766 sąd kresu muszyńskiego tylko jednej nierządnicy kazał opuścić wieś i to prawdopodobnie darując jej bolesną otoczkę rytualną wyświecenia. Wyraźnie widoczna jest natomiast inna tendencja. Nierzadko kobiety, które zaszły w ciążę w związku niesakramentalnym, występowały do lokalnych instytucji wymiaru sprawiedliwości z powództwem przeciwko ojcu dziecka o to, co nazwa- 1" Np. Ulanowski, nr 3811 [1728]; Księga miasta Nowej Góry [1677-1729J, AP w Krakowie, IT 229g, s. 24-25 [1677]; por. też ASD, t. 7, k. 351 [1757]. 19 Tylko w jednym wypadku i dziewczyna i młodzieniec stwierdzili expressis verbis, że ,ją za żonę nie chciał wziąć ani jej przyobiecował, ani oskarżona owego za męża i teraz nie chce" (ASD, t. I, s. 56 [1721]), ale przypuszczalnie przypadków takich było wiele wśród tych par, które pomimo "wpadki" nie uciekały w małżeństwo przed odpowiedzialnością, wystawiając się na grzywny i plagi. 30 Piekosiński, nr 34 [1732]. 3] B. Baranowski, Problematyka badGli nad mentalnością chlopa pańszczyźnianego na obszarze woj. sieradzkiego i łęczyckiego wXVll iXV1llw., "Rocznik Łódzki", t. 14 (17), 1970, s. 271. 32 Karę wyświecenia kobiety nierządnej przewidywały m.in. ustawy karne wsi należących do dóbr klasztoru kannelitów w Czernej (Ulanowski, nr 7403 [1672]) iklucza łąckiego klasztoru klarysek w Starym Sączu (Klucz lącki, nr 544 [1670],599 [1702] i 603 [1712]), ale praktyka sądów łąckich wskazuje, że prawo to nie było stosowane. �Z zagadnicI1 obyczajowości scksualnej chłopów w Polscc XVI-XVIII wieku 47 libyśmy obecnie wynagrodzeniem strat moralnych i alimentami. Na przykład w 1721 roku przed sądem klucza starogrodzkiego stanęła Marianna Stannionka, skarżąc się na Kazimierza Krona, "a to że jej podciwość oszpecił, ją sobie niewoląc do złego grzechu i złączenia się z sobą, który - grzech z nią płodził tak dalece, że brzemieniem zaszła ijuż powiada bliska się bydź porodzenia, - prosi taż Marianna, aby był ten Kazimierz Kron parobek karany i jej za wieniec nad grodził, a na dziecię także żeby dał"33.Reakcją sądu na takie oskarżenie było przymuszenie mężczyzny do odpowiednich świadczeń, grzywny na rzecz dworu, gromady i kościoła, czasem także kary fizyczne. Co ciekawe, na ogół brak jest jakiejkolwiek oceny postępowania samej skarżącej, która wszak miała też swój udział w popełnieniu przestępstwa, więc powinna podlegać karze. Z zapisów sądowych wynika jednak, że całą odpowiedzialność kamą za nierząd ponosił w takich wypadkach mężczyzna. Obserwację tę potwierdza fraszka Adama Władysławiusza pt. O włodarzu z Maćkiem, której bohater tytułowy - parobek - namówił dziewczynę do grzechu cielesnego, przyrzekając się z nią żenić. Kiedy kochanka zaszła w ciążę, wycofał się z obietnic. Dziewczyna wraz z rodzicami pozwała go przed urząd wsi. Maciek stawiwszy się na rozprawę sądową rzekł: o pojęciu wzmianka z nią nie była. I teraz panie wójcie, nie wiedźcie mię k temu, Wolę raczej karaniu podlec inakszemu. Wójt winy bykowego wprzód dać mu nakazał, Dziewce kopę za wieniec odłoryć mu kazał; Albo ją wziąć za żonę, na wolą mu dawał. Ale Maciek na pierwszym wyroku przestawał l zarazem dwie kopie na stole połorył. Wójt winy jcdnę kopę do swej skrzynki włożył, Drugą dziewce wziąć kazał. Ta licząc płakała; Naliczywszy pół kopy, w wacek je schowała. A drugie ku Maćkowi po stole pomknęła, Mówiąc: Jużem ja swoje połowicę wzięła. Druga sie też Maćkowi słusznie zostawiła, Bo spoina nasza praca na tę kopę była34. W osiemnastym wieku daje sięjednak zaobserwować zaostrzenie kontroli obyczajowej i standardów moralnych na wsi. Panny z dzieckiem, zgłaszające się do sądów z prośbą o przyznanie im świadczeń alimentacyjnych, zaczęto traktować jako współwinne nierządu i karać fizycznie, zaspokajając wszakże ich roszczenia względem ojca dziecka. Cytowana wyżej Marianna Stannionka wystawiła się na 3) ASD, t. I, s. 56 [1721]; por. leż: Akta do dziejów Nowej Góry, 8J, rkps 122, k. 3v [1587J; Ulanowski, nr 4991 [1681]; ASD, t. 7, k. 131v [1755]; Księga II. dekretów i komplanacji w sądzie Pmistwa Łąckiego od roku 1787 i dalej zachodzących, BO, rkps 61 I 5 (cyt. dalej: Państwo /ąckie), s. 138-142 [1793). 34 K. Badecki, Polska/raszka mieszczańska. Minucje sowiźrzalskie, Kraków 1948, s. 57-58. �Tomasz Wiślicz 48 50 plag rózgami, uzyskała wszakże od swego ex-kochanka "krowę dobrą cielną do pożytk:ujej sposobną-także i świnię", etc.35.W dalszym ciągu trudno zatem mówić ojakimś szczególnym prześladowaniu kobiet, które wykroczyły przeciwko szóstemu przykazaniu. Raczej marny do czynienia ze zwyczajem, który ignoruje etyczną ocenę kwestii nieślubnego potomstwa, skupiając się na problemach praktycznych, ekonomicznych. Wartościowanie moralne schodzi zaś na dalszy plan. Widać to na przykład w spisanych przez gromady "Punktach na mości księdza Zagorskiego plebana wielkoporębskiego" z 1763 roku, gdzie mowa jest o jego licznym nielegalnym potomstwie: ,,12mo. In Anno 1762 Starmaszonka z Witowa z tejże parafii została w ciąży i ma dziecko z imci ks. Plebanem, której obiecał dać krowę, a nie dał, zajej panieństwo, co chodziła do dworu skarżąc się na ks. Plebana, że jej krowy nie dał. 13tio. Aneczkę z Krakowa wywiózł sobie ksiądz Pleban, której zrobił dziecko i odesłał ją z brzuchem do Krakowa, co przyjechała z matką swojąpo połogu upominając się o nadgrodę", itd.36. Pomimo tego rzeczowego i względnie łagodnego podejścia chłopów do kwestii nieślubnego potomstwa, pamiętać należy, że panna z dzieckiem wypadała na margines społeczności wiejskiej. Przede wszystkim znacznie zmniejszały sięjej szanse korzystnego wyjścia za mąż. Dotykałająniewątpliwa degradacja ekonomiczna i społeczna, zwiększało się ryzyko popadnięcia w środowiska kryminogenne. Stopniowy upadek widać na przykład w dziejach trzech sióstr Portasionek ze Skotników Górnych, które osierocone przez rodziców, "nie maiąc względu na podsciwosc swoię, ladaiako sprawowały się, nie sluchaiąc dobrych perwezyi y przestrogi sąsięckich, a co się bardziey tyczy przykazania Boskiego wykroczyli, bo nayprzod starsza ladwiga, potym młodsza Zofia podupadszy cielesnie, błąkały się po ograniczu y do tych czas nie znayduią się we wsi, nayrnłodsza zas Zofia nietylko z wolnemi osobami, iak sarna zeznała, ale z męzatym popełniła cudzołostwo" w efekcie została pozbawiona dziedzictwa po rodzicach i oddana pod kuratelę swego brata37. Z drugiej strony można domniemywać (chociaż nie dysponujemy odpowiednimi źródłami dla udowodnienia tej tezy), że problem nieślubnych dzieci dotyczył przede wszystkim hipotetycznej grupy kobiet wiejskich, dla których było to doświadczeniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Byłyby to osoby z nizin społecznych, pozbawione szans na poprawę swego statusu. Panieńskie dziecko nie wpływało znacząco na ich miejsce w hierarchii społecznej, bo trudno było w niej spaść jeszcze niżej, zaś dobre zamążpójście i tak było niemożliwe. Ogólnie rzecz biorąc, skala zjawiska nie była zbyt duża. Wedle niezbyt wiarygodnych szacunków Bohdana Baranowskiego procent nieślubnych dzieci na wsi wynosił od 3 do 10%38.Znacznie lepiej udokumentowane źródłowo badania Jana 3S 36 37 38 ASD, t. I, s. 56 [1721]. Sumariusz papierów Wielkoporembskich, BO, rkps 11714, s. 895. Ulanowski, nr 7503 [1775]. B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 69. �Kujawiak Krupiarka lwowska Od Szkła koło Jaworowa Wieśniak z żółkiewskiego sprzedający różne drewniane sprzęty we Lwowie Ryciny 1. Głogowskiego �,:.::;;..;.o:""- --.:::- __ ;)!UiJlftfW po .1I;>iJ Z ~;~ I I. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chlopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 49 Kracika dla pierwszej połowy XVIII wieku w dekanacie Nowa Góra (na pn.-zach. od Krakowa) odsetek ten ograniczają do zaledwie od 1 do 5 procent w poszczególnych parafiach39. Podjęcie współżycia płciowego w stanie wolnym było w sumie decyzją dość ryzykowną, szczególnie dla kobiet. Wydaje sięjednak, że zachowywały one swego rodzaju optymizm, licząc na zawarcie związku małżeńskiego w przypadku kłopotów, U. zajścia w ciążę. Zaufanie to musiało wypływać z doświadczenia grupowego i przypuszczalnie nie zawodziło w większości przypadków. Fakt ten potwierdza występowanie także (dość rzadkie, co prawda, gdyż trudne do udowodnienia) przypadków, w których dziewczyna z premedytacją wykorzystywała groźbę zajścia w ciążę dla przyśpieszenia ślubu z wahającym sięjeszcze młodzieńcem40. Sprzymierzeńcem ciężamych kobiet, domagających się od kochanków wypełnienia małżeńskich obietnic, były zresztą także urzędy wiejskie, które dysponowały skutecznymi środkami perswazji41.Jeśli nie dochodziło do spłodzenia nieślubnego dziecka (lub innych publicznych skandali), społeczność chłopska nie ingerowała w życie płciowe osób stanu wolnego, pozostawiając im pewną swobodę w ramach tradycyjnych modeli doboru seksualnego42. Dopiero w połowie XVIII wieku pojawiają się przekazy, świadczące o pewnym potępieniu przedślubnych stosunków płciowych. W 1762 roku Walenty Blecharz z Filipowic wypominał w gniewie swemu parobkowi Witkowi Gąsiorkowi "Ty byku osromociłeś mi dom", gdyż Witek karany był przez sąd dworski za uczynek cielesny z dziewką służącą43. W 1773 roku w Markowej Szczepan Lew i Zofia Krauzówna z rodzicami zawarli sądową ugodę, w której Szczepan zobowiązał się pojąć za żonę ciężamą Krauzównę, tak jak był obiecywał. W ugodzie tej zawarto klauzulę, iż "obostrza się tymże dekretem, aby nikt nie ważył się temuż małżeństwu odtąd wymawiać popełnionego excessu, i gdyby się ważył kto kiedy i kolwiek naśmie- )91. Kracik, Duszpasterstwo parafialne w dekanacie Nowa Góra w pier .•••.. szej polowie XVI JI wie- /..11, Lublin 1977, s. 207-208. Zob. też ustalenia klasycznej pracy demograficznej Marcelego Handels- mana i Zygmunta Nagórskiego, Wieś Bochotnica Królewska pod względem ludnościowym (monografia), Warszawa 1904, s. 6 (nadb. z "Ekonomisty", R. IV, 1904, t. 2). w wiejskich osadach parafii Szaradowo Marek Górny w ogóle nie znalazł żadnych urodzell nieślubnych aż do lat sześćdziesiątych XVIII wieku, dopiero wtedy zaczęły się one sporadycznie pojawiać, zob. M. Górny, Zawarcie maIżelistwa na wsi paluckiej w XVIll wieku: parafia szaradowska, "Genealogia. Studia i Materiały Historyczne", t. 7, 1996, s. 92 i 96. 4Q Np. Marianna Plucienska Mateuszowi Kumczenskiemu "się dała zuwiść, aby prędszem mógł bydż mężem jej, cnotę swoję prędko utraciła", Protokół spraw miasta Janikowa (1771-1810), AP w Kielcach, Akta Urzędów Wójtowskich i Ławniczych Miast I, s. 8 [1775J; por. Prothocolon causan/m criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 191,192 [1685). 41 Zob. np. Ulanowski, nr 2878 [1606J inr 3988 [1742J; ASD, t. l, s. 510-511 [1733 J; PQllstwo ląckie, s. 163 [1794). 42 Por. niezwykle ciekawe rozważania Ryszarda Tomickiego, oparte na materiałach etnograficznych: R. Tomicki, Norma. wzór i warto.i:ć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, "Etnografia Polska", t. 21, z. l, s. 54-59. 4) Księga miasta Nowej Góry [I 742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 29-30 [1762J. �Tomasz Wiślicz 50 wać", to podpada pod plagi i grzywnyM. Pokazuje to, że nierządnicy stawali się wówczas w środowisku wiejskim obiektami żartów i obmowy. W końcu XVIII wieku moralność chłopów stała się na tyle surowa, że nie mogli oni sprawy nierządu puścić płazem. W Jasionce w 1791 roku urząd wsi wykroczył poza wyznaczone przez zwierzchność dworską kompetencje, rozpatrując sprawę Sobka Kurdziela i Małgorzaty Wiszki"o spłodzenie nieprawne potomstwa". Wezwany przed władze patrymonialne wójt Krzysztof Pokrzywa tłumaczył się z samowolnego osądzenia winnych takimi słowy: "ludzie gadali do mnie, iż niepięknie jest, że popełniony występek przez Kurdziela i Wiszkę dotąd nie jest ukarany, i że należałoby ich ukarać, aby się tego dopuszczać nie ważyli inni, - co prawni, słysząc tę sprawę, przed swój sąd wywołali"45. To zaostrzenie wymagań moralnych wśród chłopów nastąpić musiało nie wcześniej niż w połowie XVIII wieku. Jeszcze sześćdziesiąt lat przed opisywanąpowyżej nadgorliwością ławników Jasionki, wójt i przysiężnicy wsi Kamionka w kluczu strzeszyckim skazani zostali przez zwierzchność dworską na grzywny i po 30 plag postronkami za wyjątkową opieszałość w sprawie nierządu Józefa Zelka z kobietą z sąsiedniej wsi. Najpierw nie donosili administracji klucza ojego prowadzeniu się, następnie prawdopodobnie umożliwili mu ucieczkę z więzienia, a potem zignorowali nakaz jego poszukiwania. Nakazano w końcu stawić go przed sądem dworskim pod groźbą grzywien i plag wymierzonych całej gromadzie4ó. Osobnym problemem jest kwestia istnienia na wsi prostytucji. Dość często z zeznań nierządnych kobiet wynika, że czerpały jakieś korzyści finansowe z utrzymywania stosunków z mężczyznami. Szczególnie widoczne jest to w okresach stacjonowania we wsi jakichś wojsk, kiedy to następowało tzw. rozprzężenie obyczajów. Trudno mówić jednak o utrzymywaniu się kobiet z uprawiania nierządu. W grę wchodziły bowiem raczej niewielkie prezenty, czasem drobne sumy. Np. niejaka Magdalena z Ołpin zgrzeszyła z karczmarzem Gawłem Orłowem, który to występek cielesny "w polu popełnili po trzy razy, to jest pierwszy raz dał jej syra kawałek, drugi grosz pieniędzy, trzeci raz ją na służbę namawiał"47. Nie daje się również stwierdzić inna cecha definiująca prostytucję - brak możliwości wyboru partnera. Z zeznań nierządnych kobiet, o których wiadomo, że przyjmowały od kochanków prezenty, wynika, że były raczej stałe w swych nieformalnych związkach lub pozwoliły sobie na jednorazowy eksces. W zeznaniach tych wiejskich kobiet, które prowadziły bujne życie erotyczne, uderza natomiast brakjakichkolwiek odniesień do kwestii finansowych. Za przykład niech poshlŻy Maruszka ObuKsięga sądowa wsi Markowej 1591-1777, JJ.llIA, f. 85, op. 1, t. I, s. 915 [1773]. ?mistwo ląckie, s.1 07-108 [1791]; podobna sytuacja miała miejsce trzydzieści lat wcześniej we Florynce w kresie muszyńskim, Kres muszyński, t. 2, s.75 [1762]. 46 Ulanowski, nr 3963 [1728]; podobnie w kluczu starogrodzkim, ASO, t. 6, k. 127-127v [1755]. 47 Akta sądowe wsi Olpiny fi 567-1 777j: II. Akta dotyczące spraw karnych w gromadzie Ołpiny, AP w Krakowie, Oep. rkps 197(h) (cyt. dalej: Ołpiny), k. 5 [ok. 1720]; por. Kres muszY/lski, t. 2, s. 32 [1761]. 44 45 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlH wieku 51 chówna z Brunar Niżnich, która przed urzędem kresu muszyńskiego przyznała się, że wielokrotnie "przestąpiła przykazanie boskie": "l mo. Że najprzód był jej do tego grzechu pobudką pomieniony Jacko Szlichta, z któlym wiele by razy ten grzech popełniła tego nie pamięta, ale że on był najnatarczywszym zawsze na nią to zeznała. 2do. Zeznała, jako podczas wesela Ilka Bejdyka, z Janem Polańskim sołtysem pioruńskimjuż żonatym, na tym weselu będącym, pierwszy raz z nim dopuściła się w stajni stojący. 3tio. Zeznała, jako z tymże drugi raz dopuściła się u Panka w karczmie na boisku leżący. 4to. Zeznała, jako z Waniem młodzianem synem nieboszczyka Maksyma Szcześnika dopuściła się trzy razy, dwa razy u Maćka Furstaka w izbie w nocy, trzeci raz na popostwie także w nocy W izbie. Sto. Zeznała, jako z Tomkiem młodzionem, synem Piotra Marczaka, dopuściła się tego grzechu kilkanaście razy, nie pamięta siła. 6to. Zeznała, jako i zWaniem Gogocem dopuściła się dwa razy w lecie raz w izbie, drugi raz w stajni," itd.48.Maruszka prowadziła zatem życie dość rozwiązłe, ale ani sąd, ani świadkowie, ani ona sama nie uczynili żadnej sugestii, żeby czynić to miała dla jakichkolwiek korzyści materialnych. Forsowana przez duszpasterzy chrześcijańska moralność seksualna opierać się miała na instytucji małżeństwa (i do niego zresztą ograniczać). Tradycyjna kultura chłopska również przywiązywała do niego dużą wagę. Normy, które społeczność wiejska stosowała wobec osób pozostających w związkach małżeńskich były znacznie surowsze niż wobec panien i kawalerów. W przypadku popełnionego przez nie cudzołóstwa sądy ławnicze nawet we wsiach o szerokich uprawnieniach samorządu uciekały się czasem do straszenia podsądnych karą śmierci, która grozi za taki występek49• Wyraźnie wskazuje to, jaki był stopień potępienia wśród społeczności wiejskiej dla takich ekscesów. Pomówienie o cudzołóstwo wywoływało nierzadko gwałtowne kłótnie, a nawet bójki50. W przypadkach skrajnych gromada odsądzała czasem winnego cudzołóstwa gospodarza od roli51, co zdarzała się tylko w przypadku najcięższych przestępstw kryminalnych (jornicatio nigdy nie stało się powodem odebrania gospodarzowi roli, za to przestępstwo wyganiano ze wsi raczej przedstawicieli niższych warstw). O ile w kwestii stosunków seksualnych między osobami stanu wolnego wiejska moralność przywiązywała wagę przede wszystkim do widocznych gołym okiem efektów, to w przypadku cudzołóstwa na cenzurowanym było już samo "dawanie podobieństwa". Sformułowanie to oznaczało takie zachowania kobiet i mężczyzn względem siebie, które były nie akceptowane przez chłopski system etyczny, jako Kres muszy/iski, t. 1, s. 63-63a [1756]. M. Podgórski, Wola Żarczycka. Streszczona kronika koście/na Ila zakOJ1czenie Trzeciego Stólecia przez ks. Maryana Podgórskiego, JasIo 1878, s. 32 [1635]; por. O/piny, k. 3 [17 J 8]. 50 Np. Księga sądowa Wysokiej 1665-1792, f. 53, op. l, t. 1 (cyt. dalej: 1fYsoka), s. 63 [1708]; Rajbrot, s. 86 [1755]; Akta w sprawach chłopskich hrabstwa tarnowskiego z polowy XV1I1 wieku, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 7, Wrocław 1970 (cyt. dalej: Hrabstwo tarnowskie), nr 53 [ 1756]. 51 Księga wiejska Kąko/ówki [1616-1757J, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Blażowej 107, s. 364 [1719]; por. Ulanowski, nr 5036 [17291. 48 4~ �Tomasz Wiślicz 52 wskazujące na wzajemne zainteresowanie seksualne, niedopuszczalne w przypadku, gdy choć jedna ze stron pozostawała w związku małżeńskim. Katalog takich podejrzanych zachowań był dość szeroki. Począwszy od dość ewidentnego przychodzenia "z gorzałką nocować pod nieobecność męża"52,przez "wodzenie się po jarmarkach i odpustach"53, aż po częstowanie wódką w karczmie, wzajemne iskanie54i "zbyteczne konwersacje"55. Tego typu przejawy pozamałżeńskiego zainteresowania osobą przeciwnej płci były zwykle surowo piętnowane, gdyż - jak domniemywano - stanowić mogły symptomy cudzołóstwa. Tak szczegółowa profilaktyka w tym względzie wskazywałaby na dość gruntowne przyswojenie przez system etyczny wsi szóstego przykazania, w każdym razie w stosunku do osób związanych małżeństwem. W życiu codziennym jednak wiele rozmaitych czynników łagodziło surowość osądu cudzołóstwa. Najważniejsze były względy praktyczne. Wierność małżeńska nie sytuowała się widocznie w hierarchii moralnej chłopów na tyle wysoko, by poświęcać dla niej inne wartości. Gdy w 1743 roku Jan Solenka z Rajbrotu skarżył się swojemu bratu i siostrom, że nakrył na gorącym uczynku swą żonę z Antonim Mulką, rodzeństwo poradziło mu: "daj temu pokój, po to człowiek żywy i przed jego [tj. Mulki] żoną nie wspominaj, bo je[st] w ciąży"56. Pragmatyczne czynniki oceny cudzołóstwa powodowały również relatywizację występku w zależności od okoliczności zewnętrznych. Szczególnie jest to widoczne w przypadku kulturowego zróżnicowania zakresu swobody seksualnej pomiędzy płciami. Mężczyźni cieszyli się bowiem szerszym zestawem społecznie akceptowanych okoliczności łagodzących fakt popełnienia cudzołóstwa. Najczęściej używane były tu argumenty związane ze statusem obiektu występku, czyli - innymi słowy - następowało przerzucenie odpowiedzialności za własną seksualność na kobiety. Nie stanowiło to oczywiście cechy charakterystycznej dla wczesnonowożytnego chłopskiego systemu etycznego. Zjawisko to jest znacznie szersze, występuje wszędzie tam, gdzie - wedle terminologii feministycznej mamy do czynienia ze społeczeństwem patriarchalnym. Na wsi małopolskiej tego typu usprawiedliwieniem było przede wszystkim wskazanie na generalnie niemoralne prowadzenie się kobiety, z którą mężczyzna dopuścił się cudzołóstwa, tak jakby fakt, że ona"z drugimi się źle zadawała" umniejszał ciężar występku. Taka argumentacja zresztą rzeczywiście działała, jak wskazuje dekret sądu dworskiego bratkowskiego łagodnie traktujący cudzołóstwo Mikołaja Dziuby, gdyż "się to stało nie z panną, ani z mężatką, ale z zawidką [ij. 'panną z dzieckiem']", czyli z kobietą z założenia 'podupadłą'57. Ulanowski, nr 4704 [i725]. O/piny, k. 3 [1718]. 54 Akta luźne wsi Rajbrot [1620-1886J, AP w Krakowie, Dep. rkps 269 (cyt. dalej: Akta luźne Rajbrotu), nr 20 [i720]. ssNp. Uianowski, nr4726 [i750], nr 3937 [i720]; O/piny, k. 3 [17i8]; JofYsoka,s. 63 [i708]. 56 Akta luźne Rajbrotu, nr 35 [i743]. 57 AGAD, Archiwum Roskie, CLXIV/126 [1732]; por. AS D, t. i, s. i98 [1723] i s. 324 [1725]. 52 53 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 53 Kwestia poziomu dozwolonej swobody seksualnej kobiet zamężnych jest bardziej złożona. Z jednej strony, spotykały się one ze wzmożoną kontrolą w tym względzie i nie mogły korzystać z żadnej właściwie taryfy ulgowej, chyba że udało się im udowodnić, że zostały zgwałcone. Z drugiej jednak strony, nie brak przekazów, że jakaś część chłopskich małżeństw w ogóle dość swobodnie podchodziła do kwestii cudzołóstwa Trudnojest tu mówić o "przeżytkach małżeństw grupowych", jak chciał Bohdan Baranowski58, ale dość liczne były przypadki par chłopskich wzajemnie pennisywnych w stopniu jaskrawo kłócącym się z dwudziestowiecznym wyobrażeniem tradycyjnej rodziny włościańskiej, pozostającej w kręgu oddziaływania kultury chrześcijańskiej. Na pIzykład Franciszek Solarz z 0lpin nie tylko pozwalał swojej żonie utrzymywać stosunki z parobkami pracującymi w jego gospodarstwie, lecz "śmieje się jeszcze z tego i potuchy [im] dodaje, którzy na swoich służbach mają co jeść i co pić, a oni się tern nie konte[ n]tują, tylko się schadzają tam się umywać, tam się przewdziać i tam niespome godziny opuszczają na tych s[w]ywolach, a to mąż wszytko widzi a tern się nie brzydzi"59.W Kasinie w połowie XVIII wieku Katarzyna Krostkowa, mieszkając przez kilka lat bezpotomnie ze swym mężem Marcinem "ile, że mąż jej chorowity był", zdecydowała się zajść w ciążę z sąsiadem laskiem Szpyrką, co się zresztą odbyło za wiedzą i zgodą żony tego ostatniego60• Przypadki tego typu można mnożyć, ukazują one zresztą sytuacje skrajne i na tyle drastyczne, że spowodowały kontrakcję któregoś z organów sprawiedliwości. Wartość ich polega na tym, że obrazują, jak szerokie były granice tolerancji społeczności wiejskiej dla cudzołóstwa - spowodowanego czy to zwyczajną rozwiązłością, czy też usprawiedliwionego "wyższą koniecznością" posiadania potomstwa. Względnie wysoka częstotliwość występowania takich sytuacji w środowisku chłopów małopolskich w XVI-XVIII wieku wskazuje nie tylko na poszczególne, spersonalizowane przypadki porażek w zaszczepianiu szóstego przykazania bożego, lecz także znamionuje stopień jego ogólnego przyswojenia przez kulturę etyczną wsi. Chłopskie rozumienie związku małżeńskiego różniło się, być może w dość znacznym nawet stopniu, od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Kwestia zakresu dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków nie była tu nawet najważniejszym problemem. Związek sakramentalny według nauczania katolickiego był nierozerwalny. Kultura tradycyjna nie była w tym względzie tak dogmatyczna. Co prawda nie było na wsi polskiej obyczaju zawierania "małżeństw na próbę", tak jak w katolickiej Irlandii, lecz rozstania niedobranych par małżeńskich były przez opinię chłopską przyjmowane z pewnym zrozumieniem. Niepokoiło to natomiast szlacheckich lub duchownych nadzorców dóbr. W 1620 roku rządca w kluczu łąckim Jan Gogoliński skierował przed sąd majętności sprawę młynarza Marcina Wróbla ijego żony Małgorzaty, którzy rozstali się z sobą. Śledztwo wykazało, że "tego 5' 59 60 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 91. O/piny, k. 21 [ok. 1770]; por. też Ulanowski, nr 7139 [1685] i ASD, t. 6, k. 126-126v [1755]. Ulanowski, nr 3714 [1759]; por. też tamże, nr 3929 [1702]. �54 Tomasz Wiślicz żaden nie wie, dla jakiej przyczyny, jednak ludzie powiedają, że dla wolnej woli z obu stron", co jak widać było dla chłopów wystarczającym wytłumaczeniem61. Wyroki w takich sprawach zawsze były jednakowe - nakaz mieszkania z sobą pod karą grzywien i plag. Zwiększający się nacisk zewnętrznej kontroli prawnej nad życiem chłopów powodował, że starali się oni czasem legalizować swoje rozwody, próbując uzyskać kościelne unieważnienie małżeństwa62. Najprostszym i przypuszczalnie najczęstszym sposobem rozwiązania tej kwestii była jednak ucieczka ze wsi i rozpoczęcie życia na nowo w innej okolicy63. Przed władzami kościelnymi i świeckimi stawała konieczność restrykcyjnej obrony małżeństwa w jego potrydenckim kształcie. Ciekawym symptomem tej kampanii były bardzo poważne procesy sądowe przeciwko towarzyskiej rozrywce słownej uprawianej w karczmach przy trunku polegającej na żartobliwym "frymarczeniu" żonami. W Krowodrzy w 1699 roku Marcin Multanik i Jan Koczczek, którzy "przy posiedzeniu i wesołości" kupczyli swymi żonami "lubo to żartem, którego kupna kościół święty katolicki i wierni w kościele Bożym gromadzeni nienawidzą, jako obrządkom kościelnym przeciwne", skazani zostali na grzywny i po trzy dni więzienia64.Bardziej fantazyjną karę wymierzył za to samo przewinienie sąd czukiewski Jakimowi i Hryniowi Pasternaczkowi, którzy przez cztery niedzielne msze mieli na zmianę siedzieć w kunie lub leżeć pod progiem cerkwi, tak "że będą ludzie przez nich do cerkwie i z cerkwie chodzić"65. Na tym tle wydaje się zastanawiające, dlaczego w ustawach wiejskich poświęcano kwestii przeciwdziałania cudzołóstwu tak mało miejsca w stosunku do zwalczania nierządu między osobami wolnymi. Właściwie jedynie w ustawie dla podpoznańskich wsi Zegrze i Rataje z 1733 roku kwestia ta jest omówiona szczegółowiej, a nie ogranicza się wyłącznie do ogólnego nakazu karania cudzołóstwa66. Być może w większym stopniu, niż przy Jornicatio, spuszczano się na rolę Kościoła w walce z tym grzechem. W przeciwieństwie do nieślubnych ciąż, dostrzegalnych gołym okiem, adulteria wychodziły zapewne najaw głównie podczas spowiedzi. Być może karanie nierządu osób wolnych było dla chłopów czymś mniej oczywistym niż walka z cudzołóstwem i nie mieściło się w zwyczajowym kodeksie kamym wsi. Dlatego też należało umieścić je w prawie pisanym. 61 Klucz /ącki, nr 444 [1620]; zob. też: Ulanowski, nr 3944 [1721] i nr 4723 [1750]; Kluczjazowski, nr 356 [1778]. 62 Np. Acta iudicii scabinalis et advocatialis Novae Regiae Villae (1689-/790), AP w Krakowie, Gm. P.IV-4, szósta składka, s. 28-29 [1736]; ASD, t. 6, k. 104 [1755]; Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. 6] Zob. np. Acta criminalia Biecza 1547-1748, AP w Krakowie, Dep. rkps 6, s. 259 [1663]; A. Komoniecki, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki, wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987 (cyt. dalej: Komoniecki), s. 370 [1712]; por. O/piny, k. 3. 64 Księga sądowa Krowodrzy 1677-1717, AP w Krakowie, Gm. P. VI-3, s. 54 [1699]. 65 Czukiew, s. 107-108 [1624]. 66 Ordynacja we wsiach miasta Poznania Zegrza i Ratajach z 1733 r., w: Polskie ustawy wiejskie XV-XVIll w., wyd. S. Kutrzeba, A. Mańkowski, Archiwum Komisji Prawniczej, t. l J, Kraków 1938, nr 27, s. 269. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 55 Proces moralizowania etyki seksualnej wsi trwał co najmniej od początku XVII wieku. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja zaczęła przynosić owoce stopniowo kształtując chłopską świadomość na wzór postulowanego wzorca. Wydany w 1754 roku zbiorek pt. Krakowiak w swojej postaci, czyli śpiewki wiejskie krakowskie zanotował taką przyśpiewkę: Oj, parobecku gładki, nie chodź do mężatki, będzies gozał w piekle po same łopatki67 Jest to zapewne odbicie nauki o szczególnych karach pośmiertnych za cudzołóstwo, przewrotnie użyte jako zachęta do zainteresowania się pannami. Również indywidualne świadectwa wskazują, że kultura chłopska zaczęła przyjmować generalne rysy proponowanego systemu etyki seksualnej. Na przykład w 1760 roku karczmarka z Krowodrzy Małgorzata Sporkowa oskarżona o cudzołóstwo z Janem Magosinskim, skrzypkiem z tejże karczmy, przyznała się, że upijała go i wtedy do grzechu przymawiała. Przed sądem wyznała, iż wie, że źle czyniła, a to wszystko z pijaństwa68• Wpływ nauczania kościelnego na tematy obyczajowe zaznaczył się także w wizjach samozwańczych proroków. W 1718 roku na Żywiecczyźnie dziewce od krów, niejakiej starej Klarze Szafrance, ukazał się najpierw tajemniczy wędrowiec, a następnie mówiący wilk, który wezwał do poprawy obyczajów, co oczywiście Szafranka zaczęła głosić swym wsp&czesnym, bolejąc nad ich moralnym upadkiem69. Podobny proces stopniowej, lecz przyspieszonej moralizacji miał miejsce w przypadku tego, co później nazwano zboczeniami popędu płciowego. W omawianym okresie były one wciąż jeszcze wraz z innymi grzechami ciała wrzucane do jednego worka pod nazwą nieczystość. Jak tłumaczył to ksiądz Benedykt Chmielowski w swym konspekcie niedzielnej nauki katechizmu dla prostych parafian: "Cóż to jest nieczystość. Jest to skłonność człeka do cielesnych grzechów. A tych grzechów jest wiele: l cudzołóstwo [tj. adulterium], 2. grzech z wolną osobą [tj.fornicatio], kazirodztwo, świętokradztwo [chodzi o stosunek seksualny z osobą duchowną], bestialski grzech, sodomski grzech [tj. "męszczyzna z męszczyzną, albo białogłowa z białogłową" - jak dalej tłumaczy], grzech z samym sobą [ten ostatni w rękopisie jest przekreślony], innych nie powiadam, bo wstyd wymówić i boję się zgorszyć"?u. Niemniej jednak kultura prawna i zdrowy rozsądek ksztahowały zręby normy seksualnej poprzez szczególnie surowe karanie występków cielesnych "przeciw naturze". Na przykład, w przypadku zoofilii, prawo magdeburskie, stoso67 6' 60 Znany tylko z odpisu, zob. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 79. Ulanowski, nr 4393 [1760]; por. też nr 4155 [1726] i AS D, t. 1, s. 56 [1721]. Komoniecki, s. 508 [1718]. �56 Tomasz Wiślicz wane w polskich miastach, przewidywało spalenie przestępcy na stosie razem z obiektem przestępstwa, czyli zwierzęciem. Jednak w środowisku wiejskim sodomia nie spotykała się początkowo z tak gwałtowną reakcją. Co prawda najstarszy znany proces o stosunek ze zwierzęciem przed sądem wiejskim miał miejsce w Popowie koło Krzepic w roku 1613, lecz z wielu powodów jest to przypadek szczególny. Oskarżenie Jana Misiaczka o nierząd z jałowicą rozpłynęło się bowiem w znacznie uważniej traktowanych kwestiach pogróżek pod adresem księdza proboszcza krzepickiego, stało się chyba zatem tylko pretekstem rozprawy. Werdykt sądu - wypędzenie Misiaczka ze wsi - było kompromisem pomiędzy księdzem a gromadą, która udzieliła Misiaczkowi swego poręczenia71• Kolejnym przypadkiem sądzenia sodomii na wsi była chyba dopiero enigmatyczna sprawa z roku 1677, kiedy sąd kasiński skazał Grzegorza Kozuba, oskarżonego od gromady "o pewną robotkę smieszną a smierdzącą" na dwa złote grzywny i 30 plag72• W latach trzydziestych XVIII wieku zaczęły się pojawiać liczne przypadki sądzenia chłopów, oskarżonych o sodomię, przez miejskie sądy kryminalne, a czasem także przez ławy wiejskie73. Wyroki w takich sprawach były bardzo suroweprzeważnie rzeczywiście orzekano kary przewidziane za ten czyn przez prawo magdeburskie. Jednak nierzadko właściciel wsi w drodze łaski nakłaniał sąd do złagodzenia wyroku - zamiany na dotkliwe kary fizyczne, liczone w setkach batów. Samo pojawienie się tak licznych sprawo sodomię wskazuje, że w świadomości chlopów musiał dokonać się wówczas jakiś przełom i zoofilia została uznana za postępek godny żarliwego potępienia, wart ścigania, doniesienia do dworu, i świadczenia w sądzie. Zeznania świadków w takich sprawach (na ogół sąsiadów lub domowników oskarżonego) pełne są oburzenia dla tak strasznego występku. Natomiast podsądni ujawniają swą szokującą indyferencję w tym względzie. Jan W cieslo spod Miechowa "będąc pytany od mistrza [tj. kata], dlaczegoś to z kobyłą uczynieł, odpowiedział, że miał wolę zgwałcić Stróżową, która mu odpowiedziała: masz żonę, idź do diabła, daj mi pokój, wyszedszy z domu jego Stróżowa, kobyłę w swojej zapalonej lubieżności wprowadziwszy do izby, popełnieł z nią bestialita70 Powinności chrześciGliskie albo summa, lub sama treść /lauki chrze.\'cijańskiej albo krótki katechizm dla prostych ludzi, BJ rkps 7079, k. 19, 24v. 71 Liber actuum villae nostrae hereditariae Papaw, w: Kopiarz Krzepk'ki (w. XVII), Archiwum Archidiecezjalne w Częstochowie, bez sygn., s. 26-29 [1613]. 72 Ulanowski, nr 3410 [1677]. 73 Liber malejicorum Miechowa 157/-1747, Bl, rkps 86 (cyt. dalej. Miechów), k. 93-95 [1735]; AP w Krakowie, Dep. rkps 327, plik VIII, k. 18-20 [1735]; Akta do dziejów Nowej Gó,y, Bl, rkps 122, k. 12-15 [1750] i k. 16-17 [1756]; Księga gruntowa Wysokiej 1632-179/, f. 166, op. I, t. 1373, k. 49-49v [1756]; Acta nigra malejicorum Wisniciae abanno Domini 1665 [do 1785J, AP w Krakowie, IT 2059 (cyt. dalej: Wi.\'nicz), s. 199-213 [1784]. A. Komoniecki pisząc o spaleniu za sodomię z klaczą Stanisława Urbasa z Pietrzykowic dodaje"O którym występku jeszcze w Żywcu nie słychano", Komoniecki, s. 448 [1714]; por. Akta spraw złoczyóców miasta Żywca) 589-1782, [w:] Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1792, wyd. S. Szczotka, Lublin-Łódź 1952, nr 161. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 57 tem"74. Można oczywiście podejrzewać, że Jan Wciesło mógł być - używając ahistorycznego określenia - zboczeńcem, że należał do obecnego w każdej epoce wąskiego marginesu ludzi po prostu chorych, których w połowie XVIII wieku zaczęto w Polsce z jakichś powodów karać za odmienność. Istnieje jednak inne wytłumaczenie, chyba bliższe prawdy. Jan Wciesło mógł paść ofiarą przemian społecznych zwanych procesem cywilizowania, które na najbardziej elementarnym poziomie polegały na zmuszeniu człowieka do kontroli swego ciała i zachowań biologicznych. Proces ten przebiegał pod naciskiem elit społecznych i z wykorzystaniem rozmaitych struktur władzy. W Polsce, wobec słabości instytucji państwowych, zasadniczym nośnikiem idei cywilizowania ludu był Kościół. Około połowy XVIII wieku udało się zapewne duszpasterzom przekonać większość chłopów, że sodomia to straszny i "obmierzły Bogu" uczynek. W ciesło należał jednak do tych nieprzekonanych, tkwiących wciąż w starej, "rozpasanej" kulturze, w której zoofilia była być może obiektem żartów, ośmieszenia i wstydu, ale na pewno nie histerycznego potępienia, powodem kary stosu i ogni piekielnych po śmierci. Zderzenie tradycyjnego, rubasznego stosunku do sodomii z nowożytnym podejściem serio ukazuje historia z Wierzchornki w kresie muszyńskim z roku 1762. Sołtys Seman Barna orał pewnego dnia u Stanisława Lompar1a. Przyszedł do niego Jerzy Tymuryk, pozdrowił go i spytał ,jeżeli ma [na własność] klacz tę [którą orał] i jeżeli by ją do bronienia nie najął. Wymówił się, że ma klacz tę, ale ją nie najmie, bo on klacz ma za żonę". Ta żartobliwa riposta stała się przyczyną zainteresowania sądu kreski ego, śledztwa i przesłuchań w sprawie domniemanej sodomii Semana Barny75. Dużo mniej wiadomo na temat stosunku chłopów do homoseksualizmu. Bardzo nieliczne przekazy na ten temat uniemożliwiają uogólnienia. Przypatrzmy sięjednak dwóm lepiej udokumentowanym przypadkom. Andrzej Komoniecki pod rokiem 1715 zanotował kryminalną aferę, która rozegrała się w Oszczadnicy w Beskidzie Żywieckim. Wójt tej wsi Michał Kucharczyk "komornicę swojęjeszcze brzemienną okrutnie zabił z tej okazy jej, że on był styran[!] albo mieszaniec, to jest męskie i białogłowskie miał przyrodzenie w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A ten, choć żonę miał, z nią nie przestawał, tylko sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w nim się kochał, a ten pachołek nad woląjego ożenił się i została z nim praegna[n]s. On zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego ku owcom i tam okrutnie z owczarzem zabił"76.Pomimo całej drastyczności tego przypadku należy zauważyć, że ów Michał Kucharczyk, dopóki nie dopuścił się morderstwa, jakoś układał sobie życie: znalazł kochanka, zapewnił sobie neutralność otoczenia, a nawet pełnił funkcję wójta! Beskidcy chłopi musieli wykazywać dużą tolerancję dla odmienności seksualnej, trudno bowiem uwierzyć, Miechów, k. 94 [1735]. Kres muszy/iski, t. 2, s. 64-65 [1762]. 76 Komoniecki, s. 457 [1715]. 74 75 �Tomasz Wiślicz 58 by udawało się Kucharczykowi tak skutecznie ukrywać swe preferencje przed sąsiadami, żyjąc w małej, zamkniętej społeczności. Drugi przypadekjest ponad sto lat wcześniejszy. W 1608 roku niejaka Lewkowa z Tyszowców na Zamojszczyźnie trzy razy myła zielem parobka Stanisława Skrzypczyka "a to dla tego, aby go przerzeczony pan [Mikołaj] Turkowiecki, pan jego, miłował, który to przerzeczony wyrostek Stanisław Skrzypczyk dał tej babie za to groszy trzy". Tenże imć pan Turkowiecki przekonany był, że "przez tej baby czaly z żoną swą mieszkać nie może i z matką swej żony". Złapał zatem Lewkową, zawiózł do swego dworu i "tamże przez sposoby pewne postraszywszy ją (gdyż zrazu nic nie chciała dobrowolnie wyznać)" wymógł na niej obietnicę, że naprawi, co uczyniła, a on będzie ze swą żoną mieszkać w zgodzie zamiast uganiać się za Skrzypczykiem 77. Związek ten był - jak widać - trudny, ale przez obie strony w jakiś sposób doceniany i podtrzymywany. Charakterystyczne jest, że jedyną osobą, którą z tej okazji zainteresował się wymiar sprawiedliwości była owa Lewkowa, którą obwiniono o czarowanie. W przypadku homoseksualizmu nie daje się na wsi zauważyć jakiegoś wyraźnego okresu wzrostu prześladowań. Było to spowodowane albo rzeczywistym niewystępowaniemjego wśród chłopów (w co jednak trudno uwierzyć), albo ignorowaniem tego występku przez społeczność wiejską. Ignorancji tej nie da się wytłumaczyć inaczej, niż rozłożeniem akcentów w nauczaniu moralnym, płynącym z ambony. Podnoszenie poziomu etycznego chłopskich parafian miało swoje priorytety - skupiać się musiało przede wszystkim na grzechach najpowszechniejszych. Dlatego największy nacisk kładziono na kwestię cudzołóstwa, dalej nierządu (choć w tym wypadku duszpasterstwo napotykało bardzo silny opór tradycyjnych struktur doboru seksualnego, nic w zamian nie proponując). W dalszej kolejności uświadomiono wiernym ciężar "grzechu bestialskiego", charakterystycznego dla środowisk pasterskich i rolniczych, prawdopodobnie dość rozpowszechnionego78. Homoseksualizm, który dotyczy nie więcej niż 4% populacji79, spaść musiał zatem na dalszą pozycję w hierarchii celów duszpasterskich. Walka z grzechem Onana przed końcem XVIII wieku na wsi polskiej nawet się chyba nie rozpoczęła80. AP Lublin, Księgi Grodzkie Grabowieckie Relacje, 77, s. 415-416 [[608]. Zob. np. J. Liliequist, Peasants against Nature: Crossing the Boundaries between Man and Animal in l 7th- and 18th-Century Sweden, "Joumal of the History of Sexuality", vol. I, no 3, 1991, p. 393-423, por. też: A. Soman, Pathologie historique: Ie temoignage des proces de bestia lite aux XVr-XVlIf' sieeles, w: Actes du I07' Congres national des Societes savantes, Paris 1984, t. I, s. 159. 79 K. Imieliński, Seksiatria, Warszawa 1990, t. 2, s. 255. 80 Jak uważa Z. Kuchowicz, wśród ludzi prostych panowały jeszcze średniowieczne zasady w tym względzie. Nacisk religii przynosił efekty ograniczone i powolne, zob. Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 328. Nawet we Francji, gdzie do walki z masturbacjązabrala się policja obyczajowa, obyczaje wiejskie pod tym względem były bardzo liberalne. Aresztowani za ten występek w Paryżu w latach trzydziestych XVIII w. chłopcy z prowincji w ogóle nie wiedzieli, o co chodzi stróżom porządku, zob. M. Rey, Du pecM au desordre: police et sodomie a Paris au XVIII' sieele, "Revue d'histoire modeme et contemporaine", t. 29, 1982, nr I, s. 119. 77 78 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVllI wieku 59 Na koniec należy dodać parę słów o tym, jak wyglądało życie seksualne (w ścisłym sensie) w środowisku chłopów polskich w XVI-XVIII wieku. Ustalenia tego typu są bardzo skomplikowane i niepewne nawet dla kręgów aktywnie posługujących się pismem - jak pokazują opracowania Z. Kuchowicza, koncentrujące się na warstwie szlacheckiej, a przede wszystkim magnaterii. Historyk ten starał sięjednak objąć swoimi badaniami także warstwy niższe i, pomimo problemów metodologicznych, doszedł do wielu wartościowych wniosków. Zasadniczo potwierdził on panującą opinię, że chłopi uprawiali seks byle jak, byle gdzie i z byle kim (czyli zwykle z własną żoną)Xl.Osąd taki jest do pewnego stopnia uzasadniony, jeżeli jako skalę porównawczą przyjmie się ówczesny literacki (przede wszystkim zachodnioeuropejski) wzorzec erotyki kształtowany zwykle w środowisku dworskim. Wiejska piękność była "byle kim" w porównaniu z zalotną dwórką, zaś komora w kurnej chacie nie mogła równać się z wyłożonym tureckimi dywanami alkierzem. Tak sięjednak składa, że erotyka w jej kontekście kulturowym zawsze łączy się z szeroko pojętą estetyką. Regina Kucianka z Żukowic mogłaby wydawać się nam zupełnie nieatrak cyjna, ale dla kowala Jana Potępy i całego sądu hrabstwa tarnowskiego była "urodziwa, manierna w dyskursie, młoda, biesiadliwa, to jest rada tańcująca. Z tych tedy kwalitec prędko ku sobie serca męskie zachęca"82. Jak widać z tego opisu, kategorie atrakcyjności seksualnej na wsi małopolskiej w XVIII wieku nie różniły się wcale od tych stosowanych wówczas na królewskim dworze, ani też od obecnych. Odmienne było jedynie wartościowanie cech w ich obrębie. Liczne przekazy świadczą o niezwykłej brutalności zachowań seksualnych w środowisku chłopskim, zauważanej nawet przez przedstawicieli ówczesnej szlachty, której nie można było wszak przypisać przyrodzonej łagodności. Wacław Potocki pisał, że "chłopi kijem żony, przy miłości, łupią"83.Młynarz Wojciech Sroka ze wsi Lęka pod Nowym Sączem tłumaczył się, że zabił żonę zupełnie przypadkiem, a to "takim sposobem, [że] leżąc ze nmą na łóżku, nie chciała mi być powolną do małżeńskiej powinności, ja się rozgniewał, uderzyłem ją w piersi pięścią i zaraz zemdlała, ja tego nie postrzegł, zarazem się układł, dawszy zamysłowi pokój, usnąłem był potym"84. Zaloty Tomasza Smiałkowicza, krakowskiego rzeźnika, skończyły sięjedynie ciężkimi urazami wiejskiej dziewczyny: "igrałem z nią tak, żem ją tylko wyszczypał, nachynęła[!] się była wprawdzie, bomją był rzucił na łóżko i dlatego baby jąpotym smarowały, dałem na smarowidła złotych pięć"85. Stacjonujący pod Krakowem w 1742 roku żołnierz miał sięjakoby pytać swojej kochanki: ,,kochasz mnie Zosiu, ona miała powiedzieć kocham, miał jej kilka razy dać w gębę mówiąc: za co mnie ty kochasz, albo ja twój mąż?"86. "Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 280-281; idem, Miłość ... , s. 439. H2 Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. Hl W. Potocki, Ogród. .., t. 1, s. 141. R4 Acta consularia Nowego Sącza 1652-1684, AP w Krakowie, AD 116, s. 70 [1657]. M5 Prot/lOc%n causarum criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 311 [1689]. K6 Księga inkwizycji m. K/eparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 172 [1742]. �Tomasz Wiślicz 60 Agresywność, grubiaństwo i rubaszność wiejskich zalotów przybierały, co prawda, czasem fonny patologiczne, takie jak powyżej, jednak -jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - na ogół ściśle trzymały się pewnych zasad kulturowych. Co prawda nonny te były szokujące zarówno dla ówczesnych elit, jak i dla współczesnego obserwatora, wynikały bowiem z innej koncepcji życia płciowego - pozbawionej hipokryzji, zbędnego wstydu i wartościowania czynności biologicznych w kategoriach moralnych87• Repertuar społecznie aprobowanych sposobów zalotów obejmował poklepywanie, podszczypywanie, gwałtowne uściski, pociąganie obiektu uczuć na posłanie, przewracanie się na sianie itp. 88. Katarzyna Zagasiowna z Filipowic któregoś wieczora wracała z Pawłem Kłeczkiem z karczmy i zgrzeszyli z sobą na polu. Wedle jej słów: ,,na ten uczynek między niemi żadnej zmowy nie było, tylko że mnie wywrócił i po tym uczynku rozeszli się każde do swojej chałupy"89. Dużą rolę odgrywały także śmiałe deklaracje słowne. Do Małgorzaty Wiszki przyszedł w mięsopusty szynkarz z Jasionki Kazimierz Lech: "pytałam się go, po co przyszedł, on odpowiedział: przyszedłem się was zapytać, czyście wy mnie oddali dług czy nie. Jam mu odpowiedziała: wszakżem ci już dług zapłaciła. On siadł na ławie, i zaczął mie namawiać, abym mu się wżyć pozwoliła. Z początku pozbywałam [się] go, a potym zezwoliłam"90. Sebastian Miaszczyk zalecał się do swojej szwagierki mówiąc: "mam dawno apetit na cię, nie ujdziesz mi tego, musisz mi bydź powolną", w końcu zaraz po św. Stanisławie, "idąc spać do stodoły, po szarpnąłem jąza brzuch; ona mi rzekła, że przyjdęja tu zaraz do ciebie". Rzeczywiście przyszła, choć, jak twierdziła, tylko po to, by "z nim pożartować", jednak "zgrzeszyliśmy z sobą"91. Podkreślić należy, że inicjatywa w bezpośrednich i rubasznych zalotach wiejskich nie należała wyłącznie do mężczyzn. Kobiety były na tym polu równie aktywne, co z punktu widzenia ówczesnych elit społecznych było w dwójnasób uderzające92.Za przykład niech posłuży opis umizgów Marcinowej Żołnowej pod adresem Jana Klimka z Lipnicy Górnej: nie miał on "żadnego pokoju przed nią; w karczmie choć jej uchodził, to wszytko za niem chodziła i podsiadała go, bo wyszedszy z tańca to mu śpiewała różne a niepotrzebne pieśni do zgorszenia drugiem". W końcu wracając zjarmarku, Żołnina zaciągnęła Klimka w krzaki i "czego sama pragnęła, tom zrobił"93. Z. Kuchowicz, Miłość ..., s. 352-357. Zob. np. Księga inkwizycji m. Kleparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 155-158 [1740]; Księga miasta Nowej GÓ1Y[1678-1692J, AP w Krakowie, IT 229b, s. 34 [1680). 89 Księga miasta Nowej Góry [1742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 16 [1751]. 90 Państwo łąckie, s. 139-140 [1793]; por. Kres muszyński, t. 2, s. 207 [1765]. 9. Wiśnicz, s. 44--45 [1692]. 92 Z. Kuchowicz, Miło.~ć... , s. 360-363. 93 Lipnica Górna, s. 65-66 [1751]; por. Państwo łąckie, s. 142 [1793]. 87 NR �Z zagadnicń obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVlll wieku 61 Najmniej informacji można zebrać na temat samego przebiegu aktu seksualnego. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można domniemywać, że większość stosunków odbywano w tzw. pozycji misjonarskiej, tj. na leżąco, twarzami do siebie, przy czym kobieta leżała na plecach. Nie tylko jest to najpopularniej sza pozycja seksualna w kulturze europejskiej w ogóle, lecz także wielokrotnie potwierdzona w wykorzystanych źródłach, np. w zeznaniach świadków cudzołóstw94.Nie znaczy to wszakże, że była j edyną znaną ijedyną uważaną za "naturalną", jak nakazywały XIX-wieczne zasady pruderii, pokutujące gdzieniegdzie po dziś dzień, a powszechnie przenoszone na "dawne, dobre czasy" szlacheckiej Rzeczpospolitej. Z. Kuchowicz udowodnił, że szeroki wachlarz pozycji seksualnych stosowała magnateria, bywała w świecie szlachta, elity intelektualne, a także klienci i pracownice domów publicznych95.Należy dodać, żejuż wyrywkowa kwerenda w materiale źródłowym dotyczącym wsi wykazała stosowanie w środowisku chłopskim pozycji stojącycłf6. Można sądzić, że dalsze badania potwierdzą znajomość innych pozycji, zwłaszczajak domniemywał Kuchowicz - tych, opartych na naśladowaniu zachowań seksualnych zwierząt. Nie sądzęjednak, żeby udało się skonstruować jakiś katalog wiejskiej ars amandi. Nasi bohaterowie mówili bowiem prozą, nie wiedząc o tym; nie zawracali sobie głowy szufladkowaniem, nazywaniem i opisywaniem ułożeń ciała podczas tak naturalnego aktu. Pozycję klasyczną preferowali natomiast ze względów kulturowych, nie zaś dlatego, że inne uważali za "grzeszne". Uważa się na ogół, że stosunki seksualne w środowiskach plebejskich były agresywne, brutalne i grubiańskie97.Rzeczywistość była j ednak bardziej złożona. Obok form żywiołowych, egoistycznych, daje się zauważyć co najmniej równie często delikatność i czułość wobec partnera. Jako typowy element stosunku seksualnego wymienia się pocałunki, głaskanie i różne inne pieszczoty98. Daje się także zauważyć zainteresowanie nagością, cielesną atrakcyjnością partnera nie tylko w wymiarze praktycznym dla współżycia płcioweg099. Można również domniemywać, że ważną rolę pełnił kontakt werbalny między kochankami. Sprawności chłopów w posługiwaniu się metaforyką seksualną dowodzą zachowane erotyki ludowe. O swobodzie wypowiedzi na takie tematy i, szerzej, o istnieniu właściwego dla nich języka świadczą zeznania dziewczyny z Żukowic pod Tarnowem, która starając się udowodnić niejakiemu Sobczykowi ojcostwo swego dziecka, poproszona przez sąd, by opisała ,jaki instrument do takiego uczynku ma Sobczyk? Ta zeznała, że mały, cienkijak palec serdeczny u szczupłej ręki, żółty, w czepcu nie łysy, włosy gniade" 100. Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 294. Tamże, s. 294-295. 96 Kres muszyński, t. l, s. 63 [1756]; WL~nicz,s. 207 [1784]. 97 Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 293. 9K AS D, t. l, s. 425 [1732], s. 510 [1733]; Księga inkwizycji m. Kleparza 1762-1794, AP w Krakowie, KL 69, s. 192 [1765]. 99 Zob. ASD, t. 7, k. 370 [1757]. IOU Hrabstwo tarnowskie, nr 59 [1756]. 94 95 �62 Tomasz Wiślicz Spośród innych technik seksualnych znany i często stosowany był coitus interruptus, zapewne przede wszystkim jako swego rodzaju środek antykoncepcyjnylOl.Nie brak też dowodów na popularność praktyk oralno-genitalnych; mówi się o nich często w literaturze ludowej, rzadziej w zeznaniach sądowychiOl.Wzmianki na ten temat mają zwykle ton rubaszno-pobłażliwy, co kontrastuje z późniejszym przypisaniem "miłości francuskiej" charakteru jakiejś szczególnie wyuzdanej perwersji. Jeśli chodzi o seks analny infonnacje są niezwykle skąpe. Charakterystyczne jest pomawianie o tę praktykę pewnych grup w celu ich zdyskredytowania, np. Żydów lub kleru ruskiego. Dowodzi to oczywiście negatywnego jej wartościowania. Z drugiej jednak strony - jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - świadczy to równocześnie o orientacji w tej tematyce i ogólnie - o znajomości tej praktyki 103. Jeśli zatem można pokusić się o scharakteryzowanie obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku, to należy podkreślić, że był to okres daleko idących przemian, które można nazwać procesem moralizowania etyki seksualnej wsi. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja ta stopniowo kształtowała chłopską świadomość, a w źródłach z drugiej połowy XVIII wieku widać już, że doszło do głębokich przemian obyczajowości seksualnej na wsi. Jednym z symptomów tej ewolucji był spadek przyzwolenia dla przedślubnej aktywności seksualnej, przy czym zwracano uwagę przede wszystkim na łączące się z nią "publiczne zgorszenie" - nieślubne potomstwo, plotki o swobodnym prowadzeniu się itp. W przypadku nonn etycznych dotyczących związków małżeńskich tradycyjny system wartości nie odbiegał aż tak wyraźnie od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Aprobowane w chłopskiej moralności rozejście się niedobranego małżeństwa, aczkolwiek surowo zwalczane przez władzę świecką i duchowną, stanowiło raczej zjawisko marginalne. Zakres dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków zapewne uległ ograniczeniu, lecz zmiana ta potwierdzała tylko nakazy tradycyjnego, deklarowanego systemu etycznego. Dokonała się ona raczej poprzez eliminację "pragmatycznych" usprawiedliwień cudzołóstwa, takich jak niepłodność jednego z małżonków. Moralizacja etyki seksualnej zaznaczyła się również w zmianie stosunku chłopów do tzw. zboczeń popędu płciowego, przy czym największe zmiany dotyczą zoofilii. "Grzech" ten, dość swobodnie traktowany w dawnych środowiskach pasterskich i rolniczych, został uznany w pierwszej połowie XVIII wieku za postępek godny żarliwego potępienia i surowego karania. Inne zachowania dewiacyjne zapewne nie napotkały jeszcze na wsi polskiej większego zainteresowania. Brak, na przykład, śladów walki z onanizmem, która w drugiej połowie osiemnastego wieku 101 Kresmuszyński, t. 1, s. 159 [1758]; Wiśnicz, s. 91 [1722]; ASD, t. 7,k. 369v [1757]; zob. też k. 106 [1755], gdzie być może chodzi o tzw. stosunek udowy. 102 Por. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 50; ASD, t. 7, k. 345 [1757]. 103 Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 322-323. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIll wieku zajmowała społeczeństwa zachodnioeuropejskie. ły jeszcze metod zalotów i technik współżycia, cech archaicznych, takich jak przyzwolenie na rubaszność i względną brutalność w kontaktach 63 Podobnie, przemiany nie ogarnęktóre wykazywały wciąż wiele inicjatywę kobiet, żywiołowość, cielesnych. Tomasz Wiślicz ON SEXUAL CUSTOMS OF PEASANTS IN 16T11-18TH CENTURY POLAND. CONSENT AND PUNISHMENT (SummaI)') The article addresses some problems ofrural sexual customs in the early modem times. It is based on village court books and other legal and literary sources. From the end ofthe 16'h century, a particular moral code was gradually being applied to the sexual life of peasants as a result ofthe pastoral work initiated after the Council ofTrent in 1545. The role ofthe traditional system ofvalues was restricted. Basically, the autonomous peasant sexual ethics was much less strict than the model advocated by the clergy. For example, sexual activity by unmarried men and women was tacitly approved on condition that some standards were observed. The peasant culture also permitted divorce of couples and justified some cases of adultery, giving spouses some sexual freedom. However, in the second half of the 18th century the standards of sexual ethics of the Polish peasants were made much stricter - pre-marital sex was not approved, stricter control over married couples was exercised, some deviant behaviours were not tolerated. Civilisational changes were not far-reaching, however. There was no position on masturbation. Methods of courtship and techniques of sexual intercourse continued to exhibit many archaic features. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6a9367020d896641a592371331ced38.pdf ce5f2ed4bba83e462134a23d5b410012 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3940 Title A name given to the resource Z zagadnień sztuki ludowej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.65-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z ZAGADNIEŃ SZTUKI L U D O W E J ROMAN Okres ostatnich kilku lat, który nastąpił po zakończeniu działań wojennych jest dla całej nauki polskiej okresem w z m o ż o n e j , nienotowanej dotychczas a k t y w n o ś c i . P a ń s t w o Ludo­ we otoczyło n a u k ę opieką, dostarczając jej ś r o d k ó w materialnych o jakich dawniej trudno było m a r z y ć . Znalazło to s w ó j wyraz w wypo­ sażeniu w a r s z t a t ó w naukowych, jak i w szero­ kich m o ż l i w o ś c i a c h natury wydawniczej. Po latach przymusowego zastoju, w y n i k a j ą c e g o z sytuacji wojennej ruszyła naukowa praca, obejmująca wszystkie dziedziny nauki, nie w y ­ łączając o c z y w i ś c i e i n t e r e s u j ą c y c h nas tu badań nad sztuką l u d o w ą . W zakresie badań nad sztuką l u d o w ą zapo­ c z ą t k o w a n e zostały zakrojone na dużą skalę ba­ dania folkloru muzycznego i twórczości pla­ stycznej. Prace te, przewidziane na lat kilka, już dziś przynoszą w wyniku bardzo p o w a ż n y dorobek w formie nagromadzonego materiału faktograficznego, który sukcesywnie opracowa­ ny jest do druku, czy to w formie drobnych a r t y k u ł ó w umieszczanych w naukowych czaso­ pismach, czy też w oddzielnych publikacjach. Mniej natomiast p o c i e s z a j ą c y m jest fakt, że pracom tym nie d o r ó w n u j ą r ó w n o l e g l e prowa­ dzone badania w zakresie teorii sztuki ludowej. Szereg zasadniczych zagadnień z w i ą z a n y c h ze. sztuką l u d o w ą nie doczekał się jeszcze w ł a ś c i ­ wego sformułowania, co często stwarza atmo­ sferę nieporozumień. Zaczynają się one na sa­ m y m początku dyskusji, gdy poruszona zosta­ nie sprawa definicji sztuki ludowej i w y n i k a ­ jący z niej zakres b a d a ń nad l u d o w ą t w ó r c z o ­ ścią artystyczną. Dawne próby definiowania sztuki ludowej od strony jej cech czysto formalnych, czy psycho­ logii procesu t w ó r c z e g o nie w y t r z y m u j ą k r y ­ tyki ze stanowiska materializmu dialektyczne­ go. Sztuka jest zjawiskiem s p o ł e c z n y m , histo­ rycznie uwarunkowanym. Odnosi się to oczy­ w i ś c i e r ó w n i e ż do sztuki ludowej, która w róż­ nych okresach historycznych, w różnych ustro­ jach s p o ł e c z n y c h będzie miała inny wyraz i inną spełniała rolę. Zmiany te z kolei w p ł y ­ REIN FUSS wają na z m i a n ę treści zawartej w samym ter­ minie „sztuka ludowa". W s p o ł e c z e ń s t w a c h kla­ sowo nierozwarstwionych, ż y j ą c y c h w w a r u n ­ kach spólnoty pierwotnej, gdzie pojęcie „lud" obejmuje całą społeczność, gdzie nie zaistniał jeszcze podział na m o ż n y c h i u p o ś l e d z o n y c h , gdzie nie ma w a r u n k ó w p o w o d u j ą c y c h wytwo­ rzenie się w obrębie społeczności istotnych róż­ nic kulturalnych, całokształt twórczości arty­ stycznej stanowi „sztukę ludową". W forma­ cjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych, gdzie obok warstw społecznie i eko­ nomicznie uprzywilejowanych, w y s t ę p u j ą w a r ­ stwy upośledzone, pojęcie „ludu" z a w ę ż a się do tych ostatnich. W s p o ł e c z e ń s t w a c h takich zja­ w i s k a kulturowe nie układają się już w obraz treściowo jednolity o b e j m u j ą c y swym z a s i ę g i e m całą społeczność. W s p o ł e c z e ń s t w a c h tych poję­ cie „sztuki ludowej" posiada w y r a ź n y charakter klasowy, obejmuje ono bowiem twórczość arty­ s t y c z n ą warstw ekonomicznie i społecznie u c i ś ­ nionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obej­ muje nie tylko dorobek artystyczny wsi, a k r ó w n i e ż uboższego m i e s z c z a ń s t w a , prowincjo­ nalnego rzemiosła, a w okresie kapitalizmu r ó w ­ nież ludności robotniczej — proletariatu, bez w z g l ę d u na to, czy b ę d ą to m i e s z k a ń c y wsi, wielkich miast, czy d u ż y c h ośrodków prze­ mysłowych. W s p o ł e c z e ń s t w i e socjalistycznym, gdzie zli­ kwidowany został podział s p o ł e c z e ń s t w a na klasy antagonistyczne, nie ma podstaw do w s p ó ł i s t n i e n i a obok siebie d w ó c h o d r ę b n y c h nurtów sztuki. Przyczyny, które dawniej sprzy­ jały wytworzeniu się odrębnej sztuki, o b s ł u g u ­ jącej potrzeby warst elitarnych i ludowych od­ padają wraz z likwidacją samego podziału k l a ­ sowego. W s p o ł e c z e ń s t w i e nieantagonistycznym n a s t ę ­ puje proces stopniowego zbliżania się sztuki „uczonej", zaspakajającej dawniej potrzeby warstw elitarnych i samorodnej „ n i e u c z o n e j " twórczości ludowej. R ó w n o c z e ś n i e zmienia swe znaczenie pojęcie „ludowości" sztuki. W e d ł u g 65 �G. Niedosziwina, który zagadnieniu temu po­ ś w i ę c i ł obszerniejszą pracę „podstawą ludowo­ ści radzieckiej sztuki pod w z g l ę d e m treści jest jej nierozerwalna łączność z ż y c i e m ludu, z inte­ resami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą c y m i ideami bolszewickiej partii" zaś „ l u d o w o ś ć formy zakłada przede wszystkim jej szeroką dostępność" ) . Sztuka ludowa w takim ujęciu to twórczość artystyczna, wyrażająca p o s t ę p o w e dążenia, m y ś l i i uczucia szerokich mas ludowych poda­ wana w formie powszechnie zrozumiałej. P o j ę ­ cie sztuki ludowej nie zawęża się tu do sztuki zaspakajającej potrzeby tej czy innej' warstwy, czy klasy społecznej. Jest to sztuka s p o ł e c z e ń ­ stwa nieantagonistycznego, w k t ó r y m pojęcie ludu pokrywa się z p o j ę c i e m narodu. 2 Wskazane w y ż e j różnice w znaczeniu termi­ nu „sztuka ludowa" są dla nas n i e s ł y c h a n i e w a ż n e zwłaszcza w chwili obecnej, gdy termin ten w tej samej często pracy u ż y w a n y jest raz na określenie „ n i e u c z o n e j " sztuki ludu, drugi raz na określenie sztuki p o s t ę p o w e j w swej tre­ ści i w y r a ż a j ą c e j potrzeby całego narodu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się nie tylko w lite­ raturze polskiej, ale i radzieckiej, gdzie np. Niedosziwin czy Tiemerin pojęcia „sztuki ludo­ wej" u ż y w a j ą z a r ó w n o na określenie tradycyj­ nej twórczości artystycznej ludu rosyjskiego, ukraińskiego, T a d ż y k ó w czy T u r k m e n ó w , jak w odniesieniu do najwybitniejszych osiągnięć w s p ó ł c z e s n y c h p l a s t y k ó w radzieckich, radziec­ kiego filmu czy artystycznej produkcji prze­ mysłowej. Wskazane w y ż e j różnice w treści nadawanej terminowi „sztuka ludowa" p o w o d u j ą , jak wspomniano, szereg nieporozumień, które w y ­ magają jaśniejszego sprecyzowania przedmiotu naszych badań. Zasadniczo przedmiotem ich j e s t „sztuka ludowa" we wszystkich trzech swoich znaczeniach. Interesuje nas bowiem twórczość artystyczna s p o ł e c z e ń s t w klasowo nierozwarstwionych, z k t ó r y m i spotykamy się W kulturach z czasów przedhistorycznych, czy u n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w egzotycz­ nych, jak i sztuka warstw nieelitarnych z okre­ su feudalizmu czy kapitalizmu, wraz z jej dal­ szymi przemianami z a c h o d z ą c y m i już w społe­ c z e ń s t w i e socjalistycznym. Bardzo r ó w n i e ż istotnym zagadnieniem z w i ą ­ zanym z badaniami nad sztuką l u d o w ą jest w y ­ krywanie jej p o s t ę p o w y c h treści, czyli tego co w obecnie stosowanej terminologii rozumie się pod p o j ę c i e m „ludowości". Wytyczony p o w y ż e j zakres badań nad sztuką l u d o w ą ustawia interesujące nas zagadnienie na 66 pograniczu d w ó c h gałęzi wiedzy — historii sztuki, zajmującej się badaniem zjawisk z w i ą ­ zanych z twórczością plastyczną i etnografii, która z kolei obejmuje całokształt badań nad k u l t u r ą s p o ł e c z e ń s t w ż y j ą c y c h w stanie w s p ó l ­ noty pierwotnej i warstw nieelitarnych społe­ c z e ń s t w klasowo rozwarstwionych. Sztuka ludowa stanowi jednak tylko m a ł ą cząstkę przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń obydwu w y ­ mienionych w y ż e j nauk, które w o g ó l n y m ze­ spole opracowywanych przez siebie zagadnień, niewiele uwagi m o g ą jej p o ś w i ę c i ć . Wobec szybkich przemian, jakie w kulturze ludu pol­ skiego zachodziły w ciągu bieżącego wieku, a zwłaszcza w ostatnich latach, koniecznością stała się szybka inwentaryzacja zjawisk sztuki ludowej, z k t ó r y c h jedne giną w szybkim tem­ pie, inne przeciwnie przechodzą okres prze­ mian. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u na konieczność ener­ gicznego działania w celu ich uchwycenia po­ w o ł a n a została w Polsce Ludowej specjalna pla­ c ó w k a badawcza w postaci P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki Ludowej, w ł ą c z o n e g o n a s t ę p n i e do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, gdzie obecnie badania w zakresie ludowej twórczości plastycz­ nej prowadzone są przez Zakład Badania P l a ­ styki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, a w zakresie folkloru s ł o w n o - m u z y c z n e g o prze? „ A k c j ę Zbierania Folkloru" przy P. I . Sztuki. Zakres badań prowadzonych w dziedzinie ludo­ wej twórczości plastycznej obejmuje szeroki wachlarz zagadnień, p o c z ą w s z y od malarstwa, rzeźby, poprzez wszystkie gałęzie zdobnictwa. Przedmiotem prowadzonych badań jest z a r ó w ­ no twórczość artystyczna wsi, jak i samorodna, nieuczona sztuka ludności miejskiej, czy nawet rzemiosła, zwłaszcza prowincjonalnego. Pewne przechylenie prac badawczych w kierunku sztu­ ki wsi nie wynika w ż a d n y m wypadku z zało­ żeń metodologicznych, lecz stąd, że w czasach obecnych twórczość ludowa wsi jest na ogół ż y w s z a i bardziej zasobna. Szereg działów l u ­ dowej sztuki, jak np. wycinanki, malarstwo zrębów, w ogóle nie w y s t ę p u j ą dziś w kulturze miasta, inne zaś badane są na r ó w n i bez w z g l ę ­ du г а to czy w y s t ę p u j ą na terenie wsi czy mia­ sta. Niejednokrotnie zdarza się, że pewne z ba­ danych zagadnień w ogóle dotyczą raczej rze­ m i o s ł a miejskiego ( w z g l ę d n i e m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego) niż wiejskiego. Jako przykład p o s ł u ż y ć jnoże ludowe meblarstwo, s t a n o w i ą c e na prze­ w a ż a j ą c y c h terenach Polski produkcję m a ł o ­ miasteczkowych w a r s z t a t ó w stolarskich, a k t ó ­ re opracowywane jest przez badaczy sztuki l u ­ dowej. Nigdy zresztą w badaniach nad sztuką l u d o w ą nie ograniczano się u nas w y ł ą c z n i e do T �„ w i e j s k i e g o podwórka". Szereg prac takich jak choćby K . M o k ł o w s k i e g o („Polska sztuka ludo­ wa"), gdzie na r ó w n i u w z g l ę d n i o n y jest mate­ riał czerpany z terenu wsi jak i miasta, czy mo­ nografii specjalnych jak T . Seweryna: „Kra­ kowskie klejnoty ludowe", M. Gładysza: „ Z d o b ­ nictwo metalowe na Śląsku", czy J . Kostysza: „Z dziejów garncarstwa krakowskiego" i wiele innych ś w i a d c z y o tym, że w badaniach sztuki ludowej nie obserwujemy jakiegoś celowego ograniczania się do tematyki związanej w y ł ą c z ­ nie z w i e j s k ą twórczością artystyczną. Pod w z g l ę d e m zakresu badań nad sztuką l u d o w ą prace w Polsce nie odbiegają od tych, które prowadzone są w Z w i ą z k u Radzieckim i k r a ­ jach demokracji ludowej. R ó ż n e znaczenia nadawane pojęciu „sztuki ludowej" i „ l u d o w o ś c i " p r z y c z y n i a j ą się cza­ sem do powstawania n i e p o r o z u m i e ń na temat roli jaką „nieuczona" sztuka ludu odegrać ma w k s z t a ł t o w a n i u się przyszłej sztuki s p o ł e c z e ń ­ stwa socjalistycznego. Z a r ó w n o wypowiedzi c z o ł o w y c h t e o r e t y k ó w marksizmu jak i obserwacja rozwoju życia arty­ stycznego w kraju przodującego socjalizmu — Z w i ą z k u Radzieckiego, świadczą o tym, że sto­ sunek klasy robotniczej do dziedzictwa prze­ szłości jest jak najbardziej pozytywny. W prze­ c i w i e ń s t w i e do sztuki z okresu imperializmu, która propagowała r o z k ł a d o w e idee kosmopoli­ tyzmu i stwarzała pogardliwy stosunek do war­ tości kultury narodowej — socjalizm jako swe hasło sztandarowe wysuwa tworzenie kultury narodowej w formie, socjalistycznej w t r e ś c i W z w i ą z k u z rozwijaniem m y ś l i zawartej w tym haśle m ó w i się często i pisze o konieczności na­ w i ą z y w a n i a do ludowej twórczości i wprowa­ dzania ludowych p i e r w i a s t k ó w do sztuki naro­ dowej. Na tle r ó ż n y c h treści o k r e ś l a n y c h ter­ minem „ludowości" i tu o c z y w i ś c i e dochodzi do pewnych n i e p o r o z u m i e ń . C i , dla których ter­ min „ l u d o w o ś ć " oznacza nieuczona twórczość ludu sądzą, że wprowadzenie „ l u d o w y c h " treści dziedzictwa przeszłości do socjalistycznej k u l ­ tury narodowej jest r ó w n o z n a c z n e z wprowa­ dzeniem do niej e l e m e n t ó w czerpanych z nasze­ go bogatego folkloru. Rozumowanie takie jest j e d n a k o w o ż b ł ę d n e . W y r a ź n i e przeciw takiemu pojmowaniu „ludowości" zastrzega s i ę w swej pracy: „O zagadnieniu l u d o w o ś c i w sztuce r a ­ dzieckiej" G . Niedoszwin, który pisze: „nie by­ łoby chyba słuszne sprowadzanie pojęcia naro­ dowej formy tylko do wykorzystywania wzo­ r ó w i m o t y w ó w ludowej twórczości, folkloru lub jeszcze bardziej feudalnej sztuki danego narodu" ) . 3 Przez „ l u d o w o ś ć " n a l e ż y tu rozumieć przede wszystkim p o s t ę p o w e , demokratyczne, socjali­ styczne treści zawarte w dziedzictwie kulturo­ w y m przeszłości. Treści te zawarte są nie tyl­ ko w twórczości ludu, ale i w kulturze warstw nieludowych. Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o stawia­ nie znaku r ó w n o ś c i m i ę d z y kulturą (sztuką) l u d o w ą a kulturą (sztuką) narodową b y ł o b y z u p e ł n y m nieporozumieniem. Z tego, co powie­ dziano w y ż e j , nie n a l e ż y z kolei w y c i ą g a ć wnio­ sku, jakoby ludowa twórczość artystyczna nie miała w ogóle w e j ś ć do sztuki narodowej, jako jeden z jej e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h . „ N i e u c z o ­ na" sztuka ludu wchodzi dziś szeroką falą w nurt nowej socjalistycznej kultury. Proces ten widoczny jest szczególnie jasno w Z w i ą z k u Radzieckim. Widzimy tam d u ż y rozwój ludo­ wej plastyki, która znalazła już drogę do urze­ czywistnienia założeń socjalistycznego realiz­ mu. Z z a s o b ó w tradycyjnego zdobnictwa ko­ rzystają artyści radzieccy, znajduje też ono za­ stosowanie w radzieckim p r z e m y ś l e arty­ stycznym. Samo jednak zagadnienie przejmowania tre­ ści tradycyjnej ludowej twórczości ludu i do­ stosowywania jej do nowych potrzeb i w a r u n ­ k ó w społeczności socjalistycznej nie jest bynaj­ mniej s p r a w ą prostą. Wymaga ono jeszcze wielu dyskusji i prób. Chcąc p o w i e d z i e ć coś konkretnego na temat m o ż l i w o ś c i praktycznego wykorzystania sztuki ludowej w budownictwie socjalistycznej kultu­ r y artystycznej trzeba przede wszystkim (na co już u nas z w r ó c o n o u w a g ę ) przeprowadzić g r u n t o w n ą jej analizę, p r z e w a r t o ś c i o w a ć i nie­ jako w y c e n i ć jej p o s z c z e g ó l n e przejawy, biorąc za podstawowe kryterium w a r t o ś c i o w a n i a ich „ludowość". L u d o w o ś ć pojętą jako wyraz po­ s t ę p o w y c h tendencji i dążeń naszego ludu. O c z y w i ś c i e koniecznym jest, a b y ś m y w momen­ cie przeprowadzania krytycznej oceny dyspo­ nowali m o ż l i w i e jak n a j p e ł n i e j s z y m m a t e r i a ł e m i l u s t r u j ą c y m dorobek ludowej twórczości arty­ stycznej. W chwili obecnej obraz tego dorob­ ku jest jeszcze bardzo fragmentaryczny. N a l e ż y go m o ż l i w i e szybko u z u p e ł n i ć przez intensyw­ ne badania terenowe i publikacje m a t e r i a ł ó w , podobnie jak to ma miejsce w Z S R R , Czecho­ słowacji i innych krajach demokracji ludowej. PRZYPISY 1. G. Niedosziwin: O zagadnieniu ludowości w sztu­ ce radzieckiej. Polska Sztuka Ludowa, г. V, nr 3, str. 85. 2. j . w., str. 90. 3. j . w., str. 87. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92007af2dc620c1d7aa9348cd967133e.pdf 8fdca8a0c0f95e47dde3740ee68e875f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1252 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1156 Title A name given to the resource Z żałobnej karty / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.213-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria; Szromba-Rysowa, Zofia; Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J К A' R T Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (1897-1984) d n i u 8 l i p c a 1984 r. z m a r ł a w Ł o d z i prof, dr hab. K a z i m i e r a Zawistowicz- - A d a m s k a , w y b i t n y badacz i teoretyk W kultury ludowej, utalentowany i niestrudzo­ ny działacz etnografów na — polu jej krzewienia niezawodny i popularyzacji, wychowawca przyjaciel ludzi wiejskich. N a l e ż a ł a wielu pokoleń do p o k o l e n i a tych P o l a k ó w , k t ó r z y start ż y c i o w y rozpoczynali u progu odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i i c a ­ łe swoje późniejsze życie i działalność p o ś w i ę c i l i w y t ę ż o n e j pracy nad utrwalaniem najwyższych wartości w r o z w o j u odrodzonego n a r o d u , s p o ł e c z e ń s t w a i jego kul­ tury. Urodziła spędziła w się na Pińsku m a t k i za u d z i a ł w ców, po wczesna których śmierć Ukrainie w n a Polesiu. miejscowości Była córką powstaniu listopadowym ślad zaginął, a cowi w s i s p o w o d o w a ł a , rodzinny po u d z i e l e n i u ż e r a z e m ze s w y m Najwcześniejszą dziadkowie młodość ze strony p o d z i e l i l i los t y c h s y b e r y j s k i c h z e s ł a ń ­ ich m a j ą t e k ojca z m a r ł e g o na tyfus Haniebno. lekarza, którego uległ konfiskacie. pomocy choremu trzyosobowym rodzeństwem Przed­ mieszkań­ wychowy­ w a ł a s i ę pod w y ł ą c z n ą o p i e k ą m a t k i p r o w a d z ą c e j w P i ń s k u w ł a s n ą k s i ę g a r n i ę . M a t ­ ka, pochodząca pensji m o g ł a również po ś m i e r c i z rodziny męża nie dla c a ł e j rodziny. K s i ę g a r n i a dodatkową ziemiańskiej, rozpocząć pracę ta z r e s z t ą w dzięki ukończonej zawodową, ó w c z e s n y c h latach niewoli f u n k c j ę — o ś r o d k a krzewienia polskości. W niej bowiem no n i e l e g a l n i e polskie pisma, książki warszawskiej zapewniającą i broszury dostarczane utrzyma­ spełniała rozprowadza­ z Warszawy, a k i e d y n a w e t poprzez k o r d o n y g r a n i c z n e z t e r e n u i n n y c h z a b o r ó w . nie­ �214 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y W tej niecodziennej głębianej jeszcze skiej uczącej osobowość nia szkole rozbudziło humanistyczne, nej, a także należała w się w młodziutkiej z książką atmosferze w Zawistowicz. niej wielkie zamiłowanie zdyscyplinowanie I wojny języka pracą w Na kształtowanie kontakty w i e , gdzie k s z t a ł c i ł Po w ukończeniu się Jej systematyczność młodzieży w zaznaczyło się wojsk osobowości średniej rozpoczęła studia że się już rosyjskich nauczycielką znaczny młodzieży w dziennikarskie wpływ Warsza­ się starszy brat i mieszkali k r e w n i oraz przyjaciele szkoły szkol­ sprawiły, została w niej środowiskami się uzdolnie­ nauce polskiej po w y c o f a n i u postaw i z patriotycznymi po­ pol­ zetknięcie do c z y t a n i a . W r o d z o n e kółku Pińsku domu, c h a r a k t e r oraz wczesne się młodzieży. T o wyróżnienie ś w i a t o w e j , kiedy również rodzinnym się świadomość, wewnętrzne, tajnym w organizacji m ł o d z i e ż y Bardzo polską szkółkę, a młodziutka Kazimiera polskiego. wywarły tajnej rosyjskiej, kształtowała do g r o n a w y r ó ż n i a j ą c e j czasie wpajanej do Kazimiery kierowanie zorganizowano polskości dodatkowo p r z y n a l e ż n o ś c i ą rodziców. na Wolnej W s z e c h n i c y P o l s k i e j (1920-1923). Z a f a s c y n o w a n a w y k ł a d a m i profesora etnografii Sta­ nisława Poniatowskiego, oraz kulturę ludów ległej który pierwotnych perspektywie kulturę ludową ukazywał historycznej, w t y m p o z o s t a ł a w i e r n a przez całe swoje Etnografię i etnologię i Uniwersytecie cywilizowanych przestrzennym studia zróżnicowaniu etnologiczne i z z a k r e s u socjologii, towskiego, S. C z a r n o w s k i e g o , kierunkiem roz­ życie naukowe. historii kultury, s t u d i o w a ł a w l a t a c h 1923-1929 n a W o l n e j W a r s z a w s k i m pod i zainteresowaniom d ł u g i e i bardzo intensywne oraz n a u k i pokrewne archeologii i j ę z y k o z n a w s t w a Polskiej ich wybrała społeczeństw profesorów L . K r z y w i c k i e g o , W. A n t o n i e w i c z a Wszechnicy — S. Ponia­ oraz J . N . B a u - doun de C o u r t e n a y . Zdecydowane wały, zainteresowania że już w Katedrze okresie Etnologii studiów Wolnej naukowe została Wszechnicy oraz dociekliwość asystentką Polskiej prof. badawcza spowodo­ S. P o n i a t o w s k i e g o (1923-1928), a n a s t ę p n i e w przy Zakła­ dzie E t n o l o g i i T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o W a r s z a w s k i e g o (1928-1932). W t y m t e ż c z a ­ sie o d b y w a ł a (Łotwa, Estonia, liczne skandynawskich dów oraz podróże do k r a j ó w (Szwecja, Norwegia, pracami ośrodków studenckich nadbałtyckich Dania), zapoznając naukowo-badawczych kulturalnych. archeologiczno-etnograficznych Finlandia), tych w Austrii, C z e c h o s ł o w a c j i , n a W ę g r y i do W ł o c h . W 1929 r. d o k t o r y z o w a ł a go u prof. J . S. B y s t r o n i a ( r o z p r a w a d o k t o r s k a pt. Zawarcie no w polskich do i etnologii n a W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u obrzędach weselnych opublikowana małżeństwa przez w n r 10 P r a c K o m i s j i (1930-1931). S t u d i a te p r o w a d z i ł a w É c o l e P r a t i q u e des H a u t e s S t u d e n t , czych w y b i t n e g o uczonego prof. do w y s t a w y syteckie w kolonialnej Niemczech gicznego S o r b o n y mi fesorami muzealnych Paryżu, zwiedziła oraz b r a ł a u d z i a ł w najważniejsze wyprawie grot w Finlandii i Estonii, naukowej miasta Pirenejach, połączonej gdzie p r z y ś c i s ł e j oraz gromadząc Etnolouniwer­ Etnolo- z badania­ (1931-1932) współpracy studia na temat p o w i ą z a ń k u l t u r o w y c h s ł o w i a ń s k o - f i ń s k i c h . kierunkami badań materiał z pro­ etnologiczZapoznając porównawczy swych prac szczególną u w a g ę z w r a c a ł a na organizację ś r o d k ó w dokumentacji g r a f i c z n e j oraz m e t o d y k ę p r a c t e r e n o w y c h . Z w i e d z y tej i d o ś w i a d c z e ń m i a ł a w w i ę k s z y m stopniu k o r z y s t a ć p r z y o r g a n i z o w a n i u de w s z y s t k i m j e d n a k w ó w c z a s , gdy m o g ł a w a d z o n y c h p r z e z siebie p l a c ó w k a c h w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, kierować zespołami naukowych. do pod przygotowaw­ Instytutu Tallgrenem, Ailio, Europensem i K r o h n e m prowadziła z najnowszymi studia Instytucie pracach kraju Basków. W następnym roku akademickim ponownie w no-archeologiczne się w n a roczne M a r c e l a M a u s s a , oraz w ponadto w do p r z e d h i s t o r y c z n y c h etnograficznymi przebywała w wyjechała kup­ Etnogra­ Polskiej na Sorbonie. U c z e s t n i c z y ł a czym się z za­ Jagiellońskie­ Paryża kierunkiem po Jugosławii, ficznej gicznym Akademii Umiejętności), naro­ Uczestniczyła również k r e s u etnografii wycieczkach i się z kulturą etnografów w do etno­ naj­ prze­ pro­ �Z ŻAŁOBNEJ 215 KARTY Dorobkiem tych pierwszych z a i n t e r e s o w a ń naukowych, podróży i s t u d i ó w za­ granicznych K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j b y ł y liczne a r t y k u ł y i r e p o r t a ż e drukowane p r z e w a ż n i e w czasopismach: „ W i e d z a i Życie", „Ziemia", „ K u r i e r L i teracko-Naukowy", „ L i t e r a t u r a Powszechna". P r o b l e m a t y k a tych o p r a c o w a ń doty­ c z y ł a g ł ó w n i e f o l k l o r u s ł o w i a ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w o o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h ) oraz f o l k l o r u f i ń s k i e g o i e s t o ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w n a t e m a t sag n a r o d o w y c h t y c h k r a ­ j ó w oraz i c h l i t e r a t u r y ) . N o w y etap p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , z a ­ m y k a j ą c y s i ę w l a t a c h 1932-1939, w i ą z a ł s i ę j u ż ś c i ś l e z o b s z a r e m z i e m p o l s k i c h . P r z e d m i o t e m J e j z a i n t e r e s o w a ń s t a ł a s i ę h i s t o r i a etnografii i etnologii p o l s k i e j oraz k u l t u r a l u d o w a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . W y k ł a d y z d z i e j ó w etnografii i etnologii p r o ­ wadziła na różnych kursach k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , g ł ó w n i e jednak w ramach d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u Pedagogicznego p r z y Z w i ą z k u N a u c z y c i e l s t w a Polskiego. P r z e ­ ł o m o w y m m o m e n t e m , n a j t r w a l e j w i ą ż ą c y m K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z ze s p r a w a m i p o l s k i e j w s i i j e j k u l t u r y , b y ł o n a w i ą z a n i e w 1937 r. w s p ó ł p r a c y z prof. L . K r z y ­ w i c k i m w I n s t y t u c i e G o s p o d a r s t w a S p o ł e c z n e g o . P o d jego k i e r u n k i e m z a p r o j e k t o ­ wane z o s t a ł y szeroko z a k r o j o n e b a d a n i a d o t y c z ą c e w p ł y w u e m i g r a c j i z a r o b k o w y c h na przemiany kulturowe w s i . Do b a d a ń stacjonarnych wytypowano w i e ś Z a b o r ó w ( w d a w n y m pow. b r z e s k i m ) , p o s i a d a j ą c ą bogate t r a d y c j e w y c h o d ź s t w a z a r o b k o w e ­ go do A m e r y k i i sezonowego n a t z w . „ s a k s y " . Z e s w y m n a b y t y m d o ś w i a d c z e n i e m w ł ą c z y ł a się w o p r a c o w a n i e s z c z e g ó ł o w y c h w y t y c z n y c h do b a d a ń t e r e n o w y c h n a d t y m p r o b l e m e m , a t a k ż e n a d k o n c e p c j ą p r z e w i d z i a n e g o 3-tomowego zbiorowego d z i e ł a pt. Społeczność wiejska. W czasie p o b y t u w Z a b o r o w i e (od s i e r p n i a 1937 do c z e r w c a 1938 r.) K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a o b j ę ł a b a d a n i a m i w s z y s t k i e r o ­ d z i n y i g o s p o d a r s t w a . P r z y j ę t a z a s a d a n a w i ą z y w a n i a przez b a d a c z a t e r e n o w e g o b e z ­ p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z b a d a n ą s p o ł e c z n o ś c i ą , a t a k ż e p r ó b a d o j ś c i a do w z a j e m n e ­ go z r o z u m i e n i a i p e ł n e g o z a u f a n i a — b y ł y nie t y l k o n o w a t o r s k i e , ale r ó w n i e ż b a r ­ dzo o w o c n e w w y n i k a c h . Z a s a d a p o z n a n i a n a j p i e r w samego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z ­ nego — z a n i m p r z y s t ą p i s i ę do j a k i c h k o l w i e k w n i m d z i a ł a ń — nie s t r a c i ł a do dni d z i s i e j s z y c h n a s w y m z n a c z e n i u . „ M ą d r o ś c i " tej n a u c z y ł K a z i m i e r ę Z a w i s t o ­ w i c z - A d a m s k a z a p r z y j a ź n i o n y z N i ą od lat J ę d r z e j C i e r n i a k , s y n z i e m i Zaborow­ skiej, w y b i t n y d z i a ł a c z o ś w i a t o w y , t w ó r c a i realizator koncepcji teatru ludowego — ó w c z e s n y wizytator Ministerstwa W y z n a ń Religijnych i O ś w i e c e n i a Publicznego. W s p ó ł p r a c a z Instytutem Pedagogicznym Z N P , w y k ł a d y na licznych kursach o ś w i a t o w y c h , badania p o d j ę t e w Instytucie Gospodarstwa S p o ł e c z n e g o , a przede w s z y s t k i m b e z p o ś r e d n i e uczestnictwo w ż y c i u w s i Zaborowa — z b l i ż y ł y K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a z a r ó w n o do p r o b l e m ó w n u r t u j ą c y c h c a ł ą ó w c z e s n ą w i e ś , j a k r ó w n i e ż do l u d z i w s i . W b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i w i d z i a ł a O n a nie t y l k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń , ale ż y w e , t w ó r c z e j e d n o s t k i i ś r o d o w i s k a — ze w s z y s t k i m i i c h p r o ­ blemami społecznymi i indywidualnymi. Działalność badawczo-naukowa i dydak­ t y c z n a oraz z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n e K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j z a o w o c o ­ wały z n ó w licznymi opracowaniami z zakresu kultury społecznej wsi (cykl a r t y ­ k u ł ó w d o t y c z ą c y c h o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j ) i h i s t o r i i etnografii p o l s k i e j , w y t y c z ­ n y m i do g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w terenie p r z e z n a u c z y c i e l i , s t u ­ d e n t ó w , m ł o d z i e ż s z k o l n ą p r z e b y w a j ą c ą n a obozach, a t a k ż e m ł o d z i e ż z o r g a n i z o w a ­ ną w z w i ą z k a c h m ł o d z i e ż y wiejskiej. Z o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h metodyki b a d a ń t e r e n o w y c h n a s p e c j a l n e w y r ó ż n i e n i e z a s ł u g u j e p o z y c j a — Problem kultury ludo­ wej w badaniach, nad ś r o d o i o i s k i e m (1938 г.). N a j w i ę k s z y w y s i ł e k s k i e r o w a n y n a o p r a c o w a n i e i w y d a n i e zbiorowego d z i e ł a o Z a b o r o w i e p r z e r w a ł a I I wojna ś w i a ­ towa. S z c z ę ś l i w i e się z ł o ż y ł o , ż e n a p i s a n e przez N i ą r o z d z i a ł y z o s t a ł y u r a t o w a n e i d o c z e k a ł y s i ę w 1948 r. w y d a n i a k s i ą ż k o w e g o Społeczność wiejska. P r z e z "cały okres o k u p a c j i n i e m i e c k i e j , a ż do p o w s t a n i a warszawskiego włącz- �216 Z ŻAŁOBNEJ nie, K a z i m i e r a pod KARTY Zawistowicz-Adamska uczestniczyła w pracy konspiracyjnej, p e ł n i ą c pseudonimem „Krystyny Zaborowskiej" odpowiedzialną funkcją w Centralnej K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j ( k r y p t o n i m „ P a r k " , „ L e t a " , „Izba") p r z y K o m e n d z i e nej A r m i i Krajowej w Warszawie. Była współorganizatorką, nikiem pracowni w y d a w a n i a nielegalnych dowodów Głów­ a następnie kierow­ książeczek wojsko­ osobistych, w y c h i k e n n k a r t . W p r a c y tej — w y m a g a j ą c e j n i e t y l k o odwagi, a l e t a k ż e nałej że organizacji i p r e c y z j i —• b y ł a „cały warsztat pracowni «Krystyna» blankiety wszystko od p o c z ą t k u przemyślała — wszystko niezastąpiona. miało jej istnienia b y ł idealnie i dokładnie swoje Współpracownicy opracowała: miejsce, k a ż d y z napisem danej m i e j s c o w o ś c i , tak samo wzory, podpisane tego stworzyła wypuściła źle życzliwą, serdeczną tusze, oddzielnie wzory, opakowany b l a n k i e t y itp. [...] atmosferę pracy [...] Prócz Krystyna nie z p r a c o w n i o m y ł k i , nie b y ł o w y p a d k u , aby k i e d y k o l w i e k z w r ó c o n o wykonany nigdy wspaniałą, zorganizowany. pieczątki, komplet dosko­ wspominają, dokument «wsypy», a to w n o ś c i i zasadzie Niezależnie [...] W pracowni pewnej polskich lewych mierze z a w d z i ę c z a j ą c nie było zorganizowanej łącz­ « K r y s t y n y » , ż e do p r a c o w n i m i a ł y d o s t ę p t y l k o j e j p r a c o w n i c z k i " . od działalności w Centralnej K o m ó r c e Legalizacyjnej O n a t a k ż e (w l a t a c h 1942-1944) w y k ł a d y zlecone z etnografii kompletach Wolnej towych. interesujące Te dokumentów dobrze nam W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz i n n y c h , n i e l e g a l n y c h wykłady wygłaszane piękną kraju, już w m a r c u 1945 r. K a z i m i e r a prowadziła i etnologii n a t a j n y c h polszczyzną kursach oświa­ wspominają do dziś ich słuchacze. Po wyzwoleniu przystąpiła niąc w stępca wała do niej organizowania a ż do profesora, się w wzajemna 1952 emerytury a następnie r. n a (1967) funkcję j a k o profesor Uniwersytecie i współdziałanie Zawistowicz-Adamska Katedry Etnografii na Uniwersytecie nadzwyczajny Jagiellońskim w kulturach Łódzkim, k i e r o w n i k a —• p o c z ą t k o w o ludowych. na i zwyczajny. podstawie peł­ jako za­ Habilito­ pracy Pomoc Równolegle z pracą w Katedrze E t n o g r a f i i U Ł p r o w a d z i ł a r ó w n i e ż w y k ł a d y zlecone z etnografii i etnologii w Wyż­ szej S z k o l e G o s p o d a r s t w a W i e j s k i e g o (1945-1947) oraz w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j S z k o ­ le T e a t r a l n e j (1946-1949). Działu Etnografii w Począwszy Łódzkim od 1955 r . b y ł a p r z e z w i e l e Muzeum Archeologicznym i lat kierownikiem Etnograficznym, a 1954 do 1972 r . k i e r o w n i k i e m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y od Ma­ terialnej P A N . Lata powojenne były dla K a z i m i e r y nej pracy naukowo-badawczej ności w Zawistowicz-Adamskiej okresem wytężo­ i d y d a k t y c z n e j oraz ś c i ś l e z n i m i z w i ą z a n e j działal­ zakresie organizacji n a u k i i popularyzacji najszerzej p o j ę t e j wiedzy graficznej. J e j zainteresowania zespołowe prace u c z n i ó w naukowe, realizowane i współpracowników, niczych kierunkach: b a d a ń nad specyfiką nów c e n t r a l n e j P o l s k i oraz t z w . badań etno­ poprzez w ł a s n e b a d a n i a oraz prowadzone były w dwóch zasad­ gospodarczą i społeczno-kulturową problemowych, przeprowadzanych regio­ w róż­ n y c h regionach k r a j u , a d o t y c z ą c y c h takich z a g a d n i e ń , jak: tradycyjne i w s p ó ł c z e s ­ ne f o r m y p o m o c y w z a j e m n e j , r ó ż n e r o d z a j e w s p ó ł d z i a ł a n i a gospodarczego, wpływ zajęć pozarolniczych, w i ę z i s p o ł e c z n e i ich przemiany. Szczególną wagę przywiązywała Kazimiera renowych. rym W dzieliła tym s i ę bez ich nieustannie reszty dysponowała ze swymi Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a do b a d a ń własnym bogatym doświadczeniem, uczniami i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i , te­ któ­ pobudzając do d a l s z y c h o s i ą g n i ę ć n a p o l u d o k u m e n t a c j i g i n ą c y c h f o r m k u l t u r y ludowej. D o t y c z y ł o UŁ, zakresie to jak i zespołów zarówno prac prowadzonych badawczo-naukowych w w ramach K a t e d r y Etnografii M u z e u m oraz P r a c o w n i E t n o g r a f i c z ­ nej I H K M P A N . W a ż n y m terenem ły instytucje ożywionej i organizacje działalności Kazimiery naukowe oraz s p o ł e c z n e . Zawistowicz-Adamskiej Już w 1929 r. z o s t a ł a by­ człon- �Z ŻAŁOBNEJ kiem-współpracownikiem czywistym tut Instytutu International K o m i s j i Etnograficznej P A U w Krakowie, Nauk Antropologicznych TNW, członkiem członkiem tytularnym d ' A n t r r o p o l o g i e oraz C o m m i s i o n I n t e r n a t i o n a l e des ditions P o p u l a i r e s w P a r y ż u (od pondentem, a n a s t ę p n i e 1947 zwyczajnym Łódzkiego r.) i I n s t y t u t u S z t u k i PAN Arts rze­ Insti­ et Tra­ г.). O d 1949 r. b y ł a r ó w n i e ż c z ł o n k i e m k o r e s ­ Komitetu Nauk Etnologicznych P A N . 1969 217 KARTY Towarzystwa Naukowego, a Zasiadała w także Radzie Naukowej I H K M (1963-1977). B r a ł a t a k ż e u d z i a ł w pracach redakcyjnych wielu wydawnictw naukowych, jak (1957- komitetach „Etnografia oraz Polska", B i ­ b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y s y n t e z a — Etnografia ski. Przemiany kultury ludowej ficzne ( P T L ) . P r z e z w i e l e lat łów Muzeum (IHKM PAN), „Lud", Prace i Materiały b y ł a redaktorem serii Archeologicznego i Etnograficznego etnograficznej P r a c i w Łodzi i prawie Materia­ do ostatnich lat ż y c i a r e d a k t o r e m Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o g r a f i c z n y c h ( P T L ) . O d 1946 r . w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym początkowo jako prezes Pol­ Etnogra­ działała Łódzkiego Od­ d z i a ł u , a n a s t ę p n i e j a k o w i e l o l e t n i prezes Z a r z ą d u G ł ó w n e g o P T L . W ś r ó d wielu powojennych publikacji naukowych Kazimiery Zawistowicz-Adam­ s k i e j do n a j w a ż n i e j s z y c h p o z y c j i n a l e ż ą : S p o ł e c z n o ś ć uiiejsJca (1948, 2 w y d a n i e 1958), Żywe w tradycje kulturach tury współdziałania ludowych ludowej społecznym (1966), Systemy polskiej badań prac wych kultury wsi badawczych w świetle (1948), na (1971), Więź wsi Pomoc wzajemna i w Polsce do ośrodka b a d a ń nad ośrodka różnych — badacz ich układach gospodar­ (1976), Granice Technika ludu i — etnograficznych hory­ jak polskiego, np. Wytycz­ badań — cykl artykułów kul­ historyczno- tego s z e r e g s t u d i ó w obrzędowością łódzkiego w ludowa (1976). P r ó c z łódzkiego, doświadczeń w sztuka współdziałanie Pol Słowiańszczyźnie społeczna (1976), Polska „Lud" Kolberga jako źródło ne wsi krewniacze uwarunkowaniu czo-społecznych zonty na ( p r a c a h a b i l i t a c y j n a , 1950-1951), Wincenty tereno­ dotyczących re­ gionu i r e g i o n a l i z m u , z a j ę ć p o z a r o l n i c z y c h oraz i n n y c h o p r a c o w a ń b ę d ą c y c h odbi­ ciem szerokich z a i n t e r e s o w a ń etno­ graficznych kowego). przez N i ą Do IHKM PAN Jej dorobku prac w serii i ich Autorki (drukowanych w P T L , socjologicznych naukowego Biblioteki należą Etnografii i wydawnictwach Łódzkiego również Polskiej liczne Towarzystwa tomy (IHKM), Prac i Materiałów Etnograficznych ( P T L ) , Ł ó d z k i c h S t u d i ó w Etnograficznych, Prac i M a t e r i a ł ó w zeum Archeologicznego i Etnograficznego w wią także redagowane i folkloru na przez n i ą katalogi Nau­ redagowanych Mu­ Ł o d z i i innych. W a ż n e pozycje stano­ z wystaw t e r e n i e w o j . ł ó d z k i e g o , dla k t ó r e j to i konkursów sztuki działalności Kazimiera w i c z - A d a m s k a w y k a z y w a ł a zawsze wiele zrozumienia — b y ł a ich ludowej Zawisto­ współorganizato­ rem i konsultantem naukowym. m. Za całokształt in. Krzyżem Medalem Komisji sie swej działalności Oficerskim Orderu uhonorowana Odrodzenia Edukacji Narodowej. Za udział wojny otrzymała Krzyż Walecznych, Krzyż została Polski, w Armii licznymi Złotym odznaczeniami, Krzyżem Zasługi, walce konspiracyjnej w Krajowej oraz Z ł o t y cza­ Krzyż Zasługi z Mieczami. S i e d z ą c drogi r o z w o j u K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w i d z i m y , ż e s p l a t a się w nich nierozerwalnie postawa naukowa i społeczna. P r z e g l ą d Jej dorobku n a u ­ k o w e g o u p r a w n i a r ó w n i e ż do s t w i e r d z e n i a , ż e s y l w e t k a n a u k o w a tej u c z o n e j k s z t a ł ­ t o w a ł a s i ę pod w p ł y w e m w i e l u w y b i t n y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h p r z y n a l e ż n y c h do r ó ż n y c h k i e r u n k ó w m e t o d o l o g i c z n y c h . K i l k u l e t n i a a s y s t e n t u r a u prof. S. P o n i a ­ towskiego — p r z e d s t a w i c i e l a k i e r u n k u historycznego w etnologii, p o w i ą z a n i a ze s z k o ł ą socjologii k u l t u r y prof. C z a r n o w s k i e g o , w s p ó ł p r a c a w I n s t y t u c i e G o s p o d a r ­ s t w a S p o ł e c z n e g o z prof. K r z y w i c k i m , d o k t o r a t u prof. J . S. B y s t r o n i a i w r e s z c i e �218 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y s t u d i a etnograficzno-socjologiczne u prof. Marcela Maussa w s t a ł a s i ę O n a p r z e d s t a w i c i e l k ą socjologiczno-historycznego Paryżu sprawiły, kierunku badań w grafii polskiej. R o z l e g ł e studia i liczne p o d r ó ż e n a u k o w e w k r a j u i z a g r a n i c ą nieustanna praca nad sobą p o z w o l i ł y dzięki czemu zajęła ważne miejsce p r z e d s t a w i c i e l i p o l s k i e j etnografii. Jej zgłębić obydwa kierunki w gronie Swoją metodologiczną wykształconych akcentowała r ó w n o w r o z p r a w a c h n a u k o w y c h , j a k i w w y p o w i e d z i a c h podczas ferencji wała etnograficznych, się w również wyraźnie współczesna etnografia których niezmordowanie powiązana jest jak najściślej z za­ zjazdów i kon­ uczestniczyła. do z a k r e s u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h oraz metodologiczne, najwszechstronniej postawę Ustosunkowy­ stwierdzając, naukami ż e : a) historycznymi, b) p r z e d m i o t e m j e j z a i n t e r e s o w a ń j e s t n i e t y l k o d a w n o ś ć , lecz i t e r a ź n i e j s z o ś ć tury rozpatrywana w całokształcie zjawisk ekonomiczno-społecznych kul­ konkretnego l u d u — t w ó r c y k u l t u r y — n a tle p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , c) o b i e k t e m b a d a ń n i e t y l k o k u l t u r a w s i , lecz w r ó w n y m s t o p n i u k u l t u r a l u d o w a Ze szkoły nauk społecznych profesorów Czarnowskiego kiej współpracy z wybitną Radlińską, wyniosła wszystkich poczynaniach przedstawicielką postawę społeczną, pedagogiki która naukowo-badawczych i że etno­ jest robotników. blis­ Krzywickiego, z społecznej, towarzyszyła Jej prof. Heleną nieustannie i dydaktycznych na we Uniwersytecie oraz w pracy nad n a j p i ę k n i e j p o j ę t ą służbą upowszechniania wiedzy i kultury. P o ­ s t a w a ta p o z w a l a ł a j u ż przed w o j n ą w i ą z a ć s i ę m ł o d e j uczonej z p l a c ó w k a m i i or­ g a n i z a c j a m i s z e r z ą c y m i n a w s i p o l s k i e j o ś w i a t ę i k u l t u r ę . D z i ę k i tej p o s t a w i e gła Zaborowskich podczas b a d a ń w wejść bliski i serdeczny kontakt z mo­ mieszkań­ c a m i wsi i z a p r z y j a ź n i ć się z n i m i n a całe życie. T y l k o dzięki temu zbliżeniu mogło p ó ź n i e j p o w s t a ć to w n i k l i w e s t u d i u m p s y c h o l o g i c z n o - s p o ł e c z n e pt. Społeczność ska, o którym prof. „ k s i ą ż k a ta n a l e ż y wiem [...] opowieścią rozprawą łania w sobie o tym, jak badacz m o ż e możliwości przedmowie wiej­ do w y d a n i a drugiego: prowadzonych w sobie s t w o r z y ć środowisku we i, dodajmy, wsi pracują, kierowania którzy chcą w a r u n k i skutecznego nią — wieś polecić badać ją lub bo­ wiejskim w i e j s k i e j , j a k m o ż e z d o b y ć jej zaufanie, a zarazem badania którzy w do r o d z a j u b a r d z o r z a d k i e g o w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . J e s t o badaniach społecznych społeczności wszystkim, pisał Jan Szczepański dzia­ zapewnić trzeba tym przekształcać. A w i ę c j e s t to k s i ą ż k a d l a s t u d e n t ó w socjologii i etnografii, d l a e k o n o m i s t ó w i n a u ­ czycieli w i e j s k i c h , dla d z i a ł a c z y wiejskich — obojętnie, w jakich pracują organi­ zacjach czy partiach politycznych". Dzięki okres celu swej postawie powojenny wydobycie z i utrwalenie w społecznej wspierała kultury ogólnej Kazimiera swą wiedzą ludowej tych Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a przez teoretyczną wartości, kulturze narodowej. Praca ruch które na tym regionalny, zasługują cały mający na odcinku p o z w a l a ł a r ó w n i e ż g ł ę b i e j w n i k n ą ć w proces d z i s i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń d o k o n u j ą c y c h s i ę w d o w i s k u w i e j s k i m . Z tej c z y n n e j p o s t a w y wiązanie we na poznanie wobec przemian na w s i w y p ł y w a ł o s i ę b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e z t a k i m i p l a c ó w k a m i , j a k u n i w e r s y t e t y jej śro­ Jej ludo­ (w B r u s i e k. Ł o d z i i w H u c i e D ł u t o w s k i e j k. Ł a s k u ) oraz z w i c i o w y m r u c h e m m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j . Z a p r a s z a n a n a k o n f e r e n c j e i k u r s y m ł o d z i e ż o w e , podobnie j a k p r z e d w o j n ą , p r o w a d z i ł a n a n i c h w s p o s ó b p r z y s t ę p n y w y k ł a d y z z a k r e s u etnografii Polski, ukazując młodzieży sens p o z n a n i a i przywiązania do swych tradycji kul­ turowych. Problem właściwej wcześniejszych w lat interpretacji tradycji przez prace 1929 r. u s t o s u n k o w y w a ł a naukowe kulturowych Kazimiery s i ę do tego z a g a d n i e n i a przewijał się od naj­ Zawistowicz-Adamskiej. Już w a r t . Sagi estońskie. Pona­ w i a ł a t e n p r o b l e m p r z y w i e l u i n n y c h o k a z j a c h p r z e d w o j n ą i po w o j n i e , zwłaszcza w ó w c z a s , gdy t r z e b a b y ł o b r o n i ć s e n s u i s t n i e n i a etnografii dyscypli­ jako odrębnej n y n a u k o w e j , a jeszcze c z ę ś c i e j w t e d y , gdy p o d w a ż a n o w a r t o ś ć s a m e j k u l t u r y l u d o - �Z ŻAŁOBNEJ wej. Na Kongresie Kultury w Polskiej w 1966 r. m ó w i ł a n a t e m a t z n a c z e n i a k u l t u r z e oraz p o z y c j i n a u k e t n o l o g i c z n y c h śród wielu zagadnień newralgicznym kultury, a nawet nieodparcie niektórych pracowników z tradycyjną kulturą w moim przekonaniu jest a zarazem źródłem tradycji. pojęcie S k o j a r z e n i e to „Spo­ punktem wielu W świadomości naukowych, ludową. tradycji nauce polskiej n a s t ę p u j ą c o : s i ę do etnografii, i s t o t n y c h n i e p o r o z u m i e ń . J e s t to z a g a d n i e n i e się w w y b i e r a m jedno, k t ó r e ustosunkowania 219 KARTY nader pracowników etnografii kojarzy budzi r ó ż n e zastrze­ ż e n i a , jest ź r ó d ł e m n i c z y m nie uzasadnionego niepokoju. C z y t r a d y c y j n e t r e ś c i turowe c h o w a w c z o ś c i , a zatem zacofania? O d w o ł u j e m y do t r a d y c j i w szeroko p o j ę t e j k u l t u r z e , w intelektualnych nych tradycji Zawsze i ideologicznych. w określonym też mniej czy Wszyscy jesteśmy (i z a w s z e więcej s i ę w s z a k do t r a d y c j i p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę : dokonujemy bierzemy te, k t ó r e n a uznanie. Nasz zasługują r u n k o w a n e j k u l t u r y , to w śród określenia dialog tyce badawczej, która jącej obejmuje tego p r o c e s u ograniczamy rowych. Widzimy w pielęgnujemy z tradycją pojmowanych elementy stare i nowe w naszym mnie­ trwa [...] historycznie punkt Gdy uwa­ odniesienia etnologicznych wyraża się na s i ę do r e j e s t r o w a n i a czoło się w zaobserwowanych wyników naszych badań faktów nie po­ problema­ ustawicznie zainteresowań {...] zachowujemy przeobraża­ czasowo i przestrzennie. Proces przemian i wysuwają przydatność nauk in­ kulturowych i nieustannie kształtowaniu Etnologiczny „dialog" z t r a d y c j ą się kulturze, zlokalizowanej widłowości Nie nowocześnie prądach wymiarze treści tym kontekście znajdziemy w ł a ś c i w y zakresu i roli nauk społecznych. selekcji rozbrat z tymi, k t ó r e lub w r ę c z szkodliwym balastem, w i ę c n a t r a d y c j ę s p o j r z y m y poprzez j e j u d z i a ł w w spadkobiercami takich lub uwarunkowanym społecznie) świadomie narodowych, sztuce, w m y ś l i filozoficznej, maniu są zbędnym dla kul­ o d n a j d u j e m y t y l k o w k u l t u r z e l u d o w e j , c z y s ą one z a w s z e z n a m i e n i e m z a ­ teoretycznych pra­ [...] i zjawisk kultu­ tylko dla uogólnień t e o r e t y c z n y c h , l e c z t a k ż e w z a s t o s o w a n i u do potrzeb ż y c i a b i e ż ą c e g o " *. Maria Biernacka * W o p r a c o w a n i u p o ś w i ę c o n y m prof. K a z i m i e r z e Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w y ­ korzystano m a t e r i a ł y wspomnieniowe J e j siostry, J a d w i g i W a r z a ń s k i e j (maszyno­ p i s w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o ) , oraz H a l i n y Ł a n i e w s k i e j •— w s p ó ł p r a c o w n i c z k i k o n s p i r a c y j n e j w K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j A K . P o r . t a k ż e S. L ewandowska, Kryptonim „Legalizacja 1939-1945", W a r s z a w a 1984, s. 147-148. A u t o r k a o p r a c o w a n i a b y ł a u c z e n n i c ą prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n a t a j n y c h k o m p l e t a c h W o l n e j W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz n a U n i w e r s y t e c i e Ł ó d z k i m . �MIECZYSŁAW GŁADYSZ (1903-1984) D n i a 12 p a ź d z i e r n i k a czysław Gładysz. etnografii Profesor mierz Śmierć polskiej, ta w y r z ą d z i ł a szczególnie Gładysz bowiem Moszyński 1984 r. z m a r ł w K r a k o w i e w w i e k u 81 l a t prof, dr M i e ­ i niepowetowaną i śląskiej, jako uczeń takich ś w i a t o w e j i K a z i m i e r z N i t s c h , nie w kontekście całej Słowańszczyzny i w wymi. podejście w Takie wielką krakowskiej owocowało mógł ale i nie naszej etnografów, Kazi­ nauki, z innymi dyscyplinami pracy wielu tylko słowiańskiej. s ł a w y uczonych, j a k inaczej w i d z i e ć powiązaniu stratę także jak nauko­ slawistów, języko­ z n a w c ó w . S z e r o k i e s p o j r z e n i e n a c z ł o w i e k a i jego k u l t u r ę s p r a w i ł o , ż e z a i n t e r e s o w a ­ nia badawcze i działalność prof. Gładysza były wielokierunkowe, przynoszące t r w a ł e i cenne w y n i k i . P i e r w s z ą i nigdy rego p o ł o ż y ł wości 0 badawczych polskość uczestnicząc 1 żywa nie p o r z u c o n ą olbrzymie tej w i części 1921 osobowość zasługi satysfakcji. naszej r. w Profesora pasją badawczą i który Profesor ziemi, trzecim dostarczył wokół Gładysz spraw powstaniu s p r a w i ł y , iż w Profesora b y ł Śląsk, dla M u tak wielu t e m a t ó w , wzrastał powstań śląskim. Duży 1927 r . w ł ą c z y ł w atmosferze śląskich zmysł i któ­ możli­ walki plebiscytu, organizacyjny się w akcję tworzenia �Z ŻAŁOBNEJ w Katowicach Muzeum Śląskiego, a następnie Śląsku, m. in. przez poszukiwań Polską i przy w prace Umiejętności i d o g ł ę b n y c h b a d a ń terenowych p o ś w i ę c o n e zdobnictwu energią Akademię były możliwościach badawcze w prowadzone Krakowie. dwa niezwykle drzewnemu i metalowemu szerszych 221 KARTY Efektem oryginalne Muzeum w Gliwicach, Górnośląskim w przystępuje prof. Gładysz a od 1952 r. do 1960 r. p e ł n i f u n k c j ę Bytomiu. Za pionierską i niezwykle do kierownika Zakładu po w objęciu jak 1960 wspomniano sją, którą Etanografii IHKM PAN potrafił była niewątpliwie zaszczepić swym pracy uznać w Muzeum należy inicja­ na G ó r n y m Śląsku, w Krakowie, a które U J . Śląska największą ba­ dyrektorem czasie p e ł n i e n i a od 1954 r . r. K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n — większą dyrektora w ważną t y w ę i o r g a n i z a c j ę z e s p o ł o w y c h b a d a ń monograficznych także na Ś l ą s k u Opolskim, k t ó r y m i k i e r o w a ł w dzieła g ó r a l i ś l ą s k i c h . Z jeszcze d a w c z e j n a Ś l ą s k u po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . J u ż w m a r c u 1945 r . zostaje na tych pasją współpracownikom tym funkcji kontynuował kultura ludowa badawczą Profesora. i uczniom, a k t ó r e j — Pa­ rezul­ t a t e m b y ł o w i e l e p r a c m a g i s t e r s k i c h , d o k t o r s k i c h o r a z p u b l i k a c j i samego P r o f e s o r a i Jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Równolegle Gładysza w szły z tymi w zainteresowaniami kierunku badań międzynarodową a k c j ę poprzez wysiłki badawcze i organizacyjne karpackiej kultury ludowej. utworzenie w Zostały prof. one 1959 r . M i ę d z y n a r o d o w e j ujęte Komisji do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , a n a s t ę p n i e t e ż n a B a ł k a n a c h , a w r e j to p r e z y d i u m z a s i a d a ł do k o ń c a łającej w ną ramach Komitetu N a u k Etnologicznych zainteresowań było Profesora zainicjowanie nictwa życia, kierując i Etnografia była narodów Słowiańszczyzny. szczegółowego słowiańskich, Nauk poszczególnych krajów P A N . Niezwykle t e ż etnografia opracowanie p r a c a m i k o m i s j i polskiej które konspektu realizowane ważną dziedzi­ J e g o to zasługą zbiorowego jest przez któ­ dzia­ wydaw­ Akademie słowiańskich. Zawsze ż y w o p a s j o n o w a ł a Profesora d z i a ł a l n o ś ć muzealna i muzeologia, którym p o ś w i ę c i ł w i e l e w y s i ł k ó w . Z J e g o to i n i c j a t y w y p o w s t a ł o w 1973 r . p r z y U J p i e r w ­ sze w P o l s c e P o d y p l o m o w e S t u d i u m Muzeologii. O n t e ż n i e s ł y c h a n i e ż y w o reagował na doświad­ wszelkie czeniem akcje badawcze oraz o r y g i n a l n y m i dakcyjnych, „Etnografii dawniczą którym placówek muzealnych, służąc pomysłami. poświęcił wiele Wreszcie n a l e ż y uwagi i P o l s k i e j " , d e d y k o w a n e g o prof. К . Prace Etnograficzne, wydawaną swą wiedzą i wspomnieć serca. B y ł m. in. redaktorem Moszyńskiemu, zainicjował w ramach Zeszytów a t a k ż e b y ł a u t o r e m i r e d a k t o r e m szeregu b i b l i o g r a f i i etnografii Tę prof. tak niezwykle Gładysza różnorodną podkreślono w i bogatą ciepłych i o pracach działalność serdecznych re­ tomu serię wy­ Naukowych UJ, Śląska i Karpat. naukową i słowach wypowiedzianych organizatorską n a d J e g o t r u m n ą w d n i u 18 p a ź d z i e r n i k a 1984 r . n a C m e n t a r z u R a k o w i c k i m w Kra­ kowie. dzie­ W imieniu kanem Profesor Senatu i W y d z i a ł u Filozoficzno-Historycznego był w latach 1968-1972, m ó w i ł prof, dr J . W y r o z u m s k i , k r e ś l ą c s y l w e t k ę lenia etnografów. Zasługi na polu obecny U J , którego dziekan tegoż uczonego i w y c h o w a w c y muzeologii podkreślił dyrektor Wydziału, młodego poko­ Muzeum Etno­ graficznego w K r a k o w i e m g r E . W a l i g ó r a , w y s t ę p u j ą c y w i m i e n i u M i n i s t r a K u l t u ­ r y i S z t u k i , a prof, dr Z . S o k o l e w i c z Etnologicznych A. P A N . Ze środowiska żegnała Profesora w imieniu Komitetu krakowskich etnografów Zambrzycka-Kunachowicz, kierownik letni współpracownik Etnografii którzy IHKM oddali Profesora, PAN w Krakowie. Nie te słowa, zabrakło też słów i naukowych ten od r ó ż n y c h dzień organizacji, p l a c ó w e k zjechały do Krakowa wielkiemu śląskich, wiążąc w i powstańców wieńce kwiatów broni długo­ Pracownię ze Ś l ą s k i e m . L i c z n e które towarzyszowi UJ i reprezentująca s y m b o l i c z n ą k l a m r ą t a k z a w s z e silne z w i ą z k i K r a k o w a wiązanki posługę K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n pisząca Nauk doc. dr patriocie, nych, ostatnią oraz przemawiały z różnych stron i osób kraju, prywat­ świadczą �222 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y o wielokierunkowej nych dziedzinach i tak z a a n g a ż o w a n e j i owocnej d z i a ł a l n o ś c i n a u k i i k u l t u r y naszego kraju. Zmarły Profesora w b y ł bowiem nie d u ż e j m i a r y U c z o n y m i W y c h o w a w c ą w i e l u p o k o l e ń e t n o g r a f ó w , a l e przede róż­ tylko wszyst­ k i m C z ł o w i e k i e m , k t ó r y „ b a d a j ą c k u l t u r ę l u d o w ą i jej r ó ż n o r o d n e w y t w o r y " zawsze patrzył naukę „na nią potrafił potrzebę przez ludzi, którzy zaszczepić kontaktu swoim z ludnością ją 1 tworzą" . Takie współpracownikom. wiejską, od k t ó r e j to Jemu spojrzenie to mieliśmy na naszą zawdzięczamy nie tylko stałą uzyskiwać potrzebne n a m i n f o r m a c j e , ale od k t ó r e j m i e l i ś m y s i ę u c z y ć p r a w d y o n a s s a m y c h . „Kultura to przemówień przede wszystkim papież Jan P a w e ł człowiek" — I I 8 jak powiedział w jednym ze swych — - i j a k z a w s z e c z u ł prof. G ł a d y s z , d a j ą c temu w y r a z w s w y c h p r a c a c h i p o c z y n a n i a c h n a u k o w y c h , k t ó r y c h n i e s t e t y nie dane było doprowadzić do k o ń c a . O d s z e d ł b o w i e m w pełni sił twórczych, mając Mu jeszcze t y l e z a p a ł u i p l a n ó w b a d a w c z y c h i m o g ą c tak w i e l e p o w i e d z i e ć w u m i ł o w a n e j p r z e z siebie d y s c y p l i n i e n a u k o w e j . Zofia 1 Szromba-Rysowa J. Bujak, T. D o b r o w o l s k a , Działalność naukowa i osiągnięcia pro}, dr. Mieczysława Gładysza, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 2, s. 18. P r z e m ó w i e n i e J a n a P a w ł a I I do u c z e s t n i k ó w o b c h o d ó w w 40 r o c z n i c ę w a l k o Monte C a s s i n o , 17 V 1984; cyt. z a : „ T y g o d n i k P o w s z e c h n y " , R . 38: 1984, n r 22, s. 2. 2 �LÁSZLÓ FOLDES (1934-1980) Laszlo Foldes, w ę g i e r s k i wych, redaktor czasopism badacz k u l t u r y ludowej, i dzieł zbiorowych autor o tematyce licznych prac etnograficznej, nauko­ inicjator w i e l u n o w y c h t e m a t ó w b a d a w c z y c h , o p r a c o w y w a n y c h p o t e m zbiorowo w s k a l i dzynarodowej, uczestniczący aktywnie w życiu naukowym ośrodków mię­ badawczych E u r o p y i A z j i , c z ł o w i e k ogromnej p r a c o w i t o ś c i — a p r z y t y m l o j a l n y k o l e g a i p r z y ­ jaciel, powszechnie lubiany w środowiskach znany b y ł dzięki bliskiemu kontaktowi, etnograficznych. jaki utrzymywał Polskim z naszym etnografom krajem. W czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w P o l s c e d a ł s i ę p o z n a ć j a k o w y t r a w n y nowiec, zyka człowiek rozległej wiedzy, serdeczny p o l s k i e g o (podobnie j a k J e g o ż o n a i wierny przyjaciel. N a u c z y ł Erzsébettel Gyorgyi, tere­ się j ę ­ etnografka-folklory- s t k a ) , a J e g o d o m w B u d a p e s z c i e s t a ł s i ę nie t y l k o o ś r o d k i e m p r o p a g o w a n i a i u d o ­ s t ę p n i a n i a W ę g r o m w i e d z y o etnografii polskiej i szeroko p o j ę t e j polskiej kulturze, ale i p r z y s t a n i ą , z k t ó r e j k o r z y s t a l i w s z y s c y p r a w i e e t n o g r a f o w i e p o l s c y u d a j ą c y s i ę na Węgry. Laszlo mocą Foldes, ilekroć naszym etnografom terenowe i kontakty tego zachodziła wybierającym z węgierskimi potrzeba, placówkami ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h , a r c h i w ó w i bibliotek. etnografom jako tłumacze korzystaniu z węgierskiej służył s i ę do Jego mądrą kraju. i fachową Organizował naukowymi, ułatwiał korzystanie O n i Jego ż o n a d o p o m a g a l i przy prowadzeniu w y w i a d ó w literatury fachowej. po­ badania na węgierskiej polskim w s i i przy Z d r u g i e j strony, w s w y c h p r a c a c h drukowanych i prelekcjach Foldes p r o p a g o w a ł w ś r ó d W ę g r ó w polską k u l t u r ę ludo­ w ą i z n a j o m o ś ć ż y c i a u m y s ł o w e g o w n a s z y m k r a j u . Jego l i c z n e r e c e n z j e z p o l s k i c h prac etnograficznych umieszczane w w ę g i e r s k i c h fachowych czasopismach, wreszcie u ł a t w i a n i e P o l a k o m p u b l i k o w a n i a i c h a r t y k u ł ó w n a W ę g r z e c h b y ł y jeszcze jednym k r o k i e m k u z b l i ż e n i u obu ś r o d o w i s k n a u k o w y c h . Foldesa nieoficjalnym ambasado­ rem kultury polskiej w n a u k o w y m ś r o d o w i s k u w ę g i e r s k i m i opiekunem Wszystko to u p o w a ż n i a do n a z w a n i a L a s z l o etnografów p o l s k i c h (i n i e t y l k o e t n o g r a f ó w ) charakteru głęboko posiada on dotąd mu wdzięcznych, u d a j ą c y c h się na Węgry. Dzięki tym przymiotom wielu którzy oddanych pamiętają przyjaciół czym w Polsce, b y ł dla nich wielu ludzi O n sam i Jego g o ś c i n n y , o n i e p o w t a r z a l n e j atmosferze, d o m w B u d a p e s z c i e . 13 p a ź d z i e r n i k a 1985 r . m i n ę ł a piąta rocznica Jego tragicznej śmierci — stąd czas p r z y p o m n i e ć s y l w e t k ę tego c z ł o w i e k a . Laszlo Foldes urodził się jako ósme dziecko wiejskiego nauczyciela Zoltana F o l d e s a i jego ż o n y L a u r y P u s k á s , w y w o d z ą c e j s i ę z g ó r a l s k i e j r o d z i n y s e k l e r s k i e j . W czasie w granicach Rumunii I I wojny światowej część Seklerów i przeniosła opuściła Siedmiogród, który się na Węgry. Wraz pozostał z nimi w y e m i g r o w a ł a ro­ dzina F e l d e s ó w i o s i a d ł a w okolicy Budapesztu. Pierwsze w i ę c lata m a ł e g o u p ł y n ę ł y n a w s i g ó r a l s k i e j Siedmiogrodu, a wyniesione s t a m t ą d w r a ż e n i a , Laszlo wzmocnio- �224 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y ne p o t e m p r z e z ż y w ą w r o d z i n i e t r a d y c j ę g ó r a l s k i e j p r z e s z ł o ś c i , z a w a ż y ł y n a całym Jego ż y c i u . W na 1951 r. L a s z l o uniwersytet, Foldes zdał obierając maturę jako g ł ó w n y w budapeszteńskim kierunek studiów liceum i zapisał etnografię i (Jego m i s t r z a m i , a p o t e m p r z y j a c i ó ł m i , b y l i d w a j w y b i t n i u c z e n i — etnograf Talasi i folklorysta wielostronne prof. Ortutay). Zawsze jednak cechowało Foldesa prof. szerokie, s p o j r z e n i e n a p r o b l e m y k u l t u r y l u d o w e j , s t ą d odbyte r ó w n o l e g l e d i a h i s t o r y c z n e i u z u p e ł n i a n i e p o t e m w i e d z y p r z e z uczestniczenie się muzeologię. stu­ w k u r s a c h socjo­ logii. S t u d i o w a ł t e ż s l a w i s t y k ę , ś w i a d o m b l i s k i c h w i ę z ó w s ą s i e d z k i c h i k u l t u r o w y c h m i ę d z y narodem w ę g i e r s k i m a narodami słowiańskimi. T e n kierunek s t u d i ó w s i ę z w i e l k i m w p ł y w e m , j a k i m i a ł n a N i e g o prof. I s t v a n K n i e z s a , zainteresowania młodego czego. P o d też w p ł y w e m jego studenta ku problematyce Foldes zaczął który językoznawstwa intensywnie uczyć wiąże skierował porównaw­ się języków w i a ń s k i c h , o p a n o w u j ą c w s ł o w i e i p i ś m i e j ę z y k i polski i rosyjski, sło­ a biernie czeski, s ł o w a c k i , serbski i bułgarski. Jeśli już mowa o językach obcych, aby móc prowadzić studia porównawcze i c z y t a ć p r a c e n a u k o w e , L a s z l o F o l d e s u c z y ł s i ę jednego po d r u g i m j ę z y k ó w pejskich. Niemieckim władał biegle, czytał po rumuńsku, angielsku euro­ i francusku. J ę z y k ó w u c z y ł s i ę stale, do ostatnich m o m e n t ó w s w e g o ż y c i a . Zafascynowanie ską, zaważyło kulturą Seklerów, gisterska d o t y c z y ł a hodowli była całego p a r excellence życia kulturą u siedmiogrodzkich paster­ Foldesa. J u ż Jego p r a c a b y d ł a w Ditro, w s i siedmiogrodzkiej, wodził. Równocześnie interesował kolędowania która na kierunku naukowym G o folklor i w z w i ą z k u z t y m o p r a c o w a ł przesiedleńców mieszkających ma­ z której się wy­ w obrzęd Budajeno, m i e j ­ s c o w o ś c i , gdzie z a m i e s z k a ł po w o j n i e z r o d z i c a m i . D l a p e ł n e g o przedstawienia k i e r u n k u naukowego Foldesa musimy p o z n a ć r o z w o j u Jego z a i n t e r e s o w a ń . równo tych dawną tradycyjną wyjeżdżał grup, do które U ich podstaw pozostały kulturę, jak Siedmiogrodu, i w rumuńskim przesiedleńców prowadził seklerskiej, ż y j ą c y c h w p a ń s t w i e leży k u l t u r a i dzieje Siedmiogrodzie na teren t e ż systematyczne w badania porównawcze za­ kontynuowały Węgier. Wielokrotnie grup ludności węgierskim. Z z a i n t e r e s o w a ń g ó r s k i m i pasterskim Siedmiogrodem jęte i badania etapy Seklerów, pasterzy gór Europy, ogóle: górskich, nizinnych i stepowo-pustynnych. a w y ł o n i ł y s i ę szeroko później kultur T a ostatnia d z i e d z i n a s o w a ń m i a ł a n a j w i ę k s z e znaczenie w skali m i ę d z y n a r o d o w e j po­ pasterskich i przyniosła zaintere­ Foldesowi uznanie w ś r ó d wszystkich, k t ó r z y u p r a w i a j ą t ę g a ł ą ź wiedzy. Jeszcze badania W u początków nad hodowlą i tymże roku rozpoczął rawskiej. swej kariery n a u k o w e j , bo w pasterstwem w systematyczne Hortobagy na 1957 г., p r o w a d z i ł Węgrzech badania pasterstwa Po nich n a s t ę p u j ą badania terenowe pasterstwa w Karpatach, w górach Rumunii i Bułgarii. W (teren Foldes Puszty). na Wołoszczyźnie polskich i 1967 r . p r o w a d z i ł Mo­ słowackich badania terenowe w M o n g o l i i , gdzie m . i n . s z u k a ł p a r a l e l i m i ę d z y k u l t u r ą k o c z o w n i k ó w mongolskich i starych M a d z i a r ó w Intensywna (badania p o r ó w n a w c z e eksploatacja terenu i systematyczne nad siodłem węgierskim). opracowywanie materiałów uzyskanych z k a ż ­ dego w y j a z d u d a ł y w e f e k c i e a r c h i w u m n a u k o w e , j a k i e g o nie p o s i a d a c h y b a ż a d e n ze w s p ó ł c z e s n y c h b a d a c z y ż y c i a Dogłębna ośrodków znajomość i ludzi, k t ó r z y pasterskiego. zagadnienia, a równocześnie zajmowali się pasterstwem, rowego dzieła w j e d n y m z j ę z y k ó w kongresowych zało pasterstwo zwykłą lizacji europejskie w jego swego p o m y s ł u i j u ż w całej Europie zbio­ (w n i e m i e c k i m ) , k t ó r e b y uka­ i i pracowitością 1961 r. (a w i ę c w wydania podobieństwach dla Niego e n e r g i ą , k o n s e k w e n c j ą znajomość zrodziły myśl zaledwie lokalnych odmianach. Foldes przystąpił do Ze rea­ w k i l k a l a t po u z y s k a n i u �Z ŻAŁOBNEJ 226 KARTY m a g i s t e r i u m , w 27 r o k u ż y c i a ) m ó g ł z a p r e z e n t o w a ć u c z o n y m m o n u m e n t a l n e Viehzucht daktor und Hirtenleben Laszlo Zachęcony Foldes, wydana życzliwym w również Eurazji i w przez przyjęciem r a t u r z e etnograficznej rowe, in Ostmitteleuropa, Budapest Węgierską Akademię przez k r y t y k ę naukową Nauk, języku niemieckim, Północnej: poświęcone Viehwirtschaft hodowli und 699 ss. druku). tego u n i k a l n e g o dzieła, w k i l k a lat p ó ź n i e j z r e d a g o w a ł Afryce dzieło: 1961 ( p r a c a z b i o r o w a , r e ­ w lite­ podobne d z i e ł o i kulturze Hirtenkultur, zbio­ pasterskiej Budapest 1969 ( w y d a n e przez W ę g i e r s k ą A k a d e m i ę N a u k , 903 ss. d r u k u ) . Również pasterskiej praca doktorska Foldesa napisana (Rumunii i Karpat nawczym). Jej ubocznym produktem d o w l i . D l a b a d a c z a polskiego bliografia historii gierskiej kultury jest ludowej 1967 r . d o t y c z y ł a szerokim bibliografia dużą wartość problematyki europejskim tle etnograficznych informacyjną Karpat. (Wrocław—Warszawa—Kraków Z zainteresowania w galicyjskich na posiada C z ę ś ć I I . Materiały do porów­ prac o Bi­ bibliografii wę­ 1967, O s s o l i n e u m ) . S e k l e r a m i i pasterstwem w y ł o n i ł się trzeci nurt prac Laszlo Foldesa, d o t y c z ą c y w s p ó l n o t pasterskich na halach Siedmiogrodu, a n a s t ę p n i e not wiejskich w użytkowaniu ziemi, która była d z i e l o n a b y ł a od n o w a m i ę d z y m i e s z k a ń c ó w przez w y c i ą g a n i e własnością gromady s t r z a ł ze z n a k a m i j e d n o s t k i z i e m i . S y s t e m t a k i , w., n a t o m i a s t w i w s i . O d b y w a ł o s i ę to d r o g ą dycyjnej k u l t u r y madziarskiej czasu A r p a d ó w , gier j u ż w X V I I ho­ Jego pióra: Siedmiogrodzie funkcjonował roku losowania, typowy z a g i n ą ł n a terenie wspól­ co dla tra­ właściwych Wę­ do I I w o j n y świa­ towej. W tej grupie z a g a d n i e ń m i e s z c z ą s i ę r ó w n i e ż b a d a n i a ś r e d n i o w i e c z n y c h rolnych z a p o c z ą t k o w a n e pobytem we układów F r y d m a n i e na Polskim Spiszu, d o k ą d Laszlo F o l d e s t r a f i ł po r a z p i e r w s z y w 1964 г., w czasie p ó ł r o c z n e g o s t y p e n d i a l n e g o w Polsce. Do obszernym feste Frydmana artykułem Hubfensystem wracał wielokrotnie, opublikowanym in den j u ż po Nord-Karpaten a wyniki jego tej śmierci: pracy Ein zaowocowały Beispiel 1320 — (Friedmanvágása pobytu für das Frydman 1970), „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , X X X : 1981, s. 71-110. Mówiąc o osiągnięciach j a k o muzeologa. nym w Budapeszcie, uczestniczył w naukowych Od skończenia nie studiów gdzie b y ł k u s t o s z e m szeregu akcji należy pomijać zatrudniony działu muzealnych, przy pracy Laszlo był w hodowli Muzeum i pasterstwa. organizowaniu Foldesa Etnograficz­ Poza nowych opiece m e r y t o r y c z n e j n a d m u z e a m i p r o w i n c j o n a l n y m i itd. P r o w a d z i ł t e ż , a wie z o r g a n i z o w a ł od n o w a , d z i a ł z b i e r a c z y - a m a t o r ó w , k t ó r z y w e d l e Jego o p r a c o w y w a l i m a t e r i a ł y dla a r c h i w u m właści­ instrukcji muzealnego. W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a F o l d e s p r z e n i ó s ł s i ę z M u z e u m do S e k c j i B a d a ń graficznych Węgierskiej Kutatócsportjához), A k a d e m i i Nauk (Magyar T u d o m á n y o s gdzie oprócz tym muzeów, pracy ściśle naukowej miał Akademia Etno­ Néprajzi powierzone sobie o b o w i ą z k i redaktorskie. Aby o Jego mieć pracy pełny obraz d z i a ł a l n o ś c i organizacyjnej w Laszlo Węgierskim Foldesa należy Towarzystwie jeszcze wspomnieć Etnograficznym, które w 1967 r. p o w o ł a ł o go n a s e k r e t a r z a . W i e l e c z a s u z a b i e r a ł y M u t e ż w s p o m n i a n e powyżej prace czasopisma redakcyjne dzieł zbiorowych, ponadto od „Ethnographia". P r o p a g o w a ł też utworzenie, 1972 r. b y ł a następnie już redaktorem zapoczątkował w y d a w a n i e „ N é p r a j z i H í r e k " ( „ W i a d o m o ś c i E t n o g r a f i c z n e " ) itd. Tytaniczna wprost praca nadwątliła sa. K r y z y s n a s t ą p i ł w 38 r o k u ż y c i a , w fizyczne s ó w , k i e d y z a c z ą ł z b i e r a ć owoce s w e j w i e l o l e t n i e j cyjnej. W 1972 r. U N E S C O delegowało i psychiczne chwili zdawałoby Laszlo Folde­ się największych siły sukce­ działalności naukowej i organiza­ Go, jako z n a w c ę zagadnień hodowli s t e r s t w a E u r a z j i , n a k o n f e r e n c j ę b a d a c z y A z j i Ś r o d k o w e j , do A s h a b a d u w nii. W drodze p o w r o t n e j 15 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 i pa­ Turkme­ z a c h o r o w a ł i j u ż do ś m i e r c i n i e o d z y s k a ł p e ł n e g o z d r o w i a . �226 Z ŻAŁOBNEJ Ostatnie 8 lat życia Laszlo Foldesa KARTY upłynęło do ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j . M i m o choroby nowa szereg prac (świadczy o 1972 r . — c z ę ś ć z n i c h u k a z a ł a w a d z i ł badania terenowe, ficznej Oddziału tów s z p i t a l u nie w tym umiał szpitalem a jeszcze w y k o ń c z y ć bibliografia pozycji powrotami i napisać opublikowanych t a k ż e P o l s k ę n a zaproszenie Polskiej b y ć bezczynny Akademii Nauk. — uczył Komisji Nawet się języków, w po pro­ Etnogra­ czasie czytał, od już s i ę j u ż po ś m i e r c i a u t o r a w l a t a c h 1980-1982), odwiedził Krakowskiego między zdołał poby­ gromadził ż y c i o r y s y i n n y c h c h o r y c h . W i e l k ą p o d p o r ą w chorobie b y ł a d l a Niego ż o n a , w i e r n y towarzysz pracy Niestety samego n i e 46 lat, ogromny w naukowej, wszelkie dały tym rezultatów. ostatnie dorobek która wysiłki 8 naukowy bohatersko walczyła lekarzy, najbliższej Laszlo lat jako Foldes zmarł człowiek i wdzięczną mu zdrowie, i przyjaciół 13 p a ź d z i e r n i k a ciężko pamięć o Jego rodziny, chory. przyjaciół Anna i życie. i Jego 1980 r o k u . Pozostawił po Żył sobie współpracowników. Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19cb3a2df7cbceeab9414d0f6d89e4eb.pdf e4812b6f48e9d07bb1dc59fd27630b41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3177 Title A name given to the resource Z zapisków etnologa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.71-73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Z A P I S K Ó W E T N O L O G A LIST LUDWIKA STOMMY Z PARYŻA DO REDAKCJI WYSŁANY A OPATRZONY TYTUŁEM: SŁOŃ A SPRAWA ETNOLOGII 2 maja 1982, p r z y l ą d e k B e g er V i i , godzina 11,30. F a l a A t l a n t y k u zapada s i ę w p r z y b r z e ż n e j skale. Zlany w o d ą szaro-czerń kamienia o ż y w a n a c h w i l ę migotem kolorowych słonecz­ n y c h w ę ż o w i s k . L e c z oto woda, jakby z w n ę t r z a s k a ł y , powraca wirami pian u b i e r a j ą c y c h g ł a z y w stargany fartuch bieli. Grzbiet kamienia wysuwa s i ę spod nich w głębokiej czerni popielejącej natychmiast w s ł o ń c u . Kolejna fala jest większa i kładzie się skosem n a szarym tle. S k a ł a znika z u p e ł n i e pod niebiesko-zielo­ nym naporom, by powrócić niespodziewanie w r o z b ł y s k u gasną­ cej j a s n o ś c i . I z n ó w k ł ę b o w i s k o oceanu z g r a n a t o w i a ł e g o teraz od zasłaniającego słońce białego o b ł o k u zabiera ś w i a t ł o z rafy. Lecz wiatr spycha c h m u r k ę z l e w a j ą c morze i brzeg w jedno okamgnienne olśnienie. Potem znowu czerń z bielą i b ł ę k i t e m , z ł o t o , z i e l e ń i srebrne odbicia drobin kwarcu n a chropowatej skórze kamieni... Ocean jest zielony ? Ooean jest niebieski ? Nieprawda, ocean nie jest zielony. Nieprawda, ocean nie jest niebieski. Ocean jest z ł o t y ? Nieprawda, ocean nie jest z ł o t y . Ocean jest czarny? Nieprawda, ocean nie jost czarny. Ocean jest i zielony i niebieski i z ł o t y i czarny i zielono-złoto-czarny i niebiesko-czarno-zielony i tysiąca jeszcze kolorów. Ale nie jest t e ż ocean s y n t e z ą barw. Oceanem s ą również jego zapachy, jogo wilgocie, jego o d g ł o s y . . . Natura oceanu jest tajem­ nicza, wieloraka i wszelka. J e s t nieopisywalna. K u l t u r a — p o w i a d a j ą ewolucjoniści (a implicite również i funkcjonaliści) — jest wynikiem poznawania i oswajania natury przez c z ł o w i e k a . N a czym jednak polega ludzkie poznawanie i oswajanie natury ? — Przede wszystkim, przed jakimikolwiek innymi d z i a ł a n i a m i , n a nazywaniu i ustanawianiu relacji m i ę d z y nazwanym. Ocean nigdy nio stanie się obiektem kultury; ele­ mentem dziedzictwa kulturowego s ą natomiast jego przedsta­ wienia. Ocean zielony, ocean niebieski, ocean z ł o t y , ocean czarny. Opisy nieopisywalnego. r Godzina 14,30. Szosą wijącą s i ę po skarpie półw5 spu Quiberon jedziemy w kierunku Port Louis. K a s e t a Charles Dumont i r ó w n y szum silnika głuszą o d g ł o s y fal, s m r ó d p e t ó w z niedom­ k n i ę t e j popielniczki tłumi skutecznie wszolkie powiewy morza. Ocean za oknami zmienia s i ę w jednowymiarowy landschaft. „ Z a w s z e m y ś l a ł a m , że w i d o k ó w k i znad Atlantyku s ą podkolorowywane — m ó w i E w a — to wręcz nie do w y o b r a ż e n i a , ż e ooean jest taki niebieski..." Catherine i Marek p o t a k u j ą . Zgadza­ my się wszyscy. Ocean jest niebieski? Nieprawda; ocean nie jest niebieski. Owszem, nie jest niebieskie to niejasne, intymne prze­ czucie oceanu, zaduma jego tajemnicy, k t ó r ą k a ż d e z nas z osobna uwozi ze s o b ą po serpentynach Quiberon. Ale skonstatowano w s z a k ż e słusznie w p o d r ę c z n i k a c h , żo „ e l e m e n t e m kultury jest to tylko, co z o s t a ł o społecznie zobiektywizowane" (Czarnowski). Społecznie zobiektywizowane, a więc przekazane. Przekazane, a w i ę c nazwane i opisane. Opisane nieopisywalne. A więc jednak ocean jest niebieski. Niebieska jest kultura oceanu n a p r z y l ą d k u Beg er V i i . Nazywanie i ustanawianie relacji m i ę d z y nazwanym, to nic innego j a k r o z k a w a ł k o w y w a n i e ciągłego, ustatycznianie dynamicz­ nego, dzielenie niepodzielnego, opisywanie nieopisywalnego. O w o i „ p o z n a w a n i e ś w i a t a " , w ł ą c z a n i e go do kultury jest więc w swojej istocie aktem par excellence kreatywnym. J e s t o d l e g ł y m od realizmu stwarzaniem ś w i a t a całkowicie n a nowo. Nie jest poznawaniem w sensie zbliżania się do j ą d r a tajemnicy, ale po­ w o ł y w a n i e m do ż y c i a , kodyfikowaniem i p o r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest b y ć m o ż e takim, jakim jest; ale napewno nie jest takim, jakim jest gdziekolwiek i kiedykolwiek przedsta­ wiony. Dlatego t e ż ś w i a t jakim jest nio jest i b y ć nie m o ż e przed­ miotem refloksji antropologicznej czy etnologicznej. Godzina 21,00. J u ż za Mont S t . Michel. Zapada zmrok. Do P a r y ż a jeszcze ok. 3G0 km. Mniej więcej M y ś l e n i c e — W a r s z a ­ wa. Kolejne kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w . „ N o , to j e s t e ś m y j u ż w Krakowie —- rzucam znad kierownicy do Marka — zaraz wjedziemy n a Most D ę b n i c k i . . . " „Co to jest Most T ć p n i t z k i — pyta Catherine —- czy w y ciągle musicie b y ć tacy nostalgiczni?" J a k ż e joj w y t ł u m a c z y ć , że K r a k ó w wspomniany koło Fougeres nie m a tym razem nic w s p ó l n e g o z n o s t a l g i ą ; że jest po to prostu kwestia p r z y k ł a d a n i a skali, p o r z ą d k o w a n i a nieznanego p o d ł u g znanego. Ale skala zawodzi. Przed L a v a l w j e ż d ż a m y bowiem n a a u t o s t r a d ę A 11. R ó w n i e ż nasz F o r d różni s i ę parametrami technicznymi od F i a t a 126p. Po n i e c a ł y c h trzech godzinach P a ­ ryż. 300 k m z L a v a l do P a r y ż a o k a z a ł o się n i e p o r ó w n y w a l n i e k r ó t s z e od 300 kin z K r a k o w a do Warszawy. G d y m i a ł e m siedem lat trasa z ulicy Czarnowiejskiej w Krakowie (nr 30) do kościoła SS. Sercanek (gdzie b y w a ł e m ministrantem) w y d a w a ł a mi s i ę uciążliwie długa. Dzisiaj tych paru k r o k ó w spaceru w ł a ś c i w i e nie z a u w a ż a m . L O T - e m bliżej głosi slogan reklamowy. I oczy­ w i ś c i e , ż e (od czego bliżej?) bliżej. Nawet więc kategorie przestrzenne t a k o c z y w i ś c i e z pozoru wymierne i obiektywne o k a z u j ą s i ę co chwila w z g l ę d n e , zrelatywizowane społecznie, historycznie, czy ekonomicznie (Ford a 126p). Ale zasada zachowania struktury s p o ł e c z n e j wyklucza relatywizm p o j ę c i o w y . Mamy więc ustalone „ b l i s k o " i „ d a l e k o " , mamy nasze u ś w i ę c o n e kilometry. N a kamiennym słupie koło P K i N w Warszawie wyryto cyfry obrazujące odległość w kilo­ metrach do p o s z c z e g ó l n y c h europejskich metropolii. Okazuje się, że np. do Kopenhagi jest Warszawiakowi dwa razy bliżej, n i ż do Sofii... Warszawska ulica ochrzciła ten miernik r z e c z y w i s t o ś c i „ S ł u p e m Ś m i e c h u " . Oto perspektywa prawdziwie antropolo­ giczna. N a ulice, uczeni w p i ś m i e ! Geodeta m a o b o w i ą z e k t w o r z y ć swoje konstrukcje w oparciu o rzędy metrycznych w s k a ź n i k ó w ; b y ł b y nierzetelny, gdyby l e k c e w a ż y ł je sobie. K s i ą d z winien o d w o ł y w a ć się do objawienia; b y ł b y m a ł o w i e r n y r e l a t y w i z u j ą c wskazania moralne i s p o ł e c z n e Pisma Ś w i ę t e g o . . . D o m e n ą antropologa jest — j a k wiemy — ó w akt t w ó r c z y ś w i a d o m o ś c i zbiorowej p o k o l e ń , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą . Ó w skodyfikowany mit r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć kulturą. Mit z a ś ze swoj natury jest dowolnyjednostronny, w z g l ę d n y . Dopiero chimeryczna akceptacja spo, łeczna wciela go w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . W prze­ c i w i e ń s t w i e więc do sytuacji k s i ę d z a lub geodety, etnolog z a ­ p r z e c z y ł by swojemu p o w o ł a n i u , gdyby uznał za n a r z ę d z i a ba­ dawcze „ z o b i e k t y w i z o w a n o miary", „ ś w i ę t e prawa", „ p a r a ­ dygmat natury ludzkiej", „ p r a w d y objawione", „ n i e b i e s k o ś ć oceanu".,. T a k , w ó w o z a s p r z e s t a ł b y b y ć etnologiem. 71 I �Godzina 1,45. Fontenay le Floury. W p ó ł m r o k u w s ł u c h u j e się we w ł o s k i akcent Catherine i półfrancuszczyznę Marka. Zmę­ xions et Maximes" (1746) — „ p r a w d z i w e p r ó b y miłości". czona wymiana w r a ż e ń . J e s t już 3 m a j a , w i ę c w szkle butelek W c i ą ż Fontenay le Fleury. Noc. Godzina trzecia, a m o ż e odbijają się pomieszane obrazy z Bretanii, z Mont St. Michel i czwarta (nio p ó ź n i e j , bo o p i ą t e j ś w i t a ) . Catherine już śpi. L a s i z kraju. S t a n i s ł a w M a ł a c h o w s k i p r z e c h a d z a j ą c y się po Breście. oddycha za oknem. I tylko od czasu do czasu odległe narastanie Bretania z a p a m i ę t a n a przez Catherine nabiera chwilami kolo­ i zacichanie p o c i ą g ó w na linii P a r y ż — R o u e n lub Caen (w Mantes r y t u P i a z z a Navona. TJ M a r k a s k a ł y A t l a n t y k u wypisz wymaluj linia się rozdziela). Rouen? Caen? Mantes? A co mnie to obcho­ z Doliny P i ę c i u S t a w ó w . . . T a k różne relacje z tej samej drogi. dzi ? Przecież jadą te pociągi do k r a j u , na W y s p ę W i e l k a n o c n ą , T a k różne Bretanie. Catherine inna niż moja, moja inna niż do Bruxeli — gdzie p o z n a ł e m ś l i c z n ą P e r u w i a n k ę , jadę nimi Marka, Marka inna n i ż Catherine, moja inna niż Catherine, Marka z rodzicami gdziekolwiek, do Wenecji z m o j ą b y ł ą ż o n ą , do Per- inna niż moja, Catherine inna niż Marka. nambuco z J a c k i e m , do Hong K o n g u z m o j ą ż o n ą przyszłą, do Etnologia n a r o d z i ł a się z fascynacji innością, ze spotkania z k u l t u r ą inną n i ż moja. Trzeba jednak b y ł o prawie wieku do­ ś w i a d c z e ń , by ta i n n o ś ć s t a ł a się obustronna, by etnologia wyz­ Caracas z zaprzyszłą, do Marienbadu na starość. Do P a r y ż a nie, bo P a r y ż na c o d z i e ń i za blisko. Catherine już ś p i , więc — aplikując konsekwentnie definicję b y ł a się z ł u d n e g o przekonania o irracjonalności tego, co inne niż Czarnowskiego moje. Moje normy, wierzenia, obyczaje, prawa s ą inne n i ż twoje; niezobiektywizowane, twoje inne n i ż moje. Moje s ą niekoherentne, a w i ę c „irracjo­ kowania niniejszego) nie s t a n ą się elementem kultury. P o z o s t a n ą nalne" w systemie twojej kultury; twoje w systemie mojej. jednostkowym, Twoje i moje tak samo się m a j ą do owej „ p r a w d z i w e j i racjo­ jednak s k ą d i n ą d , że te moje marzenia n a szynach nie są orygi­ nalnej r z e c z y w i s t o ś c i " z pozytywistycznych m a r z e ń . T a k samo, nalne, że dzielę je z moim t a t ą , z m o j ą b y ł ą ż o n ą (Torzym), ze czyli nijak. znajomymi i nieznajomymi... „ K u l t u r a jest systemem dowolnie Współczesna etnologia z r e z y g n o w a ł a na zawsze — moje nocne pociągi pozostają społecznie a zatem (przynajmniej do chwili wydru­ ulotnym omamem. Teoretycznie tak. Wiem z wiary w hierarchię i r a c j o n a l n o ś ć kultur. A że w c i ą ż , n a pery­ dobranych feriach dyscypliny, znajdują się i z n a j d o w a ć się b ę d ą mierniczy poprzez uspołecznienie staje się o b o w i ą z u j ą c y " . I gdzie tu miejsce racjonalności np. „ p r a k t y k ludowych?" — T a k a sama dobra na moje nie skodyfikowane zabawa, j a k k a ż d a inna. Lepienie b a ł w a n ó w z niegdysiejszych śniegów. i zestawionych opozycji, których układ dopiero i n i e u s p o ł e c z n i o n e pociągi ? — Wbrew pozorom pytanie to nie wyznacza rozdroża współ­ czesnej etnologii. Tablice Mendelejewa kultury zawierają w s z a k ż e Rezygnacja z wiary w u p r z y w i l e j o w a n ą p o z y c j ę kultury; uznanie swojego w ł a s n e g o myślenia i własnej postępowania m n o g o ś ć relacji potencjalnych. R e l a c j i , które m o g ą nie z n a j d o w a ć zobiektywizowanych społecznie manifestacji, są jednak — za taki sam przedmiot analizy etnologicznej, j a k w przypadku c h o ć b y jako antytezy jego reguł —• implicite zawarte w systemie. m i e s z k a ń c a Wysp Dziewiczych, a nawet Poznaniaka (!), pocią­ K u l t u r a rzuca ga w s z a k ż e za s o b ą i p o c i ą g a ć musi dwie nieuchronne, a ściśle i t ę s k n o t . Etnologia m a r z e ń to w ł a ś c i w i e antyetnologia, ze sobą z w i ą z a n e , z w i ą z a n a b y ł a b y ściśle z ludzkim pragnieniem zrzucenia tego konsekwencje: 1. „ A l e Świętości nie szargać bo trza, ż e b y ś w i ę t e b y ł y " . . . swój c i e ń — c i e ń uczuć, m a r z e ń , niewygodnego gorsetu, j a k i m s t a w a ć się musi koszmarów gdyż uspołeczniony, Otóż nie u z n a j ą c y prawdy w „niebieskości oceanu" etnolog musi a więo już o b o w i ą z u j ą c y f a ł s z y w y ś w i a t kultury, z takimi moimi b y ć w każdej chwili gotowy w ł a ś n i e do o w y c h ż e p o c i ą g a m i , które c z y m ż e s ą innym, j a k nie p o d ś w i a d o m ą chęcią społecznych świętości szargania. P a t r z ą c np. na ceremonię dekoracji orderem rekonstytuowania V i r t u t i Militari etnolog winien o c z y w i ś c i e znać burzliwo dzieje z kolei etnologia par excellence, w której odczucie braku otwiera tego odznaczenia zrodzonego w walkach pod Zieleńcami i na grobli m o ż l i w o ś ć z a u w a ż e n i a specyfiki boruszkowickiej, r o z u m i e ć w i ę c jego s y m b o l i k ę i w a r t o ś ć emocjo­ dotychczas w y d a w a ł o się samo przez s i ę z r o z u m i a ł e i z samej nalną. Nie m o ż e jednak ujść uwagi etnologa i ludyczny aspekt oiągłości przestrzeni. Etnologia tęsknot „ n a t u r y rzeczy" w y n i k ł e . Etnologia k o s z m a r ó w . . . N a c ó ż wyli­ (konwencjonalności) to tego, co order czać ? — W a ż n e jest, że również strefy owego cienia kultury, (to nie przez przypadek w y t w o r z y ł się zwyczaj o b m e d a ł o w y w a n i a jej a s p e k t ó w potencjalnych, d o s t ę p n e są w s p ó ł c z e ś n i e rozumianej z okazji urodzin, jubileuszy, czy przybycia w gości) pełni funkcję etnologii. Nie bez kozery p o s t u l o w a ł w i ę c J e r z y S. Wasilewski dyskretnej w Po śmierci wydarzenia, w którym męskiej najbardziej nawet biżuterii patetyozny (baretki są t u równoważnikiem Jablonexu naśladującego z a m k n i ę t e w sejfie kamienie). wędrować egzegezy p o w i e ś c i jeszcze nie napisanych. Żonie P o w i e ś c i nienapisane jeszcze ? D z i e ł a niestworzone ? — Ma­ k o l i ę i perfumy (dodają uroku), m ę ż o w i order i honoris causa larstwo jest w y o d r ę b n i e n i e m i ł ą c z e n i e m b a r w n i k ó w , oraz na­ (dodają powagi). R o z w a ż a n i e na temat: „ V i r t u t i Militari jako k ł a d a n i e m ich p o d ł u g pewnej zasady na p ł ó t n o . To prawda. Ale breloczek" nie powinno w i ę c przerażać etnologa. Nawet skutkiem tego w y o d r ę b n i a n i a , łączenia i n a k ł a d a n i a jest obraz. jeśli to będzie V i r t u t i Militari ze w s t ę g ą . W ł ą c z a n i e do kultury, to p o w o ł y w a n i e do ż y c i a , kodyfikowanie 2. Spojrzeć na siebie i swoje otoczenie jako na obiekt etno­ logiczny oznacza z a u w a ż e n i e w swoim, i otoczenia i p o s t ę p o w a n i u rzeczy tak samo „ p o t w o r n y c h , myśleniu bezsensownych i ś m i e s z n y c h " , j a k te, k t ó r e s p o s t r z e g a ł Erazer u l u d ó w tzw. „ p i e r w o t n y c h " . Z a u w a ż a n i e tego wszystkiego, czego z a u w a ż y ć i p o r z ą d k o w a n i e n a z w a ń . To t e ż prawda. Ale skutkiem tego p o w o ł a n i a , kodyfikowania i p o r z ą d k o w a n i a jest tkanka kultury w całej swojej wrażliwości. Znając obraz p r z e w i d z i e ć można w o g ó l n y m zarysie, jakie reakcje w y w o ł a on u w i d z ó w w określo­ n y m miejscu i czasie. Znając utajone mechanizmy kultury czy po prostu egocentrycznego przewidzieć m o ż n a w o g ó l n y m zarysie marzenia i lęki jej uczest­ p i e d e s t a ł u . Zejść w i ę c z tego p i e d e s t a ł u ! Czemuż to np. dziwaczne n i k ó w , j a k również powieści, które b ę d ą przez nich napisane. skróty Ale sztuka chętnie przekracza granice s z a l e ń s t w a . się nie da z europocentrycznego, wypisywano i wytłaczane na m o s i ę ż n y c h tabliczkach Szaleństwo przed naszymi nazwiskami (Prof, dr; J . E . ; W . P . ; Tow. Gen.; z a ś nie mieści się w ż a d n y m o g ó l n y m zarysie. Nie D r hab...) rozpatrywane m a j ą b y ć inaczej, niż b ę d ą c e takimi w i ę c p o w i e ś c i jeszcze nie napisane m o g ą s t a ć się przedmiotem samymi wyznacznikami pozycji społecznej ilość i kolor k o l c z y k ó w egzegezy antropologicznej. wszystkie I tak dopiero ze s z c z y t ó w aspiracji w nosie u W a t u s i ? P r z y j r z e ć s i ę wreszcie mitycznej u m o w n o ś c i dyscypliny w i d a ć jak na dłoni jej limity. R ó w n i e ż z tych ograni­ w ł a s n y c h pozycji, funkcji, s t r o j ó w (bada się s e m a n t y k ę s t r o j ó w c z e ń d o ś w i a d c z e n i a etnologicznego w i n n i ś m y ludowych, a garnitur pod m u c h ą to pies ?), t y t u ł ó w , s z a c u n k ó w , sobie s p r a w ę . dobitnie zdawać figur w ł ó ż k u , swoich g ł ę b o k i c h p r z e k o n a ń opartych na wpo­ O c z y w i ś c i e , m o ż n a się i łudzić. Fontenay le F l e u r y 20 m a j a jonych przez t r a d y c j ę , a obcyoh wielu innym kulturom, abstrak­ 1982. Poranna poczta. L i s t od Z b y s z k a Benedyktowicza z od­ c y j n y c h p o j ę c i a c h ; swoich p r z y z w y c z a j e ń , w y o b r a ż e ń o innych bitką i o p o r z ą d k u ś w i a t a ! Z kogo s i ę ś m i a ć ? — Ś m i a ć się z siebie -scjentystycznego jego a r t y k u ł u , który pomimo odstręczająco-poprawno- t y t u ł u c z y t a ł e m już parokrotnie. Z r a d o ś c i ą samych! Ale ś m i e c h to nie tylko to, co g ł ę b o k o różni n o w o c z e s n ą czytam na nowo. Ale s ą i w ą t p l i w o ś c i : cytat z Eliadego: „ H e n r y k etnografię Poincare z a p y t y w a ł nie bez ironii, czy przyrodnik, k t ó r y bada 72 i Ś m i e c h i kpina to również — j a k n a p i s a ł Vauvenargues w . R e f l e ­ od pozytywistycznej („człowieka od zwierza"). �słonia jedynie przez mikroskop, m o ż e s t w i e r d z i ć , że dostatecznie mikroskopu, swojego wzroku, lunety w której słonie m a ł e j a k p o z n a ł n a t u r ę tego zwierzęcia? Mikroskop odkrywa strukturę m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt... Twierdzenie z a ś , ż e „ t y l k o " jedna i mechanizm k o m ó r e k , które s ą identyczne dla wszystkich orga­ z tych skał ukażo nam słonia w jego n i e b y w a ł e j n i z m ó w w i e l o k o m ó r k o w y c h . Słoń jest n i e w ą t p l i w i e organizmem (Mickiewicz jako taki, a jak nie taki, to j a k i i dlaczego) bardziej wielokomórkowym. Ale czy tylko t y m ? W skali mikroskopu jakotakości niż niebezpiecznym totalitaryzmem metodologicznym, m o ż n a by się z a s t a n a w i a ć nad o d p o w i e d z i ą . W skali wzroku prostu ludzkim z ł u d z e n i e m ludzkiego, k t ó r y przynajmniej dostrzega w słoniu zjawisko zoo­ tajemnicy. Słoń nie jest ani zwinny, a n i niezgrabny, ani szary, logiczne, nie m a j u ż miejsca n a w ą t p l i w o ś c i . Podobnie zjawisko ani p ł o w y , ani potulny i p o s ł u s z n y , a n i dziki i z ł o ś l i w y . religijne u k a ż e się nam jako takie tylko w ó w c z a s (...), gdy będzie t a k o ś ć słonia jest nie tylko nieopisywalna; nie stanowi TÓwnież badane w skali religijnej". T a k , to b y ł b y klucz do furtki w i o d ą c e j przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń etnologa. Ż a d n a j a k o t a k o ś ć ! poza ograniczenia dyscypliny. To byłoby* panaceum... Niestety — wypowiedź Eliadego zawiera niedopuszczalne nadużycia. J e ż e l i bowiem zjawisko religijne badane m a b y ć w skali odwiecznym jest po docierania do jądra Jako- D o m e n ą etnologii jest natomiast słoń. nazwany. Jest o d l e g ł y od realizmu słoń stworzony na nowo. R ó ż n o słonie r ó ż n y c h kul­ tur. Słonie grasujące po sklepach z „Włocławkiem", słonie religijnej, to i odpowiednio słoń badany b y ć winien w skali sło­ wspierające giob, standardowe słonie szare, niezgrabne i baaardzo niowej, a „ s k a l a wzroku ludzkiego" jest t u n i priczom. Po drugie: dużo, słonie Hannibala B a r k i , k t ó r y c h l ę k a ł y s i ę legie, słoń, cóż to znaczy „ j a k o t a k i " ? Słoń jakim jost k a ż d y widzi? Zaiste w k t ó r y m m i e s z k a ł Gavroehe, słonie a sprawa polska. Słonie nie dane jest c z ł o w i e k o w i zgłębić słonia w słoniowej skali. D l a ­ nazwane, w ł ą c z o n e do kultury, słonie naszych t ę s k n o t i prze­ tego t e ż usiłując go poznać stara się p r z y k ł a d a ć skale r ó ż n o : rażeń... 73 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52a0af8ebb3438086eecb3d44471ddaf.pdf f86d17630aeb025c25c7ed5dc955dec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5416 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Strzelecki, Jan (1919–1988) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5034 Title A name given to the resource Z zapisków, notesów, listów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.177-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strzelecki,Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Moskwa 1 Rozmowy w Arctic ..Ugolline Rezydencja ubogoszlachecka, przed nią, na ławecz­ kach rozsiadli i wypoczywający górnicy z Barentsburga, oczekujący tu na załatwienie różnych swoich spraw przed powrotem na Daleką Północ. Pokój Gusiewa przytulny, najzupełniej nie "Dyrektorski", stara głębo­ ka kanapa, mebelki odziedziczone po babuszce, fotografie osady górniczej nad fiordem, oprawne w domowe ramki. Ale człowiek rozmawiający z nami to człowiek miękki, rozprężony, życzliwy; sprawuje władzę nieograniczoną niemal- z naszego punktu widzenia - nad Republiką Barentsburską i jej murmańskim przyczół­ kiem. Od jego postawy zależy powodzenie naszej wyprawy. Jej główny plan - trawers zachodniego Spitsbergenu- wspiera się na założeniu, że możliwe będzie zorganizowanie transportu ludzi i rzeczy z Barentsburga na północno-zachodni kraniec wyspy. Gusiew przypatruje się nam życzliwie. Tłumaczy, że chce nam pomóc, ale dotychczas nie wiedział jak. Teraz zaczyna mu się wszystko rysować jaśniej. Dokonuje głośnego przeglądu swego kopalnianego dobytku. Statkiem mógłby nas zawieźć na cypel, jeśli nie zrobią tego Norwegowie; helikopter mógłby nas zabrać z powrotem przez fiord, gdy znajdziemy się już na południowym cyplu. Mówi wolno, łagodnie, wyraźnie cieszy się bogactwem środków, które mógłby uruchomić. Jego przyjazna potęga rozstrzyga o sprawie. Bylebyśmy dojechali do Murmańska i weszli w jej krąg- wszystko będzie możliwe. Burza i po burzy, czyli Murmańsk zakryty i odkryty Na Wnukowo przyjeżdżamy po jeździe na światłach przez całą Moskwę. Przypominało to przejazd szerokim kanionem z poprzecznymi prześwitami. Brzegi kanionu wysokie i równe wystrzeliwują od czasu do czasu wieża­ mi wysokościowców typu Empire staliniene, wobec których potęgi i rogatej rozłożystości mijane od czasu do czasu cerkiewki stają się niepomiernie małe i wylęknio­ ne. Mimo swej nieparzystości i znaczącego braku proporcji pamiątki na lotnisku częściej, o wiele częściej, zdobione są motywem cerkiewki niż niebo szturmowca. Cerkiewki i sceny z ludowych baśni - wydaje się, że te oba elementy zlały się z sobą w jakąś całość baśnio­ wej tradycji, będącej tutaj istotnym, żywym składni­ kiem poczucia historycznej tożsamości. Lot do Murmańska Opalone kobiety, marynarze, inżynierowie. Lot nad krajem wypełnionym rozmokłymi lasami. Linia słońca znaczona nieustannie przerywanym odbły- JAN STRZELECKI Z zapisków, notesów, listów skiem w lustrach leśnych wód. Bezbrzeżne Polesie jeziorka, rozlewiska, młaki, rzeki- aż prawie do Murmańska, przed którym schodzimy nisko nad tundrę, pagórzastą, zieleniejącą brzozami i bielejącą śniegiem. Powietrze urzekająco przejrzyste, zieleń i niebieskość krajobrazu w mocnym słońcu polarnym. Czeka nas przedstawiciel Arctic-Ugol z autobusikiem zabierają­ cym nas do Murmańska. Przyjeżdżali już raz na moskiewski wcześniejszy samolot - przyjechali teraz po raz drugi. Towarzysz Jugin z AU sprawia wrażenie wysłanni­ ka wielkiego majątku zapraszającego nas w gościnę. Jest w nim coś z wiejskiej gościnności. Polarnikiem jest już od dwudziestu jeden lat. Kilkadziesiąt kilometrów dzieli nas jeszcze od Murmańska. Pasek lotniska wynaleziono z trudem wśród falistej tundry. Wąską drogą, wijącą się wśród jeziorek i wzgórz, jedziemy do miasta. Niedaleko od skrzyżowa­ nia szos, od zachodu, dobija droga do Szwecji i Norwegii - znak niemieckiej fali z lat wojny, która tutaj się­ gnęła najdalej. Miasto rozciągnięte nad brzegiem długiej, wąskiej zatoki, nad fiordem, pełne szeregów nowych domów uparcie jednostajnych, zróżnicowanych nieco kolorem. Ponad trzysta tysięcy marynarzy, portowców, wojskowych. Stajemy w hoteliku Inturista, w którym większość recepcyjnych obowiązków pełnią miłe "ciocie". Z dala od turystycznych tłumów z zachodniego świata nie ulega się tu modzie na młode dziewczyny. "Ciocia" jest dużo właściwszą postacią na radzieckiej północy - co ma swoisty wdzięk i urok niepodległości wobec światowych obłędów. Poza tym, jak się może zdawać, warstwa ochronna dodatkowego ciała ma swój poważny walor w tym obszarze. Hotel dorównuje "ciociom" w obojętności wobec zachodnich mód natarczywej nowoczesności: kanapki, fotele, kwiatki i malowanie ścian jest domowe w takim samym sensie, jak domowe są skojarzenia wywoływane przez pojęcie "cioci". Żadnych nowoczesno-plastikowo-kolorystycznych szaleństw, żadnych uległości wobec prestiżu Zachodu, żadnej czołobitności, żadnego współzawodnictwa. �Restauracyjka Siewier przy hotelu. Duży ład w obsłudze, posłuszeństwo gości wobec kelnerek, które nie posadzą nikogo, nie wysprzątawszy stołu po poprzednikach. Przybywamy o północy, ale jeszcze, jako goście dość specjalni, coś dostajemy, a Jurij z Odessy, miły, samotny i lekko zawiany inżynier, opowiada coś z sympatią o Polsce i stawia nam karafkę wódki. Jego flama, Wala, podaje ją z pewnym ociąganiem, ale w końcu pijemy, wymieniamy adresy i zapraszamy Jurija do odwiedzenia nas - jak tylko będzie mógł. Niedługo ma być służbowo w Gdańsku. Na statku Dnieprodzierżyńsk mamy być o szóstej. Przedtem Arctic-Ugol podstawi nam autobus, który zawiezie nas do samego portu, na nabrzeże węglowe. Nabrzeże to jest obszarem operacji naszej wspaniałej firmy. Czujemy się tu pod jej opieką. Jesteśmy jej partnerami. Arctic, uznając nasze racje, wyprawia nas wszystkich razem, a nie w dwu rzutach, jak to było w pierwszym projekcie. Nie jesteśmy żadnymi normalnymi turystami z zagranicy, którym trzeba zapewnić komfort za odpowiednią opłatę. Arctic pomieści nas w kajutach załogi i cenę skalkuluje bardzo nisko. Spod opieki "cioć" wchodzimy w zakres opieki wujaszka. Wujaszkawaty Jugin odwozi nas do burty i jego obecność czyni wszystko łatwym ... Wejście do Barentsburga Patrząc nie ku kopalni, lecz na przeciwną stronę wąskiego fiordu, widzi się obraz podobny do widoku znad Wielkiego Stawu ku Liptowskim Murom. * Wychodzimy w końcu Ewenkiem o 9 wieczorem. Jest to mały holownik budowany w Finlandii, mocny i wygodny. Buja solidnie. Za Greenfiordem wypływa­ my na Istfiord. Fala długa, pełno mew i alek. Krajobraz wspaniały, góry z dwu stron, mocniejsze w granacie i bieli niż wczoraj w łagodnym słońcu. Trochę mży, nad oceanem ciemne chmury przydające powagi całemu obrazowi. Musimy wyjść na pełne morze, aby opłynąć Prins Karls Forland - długą wyspę ciągnącą się ku półno­ cy wzdłuż zachodnich brzegów Oscar II Land. Wyspa o szczytach wysokości do 1100 metrów spada w ocean żlebami i filarami zmurszałej skały. Fenomen schodzących w morze lodowców zacznie się dla nas dopiero wyżej - w Kong i Krossfiordzie. W ten drugi wchodzimy z zamiarem założenia stacji żywno­ ściowej . Po prawej stronie spadają w morze- a raczej spływają - szerokie stoki lodów, załamując się nad morzem błękitną barierą. W głębi odnogi zwanej MoHerfiordem błękit staje się farbkowy i cieniowany, odbijając zarówno od stalowej szarości morza, jak i od skał i śniegu. Wchodzimy w Liliehohfiorden. Coraz więcej w nim kry. * Skrót listu 16 XI 58 Berkeley Piszę zaraz po otrzymaniu Twojego listu, który zapo powrocie z wielkiej dwudniowej wyprawy w góry, doliny i wzgórza północnej Kalifornii. Wyprawa była bardzo piękna. Odbyłem ją w aucie pewnego miłego Szwajcara, wraz z drugim miłym Szwajcarem i jednym z naszych matematyków, którzy mogliby tu założyć polsko-kalifornijską odmianę warszawskiej szkoły matematycznej i filię Klubu Wysokogórskiego. Jest ich tu czterech z profesorem Mostowskim, którego, tak jak i mnie, zjada tęsknica. Więc, żeby się pocieszyć, pojechaliśmy w piątek wieczorem w ciemną nockę ku dalekiemu, jak mniej więcej Kraków od Warszawy, wygasłemu wulkanowi. Wulkan wysoki na 3 tysiące metrów, widny jak śnieżny trójkąt nad pasmem wysokich zalesionych wzgórz, nazywa się Mount Lassen. Jest oswojony jak Babia Góra. Ostatni raz dmuchnął troszeczkę w 1916 roku i od tego czasu dał sobie założyć obrożę narodowego parku i przyjmuje turystów... Nocą łatwo tu jeździć, bo mały ruch na wielkich, sześcio- lub czteropasmowych szosach... Wszystkie skrzyżowania i rozgałęzienia oznaczone świetlną sygnalizacją - skrzyżowania mrugają automatycznie zielonym lub czerwonym okiem, niekiedy mrugną żół­ tym, rozgałęzienia, mosty, zakręty jarzą się i rozbłysku­ ją w światłach jadącego wozu. Ta nocna jazda po prawie pustej drodze, na której grają sygnały, jarzą się zawsze gotowe stacje benzynowe, migają reklamy moteli i stoiska used cars - to robi wrażenie, rzadkie jak dla członka narodu kawalerzystów. Wybacz te prowincjonalne spostrzeżenia, ale tu nawet w nocy nie sposób zapomnieć, że Ameryka zaludniona jest głównie przez auta. Człowiek bez auta jest bezradny, opuszczony, zagubiony. Jeśli nieco poza miastem ośmieli się iść piechotą, wszyscy się za nim oglądają a przejeżdżające w rodzinnych, długich jak krokodyle autach dzieci pokazują go sobie palcami, cieszą się, że będą miały co opowiadać w szkole: widziały chodzącego człowieka, kiedy teraz nie ma już ludzi, są tylko auto-ludzie. Ludzie istnieli dawniej, przed erą Wielkiej Czwórki, której powstanie zmieniło naturę człowieka - wyrosły mu cztery koła, a właściwie pięć, wliczając kierownicę . Odtąd wszystko służy auto-ludziom, a człowiek robi wrażenie zbiega z indiańskie­ go rezerwatu, po którego niedługo nadjedzie, bucząc głośno, auto-policjant i odwiezie go tam, gdzie przebywać powinien: w strzeżonych, ogrodzonych parkach, razem z sarnami, sekwojami i Indianami, jako pewna odmiana, wczesna i zanikająca. Jechaliśmy w górę rozległej, nawodnionej kanałami doliny rzeki Sakramento, głównej rzeki północnej Kalifornii. Nie większa od Pilicy tylko mniej senna i zebra- 178 stałem �Jan Strzelecki • Z ZAPISKÓW, NOTESÓW, LISTÓW na w sobie a nie zagubiona w meandrach. Ujęta w wysokie tamy, silna nawet teraz, po półrocznej suszy. Taki mały, wygładzony Nil. Żyzny. Wszystko nam się odsło­ niło raniutko, gdyśmy się wygrzebywali z namiotu rozstawionego nad brzegiem przydrożnego ścierniska. Piękna steinbeckowska dolina - pomyślałem, patrząc wokół przez oczyszczone przymrozkiem poranne powietrze na dwa piękne pasma ciągnące się z północy na południe, przyprószone śniegiem, pokryte w niższych partiach nalotem ciemnozielonych drzewo-krzewów. Peak Lassen widać było nad powoli wzbierającymi wzgórzami, jak różowawy rąb nad dalekim horyzontem. Po drugiej stronie doliny siwe, łagodne wierzchołki, a raczej garby Cast Range, za którymi chowa się Pacyfik. Ruszyliśmy, po kubku mleka z płatkami, ku Peak Las sen. Droga pochyłą wyżyną, przeciętą czasami skalistymi jarami. Sucha, szaro-rudawa trawa, niskie, krzaczaste drzewka. Pustka kilometrami. Czasami jakieś ranczo. Czasami ślad porzuconej siedziby. Poza tym pustka, jaką trudno spotkać w Europie ... Tutaj pełno półstepo­ wej, półgórskiej dziewiczości. Człowiek jest tu istotą przechodnią, a raczej przejeżdżającą. I my przyjechaliśmy przez zaśnieżone już lasy Peak Lassen. W górze dużo śniegu i nieprzetarta droga, więc zjechaliśmy ku dolinie i na ostatnich, łagodnych już piętrach wzgórz, podobnych nieco do regli, tylko nie tak pięknie porośnię­ tych, rozbiliśmy obóz, paląc wielkie indiańskie ognisko. Taka noc przy ogniu i księżycu, w dalekim, nieznanym kraju, jest czymś tak pięknie pierwotnym, że rozumienie duszy dawnych, koczowniczych kultur zdaje się tak proste, jak sięgnięcie ręką poza krąg światła. Historia wydaje się czymś cienkim, współczesność czymś pozornym, co zgasło razem z dniem. Jesteś sam wobec ognia, w nocy - i określić cię może tylko to, co kochasz i czemu jesteś wiemy. Blisko jest z takiej nocy do starodawnych spraw mistyki i plemienności, blisko tak bardzo, że czujesz to za plecami, jak cień odsuwany poza krąg ogniska, ale czekający na swój czas i swoją godzinę. Oglądam rano, na czym stanąłem wieczorem i boję się, że to brzmi nieco zbyt tajemniczo, zbyt literacko. Takeśmy się odzwyczaili, żyjąc w środku miast i otoczeni znanymi rzeczami i ludźmi, od takich nocy w nieznanym ... Mistyka - to słowo wywołuje skojarzenia niezbyt łaskawe zarówno wśród logików, jak i wśród marksistów, a to są na ogół dwa intelektualne środowiska, w których obracam się najczęściej. Ale Ty to zrozumiesz- to nie oznacza bynajmniej czegoś leżą­ cego poza kręgiem umysłowej rzetelności, czegoś, czemu ulega człowiek zmęczony trudną jasnością, odrzucający trudną dyscyplinę lub pragnący zanurzyć się w podejrzanego pochodzenia przeżycie - to oznacza po prostu ciche i uparte odczucie, że jest w świecie jakaś struna nieobojętna miłości, struna, która brzmi smutno, gdy jesteśmy puści, struna, która brzmi jasno, gdy zapuszczamy korzenie. Tego się nie da udowodnić, to jest poza dowodem, ale nie jest poza poezją, mocną dobrą poezją, która sprzyja życiu i która nie jest tylko poezją kontemplacji, ale jest poezją działania, choćby działaniem tym było mycie podłogi, gdy jesteś zmęczona. Ogromnie trudno pisać o takich sprawach, bo cią­ gle napotyka się bardzo zużyte, bardzo mocne słowa, a poza tym czuje się człowiek, jakby przystępował z tę­ pą siekierą do cięcia drogi w ogromnym, bujnym lesie. Więc to zostawiam, ale taka noc jest to noc przyjazna najlepszym sprawom świata i nie przeczy dniowi, ale go uzupełnia. Szwajcarzy pletli przy ognisku o Ameryce. To nie znaczy, że mówili od rzeczy. Naśladowali głosy radiowych reklam wychwalających wszystko, co się da, opowiadali, jak matrony tutejsze reagowały na wypuszczenie sputnika, uważając to za narodowy szoking. Ot i tak sobie gadali o różnych rzeczach. A następnego dnia widzieliśmy wiele piękności i dzielnie zdobywaliśmy Peak Lassen, ale o tym już Wam później napiszę ... Całuję Was bardzo Janek Przypisy 1 Zapis pochodzi z notatek zrobionych w drodze na wyprawę polarną na Spitsbergen. Wyruszyła ona z Polski w lipcu 1973 roku, z okazji Międzynarodowego Roku Kopernikańskiego. Założeniem jej było dokonanie trawersu wyspy z zachodu na wschód i wejście na znajdujący się tam szczyt Kopernika. Droga wiodła przez Moskwę i Murmańsk do Barentsburga, leżącego przy zachodnim brzegu Spitsbergenu. Zaraz po powrocie ze Spitsbergenu Jan Strzelecki opublikował w "Literaturze" obszerne cztery artykuły-wspomnienia z przebiegu wyprawy. (Ukazały się już w sierpniu i na początku września). Radio zaś rozpoczęło w grudniu nadawanie 10-ciu audycji o Kopernikańskiej wyprawie, które miały formę rozmów z uczestnikami wyprawy. W wyprawie Spitsbergeńskiej brali również udział przedstawiciele Kościoła, których zadaniem głównym było odprawienie mszy na szczycie Kopernika. Tymi przedstawicielami Kościoła byli: ks. Andrzej Woźnicki profesor filozofii na Unniwersytecie w San Franciska i ks. Władysław Dobroć duszpasterz ze Szczecina. Na zakoń­ czenie wyprawy ks. Dobroć ofiarował Janowi Strzeleckiemu swój egzemplarz pisma Świętego Nowego Testamentu opatrzony następują­ cą dedykacją: "Coście uczynili jednemu z tych braci moich najmniejszych uczynili" Niech słowa te będą nagrodą za Twój miły uśmiech, serdeczne słowo, bratnią dłoń zawsze gotową do pomocy w czasie tych pięk­ nych dni spędzonych wspólnie na Spitsbergrnie. Murmańsk 73, Władek mnieście 1'7() � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86437e9768560483d71c7d7ee5995fae.pdf 4d290640af0685f0c37afc7a5a6d3ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4648 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4317 Title A name given to the resource Z życia / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż Y C I A . Począwszy od niniejszego numeru wprowadzamy do naszego k w a r t a l ­ nika r u b r y k ę pn. „Z Życia...". B ę d z i e m y w niej zamieszczać zwięzłe informacje o zjawiskach pozornie marginesowyoh, ale i l u s t r u j ą c y c h naszym zdaniem n i e k t ó r e charakterystyczne przejawy w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y ludowej. Prezentujemy jedynie fakty autentyczne, bez ż a d n e g o retuszu. B ę d z i e m y wdzięczni naszym czytelnikom za n a d s y ł a n i e takich w ł a ś n i e m a t e r i a ł ó w do tej r u b r y k i . REDAKCJA I Brata znanego działacza regionalistycznego zapytano k i e d y ś , dlaczego nie chodzi do świetlicy „ l u d o w e j " . — Nie jestem Indianinem — odpowiedział — i nie b ę d ę siedzieć w rezerwacie. * Gorzkie refleksje uczestnika konkursu g a w ę d z i a r ­ skiego: — Profesor m i zarzucił, że nie m ó w i ę czystą g w a r ą , że kaleczę g w a r ę . No dobrze, ale czy to moja wina, że mnie ojciec posyłał do szkoły i mam m a t u r ę ? Ile się w szkole n a w y ś m i e w a l i z tej mojej gwary, nauczyciel co i raz to m i z a p o d a w a ł o p i ę k n i e języka polskiego i zachwaszczaniu mowy, a teraz m i m ó w i ą , że m a m z ł ą g w a r ę . M ó w i ę t a k jak ludzie u nas w wiosce, przecież był pan u nas, niech pan sam powie. C h ę t n i e b y m się poduczył tej naszej gwary, ale przecież z naszego terenu nie ma ż a d n y c h publikacji j ę z y k o z n a w c z y c h . J u ż więcej na konkurs nie p r z y j a d ę , mam w i e l k i żal, dosyć mam tego. Z w i ą z e k Podhalan w Zakopanem p r o j e k t o w a ł zorga­ nizowanie dla swych członków kursu gwary p o d h a l a ń ­ skiej. * Pewien znany poeta i g a w ę d z i a r z wiejski, w y s t ę p u ­ jący wiele razy na r ó ż n y c h imprezach, zawsze w garni­ turze, p o j a w i ł się nagle na festiwalu w stroju l u d o w y m . Czerwiec. Gorąco. G a w ę d z i a r z wiek, poci się n i e m i ł o s i e r n i e . — Ale p i ę k n a koszulę i dżinsy. ów, stary już pogoda —• z a g a d u j ę . Marn na czło­ sobie — Niech to szlag trafi z t a k i m u p a ł e m , jeszcze w tej w e ł n i e — odpowiada. Ociera sobie c h u s t k ą pot z czoła i dodaje: — Ale, k u r w a , trzeba p o p i e r a ć s z t u k ę l u d o w ą . Prasa doniosła, że pewien r o l n i k z pow. S ł o m n i k i przebiera się w s t r ó j ludowy, ilekroć jedzie do K r a k o w a z a ł a t w i ć j a k ą ś s p r a w ę w urzędzie. P o w ó d : u r z ę d n i c y są do niego o wiele przychylniej nastawieni i szybciej go z a ł a t w i a j ą , niż gdyby był ubrany normalnie. 286 1 Rozmowa z w y t w ó r c z y n i ą plecionych w e ł n i a n y c h r ę ­ kawic, tzw. „sabałówek". — Czy te r ę k a w i c e zawsze się n a z y w a ł y „sabałówki"? — Zawsze. — A do czego się je u ż y w a ł o ? — Do lasu, do r ą b a n i a drzewa zimą. — A jak się' wtedy n a z y w a ł y ? — Łapawice. — A od kiedy n a z y w a j ą się „ s a b a ł ó w k i " ? — Od kiedy robię je dla p a n ó w . — A czemu tak Się n a z y w a j ą ? — Ż e b y panowie wiedzieli, że to r ę k a w i c e czysto góralskie. Pewien dom k u l t u r y w K r a k o w i e w y s t a w i ł amator­ s k i m i siłami wodewil Antoniego K r u m ł o w s k i e g o Prze­ wodnik Tatrzański, z m u z y k ą Jana Tesarzika. Premiera odbyła się wiosną 1970 г.. plakaty rozlepiono w całym mieście. Dla tych czytelników, k t ó r z y nie obejrzeli tego spek­ taklu, a nie p a m i ę t a j ą już prapremiery (1919 г.), d r u k u ­ jemy n i e k t ó r e fragmenty wodewilu: Chór gości i g ó r a l i : Jak upaja i zachwyca Tej przyrody górskiej cud. Taka p i ę k n a okolica T a k i rosły, dzielny lud!... G ó r y w wieczny śnieg odziane T o n ą szczytem pośród chmur — To jest nasze Zakopane To jest p e r ł a naszych gór! (...) Hanka: Mój chłopiec nie dla panny! Irena: Daruje ci go c h ę t n i e ! H . : Nie sztuka d a r o w a ć to, co nie swoje! I . : Moja Hanko, nie jestem taka zła, j a k sądziłaś! Ja nie c h c i a ł a m cię s k r z y w d z i ć ! C h c i a ł a m tylko p o z n a ć du­ szę góralską — psyche! Rozumiesz mnie? H . : Nie. (...) Dymalskii (do gromady górali): Hej chłopcy! K t ó r y z was chciałby wyjść na człowieka? G ó r a l e (oglądając się): Kaz ten cłowiek? D.: Nie rozumiecie mnie! K t ó r y z was chciałby zrobić szczęście, wielkie szczęście? G ó r a l I-szy: To ja! Góral I i - i : Albo i j a ! D.: Cicho! P o t r z e b u j ę do mojej restauracji kelnera! �G ó r a l e (rozczarowani): Eeeee! (...) Przewodnik (wchodząc): Niech będzie pochwalony! Irena (do Doremi): To on! Doremi (przygląda mvi się): O superbe!... Irenko, w i n ­ szuję ci... * Rozmowa d w ó c h skiego: uczestników konkursu gawędziar­ pluje w obiektywy kamer, żąda 500 lub 1000 złotych w monetach, ucieka w pole, kryje się w sianie w stodole itp. Historia z p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h : do pewnego wiejskiego rzeźbiarza zaapelowano, aby sztuka jego bar­ dziej służyła t r e ś c i o m socjalistycznym. A r t y s t a p r z e j ą ł się i po pewnym czasie z d u m ą przyniósł do muzeum rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą człowieka na koniu. —i Staszek, czy ty jesteś autentyczny? — No i co, podoba się? — spytał z widoczną — Nie, — A kto to jest? — spytano. bo mam maturę. (Uczestnicy konkursu b y l i podzieleni na a u t e n t y c z n ą i ogólną). — Jak kategorie: z * Pewna etnografka, autorka prac o medycynie ludo­ wej, o p u b l i k o w a ł a w popularnym czasopiśmie serię felietonów na temat k o ł t u n ó w , jakie z d a r z y ł o się jej widzieć na terenie w o j . białostockiego. Np. dziecku za­ puszczono k o ł t u n a , aby w y g n a ć z ciała paraliż, stara kobieta b y ł a zdrowa dzięki k o ł t u n o w i i t p . R e p o r t a ż e te w y r a ź n i e o k r e ś l a ł y stanowisko autorki, b y ł y opisem tzw. patologii społecznej, m i a ł y działać jako odstręczający przykład. Odzew na a r t y k u ł y był dość n i e z w y k ł y . Do redakcji n a d s z e d ł list mieszkanki Poznania, proszącej o k o n t a k t z k o ł t u n a m i białostockimi celem w y m i a n y doświadczeń. Nadawczyni t a k ż e chce zapuścić sobie k o ł t u n a , ale nie wie, jak to zrobić; pragnie więc n a w i ą z a ć k o r e p o n d e n c j ę z bohaterkami r e p o r t a ż y . Etnografka odpisała poznaniance, że nie może nie­ stety spełnić jej prośby, p o n i e w a ż jest z w i ą z a n a dzien­ nikarską tajemnicą. dumą. to, nie poznajecie? to m a r s z a ł e k Rokossowski. — Л widzieliście m a r s z a ł k a osobiście, czy to portret, fotografii? — A jakże, widziałem. Jak przed w o j n ą służyłem w u ł a n a c h , t o ś m y defilowali w Warszawie przed mar­ s z a ł k i e m . Miał na sobie szary mundur i nosił wtedy duże, siwe wąsy. Etnograf w prywatnej rozmowie, ż a r t o b l i w i e : — M a m y w sąsiedztwie b a b k ę , cały dzień nic nie robi, chodzić nie może, Warto by jej k u p i ć t r o c h ę pa­ pieru i farby, ma wiele czasu, niech maluje, a potem odkryjemy p r y m i t y w a , zrobimy sensację w gazecie, b ę d ą do nas ludzie w a l i ć drzwiami i oknami, zarobimy k u p ę forsy. Siedzi babcia przed kościołem. Przechodzi wczaso­ wiczka, częstuje babcię cukierkami z torebki i prosi: — Z m ó w c i e babciu za mnie zdrowaśkę. — Ty stara k r o w o — odpowiada babcia — Pytanie studenta na uniwersyteckim obozie etnogra­ ficznym: —• Panie magistrze, czy z żydowskiego kamienna cmentarza, u ż y w a n a płyta * nagrobna przez chłopa zdro­ w a ś k ę za jednego cukierka? A n i m i się śni. jako osełka do ostrzenia siekier i noży, to jest eksponat etno­ Mieszkańcy pewnej szlacheckiej wsi na wybudowali sobie' kościół, aby graficzny? Podlasiu nie chodzić do kościoła w sąsiedniej, chłopskiej wsi i nie n a r a ż a ć się na k ą ś l i w e uwagi i drwiny. * : Dziennikarz o znanym rzeźbiarzu wiejsk m, watnej w pry­ rozmowie: — On Jeszcze z Podlasia. Chłop jest strasznie zmanierowany. Rzeźbi niby stare autentyczne prymitywy, a ma willę z to łazienką, centralnym ogrzewaniem i telewizorem, jeździ na moto­ rze, a na niedzielę w k ł a d a czarny garnitur. I to ma b y ć twórca ludowy! szlachcie, Było wybudował to sobie wyzwanie p o n i e w a ż wg miejscowego nowy rzucone zwyczaju domy z ganeczkiem „ w ł o ś c i a n o m " nie p r z y s ł u g i w a ł y . Oburzona szlachta z o r g a n i z o w a ł a tzw. zajazd, czyli k u p ą s w a w o l n ą złożyła chłopu wizytę i z d e m o l o w a ł a ganeczek. Miejsco­ we w ł a d z e wolały się nie mieszać — śledztwo przeciw­ * Józef budynek z ganeczkiem. ko sprawcom umorzono, aby nie w y w o ł y w a ć niepotrzeb­ Janos, znany rzeźbiarz z D ę b n a na Podhalu, nych zadrażnień. znów zapanował Chłop zrozumiał swój błąd, na wsi spokój. reaguje na licznych o d w i e d z a j ą c y c h go m i ł o ś n i k ó w sztu­ k i ludowej w sposób n a s t ę p u j ą c y : szczuje psem, klnie, Antoni Kroh 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2485aa8f2c131590b27d980dbaf32e52.pdf a3421831f59eb98a1cfd50935a7c8280 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4575 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4248 Title A name given to the resource Z życia i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.53-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ł ż a . C h r y s t u s B o l e s n y u d o ł u napis „ P a t r z coin d l a ciebie cmentarna w Klwowie) Chrystus dał u c z y n i ć . . . " (zakrystia kościoła). z chorągwi; kościół w Ł o w i c z . Chrystus Pocieszyciel św. J a n Nepomucen P o w. Koło. w Misjonarski), (tamże). Chrystus Pow. Końskie. Łazarz i niemiłosierny bogacz (wieś Czarna). Św. Franciszek d y n ó w — Kolo), (kościół z M a r i ą M a g d a l e n ą (obraz Bielinach). z Asyżu (klasztor Ukrzyżowany bernar­ (stary kościół P o w. S ł u p c a . Św. Jerzy (st. k o ś c i ó ł , w i e ś O s t r o w i t e ) , św. Marcin ( t a m ż e ) , św. Piotr (drewniany kościół w S ł u p c y ) , ś w . K r z y s z t o f (probostwo we w s i M ł o d o j e w o ) , ś w . J a n E w a n ­ Kłodawie). gelista (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł w K o s z u t a c h ) . Pow. Opoczno. Chrystus Ukrzyżowany (kapliczka p r z y d r o ż n a we w s i R ó ż a n n a ) , A d a m i E w a (d. c h a t a Miko­ Pow. łaja cmentarny Rozeja (refektarz we wsi Gorzałków), klasztoru w św. Antoni Wielkiej Woli), Padewski Chrystus Pow. Pow. Ś w . M i c h a ł (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł Ż Y C I A . . Tryb. Witowie) M i ń s k Św. Św. Katarzyna (kościół Maria Magdalena (tamże), Św. Rozalia (feretron M a z o w i e c k i . w Siennicy), św, Barbara Pow. P r z у s u с h a. Ś w . A n n a (obraz z c h o r ą g w i , k a p l i c a Z w Naucza­ j ą c y ( t a m ż e — refektarz). Pow. S t a s z ó w . w Szydłowie) P i o t r k ó w P u ł a w y. (tamże). Chrystus „Żywiciel" (kościół w Janow­ cu). . O p o w i e ś ć pewnego r e g i o n a l i s t y : — B y ł o to p a r ę lat t e m u , T . ( r z e ź b i a r z l u d o w y ) miesz­ kał wtedy ubrany, do w sąsiedniej zapuścił niego któregoś stycznego. wsi. brodę, Widzę razu z Chodził żona, dzieci w lipcu, zawsze porządnie zadbane. Wpadłem pełnia przerażeniem, że T. sezonu tury­ ubrany jest w j a k i e ś straszliwe gacie p r z e w i ą z a n e p o s t r o n k i e m , a g ł o w ę ma o g o l o n ą do latają gołej s k ó r y . Chodzi brudne, na wszedłem, T. tłumaczył rzeźba. Kiedy jakiemuś stare s z m a t y . panu, jak też Gdy powstaje z o b a c z y ł mnie, z m i e s z a ł się trochę. O d c i ą g n ą ł e m go n a bok. — - P a n i e Т . , r a n y boskie, co zawołałem n a b o s a k a , dzieci bosaka, ubrane w się z panem dzieje? — przerażony. — Cicho -— s z e p n ą ł T — niech pan przyjdzie później, n i e c h m i p a n teraz nie p s u j e interesu. N i g d y nie m o g ł e m z r o z u m i e ć , dlaczego T . z g o l i ł sobie g ł o w ę n a zero, b y zadokumentować swą ludowość. on że symbolizuje się dowiedział, ogolony łeb Gdzie chłopa? C h c i a ł e m go p o t e m o to z a p y t a ć , ale j a k o ś nie b y ł o okazji. * — Niechże j u ż wreszcie p r z e s t a n ą do mmc przy łazić c i p a n o w i e z gazet i ci z n a w c y , j a nie m a m n a n i c h c z a s u ! -s k a r ż y s i ę n a z e b r a n i u S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w "Ludowych pewien garncarz, którego jest s p r z e d a ż s w y c h jedynym źródłem dochodów wyrobów. * -Zamówiła u m n i e C e p e l i a 00 C h r y s t u s i k ó w , robiłem i r o b i ł e m j a ż e m n i e m g l i ł o , t a k a n u d a m n i e m g l i ł a , a potem s i ę przez p ó ł d n i a nie m o g ł e m o p a m i ę t a ć ocl r a d o ś c i , ż e z głowy to C h r y s t u s i k i — opowiada o swej mam wspólpracy z Cepelią rzeźbiarz wiejski. — Którą ze swoich rzeźb pan najbardziej lubi? — p y t a m t w ó r c ę ludowego. — Chrystusiki najwięcej idą, a mnie się Chrystusik t e ż bardzo podoba •— o d p o w i a d a . 55 �Tomasz Ligas, rzeźbiarz z Krościenka n a d Dunajcem, o d o k o ł o d w ó c h l a t c z e k a n a d e c y z j ę p r z y j ę c i a go w poczet Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h . G ł ó w n a przeszkoda: L i g a s p r a c u j e j a k o k s i ę g o w y , jest w i ę c n i e l u d o w y m ligentem. „ D o o k o ł a Ś w i a t a " , „ P o l i t y k a " i inne czasopisma w y d r u k o w a ł y o g ł o s z e n i e , k t ó r e jakoby wisiało n a podha­ l a ń s k i e j s t a c y j c e k o l e j o w e j . O g ł o s z e n i e p o d a w a ł o , i ż jest „ s u r o w o zbronione r z u c a n i e od p a t k ó w od jedzenia, skorupow z j a j , p o m a r a j c o w i t d . " W a r t o p r z y p o m n i e ć , ż e o g ł o ­ szenie to j e s t w y d r u k o w a n e w k s i ą ż c e J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a „ K o m i z m " , wydanie przedwojenne. A l b o w i ę c r e d a k t o r z y c z a s o p i s m c z y t a j ą ostatnio B y s t r o n i a , albo naczelnik stacyjki przepisał ogłoszenie z książki, chcąc rozerwać turystów. inte­ T w ó r c a l u d o w y , p o s i a d a j ą c y w a r s z t a t (np. g a r n c a r z , k o w a l ) b a r d z o n i e c h ę t n i e p r z y j m u j e u c z n i ó w do n a u k i fachu, ponieważ za uczniów i czeladników płaci się wysoki podatek. T e n stan p r a w n y jest j e d n ą z p o w a ż n i e j ­ s z y c h p r z y c z y n , d l a k t ó r y c h t r a d y c y j n e r z e m i o s ł o ludowe ginie. T r u d n o s i ę w i ę c d z i w i ć , ż e s t a r z y m i s t r z o w i e s ą z tego p o w o d u rozgoryczeni. Cesarza Franciszka Józefa znałem C z y m o ż e i s t n i e ć fotografia l u d o w a ? — p y t a r z e ź b i a r z i malarz, wielokrotny uczestnik k o n k u r s ó w sztuki ludowej, k t ó r y z a j ą ł s i ę ostatnio f o t o g r a f i ą . o s o b i ś c i e •— o ś w i a d c z a z d u m ą s t a r y g ó r a l z K o ś c i e l i s k a . W i d z i a ł e m go w Wiedniu n a katafalku. z a s ł y s z a ł i z a n o t o w a ł Antoni N VM-IX Kroh К 1972 Imprezy folklorystyczna i regionalne L i p i e c 30. V I . — - 2 . V I I . w Kazimierzu nad W i s ł ą odbywał się V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludo­ wych, na którym występowały zespoły r e p r e z e n t u j ą c e w s z y s t k i e regiony P o l ­ s k i i g o ś c i n n i e — d w a z e s p o ł y regional­ ne z A u s t r i i i W ę g i e r oraz k a b a r e t „ R z e p " . W s u m i e u c z e s t n i c z y ł o 27 k a p e l , 52 ś p i e w a k ó w i 8 i n s t r u m e n t a ­ listów. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr J ó z e f a B u r s z t y p r z y z n a ł o ^ n a g r o d y : n a g r . I (5.000 z ł . ) w kategorii k a p e l regionalnych przyznano „ S t e f a n o m " z L e ś n i c y , p o w . N . T a r g ; nagr. I I (4.000 z ł . ) — k a p e l i z S i e d l e c z k i , w o j . r z e s z o w s k i e ; n a g r . I I I (3.000 zł.) — k a p e l i z W y s o k i e j , w o j . kieleckie. W grupie z e s p o ł ó w „ s t y l i z o w a n y c h " laureatami zostały: kapela ludowa z Ł o w i i z a , kapela i m . S a b a ł y z Zakopane­ go i k a s z u b s k i e „ B a z u n y " z L e ż n a , woj. gdańskie. Z a najlepszych śpiewa­ k ó w uznano: W ł a d y s ł a w a Szczepania­ k a z L e ś n i c y , A n n ę Malec i Antoniego Słotysa z Biłgorajskiego. W ka­ tegorii i n s t r u m e n t a l i s t ó w I i I I miejsce zdobyli Florian Walkosz i B o l e s ł a w Trzmiel z zespołu i m . Sabały oraz J ó z e f Szpargała z Tomaszowa L u b . N a g r o d ę dziennikarzy o t r z y m a ł a trzy­ osobowa k a p e l a K o t a z i ń s k i c h ze Z d u n kowa, pow Przysucha. Speoyfiką Festiwalu w Kazimie­ r z u j e s t , ż e obok m u z y k ó w i ś p i e w a ­ 56 k ó w w i e j s k i c h gromadzi t a k ż o z o s p o ł y m i e j s k i e uliczne i p o d w ó r k o w o , a t a k ż e i to, ż e programowo jest to i m p r e z a 0 c h a r a k t e r z e festynu ludowego. Z n a ­ l a z ł o to w y r a z w programie, w k t ó r y m oprócz koncertów, wieczorów g a w ę d 1 poezji, w y s t ę p ó w wiejskiego k a b a ­ r e t u „ R z e p " , przewidziano targi s z t u ­ k i ludowej, n a k t ó r y c h t w ó r c y ludowi s a m i s p r z e d a w a l i swoje w y r o b y , m . i n . : Felicja Curyło i Maria W o j t y ł o z Z a ­ lipia, S t a n i s ł a w K o r p a z R u d y , J a n S ł a w i ń s k i z P a w ł o w a , Mateusz Startek z Ł ą ż k a Ordynackiego i i n . 6—9.VII. odbył się w Bukowi­ nie Tatrzańskiej V I konkurs g a w ę ­ dziarzy i i n s t r u m e n t a l i s t ó w ziem gór­ skich „ S a b a ł o w e Bajania". Organiza­ torami byli: Referat K u l t u r y P P R N i P D K w N o w y m Targu. W konkursie u c z e s t n i c z y ł o 43 g a w ę d z i a r z y i 28 instrumentalistów z 3 województw: k r a k o w s k i e g o , katowickiego i rze­ szowskiego. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr R o m a n a R e i n f u s s a p r z y z n a ł o n a ­ grody n a s t ę p u j ą c e : w kategorii ga­ wędziarzy ludowych g ł ó w n ą nagrodę, „Bacowską Spinkę" otrzymał Sta­ nisław Klimek z Zabrzeży, pow. N . S ą c z ; nagr. I - - J ó z e f a W ó j c i k z Ż y w c a i Alojzy Ś m i e c h z Piekielnika, pow. N . T a r g ; nagr. I I — S t a n i s ł a w K u r z e j a z K a m i e n i c y , pow. limanow­ ski i Franciszek Hodorowicz z B u k o w i n y T a t r z ; nagr. I I I — W ł a d y s ł a w Gącłek z B i a ł e g o D u n a j c a , F r a n c i s z e k J u r k o w s k i ze S z c z a w y , p o w . l i m a ­ n o w s k i i K a t a r z y n a K r a c i k ze S p y t ­ kowic, pow. Sucha Beskidzka. Ponad­ to p r z y z n a n o 8 n a g r ó d I V . W k a t e ­ gorii o g ó l n e j nagr. I i „ B a c o w s k ą Spinkę" otrzymał Józef Pitoń z Z a ­ kopanego, a p o z o s t a ł e nagrody-R u d o l f M a c u r a z U s t r o n i a , w o j . kato­ wickie i Piotr K r z y k a l s k i z N . Sącza. W kategorii m ł o d z i e ż o w e j nagrodę „Gazety Krakowskiej" otrzymała naj­ m ł o d s z a uczestniczka „Sabałowych Bajan" 11-letnia H a l i n k a M a c i a t a z Białego Dunajca. W konkursi e i n s t r u m e n t a l i s t ó w „ B a c o w s k ą S p i n k ę " otrzymał Stani­ s ł a w T r e b u n i a z P o r o n i n a , nagr. I — J a n Stoch z Z ę b u , pow. nowotarski; nagr. I I - - Adam Doleżuchowicz z Zakopanego, J a n S z e w c z y k z L i m a ­ nowej, S t a n i s ł a w S t r a m a z Zubsuchego, p o w . n o w o t a r s k i , Z u z a n n a K a w u ­ lok z I s t e b n e j ; nagr. I I I — W o j c i e c h Majerz z J e l o ś n i , pow. ż y w i e c k i , Wiktoria Stopka i K a r o l Byrtek z Ż y w c a . Ponadto przyznano 4 n a ­ grody I V . W kategorii o g ó l n e j nagr. I nie p r z y z n a n o , a nagr. I I o t r z y m a l i : Józef Broda z Koniakowa i Andrzej Majerczyk z Białego Dunajca. W k a ­ tegorii m ł o d z i e ż o w e j n a g r o d ę „ D z i e n ­ n i k a Polskiego" o t r z y m a ł 15-letni p r y ­ mista zespołu „Małe Harnasie" — Sta- �n i s ł a w S k u p i e ń z Poronina-Suchego. Ponadto j u r y p r z y z n a ł o 3 nagrody specjalne, k t ó r e o t r z y m a l i : J a n K a ­ w u l o k z I s t e b n e j , J a n J a r z ą b e k ze Skrzypnego i W ł a d y s ł a w T a t a r z Z a ­ kopanego — za k u l t y w o w a n i e d a w n e j muzyki. o d b y ł s i ę w i e l k i k i e r m a s z w y r o b ó w re­ gionu k r a k o w s k i e g o . W ś r ó d r ó ż n y c h p l a c ó w e k b r a ł a w n i m u d z i a ł t a k ż e Ce­ p e l i a o f e r u j ą c w y r o b y ludowe, g a l a n ­ teryjne i p a m i ą t k a r s k i e . * 6 . V I I . odbyła się inauguracja I X Tygodnia K u l t u r y Beskidzkiej pn. „ B e s k i d y 72", zorganizowanego w W i ś l e i S z c z y r k u p o d p a t r o n a t e m re­ dakcji „ D z i e n n i k a Zachodniego". W uroczystościach otwarcia w Wiśle uczestniczył członek B a d y Państwa, przewodniczący WBN w Katowi­ cach — Jerzy Ziętek. W ramach imprezy o d b y ł się p r z e g l ą d folkloru g ó r a l s k i e g o z u d z i a ­ ł e m 30 z e s p o ł ó w z P o l s k i , C S B S i J u ­ gosławii. Z Polski w y s t ą p i ł y m.in. „ P o d e ­ grodzie", „ J u h a s " , „ P s z c z y n a " , zespo­ ł y z Mesznej, Jaworza, Bystrej i in. O p r ó c z p i e ś n i i t a ń c a prezentowano sceny obyczajowe. O d b y ł się też przegląd kapel lu­ dowych z Limanowej, Koniakowa, Jabłonkowa, Goleszowa, Roznova, Czeskiego C i e s z y n a . W y s t ę p o w a ł zes­ p ó ł studencki z L j u b l j a n y . W Szczyrku czynne b y ł y wysta­ w y : 1 — t w ó r c z o ś c i ludowej (na k t ó r e j z a p r e z e n t o w a n o p o n a d 120 p r a c 20 a r ­ t y s t ó w ludowych z Beskidu Śląskiego i Ż y w i e c k i e g o ) , 2 —• r z e m i o s ł a a r t y s ­ t y c z n e g o i Cepelii. W W i ś l e — w y s t a ­ w a w plenerze r z e ź b A r t u r a C i e n c i a ł y i malarstwa Czesława Kuryato. W J a ­ w o r z y n c e — w y s t a w a ś w i ą t k ó w ludo­ w y c h w i z b i e regionalnej J a n a B o j k i , a w Koniakowie — nowa ekspozycja k o r o n e k w chacie regionalnej Z u z a n n y Gwarek. J u r y o c e n i a j ą c e p r a c e zaprezento­ wane n a wystawach p r z y z n a ł o na­ g r o d y u f u n d o w a n e przez W y d z . K u l t . P W R N w Katowicach. W grupie a u t e n t y c z n y c h t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h n a g r o d y po 500 z ł . otrzymali: Irena Pietrzyk z Rudzicy, pow. B i e l s k o - B i a ł a , M a r i a M a d e j c z y k , i K a t a r z y n a M o t y k a z C i ś c a , pow. Ż y ­ w i e c , J a n G u s t a f ze Starego B i e l s k a , M i c h a ł W a l c z a k ze S z c z y r k u oraz A n ­ toni Kruczała z Bulowic, pow. Oświęcim. W grupie artystów-rzemieślnik ó w , n a w i ą z u j ą c y c h do s z t u k i ludo­ wej n a g r o d y z d o b y l i : J ó z e f M i g d a ł ze Szczyrku, Stefan M i e c h ó w k a z Ustro­ n i a , L e c h L e s k i z B y s t r e j , pow. B i e l ­ sko-Biała i K a r o l K w a ś n y z BielskaBiałej . 13-go o d b y ł y s i ę b a r w n e d o ż y n k i g ó r a l s k i e w W i ś l e . G a s t o n o m i a ofero­ w a ł a d a n i a regionalne, j a k : „ p o l e ś n i k i " , „ p i e c z e ń z b ó j n i c k ą " , sery i ko­ łacze. I m p r e z a c i e s z y ł a s i ę d u ż y m po­ wodzeniem i o g r o m n ą frekwencją. * 8—24.VII. w Świnoujściu od­ b y ł a s i ę i m p r e z a p n . „ F a m a — 72". W b o g a t y m p r o g r a m i e , obok koncer­ t ó w muzyki poważnej i kabaretów występowały także zespoły folklo­ rystyczne. * 22, 23.VTI. z okazji Święta Odrodzenia na r y n k u krakowskim 2 2 . V I I . w Rzeszowie o d b y ł się k o n c e r t galowy, który zakończył t r w a j ą c y 10 d n i I I Ś w i a t o w y F e s t i w a l Polonijnych Zespołów Artystycznych. W czasie F e s t i w a l u p o z a w y s t ę p a m i ludowych zespołów pieśni i tańca czynna b y ł a wystawa pokonkursowa pn. „Sztuka Ludowa Województwa R z e s z o w s k i e g o " . Z 1752 p r a c n a d e s ł a ­ n y c h n a k o n k u r s przez 203 a u t o r ó w , a reprezentujących r ó ż n e dziedziny t w ó r c z o ś c i ludowej — w y r ó ż n i o n o 41 prac, p r z y z n a j ą c autorom nagrody u f u n d o w a n e przez M K i S . N a g r . I otrzymali: W ł a d y s ł a w Chajec z K a m i e ­ n i c y G ó r n e j , pow. J a s ł o , M a r i a K o z ł o w a z B a r a n o w a Sandomierskiego. N a g r . I I W y d z i a ł u K u l t u r y P W R N w Rzeszo­ wie o t r z y m a l i : M a r i a n B i e r n a c k i z K ł o ­ dawy , A d a m Łaba z Woli Dębowieckiej, Albina Świzdor z Bud Łańcuckich, Wła­ d y s ł a w B ą k z Woli Cichej, W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, Antoni Toborowicz z Woli Libertowskiej (pow. O l k u s z ) . N a g r . I I I o t r z y m a ł o 33 twórców. * 3 1 . V I I . — 6 . V I I I . trwał Tydzień K u l t u r y B y d g o s k i e j , w czasie k t ó r e g o otwarto m . i n . wystawę twórczości dziecięcej i w y s t a w ę prac bydgoskich plastyków amatorów. V I I — do p o ł o w y s i e r p n i a w s a l i kameralnej Filharmonii Warszawskiej o d b y w a ł y s i ę w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklo­ rystycznych w ramach Przeglądu 1972. S i e r p i e ń 6 . V I I I . w Zamościu odbyła się im­ p r e z a p n . , , B a r w y S z t u k i L u d o w e j ",zor­ g a n i z o w a n a po r a z c z w a r t y przez M u z e ­ u m Ziemi Zamojskiej i Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie. N a program złożyły się: I V w o j e w ó d z k i e targi s z t u k i l u d o w e j , w y s t a w y : h a f t ó w i fotografii z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u ­ dowej regionu lubelskiego. I m p r e z ę z a i n a u g u r o w a ł ludowy orszak weselny, w y s t ę p y z e s p o ł ó w ludowych, a na tar­ g a c h a r t y ś c i l u d o w i oferowali swe w y ­ r o b y i d e m o n s t r o w a l i swoje u m i e j ę t ­ ności, w y k o n u j ą c na miejscu rzeźby w drewnie, lepiąc garnki i w y k o n u j ą c pisanki. * 5—13.VIII. odbywał się w G d a ń s k u J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i , na­ wiązujący do tradycji miejscowej z X I I I wieku, a zorganizowany z ini­ c j a t y w y redakcji „ G ł o s u W y b r z e ż a ' pod patronatom P M R N w G d a ń s k u oraz G d a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y ­ jaciół Sztuki. N a j a r m a r k u sprzedawano m.in. w y r o b y ludowe i w y r o b y p r z e m y s ł u artystycznego, a g d a ń s k a gastronomia lansowała kilkanaście starogdańskich i staropolskich potraw i n a p o j ó w . N a estradzie o d b y w a ł y s i ę w y s y p y 10-ciu zespołów folklorystycznych i chórów, w t y m 2 z a g r a n i c z n y c h — ze S z w a j c a r i i i ze S z w e c j i . I m p r e z a c i e s z y ł a s i ę d u ż y m powodzeniem, g r o m a d z ą c t ł u ­ m y t u r y s t ó w k r a j o w y c h i zagranicz­ nych, a uczestniczącym placówkom p r z y n i o s ł a ogromne o b r o t y . Z a c h ę c o n e sukcesem w ł a d z e miejskie p o s t a n o w i ł y j u ż od p r z y s z ł e g o r o k u p o ł ą c z y ć do­ roczne obchody „ D n i G d a ń s k a " z J a r ­ markiem Dominikańskim. * 1 7 . V I I I . w Ż y w c u zorganizowa­ no po r a z I I I „ D n i P o l s k i e " M i ę d z y ­ narodowego F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h , b ę d ą c e e l i m i n a c j ą do za­ kopiańskiej „Jesieni Tatrzańskiej". W D n i a c h P o l s k i c h b r a ł o u d z i a ł 26 z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h i 24 k a p e l e l u ­ dowe, k t ó r e z a p r e z e n t o w a ł y folklor góralski z Podhala, Tatr, Gorców, Bes­ kidu Sądeckiego, Żywieckiego i Śląs­ kiego oraz B i e s z c z a d ó w . W czasie i m ­ prezy otwarta b y ł a wystawa prac t w ó r c ó w l u d o w y c h i 20-letniego do­ robku Młodzieżowego D o m u K u l t u r y w Ż y w c u , a t a k ż e wystawa pn. „ Z d o b ­ nictwo b i b u ł k o w e Ż y w i e c c z y z n y " , na k t ó r e j zaprezentowano plon konkursu, o g ł o s z o n e g o przez M u z e u m w Ż y w c u oraz W y d z . O ś w i a t y i K u l t . P P R N w Ż y w c u . U d z i a ł b r a ł o 28 t w ó r c z y ń . Imprezę zainaugurował zespołów ludowych, k t ó r y z i śpiewem przedefilował miasta. pochód muzyką ulicami W r z e s i e ń 2—-4. I X . w Tarnowskich Gó­ rach o d b y ł y się tradycyjne „Dni G w a r k ó w " . W t y m roku impreza ta p o ś w i ę c o n a b y ł a w d u ż e j m i e r z e 500-ej rocznicy urodzin Kopernika, w z w i ą z ­ k u z c z y m zorganizowano s e s j ę po­ pularno-naukowa poświęconą wiel­ kiemu astronomowi. P o z o s t a ł y program imprezy wy­ p e ł n i ł y w y s t ę p y estradowe z e s p o ł ó w amatorskich i ludowych, m.in. pro­ d u k o w a ł się zespół estradowy ziemi bydgoskiej, „ H a l k a " z L u b l i ń c a i 8 s i ó s t r K n a p i k oraz o r k i e s t r y d ę t e , g ó r n i k ó w ze Ś l ą s k a i Z a g ł ę b i a . N a rynku wystawiono „Krakowiaków i Górali" Wojciecha Bogusławskiego w wykonaniu Sceny Polskiej P a ń s t w o ­ wego T e a t r u z Czeskiego C i e s z y n a . W niedzielne p o p o ł u d n i e o d b y ł s i ę konkurs zespołów artystycznych o na­ grodę „Srebrnego Gwarka". * 3.IX. na centralnych dożyn­ k a c h w Bydgoszczy w y s t ą p i ł y kapele l u d o w e i s o l i ś c i oraz l u d o w e z e s p o ł y pieśni i tańca. P o u r o c z y s t o ś c i d o ż y n k o w e j od­ b y ł o s i ę wiele i m p r e z , w ś r ó d n i c h —• kiermasz w y r o b ó w ludowych. Z okazji dożynek otwarta została wystawa „ Z i e m i a b y d g o s k a w m a l a r s t w i e , gra­ fice, r y s u n k u i fotografice" oraz w y ­ stawa pokonkursowa prac bydgoskich plastyków amatorów. * 5 . I X . w K r a s n y m s t a w i e odby­ ło się I I ś w i ę t o d o ż y n e k chmielarskich 57 �pn. „Chmielaki". W ś r ó d wielu im­ p r e z z a p r e z e n t o w a n o w i d o w i s k o ob­ rzędowe, nawiązująco do tradycji chmielarskich oraz zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 3—10.IX. w Zakopanem od­ bywała się X l Tatrzańska Jesień. Głównym punktom programu był Międzynarodowy Festiwal Folkloru Z i e m G ó r s k i c h , w k t ó r y m uczestniczy­ ł o 17 z e s p o ł ó w z 12 k r a j ó w , w t y m 6 polskich i l l zagranicznych: z B u ł ­ g a r i i , C S R S , F r a n c j i . J u g o s ł a w i i, N R D , Norwegii, S z w a j c a r i i , R u m u n i i , W i e l kioj B r y t a n i i , W ę g i e r i Z S R R . M i ę d z y n a r o d o w e j u r y pod prze­ w o d n i c t w e m prof, d r R o m a n a R o i n fussa p r z y ocenie b r a ł o pod u w a g ę za­ r ó w n o d o b ó r roportuaru, j a k prezen­ tację s t r o j ó w i r e k w i z y t ó w , zestaw i n s t r u m e n t ó w i s p o s ó b przedstawienia starych z w y c z a j ó w i obrzędów. Tradycyjne, już „Złote Ciupagi" o t r z y m a l i : w kategorii z e s p o ł ó w auten­ tycznych — Regionalny Zespół Pieśni i T a ń c a „ P o d o g r o d z i e " , w kategorii zospołów artystycznie opracowa­ nych - - Amatorski Zespół Pieśni i Tańca Okręgu Gardabańskiego w G r u z j i , w kategorii z e s p o ł ó w stylizo­ wanych -Zespól Ludowy Spóldziołezogo D o i n u K u l t u r y w Sofii. P o n a d t o p r z y z n a n o liczne n a g r o d y i w y r ó ż n i e ­ nia,. L a u r e a t e m specjalnej n a g r o d y ministra kultury i sztuki z o s t a ł wir­ tuoz gr\- n a „ z u r l i " j u g o s ł o w i a ń s k i e g o zespołu Arif Fazli. Tradycyjną „Ciu­ p a g ę D z i e n n i k a r z y " o t r z y m a ł zes­ pól ..Skalnych". W I I Międzynarodowym Kon­ kursie L u d o w y c h z e s p o ł ó w i n s t r u m e n ­ t a l n y c h Z i e m G ó r s k i c h , j u r y p o d prze­ w o d n i c t w e m prof, dr J ó z e f a B u r s z t y przyznało główną nagrodę „Podhalańskio Z ł ó b c o k i " k a p e l i z e s p o ł u „ K o s t a Abrasevic" z Jugosławii, a 5 równo­ r z ę d n y c h w y r ó ż n i e ń — k a p e l o m z Cze­ c h o s ł o w a c j i , P V a n c j i , N o r w e g i i , kapeli braci M a ś n i a k ó w z Z a k o p a n e g o oraz kapeli zespołu „ S k a l n i " . W czasie F e s t i w a l u c z y n n e b y ł y wystawy: połączona z kiermaszem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j , zorganizowa­ n a z i n i c j a t y w y Cepelii, w y s t a w a p n . . . Ż y e i e G ó r a l i P o d t a t r z a ń s k i c h " zorga­ n i z o w a n a przez M u z e u m T a t r z a ń s k i e . O d b y ł o s i ę r ó w n i e ż spotkanie z ludo­ w y m i p i s a r z a m i P o d h a l a , tzw. „ P o siady" , a k a b a r e t „ Z a s k r o n i e c " z a ­ p r e z e n t o w a ł s p o k t a k l p.t. „ W r a c a m y do w i o c h y " . * 1 0 . I X . z a k o ń c z y ł y się t r w a j ą c e od 2 4 . V I . w N o w o j S ł u p i „ D y m a r k i 72". W t y m czasie, w k a ż d ą s o b o t ę i niedzielę demonstrowano turystom proces w y t o p u ż e l a z a w p i e c a c h dym a r k o w y c h m e t o d ą s p r z e d 2.000 lat. N a kiermaszu sprzedawano wyroby t w ó r c ó w l u d o w y c h , organizowano w y ­ stawy a r t y s t ó w ludowych, amato­ rów, prezentowano z e s p o ł y pieśni i t a ń c a . W liczne a t r a k c j e o b f i t o w a ł zwłaszcza „dzień d o ż y n k o w y " 3 . I X . , w d n i u t y m o d b y ł y s i ę w y s t ę p y wielo­ k r o t n i e nagradzanego Z e s p o ł u P i e ś n i i T a ń c a z Sofii, z e s p o ł u r o g i o n a ł n o g o z K a d z i d ł a , pow. Ostrołęka. Przy stoisku z wyrobami kurpiowskimi obecni b y l i z n a n i w y c i n a n k a r z e — Czesława K o n o p k ó w n a i Piotr Puław- 58 ski. Zaprezentowano też widowisko związane z tradycyjnymi obrzędami dożynkowymi. W o s t a t n i m d n i u „ D y m a r o k " od­ b y ł się pokaz wytopu ż e l a z a w piecach z i e m n y c h i k i e r m a s z s z t u k i ludowej oraz w y s t ą p i ł y zespoły regionalne z Sandomierza, Kunowa, Staszowa i in. * IG—17.IX. w Warszawie od­ b y ł się wielki festyn z okazji Ś w i ę t a „ T r y b u n y L u d u " , w k t ó r y m wedle ogólnych obliczeń uczestniczyło ponad 600.000 o s ó b . W ś r ó d w i e l u a t r a k c y j ­ n y c h imprez d u ż y m p o w o d z e n i e m cie­ s z y ł się kiormasz w y r o b ó w ludowych. 20—-24.1X. w Zielonej Górze o d b y ł się M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Z e s p o ł ó w P i e ś n i i T a ń c a , organizowa­ n y t a m co d w a l a t a . W t y m r o k u u d z i a ł w improzio zgłosiły zespoły z Włoch, ,Francji, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, N R D , Anglii, J u g o s ł a w i i , Z S R R , Mon­ golii i B u ł g a r i i . P o l s k i folklor reprezen­ towały zespoły: „Olsztyn", Zespół P i e ś n i i T a ń c a Ziemi Cieszyńskioj oraz L u b u s k i Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a . Z okazji Festiwalu o d b y ł y się m.in.: pokonkursowa wystawa twór­ c z o ś c i ludowej i p a m i ą t k a r s k i e j Z i e m i L u b u s k i e j , w y s t a w a malarstwa lubus­ kiego ś r o d o w i s k a p l a s t y c z n e g o oraz o g ó l n o p o l s k i e s e m i n a r i u m folklorys­ tyczne pn. „Granice stylizacji w ama­ torskich z e s p o ł a c h piośni i t a ń c a " . * 1С- - 3 0 . I X . o d b y ł y s i ę D n i Ziom i L i m a n o w s k i e j , w czasie k t ó r y c h zaprezentowano widowisko „Weselo S z c z y r z y c k i e " . W d w u m i a s t a c h po­ wiatu -Mszanie Dolnej i Limanowej o d b y ł y się tradycyjne jarmarki, na k t ó r y c h artyści ludowi sprzedawali swe w y r o b y . * 3 0 . I X — o d b y ł a się inauguracja „ P a ł u c k i e j J e s i e n i " , w czasio k t ó r e j czynne były wystawy obrazujące 10-lotni dorobek M u z e u m R o g i o n a ł n o ­ go i o ś r o d k a campingowogo P T T K w Ż n i n i e . Zorganizowano spotkanie t w ó r c ó w l u d o w y c h i kiermasz ludo­ w y c h w y r o b ó w , zaprozentowano zosp o ł y estradowe, m.in. s ł y n n y z e s p ó ł „Pałuki". r Wystawy i konkursy L i p i e c (5. V I I . w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta z o s t a ł a w y s t a w a p r e z e n t u j ą c a dorobek konkursu na rzeźbę ludową, ogłoszonogo w m a r c u b r . z i n i c j a t y w y C e p e l i i i S t o w a r z y s z e n i a Tw^órców L u d o w y c h d l a w'oj. w a r s z a w s k i e g o i lubelskiogo. W k o n k u r s i e u c z e s t n i c z y ł o 70 a r t y s ­ t ó w , w t y m 32 z w o j . warszawskiogo i 38 z lubelskiego, n a d s y ł a j ą c 356 p r a c . N a w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 132. J u r y p r z y z n a ł o 9 n a g r ó d i 10 w y ­ r ó ż n i e ń z f u n d u s z y M K i S oraz C P L i A . N a g r o d y n a j w y ż s z e (po 7.000 zł.) otrzymali: B o l e s ł a w Suska i W a c ł a w S u s k a z pow. ł u k o w s k i e g o oraz S t a ­ nisław D u ż y ń s k i z Zawidza Kościel­ nego, pow. sierpocki; nagrody II (po 5.000 zl.) — T a d e u s z C ą k a ł a i R y ­ s z a r d S ę k z pow. ł u k o w s k i e g o oraz J ó z e f K o z i e ł z pow. węgrowskiego, nagr. I I I — B o l e s ł a w A d a m i a k z pow. krasnostawskiego, H e n r y k Wierzchow­ s k i z Z a w i d z a K o ś c i e l n e g o , pow. sierp e c k i i L u d w i k S z c z e p a n i k z pow. garwolińskiego. * 16. V I I . w M u z e u m S i e r a d z k i m otwarta została wystawa r z e ź b y i ma­ l a r s t w a ludowogo oraz z d o b n i c t w a w n ę t r z a d o m u sieradzkiego, n a k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez Muzeum, Wydz. Kult. P W R N oraz W y d z . K u l t . w Sieradzu i w Ł a s k u . W kon­ kursie u c z e s t n i c z y ł o 33 a r t y s t ó w l u ­ d o w y c h z 24 m i e j s c o w o ś c i , w tym 17 — z sieradzkiego, 7 — z łaskiego. O g ó ł e m z g ł o s z o n o 379 p r a c . N a g r . I (z f u n d u s z u M K i S ) o t r z y m a l i : Szczop a n M u c h a z Szale, S t a n i s ł a w K o r p a z Rudy, Jerzy Kaczmarek z Wróble­ w a ; n a g r . I I (z f u n d u s z u M K i S ) — C z e s ł a w C z e k a l i k ze S t o c z k i , S t a n i ­ sław K r z y ż a ń s k i z Zawady, Marianna Balcerzak z Woli Bałuckiej. Oprócz tego p r z y z n a n o dwie nagr. I I I i wy­ różnienia. 17. V I I . w M u z e u m w Ł o w i c z u otwarto w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j , n a k t ó r e j zaprezentow ano dorobek k o n ­ k u r s u zorganizowanego przez W y d z . Kultury P P R N , Muzeum i Spółdziel­ nię „Sztuka Ludowa" w Łowiczu. W k o n k u r s i e b r a ł o u d z i a ł 93 a r t y s t ó w ludowych, w t y m 18 c h a ł u p n i k ó w pracujących w „Sztuce Ludowej". N a p o k o n k u r s o w e j w y s t a w i e reprezento­ w a n o b y ł y r ó ż n e d z i a ł y s z t u k i ludo­ wej : r z e ź b a w drewnie, w y r o b y z ż e ­ l a z a , c e r a m i k a , t k a n i n a , k o r o n k i , pa­ j ą k i , w y c i n a n k i , k w i a t y itd. * 2 0 . V I I . w salach P D K w P u ł ­ tusku otwarto w y s t a w ę „ S z t u k a K u r ­ p i ó w B i a ł y c h " , z o r g a n i z o w a n ą przez P D K , miejscowy o d d z i a ł Cepelii i T o ­ warzystwo Kulturalne Ziemi P u ł t u s ­ kiej w r a m a c h R o k u K u l t u r y L u d o ­ wej n a M a z o w s z u . N a otwarcie p r z y ­ b y l i przedstawiciele w ł a d z w o j e w ó d z ­ kich i powiatowych. N a w y s t a w i o zgromadzono 500 p r a c z regionu k u r p i o w s k i e g o P u s z c z y Białej, reprezentujących 6 działów sztuki ludowej: ceramikę, tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , haft, w y r o b y z drew­ n a . E k s p o n a t y u z y s k a n o c z ę ś c i o w o od t w ó r c ó w l u d o w y c h , a w d u ż e j mierze z C e p e l i i i z M u z e u m Regionalnego w P u ł t u s k u . W y s t a w ę z w i e d z i ł o wielu t u r y s t ó w krajowych i zagranicznych. Równocześnie zorganizowano w P u ł t u s k u d r u g ą w y s t a w ę — 45 foto­ g r a m ó w R y s z a r d a Staronia, obrazu­ j ą c y c h unikalne zabytkowe budowle drewniane n a K u r p i a c h B i a ł y c h w pow. p u ł t u s k i m i w y s z k o w s k i m . * V I I — w ramach konkursu og ł o s z o n e g o w 8 powiatach Kielec­ c z y z n y o t w a r t o w Opocznie w y s t a w ę p r e z e n t u j ą c ą p l o n k o n k u r s u prze­ prowadzonego n a t y m terenie przez �W y d z . K u l t u r y P W R N , Cepelię i miej­ scową spółdzielnię „Opocznianka". W konkursio b r a ł o u d z i a ł ponad 170 a r t y s t ó w l u d o w y c h z 50 wsi, z g ł a s z a j ą c p o n a d 1600 p r a c z z a k r e s u r z o ź b y , t k a c t w a , koronkarstwa, stroju, h a f t u i i n . J u r y , w k t ó r y m uczestni­ c z y l i przedstawiciele M K i S , p r z y z n a ł o 78 n a g r ó d . N a g r o d y 1 o t r z y m a l i m . i n . : K a t a r z y n a Wróbel z Woli Zależnej za w y c i n a n k i , F r a n c i s z e k M o r a w s k i zo Ś w i e r c z y n a za r z o ź b y , W a n d a Niomirska z O d r z y w o ł u za kwiaty, A n n a W o j t a s z e k z M i ę d z y b o r z a za. z a p a s k i i Weronika. L o s i a k z M i ę d z y b o r z a za pająki. лvego r z e ź b i a r z a W ł a d y s ł a w a z Wdzydz Tucholskich. Licy * VIII - w Muzeum w Grudziądzu czynna, b y ł a w y s t a w a r z e ź b t w ó r c ó w ludowych z Prabut, sprowadzona tu z Muzeum na Zamku w Kwidzyniu. Z a p r e z e n t o w a n o 42 p r a c e 6-ciu auto­ r ó w : Stanisława, Z y r k a , Witolda Mar­ ciniaka, E d m u n d a K ł o s a . Edwarda W o l o j s z y , Z b i g n i e w a Chiniolewskiogo i Jerzego W i ś n i o w s k i e g o . * VIIw Muzeum Regionalnym w Z ł o t o w i e c z y n n a b y ł a w y s t a w a haf­ t ó w w y k o n a n y c h przez k o b i e t y wiejs­ kie z tego t e r e n u . W y s t a w a b y ł a re­ z u l t a t o m k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o przoz Muzeum i Wydział Kultury P W R N . N a j l e p s z e praco z o s t a ł y nagrodzono. 29.VIJ1 w Wieluniu rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na artystyczni) w y r o b y k o w a l s k i e regionu w i e l u ń s k i e ­ go, z o r g a n i z o w a n y przoz M u z e u m Zie­ mi W i e l u ń s k i e j i W y d z . K u l t . P W R N w Ł o d z i . W konkursie! u c z e s t n i c z y ł o 8 kowali, k t ó r z y nadesłali łącznie 21 p r a c . Wojciech Oleksy z Paszyna * W r z o s i e ii V I I - - w siodzibie P M R N w I ł ż y otwarto w y s t a w ę s z t u k i ludowej pow. iłżeckiego, na której zaprezentowano: malarstwo, rzeźbę, ceramikę, instru­ m e n t y m u z y c z n e , t k a n i n y i w y r o b y ze słomy. Komisja oceniająca przyznała n a g r o d y . P r a c e nagrodzone z a k w a l i ­ fikowano na w y s t a w ę w S z y d ł o w c u . * V I I - - w siedzibie P M R N w K o ś ­ cierzynie czynna b y ł a w y s t a w a sztuki ludowej, na której pokazano: obrazy n a szkle (m.in. C z e s ł a w a H i n c a ) , r z e ź b ę (m.in. A d a m a Zwolakiewicza ze Skrzydłówka, Stanisława Rekowskiego z W i ę c k ó w i A p o l i n a r e g o P a s t w y z Wąglikowic), a także tradycyjne ma­ l o w a n e meble k a s z u b s k i e , h a f t y w d z y ­ dzkie, plecionki z korzeni i in. * V I I - - w Ł a s k u z o k a z j i 550-lecia istnienia m i a s t a zorganizowano liczno imprezy, m.in. w y s t a w ę h o b b y s t ó w z Ł a s k a i powiatu, na której znalazły się interesująco dzieła sztuki ludowej. * V I I — R o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na sztukę l u d o w ą i p a m i ą t k ę z Zielonej G ó r y i z Z i e m i L u b u s k i e j . N a k o n k u r s n a d e s z ł o 206 p r a c 38 auto­ r ó w , z czego za w y j ą t k i e m jodnego —• j a k podajo k a t a l o g — s a m y c h a m a ­ t o r ó w . K o m i s j a pod k i e r o w n i c t w e m art. piast. W i t o l d a N o w i c k i e g o p r z y z n a ł a nagrody i w y r ó ż n i e n i a . N a g r o d y I otrzymali: Franciszek Puszko z Glisna, po\v. sulęciński i Witold Jagiołło z K o s t r z y n a ; nagr. I I — S t a n i s ł a w Mirek z L u b s k a , H e n r y k Cichowski z Zielonej G ó r y , T a d e u s z B o r k o w s k i z W i c h l i c , pow. s z p r o t a w s k i , Mieczysław Greczyło z Baczyny, pow. gorzowski. Nagrodzone prace zakwalifiko­ w a n o n a w y s t a w ę w czasie „ D n i Z i e l o ­ nej G ó r y " . S i e i- p i o ii 1 . V I I I . лу PD К w Sępolnie otovarta z o s t a ł a w y s t a w a p r a c ludo- 11.IX. w Domu Chłopa w War­ szawie otwarto z o s t a ł y w y s t a w y w y c i n a n o k i p a j ą k ó л v Zofii W i e c h n o i Genowofy C z a c h o r . * 18.IX. w Muzeum w №wym S ą c z u otwarto \ v y s t a w ę pn. „ W s p ó ł ­ czesna r z e ź b a кк1олуа K a r p a t pols­ kich", b ę d ą c ą plonem konkursu ogło­ szonego w m a r c u , a zorganizowanego przez M u z e u m w Noлvym Sączu, W y d z . K u l t . P W R N przy w s p ó ł p r a c y merytorycznej Pracowni B a d a n i a Pol­ skiej S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N w Krakowie. Celem konkursu b y ł przegląd w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej a i n t e n ­ cją — uaktywnienio ś r o d o w i s k a artys­ t ó w ludowych. W k o n k u r s i e w z i ę ł o u d z i a ł 115 r z e ź b i a r z y z g ó r s k i c h p o w i a t ó w woje­ w ó d z t w : katowickiego, krakowskiego i rzeszowskiego, n a d s y ł a j ą c 625 prac — r z e ź b w drewnie i k a m i e n i u oraz p ł a s k o r z e ź b . J u r y pod p r z e w o d n i c t ­ w e m prof, dr R o m a n a R e i n f u s s a za­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 200 p r a c 40-tu a u t o r ó w . Z funduszy otrzymanych od M K i S i P W R N w K r a k o w i e w sumio 50.000 z ł . p r z y z n a n o nagrody n a ­ stępujące. W grupio t w ó r c ó w ц^олуусп n a g r o d y I (po 3.000 zł.) o t r z y m a l i : S t a n i s ł a w N i e w o l a z M u s z y n y , pow. N . Sącz, Wojciech Oleksy z Paszyna, pow. N . Sącz, Mioczysław Piwko z P a s z y n a , pow. N . S ą c z ; nagr. I I (po 2.000 z ł . ) — J ó z e f S i k o r s k i z M u ­ s z y n y , pow. N . S ą c z , W ł a d y s ł a w C h a jec z K a m i e n i c y G ó r n e j , pow. J a s ł o , J ó z e f Piechowicz z Koninek, pow. Limanowa, K a r o l Marian L e j a z Łuколласу, pow. L i m a n o w a , J ó z e f S a c h a z D o ł ó w , pow. B r z e s k o , B r o n i s ł a w Sendocki z B i n a r o w e j , pow. Gorlice, J a n R a p c i a k z P o r ę b y W i e l k i e j , pow. Limanowa i Andrzej Głód z Paszyna, ролл'. N . S ą c z ; n a g r . I I I (po 1.000 z ł . ) — I g n a c y Majorek zo S k o m i e l n e j C z a r ­ n e j , pow. M y ś l e n i c e , S t a n i s ł a w F a l t y n ze S z c z a w y , pow. Limanowa, Jan F i c o ń z W i e p r z a , pow. Ż y w i e c i J a n W o j t a r o w i c z ze w s i N i e c e w , pow. N. Sącz. Oprócz tego p r z y z n a n o 6 w y r ó ż n i e ń z funduszu W K P W R N w Krakowie. W grupie t w ó r c ó w w y k r a c z a j ą ­ c y c h poza l u d o w ą s z t u k ę t r a d y c y j n ą n a g r . I (po 3.000 z ł . ) o t r z y m a l i : A n d ­ rzej K o n o p a c k i z Z a k o p a n e g o , A n d ­ rzej B i e r n a c i k z Z a k o p a n e g o i F r a n ­ ciszek P a l k a z N . S ą c z a . N a g r o d y I I nie p r z y z n a n o . N a g r . I I I (po 1.000 z ł . ) otrzymał Tomasz Ligas z Kroście­ n k a n a d D u n a j c e m , pow. N . T a r g . K o m i s a r z e m konkursu b y ł mgr Antoni. K r o h , a e k s p o z y c j ę оргасол¥аН art. piast. J . Pogwizd i A . Załuski. Andrzej Głód z P a s z y n a Z okazji w y s t a w y wydano kata­ log z a w i e r a j ą c y : s ł o w o л \ ^ е р п е A n t o ­ niego K r o h a , r e g u l a m i n k o n k u r s u , w y ­ kaz prac konkursowych, protokół z posiedzenia j u r y oraz i l u s t r a c j e . * 59 �18.IX. na Zamku w Szydłowcu o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a s z t u k i ludo­ wej p r e z e n t u j ą c a dorobek k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o pod hasłem „Kultura ludowa dobrem narodu" w l u t y m dla 8 p o w i a t ó w K i e l e c c z y z n y , a zorganizo­ wanego przez W y d z . K u l t u r y P W R N , Cepelię, spółdzielnię „Opocznianka" i „ C h a ł u p n i k " oraz S t o w a r z y s z e n i e T w ó r c ó w L u d o w y c h . W k o n k u r s i e ud z i a ł w z i ę ł o 426 t w ó r c ó w ze 150 m i e j ­ scowości, nadsyłając łącznie 4.700 prac. Najbogaciej z a p r e z e n t o w a ł o się O p o c z n o , z k t ó r e g o 186 a r t y s t ó w n a ­ d e s ł a ł o 2.000 p r a c . Przyznano nagrody w wys. 230.000 z ł . ł ą c z n i e . Nagr. I otrzymali: J ó z e f Głuszek z C h a ł u p e k — za wyroby ceramiczne i g a r n c a r s k i e oraz m ł o d y r z e ź b i a r z Aleksander K u c h a r s k i z Nowej Słupi. Nagr. I I uzyskali: Stefan S o w i ń s k i — za ceramikę figuralną, S t a n i s ł a w B ą k — z a m a l a r s t w o , Antoni M o ć k o i Cze­ sław Zemsta — za kowalstwo artys­ tyczne, A n n a K o b y ł e c k a i Stanisław Waldon — za kwiaty i wycinanki, Zofia K a l e t a — za pająki i w i e ń c e dożynkowe. Nagr. I I I otrzymali: Stanisław F o r n a l s k i i J ó z e f P i ł a t (syn z m a r ł e g o rzeźbiarza) za rzeźby w drewnie, B r o n i s ł a w S y n o w i e c za k o w a l s t w o a r t y ­ s t y c z n e , J a n A n n a ń s k i za g a r n c a r s t w o oraz H e n r y k D y k , S t a n i s ł a w Marsz i S t a n i s ł a w Ciszek — za r z e ź b y . R e w e l a c j ą w y s t a w y b y ł o odkry­ cie ciekawego m a l a r s t w a K a t a r z y n y Wiśnios. 2 4 . I X . otwarta została w Mu­ zeum Regionalnym w Ł u k o w i e wysta­ wa „ S z t u k a ludowa północnej Lubel­ szczyzny" (powiaty: bialski, łuko­ wski, r a d z y ń s k i ) , n a k t ó r e j zaprezen­ t o w a n o dorobek k o n k u r s u o g ł o s z o n e ­ go p r z e d k i l k o m a m i e s i ą c a m i pod h a s ­ ł o m „ K u l t u r a ludowa dobrem naro­ d u " , przez W y d z . K u l t u r y P W R N , Muzeum O k r ę g o w e i Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie. Re­ ferat K u l t u r y P P R N i M u z e u m w Białej Podl., W y d z . K u l t u r y P P R N i M u z e u m R e g i o n a l n e w Ł u k o w i e oraz Referat K u l t u r y P P R N w Radzyniu, k t ó r e u f u n d o w a ł y nagrody w sumie ł ą c z n e j p o n a d 28.000 z ł . W k o n k u r s i e u c z e s t n i c z y ł o 66 t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y n a d e s ł a l i 423 p r a c e . N a g r o d y o t r z y m a l i : n a g r . I (po 1.500 zł.) — T e k l a Radzikowska z Z e m b r ó w i Tadeusz Cąkała z Sobisk, pow. ł u k o w s k i . N a g r . I I (po 1.000 z ł . ) o t r z y m a l i — Irena Harasimiuk z kol. Derewiczn e j , pow. r a d z y ń s k i , S e w e r y n a Ś w i d e r z W o j c i e s z k o w a , pow. ł u k o w s k i , K a z i ­ mierz Rogowski z B i a ł e j Podl., B a z y l i A l b i c z u k z D ą b r o w i c y D u ż e j , pow. b i a l ­ ski, Kazimierz K u b i k z K w a s ó w k i , pow. radzyński, Zdzisław Koźluk z K ą k o l e w n i c y , pow. r a d z y ń s k i , F r a n ­ c i s z e k P a j d o s z z D e r e w i c z n e j , pow. radzyński, Piotr F u r m a n z kol. Z a c z o p k i , pow. b i a l s k i , M a r i a n A d a m s k i z S o b i s k , ролу, ł u k o w s k i i F r a n c i s z e k S a d o w n i k z Ł o m a z , pow. b i a l s k i . P o n a d t o p r z y z n a n o 10 n a g r ó d I I I (po 750 z ł . ) , 2 n a g r o d y s p e c j a l n e z a c a ł o k s z t a ł t t w ó r c z o ś c i (po 500 zł.) i 34 w y r ó ż n i e n i a (po 200 z ł . ) . * 24.IX. w Muzeum Regional­ n y m w Kolbuszowej otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa Lasowiaków". * IX we W ł o c ł a w k u , w w i t r y n i e S p ó ł d z i e l c z e g o D o m u H a n d l o w e g o zor­ ganizowano z i n i c j a t y w y L i g i K o b i e t w y s t a w ę haftu kujawskiego. * K . W i ś n i o s , Chrystus Akwarela u słupa, Podczas uroczystości otwarcia w y s t a w y Minister K u l t u r y i S z t u k i Tadeusz Kaczmarek wręczył o d z n a k ę Z a s ł u ż o n e g o D z i a ł a c z a K u l t u r y za­ ł o ż y c i e l c e i d ł u g o l e t n i e j prezesce s p ó ł ­ dzielni „ O p o c z n i a n k a " — Janinie Smykowskiej. W y s t a w ę w S z y d ł o w c u poprze­ d z i ł y w y s t a w y powiatowe. W ł a d z e m i e j s k i e i d z i a ł a c z e w y s t ą p i l i z pro­ p o z y c j ą utworzenia w S z y d ł o w c u sta­ łej w y s t a w y sztuki ludowej. * 1 8 . I X . w p o z n a ń s k i m Arsenale o t w a r t o Avystawe p n . „Malarstwo, g r a f i k a , s z t u k a l u d o w a , r z e m i o s ł o ar­ tystyczne w reprodukcjach wydaw­ nictwa „ R u c h " . 60 "T 28.IX. rozstrzygnięto konkurs na w j c i n a n k ę i m a l o w a n k ę na szkle o charakterzo l u d o w y m dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z woj. w r o c ł a w s k i e g o . J u r y pod przewodnictwem mgr A l e k s a n d r a Jackowskiego p r z y z n a ł o n a s t ę p u j ą c e nagrody. Z a m a l o w a n k ę n a szkle n a g r . I (2.000 z ł . ) o t r z y m a ł J a r o s ł a w F u r g a ł a , pow. O ł a w a ; n a g r . I I (1.500 z ł . ) - — Z d z i s ł a w T a t u r a , pow. Z ł o t o r y j a . Z a w y c i n a n k ę n a g r o d y I nie p r z y ­ z n a n o , s t w i e r d z a j ą c b r a k w t y m za kresie prac oryginalnych o charakterze ludowym. T r z y r ó w n o r z ę d n e nagrody I I (po 1.200 zł.) o t r z y m a l i : M i e c z y s ł a w M t s z e w s k i , pow. Trzebnica, Irena M i s i o b ę d z k a , pow. Milicz, Barbara K u r j a t a , pow. Z ł o t o r y j a . D w a w y r ó ż n i e n i a w postaci albu­ m ó w p r z y z n a n o H a l i n i e S o k ó ł , pow. Kamienna Góra i Franciszkowi Mar­ t y n i a k , pow. W r o c ł a w . J u r y p o s t a n o w i ł o nie p r z y z n a w a ć w o g ó l e n a g r o d y specjalnej u f u n d o w a ­ nej przez C e p e l i ę z a praco o w y b i t n i e ludowym charakterze, p o n i e w a ż ż a d n a z n a d e s ł a n y c h p r a c nie k w a l i f i k o w a ł a s i ę do tej n a g r o d y . W o g ó l n e j ocenie n a d e s ł a n y c h prac j u r y stwierdziło, że sądząc z nadesłanego materiału sztuka w y c i n a n e k i m a l o w a n e k n a szkle nie jest w t y m ś r o d o w i s k u uprawiana i b r a k p r a c n a w i ą z u j ą c y c h do t r a d y c j i l u d o w y c h . Z t y c h ż e w z g l ę d ó w ustalono dla pokonkursowej w y s t a w y t y t u ł : „ W y c i n a n k a i m a l o w a n k a n a szkle, w y s t a w a pokonkursowa prac plasty­ k ó w a m a t o r ó w woj. w r o c ł a w s k i e g o " , eliminując określenie „ludowa". * I X •— w Bierkowickim Muze­ u m W s i Opolskiej c z y n n a b y ł a pokon­ kursowa wystawa w o j e w ó d z k a sztuki ludowej O p o l s z c z y z n y . * I X •— w Ł ó d z k i m D o m u C h ł o p a czynna b y ł a wystawa pokonkursowa sztuki ludowej powiatu ł a s k i e g o . Polska sztuka ludowa zagranicą 22.VII. w Usti nad Łabą ( C S R S ) otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a l u d o w a M a z o w s z a " , zorga­ n i z o w a n a przez M u z e u m M a z o w i e c k i e i p r e z e n t u j ą c a g ł ó w n i e jego z b i o r y . Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł mgr A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , p r o j e k t eks­ pozycji — mgr Tadeusz Zaremba. U roczystego o t w a r c i a d o k o n a ł a m b a s a ­ dor P R L w C S R S — L u c j a n M o t y k a . * V I I — J e d n ą z czterech g ł ó w n y c h i m p r e z p l a s t y c z n y c h 14-ego „ F e s t i w a ­ l u d w ó c h ś w i a t ó w " w Spoleto b y ł a w y s t a w a „ N a i f s d e l i a P o l o n i a " , zorga­ n i z o w a n a p r z e z B H Z D e s a oraz p p . Vittore i Marco querel w Palazzo Collicola. K o m i s a r z e m w y s t a w y i a u t o ­ r e m w s t ę p u do k a t a l o g u b y ł A l e k s a n ­ der J a c k o w s k i . P o k a z a n o b o g a t y w y ­ bór w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej i ma­ larstwa naiwnego. * 23—30.VII. w Zagrzebiu (Ju­ gosławia) o d b y w a ł się V I I Między­ narodowy Przegląd Folkloru, w k t ó ­ r y m w ś r ó d 60 w y s t ę p u j ą c y c h zespo­ ł ó w u c z e s t n i c z y ł z e s p ó ł polski „ P a ­ ł u k i " z K c y n i , k t ó r y m opiekuje się K l a r a Prillowa. Występy naszego z e s p o ł u b y ł y prezentowane t a k ż e w j u g o s ł o w i a ń s k i e j telewizji. * V I I — w Mińsku ( Z S R R ) w ra­ mach „ D n i Przyjaźni Radziecko-Polskiej i K u l t u r y P o l s k i e j " o t w a r t o m . i n . w y s t a w ę polskiej s z t u k i l u d o w e j . * V I I I — na I Międzykontynentalnym Festiwalu Folkloru w Tokio, w y s t ą p i ł polski Zespół P i e ś n i i T a ń c a Z i e m i L u b e l s k i e j (jako j e d e n z 5 euro­ p e j s k i c h z e s p o ł ó w ) , k t ó r y zaprezento­ w a ł t a ń c e l u b e l s k i e , k r a k o w s k i e , rze­ szowskie i g ó r a l s k i e , a t a k ż e p o l o n e z a i mazura. �V I I I —• w „ Z i m m e r G a l e r i e " w Dusseldorfie c z y n n a b y ł a w y s t a w a prac Nikifora. D u ż a frekwencja i d u ż a ilość sprzedanych prac, k t ó r y c h ceny w a h a j ą s i ę od 600 do 2,5 t y s i ę c y m a ­ rek — ś w i a d c z ą o p o z y c j i , j a k ą a r t y s t a z d o b y ł na rynku ś w i a t o w y m . je na wyroby sztuki ludowej, w y n o s z ą 90% c a ł e g o obrotu. które Inne Wśród nagród przyznawanych z o k a z j i Ś w i ę t a O d r o d z e n i a za n a j w y ­ b i t n i e j s z e o s i ą g n i ę c i a w zakresie upowszechniania kultury znalazł się w t y m roku znany rzeźbierz ludowy z Zawidza Kościelnego — Stanisław Dużyński. * * V I I I — w Salonie R z e m i o s ł a A r ­ tystycznego w P a r y ż u , w ś r ó d kilkuset w y s t a w c ó w s z c z e g ó l n y m powodzeniem c i e s z y ł o s i ę stoisko polskie p a r y s k i e g o o d d z i a ł u Cepelii, k t ó r a w c i ą g u 5 d n i o t r z y m a ł a p o n a d 200 z a m ó w i e ń n a d o s t a w y w y r o b ó w z a s u m ę 15.000 franków. V I I — n a g r o d y p r z y z n a w a n e co­ rocznie przez W R N w Ł o d z i z a w y ­ b i t n e o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie k u l t u r y , techniki i racjonalizacji, otrzymali m.in. t w ó r c y ludowi: J a n i n a P r z y borek i M i e c z y s ł a w Ż e l i ń s k i z pow. R a w a Mazowiecka. * * 1 2 . I X . w M o n a c h i u m w czasie Olimpiady o d b y ł się D z i e ń Polski, w r a m a c h k t ó r e g o otwarto m . i n . w y ­ s t a w ę polskiej s z t u k i l u d o w e j . Józefa Wiprzycka, artystka lu­ dowa spod Czeladzi przeznaczyła d o c h ó d u z y s k a n y ze s p r z e d a ż y s w o i c h p o c z t ó w e k w y s . 1.000 zł. n a o d b u d o w ę Zamku. * J a k podaje prasa, n a W ę g r z e c h n a j w i ę k s z y p o p y t z o f e r o w a n y c h przez P o l s k ę p r o d u k t ó w k u l t u r a l n y c h istnie­ DO St. D u ż y ń s k i , Ś w . Franciszek pod K r z y ż e m Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz REDAKCJI: P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o „ W i e d z a P o w s z e c h n a " przep r a s z a p. J a n a Ś w i d e r s k i e g o z a nie umieszczenie jego n a z w i s k a j a k o a u t o r a z d j ę ć n r n r : 24, 27, 32, 38, 60, 62, 64, 66 72, 78, 85, 92, 95, 96, 98, 99, 100, 101, 103, 104, 105, 112, 113, 114, 115, 117, 118, 119 — r e p r o d u k o w a n y c h w k s i ą ż c e Stefanii Krzysztofowicz „O sztuce ludowej w Polsce". Sekretarz W y d a w n i c t w a Bożena Witkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b04fa53e39c66d430cde7353d046934b.pdf ab48669d9690438fe64af357695d4fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny zakony katolicyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4659 Title A name given to the resource Za klasztornym murem... / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.59-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie Agnieszka Poźniak UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie „komunikowanie się stanowi rdzeń kultury i właściwie samego życia" 1 K ościół katolicki postrzegany jest stereotypowo jako instytucja niezwykle kon­ serwatywna, a jednak nie kto inny, lecz papież może wystąpić w roli „wiesz­ cza" Internetu i jego roli w życiu Kościoła. W 1990 r. Jan Paweł I I w Orędziu na Dzień Środków Społecznego Przekazu mówił: „Bezpośredni dostęp do informacji umożliwia Kościołowi pogłębienie dialogu ze współczesnym światem. W nowej kul­ turze komputerów Kościół może szybciej informować świat o swoim credo i wyjaśniać swe stanowisko wobec każdego problemu czy wydarzenia" (za www.opoka.org.pl). Krótki przegląd historii Internetu mówi nam, że w 1991 roku grupa brytyjskich na¬ ukowców stworzyła pierwszy w świecie serwer internetowy i założyła na nim stronę WWW. Niestety, w dostępnych źródłach nie znalazłam bliższych szczegółów na ten temat (być może dlatego, że była to jeszcze wtedy technologia militarna). Do uru¬ chomienia pierwszej amerykańskiej strony W W W doszło piątego grudnia 1991 roku, na Uniwersytecie w Stanford. Były to strony tekstowe. Natomiast w 1993 roku zostaje uruchomiony pierwszy w Polsce serwer stron WWW (por. Wikipedia/Internet) . I jak tu nie wierzyć w prorocze słowa papieża? Internet w kościele pojawił się niedługo potem. Kościół szybko nauczył się wy¬ korzystywać to nowe narzędzie do swoich celów. Stolica Apostolska w Niedzielę Wielkanocną w 1997 r. uruchomiła serwis internetowy: www.vatican.va. Natomiast obecnie prawie wszystkie diecezje na świecie (nawet w Afryce i Azji) posiadają swoje strony internetowe; ma je również wiele parafii, a także innych instytucji kościel­ nych i zakonów. Za pośrednictwem Internetu można uczestniczyć w aktach o cha¬ rakterze religijnym, na przykład we mszy świętej czy przystępować do sakramentów 2 1 Cytat przypisywany Franzowi Boasowi, przytoczony przez Edwarda T. Halla w książce Ukryty wy­ miar. Hall Edward T., Ukryty Wymiar, Warszawskie Wydaw. Literackie Muza, Warszawa 2001. Powyższe informacje pochodzą ze stron internetowych Wikipedii, która sama w sobie jest źródłem o swoistym charakterze - tworzona (anonimowo) przez samych użytkowników Internetu dla innych jego użytkowników. Stąd nie może być traktowana jako źródło naukowe, jednak z braku innych źródeł o cha­ rakterze historycznym zdecydowałam się odwołać (ze świadomością paradoksalności tego faktu) do en¬ cyklopedii Internetowej szukając informacji o historii rozwoju Internetu. 2 �60 Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie takich jak spowiedź (choć wydaje się, że w samej idei sakramentu leży osobista rela­ cja pomiędzy szafarzem a uczestnikiem); dość makabrycznym pomysłem są pow­ stające w Internecie wirtualne cmentarze, i tym podobne . Zgromadzenia zakonne nie pozostają w tyle i także zakładają własne strony internetowe. Za pośrednictwem tych witryn można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy na temat historii, jak również aktualności, życia codziennego i działalności danego zgromadzenia. Ciekawi mogą na niektórych stronach odbyć wirtualne wędrówki po klasztorze. Internet daje poczucie możliwości zerknięcia za klasztorny mur i uchylenia rąbka tajemnicy związanej z życiem za klauzurą. 3 W swoim artykule podejmuję analizę zawartości wybranych stron internetowych żeń­ skich zgromadzeń zakonnych, traktując te witryny jako element dyskursu zewnętrznego, który zgromadzenia zakonne kreują na potrzeby (głównie świeckiego) odbiorcy . W tym rozumieniu strony internetowe stają się elementem swoistej autoprezentacji . 4 5 Siostry na chatCie Przykład wykorzystania możliwości sieci przez zakon zamknięty - klauzurowy, by „odsłonić" rąbek tajemnicy związanej z życiem zakonnym, znajdziemy oglądając zapis chat'u, który odbył się dwudziestego ósmego kwietnia 2002 roku pomiędzy sios­ trami kapucynkami, a zainteresowanymi internautami. Oto fragment: ciekawy: co spowodowało, że zgodziłyście się na tą rozmowę? siostrykapucynki: Od ponad roku przysyłane są do nas przez Internet intencje modlitewne. Jest ich bardzo dużo a wiele osób ciągle nas pyta o nasze życie codzienne. Zdajemy sobie sprawę, że nasze życie „owiane jest" swego rodzaju tajemnicą i dlatego często powstaje wiele fałszywych wyobrażeń, czasem złośliwości i niezrozumienia. Dlatego chciałyśmy choć w ten bardzo niedoskonały sposób przybliżyć tę formę życia zakonnego i spotkać się z tymi, którzy tak często do nas piszą. (www.katolik.pl) Jak deklarują siostry, w powyższym fragmencie jednym z głównych motywów, którymi kierują się zgromadzenia umieszczając informacje w Internecie, jest chęć zbliżenia się do świata, do ludzi świeckich, udowodnienia swojej „zwykłości", walka ze stereotypami, za pomocą tej wirtualnej (post)nowoczesnej w swej istocie formy „spotkania". 3 Wszystkie te działania budzą pytania o aktualność wymogu wspólnotowego charakteru pewnych aktów społecznych, o współczesny charakter wspólnoty, społeczności i tym podobne, które jednak, choć ciekawe, nie są przedmiotem tego artykułu, należy jednak o nich pamiętać. Zaznaczam, że wszystkie wykorzystane w tekście ilustracje, zdjęcia oraz elementy graficzne po¬ chodzą z ogólnie dostępnych, oficjalnych stron internetowych wybranych zgromadzeń zakonnych i nie są oznaczone klauzulą o prawach autorskich. Strony internetowe zgromadzeń zakonnych traktuję jako źródło dla badacza-etnografa a zawarte na nich ilustracje podaję jako przykłady w swojej analizie. Problem autoprezentacji jest niezwykle istotny dla antropologa, który interesuje się wizerunkiem danej grupy (etnicznej, społecznej i innych). Dynamika sposobów autoprezentacji i kreowania własnego wizerunku zarówno na potrzeby wewnętrzne grupy jak i na zewnątrz znacznie się zmienia wraz z upo¬ wszechnieniem się narzędzia jakim jest Internet. Badacz społeczny nie może przejść obok tego zja¬ wiska obojętnie. 4 5 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 61 Pokłosie Vaticanum II Sobór Watykański II jako jedno ze swoich głównych credo wniósł do współczes¬ nego Kościoła ideę aggiornamento, czyli „zbliżenia" do wiernych. Odczytując tę ideę zakony postawiły sobie za cel walkę z tajemniczością i niedostępnością życia klauzu¬ rowego. Nie oznacza to, że klasztory otworzyły swoje podwoje na oścież i zaczęły za¬ praszać gości do klasztornych cel i za klauzurę. Siostry starają się jednak, na ile to moż¬ liwe, opowiadać o swoim życiu, przybliżać jego ideę i codzienne realia, otwierać się na ludzi i ich problemy, a nie izolować za murami. Z pomocą tym działaniom przycho¬ dzi nowoczesna technologia, która umożliwia zakonom, w swej istocie wciąż jednak będącym „poza" światem, zaistnienie, prezentację i popularyzację tego typu życia po¬ przez Internet. Echa soboru Watykańskiego I I , połączone z zaleceniem, aby Kościół nie stronił od zdobyczy nowoczesności, słychać w słowach skierowanych do osób konsekrowanych, wypowiedzianych przez Ojca Świętego Jana Pawła I I podczas szós¬ tej pielgrzymki do Ojczyzny w 1997 roku, w trakcie homilii na Jasnej Górze: Wpatrzeni w przykład św. Wojciecha z gorliwością i wytrwałością pracujcie nad pogłębianiem wiary i odnową życia religijnego wiernych, nad wychowaniem chrześ¬ cijańskim dzieci i młodzieży, formacją duchowieństwa, na niwie misyjnej aż po krańce ziemi, w różnych dziedzinach społecznego przekazu. Otaczajcie szczególną troską środowiska najbardziej potrzebujące pomocy: rodziny znajdujące się w trudnym po¬ łożeniu, ubogich, opuszczonych, cierpiących, ludzi odrzuconych przez wszystkich. Szu¬ kajcie nowych dróg wprowadzania Ewangelii we wszystkie dziedziny ludzkiej rze¬ czywistości. To bogate soborowe i posoborowe Magisterium Kościoła odnoszące się do życia konsekrowanego trzeba coraz lepiej poznawać, rozważać, czynić przedmio¬ tem refleksji osobistej i wspólnotowej, aby wasze Zgromadzenia i Instytuty mogły się odnawiać i rozwijać według zamysłu Bożego, z godnie z duchem waszych założycieli i w pełnej komunii z pasterzami Kościoła. (za www.czestochowa.us) Antropologia, jako nauka społeczna, bada wszelkie przejawy kultury. Jej trady¬ cyjne pola badawcze obejmowały między innymi społeczności plemienne, systemy pokrewieństwa, wymiany, systemy ekonomiczno-gospodarcze społeczności zwa¬ nych „pierwotnymi". Z czasem zainteresowanie antropologów zwróciło się ku bliższym im kulturowo obszarom, zaczęto badać społeczną i kulturową przestrzeń miast, wsi, antropologowie zajęli się analizą teatru, filmu czy literatury. Poczesne miejsce wśród zainteresowań naukowców zajęła współczesna kultura popularna. Antropologiczne badania Internetu można potraktować jako „naturalną" kontynua¬ cję zainteresowania antropologów problemem społeczności. Internet, będąc bez wątpienia tworem kultury, stał się niezwykle istotnym narzędziem komunikacji, stwo¬ rzył globalną sieć nie tylko dla wymiany informacji, ale i przestrzeń, w której po¬ wstają nowoczesne wersje „społeczności" internetowych, zawiązują się (niekiedy zaskakująco bliskie) więzi. Internet może być postrzegany jako współczesna agora, na której spotykają się członkowie dzisiejszego, globalnego społeczeństwa. To w In¬ ternecie ludzie rozmawiają ze sobą, umawiają się przezeń na spotkania, robią za¬ kupy, poznają się, dzielą swoimi smutkami i radościami; żyją (?). Internet już dawno przestał być miejscem dostępnym jedynie wtajemniczonym (kaście informatyków), staje się pełnoprawną przestrzenią społeczną. W tej przestrzeni znalazł również miejsce dość szczególny rodzaj społeczności, wspólnoty kojarzone raczej z konserwatyzmem i wielowiekową tradycją Kościoła, ja¬ kimi są zgromadzenia zakonne. Praktycznie każdy ze znanych zakonów ma już swoją �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 62 stronę internetową, na której prezentuje swoją historię, charyzmat i działalność, infor¬ muje o aktualnych wydarzeniach, niejednokrotnie prowadzi chaty z ludźmi świeckimi. W dalszej części artykułu chciałabym zaprezentować właśnie ten wycinek z wielkich zasobów, które możemy znaleźć w Internecie. Traktując rozwój „zakonnych" stron in¬ ternetowych jako szczególny wyraz soborowej intencji aggiornamento, chciałabym pokazać, w jaki sposób za pomocą tego narzędzia zgromadzenia zakonne budują swój wizerunek, jaki typ treści przekazują, w jaki dyskurs się wpisują. W swojej analizie pod uwagę wezmę zarówno strony zgromadzeń klauzurowych (ze swej zasady za¬ mkniętych i niedostępnych dla świata „z zewnątrz"), jak również zgromadzeń tak zwa¬ nych czynnych. Głównym materiałem będą strony żeńskich zgromadzeń (polskich i za¬ granicznych) gdyż takimi właśnie zajmuję się w swojej pracy badawczej. Dwa słowa o życiu zakonnym. Czyli kim są autorzy strona WWW? W pierwotnym chrześcijaństwie życie zakonne nie istniało, praktyka wiary była dla wszystkich ochrzczonych podobna. Chrzest był momentem przełomowym, po którym człowiek podejmował życie we wspólnocie. Prześladowania, które dotykały pierwszych chrześcijan, tę wspólnotę - paradoksalnie - umacniały. Wraz z zaprzes¬ taniem szykan i rozwojem Kościoła liczba chrześcijan wzrastała, a zasady zaczęły ulegać rozluźnieniu. Niektórzy z wiernych zapragnęli doskonalszego, bardziej rady¬ kalnego praktykowania wiary. Uznali, że wymaga to ściślejszego odosobnienia i po¬ kuty, udawali się więc na miejsca pustynne, wyrzekając się majątków, stanowisk i ży¬ cia rodzinnego. Aby wspierać się w swej decyzji mnisi (od gr. monachos - „samo¬ tnik") łączyli się we wspólnoty, dając początek zakonom. Poszczególne zakony przy¬ jęły różne zasady życia mniszego i podporządkowały się odmiennym regułom. Powstały różne „typy" zakonów, które obserwujemy i dziś. Współcześnie mamy do czynienia z zakonami mendykanckimi, kaznodziejskimi, klauzurowymi i czynnymi. Mendykanci to mnisi zakonów żebrzących (jałmużniczych), utrzymujących się tylko z otrzymywanych ofiar. Zakony żebracze powstawały w X I wieku, jako reakcja na kryzys Kościoła i wzrost ruchów heretyckich. Ideał ewangelicznego ubóstwa przy­ świecał m.in. świętemu Franciszkowi z Asyżu w X I I I wieku, za jego sprawą powstali szeroko znani franciszkanie. W tym okresie powstały też inne zakony, nazwane żebraczymi. Mendykanci łączyli życie zakonne z posługą kapłaństwa. Zgromadzenia kaznodziejskie za główne swoje zadanie uważają głoszenie Ewangelii. Charaktery¬ stycznym ich rysem jest pewien intelektualizm, znajdujący swój wyraz w związa¬ nym z kontemplacją dogłębnym studiowaniu pism i prawd boskich. Zgodnie z zasadą contemplata aliis tradere (dzielić się owocami kontemplacji z innymi), prowadzą działalność kaznodziejską, nauczając i szerząc swoją wiedzę wśród świeckich. Zgro¬ madzenia żeńskie na początku swej historii znalazły się w dość specyficznej sytua¬ cji. Wszelkie wspólnoty żeńskie starano się mieć pod ścisłą kontrolą ze względu na szczególny sposób postrzegania kobiety i jej roli w społeczeństwie w czasach, gdy rozwi¬ jało się życie zakonne. Wspólnotom takim nie pozwalano na działalność czynną, jeśli 6 7 8 9 6 Wymienione tu rodzaje zakonów w praktyce mogą łączyć się w jednym zgromadzeniu - np. Domi¬ nikanie są zakonem kaznodziejskim, żebrzącym. Etymologicznie z łac. mendicans p.pr. od mendicare „żebrać" z mendicus „żebrak". Ubóstwo inspirowało w znacznym zakresie cały ruch reformy w X I wieku, domagającej się powrotu Kościoła do ducha i struktur czasów apostolskich. Najbardziej znane w Polsce to: Dominikanie, Franciszkanie, Augustianie, Karmelici. 7 8 9 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 63 jakaś grupa kobiet chciała poświęcić się Bogu, mogła to czynić jedynie w obrębie ścisłej klauzury. Stosunkowo późno pojawiły się żeńskie zakony czynne. Zgroma­ dzenia powstające najwcześniej miały charakter klauzurowy, kontemplacyjny. Życie w zakonie kontemplacyjnym (z łac. contemplatio - wpatrywać się) polegało (w pier­ wotnej wersji) na całkowitym odcięciu się od świata zewnętrznego i życiu w całko¬ witym odosobnieniu lub w nielicznej zamkniętej wspólnocie, poświęconej prawie wyłącznie modlitwie i kontemplacji Boga. Ekspansja i rozwój mniszej formy życia doprowadził do powstania pierwszych wspólnot zakonnych w Europie. Do dnia dzi­ siejszego większość zakonów w prawosławiu ma charakter mniszy, natomiast w koś¬ ciele katolickim powstały również inne rodzaje zakonów, prowadzące działalność zewnętrzną, czynne. Wszystkie wspomniane wyżej rodzaje zgromadzeń, niezależnie od tego jaką formę życia prowadzą oraz jak zapewniają sobie utrzymanie (czy są to te, które ko¬ rzystają jedynie z jałmużny, czy też takie, które czerpią zyski z pracy swych człon¬ kiń), prowadzą swoje strony internetowe. Można zatem podjąć próbę wstępnego zdefiniowania Internetu jako narzędzia, które dało tym wspólnotom, będącym według pierwotnych idei społecznościami ekskluzywnymi i na wielu płaszczyznach odciętymi od świata, narzędzie o charakterze perswazyjnym, za pomocą którego mogą one komunikować pewne treści, a ponadto nawiązywać swego rodzaju więź z otaczającym światem, kreując przy tym swój wizerunek w oczach ludzi świec¬ kich. W dalszej części artykułu przybliżę to, jakiego rodzaju treści możemy na tych stronach odnaleźć. Treść komunikatu. Czyli co znajdujemy na „zakonnych" stronach WWW? Autoprezentacja jest przekazem w swej istocie perswazyjnym. Stąd dla wspól¬ not zakonnych, które w przestrzeni Internetu kreują swój wizerunek, niezwykle ważne zdaje się być jasne sformułowanie celów, którymi się kierują już na wstęp¬ nym etapie nawiązywania „relacji" z potencjalnym odbiorcą strony internetowej. Informacją, która powtarza się na każdej ze stron, a którą znajdujemy najczęściej na wstępie, jest wyrażony na różne sposoby opis celu, który stawia sobie dane zgro¬ madzenie. Dążenia te formułowane są w różny sposób, na przykład tak: Celem Zgromadzenia jest chwała i uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w Tajemnicy Jego Osobowej Miłości oraz uczestnictwo w zbawczym posłannictwie Chrystusa i Jego Kościoła. (www.kanoniczki.pl) Siostry nie mogą mieć innego celu, jak tylko, aby szczerze, choćby z największym trudem pracować około rozszerzenia Królestwa Chrystusowego w duszach. (www.dominikanki.pl) Uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w tajemnicy Najśw. Serca Pana Je­ zusa i szerzenie Królestwa miłości tego Serca w życiu codziennym jest podstawowym zadaniem Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego. (www.sercanki.opoka.net.pl) Its mission is to promote the following of Jesus Christ through studies in the Car¬ melite tradition and by making that tradition available to our Carmelite brothers and �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie sisters as well as all those interested in the study and practice of deeper spirituality. (www.carmeliteinstitute.org) Zwraca uwagę fakt, iż cele deklarowane w powyższy sposób, mają z reguły cha­ rakter duchowy. Wydaje się to być cechą wspólną dla sposobu, w jaki się prezentują na swoich stronach zarówno zgromadzenia polskie, jak i zagraniczne. Poza formu¬ łowaniem celów ogólnych, dla których istnieje zgromadzenie, znajdziemy także na stronach zakonnych coś, co nazwałabym „hasłami", motywami przewodnimi, oraz informacje o duchowości i specyficznym charakterze danego zgromadzenia. I znów podobnie jest na stronach zgromadzeń zagranicznych. Siostry, formułując te hasła i opisując realizowane zadania, jak i swoją wspólnotę, posługują się sformułowania¬ mi, w których wiele jest odniesień do świata boskiego. Odniesienia te wywołują w oglą¬ dających te strony poczucie, że ma do czynienia ze światem niezwykłym, istotami wyjątkowymi, w jakiś sposób „naznaczonymi" ręka boską. Przyjrzyjmy się cyta¬ tom: „Im więcej kto opuszczony, z tym większą miłością służyć mu trzeba, bo sa­ mego Pana Jezusa zbolałego w osobie tego ubogiego ratujemy" (www.albertynki.pl), piszą siostry. Mówiąc o swojej duchowości podkreślają, iż „apostolstwo win­ no wypływać z kontemplacji Bożej Prawdy. Aby sprostać temu wzniosłemu za­ daniu siostry troszczą się o osobistą zażyłość z Bogiem" (www.dominikanki.pl). Ich szczególnym zadaniem jest „umiłowanie liturgii, wspólnota dóbr oraz pielęgnowa¬ nie życia wspólnotowego w oparciu o szczególną harmonię modlitwy i pracy apostolsko-dobroczynnej" (www.kanoniczki.pl). Piszą też: „Obleczone w (...) uczucia Pana jesteśmy współpracownikami Prawdy" (www.dominikanki.pl), lub też tak: „Jesteśmy wspólnotą osób, które wzajemnie się nie dobierały. Tym, co połączyło nas w jedną rodzinę zakonną, była fascynacja miłością Bożą" (www.wizytki.pl). I jeszcze kilka cytatów ze stron anglojęzycznych: „Ordinary women who do ordinary things with an extraordinary vision ( . ) Women of vision, women of faith". „To be signs of God's constant and unconditional love for every person (...) Share our lives with transparency and simplicity, to be open to the new and the different with courage and faith, as we continue to read the signs of our evolutionary time" (www.carmeliteinstitute.org). Ważnym elementem, który pojawia się na każdej zakonnej stronie internetowej, są znaki-symbole zgromadzeń, będące rodzajem emblematów . Są one charakterystycz¬ nymi znakami rozpoznawczymi, herbami, danego zgromadzenia. Składają się naj¬ częściej z kombinacji elementów odnoszących się do symboliki religijnej - krzyża, serca Jezusa, monogramów imienia Maryi. Często posiadają swoje szczególne miejsce na stronie - na przykład pojawiają się jako pierwsze, w centrum, po otwarciu witryny. Bywają punktem odniesienia organizującym całą stronę, jeśli nie, to na pewno są wi¬ doczne i obecne na każdej z otwieranych podstron, ich pozycja więc jest istotna a funk¬ cja wyraźnie identyfikacyjna. Posiadają też znaczenie symboliczne, które najczęściej opisane jest na stronie danego zgromadzenia, a odnosi się do charyzmatu i duchowości zakonu, często wręcz wpisane w nie są hasła przewodnie danego zakonu. 10 10 Problematyka symboliki godeł zakonnych została już opracowana w książce Wacława Kolaka i ks. Józefa Mareckiego (1994), dlatego nie będzie tu szerzej dyskutowana. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 65 Historia - mity, historie legendarne, cudowne opowieści Nie znać historii to być zawsze dzieckiem (Cyceron) Każde zgromadzenie umieszcza na swojej stronie internetowej informacje do­ tyczące historii. Mówią one zarówno o początkach zakonu, jego założycielach, pier­ wszych wspólnotach, tworzeniu się charyzmatu jak i o powstawaniu kolejnych klasz¬ torów zgromadzenia w różnych miastach. Bardzo często historie te, poza faktami historycznymi, przekazują nam opowieści mityczne („mity fundacyjne"), legen¬ darne historie o cudach dokonywanych przez założycieli, czy też cudownych oko¬ licznościach powstania danej fundacji. Wszystkie one tworzą klimat bajkowości i nie¬ zwykłości, potęgując wspominane już wrażenie, że poznając dane zgromadzenie do¬ tykamy czegoś wyjątkowego, niezwykłego i w szczególny sposób wybranego. Poza his¬ torią powstania i rozwoju, często możemy na stronach poświęconych historii zapo¬ znać się z najnowszymi dziejami zgromadzenia, tymi dwudziestowiecznymi, do¬ tyczącymi realiów życia w rzeczywistości PRL-u, obejrzeć niezwykle ciekawe reprodukcje zdjęć archiwalnych i przeczytać historie o wojennych losach pojedyn¬ czych sióstr i wspólnot. Również te historie bywają wypełnione „znakami bożymi" i opowieściami o cudownych ocaleniach bądź bohaterskich, męczeńskich ofiarach. Przedstawianie historii zgromadzenia służy więc nie tylko zobrazowaniu faktów, ale często staje się okazją do budowania na jej bazie wizerunku danego zgroma¬ dzenia - narzędziem autoprezentacji. Zbiorowym bohaterem tych stron są zgroma¬ dzenia zakonne, a wplatane są w nie opowieści o losach indywidualnych, których funkcją jest wzmocnienie perswazyjnego charakteru przekazu. Tym samym opo¬ wieści, które czytamy, mogą spełniać funkcję konsolidacyjną, podobnie jak mity, które dana społeczność opowiada „sobie" i „o sobie", a Internet staje się szczególna platformą umożliwiającą prezentowanie ich szerokiemu kręgowi odbiorców. „A ja dałam się uwieść". Czyli kilka słów o procesie formacji Przy pomocy stron internetowych zgromadzenia zakonne zyskały niezwykle no¬ woczesne narzędzie, które daje im szansę promocji. Witryny te są miejscem prezen¬ tacji procesu formacyjnego i sposobem na zachęcenie potencjalnych kandydatek do wstąpienia do tego właśnie zakonu. Podstrony opowiadające o formacji mają „w za¬ myśle" konkretnego odbiorcę - zakłada się, że oglądająca je osoba jest zaintereso¬ wana wstąpieniem do zgromadzenia, a przynajmniej rozważa możliwość podjęcia tego typu drogi życiowej, co wpływa zapewne znacząco na ich formę i treść. „Zwykli ciekawscy" (w tym badacze społeczni) są raczej marginalizowani (o ile w ogóle zakładani) jako grupa docelowa. Przyjrzyjmy się teraz w jaki sposób zakony starają się przekonać o swojej atrakcyjności. W pierwszym rzędzie na stronach poświęconych formacji podkreślana jest nie¬ zwykłość powołania, które jest czynnikiem niezbędnym, aby móc zostać siostrą za¬ konną. Zjawisko zwane „powołaniem" jest w ogóle niezwykle istotnym składnikiem życia konsekrowanego. Życia zakonnego się nie wybiera, do życia zakonnego jest się wybraną i naznaczoną przez istotę Boską - to główna teza opisów powołania. Z dru¬ giej strony pojawia się sugestia, że każda potencjalna kandydatka może zostać tą wy¬ braną. Bardzo często strony poświęcone formacji zakonnej mówią o „tajemnicy powołania", stosując sformułowania typu: „Tajemnica Bożych dróg", „dar Bożego �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 66 Serca"; przypominając, że „Nie ma dwóch jednakowych szlaków, nie ma jednej re¬ cepty na życie"; a zarazem mocno podkreślając, że: „zawsze jednak powołanie jest inicjatywą Boga". W tych częściach witryn napotkamy też na świadectwa sióstr, po¬ siadające charakter opowieści biograficznych, które opowiadają o swoim powołaniu. „Od dziecka czułam, że to jest moja droga" - mówi jedna z sióstr, podczas gdy druga wspomina: „Aż do 18 roku życia nie lubiłam zakonnic! Uciekałam. Coś mnie ciąg­ nęło, coś się w sercu budziło, ale nie chciałam tego słyszeć. Tylko nie ja!" Funkcja tych opowieści jest niezwykle istotna i wpisuje się w znane w badaniach społecznych zjawisko składania „świadectwa życia" , które są słowami tak zwanych „zwykłych" ludzi opowiadających o swojej szarej codzienności i powszedniej rutynie, którym jednak przydarza się coś niezwykłego i zaskakującego. „Świadectwa życia" pełnią w społecznościach niezwykle istotną funkcję perswazyjną, a w przypadku zgroma¬ dzeń zakonnych również ewangelizacyjną i podobna jest też funkcja słów sióstr cy¬ towanych na stronach internetowych, które są kierowane do potencjalnych nowych członkiń wspólnoty. 11 Strony internetowe zakonów, będąc wirtualnymi miejscami zdobywania nowych kandydatek, starają się zaprezentować tę formę życia jako niezwykle atrakcyjną, dającą udział w tajemnicy, której nie dostąpi żaden „zwykły" śmiertelnik, a z drugiej strony dostępną dla każdego kto potrafi dać się wybrać, usłyszeć głos Boga. Dopełniając wizerunek powołania, jako czegoś niezwykłego, dostępnego wybra¬ nym, zgromadzenia na swych stronach opisują również (często znów słowami samych sióstr) poszczególne etapy formacji zakonnej, które przechodzi każda nowa kandy¬ datka. Proces formacji jest dość długi, w różnych zakonach trwa nawet do dziewięciu lat, zanim dana kandydatka złoży śluby wieczyste i zostanie nieodwołalnie włączona we wspólnotę. Etapy te prezentowane są jako kolejne stopnie wtajemniczenia. Nie¬ zwykle znamienny jest fakt częstego użycia cytatu z Biblii „Uwiodłeś mnie, Panie, a ja pozwoliłam się uwieść" (Jr 20, 7) do opisu powołania. Śledząc natomiast opisywany proces formacji, natkniemy się na wypowiedzi opisujące pierwsze dni w klasztorze, o których mówi się, że są spędzane „Jeszcze nie za klauzurą, ale już w Zgromadze­ niu" (www.albertynki.pl). Siostry zamieszczają zawołania: „Oblecz mnie, Panie, w no¬ wego człowieka! Daj mi poznać drogi Twoje, Panie, i naucz mnie chodzić Twoimi ścieżkami!" (www.sercanki.opoka.net.pl). Napotykamy także na cytaty z Biblii, takie jak ten: „Wybrał nas przed założeniem świata, abyśmy byli święci i nieskalani przed Jego obliczem. Z miłości przeznaczył nas dla siebie..." (Ef 1, 4). Pierwszym formal­ nym etapem formacji jest postulat. W tym czasie następuje „Oswojenie się z nowym miejscem i nowymi ludźmi (...) Oddychanie klimatem zakonnego domu, u boku wspólnoty sióstr postulantek" (www.albertynki.pl). Ma miejsce również zbadanie prawdziwości powołania. Postulantka „uzupełnia formację ludzką, wdraża się do pełniejszego życia chrześcijańskiego, zaznajamia się z zasadami życia zakonnego, z duchowością i apostolstwem" (www.dominikanki.pl). Potem czas na Nowicjat i Juniorat. Gdy kandydatka osiągnie ten etap, jest już uważana za siostrę. „Rok, a czasem dwa lata płyną szybko w rytm modlitwy i nauki, pracy i odpoczynku" (www.albertynki.pl). Ten czas prezentowany jest jako wprowadzenie w istotne i podstawowe obo­ wiązki życia zakonnego, a także zapoznanie się z duchowością Zgromadzenia. Potem przychodzi kolej na profesję czasową. Odtąd wszystko czym jest i co czyni siostra za¬ konna jest „szczególną Bożą własnością, jest na Jego chwałę" (www.albertynki.pl). 11 Najbardziej popularnym przejawem są świadectwa życia praktykowane przez Ruch Światło-Życie. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 67 Ten okres przedstawia się na stronach jako czas, gdy siostry zdobywają kwalifika¬ cje potrzebne w pracy, uzupełniają wykształcenie. W końcu nadchodzi moment, który przedstawiany jest na stronach jako najradośniejszy i wymarzony - profesja wie¬ czysta - opisywana jako: „radosny i oczekiwany przez wszystkich dzień ślubów wie¬ czystych złożenie na zawsze daru z siebie przez ślubowanie czystości, ubóstwa i po¬ słuszeństwa" (www.albertynki.pl). Powyższe opisy kreują wizerunek życia zakon¬ nego jako wypełnionego szczególną łaską, będącego niezwykłą tajemnicą, którą zgłę¬ bić mogą tylko boży wybrańcy. Uchylić rąbka tajemnicy. Czyli wcale nie takie niezwykłe Oprócz historii i opisu drogi formacyjnej, ważne miejsce na stronach zakonnych zajmują aktualności oraz opis życia codziennego i działalności sióstr. Tutaj zbiór adre¬ satów strony jest zdecydowanie obszerniejszy - można do niego zaliczyć wszystkich, którzy potencjalnie „klikną" na link do strony zakonnej - parafianie, rodziny sióstr, podopieczni lub każda inna osoba świecka, nawet taka, która nigdy nie zetknęła się z życiem zakonnym. Wśród treści wypełniających te strony znajdziemy informacje o bieżących wydarzeniach w danym zgromadzeniu, jak również o tych ze świata „ze¬ wnętrznego" - krajowych i zagranicznych, kościelnych i nie tylko. Znajdziemy opisy świąt i sposobu świętowania zarówno z okazji wielkich świąt kościelnych, jak i we¬ wnętrznych, zakonnych. Są tam zamieszczane relacje z wizyt ważnych gości, infor¬ macje o wydawnictwach, wpisy okolicznościowe i tym podobne. Prezentacji życia codziennego sióstr towarzyszą zazwyczaj zdjęcia. Wynika z nich, że w życiu zakonnym jest wyraźny podział na: - modlitwę, - pracę, - odpoczynek. Oglądamy zdjęcia sióstr w otoczeniu roześmianych dzieci i młodzieży, szyjące, pio¬ rące, gotujące, pracujące w ogrodzie, jednym słowem wykonujące wszystkie prace, które w swoim życiu wykonuje „zwykły śmiertelnik". Ta idea bliskości, prezentowa¬ nie codzienności życia zakonnego w kategoriach swojskości, zwyczajności, nie tak znów odległej od życia ludzi świeckich, stanowi kontrast w stosunku do wspomina¬ nej wcześniej wyjątkowości i tajemniczości obecnej w opisach powołania i formacji. Wizja życia codziennego prezentowana na stronach bliska jest idei aggiornamento, sformułowanej przez I I Sobór Watykański, zgodnie z którą kościół ma zbliżyć się do wiernych i stać się dla nich bardziej otwartym. Również sposób prezentowania działal¬ ności sióstr dostarcza nam wizerunku, który zdaje się mówić, że są one obecne we wszystkich dziedzinach życia, od szpitali, poprzez szkoły i przedszkola, aż po misje w dalekich krajach. Nawet siostry klauzurowe, które nie prowadzą działalności ze¬ wnętrznej, nie próżnują i poza modlitwą poświęcają czas na haftowanie, wyrób świec, figurek i inne zajęcia. Na stronach internetowych większości zgromadzeń znajdziemy również dowód na unowocześnienie kontaktu z wiernymi - intencje modlitewne można przesyłać za pośrednictwem elektronicznych formularzy, takich jak ten: �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 68 A odpowiedź i potwierdzenie „omodlenia" danej intencji siostry również odeślą drogą mailową. Widać też troskę o odbiorcę obcojęzycznego - rekordową pod tym względem stronę, którą odnalazłam w Internecie można oglądać w 11 obcych języ¬ kach (poza polskim). „Jest wesoło". Zamiast podsumowania System kulturowy składa się z wzorów/układów symboli, a język jest jednym z systemów symbolicznych w kulturze rozumianej jako sieć. Rozpatrując zjawisko komunikacji, którego jednym z aspektów jest autoprezentacja, nie można zapominać, że wszystkie aspekty kultury są ważne, choć najbardziej bezpośrednie przełożenie na formy komunikacyjne ma oczywiście język i sposoby wypowiadania się (zarówno ustne jak i pisemne). James Clifford (2000) uważał, że należy traktować kulturę, jako zbiór tekstów (komunikatów) podlegających interpretacji, tekstów nie tylko archiwal¬ nych, choć te, jako że pojęcie tekstu kojarzy się głównie z językiem i jego „material¬ ną" wersją - pismem, na pewno są niezwykle ważne w zbiorze „tekstów" kultury. „Tek¬ stem" w takim rozumieniu może być zarówno kronika, manuskrypt czy inny doku¬ ment, jak i obraz, fotografia, film, a także strój, zachowanie człowieka czy wygląd oto¬ czenia. Na mocy takiego traktowania kultury również do Internetu możemy podejść, jak do rozumianego w tych kategoriach „tekstu". Patrząc zatem na elementy obecne w sposobie prezentacji wizerunku za pośred¬ nictwem zakonnych portali internetowych, możemy powiedzieć, że mamy do czynie¬ nia ze swego rodzaju obrazem wytworzonym, „tekstem" w założeniu całościowym, wykreowanym na użytek internautów. Przy tym wydaje się, że twórczynie tych stron kierują swój przekaz do dwojakiego rodzaju odbiorcy. Uwzględniają możliwość oglą¬ dania portali zarówno przez potencjalne kandydatki do zakonu jak i „zwykłych" wier¬ nych szukających pociechy lub po prostu informacji o zgromadzeniu. W przekazie za¬ wartym na stronach zgromadzeń ścierają się, ale i dopełniają wzajemnie dwa typy wi¬ zerunku - wyjątkowość, obcość i tajemniczość życia zakonnego, wizja życia w perma¬ nentnej obecności sacrum, zgromadzenie, którego członkami są osoby wybrane, w szcze¬ gólny sposób naznaczone, z wizją zwyczajności, powszedniości życia w zgromadze¬ niu, gdzie siostry wykonują obowiązki identyczne z tymi, które spełniają ludzie świeccy, których „proza życia" aż tak nie odbiega od życia przeciętnego człowieka. Na poziomie społecznym język pełni często rolę włączającą do wspólnoty mó¬ wiących/używających danego języka , a na tej bazie powstaje zjawisko nazwane: 12 12 Jednocześnie wykluczając innych z komunikacji. Dla potrzeb mojego tekstu ważniejsza jest jednak funkcja włączająca, dająca poczucie uczestnictwa niż wykluczająca (zob. Saville-Troike 1982). �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 69 Speech Community (społeczność mówiących). A co za tym idzie, również termino¬ logia używana na omawianych portalach, dostosowana jest do wrażenia, które ma wywrzeć na odbiorcy. Z jednej strony stosuje się retorykę wyjątkowości, aby w po¬ tencjalnych kandydatkach obudzić przekonanie o wspólnocie i współuczestnictwie w wyjątkowej ekumenie. Z drugiej zaś, widoczny jest dyskurs „oswajania" obcości życia zakonnego i dążenie do obalania stereotypów, aby osiągnąć cel aggiornamento i przekonać o uczestnictwie we wspólnocie „ogólnoludzkich" doświadczeń. Cha¬ rakterystyczna jest również obecność na tych stronach dużej ilości cytatów z Biblii oraz innych źródeł kościelnych, tak zwanych złotych myśli jak również wypowiedzi samych członkiń wspólnot. Co uderzające brak jest na stronach zakonnych treści opi¬ sujących materialną stronę życia wspólnot. Poza prezentacją działalności nie zna¬ lazłam na nich informacji dotyczących spraw ekonomiczno-gospodarczych. Pozwolę sobie na zakończenie przytoczyć jeszcze jeden obrazek, prezentujący sposób, w jaki siostry zakonne mówią o sobie za pośrednictwem Internetu, po raz kolejny cytując wspomniany wcześniej chat z siostrami: „Często słuchamy różnej muzyki, gramy w ogrodzie w piłkę, jeździmy po tym ogrodzie nawet na rowerze... Są dni kiedy mamy rekreację całodzienną. Np. święta, uroczystości, imieniny sióstr - wtedy nie ma milczenia, jemy dobre ciasto i w ogóle jest wesoło;-)". Literatura: Clifford J., Kłopoty z kulturą, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. Kolak W., Marecki J., Leksykon godeł zakonnych, Wydawnictwo A D I , Łódź 1994. Saville-Troike M., The Ethnography of Communication, Blackwell Publishing Lcd, Oxford 2003. Źródła internetowe: http://pl.wikipedia.org/wiki/Internet http://www.albertynki.pl http://www.carmeliteinstitute.org http://www.czestochowa.us/content/view/698/63 http://www.dominikanki.pl http://www.kanoniczki.pl http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/przemowienia/oredzie_ssp _1990.html http://www.sercanki.opoka.net.pl http://www.wizytki.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bcbf2d50d25174e5028f82ff39b276b.pdf c3515813e0769e96680e5d77a2531f74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5781 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5378 Title A name given to the resource Zabiegi magiczne mające przyspieszyć śmierć w przypadku ciężkiego konania/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.54 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 15. Zabiegi magiczne mające przyspieszyć śmierć w wypadku ciężkiego konania. Objaś­ nienia znaków: 1 — wyjęcie z łóżka pościeli zawierającej kurze pierze, 2 — ułożenie umierające­ go na żytniej słomie, 3 — kropienie konającego wodą święconą. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b9d1032e8ab6e9c7babeb4cf49c41a7.pdf 0a649a611cf7f7ce8bd9eebb2b5e4c61 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5798 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5395 Title A name given to the resource Zabiegi magiczne wykonywane w czasie przenoszenia trumny przez próg/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.124 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 32. Zabiegi magiczne wykonywane w czasie przenoszenia trumny przez próg. Objaśnienia znaków: 1 — trzykrotnie stukają trumną o próg, 2 — obniżają lub podnoszą trumnę w progu, 3 — stawiają trumnę na progu, 4 — robią trumną znak krzyża na progu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e8695f8f8f3b2414a4c584f9c5ae3a1.pdf bde2072cf963ff71e5f9a0046251ef0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5953 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5545 Title A name given to the resource Zabiegi związane z pępowiną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Zabiegi związane z pępowiną Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Babka podczas porodu: 1—p r z e c i n a ł a i z a w i ą z y w a ł a p ę p o w i n ę (brak z a b i e g ó w magicz­ nych), 2—w y k o n y w a ł a zabiegi magiczne przy przecięciu lub z a w i ą z y w a n i u p ę p o w i n y , 3—z a k o p y w a ł a p ę p o w i n ę , 4—paliła p ę p o w i n ę , 5—brak tradycji, 6—brak odpowiedzi. Uwagi: 1. M a p ę opracowano na podstawie b a d a ń terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez P r a c o w n i ę Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z p i o n o w ą k r e s k ą oznaczają informacje p o c h o d z ą c e od ludności n a p ł y w o w e j (przesiedleńcy z K r e s ó w Wschodnich i osadnicy z r ó ż n y c h r e j o n ó w Polski). M a p ę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. J ó z e f G a j e k : VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludo­ wych zwyczajach i obrzędach urodzinowych. 27. Jakie obowiązki należały do takiej „babki": b) Przecięcie pępowiny i związane z tym nakazane zabiegi? Opisać je dokładnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2d7e06d42259bd52cdca0e62a487355.jpg b740e9a3cf4ae049a78b78d2ddd68760 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zabudowania wiejskie i drewniany dom z galerią / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny wąskofrontowy z galerią Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.2.2.4_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dom wąskofrontowy Kalwaria Pacławska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/723c21e5503b30e44f7705136b19f1ec.jpg b6d978c0e1ef61c57c558eca94d435fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zabudowania zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; zespoły budynków ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zagrodę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.15.2_01 - budownictwo wiejskie Dzianisz okolice Nowego Targu zagroda zespoły budynków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9e8f729ea18b9b7aaf421fe63e2b92.pdf 9f420870812403615ba64222bfee3d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource gender antropologia ciała antropologia jedzenia jedzenie - aspekt antropologiczny bulimia anoreksja antropologia płci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5248 Title A name given to the resource Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat B Doktorantka W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka s t u d i ó w podyplomowych z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje się pozyskiwaniem ś r o d k ó w ma działalność organizacji p o z a r z ą d o w y c h . Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy nformacje o śmierci nikomu wcześniej nie­ znanej urugwajskiej modelki Luisel Ramos obiegły świat, wywołując konsternację i obu­ rzenie. W sierpniu straciła przytomność podczas pokazu, lekarze nie zdołali uratować jej życia. Aby utrzymać linię, żywiła się wyłącznie liśćmi sałaty - takie dane podaje internetowa encyklo­ pedia . Kolejna tragedia wydarzyła się w listo­ padzie w szpitalu w Sao Paulo, gdzie zmarła 21-letnia Ana Carolina Reston. Karierę modelki rozpoczęła w trzynastym roku życia, nowe kre­ acje prezentowała w Japonii, Turcji i Meksyku, a przez ostatnie miesiące życia jadła jedynie po­ midory i jabłka. W chwili śmierci przy wzroście 174 cm ważyła zaledwie 40 kg. Temat podjęli nie tylko publicyści, sprawą zajęli się również 1 1 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Luisel_Ramos. B M I (ang. Body Mass Index) jest to wskaźnik będący ilorazem masy ciała liczonej w kilogramach i kwadratu poważni urzędnicy państwowi, którzy domagają się, aby dziewczęta o „rozmiarze zero" przestały się pojawiać na wybiegach. Władze Madrytu za­ kazały miejscowym kreatorom zatrudniania na wybiegu kobiet bez właściwego zaświadczenia lekarskiego oraz z BMP wskazującym na znacz­ ną niedowagę . Kolejne doniesienia o niebez­ piecznej chorobie, która szaleje w świecie mody, systematycznie potęgowały nastrój grozy. Do krucjaty włączyły się gwiazdy srebrnego ekranu - jedna z aktorek przyznała, że czasopisma ze zdjęciami chorobliwie chudych dziewcząt ukry­ wa przed sześcioletnią córką. Tajemnicza przypadłość dotyka kolejne oso­ by. Problem dostrzeżono w szkołach, pedago­ dzy robią wszystko, aby mu zapobiegać . Jeden 3 4 3 4 http://wiadomosci.onetpl/1384102,2678,kioskart.html. „Gazeta Olsztyńska", 2A0.2007, http://wiadomosci. wp.pl/kat,31314,wid,8665437,prasaWiadomosc.html. wzrostu podanego w metrach (przyp. red.). BARBARZYŃCA PDQ8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy z poradników dla kobiet w rubryce „gorący temat" alarmuje, że wśród uczennic szkół ponadgimnazjalnych zapanowała dziwna moda na grupowe odchudzanie. Kilka nastolatek po­ stanawia zgubić „dodatkowe" kilogramy, infor­ mują o swoim pomyśle koleżanki - te następnie dołączają do zespołu. Po kilku tygodniach poja­ wiają się rywalki - na początku w klasie, później w sąsiedniej szkole. Dziewczęta, dopingowane do osiągania coraz lepszych wyników, rywalizują i prześcigają się w wymyślaniu własnych diet. Wspólnie się ważą, po czym porównują rezulta­ ty. I chociaż chudną, to uważają, że ciągle zbyt mało . Podobny problem mają kobiety, które pra­ cując na odpowiedzialnych stanowiskach i wy­ chowując dzieci, muszą nieustannie dbać o swój wygląd. Należą do pokolenia wychowanego na supermenki i wydają się mieć idealnie ułożone życie. Doskonale radzą sobie w trudnych sytu­ acjach, lecz w chwilach słabości, kiedy nikt nie widzi, objadają się tylko po to, aby za moment móc wszystko zwrócić. W ten sposób funkcjo­ nują przez lata, nie budząc żadnych podejrzeń wśród najbliższych . Autorstwo terminu anoreksja przypisuje się dwóm osobom, które niemal równocześnie opi­ sały podobny zespół fizycznych objawów. Jed­ nym z badaczy jest William Guli, angielski lekarz, drugim - francuski neurolog Charles Lasegue. Bulimia od samego początku kojarzo­ na była raczej z moralnym, a nie medycznym wymiarem żarłoczności. Wczesne przypadki głodzenia wyrażały pogardę i wstręt do ciała oraz 5 6 5 „Tina", 16-18.04.2007, s. 20. 6 J. Podgórska, „Polityka", 7.10.2006, s. 106. 7 Por. S. Kurowski, Od ascezy do obżarstwa, 7 8 9 10 11 12 9 [w:] Oczywisty Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 52. R. Przybylski, Pustelnicy i demony, Znak, Kraków 1994, s. 77. jego biologicznych funkcji. Ciało jako byt niedo­ skonały stanowiło siedlisko zła oraz przeszkodę w wyzwoleniu dla duszy, zasługiwało zatem na agresję. Asceza miała w sposób symboliczny wyobrażać walkę z Szatanem i być potępieniem grzesznego świata . Zjawisko umartwiania ciała obecne było na początku chrześcijaństwa i w ca­ łym średniowieczu. Anachoreci, dążąc do zba­ wienia, poddawali się rozlicznym torturom, mię­ dzy innymi głodowali: „Niektórzy jadali bowiem co drugi dzień, chociaż byli i tacy, którzy przyj­ mowali pokarm co piąty" . Osiemnastowieczni medycy podobne praktyki będące demonstracją pobożności i wyrzeczeniem się potrzeb zmysło­ wych określali mianem anorexia mirabilis . R. Bell w swojej książce Święta anoreksja przedstawia kronikę przypadków osób, które świadomie rezygnowały z jedzenia i narzucały sobie długotrwałe posty. Przypuszcza się, że na anoreksję i bulimię chorowała między innymi Joanna d'Arc. Święta Katarzyna z Sieny tortu­ rowała ciało, aby ujarzmić niższą część swojej natury - przepasana łańcuchem nabitym gwoź­ dziami spała godzinę co dwa dni . Żywiła się jedynie łyżką ziół dziennie, a kiedy zmuszana była do spożycia czegoś więcej, wkładała patyk do gardła i wymiotowała . Prawdopodobnie chciała się w ten sposób zbuntować przeciwko rodzinie, która zmuszała ją do małżeństwa. Odmawiała jedzenia córka węgierskiego króla Małgorzata. Podobnie jak w historii Katarzyny, głodówka miała być wyrazem sprzeciwu wobec postanowienia ojca o wydaniu jej za m ą ż . 10 BARBARZYŃCA Gdańskie J.N. Vuarnet, Ekstazy kobiece, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 63. 11 J.R. Bemporad, Cultural and Historical Aspects of Eating Disorders, [w:] Eating Disorders, New York 1995, s. 407. 12 nu M . M . Jablow, Anoreksja, bulimia, otyłość, Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001, s. 30-31. urok biesiadowania, red. P. Kowalski, Towarzystwo 8 61 Ibid., s. 406. �62 Katarzyna Kubat O d m o w ę jedzenia u t o ż s a m i a n o z wielką siłą woli, głodujące osoby adorowano i podziwiano. Niektóre, jak Katarzyna czy Małgorzata, uzna­ ne zostały za uosobienie pobożności i wyniesione do godności świętych. Wierzono, że rezygnacja z cielesnych przyjemności i umartwianie stano­ wią jedyną słuszną drogę godnego, religijnego życia oraz prowadzą do nieśmiertelności i przynoszą wieczną chwałę. Dzięki wynalazkowi druku rozpowszechniło się w Europie wiele legend o „cudownych pannach" żyją­ cych bez jedzenia. Podobne przypadki zostały odnotowane również po dru­ giej stronie Atlantyku, gdzie purytanie natknęli się na sprawę czarownic z Massachusetts - donoszono, że su­ rowe głodówki sprawiały tym kobie­ tom „dziwną przyjemność" . Między X V I a X V I I I wiekiem barwne historie o pierwszych anorektyczkach zostały wchłonięte przez kulturę ludową. Niektórzy lekarze, podobnie jak du­ chowni, poddawali poszczące dziew­ częta wnikliwej obserwacji, chcąc do­ ciec, czy one rzeczywiście nie jedzą. Znany jest przypadek jednej z „cu­ downych panien", którą przyłapano na potajemnym jedzeniu, a następ­ nie stracono . Anoreksja przybierała postać coraz bardziej jarmarczną FOT. HUBERT FRANCUZ wygłodzone niewiasty prezentowano na dworach i odpustach, składano im wizyty i obsypywano podarkami. Sensacyjne towały wychudzone ciała swoich córek i sióstr informacje o głodujących kobietach rozbudzały za odpowiednią opłatą. Jednym z takich przy­ ogromną ciekawość, dlatego rodziny prezen- padków była Sara Jacob, dziecko angielskiego 13 14 13 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 1 4 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 180. BARBARZYŃCA E(1E| �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy farmera - rodzice czerpali zyski z pokazywania córki gapiom dopóty, dopóki dziewczyna nie umarła z wycieńczenia . W X I X wieku termin „poszczące dziewczęta" wszedł do powszechne­ go obiegu oraz zadomowił się na dobre w euro­ pejskich czy amerykańskich słownikach i leksy­ konach. Poszczące panny ciągle były obiektem zainteresowania i podziwu, a opisy ich sylwetek przedstawiano w prasie. Wielka popularność „niejadków" inspirowała coraz więcej kobiet i stymulowała do naśladowania podobnych za­ chowań . Epoka wiktoriańska jest momentem, kiedy wśród elit pojawia się nowy ideał kobiecego piękna i stylu życia. Idealna dama, zamknięta w czterech ścianach bawialni, miała ucieleśniać delikatność, słabość i podległość. Dziwne zacho­ wania przypominające zaburzenia jedzenia tłu­ maczono wyjątkową podatnością na załamania nerwowe. Typowym problemem była sitofobia - chorzy odmawiali przyjmowania pożywienia, które rzekomo było zatrute. Kolejna jednostka chorobowa to chlorosis (blednica), odznaczająca się brakiem apetytu, ogólnym zmęczeniem oraz anemią - w potocznej świadomości kojarzyła się z niezaspokojeniem płciowym i miała wy­ stępować u ludzi zamożnych . Kwestią, która wydaje się szczególnie interesująca, jest stosunek objawów do obowiązującego wówczas pojęcia kobiecości oraz ideału urody. Symptomy chlorozy odbijały się w modelu kobiecego piękna utożsamianego z „mdlejącym urokiem", bla­ dością i kruchością. Popularnym schorzeniem, które pod wieloma względami mogło przypomi­ nać dzisiejszą anoreksję, była przede wszystkim histeria . 15 16 17 18 63 Sposoby przejawiania się zaburzeń jedzenia oraz ich rozumienie są historycznie zmienne - wszelkie interpretacje odzwierciedlają głów­ ne poglądy i wierzenia obowiązujące w danej epoce. Problem został ostatecznie opisany w ka­ tegoriach medycznych i zdiagnozowany jako choroba psychosomatyczna. Oznaki pobożno­ ści zaczęto postrzegać jako objawy chorobowe. Głodówki przeniesiono ze sfery religijnej do świeckiej, następnie poddano medycznej obrób­ ce. „Właściwa" anoreksja rozpowszechniła się wraz ze zmianą standardów urody w latach trzy­ dziestych X X wieku, kiedy pojawiły się mody na rozmaite diety będące nową formą manifestacji określonego stylu życia . Bulimia nie doczekała się tak barwnego i szczegółowego opisu jak anoreksja, chociaż jej obecność została odnotowana j u ż w I I w. n.e. przez Galena, który użył słowa bulimis do opisu jednostki chorobowej objawiającej się nienatu­ ralnie dużym apetytem. Na przestrzeni dziejów termin bulimia sporadycznie pojawia się w pi­ śmiennictwie medycznym, mimo iż indukowa­ ne wymioty były przez wieki znane jako druga, obok upuszczania krwi, technika odtruwająca organizm . Problem został jednoznacznie zdefiniowany. Poza oficjalną wiedzą medyczną funkcjonuje „drugi nurt" - pełna niespójności i ąuasi-teoretycznych uproszczeń wiedza potoczna. Kultura popularna jest głównym źródłem danych na temat obydwu chorób, zwykle są to informacje pobieżne i fragmentaryczne, stanowią kompila­ cję obiegowych opinii, plotek, dawnych wierzeń i wątków medycznych. Mamy tutaj także do czy­ nienia z pewnym przetworzeniem naukowych 19 20 15 J.R. Bemporad, op.cit., s. 403. 18 A. Gromkowska, op.cit., s. 180-182. 16 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 19 A. Giddens, Nowoczesności 17 M . Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, [w:] Ano­ reksja i bulimia psychiczna, red. B. Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1996, s. 17. {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 2002, s. 145. 20 M . Pilecki, op.cit., s. 18. tożsamość, P W N , Warszawa �Katarzyna Kubat 64 sądów, które umożliwia racjonalizację fenomenu jak gwiazdy filmowe. Najpierw zaczynają Uczyć na poziomie „zdroworozsądkowego myślenia" kalorie. Potem szukają diet. W końcu zaczynają się i zredukowanie jego złożoności. W takiej formie głodzić i chorują . Dzieje się tak dlatego, że w na­ wyobrażenie o anoreksji i bulimii jest powszech­ szej kulturze atrakcyjność fizyczna jest większym nie przyswajalne, a zjawisko staje się czymś oczy­ atrybutem kobiet niż mężczyzn. Przedstawiane wistym. Za przykład mogą posłużyć fragmenty przez media sylwetki chudych kobiet są dla wielu tekstu zamieszczonego w pewnym portalu in­ nastolatek synonimem urody i atrakcyjności sek­ ternetowym: Anoreksja [...] jest jedną z nowych sualnej ^. Dziewczęta chcą za wszelką cenę zyskać chorób cywilizacyjnych [...] Osoby wykazujące figurę top modelki (• • - j . A wszystko zaczyna się zaburzenia łaknienia zwykle charakteryzują się tak niewinnie. Kilka nastolatek zauroczonych fi­ takimi cechami osobowości, ja\ perfekcjonizm, gurą znanych z telewizji modelekpostanawia się wysoki poziom aspiracji i ambicji [...] Uważa się, odchudzić. Cóż w tym złego? że anoreksja może być objawem schizofrenii lub Przedstawione poglądy odzwierciedlają kul­ choroby afektywnej. [...] Bulimia (bulimia ne­ turowy mechanizm - zagadkowe i niepokoją­ rvosa) to odwrotność anoreksji [...] Waga chorych ce zjawisko zostaje wytłumaczone i przez to waha się. Od wyniszczenia stosunkowo szybko do­ oswojone. Mamy tutaj do czynienia z czymś, co chodzi do patologicznej otyłości. [...] Chorzy na Peter L . Berger i Thomas Luckmann określili bulimię są głodni zaraz po zjedzeniu. [...] Często mianem „terapii" - zastosowaniem takich me­ objadają się w nocy. [...] To dążenie do idealnego chanizmów pojęciowych, które umożliwiają za­ wyglądu jest naturalne dla naszego gatunku. Od chowanie aktualnych czy potencjalnych dewian­ tysięcy lat stawiano wyżej walory fizyczne nad tów w obrębie ustalonej definicji rzeczywistości. umysłowymi. Mężczyźni zawsze oglądali się za Dewiacja zostaje zracjonalizowana przez „nie­ pięknymi kobietami [...] W ten sposób rodzi się fachowców" w ramach obowiązującej potocznej fobia. Kobiety posiadają bardziej złożoną psychikę wiedzy o świecie i włączona do symbolicznego niż mężczyźni [.. J . uniwersum, co gwarantuje jego trwanie. Na Komunikaty preparowane przez kulturę ma­ „poziomie ekspertów" stworzona zostaje teoria sową przedstawiają zaburzenia jedzenia jako dewiacji, aparat diagnostyczny i system lecze­ zjawisko dziwne i niezrozumiałe. Przyczyna nia . Ponadto potwierdza się tutaj przekonanie Susan Sontag o tym, że choroby najbardziej ta­ chorób - w dalszym ciągu nie do końca j asna dla profesjonalistów - w odniesieniu do najprost­ jemnicze, czyli uważane na gruncie medycznym szych skojarzeń znajduje poręczne wyjaśnienie. za wieloprzyczynowe, niosą w sobie ogromny Nadmierna koncentracja na wyglądzie, ciągłe potencjał jako metafory zła moralnego czy spo­ odchudzanie oraz zapatrzenie na celebrytów łecznego . popkultury to podstawowe składniki zdrowo­ Z jednej strony choroby przedstawione są rozsądkowej etiopatologii: Marzą, by wyglądać jako bardzo niebezpieczne, z drugiej otacza się 22 2 24 25 2 1 26 27 21 22 23 http://prace.sciaga.pl/50481.html. „Rzeczpospolita", 14.04.2006. http://www.słowo.com.pł/?dod=3&id=5881. 24 „Zdrowie", 3/2007, s. 54. 25 „Tina", op.cit., s. 20. 2 6 P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, 2 7 tworzenie PIW, Warszawa 1983, s. 179-183. S. Sontag, Choroba ja\o metafora. AIDS i jego metafory, PIW, Warszawa 1999, s. 65. BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy je aurą sensacji. Podobnie jak kiedyś „cudowne panny", tak dzisiaj kobiety z oznakami anoreksji, zwłaszcza gdy należą do „wyższych sfer", wzbu­ dzają niezdrowe zainteresowanie połączone z fascynacją: Zapadnięte policzki, wystające żebra i łopatki- Tak dziś wygląda jedna z sióstr Olsen, Mary-Kate. W dorosłość weszła ze 150 milionami dołarów na koncie, była szczęśliwie zakochana [...] W prasie zaczęły się pojawiać pierwsze ko­ mentarze dotyczące problemów, jatye Mary-Kate ma z jedzeniem. Reporter jednej z gazet tak ' cjonowal kolację jednej z sióstr Olsen w modnej restauracji: „Zamówiła pomidora. Pokroiła go na sześć części i bardzo powoli, kawałek po ka­ wałku, starała się go zjeść. Widać było, że sprawia jej to trudność. W końcu jedna\ńc udało. To było wszystko, co zjadła tego wieczoru" . Anoreksja jest jednym z najmroczniejszych sekretów świata mody. Teraz jej ofiarą może paść wielki koncern projektancki. To, o czym do tej pory plotkowało się w sieci, teraz podano w formie oficjalnej infor­ macji: Allegra Versace, 20-letma cóĄa Donatelli i spadkobierczyni imperium Versace, jest chora na anoreksję Opisy prezentujące zjawisko bulimii wywo­ łują raczej negatywne skojarzenia. Sama nazwa „wilczy apetyt", wskazując obecność niepoha­ mowanych impulsów, w sposób jednoznaczny odwołuje się do wyobrażeń o zwierzęcej naturze człowieka. Choroba poprzez metaforyczne „odczłowieczenie" postrzegana jest jako bardziej złowroga . Jedna z młodych gwiazdek show-businessu, Lindsay Lohan, wyznała, że była do tego stopnia chora i obolała, że nie miała siły się u m y ć . Znajomy cierpiącej od 16. roku życia na r e l a 29 29 30 31 28 http://katalog.bizz.pl/index. php?engine=tekst&nid=5892&cid=118. 29 http://zyciegwiazd.onet.pl/1409398,l,allegra_krolewna_ anoreksji,artykul.html. 30 S. Sontag, op.cit., s. 125. nu BARBARZYŃCA 65 bulimię Britney Spears opowiada, jak objadała się chipsami, lodami, słodyczami i colą, po czym z poczuciem winy zmuszała się do wymiotów . Z wyniszczającą chorobą zmagała się Jane Fon¬ da: Byłam bułimiczką prawie trzydzieści łat. Zwracałam niemał każdy posiłek, k y zjadłam. Kiedy to się zaczęło, nie było jeszcze nazwy na tę chorobę. A ja przez wszystkie te łata nie po­ wiedziałam o tym nikomu. Ta\ strasznie się tego wstydziłam. Uważałam, że jestem obrzydliwa. Wiem też, że ze względu na chorobę rozpadały się moje związki . Sam sposób, w jaki mówi się o znanych ko­ bietach dotkniętych chorobą, wywołuje ambiwa­ lentne odczucia. Zwłaszcza anoreksja przestaje być traktowana jako coś złego - w otoczeniu dworów, fleszy i czerwonych dywanów nabiera atrakcyjności, zaczyna być postrzegana jako eks­ kluzywna forma kreacji, model tożsamości wyra­ stającej ponad przeciętność. Co istotne, choroby przedstawia się obok wiadomości o środkach odchudzających i dietach oraz zdjęć wychudzo­ nych modelek. To wprowadza dziwne napięcie i dodatkowo neutralizuje negatywne skojarze­ nia związane z anomalią. Kontekst, w jakim podaje się informacje o chorobach - nacisk na modelowanie ciała połączony z prezentacją arsenału narzędzi koniecznych do osiągnięcia idealnego wizerunku, komunikaty utożsamiają­ ce powodzenie ze szczupłą sylwetką - sprawia, że zaburzenia jedzenia mogą zostać uznane za środek umożliwiający stworzenie pożądanego image. Media, przedstawiając groźne zjawisko przy równoczesnym lansowaniu patologicznego piękna oraz nacisku na autokreację - dostarczają 32 tór 33 31 http://wwwAinomaniak.pl/ploAi/ploAi/ploAa. php?p=3992. 32 http://muzyka.onet.pI/l 33 „Twój Styl", 12/2006, s. 47. 0172,1501975,plotki-html. �Katarzyna Kubat 66 pewnego wzorca ułatwiającego osobom o okre­ ślonych predyspozycjach ekspresję intrapsychicznych problemów Objawy bulimiczne i anorektyczne prezen­ tuje się coraz częściej na łamach książek. Na anoreksję cierpi, stworzona przez M . Gretkowską, Sandra K. - pracownica agencji reklamowej, która po kolejnej kuracji odchudzającej odkrywa w sobie dar jasnowidzenia, następnie staje się etatową wieszczką przepowiadającą notowa­ nia giełdowe. Ważne miejsce zajmuje literatura dydaktyczna dla nastolatek, która z założenia powinna zniechęcać i odstraszać - opisy kon­ kretnych przypadków, oprócz funkcji ilustracyj­ nej, mają stanowić potwierdzenie teorii o przyczynowo-skutkowym związku kultu szczupłej sylwetki i autodestrukcyjnych zachowań. Jed­ ną z bardziej popularnych pozycji jest książka W Lachowicz Przeklinam cię, ciało. Jak można się domyślić, jest to tekst o nastolatce, u której burza dojrzewania wyzwala patologiczne skłon­ ności - bohaterka głodzi się, potem sięga po narkotyki, zapada na anoreksję, później bulimię. Kolejnym przykładem jest książka H . Hassemuller W sidłach anoreksji. Tutaj znowu młoda i delikatna dziewczyna przeżywa kryzys zwią­ zany ze zmianami zachodzącymi w jej ciele. Postanawia je kontrolować, pragnie schudnąć, w efekcie doprowadza się do anoreksji. Anorektyczki zostają ikonami masowej wy­ obraźni - przykładem mogą tu być słynne bliź­ niaczki Samanhta i Michaela - „współczesne święte anoreksji". Siostry obiecały sobie, że tak długo będą się odchudzać, dopóki jedna z nich nie umrze. Ich przerażające zdjęcia obiegły cały 34 Por. M.F. Rogers, Barbie ja\o i\ona kultury, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2003, s. 139. 35 3 6 34 36 - człowiek maszyna, red. A. Celińska, K. Fidler Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Kraków 2005, s. 201. http://porcelanowe.lap.pl/site/pro.php. Por. K. Moskwa, www.obsesje.kompulsje.manipulacje.com, Anoreksja i bulimia w sieci, [w:] Człowiek świat. Podobne znaczenie przypisuje się postaci Karen Carpenter, zmarłej na anoreksję w 1983 roku wokalistki The Carpenters, popularnego duetu z lat 70. Kontrowersyjny reżyser Todd Haynes nakręcił fdm krótkometrażowy Super¬ star: The Karen Carpenter Story, opowiadający 0 umieraniu piosenkarki. Niezwykłość projektu polegała na tym, że w fdmie zagrały lalki Barbie - reżyser zestawił chorobę z lansowanym pato­ logicznym ideałem piękna . Prawdziwą „kopalnią" - nietrwałych wpraw­ dzie, ale atrakcyjnych z punktu widzenia an­ tropologa - tekstów są internetowe pamiętniki anorektyczek i bulimiczek oraz strony „pro-ana" propagujące alternatywny sposób odżywiania: Pro-ana to styl życia, dążenie do doskonałości, perfekcji, panowanie nad sobą i nad własnym ciałem*. Błogi są relacjami z prywatnych wojen toczonych codziennie z własną cielesnością, autorki informują o wykonanych ćwiczeniach 1 składzie przyjętego pokarmu. Czytając swoje dzienniki, dziewczyny kontrolują się i dopingują nawzajem, śledzą sukcesy i porażki towarzyszek, wymyślają nowe strategie w walce ze wspólnym wrogiem. Ujawniając publicznie wstydliwe se­ krety, świadomie narażają się na krytykę i ka­ rzące spojrzenia, co ma zwiększać motywację do kolejnych zmagań oraz skuteczność wykorzy­ stywanych technik. Dziewczynom przyświeca ten sam cel : musze być chuda musze po prostu musze;] a z waszą pomocą i moją motywacją na pewno się to uda;) nie mogę zawieść siebie dość użałania się;) czas zacząć prawdziwą wałkf o to co kocham ... kości... chudość... :) do zobaczenia moje siostrzyczki:*:*:™ 37 http://chuda-bede.blog.onet.pl/. zwierzę BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Fora internetowe pełnią funkcję centrów informacyjno-doradczych, gdzie każdy może zgłosić problem lub zwrócić się z zapytaniem, a poruszona kwestia jest poddawana dyskusji. Najczęściej konsultuje się sprawy diet, środków odchudzających oraz innych wypróbowanych metod redukowania wagi. Bywalczynie forów czy blogów tworzą w sposób spontaniczny zwarte gro­ no i afirmują patologiczny sposób bycia - niektóre 38 E. Goffman, Piętno. nU Rozważania o zranionej tożsamości, BARBARZYŃCA 67 rzeczywiście są chore, niektóre do tego aspirują. Posługują się slangiem, konstruują własne stereo­ typowe wzorce zachowań, mają silne poczucie przynależności do grupy i są przekonane o jej elitarnym charakterze. Odwołując się do Goffmanowskiej klasyfikacji dewiantów, podobne subspołeczności można by określić mianem sekciarskich - ze względu na kolektywne i demonstracyjne zaprzeczanie społecznemu porządkowi . Warto 38 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2005, s. 186-188. �Katarzyna Kubat 68 jednak zwrócić uwagę, że chociaż negują niektó­ re tradycyjne wartości - takie jak życie i zdrowie, przez co muszą ukrywać swoją działalność - to jednak doprowadzają do skrajności ideały akcep­ towane w kulturze dominującej, takie jak orien­ tacja na sukces, szczupła sylwetka. Istotny jest sposób, w jaki chore postrzegają siebie i swoje zaburzenia. Anorektyczki są z sie­ bie zadowolone - w ich własnym mniemaniu anoreksja jest manifestacją skrajnego perfekcjonizmu i siły charakteru: ty NIE POTRZEBU­ JESZ jedzenia [...] głodowanie jest przykładem siłnej wołi [...] medowaga odpowiada perfek­ cyjnemu ciału . Wychudzone ciało i sterczące kości symbolizują triumf nad popędami i wy­ mykającą się spod kontroli cielesnością oraz apetytem, tym samym gwarantują sukces i dobre samopoczucie: będziesz mogła zobaczyć swoje piękne, piękne kości [...] kości są czyste i gładkie/ wyraźne. Tłuszcz jest brudny i wisi na tobie jak spadochron . Masz kości „na wierzchu", a to jest piękne". Bulimiczki uważają swoje praktyki za dys­ funkcjonalne i wstydliwe, czują wstręt do sie­ bie. Żyją z poczuciem porażki: Ja wałczę z tym ścierwem juz kupę czasu ciągłe powtarzam sobie ze to ostatni raz ałe zawsze wychodzi inaczej :( nie potrafię sobie z tym poradzić jest to bardzo uciążłiwe [...] mam przez to baaaardzo niska samoocenę popadam w stan monotonni i małej depresji nic mnie nie cieszy tak jak kiedyś bo nie czuje się ładna atrakcyjna tylko jak hipopotam z opuchniętym gardłem" . Anoreksja postrzegana jest w tym kontek­ ście jako najlepsza metoda pozwalająca osią­ i9 40 2 39 40 http://www.umierajaca-dusza.blog.pl/. d http://porcelanowe.lap.pl/site/dlaczego.php. 42 http://users.nethit.pl/forum/read/necrosa/4096116/. http://Ąsiegi.emix.net.pl/wyswietl.php?user=bulimia. m 43 44 45 46 44 http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. html?f=11181&w Ibid. 41 43 gnąć wymarzoną sylwetkę - nie tylko szczupłą, ale wręcz chudą: ja chce schudnąć! nienawidzę swojego odbicia w lustrze, przy wzroście 164 mam 67 kg masakra ...każdego dnia czuje się jak ohydna świnia!!! przez ostatnie kilka byłam na głodówce, ale niestety miałam napad-a raczej kiłka-me mogę juz tak żyć....ja chce mieć anę, marze o tym codziennie i nic nie wychodzi... , ja na prawdę chcę schudnąć!!!!! pomóżcie mi. co mam zrobić?? ja też chcę być taka jak wy -Ano­ rektyczki- chudość jest piękna a me takie zwały tłuszczu jak ja mam. przy wzroście 170 ważę 61 kg jestem grubą Świnią . Niewłaściwe zachowania żywieniowe mogą być w odczuciu osób chorych źródłem rzeko­ mych korzyści, co sprawia, że trwanie przy nich staje się wygodne . Przede wszystkim zarówno anoreksja, jak i bulimia stanowią znakomity sposób na sterowanie otoczeniem i unikanie sytuacji trudnych. Należy tutaj powtórzyć za Goffmanem, nawiązując do jego teorii piętna, że możliwość usprawiedliwiania swoich niepo­ wodzeń stanowi wprawdzie drugorzędną, ale jednak konkretną korzyść dla nosiciela skazy. Dodatkowo doświadczenie męki, w kontekście powszechnych przekonań o związku cierpienia z życiową mądrością, ewokować może wyobra­ żenia ukrytego błogosławieństwa . Manipulacje jedzeniem zasadniczo wypełniać mają emocjo­ nalną pustkę, ucieczka w jedzenie lub „niejedzenie" pozwala odizolować się od problemów i otaczającego świata. Wypowiedzi zaburzonych internautek odzwierciedlają jednak jeszcze inne, szersze zjawisko, które dotyczy całej kultury ponowoczesnej, a mianowicie problem z okre- 45 = 42128842. S. Abraham, D . LIeveIlyn-Jones, Anoreksja ...op.cit. [TA PRACA N I E BYŁA CYTOWANA], s. 104. 4 6 E. Goffman, op.cit., s. 41-42. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy śleniem własnej tożsamości i nieustanny trud jej konstruowania . Materiały zamieszczone w sieci jednoznacz­ nie wskazują, że patologię można potraktować jako jedną z wielu ofert dostępnych na szerokim rynku image ow . Wszelkie niekonwencjonalne zachowania żywieniowe, dając poczucie nie­ powtarzalności i kontroli, stają się tym samym elementem kreacji i pozwalają skonstruować atrakcyjny dla niektórych osób wizerunek . Charakterystyczny wygląd czy sposób bycia po­ zwala wyróżnić się spośród innych, daje złudze­ nie bycia oryginalnym i przekonanie o wyjąt­ kowości własnej osoby. Jednocześnie znajduje potwierdzenie i uzasadnienie w systemie obo­ wiązujących w grupie norm i wartości. Przej­ mując aprobowane i stypizowane wzorce za­ chowań, identyfikując się z resztą „plemienia", jednostka realizuje gotowy projekt tożsamości - nieustające manipulacje jedzeniem oraz cia­ łem są elementem rozpaczliwej walki o to, aby tę tożsamość utrzymać. Rozpatrując zjawisko z a b u r z e ń jedzenia, należy przede wszystkim przywołać koncepcje reakcji społecznej. W przeciwieństwie do teorii etiologicznych nie koncentrują się one na przy­ czynach patologii, kładą za to nacisk na procesy, podczas których dochodzi do uznania konkret­ nych jednostek za dewiantów . Wedle założeń interakcjonizmu symbolicznego, gdzie zwykle wykorzystuje się metaforykę zaczerpniętą z te­ atru, rzeczywistość społeczna utożsamiona jest 47 48 49 50 4 7 Por. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, 69 z nieustannym działaniem, którego istotą jest ciągła definicja sytuacji. I co szczególnie ważne w kontekście tych rozważań, elementem central­ nym interakcji jest wyobrażanie sobie tego, jak jest się widzianym z perspektywy drugiej osoby. W konsekwencji stabilizuje się lub modyfikuje własną rolę, wykorzystując zestawy gotowych identyfikatorów, i dostosowuje ją do oczekiwań grupy^ . Odwołując się do powyższych ustaleń, moż­ na przyjąć, ze teksty kultury definiują rolę, dostarczają środek, za pomocą którego osoby 0 pewnych predyspozycjach mogą demonstro­ wać wewnętrzny problem, równocześnie redu­ kując rzeczywistość do granic własnej słabości . Wypreparowany wzorzec - ściśle powiązany z systemem znaków i symboli, określając i na­ rzucając społecznie aprobowane ramy ekspresji, powoduje, ze patologia przejawia się w taki, a nie inny sposób. Tworzy powszechnie zrozumiałą 1 czytelną fasadę szaleństwa, stereotypowe wy­ obrażenie choroby umożliwiające klasyfikację. Jest składnikiem zarówno subiektywnego, jak i obiektywnego świata. Mechanizm ten został opisany przez Bergera i Luckmanna: Opętanie mieszkańca haitańskiej wioski, który zinternalizujepsychologię voodoo, zaczyna się od momentu odkrycia pewnych dobrze zdefiniowanych oznakPodobnie nerwica nowojorskiego intelektualisty, który zinternalizuje psychologię freudowską, za­ czyna się od stwierdzenia pewnych dobrze znanych symptomów . 1 52 53 Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków s. 78-81. 2001, s. 136-137. 50 48 49 Ibid. 1993, s. 261-262. Por. I . Wojciechowska, Kiedy ciało ma decydujący w sprawie wartości tożsamości człowieka - drogi prowadzące glos do anorektycznej, [w:] A. Suchańska, Podmiotowe ispoleczno-kulturowe uwarunkowania anoreksji, W) A. Siemaszko, Granice tolerancji, PWN, Warszawa PD08 BARBARZYŃCA 51 Ibid., s. 268-269. 52 R. Bastide, Socjologia chorób psychicznych, PWN, Warszawa 1972, s. 368. 53 P.L. Berger, T. Luckmann, op.cit., s. 270. �Katarzyna Kubat 70 Choroba jest społecznie wytwarzana, powsta­ je w procesie komunikacji, oddziaływań pomię­ dzy jednostką a otoczeniem w odniesieniu do zbiorowych wyobrażeń i obowiązującej wiedzy. Objawy przekształcają się w przekazy, chory odgrywa swoją rolę według przygotowanego scenariusza, który będąc częścią symbolicznego uniwersum, odzwierciedla powszechne wartości i niepokoje . Kultura popularna, dostarczając informacje na temat obydwu chorób, nie tyl­ ko proponuje gotowy sposób na demonstrację wewnętrznego konfliktu, ale daje gwarancję, że zostanie on poprawnie odczytany, ponadto umożliwia racjonalizację zjawiska. Włączenie go w system wiedzy potocznej sprawia, że de­ wiacja przestaje zagrażać spójnemu obrazowi świata i tym samym umożliwia jego trwanie. Komunikaty o zaburzeniach jedzenia z jednej strony odzwierciedlają niespójności i kulturo­ we ambiwalencje, z drugiej poddają dewiację kontroli . Warto zwrócić uwagę, że problem przeraża i budzi strach, ale również fascynuje. Element chaosu, irracjonalność kojarzona z patologią od wieków wywołują pewną ekscytację. Tym, co przy­ ciąga, jest ciemna strona psychiki, element tajem­ nicy związany z obcością. Dewiacja, należąc do innego porządku, wieloznaczna i przepełniona symboliczną głębią, pociąga i odpycha jedno­ cześnie. Wyzwala emocje będące połączeniem podziwu i trwogi, zaciekawienia i niechęci. Ta ambiwalencja jest odzwierciedleniem nie tylko stosunku do obcości . Przede wszystkim przy­ pomina postawę wywołaną obecnością sacrum . 54 55 56 57 54 R. Bastide, op.cit., s. 366-367. 55 K. Moskwa, Zaburzenia jedzenia w ujęciu antropologicznym, [w:] Problemy psychologii i kultury, „ALBO albo", 4/2004, s. 51. 56 Por. Z. Benedyktowicz, Portrety „obcego". Już Stary Testament tłumaczy pojawienie się sza­ leństwa boską ingerencją, choroba psychiczna greckich herosów miała być karą zesłaną przez rozgniewanych bogów, koncepcję „boskiego sza­ leństwa" można odnaleźć w pismach Platona . Chorobie przypisuje się więc znamiona świętości, nieziemski - czasem boski, czasem demoniczny charakter dewiacji powoduje, że lęk i groza w jej obliczu przeplatają się z chęcią zbliżenia. Dziw­ na, niebezpieczna i niesamowita stanowi swoisty ekwiwalent sacrum - tym należy tłumaczyć jej siłę oddziaływania, ciągłą obecność i niezmienne zapotrzebowanie na szaleńców. Przenosząc problem na poziom psychologii kultury, można się dopatrzyć związku dewiacji z doświadczeniem ofiary i opisać zjawisko we właściwych mu kategoriach. Istotą tego zbioro­ wego i uniwersalnego w swym wymiarze rytuału jest poświęcenie jednostki dla jakichś wyższych celów - zwykle przebłagania sił nadprzyrodzo­ nych. Postać kozła, wokół której koncentruje się cykl ofiarniczy, powinna być personifikacją ar­ chetypowego, transkulturowego pod względem formy i treści syndromu cienia. Ofiara, której wy­ bór ma publiczny charakter, konfrontuje jednost­ ki z doświadczeniem granicznym - tematami śmierci, cierpienia, życia czy lęku, odpowiadając tym samym na najbardziej pierwotną ludzką potrzebę. W figurę kozła ofiarnego wpisywać się mają najbardziej destrukcyjne tendencje tkwiące w kulturze. Spośród wielu następujących kolejno sekwencji procesu szczególnie ważny wydaje się tutaj moment demonizowania ofiary, kiedy to na wytypowaną jednostkę przerzucane są zbiorowe 58 59 57 Ibid, s. 160. 58 W A . Brodniak, Choroba psychiczna w społecznej, świadomości Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 65-83. Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 5 9 Por. M . Sznajderman, Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa 1994, s. 5-7. Kraków 2000, s. 148-150. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy winy, lęki i nieszczęścia. Kolejnym etapem jest unicestwienie, dzięki któremu społeczność inte­ gruje się i odradza na nowo . Kozioł ofiarny staje się ważną figurą wy­ obraźni zbiorowej, cykl ofiarniczy odtwarza proces stworzenia kosmosu, oczyszczenia i od­ nowy. Projekcja elementów chaosu na zidentyfi­ kowany uprzednio obiekt umożliwia zbiorowo­ ści uwolnienie i zneutralizowanie potencjalnie dezintegrujących składników. I chociaż związki z archetypowym jądrem uległy degradacji, to w pozornie niewinnych zachowaniach, takich jak plotkowanie czy publiczne poniżanie, moż­ na się dopatrzyć archaicznych śladów - podob­ ne reakcje mają wyrażać kolektywną tęsknotę za doświadczeniem granicznym . Należy tutaj wspomnieć również o figurze błazna, roli odgry­ wanej zwykle przez małomiasteczkowego pijaka czy wiejskiego idiotę . Stabilizacyjną funkcję dewiacyjnych zachowań podkreśla K.T. Erikson. Zapotrzebowanie na aberracje wiąże się z ko­ niecznością nadawania systemowi większej spój­ ności i wyrazistości, o uznaniu pewnych postaw za patologiczne decyduje widownia społeczna, kierując się swoim kapryśnym i selektywnym zainteresowaniem. Co szczególnie istotne, celem formalnych instytucji kontroli nie jest wbrew pozorom zwalczanie nietypowych zjawisk, ale utrwalanie i utrzymywanie ich na stałym po­ ziomie . Egzemplifikacją przedstawionych powyżej teorii mogą być wydarzenia związane z włoskim tygodniem mody, kiedy to na ulicach miast poja­ wiły się billboardy przedstawiające zdjęcia nagiej anorektyczki - francuskiej aktorki Isabelle Caro. Założeniem kampanii promującej jedną z firm 60 61 62 63 6 0 Z.W Dudek, A. Pankalla, Psychologia kultury, Eneteia, Warszawa 2005, s. 272-281. 61 Ibid., s. 283-288. W) PD08 71 odzieżowych było, obok celów marketingowych, uczulenie na problem zaburzeń odżywiania wśród młodych kobiet. Zwierzenia bohaterki projektu, która - jak podkreślano - zna pięć języków, jest specjalistką w jeździe figurowej na lodzie i gra na skrzypcach, zamieszczono we włoskim wydaniu magazynu „Vanity Fair", 0 cierpieniu i trudnym dzieciństwie informo­ wała dodatkowo na swojej stronie internetowej. Kontrowersyjna akcja wywołała falę dyskusji, mimo że uzyskała oficjalne poparcie włoskiego ministerstwa zdrowia. Podawano w wątpliwość zasadność projektu, alarmowano, że jest bez­ użyteczny, a nawet szkodliwy. Napięcie wzmoc­ nił fakt, że autorem przedsięwzięcia był fotograf 1 prowokator Oliviero Toscani, który wsławił się użyciem w kampanii reklamowej Benettonu zdjęć skazańców czekających na wyrok śmierci i mężczyzny umierającego na AIDS . 64 # # # # Jak widać, antropologiczna analiza dostarcza argumentów, które uniemożliwiają redukcję fe­ nomenu zaburzeń jedzenia jedynie do parame­ trów medycznych. Systemy znaczeń i symboli skoncentrowanych wokół zagadnienia, a także mechanizmy, które je generują i utrwalają, po­ zwalają ulokować zjawisko w porządku m i ­ tycznym - bardziej n i ż w lekarskim rejestrze. Aberracje nie tylko stanowią element kultury. Są przede wszystkim specyficznym sposobem komunikacji i pełnią ważną funkcję społeczną. Można więc stwierdzić, że szaleństwo - będąc wspólnym wytworem - rozgrywa się tak samo w psychice chorego, jak i w wyobraźni całej zbiorowości. 62 Por. E. Goffman, op.cit., s. 184. 63 A. Siemaszko, op.cit., s. 283-292. 64 BARBARZYŃCA http://www.tvn24.pl/'-2,1522526,wiadomosc.html. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0380bd03e691f6534f811eb10f60ef88.pdf a62258484d154a8630664b0948336f81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5423 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny dziedzictwo narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5041 Title A name given to the resource Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku do przeszłosci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.206-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EWA KLEKOT Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku do przeszłości "Język dziedzictwa, który zalewa świat, jest przede wszystkim językiem Zachodu. W pierwszym kongresie poświęconym zabytkom historycznym w 1931 roku uczestniczyli wyłącznie Europejczycy. Tunezja, Meksyk i Peru dołączyły w 1964; w 1979 osiemdziesiąt krajów ze wszystkich kontynentów podpisało Światową Konwencję o Ochronie Dziedzictwa. Najodleglejsza wioska na Vanuatu może się pochwalić terminarzem aukcji Sotheby's. Firmy szwedzkie, japońskie i niemieckie budowały replikę wioski Shona i kopię Old Bulawayo w Centrum Dziedzictwa Historycznego w Zimbabwe. Za narodową schedą majaczy cień mię­ dzynarodowego biznesu" [Lowenthal1998, s. 5]. Czyżby więc retoryka dziedzictwa była częścią języ­ ka nowej kolonizacji? Jednoznacznie twierdząca odpowiedź na to pytanie byłaby z pewnością zbyt dużym uproszczeniem; poza tym naraziłaby prawdopodobnie autora na podejrzenia już nie o "antropologiczny relatywizm", lecz wręcz o lewactwo. Trudno jednak zaprzeczyć, że "język dziedzictwa", jeżeli będziemy go rozumieć po foucaultowsku jako przestrzeń, w której rodzą się znaczenia, jest częścią stosunków władzy; odgrywa też istotną rolę w procesie przemocy symbolicznej [Bourdieu 1995]. Z tej perspektywy ciekawe są zarówno jego dzieje, jak i jego współcześni twórcy świadomi swej prawodawczej mocy eksperci (w więk­ szości przekonani o legitymizacji i słuszności posiadanej władzy symbolicznej) oraz "użytkownicy języka", którzy w rzeczywistości są także jego twórcami, choć nieświadomymi faktu tworzenia. Ci pierwsi podają definicje i zakreślają granice, ci drudzy nie tylko weryfikują je w potocznym użyciu, lecz także nadają im nowe znaczenia wynikające z logiki praktycznego działa­ nia [ibid.]. "Język dziedzictwa - język Zachodu" jest w rozumieniu zacytowanego powyżej Davida Lowenthala lokalnym zjawiskiem roszczącym sobie prawo do uniwersalności; zjawiskiem zakorzenionym w zachodnim, nowoczesnym doświadczeniu przeszłości. Doświadcze­ nie to nie jest jednak bynajmniej jednorodne: charak- teryzuje je specyficzna dwutorowość, którą Lowenthal ujmuje w postaci opozycji między "historią" i "dziedzictwem" (history/heritage). Historia jest w tym zestawieniu stosunkiem do przeszłości postulującym jej jak najpełniejsze poznanie, przy świadomości, że możliwe są tylko przybliżenia, gdyż mapa przeszłości w skali jeden do jednego jest utopią: przeszłość zawsze pozostaje dla nas obcym krajem - nie jest niczyim dziedzictwem, lecz ziemią cudzą, zamieszkaną przez Obcego Mieszkańca Przeszłości [Lowenthal 1985]. Uznanie przeszłości za własne dziedzictwo jest natomiast według Lowenthala uroszczeniem i zawłaszczeniem tego obcego kraju; zawłaszczeniem, które podejmuje potrzebująca legitymizacji nowoczesność. Dokładniej rzecz biorąc, chodzi o nowoczesne wspólnoty wyobrażone, budujące swe zakorzenienie w oparciu o wspólnotę dziedzictwa [Anderson 1997]. Przeszłość rozumiana jako dziedzictwo nabiera wymiaru emocjonalnego: dziedziczy się po przodkach, nie po obcych; do dziedzictwa ma się prawo; o odziedziczoną schedę należy dbać. Rozumienie przeszłości jako dziedzictwa jest więc formą myślenia, która przede wszystkim pozwala na opanowanie teraźniejszości za pomocą przeszłości, tworzy emocjonalne więzi między "wtedy" i "teraz", "nimi" i "nami", stwarza zakorzenione w przeszłości motywacje do działań teraźniejszych i przyszłych. Nasza "powinność" wobec odziedziczonej przeszłości jest tak samo prawomocnym i przekonującym wyjaśnie­ niem naszych działań, jak zawarty w Genesis nakaz: "idźcie i czyńcie sobie ziemię poddaną" był w innych czasach dla kolonizatorów obu Ameryk. Rozumienie materialnych pozostałości minionych czasów jako zabytków dziedzictwa, czy też świadectw łączącej wspólnotę przeszłości jest uwarunkowanym kulturowo, nowoczesnym sposobem podejścia. Ponieważ w języku polskim słowo "nowoczesny" nie we wszystkich idiomach humanistyki posiada wymiar historyczno-społeczny odpowiadający angielskiemu modem i nie zawsze rozumiane jest tak, jak chciałabym go tutaj używać (i jak używany on będzie w artykułach autorstwa studentów Instytutu Etnologii 1), pozwolę sobie na krótkie wyjaśnienia. Termin modem konotuje "nowoczesność" nie tylko jako cechę jakościową niezależną od chronologicznego i geograficznego usytuowania przedmiotu, osoby czy czynu - np. można nazwać wprowadzony przez Echnatona system religijny "nowoczesnym", mówić o "nowoczesności" poglądów Avicenny czy nazwać wynalazki Leonarda "nowoczesnymi" - ale także cechy stanowiące konsekwencję przynależności owego przedmiotu czy osoby do ujętej w pewne ramy czasowe i geograficzne formacji kulturowo-społecznej zwanej madernity-w idiomie historii odpowiadającej przeważnie polskiemu terminowi "nowożytność". Polska "nowożytność" nie oznaczała jednak tego, co nowoczesne w sensie jakościo­ wym: więcej - często nowoczesność zaczynała się tam, gdzie się kończyła nowożytność, czyli w tak zwanych 206 �Ewa Klekot • ZABYTKI DZIEDZICTWA NARODOWEGO A PROBLEM STOSUNKU DO PRZESZŁOŚCI "czasach współczesnych". W rzeczywistości natomiast (potoczne) użycie określenia "nowoczesny" także odsyła nas do "nowoczesności" jako epoki: tylko z perspektywy "nowoczesności-nowożytności" i jej monoteistycznych systemów religijnych, rozwoju matematyki czy techniki możemy uznać dzieła Echnatona, Avicenny czy Leonarda za "nowoczesne", co de facto oznacza wyróżniające się na tle własnej epoki, a przypominające epokę "nowoczesną", z perspektywy której wartościujemy. W języku polskim dzięki tłuma­ czeniu terminologii historycznej z języków obcych nowoczesność, nowożytność i współczesność zyskały odrębny byt, ułatwiając z jednej strony uniwersalizację określenia "nowoczesny", odrywając je od konkretnej epoki historycznej, a z drugiej dzieląc tę epokę, czyli modernity, na dwie odrębne: "nowożytność" i "współ­ czesność". Jedną z konsekwencji takiego sposobu myślenia było patrzenie na przeszłość z perspektywy dwóch odrębnych kategorii: niewartościującej "nowożytności" i wartościującej "nowoczesności", co poważ­ nie utrudniało refleksję nad własnym uwikłaniem mówiącego współcześnie w historyczną nowożytność, stanowiącą podstawę jego wartościowań z użyciem terminu "nowoczesny". Inna konsekwencja tego stanu rzeczy to bałagan pojęciowy, który towarzyszył pojawieniu się rozważań o tym, co nastąpić miało ponowoczesności. Doświadczenie świata z perspektywy zakwestionowanych metanarracji i wzorców osobowych, świata, w którym jako jedyną prawdę wskazywano prawdę tekstu - określono pustą znaczeniowo dla Polaka kalką "postmodernizm", która wywoływała jedynie skojarzenia z "modernizmem" rozumianym w Polsce jako prąd artystyczno-literacki. Obecnie "nowoczesność" rozumiana jako formacja kulturowa obejmująca zarówno "nowożytność", jak i "współczesność" jest w języku polskim znacznie wyraźniej i lepiej obecna dzięki przekładom książek Zygmunta Baumana, w których od początku konsekwentnie tłumaczono madernity jako "nowoczesność", ukuwając równocześnie dla terminu postmadernity określenie "ponowoczesności". Niemniej jednak sposób, w jaki posługiwaliśmy się tymi terminami podczas badań i pracy nad materiałem, jest na gruncie polskiej humanistyki ciągle dyskusyjny, dlatego pozwolę sobie przytoczyć dość obszerny cytat z przypisu do autoryzowanego przekładu książki Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna [Warszawa 1995], w którym sam Bauman wyjaśnia ten problem: Pragnę z miejsca wyjaśnić, że nazywam <<nowoczesnością» okres historyczny, który w Europie Zachodniej rozpoczął się od serii dogłębnych społecznostruk­ turalnych i intelektualnych przemian siedemnastego stulecia i osiągnął dojrzałość w postaci (a) projektu kulturalnego, wraz z Oświeceniem, i (b) specyficznej formy życia społecznego, wraz z rozwojem społeczeń­ stwa przemysłowego (kapitalistycznego, a później także i komunistycznego). Nowoczesność- w sensie, w jajakościowe kim posługuję się tym terminem - nie jest bynajmniej tożsama z modernizmem. Ten drugi termin odnosi się do intelektualnego (filozoficznego, literackiego, artystycznego) prądu, który mimo swych wcześniejszych, rozproszonych przejawów nabrał prawdziwego rozmachu dopiero z końcem dziewiętnastego stulecia; spoglądając wstecz, można dziś ów prąd określić, poprzez analogię z relacją Oświecenia do nowoczesności, jako <<projekt>> ponowoczesności, lub też przedwstępny sygnał nadciągających czasów ponowoczesnych. Oczami modernizmu nowoczesność przyjrzała się sobie bacznie, usiłując dopracować się tej jasności spojrzenia i samoświadomości, które nieco później miały ujawnić niemożliwość realizacji jej programu, otwierając w ten sposób drogę przewartościowaniom ponowoczesnym" [Bauman 1995, s. 15]. Jak pisze Kevin Walsh [Walsh 1992], metanarracje nowoczesności (takie jak teoria ewolucji Darwina czy analiza kapitału Marksa) prowadzą do powstania powiązanych ze sobą "dyskursów dotyczących możli­ wości przedstawiania rzeczywistości [podkreśl. moje] i definiowania prawd wiecznych". Tworzenie przedstawień rzeczywistości jest jedną z najchętniej przez nowoczesność stosowanych strategii wyjaśnia­ jących i zawłaszczających; przedstawienie to porząd­ kowanie rzeczywistości w sposób umożliwiający jej ogarnięcie. Strategie reprezentacji odnoszą się w takim samym stopniu do teraźniejszości i przeszłości, do tego co bliskie i dalekie. Nowoczesność jest epoką wystaw, muzeów, skansenów, ogrodów zoologicznych, gdzie publiczność, oglądając systematycznie uporządkowaną ekspozycję, dokonuje metaforycznego zawłaszczenia przedstawionej - i uprzedmiotowionej - rzeczywistości. Jak pisze Walter Benjamin, wystawy światowe "unowocześniają wszechświat", stwarzają świat, gdzie najważniejszą rolę odgrywa z jednej strony pojęcie atrakcji (jak w lunaparku), a z drugiej specialite- produktu wyjątkowego, a zarazem typowego [Benjamin 1999, s. 18]. Te pojęcia odnajdujemy we wszystkich opisach doświadczenia turystycznego, a sama turystyka uznawana jest powszechnie za jedno ze zjawisk zakorzenionych głęboko właśnie w nowoczesności. Zawłaszczające i uprzedmiotowiające spojrzenie turysty, poszukującego atrakcji i autentyczności lokalnych specialites, które mają być reprezentacją egzotycznej rzeczywistości podróży ma rodowód nowoczesny [Urry 2002]. Współcześnie zarówno turystyka, jak i sposoby reprezentacji muzealnej ulegają zmianie w kierunku zwiększenia uczestnictwa widza/turysty w samym tworzeniu ekspozycji [Welsh 1992]. Czy jest to jednak jedynie oznaka, że metoda kolonizacji obcego kraju Przeszłości idzie z duchem czasów, czy też, że zmienia się rzeczywiście stosunek do Obcego Kraju? David Lowenthal odpowiada, że dopóki uznawać będziemy przeszłość za nasze dziedzictwo, dopóty nie zrozumiemy, czym jest historia. �Dzieje zabytku są oczywiście czymś innym niż historia obiektu, budowli czy przedmiotu. Jak pisze Franc;oise Choay, określenie "zabytek historyczny" pojawia się w języku francuskim prawdopodobnie po raz pierwszy w l 790 roku w wielotomowym dziele LA. Millina Antiquites nationales ou Recueil de monuments historiques, kiedy to "w kontekście Rewolucji Francuskiej wykuwa się zarówno pojęcie zabytku historycznego, jak i służące jego zachowaniu narzędzia i instytucje (muzea, inwentarze, klasyfikacje, sposób użytkowa­ nia)" [Choay 2001, s. 14]. Budowle zamieniają się więc w zabytki wraz z nadejściem nowoczesności, a sam koncept "zabytku" jest jednym z fundamentów jej koncepcji przeszłości jako historii. Zabytek historyczny staje się podstawowym, w znacznym stopniu konstytutywnym elementem nowoczesnego doświadczenia przeszłości. Czy potrafimy doświadczać tego, co nazywamy historią, bez zabytków? "Istota zabytku leży w jego stosunku do czasu przeżywanego i do pamięci, czyli innymi słowy, w jego funkcji antropologicznej" [ibid., s. 7]. Choay porównuje "sposób działania" zabytku do "działania" fotografii w ujęciu Rolanda Barthesa: istotą fotografii nie są ani jej walory artystyczne, ani jej funkcja komunikacyjna, lecz jej nierozerwalny związek z minioną rzeczywistością, jej walor "dowodu", "świadectwa", pozwalający na uobecnienie przeszłości w czasie teraź­ niejszym, na jej doświadczenie. Dopóki jednak zabytek pozostaje "zabytkiem przeszłości" - sprawa jego interpretacji jest nadal otwarta: uobecnia bowiem czas przeszły, daje świadectwo temu, co rozumiemy jako Przeszłość właśnie. Kiedy jednak przeszłość staje się "dziedzictwem naszych dziejów", zaczyna stanowić narzędzie służące legitymizacji współczesności. Oczywiście sposób użycia przez Lowenthala terminów "dziedzictwo" i "historia" jest specyficzny i nie tylko język potoczny nie dokonuje takiego rozróżnienia, ale także eksperci od przeszłości czę­ sto inaczej formułują swą terminologię. Częściowo wynika to z faktu, że wysunięty przez Lowenthala postulat "obcości kraju", jest antropologicznej proweniencji: zachodnia historiografia i historia nie wyrasta wcale z potrzeby opisania obcości, lecz właśnie z potrzeby przekazania potomności dziejów jej wielkich przodków - z potrzeby przekazania dziedzictwa. Stąd trudno oczekiwać, by kwestionowała swe prawo do przeszłości i uznawała ją za obcy kraj. Nowoczesność, formułując wymóg "historycznej prawdy", oczyszcza w swym przekonaniu historię z jej "bękarciego rodzeństwa", jakim są legendy, podania i mity. A jednak to właśnie ta "obiektywna" i "naukowa" historia manipulowała (i manipuluje) przeszłością tak, by mobilizowała ona teraźniejszość. Postulat, by traktować przeszłość jako "obcy kraj" jest z pewnością z ponowoczesnego ducha; zakłada on możliwość istnienia wielu równorzędnych historii jednego miejsca, jednego zabytku, jednego wydarzenia. Jeżeli traktujemy przeszłość jako nasze dziedzictwo, a tak samo kiedyś, jak i dzisiaj, jeśli istnieje208 my "my", są także "oni", to kwestionować będziemy jako uroszczenie każdą próbę "ich" interpretacji "naszego" dziedzictwa. Wspólnotą wyobrażoną, która z pozoru rozwiązywałaby ten problem, jest "ludzkość", ze swą listą UNESCO "zabytków dziedzictwa ludzkości". Jak widać jednak z całkiem niedawnych wydarzeń w Afganistanie, bynajmniej nie wszyscy ludzie czują się członkami tak właśnie rozumianej ludzkości. Z drugiej jednak strony - czy wspólnotę, która człowiekowi jest potrzebna, można zbudować bez odwoływania się do wspólnej przeszłości? Uwikłanym w nowoczesny sposób myślenia, trudno nam to sobie wyobrazić: wszystkie znane nam wspólnoty odwołują się do "wspólnego dziedzictwa" - poczynając od rodziny, a na Wspólnej Europie kończąc. Projekt Lowenthala panowoczesnej historii, która nie zawłaszcza przeszłości, nie próbuje legitymizować żadnych teraź­ niejszych działań, która- podobnie jak antropologiastaje się spotkaniem z obcością - taka historia z perspektywy współcześnie istniejących wspólnot wyobrażonych oraz wspólnot interesów uznać można za politycznie niebezpieczną utopię. Bibliografia Anderson B., 1997 Wspólnoty wyobrażone, przekł. S. Amsterdam- ski, SIW Znak i Fundacja im. S. Batorego. Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczno, PWN. Benjarnin W. 1999 The Arcades Project, trans!. H. Eiland, K. Bauman Z., 1995 McLaughlin, Harvard University Press. Bourdieu P., 1995 Outline of a Theory of Practice, trans!. R. Nice, Cambridge University Press. Choay F., 2001 The lnvention of the Historie Monument, trans!. L M. O'Connell, Cambridge University Press. Lowenthal D. 1985 The Past ls a Foreign Country, Cambridge University Press. 1998 The heritage Crusade and the Spoi/sof History, Cambridge University Press. Urry J. 2002 The Tourist Gaze, second edition, Sage Publications. Walsh K. 1992 The Representation of the Past, Roudedge. * Zamieszczone poniżej skróty artykułów powstały w ramach laboratorium etnograficznego "Zabytki dziedzictwa narodowego: między polityką a turystyką", które prowadziłam ze studentami Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 2002-04. Skróty pochodzą od redakcji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12deaa3de81aabf5ba81232a1d9a5f3b.pdf ff1bf7b3e5a888de21c9f3dd0f73e75b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2165 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2012 Title A name given to the resource Zachodnie wplywy kulturowe a etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 ZY(;~\'lUNT KLOf)NICKI Kal~dra Etnologii lnil\~rsytet Wroclawski ZACHODNIE WPŁYWY KULTUROWE A ETNOGRAFICZNE ZRóżNICOWANIE OBSZARU POLSKI Wstęp Terytorium Europy Środkowej, zamieszkałe przez kilka narodów, jest zróżnicowane pod względem kultury, przy czym zasięgi elementów kulturowych nie pokrywają się z granicami etnicznymi I. Jednocześnie, obok różnic kulturowych. często drugorzędnych, na obszarze tym odnajdujemy szereg podobiellstw 2. Wielkie cywilizacje Bliskiego Wschodu i znad Morza Śródziemnego nie mogły wywierać bezpośredniego wpływu na środkową Europę, bowiem masy\\} Alp i Karpat, góry Półwyspu Bałkal1skiego, stepy czarnomorskie, wreszcie puszcze i bagna interesującego nas obszaru, stanowiły przeszkodę trudną do przebycia. Cesarstwo Rzymskie, które drogą podbojów sięgnęło skraju Europy Środkowej, zarysowało jej zachodnie i południowe granice kulturowe i wpłynę/o znacząco na kulturę plemion germal1skich, zwłaszcza tych, które nawiązaly kontakty z Imperium. Pośrednio, i w znacznie mniejszym stopniu, wpływy rzymskie docierały do plemion zamieszkujących dorzecza Odry i Wisły. Ta część Europy dłużej zachowała swoją starą kulturę, a nadto nasycana była elementami wschodnioeuropejskimi i azjatyckimi. Te ostatnie docierały głównie za pośrednictwem ludów koczowniczych, najpierw indoiral1skich, potem altajskich. W dobie '"vędrówek ludów z puszczallskich i bagnistych terenów dorzecza Dniepru. a zwłaszcza Prypeci, ku zachodowi i południowemu zachodowi parły fale Prasłowian. W dorzeczu Laby, później także na terenach wschodnioalpejskicll. nastąpiło zderzenie Gennanów - spadkobierców wysokiej kultury celtyckiej i sąsiadów Rzymu z Praslowianami - dziedzicami archaicznych kultur puszczallskich i rozwiniętych kultur pasterskich. To "zderzenie" trwało kilka \\ id~ó\V, więc raczej należy mówić o przenikaniu plemion i kultur. W tym czasie Germanic byli zainteresowani zarówno łupiestwem, jak i osiedlaniem się I l"lIlii'szy artykul stanowi polską wcrsj<; referatu wygloszonego na !tIIcmu{ioo{{! !·:lIrope{{1f L"lhlfocarlOgraphic Working Group (..European Cultural Dil l'rsity··). które odo) lo sil; w dniach 26-28 marca 1996 roku w nest' (Republika 2 Sz~rzci na ten l~lllat pisal T. Wróblewski (1964). 10. Sympotjulll Area - Unity in Czeska). �158 w obrębie byłych prowincji zachodniorzymskich, co ułatwia/o Pras/(mianoll1 ekspansję· Jest prawdopodobne, że trwałe sąsiedztwo ukształtowala siC; później. u schyłku okresu wędrówek ludów lub nawet wc wczesnym średniowieczu. Granica styku germaJlsko-słowiaJlskiego biegła wówczas wzdłuż Laby, Sali. zachodniego zbocza Sudetów i Lasu Czeskiego. Od czasów Karola W iełkiego zaczyna się ekspansja m ił itarna i osad n icza w kierunku odwrotnym - ku wschodowi, co później otrzyma nazwę ..Drang nach Osten". Obok migracji z różnym natężeniem zachodziły dyfuzje kulturowe, co sprawiło, że po wiekach ludność polska mieszkająca w dorzeczu Odry i Wisły przejęła szereg zachodnioeuropejskich cech kulturowych. Potężniejące z czasem wpływy zachodnie będą łatwiejszc do odczytania. gdy przypomnimy najważniejsze procesy i wydarzenia, zw/aszcza dotyczące zachodniej i północnej granicy Polski. W drugiej połowie X wieku ukształtowało się Królestwo Polskie, początkowo z zachodnią granicą na Odrze. W drugiej połowie średniowiecza odpadly od Polski ziemie zachodnie i północne stając się jednocześnie terenami intensy\\nej kolonizacji niemieckiej. Z czasem Dolny Śląsk, zicmia lubuska, Ncma Marchia, Pomorze Zachodnie i ziemia chełmillska slaty się ..dzielnicami najbardziej nasyconymi ludnością niemiecką" (Labuda, 1971, s. (3). Germanizacja postępowała także na Pomorzu nadwiślaJlskim i na terenie Prus. Granica ustabilizowała się w roku 1466. Przez następne trzy wieki sąsiedztwo polskoniemieckie było pokojowe. Dopiero w wyniku rozbiorów Polski w latach 17721795, i późniejszych wydarzeJl, ukształtowała się w roku 181:) nowa granica dzieląca teraz Królestwo Pruskie (później Cesarstwo Niemieckie) od Królest\\a Polskiego stanowiącego część Cesarstwa Rosyjskiego. Przetrwa ona do l wojn) światowej. Nowa granica między Niemcami a wolną już Polską uksztaltO\vala się ostatecznie w roku 1922. W następstwie II wojny światowej przesunięto ją na linię Odry i Nysy Łużyckiej. Trwające przeszło tysiąc lat sąsiedztwo Polaków i N icmeów, proccsy osadnicze i dyfuzje kulturowe odbijały się w kulturze tych narodów. Czy i \V jaki sposób procesy te można odczytać na mapach atlasów etnograficznych') Prób9 odpowiedzi na to pytanie podjęła Zofia Staszczak w pracy Po}!.ntnic<, 1)()/skIJniemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978) odnajdujć)c na mapach A l/oS der deutschen Volkskunde "elementy kultury związane z tradycjami slowialiskimi". Autorka wysunęła także postulat "badania pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, tj. rozpatrując podobne nasilcnie występowania elcmcntó\\ kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej" (Staszczak, 1978, s. 146) 3 3 Autorka przecież kultury nawaluje do Polski germaliskiej" przy tym za pośrednictwem (Staszczak. do ostrożności iemiee. 1978. s t46). \\e wnioskowaniu: lub bez tego ..od /;lclwl!lI pośrednicl\\'1. przenlkah nic Iyll-.l) clemcnt\ �159 I. Środkowoeuropejskie atlasy etnograficzne zróżnicowaniH kultUl'owcgo Europy Środkowej próby uchwycenia Wiejska kultura interesującego nas obszaru została przedstawiona na mapach Atlas deI' deulschen Volkskunde, Atlas der pOl11l11erschen Volkskunde, \\ artykule Giintera Wiegelmanna Ersle Erp,ebnisse der ADV-UlI1ftagen zllr a!lell bduel'/ic!Jel! AI'/1ei/4, Allasie kulIwy ludowej w Polsce i w Polskim al/asie l'/lIo,\!,I'ujiczl!ylll . .Jednakże. poza n iel icznym i przypadkami. map wspomn ianych atlasów nie da si<; ze sobą zestawić z powodu różnic tematycznych 5, niekiedy też chronologicznych. A więc samo uchwycenie zróżnicowania kulturowego środkowej Europy napotyka na zasadnicze trudności. Dotychczasowe próby określania zróżnicowania kulturowego I Jego interpretacja zamykaly sil; w obrębie poszczególnych atlasów. Mamy więc książkę Tadeusza Wróblewskiego W'pólne elelllen/y w ludowych kullurach ,środkowej Europy. w której autor ..oddzielnie" omówił dorobek kaltografii etnograficznej niemieckiej i polskiej. Na uwagę zasługują artykuły Giintera Wiegelmanna /1I1!()1ra/io/l.\zen/I'el! in der hindlichen Sachkullur Milleleuropas (1970) i Petera Assiona fYord-.)·iid-UI!/erschiede in del' landliche Arbeils- lind Geriiteku//ur ( 19K:"). oparte głównie na materiałach i mapach AlIas der dell/schen "o/kskul!de. Zróżnicowanie kulturowe obszaru Polski interesowało szczególnie Kazimierza MoszYl1skicgo, którego artykuł Nieklóre przyczyny zróżnicowania kU//lIIT /if(/()\l'ej IV Polsce (ł 938) do dziś nie stracił na aktualności. W oparciu o mapy Po/skieg,o u/lusu e/llograjiczl!ego (PAE) jego redaktor .Józef Gajek przedstawi! artykuł Etnograficzne zI'óżnicowanie obszaru Po/ski (1976). a Zygl11unt Klodnicki - artykuł Tak Z\I'UlW rubież elnogeograjiczna, a problem gene.::01' !J/'::esll'::t'l!lIep.o::nJ::llicowallia kullury ludowej w Polsce ( 1994). 2. ZróżnicowHnie :VI0SZyllS kiego etnogmficzne Polski w świetle prac Kazimierza Już \\ roku 1927 K. MoszYllski zauważył. że zasięgi niektórych starych 11aI7~dzi chlopskich przebiegają w ten sposób, że dzielą Polskę na dwie strefy. Część pólnocno-wschodnia. do wieków XVIII-XIX porośnięta lasami i puszczami. charakteryzowała się archaicznymi i nieznanymi w reszcie kraju -1 Selki map ,I!las ciel' de/l/ch(,1I I'olksk/lnde i 10 map zamicS/czonych l\' artykule Wicgcll11al1l1,1 ohejtllllią pólnocną i zachodnią polsk~ IV jej granicach po II wojnic światowej. co lIlalwia ,11l,t1iz~'elnogcograliczną :' I): sponujemy tylko paroma mapami etnograficznymi obcjmującymi obszar środkowcj EuroP:. illap~ tLTmin(.)\\' palenia ogni ohl'z<,:dow)'ch zamieszczono w ForsC!llll1ge17 ::11111 Elh17%gisch('n ,JI!(/S /'lIJ'OI)(/S 11m/ seillcr :\"achharliinda. tom I: Die Tenlline del' Jahresj(!lter ill E/lropa. Gbllingen I no. rY!. TrojalHllli zalldzi<,:czam)' map~ form cepów w środk.owej Europie ( l. Trojan. f)reschjlegcl ill 1·,·/ll'iIlm.. l/et/lOdisette /'roh/elJlf eiller Karle •.. Elhnologia Europaea" R. 13. 1983. /, 2. " 22.1 l. Do pewnego stopnia porównywalne są mapy kopic. wozów. szlei i chomąt. niek[('lI;ch l(lIl11kopaczek i kolysck (1':/1,'. ADI' i Wiegelmann. 1%')). �160 elementami kulturowymi, jak radło rylcowe, socha, brona laskowa. cep gązewkowy, jarzmo kulowe, zaprzęg (jednokonny) w hołoble i duhę, kijanka półwalcowata. Do tej listy, zestawionej przez K. Moszyilskiego (1927), mojna dodać pojemniki do wysiewu zbóż uplecione ze słomianych wałeczków, dwukolne wózki do wywożenia sochy w pole, rezginie, łapcie wyplatane 7. łyka i szereg innych artefaktów (por. też: Gajek, 1976. s. 160 i n. oraz mapy 6. 8. 9). Wspomniane elementy kulturowe charakteryzowały jeszcze na początku XX \vieku nie tylko północno-wschodnie połacie Polski, ale i sąsiadujące z nimi Białoruś. Litwę i dalsze kraje północno-wschodniej Europy 6. Moszyński wyodrębnił także elementy kulturowe charakteryzujące do niedawna Polskę południową, środkową i zachodnią, a nieznane w jej pól nocnowschodniej części. Były to radła słupicowe (ramowate), pługi drewniane i plużyce, brony słupkowe (beleczkowe), cepy dwukapicowe. jarzma podgarlicowc (ramowate), zaprzęg przy dyszlu oraz kijanki łopatkowate i mieczykowate. Zdaniem K. Moszyilskiego narzędzia te szerzyły się w dawnych wiekach z zachodniej Europy w głąb Polski, czemu sprzyjała bliskość geograficzna Zachodu, duża gęstość zaludnienia i częściowe wylesienie zachodniej. środkowej i południowej części kraju. Fale kulturowe zatrzymywały się dopiero na skraju puszcz porastających północno-wschodnią Polskę, a więc nie przenikały na obszar charakteryzujący się słabym zaludnieniem i tym samym - nikłymi kontaktami między mieszkallcami. Fakt, że dawne granice zasięgów przetrwa l) do XX wieku, mimo że puszcze wytrzebiono znacznic w XVIII wieku. a nieomal zupełnie w latach 1852-1880, tłumaczyłbym tym, że w dobie nowożytnej wspomniane narzędzia nie były już innowacjami i w związku z tym już się nic rozprzestrzeniały. Tak więc K. Moszyilski wyodrębnił dwie strefy kulturowe: archaiczną, obejmującą pól nocny wschód Polski i, nasyconą dawnymi wpływami z Zachodu. pozostałą część kraju. Strefy te wyraźnie oddziela tzw. rubież ctnogeografiCLna (Moszyilski, 1927 i 1938; Kłodnicki, 1994). 3. Zachodnie wplywy kulturowe w ostatnich wiekach Powstanie Polskiego atlasu etnograficznego (część zeszytów z przcszło trzystoma mapami dotyczącymi różnych przejawów tzw. kultury materialnej) umożliwiło podjęcie próby znalezienia jeszcze innych elementów kultury. które napłynęły również z Zachodu. Te spośród nich, które charakteryzują zachodnią i północną Polskę i na ogół nie sięgają w głąb kraju (poza byłą granicę zaboru pruskiego), a ponadto charakteryzują niemiecki obszar etniczny, uznallO za 6 Niektóre ze wspomnianych elementów kultury. jak np. jarzma kulolle czy I·ezglnic. wystc;puią w tzw. przerwanym zasięgu adriatycko-baltyckim eharaklcryzui'1cYIll II/.gh;dnie slarszc. archaiczne elementy kultury europejskiej (por. MOSZY(lSki. I <)2iJ. s 23 i in.: co do fClgll1ii. p. Z. Kłodnicki. I?ezginia in Europa, ..Ethnologia I-:uropaca" R. S. I')7). I. 2. s. 10 I-II O i lalllieSZCZDna tam dyskusjal. �161 nowsze elementy kulturowe zachodniego pochodzen ia 7. Zal iczono do n ich kopaczki o ostrzu prostym (III, 135) x, bezjarzemne brony poprzecznosłupkowe (I. :"), sierpy pólkoliste gładkie (zesz. próbny, 8; I, 10; II, 68), kosy łączone z drzewcem za pomocą śruby (L 28), kopice dwurzędowe (II, 78), cepy cI\\ ukapicowe ze sztywnym palączkiem obracającym się na dzierżaku (zesz. próbny. 9; 11,70), ule słomiane (VI, 317), budynki o ryglowej konstrukcji ścian (I V. 195). chalupy asymetryczne jednoizbowe z paleniskiem poza izbą (IV, ] 9:"). chalupy z paleniskiem do gotowania we wnętrzu szerokiego komina (II, 127). chalupy z oddzielnymi, przeważnie kaflowymi piecami ogrzewalnymi (II, 128). c!utlupy o dachach krytych przeważnie dachówkami (III, 21 I), piwnice umieszczone przeważnie pod domami (zesz. próbny, 16; III, 174), piece piekarskie poza chalupą (II, 14 i 15), stodoły murowane (II, 102), wózki ręczne czterokolne (V. 284), jarzma przyrożne (IV, 231), ciężkie włóki sankowate bez strall1lm (V I. 341 ), wozy robocze o rozstawie kół powyżej 120 cm i wysokości kój tylnych powyżej 100 cm (V, 288 i 289) 9. W polowie przypadków są to elementy kulturowe doskonalsze od ich odpowiedników znanych w środkowej, wschodniej i południowej Polsce. Z\\Ióćm) przy tym uwag~ na to, że zasięgi tych artefaktów przebiegają podobnie jak granica byłego zaboru pruskiego w łatach 1815-1922 (mapa I). Te zbieżność wcześn iej zauważyl J. Gajek (1976, s. 146). S'ldzl(. że wspomniane elementy kulturowe są późnego pochodzenia; zapewne najpierw pojawiły się na terenach od stuleci należących do pallstw niemeckich, natomiast na ziemiach polskich, wcielonych w obręb Królestwa Pruskiego (później Cesarstwa Niemieckiego), upowszechniały się zapewne 7 '\ Ickicd) clemcnty te na ohszal"7c polskojęzycznym noszą nazwy niemieckie. l tak np. duże ,illnlCO\latc koszc z uchami. charakteryzujące wielkie obszary zachodniej, pólnocnej i środkowej /'01,;1.;1 przckraczaj'lc na calej długości Wisłę (PAE. z. 5. mapa 281). w Wiełkopolsce i w zicmi lhclmin,;kicj ,;,t nazYI\anc "kipami", a więc tak samo jak w Niemczech. gdzie kosze te w wielu '.lkolicach lwh po,;polite. Intercsujące jest to, że ckspandując ku wschodowi (w środkowej Polsce I dalej) ko,;zc te traq nazwę "kipa" na rzecz ogólnopołskiej. a nawet ogólnoslowiaóskiej nazwy ,.ku,;'· Inn\[11 c[ek<iwy[ll przykładem jest pospolita nazwa gwarowa "mur pruski" na określenie 'Clan o kun,;trukcj i rYi2lowej wypclnionej ceglami. Tu nazwa wprost odzwierciedla pochodzenie lCllnlHl\\;\Cli . S W nillliasach podalę numCl' zcszytu Po/skiego atlasu etnograficnego. a po nim numer 1l1dP) (j I.lst<; lę można wydłużyć uwzgl<;dniając dawne zasięgi kos jako narzędzi żniwnych (II. 69). kOI'IC rz<;dow\ch (II. ?X). I.anikania młócenia zbóż cepami (I, 3 I) wskutek upowszechniania się rnloeilrni z kie['alem (I. 33). a następnie mlocarni z napędem motorowym (I. 34). zanikania komór (I ł. 82). sporadYCl.nego wyst<;powania stodół zrębowych (II. 104), nasilonego występowania huch nk(m murowanych (III. 1')4). konstrukcj i dachu na pojedynczy stolec i na stolec. który tlI orz'! dwa rz<;dy słupów (Ill. 2(7), zdecydowanej przewagi dachów krytych dachówkami. CI tylko rl.adko. luh wyjątkowo. słomą (III. 211). Wyodrębniając strefę północno-zachodnią.l. Galek pr/.ed,;tillvił wykaz e!cl11cntów kulturowych niewiele różniący się od naszego i uzupełni! go KllkOl11il/.il,;i<;gami zjawisk kulturowych z zakresu tzw. kultury duchowej (z nic opublikowanych le,;/.(/.c IC';/.y((\w /'o/skiego ot/OS/l etllograficznego). l! Lud 1. LXXIV �162 Mapa l. Nasilenie występowania Polski i wschodnich Niemiec A. W badanej wsi cech kulturowych charaktcrystycznych dla p(')lnocno-zachodniel (wedlug danych Po/skiego al/oslI elnograjicnego opracowal Z. Klodnickil. odnotowano występowanie charakterystycznych dla północnej niemieckich: l - odjedenastu do osiemnastu*, 2 - od sześciu do dziesięciu, 3 - od trzech do pięciu, i następującej zachodnicj Polski liczby cech kulturow; ch oraz przylcglych obszarem 4 - do dwóch. B. * Inne oznaczenia: :) - granica między Królestwem Polskim do Cesarstwa (należącym Pruskim (późnicj Rosyjskiego Cesarstwem Niemieckim) a KI"ólestllell1 l. Szeryfy przy znakach oznacząją punkty badawcze rych nie udało się zebrać kompletnych informacji nieznacznie zawyżąjąc wartość znaków. Po/skiego ol/oslI elllograjic::llego. i w związku z tym dokonano II któinterpolacji �163 glównie w XIX i w początkach XX wieku. Niektóre z nich,jak wymiar rozstawu kół. konstrukcja ryglowa ścian czy piece piekarskie poza chałupą, były \\prowadzane zarządzeniami administracyjnymi. Na wielu mapach Po/skiego atlasu etnograficznego widać, że analizowane tu wpływy kulturowe wyraźniej odzwierciedliły się na zachodzie i północy ziem zaboru pruskiego. N ie wszystkie zasięgi pokrywają się z byłą granicą między zaborcami; jedne przebiegają przez środkową Wielkopolskę i Pomorze Gd'1I1skie. inne natomiast przekroczyły granice zaborów i biegną między Wartą i Drwęcą z jednej a Pilicą i ujściem Bzury, z drugiej strony. Te, głównie poludn ikO\ve, zasięgi zestawił J. Gajek (1976, s. 158-163 i mapa 7): "Ta trzecia niejako rubież jest naj młodsza i przypuszczalnie wiąże się z późnym już okresem 1870-1918 L, była więc rezultatem gospodarczej, politycznej i kulturalnej działalności Prus" (s. 163). W następstwie I wojny światowej granica polsko-niemiecka została przesunięta ku zachodowi i północy, a po II wojnie światowej ustalono jej przebieg wzdluż Odry i Nysy Łużyckiej. Zdawać by się zatem mogło, że już nic nie stoi na przeszkodzie, aby wspomniane elementy kulturowe upowszechniły się w reszcie Polski. Tymczasem upłynęły dziesiątki lat, a wiązka zasięgów kulturowych. ukształtowana w zaborze pruskim, jeszcze w czasie badaó terenowych w latach J 953-1968 przypominała granice zaboru 10. Zapewne można tu mówić o splocie czynników, takich jak istnienie granicy politycznej utrudniającej kontakty oraz tradycjonalizm, pewne zapóźnienie cywilizacyjne obszarów byłego zaboru rosyjskiego, co zapewne utrudniało przyjęcie ryglowej konstrukcji ścian, zwyczaju stosowania pieców piekarskich poza domostwem, kosy ze śrubą czy ręcznych wózków czterokołowych. Niektóre clemcnty kulturowe. za pam ięci informatorów, rozprzestrzen iały się jednak ku wschodowi, np. piece ogrzewalne, dachy dwuspadowe, krycie dachówkami czy zastosowanie kos do koszenia zbóż. Liczyć się także należy ze spadkiem atrakcyjności niektórych innowacji: cepy ze sztywnym pałączkiem obracającym się na dzierżaku nie rozprzestrzeniały się już w XX wieku, gdyż \\Iaśnie wówczas upowszechniły się młocarnie (1,31,33,34). I () Warlo dodar. ;i.c podczas badall tcrenowych przeprowadzonych w lalach 1988-1991 IV 60 ll1icjscO\\ościach pol%nych po obu stronach byłej granicy między byłą Prowincją Poznań \\ la bor/c Pruskim a (,ubcrnią Kaliską w zaborze rosyjskim stwierdzono istnicnie dystansu poznawclO-cmocjonalncgo miydzy społccznościami pogranicza. Dystans ten ukształtował si~ po lIt\\orlcniu granicy zaborów i granicy celnej w 1815 roku, a zaczął zanikać po jcj zniesieniu po [ \\ojnic ś\\·iatowcj (.I. Schmidt, Po::nQllskie i Kongresówka. Dawne podzialy polityczne regionu u· .\-uici/e \1'.l"IJhnÓ'li ::hiorowych wspńlc::esnych Wielkopolan, .,Lud" l. 77. 1994, s. 97-1 J 6). �IM 1/,' '5' l" lO' 11" II' so' f·::~::::'.;.]1 122]3 <9' ~5 IS' '6' 11' li' Mapa 2. Strefy kulturowe ,,' lO' Polski (opraclllval li' /. Klodnicki) I. Strefa północno-wschodnia (por. Klodnicki_ 1994_ mapa 2) l-obszar nacechowany występowanicm 4-G cech ku Iturowych charaktćrysl\Tznych d la ic.i sircl\. 2-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 cceh kulturowych charakiLT)'st)un)'ch dla lcj slIel\ II. Strefa środkowo-południowo-wschodnia (por. Klodnicki. 1')94. mapa :2) :I-obszar nacechowany występowaniem 4-7 cech kulturowych charakter)'si)'un\ch did lej .slrcl\. 4-obszar nacechowany występowaniem 2-:1 ccch kulturowych charakter)sl) UJ1) ch dhl te.i strel\" III. Strefa północno-zachodnia (por. mapa I): 5-obszar nacechowany występowaniem I 1-18 cech kulturOlv·)och charaklcrV"S1)TZII)"Ch d 1,1 Ie-.j strefy, G-obszar nacechowany występowaniem G-lO cech kulturowych charakter)'st\ un)'ch d la lej slrL·I~. *Rzadsza szrafura w zachodniej i w części pólnocncj Polski jcsl spoll·odoll·'lnd dlloma czynnikami: a) stare elementy kulturowe szybciej zanikaly na tym obszarzc (por. Klodnickl. 1988); b) informacje tam zebrane są niekompletne z uwagi na lo. jl' IlIdn('ś0 ,Illlochlllniuna zosta1a wysiedlona po II wojnic światowej bądź wycmigrowala przed prz.cprowaw.cniem had,lIi terenowych. �165 Podsumowanil' Na mapic 2. vvidoczne są trzy wyraźnie wyodrębniające się strefy. Pierwszą z nich. obejmującą północno-wschodnią Polskę, jeszcze w pierwszych dziesi~cioleciach XX wieku charakteryzowały archaiczne cechy kulturowe, podobne do tych, które znamy z Białorusi, Litwy i dalszych krajów północno\\schodnicj Europy. Te clementy kulturowc, które są mniej prymitywne, a których kres \Vyst~powania wyznaczały dawne granice puszcz, wywodzą się ze średniowiecznej kultury chłopskiej Zachodu. Jeszcze w okresie ll1it;dzywojcnnym występowały one w strefie środkowo- i południowo-polskiej. Natomiast na zachodzie i północy Polski były wówczas już rzadsze, ustępując formom nowszym (Kłodnicki, 1988). które upowszechniały się zapewne głównie dopiero w XIX stuleciu. Trzecia strefa wytworzyła się w okresie. gdy te obszary należ.ały do Prus (później Niemiec). W przedstawionym artykule wykorzystano wyniki wcześniejszych badaIl nad rubieżą etnogeograficzną (K. Moszyóski, 1927 i 1938; Z. Kłodnicki, 1994) i uzupełniono je rozważaniami nad genezą strefy północno-zachodniej. Historia kS7tahowania się polskicj kultury ludowej, z uwzględnieniem dyfuzji kulturO\vych i osadnictwa z Zachodu, wciąż czeka na odrębne opracowanic. '\iczbt;dnc są ohszerne studia porównawcze, z zastosowaniem metody etnogeograliczncj. obejmujące tradycyjną kulturę narodów sąsiednich, z\\ laszcza Niemców. Na obecnym etapie pożyteczne będzie odwołanie się do pracy G. Wicgelmanna. Porównanic wniosków, do których doszedł Glinter Wiegelmann analizując zróżnicowanie kultury wiejskiej, z naszymi, dla ohszaru Polski, wykazuje istotne różnice. Obszar niemiecki najpierw różnicował się pod wpływem prc)\\ incjonalnej kuhury póź.norzymskiej i postrzymskiej. Od późnego średn iowiecza coraz większą rolę w rozwoj u kultury wsi na połudn iu Niem iec odgrywały miasta; w tym samym czasie na północy następowała intensyfikacja i modernizacja rolnictwa. Kultura wsi polskiej natomiast, pozbawiona ożywczego wpływu, bezpośrednio z obszarów byłego imperium rzymskiego, a później także wpływu miast, które na obszarze Polski, zwłaszcza centralnej, wschodniej i poludniowej rozwinęły się słabo, chłonęła wpływy zachodnie. Przenikały one drogą dyfuzji luh wraz z kolonistami, głównie z północnych i środkowych Niemiec. To sprawiło, że w kulturze obu narodów znajdujemy szereg elementów wspólnych. BIBLIOGRAFIA .. \";lllll 1'. I <.IX:' Xortl-Siic!-I !nlerschietle in der landlichen Arbei/s- lind Gera/eklll/llr. w: Nord-Siid(/nlersc!licc!e in tier sladlischen lind landlichen KU/lIII' !v/il/e/europas. pod red. (i. Wil:gcilllanna. rvlun~ter (Bei/rage zur Vo/ksku/llIr ill Nordwesldelllsch/antl. /.. clO). ~ 25 I - 2(13. �166 Alias der deulschen Volkskunde .. 1936-1939 Alias der deulschen Volkskunde. z. 1 - 6. pod n:d. II ienrieha Ilarmjanla i Ericha R6hra. Leipzig. 1958-1979 Nowa seria, z. 1 - 7. pod red. Matthiasa Zendera i in. Marburg. Benlzien U. 1980 Bauernarbeil im Feudalismus. Lam{wirlschajiiche .lrheilsgeriile l//U{ -verjahrell III Deutschland von der ."vlil/e des erslen Johrwuscnds II. / his lilII (,W)/). "Verorfenlliehungen zur Volkskunde und Kullurgcschichtc" t. (,7. Ikrlin. Gajek .I. 1976 Etnograficzne ::różnicowanie obs::aru Polski. w: Llnogmjia f'o{ski. l'r::emwJ/1 kuliWY ludowej. pod red. Marii Biernaekiej i in .. t. I. Wrodaw. s 14.1 - 177. Kaiser K. 1936 AlIas der Pommerschen Volkskllnde, rex/hand, I'oll/II/emjorschllng II {(eilIC. Veroffenllichungen des Volkskundlichen Archil's jiir POlI/lI1cm. l. 4: f.:arlelll/wppe. verojfenllichungen Archil'S fiir Pommern. I. 5. Greifswald. Klodnicki Z. Die Dynamik des WandeIs der traditionellen Saehkll!lur in 1'0/1'11. w: Wandel deI" 1988 Volkskultur in Europa. Feslsehrifl pir Chinler Wieg eIII/aII II ::1111/ MI. (jehllrlslag. pod red. Nils-Arvida Bringeusa i in., Mlinster. l. I (Heilmge ::lIr l'olkskllllllr il/ Nordwestdelllschland. z. 60). s. 325 - 347. 1994 Tak :cwana rubież elnogeograficna, a problell/ gene::v IJr:eslr:ennego ::różnicowania kultury ludowej w Polsce ... Lud" t. 77. s. 47 - !JX. Labuda G. 197 ł Polska granica ::achodnia. Tysiąc lal {bejów polilyc::nvch. I'o/lwli. Moszyliski K. 1927 Lud polski w dorzec::u Wisly. "Ziemia" R. 12. s. 163 - I m. 1938 Niektóre pr:cyc::yny ::różnicowania kllltwy lud01l'ej \1' I'olsee ... Lud s!mvia;lski" l 4. s.65-117. Moszyński K .. Klimaszewska.l. 1934-1936 Alias kuliury ludowej w Polsce. z. I - 3. Kraków. Po/ski alIas etnograjiczny.. 1958-1981 Polski atlas etnograjiczny. .. pod red . .Ió/da (jajka. /cS/Y! próbny. l. I - h. Warszawa. Stasze/ak Z. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranice elnogmjie::ne. lJni\\'crsytel 1111. 1978 Adama Mickiewicza. Seria Etnografia nr S. Poznail. Wiegelmann G. 1969 Ersil' Ergebnisse der ADV-Umji'agen ::111' a//e/1 biillerlic/ien .,/r/)eil... Rheinische VierteljahrsbHitter"' t. 33, s. 208 - 262. fnnowationszenlren in der liindlichen Sachkllllllr iIIillelell["()lm.1"w: "olkskulllll' IIW{ 1970 Geschichte. Festgabe Josef Diinninger. Berlin. s. 1:20 - 136. 1977 Die Sachkul/ur Milleleuropas. w: Volkskllnde Cine 1~·injllllJ"l/llg.pod rcd. Ci. Wiegelmanna i in., Berlin. s. 97 - 131. Nord-Siid-Unterschiede in den kll/lllrriilllllliehen G/iel!erungen seil IFi/he/m 1985 Ileinrich Riehl, w: Nord-Siid-Unlerschiede in der sliidtischen l/lld liindliehcn A'-lIltllr ivfille/europas, pod red. G. Wiegelmanna. MUnster (8eilmge :111' J 'o/ksldiltlll' ill Nordwes/deu/schlond, z. 40), S. 389 - 404. Wróblewski T. 1964 Wspólne elementy w ludowych kulIlIrach .\:rodkO\l"ej Fllmp\'. Uni\Yl.:rs}lel im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prace Wyd/ialu Filozoliu.no-llistorYClncgo Seria Etnografia nr 3, Poznań. �167 I.lgmunt Klodnicki WI-:STmN CULTURAL INFLlJENCES AND ETHNOGRAPIIICAL DIFI"ERENCES OF TilE TERRITORY OF POLAND (Summary) In mosl cascs. Weskrn cultural inlluenee have been reaching Poland by diffusion and migralion via Cjennany. Oldcr swdies by Kazimierz MoszYllski (1927, 1938). Józef Gajek (J 976). and I.ygmunl Klodnieki (198lt 19(4). as well as an analysis of the maps included in the Polish ethnographic atlas. which is pn;sented in this article, allowed the author to specify the relative chrolHllogl· and intensity orthcse intluenCl:s, and consequently, to distinguish the cultural regions "I' !'"Iand (iIlap :2). The lirst region. or lhe North-East those kllO\\n rrum Iklarus. Lithuania, decades of the tllentieth centlII)'. demonstrated the archaic cultural and other countries ofnol1h-eastern characteristics similar to Europe, still in the first The less primitive clements of culture. whose range was demarcated by the old boundaries of gre;lt Il)rests. derived rrom the iIledieval peasant eulture of the West. They could be observed in the ccntraL southern. and south-eastern regions or the country until the period between the world I'<IIS. The same elemellls were at that time mueh more rare in the west and north of Poland. giving Ila) lO newer 1<>rIllS(Klodnicki, 1(88), which had been spreading in the nineteenth cenlury. This lhin.! zone came into being only aner the northern and western territories of Poland had been incorporated in Prussia (and later in Germany). The author rekrs lo the studies or Gunter Wiegelmann (1970) and Uh·ich Bentzien (1980) in order lo demonstrate Ihal the Western intluences were reaching Poland through diffusion with the colonists coming mainly lI·om norlhern and central Gennany. This is why nowadays the eullure of l1\\th nations contains a number of common clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8082ad1888e27716d785666e0547531b.pdf 83f62cdb3f3fe1a4fefda2b3d45bdbe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1211 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1117 Title A name given to the resource Zachowania ludyczne w kulturach pasterskich Azji Środkowej (na przykładzie Mongolii) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.169-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1935, z. I P L I S S N 0071-1861 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ ( I H K M PAN, Warszawa) ZACHOWANIA LUDYCZNE W KULTURACH PASTERSKICH A Z J I ŚRODKOWEJ (NA PRZYKŁADZIE MONGOLII) Podjęcie badań nad zachowaniami ludycznymi w kulturach paster­ skich stało się dla mnie realne przede wszystkim dzięki włączeniu się w prace Ekspedycji Etnologicznej P A N , kierowanej przez prof. dr. W i ­ tolda Dynowskiego, w Mongolii. Wyjazdy badawcze członków Ekspedy­ cji organizowane były corocznie począwszy od 1965 r. Ich rezultaty pozwalają nam dziś spojrzeć całościowo na kulturę mongolską, rozumieć ją i wyjaśniać występujące w niej procesy i zjawiska, swobodnie poru­ szać się w jej przeszłości i teraźniejszości, a także prognozować zmiany. Początkowo badania skoncentrowano na problematyce przeobrażeń spo­ łeczno-kulturowych i gospodarczych występujących w Mongolii po re­ wolucji 1921 r. Następnie podjęto próbę wszechstronnego ujęcia procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Procesu silnie związanego ze zmianami dokonującymi się we współczesnej Mon­ golii. W ostatnim okresie badaniami objęto wiele zagadnień z zakresu obrzędowości rodzinnej, symboliki, monograficznego ujęcia kultury mon­ golskich mniejszości narodowych, funkcjonowania gospodarki pasterskiej,, zachowań ludycznych i in. W 1980 r. nastąpił ostatni wyjazd członków Ekspedycji do Mongolii. Mimo zakończenia badań terenowych tematyka mongolistyczna jest kon­ tynuowana. Ośrodkiem badań pozostaje obecnie warszawski Zakład Et­ nografii I H K M PAN, współpracujący z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na podstawie zgromadzonych materiałów i literatury powstają nowe prace powiększające dotychczasowy dorobek Ekspedy­ cji \ 1 D o r o b e k ten jest z n a c z n y i z a m y k a s i ę l i c z b ą ok. 80 p o z y c j i . Z w a ż n i e j s z y c h n a l e ż a ł o b y w y m i e n i ć : W . D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; tenże, Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-politycznych, [w:J Z badań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, W r o c ł a w 1973, s. 11-33; D . M a r ­ k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w 1969, s. 31-52; D . M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z . S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyj- �170 IWONA KABZIÑSKA-STAWAHZ * Moje zetknięcie z Ekspedycją nastąpiło w 1975 r. Początkowo uczest­ niczyłam w badaniach procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do śro­ dowiska pasterskiego, podsumowując następnie ten etap prac . W 1978 r. rozpoczęłam zbieranie materiałów dotyczących zachowań ludycznych pas­ terzy mongolskich początków X X w., traktując je jako egzemplifikację znanych m i z literatury tego typu zachowań występujących wśród pas­ terskich ludów Azji Środkowej. Zebrane materiały stały się też punktem wyjścia do dalszych analiz i interpretacji. Stanowią one podstawę przy­ gotowanego przeze mnie opracowania nt. „Zachowania ludyczne paste­ rzy mongolskich". W t y m miejscu chciałabym przedstawić niektóre jego założenia i koncepcje, a także — przykłady rezultatów przeprowadzo­ nych badań. Źródła pisane dotyczące pasterskich ludów Azji Środkowej, jakimi są zasadniczo relacje europejskich podróżników i badaczy od końca X I X w. do połowy naszego stulecia oraz współcześnie powstające prace pisane przede wszystkim przez radzieckich autorów (a w przypadku Mongolii — także badaczy mongolskich), pozwalają uchwycić występu­ jące na t y m obszarze podobieństwa i różnice form zachowań ludycz­ nych, określić ich charakter oraz — aczkolwiek w ograniczonym przez brak dokładniejszych informacji zakresie — śledzić zmiany, jakim za­ chowania te podlegały w ciągu ostatnich stu lat. Relacje te mają jednak istotne braki, dotyczące np. informacji o kontekście czasowo-sytuacyjnym gier, zabaw, tańców itp., charakterze uczestnictwa czy terminologii. 2 "пут inwentarzu kulturowym 1968, s. L. Mróz, 199-252; pasterzy Rytm t. 21: 1977, z. 1, s. 137-153; L . M r ó z , „Etnografia brane z. Polska", wskaźniki J. O l ę d z k i , przeobrażeń światopoglądowych, wzór cultural expression and the values współczesnym społeczeństwie MRL, S z y n к i e w i с z, Struktura rodzinnych Wrocław jednego 1973, s. somonu, 79-109; konsumpcji Kin Symboliczne mieszkańców nad groups P o l o n a " , v o l . 1: 1975, s. 113-134; t e n ż e , 1981; J . S', W a s i l e w s k i , o szamańskich zgubić — zbłądzić. — śmierć, indi­ culture, tradycyjnej we in Analiza budżetów i kulturą Mongolii, medieval Mongolia, Rodzina pasterska w uniwersum jurty misteriach, Niektóre W a r s z a w a 1979; kategorie języka ruchu „Ethnologia Mongolii, mongolskiej, Wrocław „Etnografia obrotowego tenże, Podarować symbolicznego i rytualnej związane piekieł. — znaleźć z — opozycją „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 282-303. P a t r z : I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z, Adaptacja dowiska pastoral „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108; t e n ż e , P o d r ó ż e do Rzecz 2 stepu. społeczeństwem P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116; t e n ż e , Symbolika inwersji, mongol­ of „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 139-165; [w:] Z badań tenże, pasterzy kultury Wy­ 17: 1973, possibility Mongolian 12: pasterza, bajna, P o l s k a " , t. The Funkcje t. Polska", dobrego Chün kulturowy in traditional „ E t n o l o g i a , Polona", v o l . 3: 1977, s. 47-59; t e j ż e , życie Wizerunek „Etnografia Tradycyjny Polska", „Etnografia „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 2, s. 67-83; t e j ż e , vidual S. „Etnografia koczowania, t. 24: 1980, z. 1, s. 211-281; J . O l ę d z k i , 2, s. 81-143; Z . S o k o l e w i c z , skich, mongolskich, torguckiego pasterskiego", młodzieży mongolskiej „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 255-305. do śro­ �171 ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H Utrudnia to znacznie innym badaczom przeprowadzenie bardziej pogłę­ bionych analiz. Z funkcji pełnionych przez zachowania ludyczne eksponowane są zwłaszcza funkcje wychowawcze, socjalizacyjne, społeczno-towarzyskie itp. Czasem wskazuje się na związki z magią płodności czy magią myś­ liwską, z obrzędami o charakterze religijnym, totemizmem. Geneza tych zachowań nie jest jednak wywodzona z wierzeń i obrzędów, jak czynili to ewolucjoniści. Ich źródeł szuka się m.in. w pracy . Brak natomiast prób odpowiedzi na pytania o przyczyny asocjowania poszczególnych form zachowań ludycznych z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym i ukazania wielorakich ról, jakie pełniły one w tym kontekście, zwłaszcza charakterystyki ich znaczenia symboliczno-komunikacyjnego . Poznanie tej dziedziny kultury pasterskich ludów Azji Środkowej w y ­ maga jeszcze wielu badań, które pozwoliłyby uzupełnić istniejące braki nie tylko w zakresie materiału faktograficznego (opisu form), lecz tak­ że — a może zwłaszcza — jego naukowej interpretacji. Wydaje m i się, że można tu skorzystać z metod semiotyków radzieckich. Wprawdzie wśród ich prac nie znajdziemy gotowych wzorów postępowania — za­ gadnienia zachowań ludycznych zajmują w nich bowiem niewiele miejs­ ca — jednakże same propozycje badawcze wydają się bardzo intere­ sujące. 3 4 5 • K o n c e p c j e te mają źródło m. in. w n o w a ; G . W . P I e c h a n o w , P i s m o biez stwa, sformułowanych [w:] Estietika przez Plecha- i sociołogija iskus- t. 1, M o s k w a 1978, s. 144-261. 4 Spośród współczesnych badaczy radzieckich i n t e r e s u j ą c y c h chowaniami ludycznymi pasterskich l u d ó w gizów, należałoby wymienić gizskije nacionalynje i antropologii. -s. 44-54; vol. tezach adriesa, 4: 1977, polewnych s. 79-91; 1979; G . N. S i m a k o w a ; patrz пр.: G . N. po matieriałam rabot Kirgizskije sodierżanije Leningrad czenija, Itogi tenże, Kratkoje igry Instituta prazdniki aspiekty za­ „Sowietskaja kirgizskich Kir­ etnografii Etnografija", razwleczenij, cztienij, i kirgizskije izuczenija w w 1973 grodu, M o s k w a 1975, sriednieaziatsko-kazachskich Sowietskije '[w:] Etnograficzeskije Etnografii funkcija Simakow, ¡[w;] Nowoje razwleczenija, Ritualnaja dokładow tenże, Priissykkulija, nacionalnyje tenże, się dogłębnie A z j i Ś r o d k o w e j , przede w s z y s t k i m K i r - [w:] a w g u s t 1979, nacionalnyje sowriemiennosti, razwle­ L e n i n g r a d 1980, s. 109-118. Z i n n y c h p r a c d o t y c z ą c y c h i n t e r e s u j ą c e g o n a s z a g a d n i e n i a m o ż n a w y m i e ­ nić: M. G u n n e r , 1938; D . Sborník Omurzakow, kazachskich Kirgizskije nacionalnych nacionalnyje igr F r u n z e 1958; D . O m u r z a k o w , J u . M u s i n, Kirgizskije ze 1973; J u . Ł u k a s z i n , Kazakh tains, 5 nacionalnyje sistiem, igralnych zagadka: kartach sintiez, Łotman, как Simpozium siemioticzeskaja struktura, po struktur Igra как [w:] Programma dielirujuszczim sistiemam.'Í9-29 semioticzeskaja i tiezisy awgusta dokładow 17-24 awgusta problema dokładow izuczeniju znakowych tamże; Ju. L . L e w i n , [w:] Tiezisy sistiemam. nomu B . A . U s p i e n s k i j , Gadanije sistiema, otgadywanije, modielirujuszczim and M o s k w a 1980, s. 111-118. M o s k w a 1962; M . I . L e k o m c e w a , wtoricznym iskusstwa, igr, [w:] in the USSR, Valleys Frun­ analizu narodnych Sports Uzbek igry, igry, J a k o p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć n a s t ę p u j ą c e prace; W . W. I w a n o w , К abchazskich po Ałma-Ata i narodnyje Moun­ Folk S&eppes, sporta Tajik [w:] National In the i razwleczenij, widy i jejo iv letniej letniej szkoły 1970 g, T a r t u 1970; J u . otnoszenije szkole 1964 g, T a r t u 1964. IV na Russkaja к po wtoricznym prirodie mo­ �172 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Materiały, jakie zebrałam podczas swoich pobytów w Mongolii, są niewystarczające do przeprowadzenia pełnej analizy semiotycznej. Przerwanie prac Ekspedycji uniemożliwiło m i kontynuowanie zbierania materiałów i weryfikację niektórych hipotez. Część z nich musiała po­ zostać w sferze domniemań. Materiał, jakim dysponuję (myślę tu za­ równo o wywiadach pochodzących z badań terenowych, jak i literatu­ rze), posłużył m i natomiast do próby częściowego choćby określenia pozaludycznego znaczenia gier, zabaw, tańców, muzyki, baśni, zagadek i i n . form zachowań ludycznych pasterzy mongolskich pocz. X X w. (przede wszystkim symboliczno-komunikacyjnego i magicznego) oraz wyjaśnie­ nia powodów asocjowania tych zachowań z określonym kontekstem. Próby tego rodzaju nie były dotychczas podejmowane przez badaczy kultury mongolskiej ( i szerzej: kultur ludów pasterskich Azji Środko­ wej) . Podstawowym założeniem, z którego wyszłam próbując określić isto­ tę związków między charakterem zachowań ludycznych a ich konteks­ tem, było stwierdzenie, że „wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja na stan naturalny polega na tym, że na różne sposoby, w kilku kodach w y ­ raża się i podkreśla znakami języka symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego" . Zachowania ludyczne występujące w określonym kontekście sytuacyjnym (zwłaszcza gry) są również, jak sądzę, jednym ze sposobów przekazywania informacji o wydarzeniach zachodzących w naturze, społeczności, życiu jednostki itp. W Mongolii np. jeszcze w pocz. X X w. większość form tych zachowań związana była z tak istot­ nymi dla jednostki i pasterskiej społeczności wydarzeniami, jak święta doroczne i rodzinne oraz półświęta , do których zaliczam przekoczowa6 7 8 ' S p o ś r ó d badaczy z a c h o w a ń ludycznych M o n g o ł ó w n a j w i ę k s z e zasługi m a , j a k s ą d z ę , N . N a m d ż i l d o r d ż . J e s t on a u t o r e m p r a c y p o ś w i ę c o n e j g r o m p l a n ­ s z o w y m , Mongolyn chológt togloom, U ł a n B a t o r 1963, o r a z k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j z a ­ gadek, ł a m i g ł ó w e k , u k ł a d a n e k i i n . ; N . N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj bodłoguud, U l a n B a t o r 1964, N a l e ż y t e ż w y m i e n i ć C h . D a r a m b a d z a r a , Mongol ündesnij togloomyn sistemijn chogdżblós, „ T u u c h i j n S u d l a l " , v o l . 14: 1979, z. 7, s. 75-88, oraz. C h . D a r a m b a d z a r a i D . T a n g a d a , Cagaan sard naaddag mongol ardyn dzarim togloom, „ S z i n d ż l e c h U c h a a n A m r d a l " , v o l . 1: 1-980. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą ponadto p r a c e A . P o p o v e j i N . B a s s a n o f b ę d ą c e p r ó b ą s y n t e t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a m o n g o l s k i e g r y p l a n s z o w e ; N . B a s s a n o f , Les jeux calculs mongols, Etudes Mongoles, c a h i e r 5, L a b e t h n o 1974, s. 61-66; A . P o p o v a , Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols, t a m ż e , s. 7-60. N a w y c h o w a w c z e f u n k c j e z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i c h udział w procesie socjalizacji m ł o d e g o pokolenia z w r a ­ c a u w a g ę np. L . L . W i к t o r o w a, Sistiema socializacii dietiej i podrostków u mongolow, puti i pricziny transformacij jeje elemientow, [w:] Etnografija dietstwa. Tradicionnyje formy wospitanija dietiej i podrostków u narodów Wostoczno i JugoW o s t o c z n o j Azii, M o s k w a 1983, s. 64-65, 69. 7 e Z a : W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 285. Terminem tym posługuje się Zadrożyńska, określając nim święta z a k ł a d o w e l u b z a w o d o w e o d n o s z ą c e s i ę do l u d z i p r a c u j ą c y c h w z a k ł a d z i e ; A . Z a d r o ż y ń s k a , �ZACHOWANIA LÜDYCZNE W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 173 nia, wspólne prace, polowania i in. Wykorzystywano je też w charakte­ rze magicznego środka w przypadku choroby ludzi i zwierząt. Założenie, że treści przekazywane przez poszczególne formy zacho­ w a ń ludycznych oddają idee kontekstu czasowo-sytuacyjnego, któremu towarzyszą, wymaga — po pierwsze, odczytania owych treści, po drugie, znajomości ogólnego charakteru wierzeń o t y m kontekście. Na podsta­ wie dostępnych źródeł dotyczących kultury mongolskiej X I X / X X w. trudno dziś odtworzyć zasadnicze rysy koncepcji takich przełomowych momentów, jak początek lata czy jesieni. Zaniknął już bowiem wówczas dawny zwyczaj świętowania początków wszystkich czterech pór roku, o którym donoszą średniowieczne kroniki mongolskie . Najważniejszym świętem dorocznym był w t y m czasie nowy rok, rozpoczynający jedno­ cześnie okres wiosenny. O jego istocie możemy też powiedzieć znacznie więcej. Drugim ważnym świętem sezonowym (jesiennym) pasterzy mon­ golskich pocz. X X w. było owoo tachich (składanie ofiar na owoo). Ł ą ­ czyło się ono z takimi formami zachowań ludycznych, jak zapasy, wyś­ cigi koni, a gdzieniegdzie także zawody łucznicze. Te formy zachowań określane jako erijn gurwaan naadam (trzy gry mężnych) stanowią za­ gadnienie, któremu pragnę poświęcić w przyszłości oddzielne opracowa­ nie. Owoo tachich nie towarzyszyły natomiast inne gry czy zabawy określane przez pasterzy jako charakterystyczne dla okresu letnio-je­ siennego. Istotnym ograniczeniem w określaniu charakteru związków łączących poszczególne formy zachowań ludycznych z kontekstem czasowo-sytuacyjnym jest brak pewności, czy sytuacja występująca w początkach X X w. jest sytuacją pierwotną, czy wtórną, czy nastąpiły t u istotne zmiany w stosunku do przeszłości. O dokonujących się zmianach możemy wnioskować z wypowiedzi współczesnych nam pasterzy, które są czasem na tyle rozbieżne, że nie pozwalają łączyć poszczególnych form z kon­ tekstem ze stuprocentową pewnością. Charakter zachowań uczestników gier, zabaw, tańców i in., rodzaj występujących w nich rekwizytów, po­ staci itp. nie zawsze zaś pozwala jednoznacznie wnioskować o interesu­ jącej nas asocjacji forma — kontekst. Trudności, jakie napotykamy pró­ bując określić symboliczno-komunikacyjne znaczenie zachowań ludycz­ nych, wynikają też z wielowarstwowości wierzeń mongolskich (z wyraź­ nym piętnem lamaizmu) oraz z obcego na ogół rodowodu większości gier, tańców czy bajek, które w kulturze mongolskiej mogły nabrać nowego znaczenia. 9 Homo faber, homo ludens, W a r s z a w a 1983, s. 325, 333. W s w o j e j p r a c y u ż y w a m tego terminu dla o k r e ś l e n i a w y d a r z e ń n o s z ą c y c h cechy ś w i ę t a z w i ą z a n y c h z istotnymi m o m e n t a m i p a s t e r s k i e g o c y k l u gospodarczego. 9 O ś w i ę t a c h t y c h d o k ł a d n i e j p i s z e H . S e r r u у s, K u m i s s Ceremonies Horse Races, W i e s b a d e n 1974, A s i a t i s c h e F o r s c h u n g e n , B d 37, c y t u j ą c obficie niowieczne kroniki mongolskie i relacje p o d r ó ż n i k ó w europejskich. and śred­ �174 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Dążąc do określenia znaczenia zachowań ludycznych wyszłam od opisu reguł gier, form zabaw, tańców i in., próbując następnie określićich symbolikę istotną dla procesu komunikacji- oraz związki z magią. Symbolikę tych zachowań starałam się odtworzyć szukając analogii wy­ stępujących tu sytuacji, przedmiotów, terminów i in. w symbolice po­ twierdzonej dla innych sfer życia pasterzy. Sięgnęłam też do zapisów mitów, legend, bajek i eposów szukając w nich sankcji tradycji i w y ­ jaśnienia niektórych aspektów opisywanych zachowań. Odwoływałam się ponadto do ogólnych, cech mongolskiego widzenia świata i myślenia symboliczno-magicznego dokumentowanych również w literaturze. W niewielkim stopniu pomocne mi były wypowiedzi samych pasterzy,, albowiem nie potrafią oni na ogół odczytać symbolicznego znaczenia za­ chowań ludycznych, widząc w nich jedynie sposób na osiągnięcie okreś­ lonej przyjemności, indywidualnej i grupowej radości, dostrzegając też czasem ich funkcje wychowawcze i socjalizacyjne. - Moje postępowanie wynikało z założenia, że zachowania ludyczne są związane z kulturą w dwojaki sposób: 1 — funkcjonalnie (pełnią w niej określone funkcje) i 2 — są soczewką skupiającą cechy kultury przeja­ wiające się w wierzeniach, mitach, sposobie widzenia świata itp. Przy­ jęłam ponadto, że kultura jest spójnym systemem i że charakter zacho­ wań ludycznych nie może kolidować z charakterem innych zachowań obowiązujących w danej kulturze, z jej ogólnymi cechami . Przyjęłam też, że język znaczeń i symboli obowiązujących w kulturze mongol­ skiej jest również, m.in. z powyższych względów, wspólny dla wszyst­ kich występujących w niej zachowań . Próba wyjaśnienia symbolicz10 11 10 Na tę spójność zwrócił uwagę np. R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 375-376. Jego wskazówki metodologiczne są oczywiście różne od koncepcji kompleksowego badania kultury proponowanych np. przez semiotyków radzieckich. Patrz пр.: Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M. R. Mayenowa, Warszawa 1975, zwłaszcza przedmowa S. Żółkiewskiego; А. К. В a j b u r i n, Niekotoryje woprosy izuczenija obiektiwirowannych form kultury (k problemie etnograficzeskogo fakta), Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, vol. 38, Leningrad 1982, s. 5-15. Zachowania ludyczne (zwłaszcza gry) zaliczane są przez niektórych semio­ tyków do zachowań pośrednich między zachowaniami znaczącymi a praktycznymi (np. Ł o t m a n, Igra..., s. 32). O znakowości gier piszą natomiast: U. E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 378 i W. I w a n o w , Rola semiotyki w cybernetycz­ nym badaniu człowieka i społeczności, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 97. Wasilewski określa je jako allorytuały — działania zachowujące strukturę form wyjściowych, zwłaszcza mitów, których mają być historyczną transformacją (w myśl założeń semiotyków, np. Iwanowa i Toporowa); J . S. W a s i l e w s k i , Semiotyczne badanie symboliki w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. I, Warszawa 1981, s. 142. Jeśli odmawiamy grom statusu elementu semiotycznego, to możemy, jak sądzę, przyjąć, że jest ona elementem quasisemiotycznym. Określenia tego uży­ wa Bajburin, stosując je do przedmiotów znajdujących się między faktami a zna­ kami, które w połączeniu z niektórymi systemami semiotycznymi (np. rytuałami) stają się znakami, gdy znajdują się poza nimi — rzeczami; A. K. B a j b u r i n , Siemioticzeskij status wieszczej i mifołogija, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno­ grafii, vol. 37, Leningrad 1981, s. 216. 11 �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H PASTERSKICH 175* nego znaczenia zachowań ludycznych nie byłaby pełna, gdyby pominąć pytania dotyczące genezy tej symboliki i mechanizmu jej powstawania, W świadomości współczesnych nam pasterzy mongolskich dość w y ­ raźnie jawi się wiedza o znaczeniu magicznym, jakie przypisywano za­ chowaniom ludycznym w przeszłości. W małym stopniu wypływa ona jednak ze znajomości ich symboliki i rozumienia treści. Decyduje o nich niemal wyłącznie dość powierz­ chowna — rzec by można — znajomość tradycji, powtarzanie informa­ cji o obserwowalnych zachowaniach przodków bez rozumienia ich głęb­ szego (ukrytego) sensu magicznego. Mongołowie wierzyli, że zachowania ludyczne wspomagają dobro w walce ze złem, (życie w walce ze śmier­ cią), jaka toczy się w naturze w okresie noworocznym, że ułatwiają re-kreację, są bodźcem dla rozwijającej się wiosną przyrody. Rozwese­ lając człowieka wpływały one jednocześnie na usposobienie bóstw i du­ chów opiekuńczych, od których zależna była — jak wierzono — ludzka egzystencja, dając obietnicę przeżycia, osiągnięcia upragnionych ko­ rzyści. Z magicznego znaczenia zachowań ludycznych (przede wszystkim: gier) wynikały ponadto ich związki z wróżbiarstwem. Na podstawie w y ­ ników gier określano bowiem najbliższą przyszłość. Istotne było przy tym nie tylko zajęte miejsce. Zwycięstwo mogło być bowiem mierzonew innych kategoriach. Weźmy za przykład gry w astragale (mong. sza9 i)- Ujmując rzecz generalnie, w Mongolii pocz. X X w. tej kości (po­ chodzącej z części goleniowych tylnych nóg owcy) przypisywano doś6 rozległą symbolikę. Część pasterzy widziała w niej symbol trwałości ży­ cia, płodności i mnogości, część — symbol pasterskiej gospodarki, inni porównywali ją do konia. Tak więc symbolizowała ona to wszystko, со» było istotne dla życia. Jak powiedział trafnie jeden z moich informato­ rów: „sam szagaj przedstawiał szczęście" . Zgodnie z symboliką przypisywaną astragalom, zwycięstwo — mie­ rzone liczbą zdobytych kości w grze — zapowiadało graczowi wszelką pomyślność, oczekiwany przez każdego pasterza liczebny wzrost stad i biologiczny rozwój rodziny. I m więcej zdobytych astragali, tym wyraź­ niejsza zapowiedź szczęśliwej przyszłości. Różne były przy t y m sposoby symboliczno-magicznego podziału szczęścia między grających. , Zależały one od rodzaju gry, ten zaś określany był przez jej r e g u ł y . O przypisywaniu niektórym formom zachowań ludycznych funkcji magicznych w przeszłości możemy też wnioskować — podobnie jak w przypadku symboliki — hipotetycznie, biorąc pod uwagę magiczneznaczenie przypisywane przez Mongołów występującym t u przedmiotom, zachowaniom i terminom, potwierdzone ogólnie dla kultury mongolskiej. a 12 13 1 8 M Informację tę zanotowałam O mongolskich golskie. Ich symbolika z. 1, s. 253-295. grach w г związki w a j m a k u wschodniogobijskim, 1980. k o ś c i p i s z ę w a r t y k u l e pt. Noworoczne gry monz magią, część I, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 27: 1983 b �176 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Wiele pytań, jakie zadawałam podczas swoich badań, odnosiło się do sfery pragmatyki i dotyczyło postaw pasterzy wobec gier, zabaw, bajek, zagadek, tańca i in. oraz związanych z nimi wierzeń. Opis starałam się poszerzyć o informacje historyczne i materiał po­ równawczy, uwzględniając też różnice między Chałchasami i Ojratami (zachodnimi Mongołami). Najwięcej miejsca w swej pracy poświęciłam grom. Wynikało to przede wszystkim z ilości posiadanych materiałów, pochodzących z włas­ nych badań i literatury. Ilość informacji oddaje jednocześnie stopień po­ pularności gier. Gry mongolskie można podzielić na kilka grup w zależności od ro­ dzaju niesionych przez nie informacji i sposobu ich przekazywania oraz kontekstu czasowo-sytuacyjnego, z którym były związane. Wyraźnie odróżniają się przy tym, jak wspomniałam, gry wiosenne, w które za­ czynano grać w okresie noworocznym i gry letnio-jesienne, które inicjo­ wano w początku lata. Bogaty zestaw gier noworocznych tworzą przede wszystkim gry w kości, gry, w których używano specjalnych płytek (domino, chorlo, oldzij), oraz różnorodne gry planszowe (szachy, war­ caby, Ъида, badżij, dżirch i i n . ) . Do gier letnio-jesiennych należą nato­ miast różnego rodzaju gry ruchowe (cagaan mod , cagaan temeecech, czono tarwagacach i in.). Informacje przekazywane przez gry dotyczyły różnych sytuacji. „Mówiły" one o re-kreacji świata i podstaw życia, o toczącej się w na­ turze walce między życiem i śmiercią, o sytuacji przejścia, zmiany. Po­ dobne treści mogły być przekazywane w różny sposób. Np. walka między życiem a śmiercią mogła być treścią różnych gier planszowych, które z kolei operowały takimi działaniami, jak np. zbijanie pionów, blokowa­ nie, pogoń, zajmowanie jak największej przestrzeni na planszy i in. Informowały o niej także gry ruchowe. Do koncepcji stworzenia świata w symboliczny sposób nawiązywały niektóre gry w kości oraz takie gry, jak domino i chorlo. Symboliką zmiany operowały np. gry przed­ stawiające wyścigi, przy czym mogły to być zarówno gry planszowe, jak i ruchowe. Na podstawie dostępnych źródeł trudno dziś odtworzyć symboliczno-komunikacyjne znaczenie takich form, jak taniec (przy czym wy­ stępował on tylko u Ojratów, u Chałchasów natomiast zaniknął przed paroma wiekami), instrumenty muzyczne i muzyka w ogóle, różne for-, my ustnej twórczości, zabawy i in., jeśli przyjmiemy, że Mongołowie 14 15 1 1 bolika 1 5 O g r a c h p l a n s z o w y c h pisze w a r t y k u l e Noworoczne gry mongolskie. i związki z magią, część II, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 2. Ich sym­ O m a g i c z n y c h f u n k c j a c h cagaan mod p i s z ę w a r t y k u l e Mongolskie widzenie świata i jego odbicie w grze cagaan mod, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 121-137. O j e j z n a c z e n i u s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n y m — w a r t y k u l e z ł o ż o n y m do d r u k u w R e d a k c j i „ E t h n o l o g i i Polony". �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 177 przypisywali je t y m formom. Pewne ślady wskazują natomiast wyraź­ nie na istnienie powiązań tego rodzaju zachowań z magią. Wynikały one przede wszystkim z przydawania magicznego znaczenia niektórym rodzajom ruchu, gestów, dźwięków i przedmiotów. Mam nadzieję, że przyjęty przeze mnie sposób interpretacji zacho­ wań ludycznych rzuci nowe światło na tę stosunkowo słabo zbadaną dziedzinę życia pasterzy mongolskich, pozwoli lepiej zrozumieć rolę, j a k ą odgrywały one w kulturze, wyjaśnić ich związki z kontekstem czasowo-sytuacyjnym, przede wszystkim zaś spojrzeć na nie jak na działalność nieprzypadkową, logicznie wkomponowaną w obrzęd lub inne wydarzenie, wspomagającą działania człowieka i pozwalającą mu wie­ rzyć, że może wpływać na ważne dla niego zdarzenia dziejące się nie­ jako poza nim, w szeroko pojmowanej naturze, że przekazując określone informacje za pośrednictwem zachowań ludycznych przyczynia się do trwania świata, wiecznego powtarzania się swej mityczno-legendarnej przeszłości. 12 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dbada57aba13974bd6fcde78a885e18b.jpg a40b43890dec2c7ff960a3e73703e596 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zacumowane łodzie rybackie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają łodzie rybackie płaskodenne, w tle widoczne zabudowania wiejskie Uwaga: zdjęcie z usterką techniczną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.1.1_01 Jegliniec łódź okolice Sejn Podlasie szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a36f88adadf232f4ee049afec8e6e25.pdf 2ad166545436e4b01458e8b5391e8312 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1705 Title A name given to the resource Zaczątek kolekcji cyganologicznej / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.287-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ADdM BARTOSZ Lud, t. 66, t~82 ZACZĄTEK KOLEKCJI CYGANOLOGICZNEJ Idea ochtrony tradycyjnej kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzea\łnych, zrodziła się przed wiekiem. Paul BataiUaTd, francuski alIlJtrolpOlog,na posiedzeniu T{}w~liI''ZystwaAnrtJropologJt:mego w Paryżu, przedłożył w dJniach 17 s:tycrznia i 7 maLrca 1J87J8r. m. in. kiJka uwag na t€l11właśnie temart 1. Uhollewa on, iż na wystawie' świa,towej w T.rocadero w tymże roku wyeksponowano zaledwie kilka przedmi!otów prezentujących kulturę CygalIlÓiW 2. Snuje projeikt piOIka'zanianamliotu, wozu i narzędzi pracy Kełderaszów WTaz z żywymi mi,eszJkańcami w ich codziennych strojach. Taki sposób uatraikJcyjni,enia wystaw był wówczas powszechny. Batail~arr-d pra:ginąłby rawnież pokazać innyclh przedstawicieli ZlI1amychmu SZCZ€lPĆl!w cygańskich, a m. in. niezwy1kle odzianych Cyganów z Bośni 3. Pro:po~ycje Bataillartda były bardzo konlmeltne i pTzemyś'1ane - m. in. zaproponował on hrahiemu Eugeniillszowi Zichy utwoTzenie muzeum lub przytna'jmni1ej sekcji cygańslkiJej w Peszcie, k;tóry w drugiej polO'Wie XIX w. był europejskim centrum zainteTesdwlamia kuilltmą Cyganów'. W dwa lata po wystawie paryskiej orgamiJz,owano \V1i.e1Jką wy&tawę etnograficzną w Kołomyi. Na CiZielekomitetu argani:zacyjnego wystawy stał W. PrzJ1bysł awski, którego kiedyś proszono o dostarczenie na paryską wystawę ekepona!tów cygańiSkioh, a który tyah eikslponaiów wówczas nie Mldbył z hra~u zaufamia u Cyganów. T'eraz pamiętał jeidnaik o tym, aby wystawa była pokazetrn wiSZielikichgrup ei1mogcr-aficznydh z prezentowamego tecr-enu. I talk, abak Ortmian, repoozEmto'wami byM tam również Cyiga'l1i€.K'OOlikiretll11,e zaś wystaIWiono- "wytrolby cygań!.9kie i narzędzia uiywame do taokowycl1" - jak podalWał kataJlog wysbwy 5. Do wZffilo~omeg.o zainteresowania Cyganami w tym czasie pcr-zyczyniły się niewątpliJwi'e now-e, masowe ich migracje. Były to barr-wnie odziane gTurpy Lowarów i Kie'~deTalSzów,napływające do Europy ś~od'kowej z SieidmiOlglrodui Wołoszczyzny. Zostali oni tam uwolnieni w latach pięć1 4 P. Bataillard, Łes Zlotars op. cit., s. 5'5&. op. cit., s. 553. op. cit., s. 554. 5 Katalog 1 ! I warzystwa przedmiotów Ta.trzańskJiego ... myi, Lwów 18'80, s. 17. dits aussi Dzvonkars, wystawy otwarta etnograficznej została w dniu Paris 1878. oddziału Cza.rno1rorskiego 15 WTześnw To- 1880 r. w Koło- �ADAM BARTOSZ 288 dziesiątych po kilku wiekarch niewolnictwa. Przemierzając kolejne kraje, budizili wszędzie wie,llkie zainteresOWtanrie,również i naukowców 6. Na terenie po1 skim działał wówczas znakomity antropolog i etnograf Izydor K'OIpeT1I1idki; właśnie na podstawie jego listów opracOlwał BataliillaiTid swoje wY's:tąlpieniecytowane wyŻiej.Badamia K'Ope'I'JniClkieg'o, a pot€iIIl również Jana Rozmadowskiego, zwróciły uwagę uczonych polskich na tę tematykę. Stąd też zapewne w 0pulblikowanym przez Bronisława Piłsudskiego~ w 1:911 r. pierwszym programie naulkow)"ill Muzeum Tatrzańskiego znalazło się miejsce dla Cyganów. Piłsudski iW punkcie 26 owego programu postuluje, aby utworzyć osobny dział poświęcony współmieszkańcom Podhala - Cyganom i Zydom 7. Jak wiele innych sformułowanych ponad miaerę ówczesny!oh (i późniejszych) możliwości - poSitulat ten nigdy ni,e został nawet w najdrobmiejs~ej części zrealizowany. O idei oc/hr{)lIlymalterial}nych przejawów kultury cygańskiej w polskim muz,ealnictWliezalpomnia,nona ponad pół wieku. 'Trwały natomia\st mmiej lub bardziej szc:negółowe badamia nad ich kulturą. Ich efektem była pewna ilość publikacji, a podsumowaniem - mon!ograficzna praca J. Ficowskiego B. W tym samym czasie również w innych krajach pwblema:tyki eksponowania cygaookiej kultury w sensie muzeia1lnymnie podejmowano. SZlCizególnena1ężenie zailnteresowania Cyganami nastąpiło w końcu lat sZleśódz:ielsiątychi na początiku lat siederrnidzi1e'sią1tych. Do istniejącego już od 1:888r, GY'Psy Lore Society dołączają kolejino pow.stające tow'Ćl'TzyS!twa, organiza,cje, zrzeszenia o r02lmaitym profi!lu: misyjnym, socjalnym, naukowym ,etc. 9 Instytucje te wydają sw·oje czasopisma, w któ!ryeh niejediwkrd1:mie spotyka się wzmianki 'O orga!Dizowanych tu i ówdzie wys.talwach o tematyce cygańskiej. Są to najczęściej wystruwy fotograficzne, lub też autorSkie, prezeI1Jtujące twórcz.ość art ystyc:zmą któregoś Cygana 10. Padają też głosy za utworzeniem muzeum cygaństkiego lub przynaJmniej, by jakieś muzeum objęło opi,eką tradycyjną kulturę Cyganów 11. Wspomniano już, że w PoIsee pomysł eksponowa'nia cygańskiej kultury odżył po półwieczu od op'Ulbili!IDowaiIlia projekJtu PiłsudSkiego. Otóż i 6 zob. J. Fjcows~i, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965, rozdz. Inwazja KełderaszOw. 7 K. Malinowski, Prekursorzy muzeologii polskJej, Po:zmań 1970, s. 96. 8 FicOlwls.kii, op. cit. g O inSityt.'Il'cja'ch zajmująC)'lch s'ię prCJlblerrna,tyką cy;gańs!ką zOlb. "E~nog.raflia Pol~m", t. XXII: J9'7i8, z. 2. 10 Informacje na ten temat zamieszczają zwłaszcza. ,Etudes Tsiganes" (Paryż) i "Lado Drom" {RJzym). Wystalwy takie miały miejs.ce również w kraja1ch SO'cjalistycznych. 11 z.ob. np. c.za;s(JlpismoS!21wajcarskie ,.,sha,rtol", 4: 1976. �Zaczątek kolekcji cyga1Wlogicznej 289 w roku 1:974, w tym samym miesiącu, ukazują się niezależlIlie dwa ar- tykuły, Móife :nwifócily uwagę na potrzebę ochirony kultury tej grupy mniejszJościowej, zamies:z1lrojącejPolisk.ę. Pi'el'wszy z a'rtykułów, opublikowany przez L. MTO'zaw piśnl1'iekrajoznawczym jest prolpozycją utworzenia skalIliSenu cygańsl1ciego, wyp'Osażonego w pełne zaplecze na'Ulkowo-badawcze. "Powinna to być placówka dokumenllująca, eksponująca ku1tu.rę C)'1gainÓ'w, a zarazem udostępniająca ją ogółowi spaleczeńSłtwa" 12. Autm wysuwa śmiały projekt urządzenia ekspozycji w wielkim namiocie cyrkowym. Drugi airlyi]{1lił, niżej podpisanego, jest szC'zegól'Owąpit'Opozycją objęcia ochroną tradycyjnego budownict'wa C)'lganów KaTipacikich13. Wymien~ono w num trzy warianty o~hrony tego budowillictlwa: zaichowaillie całego osiedla cygańskiego in situ; zachowanie in situ wY~ll'al!1ychobiek~ tów; przenieSlienie wybranych obiektów do skansenu. Każdy wariant jest nakreślony ze lwskazaniem konkretnych obi'ektów i konkretnego skansenu, którym w tym pTz)'lpadku miał być Są1decki Park EtnogTaficzny. Koncepcja ta rOZ1wijałasię w dalszyoh, publikowanych przemyśleniach 14, nabierr-ała coraz bardziej konkretnych ks:utaUów, aby w roku 197.6 zalOWocowaćdecyzją utworzenia w SPE sektora budoiwnidwa cygańsk!iego15. PieTWlszedwa abielkty (bud)'lI1lkimieoszkaile)przeniesione z osadycygańskiej w M,aszkorwicach w 19·7,8 r., zostały zrekonstruorwane w roku 1.980. Docelowo przewiduje się umieszczenie tu jeszcze diwu obiektów; Cygańskiej kurni oraz r~k()lm;tru:kc}ipierwotnego mieS7!ka!niacygańskiego, jakie rehki'OiWJO przetrwało do pierwszych lat powojennych 16. Z chwilą, kiedy zaiegnana została obawa be'zpOlWtro'tnego zniknięCia ostatnich tradycyjn)'lch domów cygańskich, 'za,biegi autora koncepcji ochrony kUJltury cy:gańskiej poszły w kieTiunku zahezpiecz,enia pozostałych jeszcze tu i ówdzie cygańskich wozów 17. 12 L. Mrók, A możc pomyśleć i o Cyganach?, "Go'ściniec", nr 2 - 3: 1974, s. 27- - 30. A. Bartosz, Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków budownictwa cy"Ochrona Zaby'tków", 105: 1974, z. 2, s. 129 - 133. 14 Tegoż: Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przeni~sienia cygańskiej osady do skansenu w N.owym Sączu, "Arkusze Muzealne Zi{Jmi Krakolws.kiej", 1975, s. 54 - .'i0; Czy powstanie cygański skansen, "Wieśd", ~1!.50: 1976; Uwagi na temat ekspozycji kultury Cyganów w warunkach skansenu, Sanok 1978, s. 213- 217; Cygańskie domy do skansenu, "Spotkania z Zabytkami", 3: 1980, s. 75 -76. IS Pwto,kół Rady Muzealnej z dn. 1'2 X 1'97'6. 16 E. M. Dlugoszowie, Osada cygańska w Sądeckim Parku EtnograficznYm, "Acta Scansenologica", Nr 3 (w druku). 17 Bart.osz, Uwagi na temat ekspozycji ... , s. 217. 13 gańskiego, 19 "Lud" - tom 66 �ADAM BAR'rOSZ 290 Jedoocz.eśnie zaś powstał pomysł zorga'niwlwa:nia wysta:wy obrazującej caloksmałt cygańS1bej kultury oraz miejsca Cyga'nów w kulturLe narodu polskiego. Wy(sta1wapt. "CY'ganie w kulturze polskiej" zorganizowana zoS'ta!a pr~ez MuzeUiIll Okręgowe w TaTuolwie w miesiącach ffićlJ-wrzesi,eń 19,7'9 r.18 Ze względu na rozmiary przedsięwzięcia, a także w związku z brakiem w muzeach polskich eksponatów cygań'Skich, stało się oc:zywiste, że częśc iprz<edmiotÓ'wtrzeba będzie za:kupić. Tak palwstał zalążek kolekcji cygano1ogic'Znej, którą następnie postano'wi'olno systematycZlnie uzupełniać. Profil tej kolekcji, funkcjonującej w ramach działu etnografii, zakłada gromadzenie wlszea:bch retk'wrzy:tów z tiI'adycyjnym życiem Cyganów zlwiąlzanych, a taikże najróŻJniej'szych dO~{;llmentów,zdjęć, n3g!I"ańitp. źródeł do pozmania historii i kultury tej grupy etn{)graficznej. Ponadto gromaidzi się (także w ramach działu artystycZinego) dzieła sztuki o tematyce cygańi~kiej, jak też wszelkie ine przeikazy ikonO'graficzne. Wzes:po;le realiów cygań:skiegJo życia niewąltiPhwie naj'ciekawsze 59 wozy (cyg. vurdona). ZaikUlpionoich dotąd pięć. S4 L) wszystklo wozy typu wagonowego, tzw. ostrowskie. Używane one były do oć.•tatnich lat cY'gań'Sk~chwędróweik, tzn. po 18,64 r., kiedy t'o admi'nis,tracyjnie zakaZiaillO Cyganom w PI()(lscek<Jczować19. Wozy te są baiI'dzo po'dobne. Ich roz,mia,ry 'również. I tak maksymalna długość wozu waha się w granicach 4,84 - 5,15 .m; m9.1{symaln~sz~rO!kość wynosi 2,110 - 2,1'5 m, a wysokość z kołami - 2,30 - 2,40 m. Jeden wóz jest nieco większy. Są to wozy lekkie, mroże je ciągnąć jeden kań. Wykonano je prawdopodo.bnie w warslitatach wielkopolskich a jeden w Częstoch!OIWlie. WyprodukOlwane wstały w końcu lat pięćdziesiątych, a wię.cuży'Wane były niedługo. Osadzone są na gumowych kołach, resorowane, mają z przodu' ro:csu'Wane drzwi - co umoż1iiwiało powożenie z wozu. Z .boku posiadają odsuwane drzwi. Przód i boki są prz€szklone. A. BaTttoQ.sz,Cyganie w kulturze polskiej. Komentarz do wystawy. Tarnów wystawy wzmianki zamieścily niektóre cza's'opism,\ ~yga.nolo:giczn.e. "La'cio Dro:m", "M'o,nde Gitan", "News'letter", ,.Romano Pral". Obszern.iejszą rccenzję zamies'zczano w "Etudes Tsi'ganes" (.T. B. M(Jllin, L'Expos,itum tsigane de Tare now en PoLogne, Etudes Tsilga:nes", 4: 1979., s. 30 - 33). Zob. tei. Anna Bar1.<'JslZ, Cyganie i ich kultura - wystawa, "Lud", 64: 1'980, s. 352 - :555. W mu.z,culIDEtonOlgrafieznym w Krakowie w 1!960 1'. orga,niz,olwano wy,;.ialwę poświęconą sztuce mniejszości etnicznym zamieszkującym Polskę - Cyganów wówmas ni,e uw.zrględ'niolnoQ,M. Wokllska, Wystawa sztuki !tldow£j ::amieszczaiych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukrai'TtC"JW, Zyd(jw, Kraków 18 ).979,. Na temart H160. u O cygailslkich wo'zach zob. L. Mróz, Wozy wa", 3: 197'9, s. 77'- 94. cygańskie, "PoLka Sztuka Ludo- �Zaczqtek kolekcji cyganologicznej 291 Z zewnątrz wazy są malowane na kolor biały lub brązowy. Powier~chnie rz€źbione w motyJwy rośLinne i pomalowane na barwy: zielona, żółta, czerwona i niebieska. Da\::hy są wys:kl€lpione beczk.bwaito, a na naocożach pod dachem umieszczone są rzeźbiofl1e w kształt smoków wsp()lI'nrki. Wozy te wymagają drobnych zabiegów komsenwato["tsk:i!cih, z wyjątkiem dwu - bardziej wiszcZ'olllyc,h.P'Tze'widuje się też rekons:trukcj~ drabinek n'a siano, zawieszonych w tyle wozu, których oczywiś'Cie brak. Wozy będą eksp!o.nowa;nez pełnym, ubogim zresztą, wYJP'Oi9a;;i.eniem. Posiadany przez muzeum namiot (cyg. buda) został UlSZytypcr-ze:zCyganów po'lskich z grupy Galicjaków na wzór da,wniej pnzeQ:nich używanyc'h. Składa się an z dwu proiswlkąitnych pIa'cht (cyg. cera). WięJksza, o wymia,rach 3,60 X5 m, zwana po prostu cera, zarzucana jest na konstrukcję złożoną z dwu soch (cyg.) wbitych w ziemię i polożone.go na nich drąga lub dyszla od wozu. Tył namiotu za1krywa druga płachta (,cyg. pałatuni cera) a wymiarach 3X4 m, odpowiednio umocowana sznurami. W namiocie tym swobodnie st,a'nie wysoki mężczyzma. PT'zód namiotu jest nie za,kryty. By;walo, że tył nami·otu pIizy1egał do wozu, wówczas wóz stanowił podwyższone posłanie dla dzieci. Sta;1\sispalli· na rozesłanych na ziemi :pierzynach hib na rozpostartym sianie. Intere:sującym eksponatem jest desto (cyg.) - długa laska z rzeźbionym w kształt ludzkiej głowy zakończelniem. Służyła ona do oibroll1y.Jest rekonstrukcją, wyko.naną przez Cyga.na polski,ego z pó1noanej Połski. Korlekcję rekiwi'zytów magicznych stanowi kilka pTZedmiotóiw wykonanych prz,ez Cyganów Galicjaków. Są to przedmioty służące do czarowania: włosy - (cyg. bała), kostki - (cyg. kokał e), diabełki - (cyg. bengore), a ta!kże korzenie jakiejś rośliny - (cyg. veśitko draboro). W kolekcji znajduje się też suknia od estradO!wego ,c,1:TO<ju jednego z cygańskich zespołów arlystycZJI1ych20, kilka obTlaZówo tematyce cygańskiej, m. in. O!hraizludowy, a także jeden, nama}owany przez Cygana. Jest też k@ka wyrobów cygańskich k'oiwali, elementy uprzęży końskiej, a także ofia'Towana niedaiwillo przez CyganÓiWz FilUlandii torba wykornana przez tamtejszą Cyganikę. Archiwum kolekcji cygalllologiczmej obejmuje zdjęcia, reprodukcje, przeź'rocza, na'grainia, płyty, a ta'kże bibliotekę. Muzeum utrzymuje te,ż kontakty z większością inmytucji cyganologicznych na sWlecie, czego efektem jest m. in. dkoło 20 wydawnictw periodycznych, jakie tu do20 W Muzeum Okręgowym w GOI1ZowieWlkp. znajduje dowych zes'połu TernClt. Liczy on k.I.lkanaśóe komple1ów, 1977 f. Cho.ć nic jest to kolekcja związana bezpośroon.io· z ganów, to jednak wa:f'to odnoto!wać inicjatywę tamte.js.z.ego iacii tej ~fL'ry działalności Cyganów. 19' s.ię zbióT strojów eS~Taa groma,dzo.ny jest od t.radycyjną kulturą Cym'U'zeum dla do,kumel1- �292 ADAM BARTOSZ cierają regu!lall'lIli,e.Wś:ród fotografii jest sporo reprodukcji zdjęć rozp1'osZ!Onychpo rozmaitych archiwach, bibliot,ekach, muzeach i innych zbiorach. Zamialfelm inicjatorów kolekcji jest zeocani'e kopii wszelkioh dokumentów ZJwiązanych z historią CyganÓiw - część tych kopii już sp!tlOlwaidZ!Olno. Zamierza się zebrane materiały publikować w formie oddzielnych wyda.wniertw. W p[anie najbliższym jest opracowanie biblio@rafii cygańskiej, ikonografii oralZdokumentów. Natomiasi jeśli chodzi o ekspozycję, to przez najhhŻ'Szy okres w sezonie letnim e'ksrponowane będą zgro;nadzone na dziedzińcu muzealnyrr, wozy. Stałą elk9pozycję, w fcmmie niewielkiego skansenu cygańskich wozów, Ulfząrdzisię przy oddziale etnograficznym Muzeum OkręgOIWego, który mieścić się będzie w centrum miasta, w XVIII-wiecznym zajeŹJdzie - na którego zapleczu znajduje się obszerny ogród. Otwa'Tcie tej .stałej ekspozycji przewidzia:ne je3t na rok 19183. Warte podikreślenia jest, że tarnowska kolekcja cyganologiczna stanowić będzie jedyny tego typu zbiór muzealny. EJksponaty związane z tradycyjną ikulturą Cyganów znajdują się bowiem ,w muzeach tylko przypadkowo, i to w pojedy:nczych egzemplaTzach. JedYlIlie cygańskie wozy prezeIIltowane są w stałych ekspozycjach kilku muz'e6w zaohodnich. Tak na przykład kolorowy, rzeźbiOlIlYwóz na drewlnianych kołach ogumowanych stoi w e!kSIpozycjiskansenowskiej w Weilsh FolJk Museum w 1St. Fagans 'w 'Wa.lii. Inny 'Wóz, w Worceste!T'shicr-eCounty Museum w Hartl'eibury Castle, zbudowany około 1,9(20 r. je5't ity;pem używanym powszechnie przez 'cYI~kowcówi innych ludzi wędrownych profesji. Takimi samymi podróżowali Cyganie, można więc traktować go również jako ekspOlIlat cYJgań;ski.Jest to niez'Wykile bO@atorzeźbiony wóz malowany w złote ornamenty na zielOlIly'mtle 21. W ÓZ cygański 'Znajduje się :też w jednym z muzeów francuskich. mianowicie w regionalnym muzeum etnograficznym w D~ame w deparlamencie Romans~sUT-Isere. Jest to mało zdohny z zewlJ1ątr:zwóz, na drewnianych kolach; na1JomialStwnętrze ma ur:zą!dZ1One bardzo stylowo, w kou,welIl'cjisecesji. Mieści ()no m. i'n. żeliwny piecyk, lustra na ścianach i wbudowane w ścia,ny szafki. 21 C. H. Ward-Jac.ks{J,il, The English Gypsy Caravan, Newton Abbr}t 197:3. podaje w wyka!Zi'e korrek'cji, w któ'rych znajduje się Clgzemp1a-r.zccygańskich WllZÓW. ponadto 4 muzea: City Museum, Bri's:tol; County Borough Mu'seum, Re<l'ding; Folk Museumof Yorkshire Life, Yor'k; Mary Arden House, Stratford-on Avon, Hart1ebury Castle. Nie udało się ustalić, jaikie to wozy, i czy znajdują się w ekspozycji. �Zaczqtek kolekcji cyganologicznej 293 ADAM BARTOSZ A GERM OF GYPSY COLLECTION (Sum m ar y) The present article comprises hitherto ex,isting propositions regarding protechan ad' ma:tenia,l elements or Gypsy culture. This idea has been ma·terializ;ed in the late 70s. At that time a sector of Gypsy architecture had been sta·rted in the open-air museum in Nowy Sąaz. Whereas in the museum in Ta,pnóiWan exhibition cOnJcerning Gypsy cul'ture and history as well as their role in the naJbional culture of Poland was organized.After the closure of this exhibition in 1979, the exhibits became an embry;o of a new collection of the Regional Museum in Tarnów. This collect,ion is to be systematically compleited and a permanent exhibition on Gypsies is supposed to be onganized. So far, among others, the following exhibitls have been gathered: wagon's, tents, various oibjec,ts and gadgets connected with Gyps,ies' everyday life as well as pictures and documents. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f969f319a8b7674ad991fa9031176e76.jpg 13e2b2228e80afe1983112c59511c375 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaczep hołobli (fragment) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; pojazdy konne ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia zaczep hołobli do wozu lub sań Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.15.6_01 hołoble Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa pojazdy pojazdy konne transport pociągowy transport zwierzęcy Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deeb9be93e34f502fd014b65c7167e41.pdf 591762fb1882077303e0d3ebf2ef23f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2474 Title A name given to the resource Zaczytując się w brukowcach... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zaczytując się w brukowcach... Tomasz Rakowski To nie my szukamy śmierci, to ona nas znajduje. Atakuje nas z każdą falą rozsyłanych po kioskach magazynów, kwartalników, gazet, gaze­ tek, brukowych szmatławców. Opakowana w kolorowe stronice, w ku­ pony prenumeraty, aranżuje spotkania w tramwajach, pociągach, w czeluściach popołudniowych kanap... w tysiącach chwytających nas tytułów, podtytułów, ramkowanych zdań M e dawano mi żadnych szans", „Barbara Łubaczewska spadła na dno szybu", „Ostatnia baj­ ka małego Łukasza", „śmierć na ulicy Fałata" ...ona jest blisko, czu­ jemy jej oddech pomimo całej bagatelizacji, stert tandety i trywialu ... (Z wasnych notatek przy lekturze) Prasa brukowa upowszechnia s'mierc, „przeżycie" s'mierci, informację o s'mierci. Zalew informacji nieuporządkowanej jest niezwykle ważnym aspektem opisywanej przeze mnie sytuacji. Setki wydawnictw wszelkimi sposobami próbując „schwytać" czytelnika budują szum informacyjny, zasłonę dymną utkaną ze splątanych wątków codzienności i niecodzienności. Rozwój technologii informacyjnej jest sprawą coraz szerzej znaną i zwy­ kli ludzie nie związani z Internetem już pozyskali pewne nowe wyobrażenie o świecie. Moim zdaniem najważniejszą jego tre­ ścią jest przeświadczenie o odbieraniu informacji zewsząd, o możliwości dotarcia do każdego źródła, o zaprzeczeniu lokalności informacji, o każdorazowym informacyjnym „ujęciu" świata w „Wiadomościach", w kilku gazetkach. Jednocześnie dochodzi do oderwania rzeczywistości od jej dotychczasowych kategorii, rodzi się obojętność wobec informacji, pewna nieuf­ ność. Czytelnik jednocześnie doświadcza poczucia informacyj­ nego panowania nad światem i niemożności zrozumienia go, ogarnięcia całości i nieufności wobec danych. Prowadzi to do wspomnianego bezładu i szumu informacyjnego. Prasa brukowa jest takim informacyjnym jarmarkiem wypełnionym opowiastka­ mi, poradami, informacją, fotografią. Targowiskiem, gdzie w ar­ tykułach i reportażach sprzedaje się pewną sumę wyobrażeń o świecie i człowieku z dołączonymi założeniami i wnioskami reprezentującymi marzenia i oczekiwania w stosunku do rzeczy­ wistości. Są możliwości przebicia się przez mgłę informacji i znalezie­ nia drogi do czytelnika. Korzystają z nich piszący w prasie bru­ kowej poruszając się po sprawdzonych ścieżkach, najczęściej rzadko uświadamianych, intuicyjnych, ale takich, które zapew­ niają kreację uczuć, poruszenie. Wzory znaczeń w kreowanym świecie są zmontowane, przeinaczone, zmistyfikowane, ale są zmontowane pod wpływem oczekiwań czytelników, oczekiwań samego piszącego, wyrażają potrzebę, a więc dają nam pojęcie o głębszych, i s t n i e j ą c y c h , choć wielowątkowych, złożo­ nych schematach. W wielu pismach pojawiają się nadsyłane przez czytelników opisy przebytych operacji, śmiertelnych chorób. Pojawia się mo­ tyw śmierci doświadczonej, obejrzanej z perspektywy uczestni­ ka, opisującej przeżycie obcej rzeczywistości, pozostawiającej atrybuty świadczące ojej dostąpieniu. W opisach operacji moż­ na dostrzec sytuację oniryczną, stan poddania się nieznanym si­ łom, doświadczenia strachu pomiesznego z utratą zmysłów, nie­ ludzkiego bólu, ogółem innej rzeczywistości - „słyszałem je 1 (głosy lekarzy) wyraźnie, ale nie miałem siły nawet poruszyć palcem, czułem się tak, jakbym wracał z zaświatów". W obecno­ ści „dziwnych postaci w bieli" pacjenci doświadczając umiera­ nia dostępują sacrum, zrozumienia, nadludzkiej gnozy, poznają swe życie z innj perspektywy - „przekonałam się (dzięki opera­ cji), że głęboka wiara i nadzieja mogą czynić cuda", „nie wiem skąd, się wzięła taka wewnętrzna siła", „wtedy dopiero zrozu­ miałam Twój ból", „teraz uwierzyłem w wędrówkę dusz". Takie doświadczenie pozostawia atrybuty, symbole pobytu w innym świecie - „o tamtych chwilach przypomina mi prawie 20-centymetrowa blizna", „lekarz nie ukrywał, że szpecąca blizna pozo­ stanie na mojej twarzy", które ujęte w ramki są często pierw­ szym wyprzedzającym sygnałem, podającym już pewien kon­ tekst. Schemat inicjacyjny, przejściowy, wręcz się nam narzuca. Nam (antropologom) w postaci wzorców semiologicznych, zna­ czeniowych, czytelnikom raczej intuicyjnie. Powodują one uru­ chomienie myślenia przedświadomego, poruszenie wpisanych, symbolicznych znaczeń, a także wyzwolenie zawartych w nich emocji. Jest to znakomity sposób sygnalizacji czegoś, co dzięki natychmiastowemu odwołaniu do kontekstu dociera do nas spo­ za mgły informacji. Tuzinkowy obraz brukowej śmierci poparty wyraźnie sfingo­ waną fotografią, zmontowaną historyjką, trafia się na każdym kroku. Drastyczność wypowiedzi „korzysta" z każdego pomysłu, z każdej emocji. Opisywane są historie, gdzie śmierć czy prowa­ dząca do niej choroba (która jest tym samym co śmierć - w od­ powiednim spojrzeniu, sytuacji odczytu) są przedstawiane jako doznania jednostkowe, można powiedzieć zewnętrzne, niezależ­ ne, nieuniknione. Pisząc wyraża się nieludzki ból, scena epatuje nieszczęściem beznadziejnym, stawiającym człowieka wobec śmierci (nie tyle śmierci, ile jej nieszczęścia) samego, i tylko sa­ mego (nawet jeżeli jest to śmierć bliskiej osoby - jest ona pro­ jekcją jej doświadczania). Wystarczy przeczytać szpalty pod ty­ tułami: „Moja choroba rujnuje życie ukochanego człowieka", „Pijany taksówkarz okaleczył nam córkę". Można uważać, że bardzo łatwo jest pozbyć się ciężaru tych historii, mówiąc, że to nie nam się przytrafiło, że to zalew tandety, dowolne przejaskra­ wienia. Jednak te artykuły i s t n i e j ą , wyrosłe z silnego, po­ pularnego, wieloznacznego i w gruncie rzeczy groteskowego (szczególnie w skojarzeniu z realiami) światopoglądu, który też i s t n i e j e . Tym bardziej że zjawisko upubliczniania, pisywa­ nia o swym przeżyciu śmierci pozwala myśleć, iż mamy tu do czynienia z pewnym odgrywaniem roli, budowaniem teatru 65 �s'mierci i zarazem uczestnictwa w nim. To s'wiadczy o przyjmo­ waniu i tworzeniu jakichś'konstruktów s'wiata, człowieka, choro­ by, o grze emocji i ich transformacji, o dokonywaniu (mys'le o pi­ szących czytelnikach, odbiorcach) wyobcowywania zjawiska s'mierci i jednoczesnego pogrążania się w niej. Intuicyjnie pisząc 0 swej operacji tak jak o przeżyciu inicjacyjnym, zakłada się ist­ nienie pewnej konstrukcji i swoje w niej uczestnictwo, potwier­ dza ten wizerunek s'mierci, pomimo psychicznego katharsis, ja­ kiego się dokonuje na sobie i na odbiorcach. Całość (ale znów całos'ć w pewnym spojrzeniu) jest nierozerwalnie zawiązana po­ między trywiałem a odwołaniem do głębokich tres'ci, pomiędzy odcinaniem swych emocji i s'wiadomos'ci od s'mierci i jednocze­ snym w niej uczestnictwie. Zaskakujące jest to, że w tych rajskich gazetkach tryskają­ cych zdrowiem, młodos'cią i złotymi przepisami na życie jest miejsce na drastyczną, szokującą i tak umiejętnie kierowaną do odbiorcy s'mierc. Że obok czerwonych jabłek, sałatki z bakłaża­ nów i pięknych, s'wiezych kobiet w odmładzających maseczkach pojawia się przerażający szpital z umierającym dzieckiem, pła­ cząca rodzina, płot, na którym powieszono sąsiada. Estetyka ko­ jarząca się z naturalistyczną zawsze będzie akcentowała jakąś' szaleńczą pełnię, dostąpienie samego sedna. Doskonałość (w da­ lekim skojarzeniu - sacrum) musi być uzupełniona, raczej wgnieciona w to co brzydkie, one razem stanowią dopiero ca­ łość. Nie chcę twardo powiedzieć, że tak jest, ale jest cos', co ku takiemu rozumieniu przemawia. Mam na myśli poezję Grochowiaka, która moim zdaniem dotyka najdalszych, niedostępnych pokładów egzystencji, poezję Les'miana, jego Garbusa, Szewczy­ ka, wszelkie kalekie postacie. Zestawianie ze sobą różnych 1 przeciwstawnych kategorii daje nam namiastkę (ale też mamy nadzieję, że da nam całość) zrozumienia i postrzeżenia pełni eg­ zystencji. Barokowa maniera jakieś' nasze potrzeby odzwiercie­ dla, bo i s t n i e j e . Tak jak istnieje skojarzenie seksualności i s'mierci w poezji, w sztuce wizualnej, w hinduskich magazy­ nach erotycznych, gdzie znajdziemy zdjęcia rozebranych pięk­ ności obok zdjęć rozkładających się zwłok. Tak jak karnawał i s'miech zajmują poczesne miejsce pośród zagłady, epidemii i pomoru. Zmieszanie przeciwnych konwencji musi mieć jakiś sens, być odpowiedzią na coś, coś wyrażać. Nie może być tylko zwykłym poszukiwaniem sensacji czy prostym zabiegiem psychomimetycznym, odsuwającym obawy, artykułującym nasze lę­ ki i niepewności. W głębi naszej psychiki śmierć przyprawia nas o histeryczny śmiech idący z wnętrza podświadomości, o śmiech szaleńca, bła­ zna, kpiarza dającego ćwiartować swe ciało, dokonującego sa­ mookaleczenia. Tam absurd i brzydota sprośnych marcholtowskich postaci kpi z przetaczającej się plagi Czarnej śmierci. Trzy­ mający z samym diabłem lekarze tańczą po nocach, oddając swym ciałem gwiezdne konstelacje odpowiedzialne za morowy zaduch i cykliczne, wieczne szaleństwo. Obłęd śmierci jest boski, a rechot idioty jest życiodajny, bogaty życiem - życiem trupim, in­ nym, balansującym po obydwu stronach egzystencji i do obydwu mający dostęp. Epilepsja, psychoza śmierci jest przerażająca, ale jest święta i nasycona nieziemską gnozą. Zapamiętanie w śmiertelnym tańcu daje nam przecież prawo wędrować po tam­ tych obszarach kosmosu, po czarciej i świętej rzeczywistości. Wsiądźmy więc na statek szaleńców i wśród przekleństw przera­ żonego motlochu poieglujmy Renem ku ogniskom schizofrenii. Tam szlaki skojarzeń przecinają się po stokroć częściej, tam ge­ niusz święci swe tryumfy w jednym przerażeniu, jednym opętaniu i jednym wszechogarniającym zrozumieniu... PRZYPISY 1 Pisząc pracę dysponowałem dziewięcioma numerami czasopisma „Chwila dla Ciebie", sześcioma numerami czasopisma „Naj" i ośmioma nume­ rami czasopisma „Życie na Gorąco". BIBLIOGRAFIA: Aries P. 1993 Śmierć odwrócona [w:] Antropologia śmierci. Warszawa. Sznajderman M. 1994 Zaraza: mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa . Szumowski W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Thomas L . 1993 Doświadczenie śmierci: jego granice i rzeczywistość, pologia śmierci, Warszawa. .Rodzice oskarżają - Marcin był torturowany! Popełnił samobójstwo!" ..Pani domu", nr 15. 9 kwietnia 1997 Ilustracja do artykułu p. Grębeckiej-Ćwiek: Matczyny ból... 66 [w:] Antro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08f00711caa6c601efc6a304c6f1b0f6.pdf 5632bcd4d303287c1f36dea611b2916d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia teatru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6033 Title A name given to the resource Zagadka człowieka - antropologia teatru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW G urdżijew zmarł stosunkowo niedawno, w roku 1950 w wieku około siedemdziesięciu lat (do­ kładny jego wiek nie jest znany). Mniej więcej czterdzieści lat poświęcił na wykładanie swego «syste­ mu» uczniom. Nasze wiadomości o samym Gurdżijewie są raczej skąpe; wiemy że był to Grek z Kaukazu, głoszący swą naukę przede wszystkim w Moskwie i Pe­ tersburgu, a później w Europie Zachodniej i w Am e­ ryce. Zostawił po sobie obszerne dzieło Wszyscy i wszystko, w którym wyłożył szczegółowo swój system, ale jedynie pierwsza część tego dzieła została świeżo ogłoszona drukiem w Anglii; liczy ona ponad tysiąc dwieście stron, lecz mamy chyba prawo wobec autora stwierdzić, że jest niemal nieczytelna; mamy prawo to stwierdzić, gdyż jak się zdaje, sam autor postawił so­ bie poniekąd za cel zabezpieczyć się przed tym, by ja­ kikolwiek dyletant mógł zagłębić się w tę książkę, a następnie utrzymywać, że ‘rozumie Gurdżijewa’; usi­ łowania autora zmierzające w tym kierunku osiągnęły taki efekt, że pierwszy tom jego dzieła jest chyba jesz­ cze mniej zrozumiały niż Finnegan’s Wake.” - tak pisał Colin Wilson w swej słynnej, „kultowej”, jak się to dziś mówi (jeśli jeszcze się tak mówi), książce z lat sześćdziesiątych Outsider h Czy tamta diagnoza, cha­ rakterystyka dzieła i «systemu» Gurdżijewa dana przez Wilsona pozostaje dziś aktualna? Czy da się utrzymać? Skoro Finnegan’s Wake doczekał się wielu interpretacji, wnikliwych odczytań i nie musi już dziś straszyć przede wszystkim swą niezrozumiałością i nie­ dostępnością, to czy i w przypadku Gurdżijewa sytu­ acja nie uległa zmianie? Ale też można i zapytać czy Gurdżijew wpisany w rozważaniach Wilsona w kontekst doświadczeń fi­ lozofii egzystencjalnej - „System Gurdżijewa można uważać za pełny, idealny system Existenzphilospophie.”2 - nie podzieli losu bohaterów Sartre’a, od których rozpoczyna swe studium outsiderów Wilson. Czy nie podzieli wręcz losów tego swoistego epizodu, tej „du­ chowej przygody” jaką była filozofia egzystencjalna lat pięćdziesiątych. Czy, wreszcie, jak sam autor Mdłości i jego dzieło nie okaże się dzisiaj już nieco za­ kurzonym historycznym eksponatem i przykładem z muzeum myśli i wyobraźni, z którego to, co pozosta­ je interesującego, to jedynie literacka, anegdotyczna warstwa, przyczynek nie tylko do historii poszukiwań duchowych XX wieku, ile do uchwycenia kulturowej aury, kulturowego fenomenu i procesu wyzwalania się człowieka rozpoznającego się w całym swoim zniewoleniu, jakim był w przypadku Sartre’a groma­ dzący się wokół swego mistrza, ruch egzystencjalistów w pierwszej połowie minionego wieku. Innymi słowy czy z «systemu», wizji, poszukiwań, działań i dzieła Gurdżijewa ostanie się, zostanie coś ważniej­ szego i istotniejszego aniżeli, jak w przypadku uczniów, słuchaczy i naśladowców francuskiego filo­ zofa: wspomnienie czarnych golfów, niezliczonych ilości wypalonych papierosów w zadymionych ka- BENEDYKTOWICZ Zagadka człowieka - antropologia teatru wiarniach Paryża przez wyzwalających się ludzi. W książce Wilsona, która jest w gruncie rzeczy książ­ ką na temat humanizmu i postawy religijnej („Czło­ wiek indywidualny zaczyna tę mozolną drogę jako outsider; może ją zakończyć jako święty” - tak brzmi ostatnie jej zdanie3) Gurdżijew ze swoim systemem wyzwolenia i przebudzenia pojawia się pod koniec w rozdziale Przerwanie kręgu, niemal jak deus ex ma­ china, jako zapowiedź, jako jedyna niemal ostatnia deska ratunku (bo tak przecież doskonale współbrz­ miący i współczesny z egzystencjalizmem, i jego mo­ tywami, rozważanymi przez Wilsona), droga wyba­ wienia z zaklętego kręgu egzystencjalnych proble­ mów, nicości istnienia. Czy i ta diagnoza, i to rozpo­ znanie Gurdżijewa jakie zawarł w swym studium 0 outsiderze Colin Wilson dają się dziś, w pół wieku od śmierci Gurdżijewa, nadal utrzymać? N a te i inne, podobne, nasuwające się pytania czy­ telnik może sobie wyrobić własny pogląd, uzyskać czę­ ściową odpowiedź w zamieszczonym tu zbiorze tek­ stów poświęconych Gurdżijewowi. Piszę: częściową, bo prezentowany blok tekstów o Gurdżijewie składa się przede wszystkim z wypowiedzi z sympozjum W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew — od­ działywanie i znaczenie, jest dokumentacją międzyna­ rodowej konferencji przygotowanej przez Jarosława Freta i Grzegorza Ziółkowskiego w Ośrodku Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu w 2001 roku, wzbogaconą o wybrane i pieczołowicie przygotowane 1 zredagowane przez Grzegorza Ziółkowskiego teksty z kręgu sympatyków tradycji i nauczania Gurdżijewa. Otrzymujemy więc, niejako portret Gurdżijewa po­ wstający i pisany od wewnątrz. Zbiór tekstów niemal kanoniczny, miejscami mających charakter wyznawczy. Być może właściwszym byłoby - powie ktoś - dla równowagi zamieścić teksty zapewniające spojrzenie od zewnątrz, bardziej krytyczne. Świadomie jednak postanowiliśmy zachować autonomię tych wypowie­ dzi i całego bloku tekstów, licząc na to, ze sprowoku­ ją dyskusję, do której w przyszłości warto będzie po­ wrócić, i do której, wszystkich chętnych wzięcia 3 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU w niej udziału, już teraz serdecznie zapraszamy. Po prostu, od czegoś trzeba było zacząć. Najpierw ustalić pewien punkt odniesienia. Taka, pokrótce można by powiedzieć, była intencja redakcji w budowaniu i komponowaniu tego numeru, taka była wspólnie podjęta decyzja z kolegami z Ośrodka Grotowskiego, we współpracy, z którym ten numer powstał, i którym w tym miejscu za tę owocną współpracę składamy ser­ deczne podziękowania. Ale nawet i z tego jednostronnego spojrzenia, ma­ jącego charakter przede wszystkim dokumentacji, świadectwa, wyznania wyłania się cała lista proble­ mów wartych tu choćby zasygnalizowania. Najpierw wyłania się kwestia swoistego mitu Gurdżijewa (ktoś nieuprzedzony powie: tajemnicy Gurdżijewa), nieja­ sny, zagmatwany (ktoś bardziej krytyczny albo złośliwy powiedziałby: ciemny, mętny) obraz „współczesnego ekscentrycznego guru”4. „Człowiek zagadka” - jak pi­ sze James Moore, [por. tu s.14] autor książki Gurdżijew. Anatomia mitu - „Kiedy (...) książka ukazała się w styczniu 1992 roku, kilku krytyków literackich z miejsca zarzuciło mi ślepe uwielbienie, podczas gdy parę osób ze ‘starszyzny’ gurdżijewowskiej oskarżyło mnie o obrazę majestatu. Cokolwiek bym zrobił, za­ wsze byłoby nie tak.” Biogram Gurdżijewa przełożony tu dalej [por. s. 61] zamieszcza Encyklopedia Religii pod red. Mircei Eliadego. Encyklopedia PWN Religia przedstawia go jako „ormiańskiego mistyka i pisarza duchowego”5, wiąże się go z tradycją wschodniego ko­ ścioła6, a w związku z jego trwającymi 20 lat podróża­ mi i poszukiwaniami duchowymi próbującymi dotrzeć do serca starożytnych tradycji, prowadzonymi w Azji Środkowej i na Bliskim Wschodzie, z religiami Wscho­ du i sufizmem. Powiada się, że „System Gurdżijewa do­ tyczy doskonalenia człowieka i jest rodzajem ezote­ rycznego chrześcijaństwa połączonego z praktyką jogi, często zwany ‘czwartą drogą’. Gurdżijew uważał, że człowiek powinien równocześnie pracować nad swoim ciałem, emocjami i umysłem, znajdując dla siebie wła­ sną drogę, będącą wypadkową dróg fakira, mnicha i jogina.”7 Natomiast w świeżo co wydanym studium Jacka Sieradzana na temat „boskiego szaleństwa” i „szalonej mądrości”: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam na próżno szukalibyśmy Gur­ dżijewa. Wymieniony raz obok innych wspomnianych przez autora współczesnych ekscentrycznych guru, po­ dobnie jak oni został świadomie pominięty („W niniej­ szej pracy ci ostatni[...] zostali pominięci, ponieważ nie należą do żadnej z omawianych religii.”8). Zaiste zadziwiająca, paradoksalna postać. Jakże przypomina­ jąca bohaterów Blaise’a Cendrarsa, niczym wzięta z kart jego prozy: Kolei Transsyberyjskiej czy Od portu do portu, zresztą nie wiem (za słabo znam obu, a nie ma czasu tego sprawdzić) czy się spotkali? Czy się znali? Wszak Gurdżijew przedostał się, emigrował do Francji, gdzie od 1922 rozwijał swój Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka. Zadziwiająca, jakże szczególnie dla antropologa kultury, postać: „Gurdżijew żył w oto­ czeniu Kurdów i Persów, Turków i Ormian, muzułma­ nów i żydów, chrześcijan i zoroastrian. Była to niezwy­ kła mieszanka wrażeń, które - jak można przypuszczać - wchłonął jak gąbka; wchłonął języki, zwyczaje, tra­ dycje i sposób życia otaczających go ludzi, oraz z pew­ nością ich muzykę. Owe wrażenia muzyczne towarzy­ szyły mu przez długie lata podróży i poszukiwań. Pie­ śni, melodie, harmonie i rytmy, z którymi zetknął się w odległych miejscach, świątyniach i klasztorach, jak również te, które usłyszał z ust prostych chłopów, wszystko z nim zostało, tworząc ukryte źródło tego, co pewnego dnia wyłoniło się jako jego własna muzyka.” [por. dalej s.18]. Kim więc był Gurdżijew? Modelowym, niemal jak z Cliffordowskich Kłopotów z kulturą przykładem emigranta o zmieszanej tożsamości? Przykładem na kulturowy, religijny synkretyzm? Zapowiedzią czło­ wieka nowego wieku? Specjalistą od wszystkiego? Specjalistą od sacrum, wiedzy o sacrum? Nową współ­ czesną formą lux ex Oriente dla Zachodniej Europy i Ameryki? Szamanem, szarlatanem, tricksterem, manipulatorem? Człowiekiem w teatrze codziennego życia (nieustannie zmieniającym maski)? Trzeba przyznać, że zebrane tu świadectwa i próbki tekstów (sama wreszcie postać i mnożące się w związku z nią pytania) mogą stanowić niezły test dla antropologa na jego cierpliwość w przenikaniu do Innego. A ezo­ teryczny, przesłonięty mitologiczno-alegoryczną szatą język nie musi wcale w tym pomagać. (Choćby jeden przykład, nawet biorąc pod uwagę zamierzoną grę i zabawę językową mistrza, to jednak zanotowany ze śmiertelną powagą przez ucznia, projekt hajda jogi: „Teraz zapewne lepiej możemy zrozumieć, dlaczego pan Gurdżijew nazwał swoją jogę hajda jogą. W języ­ ku rosyjskim słowo ‘hajda’ wyraża stanowcze wezwa­ nie, wypowiadane w sytuacji, gdy ktoś coś nakazuje i chce, aby jego rozkaz wykonano jak najszybciej. Hajda joga to zatem ‘szybka joga’, która daje ucznio­ wi możliwość nauczenia się w krótkim czasie jak najwięcej.” [por. s.22], przykład jakże muszący razić ucho i wywoływać uśmiech nie tylko konserwa­ tywnego antropologa). Byłby że, więc, Gurdżijew za­ powiedzią nowego człowieka religii internetowej, gdzie na rozmaitych stronach możemy mieć szybki dostęp nie tylko do najrozmaitszych tradycji religijno duchowych i jak najszybciej się ich nauczyć, ale i jak proponują to niektóre już strony natychmiastowy kontakt z wybranym bóstwem? Byłby że, więc, ten re­ ligijny, autosoteryczny, (para-religijny?) projekt sa­ modoskonalenia się i wiedzy o sacrum jakąś skróconą współczesną formą XX wiecznej gnozy? Gurdżijew a tradycja gnozy? Gurdżijew a New Age? Gurdżijew a globalizacja? Z tych trudnych, kłopotliwych pytań o tożsamość, z tej listy problemów zasygnalizowanych tu w przejaskrawionym, telegraficznym skrócie, 4 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU Mówione słowo —Pieśń Człowiek zniknie, a pozostanie po nim światło, cień — ruch w nieosobowym medium —i cisza."[s.78] Teatr jest polem życia powiada Brook. Teatr jest także polem spotkania wiedzy i sztuki, nauki i sztuki. Stąd może trzeba by powiedzieć, że najbardziej żywa dzisiaj dziedzina i pole na jakim uprawiana jest antro­ pologia kultury to właśnie antropologia teatru: teatr powracający do źródeł, zmierzający do źródeł, do rytu­ ału. Teatr przekraczający granice kulturowe i religijne. Teatr oparty na doświadczeniu wielokulturowości, uprawiający antropologię kultury zarówno w swoich spektaklach, jak i w poszukiwaniach, studiach, se­ sjach, wyprawach. Dobrym tego przykładem może być Międzynarodowa Szkoła Antropologii Teatru prowa­ dzona pod kierunkiem Eugenio Barby i dokumentacja XIV jej sesji, która miała miejsce we Wrocławiu i Krzyżowej w kwietniu 2005 roku, którą to dokumen­ tację zamieszczamy w drugiej części tego zeszytu oraz na płycie CD przygotowanej przez Ośrodek Grotow­ skiego załączonej do tego numeru. Teatr zmierzający do głębokich, religijnych źródeł, do rytuału, teatr zmierzający ku transcendencji, teatr jako pole poszukiwań duchowych, wykraczających poza teatr, teatr wymagający od swych adeptów, akto­ rów, niezwykłego poświęcenia, jak w przypadku te­ atralnych poszukiwań Grotowskiego zmierzający ku teatrowi totalnemu (akt całkowity) i doświadczeniu osiągającemu wymiar para-teatralny, para-religijny, jakiś laicki, świecki rodzaj świętości, połączenie na­ uki, wiedzy i religii (teatr jako Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka, teatr jako laboratorium duszy) to jeden maksymalistyczny wymiar teatru, tańczącego swój święty taniec z wilkami i na przekór innym ryt­ mom historii, dramatyczny wyraz tęsknoty duchowej w przeklętym XX wieku - jak ktoś powiedział - któ­ rego nie było... N a tle tego maksymalistycznego obrazu teatru wy­ powiedź Eugenio Barby w zadziwiający sposób brzmi nieco sceptycznie, skromnie i z dystansem. Pytany o swój teatr Odin Teatret, założoną przy nim Między­ narodową Szkołę Antropologii Teatru i doświadczenie wielokulturowości wpisane w historię tych poczynań odpowiada: „Jaki jest sens długowieczności naszego teatru? Czy to, że jest złożony z ludzi i dla ludzi o róż­ nym pochodzeniu albo przynajmniej o różnych trady­ cjach kulturowych i teatralnych? Nie wydaje mi się to takie ważne. Interesuje mnie coś innego: możliwość, że kontakt z innymi światami staje się sposobem do­ tarcia do samego siebie, do własnych korzeni, do świa­ ta, do którego się przynależy. Żeby dać początek cze­ muś innemu.” [Zdobywanie różnicy s. 133]. I nieco da­ lej dodaje: „Pytania Iana Watsona skłoniły mnie do zapytania siebie samego: jeżeli moje wybory nie wyni­ kały z pragnienia i dążenia do poszerzenia granic mo­ jego obszaru kulturowego, to skąd się wzięły? Czego szukałem tak zawzięcie przez tyle lat? (...) Nie jest sam a wartych podjęcia w ewentualnej przyszłej dyskusji wyłania się i przychodzi z pomocą właściwy, drugi bo­ hater naszego numeru: Teatr (i antropologia teatru). - Od „Człowieka zagadki” przechodzimy do zagad­ ki Człowieka. Pewne światło, także i na poszukiwania Gurdżijewa, rzuca esej Henryka Jurkowskiego Craig w świecie idei. Biorąc już jak najpoważniej poszukiwania Gurdżijewa, zmierzanie do głębokich religijnych źródeł, jego „Święte tańce”, studia Ruchu, rytm, muzykę odniesio­ ne do rytmu natury, kosmosu, myśl o nowym człowie­ ku - czyż nie te same intuicje znajdujemy w myślach Craiga o „teatrze nowej religii, zmierzającym ku trans­ cendencji”. Czy nie są to, dające się znaleźć i u innych, w ogóle wspólne, na różny sposób dochodzące i wyra­ żane, intuicje i tendencje epoki końca XIX i począt­ ków XX wieku? (W przypadku Craiga Jurkowski wska­ zuje tropy: Ruskin, oraz Nietzsche z jego Narodzinami tragedii z ducha muzyki, koncepcją nadczłowieka, i od­ powiednio u Craiga nad-aktora, nadmarionety,). Jur­ kowski zwraca naszą uwagę na esej Craiga pt. Motion (Ruch), „którego powstanie miało w pewnym sensie źródło w obserwacji tańca Isadory Duncan, ale właści­ wie było rezultatem wcześniejszych intuicji na temat roli ruchu i rytmu w teatrze. Ale czy tylko w teatrze? Craig pisał bowiem: Początek... Narodziny... jesteśmy w Ciemnościach... wszystko przed nami... I z tej Nicości wyłoni się duch... Zycie... doskonałe i zrównoważone życie... godne nazwy Piękno... Nieśmier­ telne Piękno w Różnorodności Wiekuistego. Prosta i surowa forma zstępuje z wytrwałą cierpliwo­ ścią niczym przebudzenie myśli we śnie. Wydaje się, że coś się rozkłada i coś się składa. Powo­ li... złożenie po złożeniu rozluźnia się i spina aż nieużytecz­ ne formy uzyskają kształty. I teraz ze Wschodu na Zachód jeden łańcuch życia porusza się przed nami jak morze... Nie mając Architektury nie mielibyśmy Boskiego Miej­ sca do modlitwy. Bez muzyki Boskiego Głosu do jej wyra­ żania. Bez Ruchu nie mielibyśmy Boskiego Działania by przedstawiać na scenie. Craig publikował kilkakrotnie ten nieco mistyczny tekst, odwołujący się do boskich darów natury, a sta­ nowiący swoistą egzegezę teatralnych działań człowie­ ka. Widzimy w nim wpływy poglądów Johna Ruskina, dziewiętnastowiecznego teoretyka i „prawodawcy” sztuki, który w hierarchii sztuk stawiał najwyżej utwo­ ry podejmujące tematy eschatologiczne. Esej ten jest godny osobnej analizy, ponieważ był pierwszym pu­ blicznie ujawnionym tropem myśli Craiga o teatrze nowej religii, zmierzającym ku transcendencji. Wkrót­ ce zrezygnował z tego nurtu rozważań w materiałach publikowanych. Nie znaczy to jednak, że przestał on istnieć, odnajdujemy go w jego intymnych notatkach, z roku 1908: Ludzka twarz i forma —Maski... Sztuka —Ceremonia 5 �Zbigniew Benedyktowicz • ZAGADKA CZŁOWIEKA - ANTROPOLOGIA TEATRU jak i do grup ludzi, narodów, całych cywilizacji, czy wreszcie świata w ogóle. Ale czy można skonstruować takie zwierciadło, w którym mogłyby się przeglądać całe narody, całe cywilizacje, czy wreszcie cały świat? (...) Bowiem takim zwierciadłem świata jest teatr. Tu natychmiast pojawia się kolejne pytanie: dlaczego to właśnie teatr miałby szczególne zasługi na miano zwierciadła? Jak pamiętamy, na to samo miano zasłu­ żyła gra aktorska i literatura. Może więc to sztuka w ogóle jest zwierciadłem ludzkiego świata. Niewątpli­ wie tak, choć również nie ma wątpliwości, ze teatr spełnia tę rolę w najbardziej zupełny sposób.” 10 w sobie odkrywczy fakt, że osoby wywodzące się z róż­ nych tradycji jednoczą się. Interesujące jest natomiast pytanie, dlaczego tak się dzieje. Wydaje mi się, że mo­ gą istnieć dwa powody, całkowicie przeciwstawne: al­ bo dzieje się tak dlatego, że ich różne kulturowe tożsa­ mości jakoś się uzupełniają, w formie różnorodnych specjalizacji, w rodzaju podziału i organizacji pracy. Albo ze względu na potrzebę oddalenia się od swojej własnej pierwotnej perspektywy, potrzebę ucieczki od własnej ziemi, własnych korzeni, żeby stworzyć nowy Heimat, dom sztuki, inny świat. Mały świat: mikroko­ smos i mikrospołeczność.” [s. 134, 135] Zasygnalizowane tu pytania, wątki, motywy, pro­ blemy towarzyszące temu teatralnemu numerowi (który w całości dopisany mógłby być do bibliograficz­ nego opisu, listy dotychczasowych numerów „Kontek­ stów” poświęconych teatrowi i antropologii teatru, ja­ ką zamieściliśmy w poprzednim numerze) każą wresz­ cie na koniec postawić i to pytanie: Co sprawia, że nie tylko metafora Teatru jest tak silna, nośna, owocna w humanistyce, socjologii (Goffmanowski „człowiek w teatrze codziennego życia”) antropologii, sztuce, li­ teraturze (od Szekspirowskiego Teatru Świata, Wiel­ kiego Teatru Świata Calderona, Theatrum Mundi po Wielki Teatr Świata Oklahomy „w którym spotkamy się dziś wieczorem wszyscy” z Ameryki Kafki), co sprawia, że nie tylko teatr sięgający do głębokich, religijnych źródeł, ale każdy teatr, Teatr w ogóle, ma tak wielkie znaczenie. N a pytanie to czytelnik znaleźć może odpo­ wiedź w znakomitym wykładzie Marii Krzysztofa Byrskiego Teatr jako zwierciadło natury świata9, w któ­ rym autor zawarł analizę koncepcji „Teatru zwiercia­ dła” w indyjskiej tradycji (indyjskim traktacie o te­ atrze z XII w. Natjadarpana /Zwierciadło teatru/), z któ­ rego to wykładu, na koniec, i dla zachęty do przeczy­ tania go w całości przepisuję te słowa: „To «prawo zwierciadła» zdaje się mieć zastosowa­ nie w tej samej mierze do indywidualnego człowieka, 4 6 10 Colin Wilson, Outsider, [Wydanie pierwsze: Wydawnictwo Li­ terackie, Kraków 1959]. Wydanie drugie: tłum. Maria Traczewska, przedmowę i posłowie tłumaczyli Beata Moderska i Tade­ usz Zysk, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1992, s. 309 Tamże Tamże s. 328 Używam tu określenia Jacka Sieradzana por. w: Jacek Siera­ dzan: Szaleństwo w religiach świata. Szamanizm, religia starogrecka, judaizm, chrześcijaństwo, hinduizm, buddyzm, islam, inter esse Wydawnictwo Wanda, Kraków 2005 s. 19 Religia Encyklopedia PWN t.4 zamieszcza hasło autorstwa H en­ ryka Paprockiego. Gurdżijew był synem Greka i Ormianki patrz hasło z Encyklopedii Religii pod red. Eliadego autorstwa Michela de Salzmanna przetłumaczone w tym numerze s. 61 „Jako wybitnie zdolny chłopiec cieszył się względami nauczycie­ li z kościoła prawosławnego i bardzo wcześnie zaczęto go kształ­ cić na kapłana i lekarza.” por. s. 61 Religia Encyklopedia PWN t. 4 Jacek Sieradzan: Szaleństwo w religiach świata, dz. cyt. s. 19. A u­ tor w przypisie sygnalizuje przygotowywaną do druku swoją książkę Ekscentryzm i szaleństwo w religiach XX wieku. Maria Krzysztof Byrski, Teatr jako zwierciadło natury świata, w: Wielki Teatr Świata, cz. II Wykłady otwarte na scenie przy Wierz­ bowej. Teatr Narodowy, Warszawa 2005; por. M.K. Byrski, Theatre —A Miror of Nature of The World, [w:] Modern Theatre in Different Cultures, Ed. By E. Udalska, Warszawa 1997, Wyd. Energeia ss. 189-201 tamże s. 8 Komedia dell’Arte w Wenecji. Fot. Joanna Benedyktowicz 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3bb96fd715df12df4e6ca29edc07bd0.pdf 4fd1f2e0469af5a9c35434c29bd9a3f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka robotnicza prymitywizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3629 Title A name given to the resource Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.39-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A G A D N I E N I A P R Y M I T Y W N E J SZTUKI ROBOTNICZEJ MARTA ŻYW1RSKA (Na m a r g i n e s i e ujysitau у g ó r n i c z e j ш S o s n o u j c u - i y r z e s i e n 1948 r.) -1 n I o n i J Л d u m u s. Widok kopalni Ю JL l^oztoczona w dobie obecnej troskliwa opieka P a ń s t w a oraz czynników społecznych, zwłaszcza Związków Zawodowych nad artystyczną twórczo­ ścią a m a t o r s k ą ujawniła poważny odsetek ludzi, którzy poza swą pracą zarobkową oddają się. ma­ larstwu czy rzeźbie. Dowodom tego są zorganizo­ wane ostatnio wystawy plastyków-amatorów, jak: pocztowców w Warszawie czy Związku Zawodo­ wego Górników w Sosnowcu. Badacza sztuki prymitywnej interesować tu bę­ dą jedynie prace tworzone przez ludzi prostych, stojących zdała od tzw. wielkiej sztuki. Zorganizo­ wana we wrześniu ub. r. wystawa górników — a m a t o r ó w dała pod tym względem wiele ciekawe­ go materiału. Specyficzne warunki pracy górnika zgrupowanie ludzi tego zawodu wokół kopalni sprzyjało wytworzeniu pewnych, określonych norm właściwych danej grupie społecznej. Problem jed­ nak tych norm kulturowych charakteryzujących daną grupę społeczną, którą — między innymi — kształtuje zawód jest trudny do uchwycenia i spre­ cyzowania. Granice pomiędzy poszczególnymi gru­ pami zdają się być płynne, pozatem w p ł y w y śro­ dowiska z którego dany robotnik wyrasta — z jed­ nej strony — a pobliskiego miasta — z drugiej stro­ ny — utrudniają ścisłe rozgraniczenie i zamknięcie się w obrębie danej grupy. Może w górnictwie, gdzie zawód jest często dziedziczny, w a r u n k i na wytworzenie tych odrębnych norm są dużo lepsze. Tak, jak cały kompleks tych norm, tak i ich po­ szczególne przejawy w sztuce zajmują pośrednie stanowisko pomiędzy sztuką ludową, a sztuką warstw inteligenckich. Ta pośredniość nie jest by­ najmniej dowodem jakiegoś łańcucha rozwojowe­ go, co zresztą dawno zostało stwierdzone przy wartościowaniu w y t w o r ó w tzw. wielkiej sztuki i sztuki ludowej. Raczej artysta — robotnik czerpie podświadomie z obu tych źródeł jednocześnie. �Teofil Ociepka. Suche drzewo Świat jego życia w e w n ę t r z n e g o jest bliski ludowej kulturze duchowej zaś bliskość wielkich skupień ludzkich ułatwia mu korzystanie z dorobku k u l ­ turalnego i cywilizacyjnego bardziej, aniżeli twór­ cy ludowemu. Stąd w jego twórczości mamy cały splot bezpośrednich, dostępnych mu doznań za­ czerpniętych z obu stron. Tak, jak w sztuce ludowej spotykamy częstokroć w y r a ź n y w p ł y w dworu, czy kościoła, tak w sztu­ ce robotniczej oprócz tego widzimy jeszcze cały balast drobnomieszczańskich n a w a r s t w i e ń zaczerp­ niętych przy oglądaniu sprzedawanych na jarmar­ kach i targach „landszaftów", secesyjnych kart pocztowych, ilustracji książek z wydawnictw po­ pularnych a nawet brukowych reklam rozlepia­ nych w małych sklepikach fabrycznych miaste­ czek, czy wreszcie malowanek „pieczątek" kupo­ wanych przez dzieci. Niewątpliwie, u wielu z nich zaplątać się mogły reminiscencje oglądanych kie­ dyś reprodukcji wielkich mistrzów. I wtedy staje się zrozumiałe charakterystyczne zdanie jednego ze starych górników, k t ó r y uskarżał się na to, gdy jeden z zawodowych malarzy oglądając jego obraz powiedział: ,,Tę p l a m ę n a m a l o w a ł pan jak Rubens, a tę, jak Rembrandt, a ja nie wiem, o czem on mó­ wił." Rzeczywiście on nie wie, nie zdaje sobie spra­ wy, że doznania artystyczne w y w o ł a n e przy oglą­ daniu obrazów tych mistrzów znalazły swój od­ prysk w jego pracy. Z wystawionych na wystawie górniczej prac ma­ larskich swym podświadomym prymitywem zwra­ cają uwagę obrazy i rysunki: przede wszystkiem Teofila Ociepki, maszynisty wyciągowego z Jano­ wa Śląskiego — dziś już znanego w Polsce, Józefa Dworczyka, także maszynisty wyciągowego z Sie­ mianowic, Wojciecha Bubały z Michałkowie — gór­ nika dołowego, Antoniego Adamusa, robotnika kopalnianego z Radlina, czy Gerharda Urbanka górnika z Janowa. Większość tych prac cechuje naiwność ujęcia te­ matu, konserwatyzm formy; całość zaś — jak słu­ sznie określił Piwocki twórczość p r y m i t y w n ą — spojona jest specyficzną transformacją kształtów na formy zrozumiałe dla środowiska" ) 1 Te cechy właśnie dostrzegamy w obrazie Anto­ niego Adamusa, rysowanym węglem, przedstawia­ jącym widok kopalni. Proste i śmiałe zarysy ko­ minów, naiwna rytmika a r k a d o w a ń rozłożonych na czterech poziomach kopalni umocnionych jesz­ cze dolną partią wagonów z węglem, wreszcie prze- Wojeiech Bubała. Martwa natura �sądnie wielkie i gęste kłęby dymu unoszące się z kominów kopalnianych podkreślone czterema sy­ metrycznymi, czerwonymi plamami na tle szafiro­ wego nieba — wszystko to łączy pracę Adamusa ze sztuką dziecięcą. Jednocześnie całość' kompozy­ cji jest zbudowana na poczuciu równowagi w roz­ łożeniu brył z podkreśleniem osi symetrii. Obraz Adamusa ma tę prostotę, do której dochodzi zawo­ dowy artysta z pełną świadomością stosujący ka­ nony p r y m i t y w u . Podobna naiwność ujęcia tematu bije także z nie­ których obrazów Józefa Dworczyka. Potęga skarb­ nika jest wyrażona jego wzrostem, co podkreśla jeszcze postać górnika, którego skarbnik trzyma na r ę k u mogąc go w każdej chwili zniszczyć; siła i energia przodownika pracy skupiona jest na prze­ sadnej jasności oczu, które rażą swoją dysharmonią. Artysta jednak chce tu wyrazić p e w n ą myśl i tak jak dziecko, czy twórca ludowy negliżuje prawdę. Inne sugestie nasuwają prace Wojciecha Bubały. Jest to 50-tni górnik, k t ó r y bezmała przez całe ży­ cie nie ruszał się ze swojej kopalnianej osady. Do­ tychczas przeważnie kopiował Rubensa, czy Ma­ donny włoskich mistrzów. Dopiero, gdy powiedzia­ no mu, że wartościowa jest jedynie samodzielna twórczość, przeszedł na rysunek z natury. Repro­ dukowana tutaj „ M a r t w a natura", rysowana piór­ kiem — to jedna z ostatnich jego prac. Trudno jest omówić twórczość Urbanka bez ko­ lorowej reprodukcji, gdyż właśnie w ujęciu plam barwnych, w portrecie młodej dziewczyny da się jedynie uchwycić bezpośrednia naiwność trakto­ wania koloru, nacechowana śmiałością dziecka. O ile powyżej wspomniane prace mogą zaintere­ sować badacza prymitywu, to badacza sztuki ludo­ wej zastanowią i pochłoną obrazy Teofila Ociepki2). Teofil Ociepka ma skończoną jedynie szkołę pow­ szechną — malarstwa nie uczył się nigdzie. Zaczął malować mając dopiero 29 lat. Maluje przeważnie farbą olejną, na kartonach własnoręcznie grunto­ wanych, obrazy dużych rozmiarów. Farby nakłada nierówno, niekiedy rozcierając, to znów kładzie je grubszymi, widocznymi warstwami, niektóre par­ tie przeciera lakierem. Każdemu obrazowi poświę­ ca wiele pracy, często przerabia niektóre szczegóły lub zmienia układ barwny. Najwięcej wysiłku w k ł a d a w zagadnienie perspektywy. Posługiwanie się elementami formalnymi leży — tak, jak u każ­ dego twórcy ludowego — poza jego świadomością. Z doskonałej równowagi w rozłożeniu plam w „Szachach", czy „Narodzinach lotosu" nie zdaje sobie sprawy. Operuje plamami płaskimi, w y r a ź ­ nie je rozgraniczając. Wymiar trzeci oddaje raczej linią, aniżeli światłocieniem. W obrazach jego — zwłaszcza treści religijnej — uderza koloryt noszący w y r a ź n e piętno barwnych litografii fabrycznych produkowanych niemal do ostatniej chwili dla wsi i miasteczek — choć prze­ puszczony przez f i l t r jego własnej woli twórczej— tem nie mniej widoczny. Naprzykład koloryt nie­ ba i wody. To znów śmiałe zestawienie różnych odcieni silnego różowego z mocnym szafirem lub soczystą zielenią (np. „Łąka") nasuwa podobień­ stwo z u k ł a d e m barwnym w zdobnictwie ludo­ w y m (wycinanki, malowanki, tkaniny). Jednak takie a nie inne zestawienie barwne w y p ł y w a często u artysty ze znaczenia symboli­ cznego poszczególnych barw. Naprzykład głowa na piecu w „Szachach' ma symbolizować to, co zostanie „ze spalenia śmietnika bożego na komin­ k u " — według określenia Ociepki — „musi być ognista". I w takich wypadkach jedynie podświa­ dome wyczucie koloru pozwoliło artyście uzyskać pozytywne efekty malarskie. �Twórczość Teofila Ociepki charakteryzuje wła­ ściwe sztuce ludowej znaczenie mistyczne, w t y m wypadku ściśle związane z osobowością artysty. Bogactwo zaś w ą t k u fantastycznego t k w i swemi korzeniami w świecie śląskiej baśni ludowej. Skomplikowana symbolika nietylko w głównych elementach kompozycji, ale nawet podrzędnych, nasyca wszystkie jego obrazy. Weźmy, naprzykład, obraz: „Suche Drzewo". Jest ono symbolem zła, które musi być usunięte. Założenie to podkreśla nawet jego profil potrakwany, jako głowa czarownicy. Jednak z obu stron, na uschniętych gałązkach siedzą małe ptaszki — dowód życia. Ich celem jest podkreślenie myśli artysty, że nawet najgorsze zło ma w sobie choć nikłe przebłyski dobra — życia. To sarno jest w kompozycji „Szachów". Nietylko główne po­ stacie mają znaczenie symboliczne (zły duch, czło­ wiek i duch dobra) ale i kominek symbolizuje piekło, biblioteka — niezmierną obfitość wiedzy potrzebnej do zrozumienia tej wiecznej walki, a nawet podłoga także ułożona w szachownicę ma wskazywać, że chodząc po ziemi, jakgdyby roz­ grywamy los własnego życia. Tematyka obrazów Ociepki w y p ł y w a z jego głę­ bokich przeżyć duchowych. Wątki religijne i le­ gendarne, które przeważają w jego obrazach są odbiciem jego silnej wiary. Malując utopca, skarb­ nika, czy strzygonia, on wierzy, że taki właśnie skarbnik ukazuje się górnikom w podziemiu, a u topca widziała „na własne oczy" 90-tnia staruszka z jego wsi i jego wygląd mu opisała. Wreszcie czart właśnie w ubiorze strzelca spływa na ziemię po nowiu księżyca, aby rozegrać partię szachów 0 duszę młodego człowieka. Swoisty talent artysty wyrósł więc i rozwinął się na bogatym ludowym podglebiu i z niego czer­ pie soki dla swoich koncepcji artystycznych. Dworczyk Józef. Portret przodownika pracy I nietylko Ociepka, ale wszyscy artyści — robot­ nicy wzrośli w atmosferze swego środowiska ro­ botniczego i sztuka ich — bez względu na skalę talentu — jest z tym środowiskiem związana. Jakież więc będzie miejsce dla tej sztuki w do­ tychczasowej systematyce? Pomimo wszystko w twórczości tych ludzi jest coś więcej, niż tylko chęć naśladownictwa, co może najdobitniej cha­ rakteryzuje wynurzenie jednego z nich: „Bo jak jo chyca tyn pyndzel w gorść, to mi się cołki świat przeinoca". I zdaje się, że właśnie te pierwiastki ludowe, którymi nasycone są wszystkie obrazy OcicpKi, jak w tematyce tak i traktowaniu elementów for­ malnych decydują o istotnej ich wartości. Mimo wszystkich jednak tych nici wiążących silny­ mi więzami jego twórczość ze sztuką ludową, obra­ zy jego, na skutek orzeczenia Jury — nie były przyjęte na w y s t a w ę Sztuki Ludowej w Krako­ wie. Leży, bowiem, na jego twórczości piętno je­ go kopalniano — robotniczego środowiska, jego wielkiego oczytania, w p ł y w u oglądanych obrazów 1 reprodukcji. Nasuwa się tu uporczywe pytanie, zda się zna­ cznie bardziej zawiłe niż pojęcie sztuki ludowej: czy jest lo przetłomaezona na naiwny język lub wprost skażona tzw. wielka sztuka, czy też pog­ matwana i zaciemniona drobnomieszczańskim nalotem twórczość ludowa? Zdaje się być rzeczą niewątpliwą, że wnikliwa analiza tych prac, zebranie dużo większego ma­ teriału porównawczego, uporządkowanie i prze­ wartościowanie całego konglomeratu wpływów pozwoli dopiero z czasem dać tego rodzaju t w ó r ­ czości jasne i określone miejsce. I wreszcie jeszcze jedna uwaga: czy sugestywna teza Woelfflina ), k t ó r y twierdzi, że ludzie widzą różnie nietylko w odmiennych epokach i krajach, ale i na odmiennych szczeblach hierarchii socjano kulturalnej — nie ułatwi tego zadania? _ PRZYPISY: ') Ksawery Piwocki. Zagadnienie metody w daniach nad sztuką ludową L w ó w 1931, str. 5. ") Za Piwockim, op. cit. str. 11: -) Z prac Teofila Ociepki na wystawie górniczej były jedynie dwa jego obrazy: „Suche drzewo" i „Szachy" — resztę oglądałam w mieszkaniu artysty. ba­ s �П Р О Б Л Е М Ы ПРИМИТИВНОГО И С К У С С Т В А РАБОЧИХ Благодаря заботливой опеке государства над художественным любительским творчеством, в по­ следнее время обнаружено примитивное искусство рабочих. Автор анализирует эту проблему на основании примитивов, находящихся на выставке горняков-любителей, организованной в сен­ тябре прошлого года профсоюзом горнорабочих. В искусстве рабочих автор находит отчетливые следы народной культуры при одновременном влиянии мелкомещанскнх вкусов той среды, в которой художник - рабочий растет. Автор принимает во внимание также подсознательное подражание осматриваемым репродукциям про­ изведений великих художников. Наконец автор устанавливает связь между рабочими примити­ вами и детским искусством. Свои замечания автор заканчивает констатированием необходимости проследить проявление это­ го искусства на значительно большем количестве материала и сделать его существенный анализ. *дабы отвести атому искусству определенное место в имеющейся систематике. L E PBOBLEME DE L'ART PRIMITIF OUVRIER L'art primitif populaire a etc dernierement mis en lumiere grace a la protection de l'Etat etendue sur la creation artistique d'amateurs. L'auteur analyse ce probleme se basant sur les oeuvres primitives a l'Exposition des Mineurs-amateurs organisee au mois de Septembre dernier par l'Union Professionnelle des Mineurs. Dans l'art ouvrier l'auteur discerne des traces visibles de la culture populaire avec l'influence simultanee des preferences de la petite bourgeoisie du milieu de l'artiste ouvrier. Elle prend egalement en ligne de compte les reminiscences subconscientes des oeuvres des grands maitres vue en reproduc­ tion. Elle finit par reunir les primitifs ouvriers a l'art infantile. Ses dernieres remarques portent sur la necessite d'examiner un materiel plus considerable de cet art et de le soumettre a une analyse consciencieuse en vue de l u i assigner la place qui l u i revient dans la systematique etablie. PROBLEMS OF P R I M I T I V E WORKMAN'S A R T Primitive workman's art has been lately brought to light thanks to the sollicitude of the State extended to artistic amateur workmanship. The writer analyses this problem on the ground of primitives, which appeared at the Miners-Amateur Exhibition organised last September by the Union of Professionnal Miners. In the workman's art the writer detects marked traces of rustic culture together with the simultaneous influence of small-town tastes pervading the environment in which grows the workman. She also takes in regard the sub-conscious reminiscences of reproductions of great masters seen now and then. Lastly she joins workman's primitives w i t h infantile art. She ends her remarks by stating the necessity of examining the manifestation of this art on a much ampler material, and to analyse it thoroughly in view of giving i t a definite place in the present systematica. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22a8e8ba0d5cf25142e10dc55b3de2ed.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:74 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:59 Title A name given to the resource Zagadnienie "nawsia" w osadnictwie wiejskim / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb528cd3d5d86aa6790954cc655561.pdf 421edaee6db2c7848c222360eeac9845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5141 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource paleolit Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4769 Title A name given to the resource Zagadnienie pararelizacji kultur paleolitycznych z kulturamu etnologicznymi / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.28-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ! i i I i Ч t 1 . I STANISŁAW PONIATOWSKI 1 ZAGADNIENIE PARALELIZACJI KULTUR PALEO­ LITYCZNYCH Z KULTURAMI ETNOLOGICZNYMI Określona kultura materialna tworzy z określoną kulturą duchową. U s t a l i w s z y p r e h i s t o r i i , można całość podo­ materialnej w e t n o l o g i i z takąż bieństwa całości jakiejś k u l t u r y w organiczna, zatem wypadek wnosić r o z u m n i e o podobieńslwie kultury d u e h o w e j i w ten sposób objaśniać z prawdopodobieństwem z j a w i s k a k u l t u r o w e p r e h i s t o r y c z n e przez . ekologiczne. Pierwszą próbę takiego zestawienia p r e h i s t o r y c z n y c h i e k o ­ l o g i c z n y c h k u l l u r podjął W . S c h m i d t . Z d a n i e m prof." P o n i a t ó w - skiego próba W . S c h m i d t a j e s t ,za mało przekonywująca, gdyż n i e j e s t oparła n a szczegółowej a n a l i z i e poszczególnych'kultur t ; prehi­ s t o r y c z n y c h , a raczej dość ogólnej. D l a t e g o p r o f . P o n i a t o w s k i o p r a ­ c o w u j e n a now o to z a g a d n i e n i e . K o r z y s t a z w y n i k ó w W . S c h m i d t a odnośnie do szczegółowego o p i s u k u l t u r e k o l o g i c z n y c h n a j s t a r - i s z y c h , j a k i ziwiązkui między n i m i , a następnie z większą d o k l a d - j nośeią a n a l i z u j e k u l t u r y p r e h i s t o r y c z n e p a l e o l i t u starszego i młod­ szego. Z a c z y n a o d młodszego, i w n i m o m a w i a kulturę magdaleńską, oryniacką oryniackiej i solutrcjską. gdaleńskiej, Cró Magnon, paleolicie ekologicznej kapskicj z Alpery. widzi właściwy składniki kulturze m a ­ sobie elementy, solutrejska odpowiadające natomiast ma t toteinistyo.Micj. starszym w i d z i prof. Poniatowski starszej e k o l o g i c z n i e i w kulturze dwuklasowej; składniki k u l t u r y W magdaleńskiej rasowy j e s t również'mieszany.* — K u l t u r a zaś m a t e r i a l n a o r y n i a c k a posiada ebiologicznej W i solutrejskiej. T y p ' ślady n a j - k u l t u r y p i g m e j s k i e j w malowidłach k u l t u r y E. Bulando i I �29 Opierając fcuropy się na e t n o g r a f i c z n y c h zdołała, j a k w i a d o m o , analogiach, wyjaśnić prehistoria dużo z a g a d k o w y c h wy­ tworów i zwyczajów p r z e d h i s t o r y c z n y c h , których n i e u m i a n o w y ­ jaśnić n a i n n e j drodze. N i e t y l k o j e d n a k próbowano paralelizować oddzielne fakty przedhistoryczne z e t n o g r a f i c z n y m i , ale n a w e t cale k u l t u r y . Sollas uważał n p . Australczyków do p e w n e g o s t o p n i a za przedstawicieli k u l t u r y m-ustierskiej, Buszmenów za przedstawi­ cieli kultury o r y n i a c k i e j l t d . W o b e c rozumienia przez prehistoryków w i e l k i e g o znaczenia, j a k i e p o s i a d a d l a n i c h e t n o l o g i a , się należy, że p r e h i s l o r y c y n i e w y z y s k a l i dotychczas bardzo ważnych wyników, osiągniętych przez dziwić d l a siebie kierunek histo­ r y c z n y , który coraz s i l n i e j i coraz szerzej o d 20 l a t r o z w i j a w Sparalelizowanie etnologii. wykrytych przez k i e r u n e k ryczny w etnologii k u l t u r zasadniczych się histo­ z k u l t u i r a i n i p r z e d h i s li) - t y m b a r d z i e j wskaisane, że \У miarę c o r a z lepszego poznawania t y c h o s t a t n i c h p r e h i s l o r y c y coraz m n i e j m ó w i ą o cią­ głości rozwojowej, migracjom a n a t o m i a s t coraz większe znaczenie przypisują kultur, ich wzajemnym na siebie oddziaływaniom i mieszaniom. Pierwszą próbę s p a r a l e l i z o w a n i a historycznych z kulturami europejskich najstarszymi kultur'przed­ zrobił etnologicznymi P. W . S c h m i d t ( Y o l k e r imd K u l l u r e n ) , który w s t a r s z y m p a l e o l i ­ cie chce widzieć k u l t u r y : egzogaimczno-monogamiczną' tasmańską i bumerangową, zaś w młodszym p a l e o l i c i e lotemistyczną i d w u k l a s o w a . ani szczegółowej analizy Schmidt kultury zasadnicze: nie przeprowadza poszczególnych kultur jednak paleolitycznych, a n i n i e uwzględnia .zwiasików, zachodzących pomiędzy tyj ni kul­ turami. Dla przeprowadzenia ściślejszej analizy etnologiczno-histo- rycznej k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h biorę p o d uwagę w p r a c y , któ­ rej w y n i k i krótko t u referuję., co następuje: l - o związki zacho­ dzące pomiędzy poszczególnymi k u l t u r a m i p r z e d h i s t o r y c z n y m i • 2 - 0 związki zachodzące między p r a k u l l u r a m i i kulturami — zasad­ n i c z y m i — S - o r a s y p i e r w o t n e , odpowiadające według m y c h b a ­ dań k u l t u r o m z a s a d n i c z y m Co się t y c z y i prakulturom. p u n k t u ; 2-o, to opieram się na wynikach P. �* ] 50 I S c h m i d t a , według którego z kulturą bumerangową wiąże się k u l - 1 t u r a d w u k l a s o w a , w z g l ę d e m której j e s t znów b a r d z o bliską k u l - l t u r a łuku. Z d r u g i e j zaś s t r o n y z kulturą tasmańską wiąże S c h m i d t I kulturę 5 tolemistyczną, a z tą ostatnią kulturę wolno-patriai- c h a l n a . T a o s t a t n i a j a k o posługująca się m e t a l a m i p r z y p a r a l e l i - • z a c j i s t a r s z y c h k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h e u r o p e j s k i oh oczywiście ;. n i e w c h o d z i w grę. Również i k u l t u r a łuku ( w o m o - m a r i e r z y s t a ) * z j a w i a się w E u r o p i e już w czasach p o p a l e o l i t y c z n y c h , a że i k u l - j t u r a pasterska p r z y b y w a l a m dość późno, j a k o t y m świadczy b r a k j 1 właściwych tej k u l t u r z e zwierząt d o m o w y c h p r z e d n e o l i t e m , w i e c dla analizy kultur paleolitycznych mają znaczenie głównie: 1) k u l t u r a e g z o g a m i c z n o - m o n o g a m i c z o a , której odpowiadała j asa. p i g m e j ska, ; j j ' " 2) k u l t u r a egzogamiczna plciowo-totemistyczna, której p o d - ; stawą gospodarczą było głównie p r y m i t y w n e myślistwo, 3) k u l t u r a cgzogainiczno-równo-prawna* (bumerangowa), \ w której gospodarce środki spożywcze roślinne odgrywały większą rolę niż i p r o d u k t y mięsne i której odpowiadała rasa o cechach a u s t r a l o i d a ! n o - n eander Laloi da I n у c l i , 4 ) k u l t u r a l o t e m i s t y c z n a , której odpowiadała rasa b r a c h y c e f a l i c z n a , uprawiająca myślistwo n a w y ż s z y m p o z i o m i e , się głównie ; \ a) k u l t u r a d w u k l a s o w a , której odpowiadała r a s a dolichocef a l i c z n a , zajmująca l ( j kopieniactwem. Z a c z y n a m od młodszego p a l e o l i t u , j a k o dającego więcej p u n któw o p a r c i a d l a a n a l i z y , p r z y c z y m poprzestaję t u n a r o z p a t r y ­ waniu, poszczególnych pozostawiając innym kultur przedhistorycznych, szczegółową jako analizę'poszczególnych mów. J a k zaznaczyłem, P. W . S c h m i d t w i d z i w m ł o d s z y m l i c i e k u l t u r y zasadnicze, kultura magdaleńska całości, pozio­ paleo­ tolemistyczną i d w u k l a s o w a . I s t o t n i e n p . charakteryslycz- j n y c h dla k u l t u r y — lolemislycznej, j a k n p . miotacz, h a r p u n , p r a w - J dopodobnie posiada obok wylworów. t o t e m i z m i t d . . również i w y l w o r y , właściwe k u l t u r z e d w u k l a s o w e j , j a k n p . tańce w m a s k a c h , przedstawione według B r e u i l ' a n a r y s u n k a c h z A b r i Mćge. Z a złożonością k u l t u r y m a ­ gdaleńskiej 'z co n a j m n i e j dwóch różnych k u l t u r składowych p r z e - i �31 mawiają również j e j związki z j e d n e j strony z kulturą oryniacką, a z d r u g i e j z kulturą solutrcjską. M i e s z a n e m u t u r y magdaleńskiej dobrze charakterowi odpowiada mieszany kul­ c h a r a k t e r współ­ czesnej r a s y Gró-Magnońskiej, wykazującej .pewne związki z rasą oryniacką, a l e posiadającej рога t y m i i n n e d o m i e s z k i rasowe, o c z y n i świadczy n p . w y s o k i w z r o s t tej rasy, będący o b j a w e m L u x u r a c j i , występującej właśnie u mieszańców r a s o w y c h . . J a k i m b y t ten d r u g i "składnik rasy Cró-Magnońskiej i czy n i e mógi o n być n o s i c i e l e m k u l t u r y s o l u t r e j s k i e j ? P o n i e w a ż n i e z n a m y jeszcze d o ­ tąd rasy, która była nosicielką k u l t u r y poznano już bardzo solutrejskiej, jakkolwiek w i e l e s t a n o w i s k s o l u t r e j s k i e h , więc n i e jesl wyłączone, że szczątki n o s i c i e l i t e j k u l t u r y m o « ł y sie n i e z a c h o ­ wać u p . w s k u t e k z w y c z a j ó w pogrzebowych, rze. T o o s l a l n i e przypuszczenie właściwych lei kultu¬ staje się b a r d z o prawdopodobnym, jeżeli wziąć p o d uwagę, żc n a p o d s t a w i e t u r y s o l u t r e j s k i e j można wnosić k u l t u r a totemistyczna uniemożliwiający iż " ł o w n y m jej składnikiem b v h w której występuje pochówek zachowanie sic kości. Widząc nMformowy jako "łowny składnik w k u l t u r z e s o l u t r e j s k i e j kulturę zasadniczą lole.uishczną. dopatruje się natomiast kultury zasadniczej g l o w n e - o składnika w k u l t u r z e o r y n i a c k i e j oprócz p e w n y c h dwukHsowej' Przemawiają i te t a k t y wspólnych jako za t y m żc t - o z t r z e c h typów'rasowych, występujących w A u r i g n a c i e n , a mianowicie Cro-Magnon, Grimaldi i Homo o s t a t n i ściśle się wiąże z t y p e m r a s o w y m , aurignacensis. len odpowiadającym we­ dług m y c h badań k u l t u r z e zasadniczej dwukłasowej; 2-u z n a l e z i o n e zostały p e w n e f o r m y Aurignacien przejściowe a M o u s l r i e n ( n p . w Mouslieres, FAbri pomiędzy Audi, n o n - P a i r . T u n i s i e , S y c y l i i Ud), co, biorąc p o d uwagę, że r i e n daje się sparalelizować z kulturą bumerangową, daje Pair- Mousledosko­ nalą zgodność ze związkiem pomiędzy kulturą d w u k l a s o w a a b u ­ merangową. J a k o główny e l e m e n t składowy M o u s t e r i e n otrzymuje kulturę bumerangową zarówno n a p o d s t a w i e rasowych, jak i kulturowych. W Mousterien są j e d n a k związków i całkiem już o d ­ m i e n n e d o m i e s z k i k u l t u r o w e . Biorąc p o d uwagę z n a l e z i e n i e przez Peyrony i innych obok tzw. « Mousterien class ique» również �•i2 i .Mouslerien de tradition acheuleenne*, co upoważniło Ober- n i e i e r a do t w i e r d z e n i a , że M o u s t e r i e n powstało p o d w p ł y w e m o d ­ działywania A c h c u l e e n n a P r a m o u s t e r i e n , paralelizuję właśnie tę ostatnia kulturę z kulturą zasadniczą bumerangową, podczas g d y kulturę Acheulską ze względu n a j e j związki z kulturą s o l u l r e j ską należy m o i m z d a n i e m paralelizować bądź z kulturą cgzoga- юiczno-.płciowo-tolemistyczną, stadium bądź jakimś wczesnym t o l e m i i s l y c z n e j . T a o s t a t n i a paralelizaeja p o z w a l a kultury zrozu­ mieć zarówno to, skąd się wzięła brachycefalia wśród n e a n d e r t a kul­ loidów krapińskieh, j a k i t o , skąd przedostały się w y t w o r y tury i n t e r n i s t y c z n e j do k u l t u r y o r y n i a c k i e j jeszcze przed p r z y b y ­ c i e m k u l t u r y ' s o l u t r e j s k i e j do E u r o p y z a c h o d n i e j Paraleiizowanie z kultur staropalcolitycznycb paraleiizowanie ze w s c h o d u ! k u l t u r a m i "etaologicznymi jest o w i e l e .najstarszymi t r u d n i e j s z e , niż podobne k u l t u r młodszego p a l e o l i t u ze względu n a to. że d l a p r a k u l l u r b r a k n a m obecnie u s t a l o n y c h typów narzędzi k a - j mieniiych, które z n ó w są p r a w i e l u b przeważającymi j w y t w o r a m i w szczątkach starszego p a l e o l i t u . Z tego właśnie p o - \ w-odu bezpodstawnym było jedynymi już 1 w s t a r s z y m p a l e o l i c i e e u r o p e j s k i m występowała p r a k u l t u r a eg-zo- przypuszczenie Schmidta, iż J gamiczno-monogamicinia. która, j a k w i a d o m o , zupełnie n i e p o s l u - j guje się jakimiś u s t a l o n y m i t y p a m i narzędzi kaniieomych. T o też j o występowaniu tej k u l t u r y w czasach p r z e d h i s t o r y c z n y c h można wnosić na p o d s t a w i e całkiem i n n y c h d a n y c h , nip. stwierdzając, w y ­ stępowanie odpowiadającej tej k u l t u r z e ' r a s y pigmej skiej' w o d ­ nośnych k u l t u r a c h przedhistorycznych. Otóż śladv rasy pigmej s k i e j m a m y w E u r o p i e dopiero wodem choćby w g ó r n y m p a l e o l i c i e , czego d o ­ słynne malowidła kapskie. m A l p e r y , ogłoszone przez B r e u i l ' a . N a malowidłach t y c h w i d z i m y d w i e zupełnie o d ­ mienne rasy: jedna z nich m a bardzo n i s k i w z r o s t , silną l o r d o ­ sis i penis w p o z y c j i c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a p i e r w o t n e j rasy p i g - niejskiej, wzrost, w pozycji 1 n o r m a l n e j i b r a k j e j lordosis. O b i e te rasy posiadają .różne o z d o b y | ciała np. o d m i e n n e uczesanie i odmienną broń; mężczyźni małego I w z r o s t u trzymają łuki refleksyjne w z g l . polrefleksvjne, ] druga natomiast m a wysoki penis «dv l v m - czasem w y s o c y posiadają jakiś i n n y oręż; k o b i e t y w y s o k i e j rasy- I �'ЛЬ noszą długie szaty do kostek, g d y k o b i e t y niskiej rasy mają ró w n i e skąpą odzież j a k i c h mężczyźni. Biorąc p o d u w a g ę z w y c z a j e p o g r z e b o w e , panujące w rze egzogamicmo-monoganucznej, nie można się kultu­ dziwić, że szczątki i b e r y j s k i c h P i g m e j ó w k a p s k i c h n i e miały szans n a p r z e ­ c h o w a n i e s i c d o n a s z y c h czasów. J e d y n i e t a m , gdzie k u l t u r a .pig­ m e j s k a mieszała się z i n n y m i k u l t u r a m i , m o g ł y się również za­ chować i szczątki k o s t n e mieszańców o m n i e j .lub więcej wyra­ żonych c e c h a c h p i g n i o i d a l n y c h . Z a t a k i właśnie t y p m i e s z a n y .po­ c h o d z e n i a częściowo p i g m e j s k i e g o występujący nych obok typu uważam długogłowego w typ brachycefaliezny, śmietniskach kuchen­ U i r d e m i a s k i c h w Mugem ( w d o i . T a j o ) , co świadczy z a r a ­ zem, że k u l t u r a tardenuaska miała j a k o j e d e n ze s w y c h składni­ ków kulturę egzogamiczno-monogamiczną. P o n i e w a ż k u l t u r a tar­ d e n u a s k a była końcową kulturą kapską, więc n a t u r a l n i e g ł ó w n y m j e j składnikiem, p o d o b n i e j a k k a p s k i e j , mogła być j e d y n i e l a sama k u l t u r a , która stanowiła główną składową o r y n i a c k i e j , a w i c i e k u l t u r a d w u k l a s o w a . Podłoże r a s o w e k u l t u r y wyjaśnia, skąd się w z i ą ł doskonale l i c z n v obok w Mugem dwuklasowej t y p d o l i choc ef a- brachycefaliczncgo. wyżej wymienionego miano­ D o d a m , że kultura egzogamiczno-monogamiczną niosła już oddziaływać i n a kulturę oryniacką, co można wnosić zarówno z obecności •ncqroid 6 w a. właściwie p i g m o i d ó w w g r o t a c h G r i m a l d i , j a k i py<di s z e r c ™ s t a t u e t e k k o b i e c y c h ie\vbrew oryniackich Zaznaczę stealojednak u s t a l o n e m u m n i e m a n i u steatopygii n i e u w a ż a m z a c e ­ chę właściwa c z y s t e m u t y p o w i p i g m e j s k i e m u . ale wiąże ja w l a - śnie z mieszańcami P i g m e j ó w z r a s a m i wysokoroshank Co się tyczy k u l t u r y a z y l s k i c j , to z g o d n i e z poglądami p r e historyków, widzących w n i e j e l e m e n t y zarówno późnomagdaleńskie j a k i t a r d r a i u a s k i e , p o s i a d a o n a j a k o s w e azęści składowe l e k u l t u r y zasadnicze, które, j a k w y ż e j zaznaczyłem, weszły zarówno w skład k u l t u r y magdaleńskiej j a k i t a r d e n u a s k i e j . Poza wszakże-występuje t u j u ż oddziaływanie k u l t u r y nimi wotao-macierzy- slej, która s t a n o w i następnie j e d e n z w y r a ź n y c h składników k u l ­ t u r y M a g l e m o s c . j a k o t y m świadczą l y j i o w e d l a k u l t u r y macierzystej Lud. T. pochewki XXXVIII do siekier, występujące w wolno- Maglemose 'S �34 i m y l n i e brane m wytwory. s a m e s i e k i e r y , przez prehistoryków, oraz Kultura wolno-macierzysta odgrywa jeszcze inne większą rolę j a k o g ł ó w n y składnik k u l t u r y kampińskiej, a d a l e j staje się j e d n y m z wcześniejszych składników w i e l u wtórnych k u l t u r n e o ­ litycznych. Zdając sobie należycie sprawę z tego, że ostateczna analiza histoi-yezno-etnologiczraa n i e może być o b e c n i e d o k o n a n a zarówno ze względu na fragmentaryczność d a n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h j a k i niewystarczającą znajomość kultuir z a s a d n i c z y c h z p r a k u l t u r a m i i zachodzących między n i m i z w i ą z k ó w , sądzę j e d n a k , że już dziś próba s i k a r a l e l i z o w a n i a k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h z p r a k u l t u r a m i i kulturami zasadniczymi może dać, b a r d z o zarówno d l a p r e h i s t o r i i j a k i d l a e t n o l o g i i . I I 1 f, I I I interesujące wyniki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cba57074c0990975a807cde984a681f8.pdf b82b64eb50728c945a72a7d5cb73115e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:114 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:96 Title A name given to the resource Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.69-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 68 1'1 zacji kultury wiejskiej; odegrał ją dlatego, że w pracach swoich odkrył on przed społeczeństwem - jak nikt przed nim - ogromne bogactwo kultury chłopskiej i przez to postawił wieś w szeregu wartości pełnych znaczenia i godnych zainteresowania. Społeczeństwo wartości te nie od razu doceniało, choć już na uroczystości jubileuszowej K o l b e r g a padły te słowa: "Jak ongi Kolumb, tyś odkrył nam świat nowy, przedtem nie znany, nie zbadany, a jednak zdumiewający bogactwem kształtów i treści. Odkryłeś go nie za górami, nie za morzami, a tuż obok nas: pod słomianą strzechą naszej wiejskiej chaty, pod grubą siermięgą polskiego chłopa. Świat to tak bliski, tak zdaje się dostępny, a jednak przez długie lata patrzyliśmy nań ślepymi oczyma; w różnorodne . dźwięki jego życia wsłuchiwaliśmy się głuchymi uszyma. Świat ten, to nasz lud, którego pracą i potem żyliśmy" 79. 7U S. L a m, Oskar Kolberg. Zywot i prace, Lwów 1914, s. 71. ADAM GLAPA ZAGADNIENIE ROZWARSTWIENIA WSI WIELKOPOLSKIEJ W XIX W. W ŚWIETLE OPISOW ODZIEZY LUDOWEJ OSKARA KOLBERGA Odzież była i jest jeszcze dzisiaj na całym sWlecie czynnikiem dzielącym i wyróżniającym pewne zespoły ludzi. Zależnie zaś od formy ustroju społecznego różnice te były i są większe lub mniejsze. Stąd więc w wypowiedziach szeregu ludzi walka o równość w naj szerszym tego słowa znaczeniu łączy się z walką o jednakowy wygląd odzieży. W okresie kapitalistycznym W. Or k a n nawoływał do zrzucenia wyróżniających stanowo sukman chłopskich, a Komunistyczna Partia Robotnicza Polski stwierdzała, że "bogacze chłopscy, zdradzieccy judasze ... po to tylko przywdziewają dotąd sukmanę, by lepiej tumanić lud wiej::;ki ... " 1 Najjaskrawiej różnice w odzieży występowały w społeczeństwie feudalnym. Przeżytki tego zjawiska przetrwały na obszarze Wielkopolski jeszcze w XIX w. W pierwszych latach XIX w. spotykamy w Wielkopolsce (w granicach W. Ks. Poznańskiego) charakterystyczne, schyłkowe formy feudalizmu. Od około 1820 r. występują na obszarze Wielkopolski znamiona zaczynającego się okresu kapitalistycznego, zaś około 1890 r. ziemie te wkraczają w stadium imperializmu. Do cech znamiennych tych lat należy kształtowanie się społeczeństwa kapitalistycznego, różnego pod względem narodowym (Polacy, Niemcy, Zydzi) 2. W obrębie natomiast polskiej ludności 1 Z uchwał II Zjazdu KPRP, sierpień-wrzesień 1923. "Kwartalnik Historyczny", nr 1, 1954, s. 19. , W XIX w. ludność Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Reg. Poznańskiej i Reg. Bydgoskiej) ilościowo przedstawiała się następująco: �70 l I';' . , i I .~, '\ 71 obserwujemy kształtowanie się narodu burżuazyjnego w warunkach z jednej strony potęgującego się stale ucisku narodowościowego (germanizacja), z drugiej - wzmożenie się walki z wszelkim uciskiem (powstania, strajki). Oba te nurty: klasowy i narodowy stale wzajemnie się przyczynowo warunkują i zazębiają 3. Wpływa to między innymi wybitllie na rozwój pracy "organicznej" ekonomiczno-gospodarcz2j, i na rozwój oświaty, zwłaszcza wśród ludu. W pierwszych dziesięciu latach drugiej połowy XIX w. na terenie Wielkopolski kończy się uwłaszczenie chłopów ze wszystkimi jego skutkami oraz największym ciężarem, jakim przez kilkadziesiąt lat było spłacanie renty tytułem rekompensaty Z3 otrzymaną ziemię, zabudowane oraz uwolnienie od powinności wobec szlachty. Do 1861 r. powstały w Wielkopolsce w 2446 wioskach, na ogólną liczbę 3367 wsi, 26 283 gospodarstwa chłopskie; rodziny tych gospodarstw żyły we względnym dobrobycie, zaś przeszło dwa razy tyle rodzin stanowiących proletariat wiejski żyło w biedzie i nędzy. W związku z rozwojem przemysłu kapitalistycznego życie wsi zaczyna przybierać na intensywności, właściciele gospodarstw rolnych zaczynają wprowadzać nowe narzędzia oraz ulepszają technikę uprawy roli. Równocześnie chłopi około 1880 r. przestają produkować w swych gospodarstwach szereg artykułów, między innymi materiały odzieżowe i inne wytwory związane z tradycyjnym gospodarstwem samowystarczalnym. Dalsza chaRok Katolicy Ewangelicy Żydzi 1819 1846 1873 670634 862423 1 000 525 250173 407 242 506 269 55771 81 249 61 243 Katolików poza nielicznymi wyjątkami uważać należy za Polaków, ewangelików poza wyjątkami za Niemców. Dane według E. B e r g m a n n a, Beitrage Z'ir Geschichte de ,. Be'1.'olkerung in Deutschland, 1. Zur Geschichte der Entwicklung deutscher, polnischer und jildischer Bevolkerung in der Provinz Posen, Tubingen 1883. 3 Te trzy zdania oparłem na sformułowaniu prof. Witolda Jak ó b .. c z y k a, zawarte w wewnętrznej recenzji tego artykułu. Czuję się zobowiązany podziękować na tym miejscu prof. Jakóbczykowi za cenne uwagi podane mi w recenzji, które starałem się uwzględnić. rakterystyczna cecha tego okresu to emigracja proletariatu wIeJskiego na zachód, której nasilenie przypada na lata 1870-1890. Na podłożu wymienionych zjawisk rozwijają się badania nad kulturą ludo'Ną w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk oraz indywidualne badania O. K o l b e r g a. W świetle spostrzeżel1. K o l b e r g a z lat 1860-1875 oraz wyciągów z ankiet Poznal1.skiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 1858 r., które przy opisie odzieży K o l b e r g częściowo wyzyskał, na ówczesnym obszarze Wielkopolski rozróżnić można wśród ludu wiejskiego kilk::t warstw społecznych, które odmiennie ubierały się zależnie od swej ekonomiczno-społecznej pozycji. Przed zaznajomieniem się jednak z obrazem rozwarstwienia wsi wielkopolskiej na podstawie opisów odzieży przyjrzyjmy się, jak kształtowało się ono w drugiej połowie XIX w., w oparciu o współczesne wyniki nauki, która w tej dziedzinie jest dopiero w zaczątku, specjalnych bowiem opracowal1. na temat rozwarstwienia wsi tego okresu nie posiadamy. Pomocne w tym zagadnieniu są cenne prace Witolda Jak ó bchłopów w Wielkopolsce w XIX w. i Wielkopolska. Wybór źródeł do historii Wielkopolski XIX i XX w. Głównie w świetle tej literatury i własnych wywiadów w terenie dochodzimy do wniosku, że w Wielkopolsce w XIX w. istniały dwie warstwy mieszkańców wsi (poza szlachtą), które dzieliły się jeszcze na szereg drobniejszych kategorii - często związanych z wykonywaną pracą. e z y k a: Uwłaszczenie B o g a c z e w i e j s c Y 4 - odpowiednik współczesnych kułaków i bogaczy, to dawni kmiecie, gospodarze, ekonomowie, karbowi, karczmarze, młynarze i sklepikarze. p r o l e t a r i a t w i e j s k i - zagrodnicy, komornicy, kątnicy, wyrObnicy, parobcy, fornale, rataje, ręczniacy, służebni, dziewki, dzieci do paszonki. W celu lepszego wyobrażenia sobie, co kojarzono z wymienio- . .• ,"IV połowie XIX w. nazywano bogaczy wiejskich "arystokracją włosClanska" T . t . . k' .' ermll1 en po raz pIerwszy został uzyty przez Tomasza Potoclego w prasie poznańskiej. �. nymi terminami, przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym kategoriom, biorąc pod uwagę różne charakterystyczne ich cechy. K m i e c i e - to chłopi posiadający od kilku łanów do części łana, zagrodę i co najmniej kilka koni lub wołów. Reprezentują oni starą warstwę samodzielnych chłopów (ryc. 1). G o s p a d a r z e - nazwa chłopów rozpowszechniona na terenie Wielkopolski w XIX w., określająca kmieci, zagrodników oraz innych chłopów, którzy w wyniku zaszłych przemian uwłaszczeniowych stali się właścicielami zagrody, roli oraz co najmniej dwóch koni albo dwóch wołów (ryc. 2,3). Z a g r o d n i c y -- chłopi posiadający 1/4 łan a ziemi i własną zagrodę; warstwa znana w XVIII w., pracująca przeważnie samodzielnie (ryc. 4). C h a ł li P n i c y - chłopi bez ziemi ornej, posiadający tylko ogród lub kawałek łąki (ryc. 5). K o m a r n i c y - chłopi bez roli i w większości bez chałup, stanowiący siłę najemną dla właścicieli gospodarstw rolnych, głównie obszarników. Pracowali oni przeważnie na deputacie, to znaczy pobierali rocznie 16-18 talarów 5, a w naturaliach otrzymywali 12 szefli żyta, 2 szefIe "jarzyny", dostawali mieszkanie "wolne" (bezpłatne i nie umeblowane), opał, mogli utrzymywać krowę i żywić ją paszą pracodawcy oraz oddawano im w użytkowanie około 1/4 ha ziemi !la zasadzenie kartofli, warzyw i lnu (ryc. 13). R a t a j e - parobcy orzący wołami, wolarze, pracujący na podobnych warunkach jak komornicy. R ę c z n i a c y - robotnicy rolni wykonujący pracę ręczną, w przeciwieństwie do ratajów orzących wołami oraz fornali wykonujących pracę przy koniach i powożących. Ręczniacy pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. W y r a b n i c y - robotnicy rolni pracujący stale lub dorywczo, mieszkający przeważnie u gospodarzy. Za pracę u gospodarzy otrzymywali tanie mieszkanie, zapewnienie stałego zajęcia, ze- Rys. 1. Kmieć wielkopolski w ubiorze odświętnym. Lit. Bułakowski, K. W. W ó j c i c k i, Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. 1826; ; Podług danych zawartych wart. Kilka uwag o wychodztwie ludu, "Orędownik" 1872, nr 70 (cyt. za pracą W. Jak ó b c z y k a, Wielkopolska. WYbór źródeł 1851-1914, Wrocław 1954, s. 47). �75 Ryt:. 2. Gospodarz z kobietami z ol,olie Krotoszyna w drodze na targ. Reprodukcja z "Przyjaciela Ludu", Leszno 1848; nr 46. zwolenie na trzymanie inwentarza, sianie niedużej ilości lnu, sadzenie warzyw; w gotówce płacono im dziennie 2-5 zł. Jeśli nie brakło zajęć w gospodarstwie, pracowali w ciągu roku przez trzy kwartały. P a r o bc y - młodzi, bezżenni robotnicy rolni, pracujący głównie przy koniach i końmi za wynagrodzeniem rocznym, na które składało się przeważnie "mieszkanie" w stajni między końmi, wyżywienie, opranie oraz zapłata 18-24 tal. Parobcy przeważnie pracowali li gospodarzy (ryc. 6). F o r n a l e - robotnicy rolni, młodzi, najczęściej bezżenni, pracujący przy koniach i powożący nimi w majątkach ziemskich obszarników; jako wynagrodzenie otrzymywali "wolne" mieszkanie, opranie, wyżywienie oraz 18-24 tal. rocznie. Bywało, że żonaci pracowali na podobnych warunkach jak komornicy. D z i e w k i - młode, niezamężne kobiety, pracujące do czasu wyjścia za mąż u gospodarzy albo u obszarników na podobnych warunkach co parobcy i fornale. Mieszkanie dziewki stanowił kąt z łóżkiem na strychu lub w ciasnej komorze. Komornicy, pracujący na deputat, zobowiązani byli posiadać dziewkę i z nią pracować u obszarnika. Otrzymywała ona od deputanta około 14 talarów rocznie i wyżywienie. Za pracę dostawała 2 do 4 sgr. dziennie (ryc. 6). C z e l a d ź s ł u ż e b n a - pracownicy fizyczni bezpośrednio związani z pałacem obszarnika lub domAm gospodarza. Byli to: służące, pokojówki, a także kucharze, stangreci, gońcy, lokaje i ogrodnicy. Mieszkali oni i stołowali się przeważnie w domu pracodawcy lub w pobliżu. Wynagrodzenie otrzymywali podobnie jak parobcy i dziewki albo komornicy. D z i e c i d o p a s z o n ki - dzieci od 5 do 12 lat zatrudnione przy pasieniu gęsi, bydła, noszeniu posiłków w pole i bawieniu młodszych dzieci gospodarza; wysyłano je także po drobne zakupy do sklepu. W miarę wzrostu sił i wieku zatrudniano je przy różnych pracach w gospodarstwie, np. chodzeniu po wodę, noszeniu karmy dla bydła itd. Wynagrodzenie ich stanowiło "wolne" mieszkanie (kąt do spania), wyżywienie, opranie i trochę taniej odzieży (ryc. 7). �77 76 Ryc. 4. Ubiory odświętne ·chłopów z okoIk Wrześni i Środy. O. K o l b erg. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. III, Kraków 1877. . . ubiorach odświętnych z okolic Pozamoznych chłOPm.:, w t es du peuple polonais, Le Z i e n k o w l C Z a, Les cos um znania. Według ona p . . l Ludu" Leszno 1846). Paryż 1841 (f\~produkcja z " rZYJacle a , Ryc. 3. Rodzina Kar b o w i - zwani też włodarzami, doświadczeni, wybitniejsi robotnicy rolni, kierujący pracami obszarnika "w polu" i "w podwórzu", bezpośredni nadzorcy wszystkich prac otrzymujący wynagrodzenie w wysokości podwójnej wynagrodzenia komornika (ryc. 8). E k on om ow ie zwani też urzędnikami, pracownicy obszarnika kierujący całokształtem prac rolnych i CZęSClOWO administracyjnych na obszarze jednej pańskiej wsi-dominium lub większego folwarku. Wynagrodzenie ekonoma było prawie dwa razy wyższe od wynagrodzenia karbowego (ryc. 8). Znając już układ społeczny wsi wielkopolskiej w świetle współczesnej nauki zapoznajmy się z kolei z opisami odzieży ludowej K o l b e r g a i porównajmy z zamieszczonymi wyżej danymi. Częściowym uzupełnieniem braków w materiale opisowym Kolberga są zamieszczone ilustracje, których kilka zaczerpnięto z jego prac, a resztę z różnych innych publikacji z XIX w. �78 79 UB lOR ROBOCZY Opisy odzieży roboczej dają niepełne pojęcie o rozwarstwieniu wsi, aczkolwiek zasadnicze rysy są też w nich widoczne. Podkreślić należy, że Kol b e r g niestety stosunkowo rzadko używa terminów uwzględniających stan posiadania chłopów. Do wspólnych elementów ubioru używanego przez Polaków i kolonizatorów niemieckich, i to przede wszystkim wśród ludności ubogiej, należały w północnej Wielkopolsce d r e w n i a k i z topolowego drzewa, o skórzanym wierzchu, przymocowanym do drewna drutem i gwoździami. Drugą wspólną formą obuwia na tym samym terenie były drewniaki całkowicie wykonane z drzewa, wydrążone z jednego kawałka i sięgające do kostki 6. Innymi noszonymi zarówno przez Polaków, jak i Niemców częściami ubioru to "spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone" 7. Pozostałe opisy odzieży roboczej dotyczą tylko Polaków. Z treści ich dowiadujemy się, że "parobcy na codzień kładą czerwone (czarno kropkowane) krótkie jak i na takież kamizelki błękitne, sukienne o świecących guzikach. Spodnie w buty wpuszczane" h, W tym samym powiecie krobskim, kilkanaście kilometrów na północ, nosili już "na codzień ... parobcy jaki zwykłe ciemnozielonej barvvy" 9. "Dawniej [podług relacji K o l b e r g a] w wioskach pobliskich, Potarzycy, Pakosławiu i Golejewku, parobcy używali ... kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i niefałdzistej, zimą kożucha" 10 (ryc. 9). 6 Dr:lwsko, Rusko, Wrzyszczyna, pow. czarnkowski, "Lud", W. Ks. Poznanskie, cz. III, s. 124. 1870, O. K 0'1 b e r g, U w 2. g a: W tym przypisie, jak i w szeregu następnych na pierwszym miejscu wymieniam pochodzenie danych miejscowości, na drugim rok zanotowania, dalej numer części W. Ks. Poznańskiego, "Ludu" O. K o l b e r g a, a na końcu stronę w danej części. , Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. Ugoda, Zawada. pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 159. "Potarzyca, Posadowo Sułkowice i Biskupizna, pow. krobski, tamże, cz. II, s. 156. H R 5 Chłop biejniejszy w ubiorze zimowym z okolic Kó:-nika. ys. K'. W . Kielisillski , około 1840 r.; Album [rycin], Poznan 1853.. RyC. 10 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1875, tamże, cz. II, s. 158. 1875, �81 SO , Odzież robocza mężczyzn, o mniej dokładnie określonym i funkcji pełnionej w gospodarstwie, składała się prawie samych części, co odzież parobków. Na koszule nakładano K o l b e r g podaje, że w Ninino w pow. obornickim w mężczyźni "do roboty w lecie chodzą w kurtkach, czyli wieku z tyc~ kurtk!. 1858 r. jakach Rys. 6. Ubiory odświętne chłopów z okolic Kórnika: par:Jbka l dziewczyny - "dziewki" (rys. 1, 4), gospodarza i gospodyni (rys. 2, 3). Rys. K. W. Kielisiński, około 1843 r. ~płóciennych kolorowych, i spodniach z białego płótna, zimą zaś w kożuchach, a porządniejsi w spodniach z cielęcej skórki, żółtych, w buty wpuszczonych" 11. O charakterystycznej części odzieży roII Ninino, pow. obornicki, 1858, tamże, cz. l, s. 69. boczej, kurtce, zwanej też spancerkiem, K o l b e r g na innym miejscu pisze: "Wszędzie tu zagęściły się spancerki, czyli kurtki, tak zwane jaki ... wełniane, czerwone (pąsowe) lub białe albo pstre w kraty, które będąc krótkie, wielce są w czasie roboty dogodnymi" 12 (ryc. 10). Kurtki te nakładano czasami na kamizelki, w chłodniejsze dni zimy nakładano kurtki watowane. Spodnie naciągano białe z szarego płótna, czasami "granatowe lub modre, na święto granatowe sukienne" 13. Buty natomiast w tej samej miejscowości noszono z "dużą cholewą" H. W sąsiednim powiecie pleszewskim noszono takie same buty. K o l b e r g podaje: "Chłop na nogach słomą owiniętych ma długie buty, a w lecie chodzi boso" 15 (ryc. 11). Obok opisanego ubioru roboczego spotykamy na znacznych obszarach, sięgających od powiatu pleszewskiego aż do babimojskiego, ubiór z charakterystyczną długą odzieżą wierzchnią. Prawdopodobnie używano go w dni chłodne, dżdżyste, w porach przejściowych - wiosną i jesienią - względnie na mniej ważne wyjazdy do miasta. W powiecie pleszewskim K o l b e r g przedstawia ten ubiór następująco: "Mężczyźni na codzień mają kamizelę długą do kostek, białą, haftkami zapinaną, z stojącym kołnierzem. Pod nią brzuszlak, tj. gatunek kamizeli. Spodnie płócienne białe. Na głowie letnią porą kapelusz czarny, szeroki" 16. O bliższych szczegółach dotyczących kamizelki, zwanej niekiedy też sukmaną ze względu na krój, mimo iż z płótna była uszyta, pisze K o l b e r g, że noszono ją " ... na codzień z białego lub granatoe Zawory, pow. śremski, 1858, tamże, cz. l, s. 79. O kurtkach jako charakterystycznych częściach ubioru roboczego wspomina Kolberg przy opisie odzieży w następujących miejscowościach: Cz'eszewo, pow. wągrowiecki, 1870, tamże, cz. III, s. 122, Siekierki Wielkie i Małe, pow. średzki 1867-1868, tamże, cz. l, s. 71, Borowo, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. Dębicz, pow. średzki, 1868-1872, tamże, cz. l, s. 74. 13 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. 14 Dębicz, pow. średzki, 1868-1871, tamże, cz. I, s. 74. W roku 1858 w Borowie, pow. średzki, noszono, prawdopodobnie przez okres przejściowy. spodnie obcisłe. Tamże, cz. I, s. 73. 1.; Por. przyp. ID, ró\vnież tamże, cz. II, s. 36. ,. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 166. G "Lud", t. XLII �83 82 wego płótna, długa po kostki, w tyle fałdowana; stanik u mej krótki, kołnierz stojący (dubeltowy), klapki u góry krótkie, zwykle białe (u białych granatowe, u granatowych białe), czasami obszyte tasiemką modrą lub czerwoną" 17. W opisach kobiecej odzieży roboczej elementów wspólnych dla Polek i nielicznych kolonizatorek ~iemek K o l b e r g nie wymienia. Odzież dziewek w pracach K o l b e r g a jest przedstawiona też ogólniej. W toku opisów ubiorów z powiatu krobskiego Eo:. o l b e l' g nadmienia: "Dziewczęta ... na codzień kładą na płócienkowy spódnik (zwykle błękitny), podobnie jak mężczyźni, czerwoną jakę (kaftan), a na głowę czerwoną zarzucają chustkę" lR (ryc. 9). W powiecie średzkim natomiast " ... dziewki ... latem ... chodzą po domu boso, w zimie zaś trzewiki ze zwyczajnej skóry obuwają na grubsze wełniane, nieb:eskie, czyli modre pońszochy Przedtem modre owe pończochy miały jeszcze kliny kolorowe (czerwone lub różowej)" 19. O roboczej odzieży kobiet z poRyc. 7. Dziecko do pasionki .. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; wiatu babimojskiego K o l b e l' g inAlbum [rycin], Poznań 1853. formuje: "Kobiety latem chodzą boso; idąc do kościoła lub do mi3Sta niosą trzewiki \v ręku i obuwają je dopiero zbliżaiąc sir; do celu podróży. Na codzień ubierają się w suknie bez rękawów, 17 Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 169. O granatowym drym foboczym okryciu wspomina też Kolberg w Cerkwic)", tamże. s. 167, w Kadzewie, pow. sremski. 1858, tamże, cz. l, s. 78. " Ugoda. Zawada. P')w. krobski, 1875. tamże, cz. II, s. 159. \.1 D<lbicz, pow. średzld, 18'30-1872. tamże, cz. L s. 75. i mocz. II. czyli tak zwany szorc, co całą ich letnią odzież stanowi. Szorc lub suknia ma u dołu wokoło falbankę na dwa lub trzy palce szerokości z innego koloru materii (często czerwonego lub żółtego) dla upiększenia. Włosy noszą przystrzyżone równo z szyją. Na głowach mają czepki perkalikowe naokół obrzucone gęstymi i szerokimi na 1 cal fałdami tiuliku. Na to zawiązują w trójkąt złożoną kolorową chustkę, ściągając ją pod brodą" 20. Białe czepki 1'0. bacze nie były haftowane albo posiadały bardzo skromny haft. Zawiązywano je na zwykłe, gładkie, białe taśmy 21. O innych częściach odzieży w danych dotyczących Morowicy czytamy: "kobiety mają spódniczki różnej barwy, już to wełniane, już płócienkowe, dość długie, które przy robocie dla dogodności podkasane przewiązują tasiemką u pasa, by je skrócić. W lecie noszą na codzień spódnik płócienkowy błękitny (w paski), bez rękawów, zwany szorc" 22 (ryc. 14). Cytowane opisy dotyczące spódnika, a częściowo i ubioru głowy, potwierdzają informacje z powiatu pleszewskiego 2;), średzkiego 24, krobskiego 25 (ryc. 9), krotoszyńskiego 2U. Fartuchy robocze w powiecie krotoszyńskim noszono białe albo kolorowe: żółte w brunatne paski, które podczas pracy podobnie jak spódniki podkasywano (ryc. 9). W powiecie czarnkowskim były one odmienne i służyły nie tylko do zasłaniania części przedniej spódnika przy pracy, lecz czasami spełniały rolę chusty, a równocześnie wyróżniały Polki od Niemek. K o l b e l' g o tej części odzieży pisze: "Fartuch z grubej materii, a rzadko sam letnik (spódnik). Fartuch z grubej materii zwykle ciemnoczerwonego koloru w żółte pasy, który podczas chłodu biorą także na ramioaa, posługując się nim jakoby chustą lub peleryną. Fartuch ten i to używanie go w miejsce płaszcza jest głównie znamieniem ,,, "' " ,: " t(lm Lqki, Dąbrowa, Goscieszyn, pcw. babimojski, 1875, tmnże, cz. II, s. 37. Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 170. II1orownica, pow. kościa:1ski, ] 870, tamże, cz. II, s. 40. Broniszewice, pow. pleszewski, 1876, tamże, cz. II, s. 167. Podstolice, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 73. ".',Potarzyca i inne ;oe, cz. II, s. 156. "~i Targoszyce, wioski byłej Biskupizny Ochla, pow. kroioszyński, w pow. 1870. ta m:e, krobskim. cz. II. s. ]62. ]87:1. �85 84 .~~~~. .... ~. ,',. , , kobiet pochodzenia polskiego" 27. Podobnie jak mężczyzm kobiety w powlecie wschowskim "w lecie chodzą zwykle przy roboci~ boso, w zimie w czarnych, zwykłych skórzanych trzewikach" 28, w powiecie natomiast czarnkowskim, częściowo zamieszkałym przez Niemców, tak samo j3k mężczyźni, koło domu kobiety chodziły "w pantoflach z drewnianymi podeszwami, zwanych drewniaki" 2~. Ogólną cechą roboczego ubioru kobiecego było "mniej sute przystrojenie" 30 i wykonanie go "z płótna własnej roboty" 31 w przeciwieństwie do części noszonych na święto, szytych z materiałów kupnych . " "~ :~;.~:-~ .... ~~ UBOZSI CHŁOPI ',-" , . ~ ..~":!' . .:'. " .. . . ~ • v ••~• . .•.. ~"; Jedną z warstw wsi, w ujęciu K o l b e r g a, stanowią "ubożsi" chłopi (ryc. 5, 12, 13). Tą dość ogólną nazwą określa K o l b e r g prawdopodobnie samodzielnych małorolnych gospodarzy, zależnych w wielkiej mierze od ziemian względnie od bogatszych gospodarzy. W pewnych wypadkach mianem "ubożsi" określał K o l b e r g komorników, dworaków i cały proletariat wiejski. Jakie są charakterystyczne cechy ich ubioru? Wzmianek na ten temat jest bardzo mało. Podług opisu K a l b e r g a w powiecie odolanowskim jest "Ubiór ubogi męski: biała koszula, gruba, z czerwoną wstęgą pod brodą (związana); kapota biała, płócienna, pod którą noszą sukienne kaftany ku kolanom długie" 32. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do innych chłopów noszących granatowe spodnie, "ubożsi mieli białe lniane, własnego wyrobu lub mankowe" 3:,. Z materiałów K o l b e r g a, pochodzących z Mieszkowa, z powiatu pleszewskiego, domyślać się można, że białą lnianą kieckę nosili ubożsi 34. W powiecie bukowskim zaś " Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s, 125. pow. wschowski, 1860, tamże, cz. II, s. 42, "" Sarbia, pow. cZrirnkowsJd, 1858, tamże, cz. III, s. 126. ,l') Pod stolice, pow. śrldzki, 1858. t.amże, cz. I, s, 73. :11 Wilkowyja, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz, II, s. 168. "" Ociąż, Fabianów, pow. ocJolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. ;)3 Boruszyn, pow. obornicki, 1872, tamże, CZ, I, s. 68, 3~ Mieszków, pow, pleszewski, 1870, tamże, cz. II. s. 167. e·, Lubania, Ryc, 8, Karbowy i ekonom. Rysunek wyk. Z, Klimczyk, 1956, �ludzi ubogich charakteryzowały w dni robocze "drewniane trzewiki zwane drewniaki, drewki, drebki, drepy, trepy" 3,. N~ tle ogólnego braku opisów ubiorów kobiet proletariatu wiejskiego cenny jest przypis K o l b e r g a dotyczący posagu młodej mężatki. Ze względu na rzadkość tych danych, mimo że część przypisu nie dotyczy odzieży, podaję go w całości. Ryc. 9. Chłopi z powiatu gostyńskiego z Potaszycy w odzieży roboczej. MaI. Bogumił Hoff, 1866. ubożsi nosili sukmany ,,2 materii bawełnianych, jak neslu, kałmuku (materii podobnej do tyfla, kosmatej) ~.';.Kożuchów ubożsi prawie że wcale nie nosili, a jeśli który na kożuch się zdobył, to był on biały, nie poszyty;lli. W powiecie wyrzyskim i chodzieskim ~.;Pakosław, ~. Pakosław, pow. bukowski, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 1876, (mnie, cz. II, s. 333. Ryc. la. Ubiory robocze kosiarza i pastucha według ryciny Konstancji ~otcckiej . .. (fragment). Polowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznamu, Gabinet Rycin). "Posag nowozamężna odbiera częściowo od rodziców i bez żadnych głośnych ceremonii. Matka z ojcem (w uboższym będący stanie) dają jej krowę, prosię albo maciorę, kurę lub dwie, kupią szafę, stolik, ćwierć, 6 łyżek blaszanych, 3 miseczki, 3 talerze, 6 małych garnuszków do wieszania na listewce na ścianie, grapę, garnek, wazkę dla świń, wazkę do mąki, dzieżkę do chleba, łóżko, potoczkę do wody, widły, szpadel, sierp, soli ze dwie kwarty, '7 Samostrzel, III, s. 124. Mrozowo itJ., pow. wyrzyski, Chodzież, 1875, tamże. cz. �89 88 trochę słoniny itp., a z ubrania i pościeli: 3 spodniki, 6 koszul lnianych, 3 prześcieradła, 3 poduszki różewe (koloru różowego lub amarantowego), pierzynę różewą, pstruchę wełnianą, 2 pary pończoch, parę trzewików, 2 białe kapki, chustkę jedwabną na głowę, czarną albo zieloną, lub pstrą. Przed ślubem młody żadnych jej nie robi podarunków prócz talara, który da na rozmaryn, i prócz dotyczącą chusty, służącej za okrycie komornicy, oraz na notatkę mówiącą o zgrzebnych płachtach, w które zawijały się zimą dzieci zmarłej matki-komornicy, kiedy szły za zwłokami jej na cmentarz. Na podstawie innych treści podanych przez K o l b e r g a można przypuszczać, że odzież komorników była bardzo uboga. Dla żorientowania, w jakich warunkach żyli komornicy, przytaczam cytowane przez K o l b e r g a opinie: "służebni, szczególnie dworscy, jak rataje, komornicy, w wielkim po części są ubóstwie i ciężkiej biedzie" 39. Mówi o tym dobitnie wiersz, z którego zaczerpnięto wzmianki dotyczące ubioru komornicy 40. Dworacy Ryc. 11. Pastuch. Fragment ryciny, "Młyn na Warcie pod Rogalinem", ryso\vanej przez Konstancję Potocką. Połowa XIX w. (Muzeum Narodowe w Poznaniu. Nabytki, nr 1703). potrzebnych do ślubu piestrzonków (są to żółte mosiężne obrączki. po trojaku)" 38. Komornicy Na temat ubioru komorników (ryc. 13) związanych z dworem jak też z innymi pracodawcami natrafiłem tylko na wzmiankę ~' Siekierski. Iwn·J. pow. '\Tzesiński. 1870, tamże, cz. I, s. 224-225. Jeżeli w opisach odzieży K o l b e r g wielokrotnie jasno daje do zrozumienia, że pisze o gospodarzach, chłopach pracujących na swojej roli, to nigdzie w tekście nie mówi nam o ludności folwarcznej, tylko w jednym wypadku domyślać się możemy, że o nią chodzi. Dotyczy to ludności z Morowicy, pow. kościański. Ale czy nasze domysły są pewne, też nie wiemy, bo w czasach K o l b e r g a obok mieszkańców Morowicy, pracujących u kapitalisty wiejskiego, we wsi mogli też mieszkać chłopi samodzielni. W jednym zaś tylko wypadku, i to w przypisach, K o 1b e r g zanotował uwagi, z których wyraźnie wynika, że chodzi o dworaków, ludność folwarczną. Z wiadomości tych dowiadujemy się, że dworscy chętnie się przebierali w inny strój niż tradycyjny, że gnębiła ich bieda, że dzielili się między sobą na osoby więcej związane z dworem, z pałacem i czynnościami w nim wykonywanymi i na pozostałych robotników rolnych. Podział ten uwidaczniał się również w ubiorze. Dla zilustrowania powyższego przytaczam w całości notatkę K o l b e r g a: "Do niedawna jesz~" O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, 1876, Kraków, s. 148, z powołaniem się na: E. K i e l' s k i, "Tygodnik Illustrowany", Warszawa 1862, nr 16, oraz schematy PTPN. 4a O. K o l b e r g, "Lud", W. Ks. Pozna71.skie, cz. II, 1876, Kraków, s. 369. Wiersz Biedna komornica. �cze sarkano, gdy się który z chłopów (obacz: "Lud", Seria III, s. 53. Rozpór). , po szlachecku przebrał Stąd była śpie\;\/ka: U dworaka wielka mina, A w kieszeni grosza nie ma, Na pośladku dwa rozpory, A w pośrodku półżyt goły. Lepsze siadłe mliko - niżeli maślan1ka, Lepsze wiejskie dziwki - niż pańska piastanka, U piastanki grube nogi - iście gdyby sanki, Na głowie rna kukuryku - u dołu gałganki ~l. Spośród ludności dworskiej wyróżniali się też kar b o w i e k o n o m o w i e (ryc. 8). O nich K o l b e r 9; pisze: .,Karbowi ekonomi miewają długie, niebieskie płaszcze z peleryną -i czarną rogatywkę (czworograniastą czapkę) sukienną, czarnym otoczoną barankiem. W ręku gruba laska" 42. Jest to jedyne· miejsce, w którym K o l b e r g opisuje te postacie typowe dla kapitalistycznej gospodarki rolnej. Parobcy Do charakterystycznych cech ubioru parobków należą pawie pióra przypinane do czapek konfederatek i do kapeluszy, krótkie jaki, a niekiedy i wstążki zawiązywane pod szyją (ryc. 6). W toku opisów ubiorów wielkopolskich K a l b e r g osiem razy wzmiankuje o ubiorach parobków, między innymi: "Parobcy: czapka siwa na pół łokcia wysoka, z niebieskimi wstążkami; latem kapelusz z pawimi piórami; wstęga czerwona pod szyją u koszuli; sukmana granatowa sukienna; kamzelka granatowa, przy niej guziki białe, spodnie białe, płócienne" 43. "Czapka wysoka z siwym barankiem i pawiem piórkiem u parobków" H. "Szyja goła, u parobków czasem wstążeczka. Na lato kapelusz czarny, niski, u góry szerszy, przystrojony we wstążki, szpilki ze świecącymi łebkami, a u parobków Hyc. 12. Biedniejsza chlopka w ubiorze codziennym, idąca w dziet'J. slo':11y do miasta. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin]. Poznań 1853. " Łabiszyn, pow. szubiński ,1875; tamże, cz. III, s. 26. ~" Morownica, pow. k'Jścial1ski, 1870. t-amże, cz. II, s. 40. ~:l Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. H Cerekwica, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. �93 92 Ryc. 14. Robocza odzież letnia. Tygodnik "Lech", Poznań 1878. " .." w pawie piórko" 45. "Parobcy często kładą na westkę jakę czerwoną ze świecącymi guzikami. W zimie noszą kożuch owczy biało (surową wełną) podbity, z czerwonymi wyłogami i łapkami u rękawów i na dole, czapka wysoka, siwa, z błękitnymi z tyłu wstążkami" 46. "Na codzień noszą parobcy jaki zwykle ciemnozielonej barwy" 47. "Parobcy używali dawniej kiecki z białego cienkiego płótna latem, długiej i nie fałdzistej, zimą kożucha" 48. : ;, ". >: ~ , -~ :' : : I~ ~ •••• : '" Kotlin, pow. pleszewski, 1870, tamie, cz. II, s. 169. •, Morownica, pow. kuściański, 1870, twmże, cz. II, s. 40. 47 Potarzyca, Posadowo, Sułkowice (i Biskupizna), pow. krobski, 1875, tamie, cz. II, s. 156. • 8 Pakosław, Golejewko, pow. krobski, 1870, tamie, cz. II, s. 158. Inne dane dotyczące parobków pochodzą z Ugody i Zawady pod Rawiczem, pow. krobski, oraz z pow. plesze\vskiego. Ryc. 13. Komornica. Rysunek wyk. Z. Klimczyk, 1956. �Dziewki Specjalnych cech w opisie ubioru dziewek (dziewcząt) pomagających w gospodarstwie wyróżnić się nie da. Spotkane ogólne opisy ubiorów dziewcząt nie mówią nic o pełnionej przez nie funkcji w gospodarstwie ani o przynależności społecznej. Dla zorientowania czytelnika podaję jeden przykład opisu odświętnego ubioru dziewcząt zatrudnionych w gospodarstwie: "Czepek biały z fałdowanymi rzęsisto koronkami naokoło, w tyle u czepka czerwone wstążki, pod szyją wstążka czerwona i takież korale z medalikiem Matki Boskiej na piersiach wiszącym. Kabotek granatowy ze świecącymi guzikami; spodnik rozmaitego koloru, pończochy białe. takaż koszula, rękawy u niej buchate, obszywane koronkami, fartuszek biały, pierścionek na palcu, chustka biała do nosa w ręku. Do ślubu ubierają się panny młode zupełnie niebiesko" 49. BOGATSI CHŁOPI Jako przeciwstawienie chłopów biedniejszych wymienia K o 1b e r g często chłopów bogatszych, których określa jako "bogatsi", "majętniejsi", "zamożniejsi". Pod tę terminologię, jak z opisów wynika, można również podciągnąć rolników określających jako "gospodarzy", "chłopów gospodarzy" 50 i "porządniejszych". Chłopów tych naj trafniej nazwać można bogaczami lub "kułakami", aczkolwiek ich ówczesny stan zamożności i stosunek do współmieszkańców nie musiał odpowiadać współczesnym pojęciom kułaka. Z tego też więc powodu używać będziemy na określenie tej grupy społecznej terminów K o l b e r g a, którego większość opisów odzieży jej właśnie dotyczy. Bogatsi chłopi (ryc. 1-3, 15) od pozostałych różnili się tym, że nosili spodnie z cielęcej skóry i;J lub z granatowego sukna, a nie Sieroszewice, pow. odolanowski, 1870, tam.że, cz. II, s. 165 . Skoreszewice i Krzyżanki (pow. krobskL obecnie gostyński, gospodarze posiadali 32 do 36 morgów roli słabej, piaszczystej (r. 1876). tamże, cz. II, s. 148. .>1 Ninino. pow. Oborniki. 1858. tamże, cz. 1. s. 69: Morownica, pow. Kościan. 1870. tamże, cz. II, s. 40; różnice te jak należy przypuszczać dotyczą 'Ivyłącznie ubioru świątecznego. ~I .,(1 Ryc. 15. Ubiory rodziny gospodarskiej z okolicy I(. \"1. Kieli3iński około 1840 r. (oryginał znajduje w Kórniku). Kościana. Rys. się w Muzeum W'~ wsi �97 96 z białego lub granatowego płótna. Oni też w pewnych okolicach nosili długą, białą kieckę lnianą, wykonaną z przędzy lnianej na pół z wełną .'>2, podczas gdy pozostali nosili czysto lnianą. Odświętna odzież majętniejszych to "sukienne kapoty suto obłożone białymi sznurkami" 53. W powiecie obornickim, w przeciwieństwie do okolicznych chłopów noszących granatowe sukmany z podszewką karmazynową, "w okolicy Maniewa noszą gospodarze majętniejsi najczęściej czarne sukienne suknie zwane wołoszką, również w tyle w gęste fałdy ułożone" 54. W powiecie bukowskim zaś nakładali możniejsi sukmany z sukna ciemnogranatowego 55. W powiecie ostrzeszowskim oznaką zamożności był "płaszcz granatowy'" 56, a w powiecie pleszewskim, zimową porą, skopowy kożuch 57 nakładany pod sukmanę 58 lub na wierzch, gdy tymczasem biedniejsi nosili płócienne grube sukmany 59 lub sukmany sukienne. Kożuchy majętniejsi poszywali czarnym bawełnianym materiałem 60. Kobiety zamożne wyróżniały się wśród innych ilością i jakością odzieży. Niezamożne nakładały "spódnice połączone ze stanikiem z rękawami, z materii rzadko płóciennych, a najczęściej bawełnianych", zamożniejsze natomiast nosiły te części z materiałów wełnianych 61. Zimą zamożniejsze kobiety nakładały sukienne spódnice 62 oraz długie aż po kolana kabaty, które - jak podaje K o l b e r g - były czasem barankami podbite 63. Niekiedy taki kabat był dodatkowo jeszcze "obłożony na kraju (brzegu) sznurMieszków, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. '4 Maniewo, pow. obornicki, 1872, tamże, cz. l, s. 66 . •>5 Pakosław, pow. bukowski, 1870,' tamże, cz. l, s. 333. 'G Strzyżew, pow. ostrzesz~wski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. 51 RD.3zków, pow. pleszewski, 1370, tamże, cz. l, s. 168. Parzynów, o<trzeszowski, 1870, tamże, cz. II, s. 164. Morownica jw. 58 Radlin, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. 59 Kolnice, Kolniczki, pow. pleszewski, 1870, tamże, cz. II, s. 167. eo Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 333. 61 Pakosław, pow. bukowski, 1870, tamże, cz. II, s. 334. 62 Roszków, pow. plesz·ewski, 1870, tamże, cz. II, s. 168. "" Koło Kroioszyna, 1870! tamże, cz. II, s. 160. 5~ 53 Ryc. 16. Bambrzy, mieszkańcy wsi Jeżyce pod Poznaniem obecnie dzielnicy m. Poznania - w ubiorze odświętnym. O. K o 1b ę r g. "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. l, Kraków 1875. "Lud", t. XLII pow. �98 99 ° karni" 64. ubiorze głowy w powiecie średzkim K o l b e r g mówi, że kobiety bogatsze noszą czapki szychowe (niby złocone) l ch~stką j"edwabną kolorową przewiązują głowę" Gr, albo że' "bogatsze związują głowę chustką jedwabną czerwono-białą" flli. ubiorze głowy w powiecie czarnkowskim pisze: "Na święto wiele kobiet, mianowicie zamożniejszych, przewiązuje głowę chustką w dwie wielkie, na przedzie zawiązane kokardy, mające wielkie podobieństwo do rogów; jest to przejęty obyczaj niemiecki" li,. W powiecie gnieźnieńskim zamożniejsze kobiety ubierały się w "płachty wełniane, własnej roboty, zwane pstruchami" liR. Natomiast w powiecie bukowskim "majętniejsze zaś mężatki okrywają się wełnianymi chustami, wartającymi niekiedy po kilka talarów" 69. W czasach K o l b e r g a, podobnie zresztą jak często jeszcze w pierwszej połowie XX w., kobiety wiejskie nosiły trzewiki tylko w podróży lub idąc do kościoła. Były to trzewiki skórzane, wysoko sznurowane; "w ostatnich czasach nierzadko już widać u zamożniejszych i elegantek wytworniejsze obuwie z ma· terii wełnianych, manszestru i szaszedronu" 70. Na temat wybitnie zimowych części odzieży dowiadujemy się, że "dawniej nosiły ko· biety zamożne zimą kożuch (miderak), dzisiaj więcej ukazuje się między nimi watówek, wacówek" 71. K o l b e r g często nie zaznaczał wyraźnie, do jakiej warstwy chłopskiej ów ubiór należy. Z terminów "mężczyźni", "chłopi", a często i "gospodarze", trudno wywnioskować, o kogo chodzi. ° Ociąż, Fabianów, pow. odolanowski, 1870, tamże, cz. II, s. 165. Bożydar, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. 75. 66 Pi głowice i Koszuty, pow. średzki, 1858, tamże, cz. l, s. n. 67 Lubasz, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 125. Na obszarze Polski obwiązywanie głowy chustką i zawiązywanie jej w kokardę spotykamy już w XVI w. Julia R o s e w pracy Deutsche Vo!kstrachten, Monachium 1912, zwyczaj ten uważa za typowo słowiański. Dalsze szczegóły patrz A. G l a p a, "Atlas Polskich Strojów Ludowych", Stl'Ój !ubuski, Wrocław 1956. 6~ Chłędowo, pow. gnie±nie11ski, 1868, tamże, cz. III. s. 23. ni Pakoslaw, pow. bukowski, 1870. tamże, cz. II, s. 334. '6 Pakosław, ju·. " iVIurownica. pow. kcściar,ski. 187b. tamie, cz. II, s. 41. 6·1 6;; Pewne światło na te ogólne określenia rzuca wypowiedź K o 1b e r g a umieszczona w V części Wielkiego Księstwa Poznańskiego, którą cytuję: "Trzecia kategoria (ubiorów) ukazuj e z rzadka już zachodzące stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", Ser. XI, s. 25 i s. 124-125". Jeśliby tę wypowiedź można było odnieść w ogóle do opisów strojów, to prawie wszystkie opisy K o l b e r g a dotyczyłyby bogatszych chłopów .. Jako przeciwstawienie bogatszych stosunkowo rzadko wymienia K o l b e r g uboższych chłopów. ZEBRACY Osobną kategorię, tak charakterystyczną dla okresu feudalnego i kapitalistycznego, nie związaną ani z wsią, ani z miastem, stanowili żebracy (ryc. 21, 22). Ich ciągłe krążenie i włóczenie się po wioskach i miasteczkach, odpustach i jarmarkach, podkreślało specyfikę ówczesnej wsi, której K o l b e r g w swych badaniach nie pominął. Ubranie żebraka to: "Odzież nędzna, wzbudzająca litość: kamzela brudna lub płaszcz podarty, tysiącznymi łatkami upstrzony, czapka stara, dziwaczna lub kapelusz duży, okrągły, torby duże pod pachami z jednej i drugiej strony, na plecach tłomoczek do zbierania kawałków chleba, szperek, kaszy, grochu, legumin; w ręce miseczka, najczęściej żółwia skorupka, w drugiej paciorki duże z krzyżykiem, nadto kosztur z jeżem, a niekiedy jeszcze bicz około niego kręcony dla odpędzenia psów napastniczych; kule i szczudła, najczęściej dla udania kalectwa przybrane; nadto rożek tabaki. Przy tym broda długa, głos żebrzący, mina pokorna, pod którą nieraz ukrywa się przebiegła filuteria" 72. Poznawszy poszczególne kategorie mieszkańców wsi wielkopolskiej oraz ich odzież przyjrzyjmy się, czym polska ludność wiejska różniła się od Niemców. BAMBRY Na przedmieściach Poznania dostrzega K o l b e r g specjalną grupę ludności chłopskiej, tzw. Bambrów (ryc. 16-20), zwanych '" Turek pod Pleszewem, Częstocho\\'a, 1836, tamże, cz. l. s. 268. �101 100 Ryc. 18. Fragment drużyny w Poznaniu. Mal. JuIlan weselnej zamozme]szego chłopa na Rynku Knorr, 1838 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). też Derlakami, sprzedających swe produkty ogrodniczo-rolnicze głównie w Poznaniu. Różnią si~ oni ubiorem od chłopów z dalszych wsi. O ich ubiorze K o l b e r g pisze: "Bambry ... noszą kapelusze półkoliste (na kształt góralskich) z szerokimi rondami, czyli skrzydłami, czamary 'lub wołoszki, spodnie sukienne ciemnej lub dzikiej barwy i buty często ze stojącymi cholewami (węgierskie, podobne do dawniejszych księżych) 7:3. Na początku XIX w. Ryc. 17. Bamberki, mieszkanki wsi Winiary pod Poznaniem _.obecnie przedmi<>ście Poznania - w ubiorze codziennym. O. K o 1b e r g, "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, Kraków 1875. n Jeżyce, Winial'y, Zawada, Rataje, pow. poznański, 1870, tamże, cz. I, s. 60. Bambrzy z pochodzenia są Słowianami, zgermanizowanymi w okolicy Bambergu; w XVIII w. zostaii sprowadzeni przez Magistrat m. Poznania �103 102 Bambrzy czamary "chodzili itd.." H. zupełnie jak chłopi polscy, ubrani kardą na przodku zdobią stuleciu) nosiły Bamberki krótsze spodniki, fartuchy w sukmany, O Bamberkach (ryc. 16, 17) czytamy: "Kobiety mają na sobie 6 do 12 spodników sięgających kolan, wierzchnia spodnica bywa merynosow3. lub pikowa, jaskrawa. Sznurówka krótka. \vycięta pod szyją i z tejże co ~podnica materii, \Ncale nie uwydatnia kibici. Na sznurówkę biorą kaftanik (nazywają go z niemieckiego: Miitzen), którego rękawy lejkowate rozwartym końcem ramiona' okrywają. Stanik Ryc. 19. Podmiejska sprzedawczyni nabiału w Poznaniu; biedniejsza chłopka w ubiorze codziennym. Rys. K. W. Kielisiński, 1843; Album [rycin], Pozna!'l 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). jest u sznurówki wycięty, głowę stroi czapka. v. kapka (Kappchen), zwykle biała, wstęgami strojna, na niej zawiązują chustkę czerwoną lub zieloną jedwabną. Przy ślubach mają swachny i młoda panna, podobnie jak i te dziewczyny. które podczas procesji Bożego Ciała noszą feretrony z obrazami, na głowach czółka czarne aksamitne, w szych i wysoko w rozmaryn przystrojone, niby kwiecista szopa na głowie. Białe pończochy, miałkie (płytkie) aksamitne lub jedwabne trzewiki z wielką ko- i w krótkim czasie ~ię spolszczyli. Wykazali dwóch ostatnich wojen światowych. ;.\ Wilda, Dębiec. Winiary, pow. poznański, wiele 1860, patriotyzmu tamże, w 'okresie cz. I, s. 62. nogi. Dawniej (na początku jeszcze tego (osobliwie w Wildzie, Dębcu, Winiarach) modre, duże, wysokie czapki" 75. POLACY W pobliżu Poznania, według określenia K o l b e l' g a, "Polacy czystej krwi ... noszą kaftany, brzuszlaki (BrustLatz), suknie (sukmany); buty z wywiniętymi (wywróconymi) zwykle cholewami. czapki baranie (siwe), u których powiewają czerwone i błękitnE: wstążki, a niekiędy pawie piórko lub wianek, a w lecie kapelusze cylindrowe niskie, z dość wąskim rondem" 7ii. Na innym miejscu Ryc. 20. Ubiory chłopów z przedmieścia Poznania z połowy XIX w. Lit. Palnel et Lecharbonier, 1846. ł" i czytamy: "Do charakterystyki ubrania polskiego, w bliższych jak i dalszych Poznania okolicach, należy u mężczyzn laska jabłonkowa lub czerzniowa (z ciernia, tarniny), zwana lala. Jest to kij sękaty zwykle, dość gruby, oblewany ołowiem lub cyną i mający z \vierzchu pod gałką rzemień z kułtasamy (kutasami)" 77 (ryc. 1, 6). Do charakterystycznych cech ubioru Polaków również niewąt;; Jeżyce. Winiary, Zawada, Rataje, Wilda, Dębiec, tamże, cz. I, s. 62. ;. Okolica Poznania, 1870, ta mże, cz. I, s. 60. ;; Tamowo, pow. poznański. 1870, ta mże, cz. I, s. 64. 1870, pow. poznański, �104 Hyc. 21 a, b,. Żebracy. Mężczyzna trzyma w ręce "lolę z jeżem", tj. laskę nabitą gwoździami, służącą do odpędzania psów. Hys. K. W. Kielisiński, 1842; Album [rycinj, P'Jznań 1853 (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). pliwie należały kapelusze polańskie, które wymienia K o l b e r g przy opisie ubiorów noszonych w Boruszynie w powiecie obomickim; o ich tradycyjności mówi sama nazwa 78. Jak się z innych tekstów domyślać można, kapelusze te miały małą główkę i większe rondo (ryc. 23). Za charakterystyczny ubiór Polek można przyjąć odzież mieszkanek Wronczyna i Modrza, oddalonego kilkanaście kilometrów na 7R Jest to jedyna znana mi nazwa, nawiązująca do okresu plemiennego Polan, używana jeszcze nie tak dawno wśród ludu. Boruszyn, pow. obornicki, 1872, cz. I, s. 68. 105 południe od poznania. O ubiorze tym K o l b e r g pisze: "U kobiet jak wszędzie, tak i tu dają się nieraz widzieć z?ytki. ~a .głowie kapeczka, kopeczka biała z muślinu, czasem z tIUlu, mekIedy haftowana, obszyta po bokach koronką nie w rurki układaną, ale przylegającą gładko do głowy. Na kapeczce jest głowa obwiązana chustką po większej części jedwabną czerwonego lub zielonego koloru z małą kokardą na przodzie. W tyle u kapki spuszczają się białe, szerokie muślinowe bandy v. bóndy haftowane i wstążki szerokie, częstokroć bardzo kosztowne, pomiędzy którymi u dziewcząt widać spleciony warkocz (ryc. 4). Zimą noszą kobiety zwykle kabat sukienny, z krótkimi, naokół we fałdy ułożonymi tackami v. tachami, zapinany w dwa rzędy z przodu na kuziki (guziki), dalej spodnik (spodnicę), zwykle z wełnianej materii, u biedniejszych z perkali, z przodu szeroki fartuch i duża wełniana chustka na rękach zamiast futrzanej mufy (ryc. 15). Latem zdobi gors sznurówka z przodu sznurowana, z czerwonego lub zielonego merynosu, koszulka z szerokimi rękawami, koło szyi w drobne fałdki zebrane w fryzkę wąską. Spodnica do sznurówki nie przyszyta, z muślinu lub perkalu zwykle jaskrawego; z przodu szeroki fartuch, najczęściej biały" 79 (ryc. 3). Jeżeli podczas opisywania ubiorów ludu polskiego K o l b e l' g w nielicznych opisach nadmienia, choć fragmentarycznie, o ubiorach różnych kategorii ludności, to opisując ubiory Niemców nie wspomina w ogóle o ich sytuacji ekonomiczno-społecznej. Skądinąd jednak wiemy, że chodzi tu o kolonistów niemieckich nie należących do proletariatu wiejskiego, którzy z nadziałów urzędowych, mimo iż z skromnym dobytkiem przyjeżdżali do Wielkopolski, otrzymywali lepsze grunty i większe gospodarstwa (ryc. 24). O ubiorach Niemców mieszkających koło Poznania K o l b e r g pisze: "Niemcy tu mieszkający ubierają się w wielkiej części po polsku" 80. Przy omawianiu powiatu średzkiego natomiastwzmiankuje: "Niemcy tutejsi przez cały rok chodzą w kapeluszach czarną wstęgą opasanych, szerokich. Surduty granatowe długie, z rozpo7!l so s. 64. Vll'onczyn, Modl:ze pod stęszewem, Tarnowa z folwarkiem Karolewo, 1858, tamże, cz. I, s. 63. pow. poznański, 1858, tamże, cz. I, �107 106 Ryc. 22. Żebracy. Rys. K. W. Kielisiński, 1841; Album (fot. L. Perz i F. Maćkowiak). [rycin], Poznań 1853 rami w tyle. U butów cholewy wysokie" 81. W powiecie gnieźnieńskim zaś ubiór niemiecki wyglądał następująco: "U mężczyzn nCl codzień: spancerek kolorowy płócienny, spodnie na szelkach w buty wysokie wpuszczone. Na święto płaszcz granatowy z peleryną; westka granatowa z małymi, białymi guzikami. Kapelusz wysoki albo kaszkiet. Koszula na wstążkę czerwoną związana" 82. W powiecie czarnkowskim "Niemcy ... nosili w zimie szare, szerokie spodnie płócienne, westkę bawełnianą i płaszcz niebieski, czapke lub niski, szary kapelusz filcowy, buty lub trepki drewniane" 83. a ubiorze Niemek w powiecie średzkim czytamy: "Niemki mają " Luboniec Olendry, pow. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Karsewo, pow. gnieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. ,.~ Bi3la, po IV. czarnkrowski, 1858, tam.że, cz. III, s. 124. I B.yc. 23 . Szynkarka J i muz.vkanci w karczmie. "Przyjaciel Ludu", Leszno 1837. czepki kolorowe, czarną chustką wiążą głowę; suknie noszą takie jak kobiety po miastach" 8 •• W powiecie czarnkowskim "kobiety mają kapkę na głowie, a na tym przewiązaną czarną chustkę z dwoma z przodu kokardami. Suknia długa, ciemna. Na nogach drewniane trzewiki" S,j. Obszerniejszy opis ubioru Niemek posia- J 8! .tl. I H ~5 Luboniec Olendry, pOW. średzki, 1858, tamże, cz. I, s. 76. Biała, pow. czarnkowski, 1858, tamże, cz. III, s. 124. �109 108 Więcej kategorii ludności K o l b e r g nie rozroznia. Zwraca jednak uwag~ na czynniki w obrębie tej czy innej grupy ::;połecznej, powoduj ące zarzucenie starej, tradycyjnej mody a przyjmo- Ryc. 24. Ubior~ codzienne kolonistów niemieckich i chłopów polskich. Według rycmy M. Jaroczyńskiego, "Drang nach Osten", Poznań 1849. da:ny z powiatu gnieźnieńskiego. W przeciwieństwie do wyżej oplsa.nych przejawia się w nim wpływ ubiorów noszonych przez PolkI. K o l b e r g pisze: "Kobiety noszą się w sukniach z rękawami różnego kroju i koloru, zawsze długich, a częstn z falbanami. Na to fartuch długi. Dziewki przy uciętych włosach lub też w jed.en warkocz splecionych noszą czapeczkę (kopkę). Mężatki czepki tlUl~we, na które zarzucają chustkę wełnianą, kolorową. Przy koszuli u SZył falbanka szeroka, na piersiach chustka kolorowa mniejszego rozmiaru. Pończochy białe, trzewiki wysokie" 86. Kar~ewo, pow. g.nieźnieński, 1858, tamże, cz. III, s. 24. W artykule uwzględnIOno wszystkIe opisy ubiorów Niemców podane przez Kolberga; teksty cytowane, odnoszące Się do ubiorów Polaków, stanowią tylko nikłą cząstkę całości opisów Kolberga. 8G I I I 1 wanie for01 nowych. W powiecie szamotulskim "wkrada się między tych mianowicie, którzy z wojska wracają, moda noszenia płaszczy niemieckich z pelerynami i kaszkietów" 87. W powiecie międzychodzkim, gdzit:: silny napór germanizacji wyrządził już poważne szkody w polskim stanie posiadania, "parobcy mają często czapki z rydelkiem (daszkiem) na kształt wojskowych, na których nierzadko świeci kokarda pruska albo niemiecka, bo na pograniczu zwożą kupcy niemieccy na jarmarki gotowe u~rania, to i chłop za modą idąc, takowe kupuje" 88. O ubiorach dziewcząt K o l b e r g pisze: "Bogatsze stroić się już poczynają na niedzielę w kapelusze okrągłe, miejskie, z bukietami lub wstążkami, w suknię cienką wełnianą lub perkalową jasną albo jaskrawą, modną, z falbankami. Krawcowe już nie znają dawnych krojów" 89. Na marginesie opisu ubioru w powiecie gnieźnieńskim K o l b e r g za Encyklopedią rolnictwa podaje, że "w czasach ostatnich wiele rodzin zmienia swój ubiór, w czym kobiety przodują, i jeżeli stasze gospodynie przy dawnym pozostają ubiorze, to jednak córki swoje na wzór mieszczan przebierają" 90. Zmiany w ubiorze były zwalczane przez samych chłopów jak i prze~ warstwy uprzywilejowane 91. K o l b e r g podaje, że nowatorom przygadywano: "Gdy się kto przebierze po miejsku lub po niemiecku, mówią, że taki chodzi z kiepska po waćpańsku. Mimo to chłopi radzi się w ten sposób przebierają, zarzucając stopniowo swój ubiór" 92. Z opisów K o l b e r g a można wnioskować, że niekiedy ta sama odzież lub jej części były dla pewnych chłopów przejawem Kiączyn, pow. szamotuiski, 1858, tomże, cz. I, s. 65. pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. "" pow. międzychodzki, 1870, tamże, cz. II, s. 332. ••• Dotyczy to mieszkańców Niechaniowa, pow. gnieźniel'lski, 87 "8 cz. '9Il, s. 25. "1 Łabiszyn, pow. szubiński, 1875, tamże, cz. III, s. 26. 92 Dębicz, pow. średzki, 1872, tamże, cz. I, s. 74. 1874, tamże, �111 110 Hyc. /.-5. Obraźnik wiejski - malarz wędrowny lujący obrazy na zamówienie mieszkańców Rys. K. W. Kielisiński; Album [rycin], Poznań (fot. L. Perz, F. Maćkowiak). mawsi. 1853. • I bogactwa - dla innych, na różnych obszarach były oznaką niezamożności. Zjawisko to ilustrują np. dane z biednych powiatów: odolanowskiego, pleszewskiego, i bogatych powiatów: średzkiego. kościańskiego, bukowskiego. Fakty te mówią nam również, jak silnie w latach 1860-1880 lepsze warunki bytowe chłopa i ubiór były uzależnione w wielkiej mierze od urodzajności gleby. Inne dane zebrane przeze mnie z terenu Ziemi Lubuskiej pow. sulechowskiego mówią o wielkiej zależności stanu majątkowego chłopstwa od szeregu urządzeń technicznych (młyny, koleje) i zbytu produktów. Jak silnie wpłynął zbyt produktów na zamożność chłopów, podaje K o l b e r g w toku opisu najbliższych mieszkańców Poznania, co szczególnie jaskrawo uwidacznia się u Bambrów zamieszkujących wioski należące ongiś do Poznania, a dziś stanowiące część miasta. Porównując zaob::;erwowane przez K o l b e r g a fakty ze stanem współczesnej wiedzy na temat zagadnienia rozwarstwienia wsi stwierdzić musimy, że K o l b e r g opisując ubiory ludu wielkopolskiego zaobserwował wyraźnie zróżnicowanie majątkowe mieszkańców wsi wielkopolskiej. Jego opisy dotyczą głównie odzieży zamożniejszych chłopów, tzw. gospodarzy, ale obok nich widział K o l b e r g i proletariat wiejski, ludność biedniejszą, tj. komorników, parobków, dworaków i żebraków. Z przytoczonych przez K o l b e r g a bardzo skromnych materiałów dotyczących "dworaków" widać wyraźnie, że wśród nich zauważył tarcia i niezadowolenie istniejące między "dworakami" związanymi z pałacem, a tymi, którzy pracują "w polu" i "w podwórzu", czego inni autorzy współcześni nie podają. Ważne również jest zwrócenie uwagi na karbowych, ubierających się tak samo jak ekonomowie, oraz uwzględnienie specjalnej kategorii, o której w literaturze dotyczącej rozwarstwienia wsi wielkopolskiej też nie ma żadnych wzmianek, tj. żebraków tak bardzo charakterystycznych dla okresu kapitalizmu. Wszystkie uwagi K o l b erga omawiające zróżnicowanie wsi są niewielkie i odnoszą się do skromnej ilości zanotowanych faktów, mimo to jednak akcentują jasno, jaki był podział ludności wsi. K o l b e r g był świadom istnienia różnic społecznych na wsi wielkopolskiej, o czym świadczą przytoczone cytaty jak i opis ubiorów dotyczący północnych powiatów, w których K o l b e r g na podstawi ubioru rozróżniał cztery kate_rie mieszkańców: np.: "Stroje ludowe powiatów szubińskiego, wyrzyskiego i chodzie- �113 112 skiego podzielić można na cztery kategorie: 1. Bez charakteru "mieszanina stroju kolonistów niemieckich ze strojem mieszczań3kim i wiejskim". 2. Kategoria, w której "już nieco oryginalności przebija" w surdutach, kamizelach, spodniach czapkach, u kobiet w spodnicach, fartuchach, stanikach, chusteczkach i czepkach. 3. "Trzecia kategoria ukazuje z rzadka już zachowane stroje polskie bogatszych włościan, tak jak są opisane w dziele "Lud", S. XI, s. 25 i s. 124---125". 4. W czwartej kategorii umieściłbym ludzi ubierających się wprawdzie w tkaniny cięte i szyte według kroju polskiego, ale tak nędzne, że raczej za łachmany niż za porządne ubiory uchodzić by winny. Ludzie ci ubodzy częstokroć na zgrzebne koszule i gacie zarzucają jedynie jakąś starą, znoszoną sukmanę lub jakę czarną albo granatową, nogi zaś obuwają w drewniaki" 9;l. Z materiałów K o l b e l' g a wynika także, że chłopi porzucający tradycyjny ubiór ludowy rekrutowali się z warstw zależnych od dworu; zmuszała ich w pewnych wypadkach nędza i brak pienięd7y na zakup i wyrób tradycyjnej odzieży (ko"mornicy, czeladź itp.) bądź też chęć dostosowania się do miejskiej mody (karbowi, ekonomi). W ośrodkach narodowościowo mieszanych ujemnie na zachowanie tradycyjnych form odzieży wpływali Niemcy. Jednak w pewnych wypadkach ulegli oni spolszczeniu, co znalazło wyraz także w ich ubiorze. Porzucenie dawnego stroju ludowego kształtowało się na podłożu ogólnych przemian ekonomiczno-społecznych, w wyniku których po pierwszej wojnie światowej niemal kompletnie wyszedł z użycia tradycyjny ubiór ludowy. Opisy odzieży biedniackiej, zanotowane przez K o l b e l' g a w okręgach dawnych powiatów pleszewskiego i ostrzeszowskiego, zgodne są z uwagami historyków gospodarczych. Na temat tej ludności dowiadujemy się, że "nędznie ubierała się i często mieszkała w fatalnych pomieszczeniach" 94. K o l b e r g nie podaje Vl ogóle danych dotyczących ubioru wyrobników, ratajów, karczTl?-arzy,młynarzy, sklepikarzy ani też ubioPowiaty: szubiński, wyrzyski, chodzieski, 1880, tamże, cz. V, s, 197 .~ Szczegóły patrz: W. Jak ó b c z y k, Uwłaszczenie chłopów w WieI-o kopo!sce w XIX w., Warszawa 1951, s. 68, 69, 71-76. 93 ru dzieci. Mało uwagi poświęca K o l b e l' ~ u~iorom ~łody~h ~obiet wie'JSkich , a szczególnie dziewek. BadaJąc Jego OpISYublOrow .. . z tere nu Wielkopolski uderza mała ilość notatek na temat zrOZ111.. cowania ubiorów. Dlaczego K o l b e l' g nie przekazał nam OplSOW wszystkich warstw chłopskich, tak jak one żyły na obszarz~ Wie~kopalski? Sądzimy, że wpłynął na to szer~g ,przyczyn, a ~lanowlcie: zależność autora od warstw uprzywIleJowanych, ktore były prawie wyłącznymi odbiorcami jego prac, a przez to niemożność przedstawienia chłopów wszystkich w faktycznych ich :"aru~kach życiowych. Szczerość pozbawiłaby K o l b e l' g a matenalne] podstawy badań. Inną przyczyną mogla być niechęć do przedstawienia poważnej częś.::i narodu polskiego w czarnych barwach; raczej stawiał sobie za cel podkreślenie piękna folkloru polskiego. Poważnym powodem była też mała ilość czasu i skromne fundusze badacza, który wielokrotnie w ciągu swej pracy wydawniczej borykał się z licznymi kłopotami jako dłużnik, ogrc,.~iczał więc swoje wydatki w czasie badań terenowych do minimum. Jednym z powodów mogła też być chęć odsunięcia jakichkolwiek podejrzeń, że pracach swych solidaryzuje się z już wówczas śledzonymi i prześladowanymi radykałami. Ze prywatne oblicze K o l b e l' g a było inne od tego, jakie można by sobie wytworzyć na podstawie jego monografii, świadczą materiały zawarte w nie opublikowanych tekach i korespondencji. Porównując postać K o l b e I' g a z takimi bojownikami, jak Edward D e m b O w s k i, Jarosław D ą b I' o W s k i, Ludwik War y ń s k i, trzeba stwierdzić, że ładunek bojowości i rozumienie zagadnień społecznych u Ko l b e r g a w stosunku do swych politycznych rówieśników były raczej skromne. Jednakowoż na tle ówczesnej epoki zaliczyć należy K o l b e r g a do ludzi postępowych, do tych, którzy czuli zachodzące zmiany i działalnością swą przyspieszali mające nastąpić przemiany wsi polskiej 95. 'w '5 Pisząc niniejszy artykuł poza celami naukowymi miałem na uwadzE: cel praktyczny: chciałem zwrócić uwagę osobom zajmującym się orga- ••• "Lud", t. XLII �LITERATURA C i c h o w i c z W., skiego, Kórnik G J. a p a A., Strój znań 1953. Jak ó b c z y kW., szawa 1951. O rań s k a J., Wielkopolska 1953. dzierż ac ki, Uwlaszczenie Atlas Polskich chlopów w grafice Strojów K. W. Kielisiit· Ludowych w Wielkopolsce w XIX PTL, Po~ Wrocław 1952. - Wielkopolska, wybój' żj'ódel (1851-1914), Wrocław 1954. K i e l i s i ń s k i K. W., Album [rycin], Poznań 1853. K o J. b e r g O., "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. I, S. IX, Kraków 1875. - "Lud", W. Ks. Poznańskie, cz. II, S. X, Kraków 1876. - "Lud", W. Ks. Pozna'ńskie, cz. III, S. XI, Kraków 1877. -- "Lud", W. Ks. Pozna'ń.skie, cz. V, S. XII, Kraków 1880. "Lech", Tygodnik ilustrowany, Poznań 1878. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Gabinet Rycin - Teki rycin, rok 1954. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Zbiory w Starym Ratuszu, 1955. "Przyjaciel Ludu", Tygodnik, Leszno 1837, 1846, 1848. R El i n f u s s R., Etnografia w produkcji Polskiego Filmu, "Lud", t. XXXVII, Kraków 1947. l' u r c z y n o w i c z M., Wykaz dat i miejscowości badań O. Kolberga, w W. Ks. Poznański.m (rękopis), 1954 .. W ó j c i c k i K. W., Pieśni ludu, t. I, Warszawa 1836. Z uchwal II Zjazdu KPRP, sierpien-wrzesień 1923, "Kwartalnik Historyczny", nr 1, Warszawa 1954. Z y g a d ł o w i c z F., Mari·an Jaroczyński, Poznań 1938. - Wielkopolska, wybór źródeł, T ADEUSZ WRÓBLEWSKI w., War- BUDOWNICTWO LUDOWE W PRACACH O. KOLBERGA (1815-1850), Opisy obrazujące polskie budownictwo ludowe stanowią w pracach K o l b e r g a mniej więcej 10J0 ogółu przez tego niestrudzonego zbieracza zgromadzonych i opublikowanych materiałów etnograficznych" na 11 000 stron druku zaledwie około 110 przypada na charakterystykę wsi, zagród i chałup. Stosunek ten znajduje zrozumiałe uzasadnienie w samych zainteresowaniach K o 1b e r g a, które nastawione były przede wszystkim na zjawiska folkloru. Materialną kulturę wsi traktuje K o l b e r g jedynie jako tło obrazu, którego pierwszoplanową treścią jest folklor poszczególnych regionów. Ma ono ułatwić zrozumienie cech charakterystycznych folkloru w danej okolicy, by - jak K o l b e r g określa - dać "obraz obrobiony i wykończony w szczegółach" 1. Rzecz zrozumiała, że przy takim założeniu zagadnienie budownictwa ludowego zostało potraktowane ubocznie i w sposób niepełny, a próba zrekonstruowania jego obrazu na podstawie materiałów opisowych K o l b e r g a nie prowadzi do zadowalających rezultatów. Przede wszystkim opisy wsi, zagród i chat, jakie znajdujemy w poszczególnych monografiach K o l b e r g a, są bardzo niejednolite. W każdym niemal przypadku akcent położony jest na inne szczegóły. Bardzo też nierówno pod względem jakości i ilości opisów potraktowane zostały poszczególne regiony. Wskutek powyższych niedociągnięć wyprowadzenie uogólniających wniosków, określających podobieństwa i różnice w zakresie czy to rozplanowania wsi albo zagrody, czy w typie chaty i jej konstrukcyjnych szczegółach, napotyka znaczne trudności. Rzec można; że brak wspólnych mianowników dla opisów budownictwa. Po- , ili.1 nizacją życia kulturalno-artystycznego na potrzebę ostrożnego przeprowadzania wyboru kostiumów ludowych. Znajomość odzieży ludowej jest li nas w dalszym ciągu mała. Zwrócił na to uwagę prof. R. R e i n f u s s w 1947 r. w artykule pt. Etnografia w produkcji Filmu Polskiego, .,Lud", t. XXXVII, 1947, s. 345. •• l O. K o l b e r g, .,Lud·'. S. I, S,1ndomierRkie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9541ae3d790a63a670fad1cdd3728f6.pdf 0cb851201b9d847f4374f60fcf28dc68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3594 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3371 Title A name given to the resource Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.96-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Zagłada światów 1 Między mitologią lokalną a Biblią Magdalena Zowczak M a t e r i a ł y z L i t w y s t a n o w i ą szczególnie ciekawy z b i ó r ź r ó d e ł do analizy myślenia magicznego i jego z w i ą z k ó w z religijnością. System byłego Z w i ą z k u Radzieckiego o p i e r a ł się na p a ń s t w o w e j pseudoreligii. sakralizującej władzę partii. Pozornie paradoksalne zakonserwowanie na tych terenach magicznego sposobu myślenia b y ć m o ż e należałoby t ł u m a ­ czyć raczej jego p o k r e w i e ń s t w e m , czy też k o h e r e n c j ą wobec zasad radzieckiego p o r z ą d k u , niż w e w n ę t r z n y m protestem ludzi, z a c h o w u j ą c y c h w czułej p a m i ę c i archaiczne wierzenia. Niejednokrotnie bowiem to, co dla t e r e n ó w Polski p o ś w i a d ­ c z a j ą XIX-wieczne czasopisma etnograficzne, m o ż n a usły­ szeć na Litwie na własne uszy, a p t l y odrobinie szczęścia nawet niekiedy uzupełnić (sytuacja ta stwarza szanse wzaje­ mnej weryfikacji źródeł). Przez wiele lat z a c h o w a ń magicz­ nych nie h a m o w a ł a na L i t w i e religia: ograniczenie do m i n i m u m działalności Kościoła, d o t k n i ę t e g o p o d o b n y m n i e d o w ł a d e m , jak większość instytucji publicznych (zwłasz­ cza szkolnictwa i służby zdrowia), przyczyniło się do swobo­ dy interpretacji spraw z w i ą z a n y c h z wiarą i Pismem Śmętym (Zowczak 1991) oraz n i e ś w i a d o m e g o łączenia ich czy uzgad­ niania z lokalna tradycją: z podaniami, zwyczajami, t l b o ogólniej - z n o r m a m i . Powstają w ten s p o s ó b zadziwiające nieraz kontaminacje, k t ó r e n a p a w a ł y o d r a z ą większość XIX-wiecznych badaczy j a k o teksty „ z e p s u t e " Istotnie są one nieraz bardzo odległe od kanonu i z trudem dają s i ę p o d p o r z ą d k o w a ć folklorystycznym klasyfikacjom w ą t k ó w ! chyba że potnie sieje na k a w a ł k i . Rzecz jednak w t y m , że z n a c z ą c e są połączenia owych w ą t k ó w , jak r ó w n i e ż cały kontekst takich zbitek, k t ó r e wbrew klasyfikacjom u k ł a d a j ą siew nowe, sensowne całości. W zepsuciu t y m jest bowiem metoda, skoro owe opowieści p r z y p o m i n a j ą apokryfy judeoc h r z e ś c i ariskie, a t a k ż e midraszowe legendy żydowskiezapewne jedne i drugie mogły mieć bezpośredni w p ł y w na t w ó r c z o ś ć l u d o w ą (w pewnym sensie w p ł y w y były o b o p ó l ­ ne) M i m o wszystko ich znaczenie c h y b . jednak nie m o g ł o przewyższać o d d z i a ł y w a n i a Pisma Ś Jętego w wersji kanoni­ cznej (chodzi tu o okres o d p o ł o w y X I X - g o wieku do chwili obecnej) A zatem, j a k się zdaje, zbieżności między o p o w i e ś ­ ciami biblijnymi wszystkich trzech r o d z a j ó w byłyby niekiedy w y r a z e m Oraw, o b o w i ą z u j ą c y c h w ludowej egzegezie Bubli tę zaś p o j m o w a ć m o ż n a j a k o swoisty p r z e k ł a d dostosowany do potrzeb i realiów kultury l u d o w e W tej sytuacji ryzykowne jest orzekanie o genezie pomys­ łów interpretacyjnych. W i a d o m o na p r z y k ł a d , że w kulturze ludowej Słowiańszczyzny rozpowszechnione jest w y o b r a ż e ­ nie dziejów, w e d ł u g k t ó r e g o ludzie stopniowo się „ w y r a d z a ­ j ą " , degenerują w trzech kolejnych e p o k a c h , z w a n y c h niekie­ dy czasami Ojca, Syna i Ducha Świętego. Czy warto jednak łączyć ten p o m y s ł (jak to czyni T o m i c k i w syntetycznym opisie religijności ludowej, 1981, s. 42) z teologią J o a c h i m a z Fiore, o p a t a kalabryjskiego, z m a r ł e g o w 1202 roku? W obu przypadkach mamy do czynienia z p o d p o r z ą d k o w a n i e m trzech o k r e s ó w dziejów Trójcy Św., ale waloryzacja jest odwrotna (zgodnie z myślą tego cysterskiego zakonnika epoka O j c a o d p o w i a d a ł a czasom Starego Testamentu, zaś za czasów Ducha Św. m i a ł o na ziemi z a p a n o w a ć K r ó l e s t w o B o ż e ) . Z drugiej strony rozpowszechniona w kulturach indoeuropejskich idea podziału dziejów ludzkości na trzy okresy b y w a rozpatrywana j a k o oczywista projekcja pod­ stawowych (przynajmniej dla tych kultur) kategorii czasu: 96 p r z e s z ł o ś c i , t e r a ź n i e j s z o ś c i i p r z y s z ł o ś c i , r ó ż n i e z r e s z t ą war¬ t o ś c i o w a n y c h , n p . wiek z ł o t a , b r ą z u i ż e l e z a . A l g i r d a s J G r e i m a s p i s a o podobnej k o n c e p c j i historii w mitologa litewskiej j a k o sukcesji trzech ras: d a w n y c h o l b r z y m ó w z a s t ą p i l i obecni ludzie, k t ó r z y z kolei u s t ą p i ą rasie k a r ł ó w ci b ę d ą tak mali ż e w d z i e w i ę c i u będą z a r z y n a l i koguta N a r o d z i n y i ś m i e r ć obecnej l u d z k o ś c i mitologia litewska wiąże w ^ Sonem i dżuma N a s z a r a s a p o j a w i ł a się: na z m Z Solowe z A a K ^ ^ mas ? 9 8 5 s ^ kataklizmu mków S o G r e S m S J S a uznawszy SLSt iZ szybko^^^TIM^ zaczęła si: P ^ V « y ł d aj B o g u , iz nie z d o ł a u d ź w i g n ą ć tak wielkiego u ę z a r u . Bog w y s ł u c h a ł jej s k a r g i z e s ł a ł p o t o p . G d y l u d z k o ś ć znów r o z r o d z i się p o n a d m i a r ę Z i e m t a p o n o w n a p o p r o s i Boga, byjej u l ż y ł , a w ó w c z a s ześle on d ż u m ę ( t a m ż e , s. 185). Ten s a m p r o b l e m bardziej p o m y s ł o w o r o z w i ą z u j ą legendy żydo­ w s k i e : B o g u s p o k a j a Z i e m i ę , d r ż ą c ą ze s t r a c h u . ,z me da rady w y k a r m . c p o t o m s t w a A d a m a , z a p e w n i e n i e m o swej pornoc y C z a s zostaje podzielony: B o g troszczy się o noc, zsyłając c z ł o w i e k o w i o ż y w c z y son , o d p o c z y n e k , / a s Z . e m i a żywi ludzi z a dnia ( G i n z b e r g 1909, s. 6 4 - 6 5 ) . P o l s k i e m a t e r i a ł y nie r ó ż n i ą s i ę od l i t e w s k i c h z wyjątkiem p r z e w i d y w a n e j d ż u m y (w Krakowskiem K o l b e r g a można z n a l e ź ć w z m i a n k ę , iz o l b r z y m i w v e u b i c n i zostali powietrzem m o r o w y m ; 1962 s. 10). Z a m i a s t mej p r z e w i d y w a n y jest raczej cały zestaw r ó ż n o r o d n y c h klęsk k a t a k l i z m ó w które b ę d ą ^ n a s t ę p o w a ł y jedne p V d r u g i c h p o d o b n i e Tak w SybiM tr?ech n a r o d ó w " są, w tekstach n e w s k i c h ogromni jak ^ rodobne S ^ nawet takie same j S Dawniejsi ludrie• Boua o f c ? " byB z ziemi kości- żyTponad d S e l M T d w a ? nół metS chleby ^^TcSS£mi k 5 olewTmi i ^ a d b r a ł a ś eTch w i e l k a ^ D u c h a Iwie L o " i u h no R o « i D u c h i " 7 ^ ia m ł S w S J h S S h c h l e h o w y c h tak i a k m m l Z v w S U d z i e l a 190 i s 2 1 4) „ M i l ż y n y (wielkoludy, z lit. mirzinas - M . Z . ) wielkie i sil* < dawniej były, pójdzie do lasu, największe drzewo, sosnę. "* ! grzbiecie przyniesie. A mówi: C o tam za robak po polu łazi'' 1 & I rękę wziął człowieka z koniem. T o jak ten świat zamykał sięA wyszła kobieta, matka czy żona, mówi: Jak my pomrzemy: W laki świat będzie. A pośle nas będą krasnoludki, że będz* dwunastu człowieka jednego koguta kroić. Na but powiedzą: Co ^ to za wieża? - jak gdzie zostanie but nasz. Drugi swiai powsUK*--| WSybiliipisało: jeśli naród poprawi sic. to kilka lat jeszczebędfl*' �Mur Kościoła, I będzie to naród bardzo mądry, pyszny" (1). W e d ł u g n i e k t ó r y c h wypowiedzi koniec ś w i a t a powtarza sie co trzy t y s i ą c e lat ( s t ą d r ó ż n e „ ś w i a t y " ) , a l b o t e ż w dziejach l u d z k o ś c i b y ł y j u ż trzy p o t o p y , z k t ó r y c h n a j ­ straszniejszy b y ł ostatni, i d e n t y f i k o w a n y z b i b l i j n y m : „ c o zniszczyło s i ę w s z y s t k o , to b y ł ten p o t o p trzeci. I w t e d y P a n Bóg p o k a z a ł n a niebie t ę c z ę , ż e o n a jest, to j u ż w i ę c e j nie będzie k a r a ł p o t o p e m " (6). A zatem k a t a k l i z m y o d d z i e l a j ą nie t y l k o r ó ż n e „ n a r o d y " , lecz i o d r ę b n e ś w i a t y , k t ó r e , j a k s i ę zdaje, p r z e d s t a w i a j ą kolejne stadia c y k l i c z n e g o p r o c e s u , analogiczne- » d o z m i e n ­ nych p ó r r o k u . P o d p o r z ą d k o w a n i e s t a d i ó w T r ó j c y Ś w . nadaje temu p r o c e s o w i c h a r a k t e r linearny. Jeśli j e d n a k pominiemy tę c h r z e ś c i j a ń s k ą i n t e r p r e t a c j ę , n a d a l p o z o s t a n i e problem z m n i e j s z a n i a s i ę l u d z i , n i e m a l j e d n o g ł o ś n i e p o d ­ kreślany r ó w n i e ż w e w s p ó ł c z e s n y c h w y p o w i e d z i a c h . Z a t e m o w ą c y k l i c z n o ś ć trzeba by b y ł o p r z e d s t a w i ć nie p r z y p o m o c y okręgu, lecz raczej spirali, k t ó r e j z w o j e c o r a z b a r d z i e j s i ę zacieśniają. T o t e ż teksty m ó w i ą o „ s k r a c a n i u s i ę " c z a s u podobnie j a k l u d z k i e g o ż y c i a (tak t e ż i n t e r p r e t o w a n y jes słynny zwrot z Sybilii,\ż „zima zimę gonić będzie"). „Ludzie po stworzeniu żyli ponad setkę, to na pewno byli zdrowi, Abraham żył sto sześćdziesiąt dwa lata chyba, mądrzejsi byli, bo takie budowle jak z dawnych lat, to dzisiaj nikt na to głowy nie ma. Bo lak było przepowiedziane: naród będzie słabszv. Takie proroctwa były. trzy książki spisane Michaldy. Będą skrócone dni, będzie skrócone życie ludzkie. 1 rzeczywiście dzisiaj tak jest, że człowiek nigdy n i e m a czasu, żeby zrobić wszystko" (7). „Pan B ó g skrócił lata nasze (...) A dawniej, czy my wiemy dobrze (...] no jest rok [...] ale czy to jest prawdziwie, to nikt nie może tego zbadać, bo są krótsze dni, krótsze miesiące i krótsza cala era [...] Ludzie [...] zostali skróceni na swoim życiu. A przez » ? Przez wybryki" (8). Polskie teksty o d p o w i a d a j ą tezie G r e i m a s a , iż z m n i e j ­ szanie się ludzi i s k r a c a n i e s i ę c z a s u l u d z k i e g o ż y c i a jest *oistym r o z w i ą z a n i e m p r o b l e m u w z r a s t a n i a h c z b y l u d n o $ która w i n n y m p r z y p a d k u nie m o g ł a b y s i ę w y ż y w i ć * r ó d m a t e r i a ł ó w K o l b e r g a z K r a k o w s k i e g o z n a j d u j ą się <*sty osnute w o k ó ł w ą t k ó w b i b l i j n y c h : c h o c i a ż l i t e r a c k o ^ g ł a d z o n e i z a p e w n e o c e n z u r o w a n e ; s t a n o w i ą w zestawiem n y m i ź r ó d ł a m i p r z y c z y n e k do biblii ludowej. W nich * snie m o ż n a znaleźć b e z p o ś r e d n i o w y r a ż o n ą p r z y c z y n ę g r a d a c j i ludzi. s w ,a r ° w y g n a n i u z r a j u i z m n i e j s z e n i u k ł o s ó w ludzie cierpieli s o d , n a s t a ł w i ę c z w y c z a j , ż e gdy s y n s i ę ż e n i ł , o j c a swego Dotnuva z a k o p y w a ł ż y w c e m w ziemi. K i e d y j e d n a k z a r z u c o n o s p o s ó b ograniczania populacji: ten „Pan B ó g na niebie zmiłował się nad ludem i poczęły być większe urodzaje, ród zaś ludzki nieco przydrobnil. Z o l b r z y m ó w nienasy­ conych rodzili się coraz mniejsi mieszkańcy ziemscy, ale też i bieg długiego życia u k r ó c o n y m z o s t a ł " (Kolberg 1962, s. 9) Biblijna historia potopu, c z ę s t o ł ą c z o n a przez naszych r o z m ó w c ó w z upadkiem S o d o m y i G o m o r y , ł a t w o przeplata się r ó w n i e ż z l o k a l n y m i p o d a n i a m i , t r a f i a j ą c n a p o d a t n y grunt w postaci w i e r z e ń o z a t o p i o n y c h b ą d ź z a p a d ł y c h w z i e m i ę k o ś c i o ł a c h , k a r c z m a c h , d o m a c h czy w s i a c h o r a z ludziach w k a m i e ń z a k l ę t y c h . A s y m i l a c j a w ą t k ó w biblijnych w t r a d y c j i lokalnej z o s t a n i e tu z a p r e z e n t o w a n a na p r z y ­ kładzie o p o w i e ś c i o zagładzie ś w i a t ó w . Potop czy p o ż o g a m a j ą w n i c h znaczenie c e z u r y m i ę d z y r ó ż n y m i e p o k a m i a c z a s po k a t a k l i z m i e o z n a c z a d l a z . e m i c z y s t o ś ć p i e r w s z y c h dni stworzenia, t o t e ż p o j a w i a j ą się w ó w c z a s symbole z w i ą z a ­ ne z k o s m o g o n i ą . „Przed potopem ludzie byli mocno grzeszni, jak m o ż n a równać dziś" (9), „barbarzyńcy bardzo wielkie. Nie wierzyli ni w Boga. ni w nic, żyli jak b y d ł o jakie" (6). „Był naród j u ż taki mądry, że Pan B ó g nie mógł k o m a n d o w a ć . O n jedna rodzina wybrał Noego, wtedy ludzie żyli po dziewięćset trzydzieści lat, on b u d o w a ł karabl sto dwadzieścia lat, na trzy piąlry i powiedział jemu Pan Bóg: Zbierzesz wszystka żywiola do pary, jakie jest tylko do tego karabla, a ja len naród wykasuję generalnym potopem. T o Noe budował sto dwadzieścia lat karabl ten i za k a ż d y m uderzeniem młota nawracał ludzi: Ludzie nawróćcie się, bo zginiecie, a z niego wyśmiewali się. za nic go mieli" (10). R ó w n i e ż według tradycji żydowskiej Bóg w swym miłosierdziu p o z w o l i ł Noemu przez sto dwadzieścia lat n a p o m i n a ć zepsute pokolenie i ostrzegać je przed nadchodzącą karą, dokładnie ją opisując, lecz w y ś m i e w a n o go (Ginzberg 1909, s. 152). „Strasznie rozbalowane byli. Nie słuchali Pana Boga, tańcowali dzień i noc [zupełnie jak w o p o w i e ś c i a c h o zapadłej karczmie - M . Z . ) . Deszcz już padał dzień i noc, a oni jeszcze na drugim piętrze byli i jeszcze tańcowali. Już woda zajmuje ten pięter, a oni jeszcze tańcują" ( I I ) . „[...] który miał d u ż o pieniędzy, to i sam topi się w wodzie, a jeszcze koszyczek pieniędzy o, tak podnosi, a który hultaj leniwy, to leży sobie w wodzie, j u ż nic m u " (12). „Jeden bogaty byl brat, drugi biedny. Ten biedny to nasuszył chleba, a bogaty zabrał worek złota. Wlazł wysoko gdzieś tam i jak głodny, to wyjmie z plecaka suchara, zamoczy, do wody posmokcze i żyje, a ten drugi złota nie zje, a deszcz lat czterdzieści dni i czterdzieści nocy. I poleciał do wody razem z tym złotem. 97 �A głód to jeszcze gorszy niż potop" (13). Pomimo zepsucia ludzi świat przed z a g ł a d ą miał cechy rajskie. P a n o w a ł w nim o g ó l n y dostatek, nawet kamienie rosły, a kłosy z b o ż a , żyta i jęczmienia, o k r y w a ł y łodygi do samej ziemi. W e d ł u g innych wersji „ k ł o s kiedyś był ci w skomble takie - na jednej pałce d o o k o ł a kilka k ł o s ó w " (16); wyrastały ich trzy. cztery, a nawet siedemdziesiąt (14. 15). Ó w wielokrotny kłos nasuwa skojarzenia z d r a b i n ą Jakubowa (por. K u b i a k 1981, s. 1 1 4 - 1 1 6 ) . Jerzy Wasilew­ ski traktuje wielki kłos j a k o altomorf drzewa kosmicznego, k t ó r e g o likwidacja powoduje przerwanie łączności między ludźmi a niebiosami i oznacza moment upadku (1989. s 188) Wizja rajskiego życia przed potopem zgodna jest z duchem legend ż y d o w s k i c h , w e d ł u g k t ó r y c h ludzie nie znali w ó w c z a s trudu ani troski i wskutek niezwykłego powodzenia stawali się coraz bardziej zuchwali. Jeden siew przynosił i m ż n i w o na czterdzieści lat. zaś dzięki sztuce magii potrafili z m u s i ć nawet słońce i księżyc, by i m służyły (Ginzberg 1909, s. 152). Jest to zresztą zgodne z w i d o c z n ą i we współczesnych tekstach tendencją do p o d k r e ś l a n i a , że n a p r a w d ę dobrze m o ż e się wieść t y l k o drennemu, złemu c z ł o w i e k o w i , p o n i e w a ż pomaga m u diabeł. B ó g zaś zsyła swoim u l u b i e ń c o m krzyżyki. Wrednv człowiek nie choruie I 1 iemu czort oomaea Boeatemu czort i w kaszTztoU narób a biednemu w zarierkt nasra Ale 5^SSM32. Tzcze^wY SdzTc no nerw szczęśliwy będzie, no nerw nie wytrzymuje (3 ). N a Laudzie d i a b ł a zastępuje ajczwaras (li . auvaras), demon s p o r z ą c y , o k t ó r y m powiada się dosadn.e, .z bogatemu narobi do kaszy ś m i e t a n ą , a biednemu g ó w n e m (49). U t r a t ę obfitych k ł o s ó w (najbardziej rozpowszechniona wersja opowiadania), wiąże się zazwyczaj z brakiem szacun­ k u dla chleba. B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą gniewu b o ż e g o ma być użycie przez b a b ę blinów do „ p o d t a r c i a dziecku d u p y " b ą d ź wykorzystanie naręczy k ł o s ó w j a k o mioteł; często zdarzenie wzbogaca się b e z p o ś r e d n i ą o b r a z ą Pana Boga lub Pana Jezusa, k t ó r y w tych szczęśliwych czasach chodził w ż e b r a c z y m przebraniu po ziemi: zostaje więc obdarzony s p o s t p o n o w a n ą blina albo odprawiony z k w i t k i e m przez skąpą gospodynię. „My żyjemy na koci i psich doli. Pan Jezus chodził i przyszedł do kobiety, a ona bliny piekła. Pan Jezus mówi. żeby dała jeść i ona dala Panu Jezusu brudny placek. Pan Jezus rozgniewał się. a dawniej było zboże od ziemi. Pan Jezus wziął bicz, poszedł w pole i tym biczem pościnał je do ziemi, a psy i koty zaczęli jęczeć i tylko został jeden kłosek na ich dolę i my żyjem tym. To teraz mówią, że trzeba kota nakamuć [...]. bo my na sobaczej , kocej dolizyjem"(l7). W tekście widoczne jest skojarzenie kary boskiej z biblij­ nym w y p ę d z e n i e m p r z e k u p n i ó w ze świątyni jerozolimskiej ( M t 2 1 , 12; M k 11, 15), a d o k ł a d n i e j zapewne z j a k i m ś obrazem, p r z e d s t a w i a j ą c y m gniewnego Chrystusa, k t ó r y ściga p r z e k u p n i ó w ze sznurem w uniesionej do uderzenia ręce. Opowiadania z L i t w y d o k ł a d n i e opisują zmniejszenie k ł o s ó w , wyjaśniając o b e c n o ś ć kolanek na ł o d y d z e z b o ż a . O t o wersja legendy z 1883 r o k u . zapisana i p r z e t ł u m a c z o n a z j ę z y k a litewskiego przez Mieczysława D o w o j n ę Sylwestrowicza, k t ó r a wyraziście potwierdza tezę o kłosie-drzewie kosmicznym: „O kochaniu psa który sobie robiąc dobrze i ludziom zrobił dobrze. G d y ludzie byli bogatsi i nie wiedzieli, co to jest moje a co twoje, orali złotemi narogami i złote szaty nosili.Mieszkali z blizka od siebie w zgodzie. Gniewali się jednak na Boga. że i m czegoś nie dostaje, że nie mają słomy i k u l i ( s ł o m i a n y c h zwojów w y m ł ó c o n y c h ) z żyta. K ł o s żytni był potenczas a ż po korzenie od wierzchu długi, p o k r y t y ziarnem, bez łodygi (słomy). Wtedy to B ó g chodził po ziemi. Z m ó w i w s z y się rolnicy prosili Pana Boga, aby kłos był k r ó t s z y m . Bóg, c h c ą c im d o g o d z i ć , zrobił tak. j a k oni prosili. B ó g pochyliwszy łodygę żyta, czyli ó w tak długi kłos żytni smorgal ziarno 98 1 w g ó r ę z d o ł u i pytał, z a t r z y m u j ą c rękę: Czy j u ż dosyć ) Rolnik o d p o w i e d z i a ł , że jeszcze trzeba. I p o z o s t a ł na tynj miejscu znak na żytniej słomie, gdzie Bóg z a t r z y m a ł rękę s m o r g a j ą c kłos. [Jest to miejsce na słomie, gdzie wychodzą z ł o d y g Uście - M D S 1 . Gdy po raz drugi s m o r g a ł i z n o w j proszono, s m o r g a ł B ó g po raz trzeci z gniewem, aby zupełnie" kłos z e s t n o r g a ó Wtedy to pies uchwycił koniec zboża . o g a r n ą ł swoim pyskiem i w ten s p o s ó b Bóg zagniewany Z m ó g ł zniszczyć całego kłosa g d y ż pies uprosił go gdyby mu ÏÏfa»*^Dffi to ludzie gdy u p u * ą pierwszy c h Ï Ï kęs tego chleba rzucają pod stół a potem s ^ iSS^ûS^S^m [ ])-( S j r s 57) ( z - d D o D o n , s t n i e j e a o t ą a J Podobnie w ' j e d n y m z zapisanych współcześnie tekstów ludzie przeklinali wielkie kłosy z p o w o d u uciążliwych żniw ciężko b y ł o ż ą ć (18; zbliżona wersja u Afanasjewa, 1990 ! s. 14). P o w r ó ć m y jeszcze na chwilę do sprawy kolanek na ł o d y d z e z b o ż a , ś l a d ó w bożej ręki. Zatem przed opisanym i wydarzeniem łodygi z b o ż a były ich pozbawione, gładkie ; podobnie j a k łodygi fasoli czy bobu, k t ó r e właśnie z teeo' Powodu umożliwiają w mitach k o m u n i k a c j ę z zaświatami (Wasilewski 1989, s 1 9 6 - 197; por. też: „ d a w n i e j ludzie jak chcieli do nieba to sadzili ten b ó b i po t y m bobie lazły i do nieba się d o s t a w a ł y [ ] dzieciakom mówili" do nieba pój. dziesz DO bobie" (20) N i e k t ó r e teksty zawierają inna. c h o c i a ż r ó w n o w a ż n ą interpretację' kolanka są to lady w zesmorganwh" k ł o s ó w ile kolanek w ( 19) k t ó r e dzięk e m u upoaaoma upodabnia się się do b a b i todydzżyta ny ao 1 Przemiana kłosów bardzo często ł ą c z o n a jest z potopem j a k o jej b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą . W ó w c z a s zamiast „smorg a j ą c e j " boskiej dłoni niszczy kłosy woda. Interpretacja, w e d ł u g której Pan Bóg zostawił tyle kłosa, ile pies w gardło I zmieści, bywa harmonijnie p o ł ą c z o n a z biblijnym potopem. I „Przez siedem lat budowali korabl i oni zapomnieli chleba i piał wyleciał i złapał w pysk kłosy i dlatego u nas psia dola. żyjenj z psiej doli" (21 ). „Zawsze się daie psu chleba kawałek, bo tyle* pies chwycił, to tyle kłosa zostało [...]. laka jest psia paszczy* dłużyna" (22). W większości t e k s t ó w z L i t w y ocalenie zawdzięczamy psu | i kotu, k t ó r e przewidując k a t a s t r o f ę wypraszają jęcząc . żebrzec zmtan^ boskiej decyzji. Przekonanie o wicszczycb w ł a s n o ś c i a c h tych zwierząt trwa do dziś, toteż z ich za­ chowania często w r ó ż y sie o przyszłości (np kiedy pies wyje z pyskiem uniesionym w górę właśnie lak jak p o d e à niszczenia kłosów zapowiada to głód p o ż a r albo wojnę; z opuszczonym w dół lub k o p i ą c jamę - śmierć Hospodara; myjący^™17^rpowiada g o ś c n t p T A nomew ^ psu. i koc* K%stary p ^ ludzi mam sta y wobec tvch z n,-mi chlebem I ludzkie!doTii bowiem w kłosach m ê m â ( 2 3 ) ^^n^^^kàSSr% „Za to nie można nigdy ni psa. ni kom obi/ać. ho mv n a ichniej I doli zostali się" (18). Na Litwie p r z e t r w a ł a p a m i ę ć o zwyczajowym częstowaniu psa chlebem p o ś w i a d c z o n y m dla X V I I wieku Ludwk A d a m Jucewicz cytuje fragment litewskojęzycznego okól­ nika biskupa ż m u d z k i e g o Piotra Tarczewskie^io z 1649 roku we w ł a s n y m t ł u m a c z e n i u : „Porzućcie wszystkie swoje pogańskie uroczystości [...] » «* bardziej porzućcie wspominki psów, pracowiivch. albowiem je*»! obraza Boga. (...) Jest u was pogański zwyczaj; wy jedząc pien**| i ostatni kęs dajecie psu, wierząc, iż to przyniesie korzyść* domu. O Boże nasz! jacyż słudzy twoi! Nie. to nic iwoi słudzY.»| służalcy diabła [...]". Od siebie zaś Jucewicz dodaje: „ZasirzeaBB tego ze wszechmiar najłagodniejszego Pasterza, pilnują sie id* siaj na Żmudzi. Uprzedzenie jednak"/ czasów pogańskich j e J ^ J nie ustało, z tą jednak różnicą, iż ludzie dorośli nic rzuc# pierwszego i ostatniego kęsa z ust swoich dla psa, lecz czynić dzieciom którzy (sic') ieszcze d o K o m u n i i sw nie p * I stępowali" ( 1 8 4 6 , s. 1 1 8 - 1 2 0 ) W s p ó ł c z e s n e m a t e r i a ł y p o ś w i a d c z a j ą t r w a ł o ś ć tego tM �^ j u ; za zasługi psa „jak chleb pieką, gospodyni dzieżę S k r o b i e i dla psa malutki chlebek też upieką. M a m l mówiła, że to psia dola" (5). Na terenie Polski opowieści o kłosach przybierają po­ p c h n i e odmienną wersję (zdecydowanie rzadką na Lit¬ S S t o M a t k a Boska chwyta w ostatniej chwili za koniec unsa ratując ludzi od śmierci głodowej. T r u d n o ostatecznie K z y g n i ć , czy jest to wyraz późniejszej tradycji religijnej. ! ' k t ó r e j aktywna rola zwierząt stanowi anachron zm rwsz?stkiedobrodzieX ludzi j u ż po wygnaniu z raju (28); akcent pada często na winę kobiety: p o d k r e ś l a się, że to baba w y w o ł a ł a boży gniew i z jej powodu kłosy są m a ł e (38); ż o n a Noego bywa nazywana Ewą (39) podobnie j a k w rosyjskiej legendzie zapisanej przez Afanasjewa ( L u ź n y 1988, s. 204); c) A d a m i Ewa są jedynymi ludźmi k t ó r z y ocaleli z p o t o p u . p i e r w s z y m i l u d ź m i oczysz­ czonego świata (29) 2. Noe, j a k o pierwszy człowiek nowego ś w i a t a , podobnie jak A d a m występuje wymiennie z Bogiem (16). ( D o Lota i jego żony p o w r ó c i m y później). « 1 ^ do s S f i K 3 2 r o z k a z a n i e t S d n o bedŻie w X m a S ć fakt ze ^.fstacirkomniarz^ ^t2Sk7S5^«v1Sl£ ^ I L n r o s i ^ ^ k l e Boea (Pana Jezusa) bv osławił X la. A.: ..To opowiadali tak, że jak Adam zgrzeszył, to jeden kłos tylko pozostał. [...] A tak było [...] B.: O d komla. Wiele on rósł, to wszystko było k ł o s . N i e b y ł o s ł o m y , a klos. Ja mam książkę, w książce pisze. Jak A d a m , jak E w a zgrzeszyła. Ale [w przeciwnym wypadku - M . Z . ] też b y ł o b y źle. Jeżeli byłaby E w a nie zgrzeszywszy, byliby ludzie nieumierające. Ale nie oralib, nie kosilib. Nic nie robiliby. C : Ale czy to prawda, czy nic? Ja słyszałem - tylko ten kłos został się dla kota. jeden" (27); T V 1 1K8 n o ^ w 7 n / L teren^^^^ Kossak-Szczuckie^Bycmoze^ psia dola czy -^obacza dola_ jest oderwaną od kontekstu frazą której używamy w sposób mechaniczny, nieświadom, eeo głębszego znaczenia. Kot. druga postać zwierzęca w naszej historii (ocalony Wos jest też nazywany dolą kocią czy „kociaczą"). pełni funkcję bohatera także w arce Noego którą ocali od zatonęcia. Kiedy stworzona przez d i a b ł a mysz zaczęła wygryzać dziurę w dnie. Pan Bóg lub Noe stworzyli z chustki kota (albo litewska bogini Ł a j m a - czy M a t k a Boska - Rękawiczki^ w T r ^ r a c ^ n o d ' ż r n K a ^ ^ k m t u T ^ t S ^ ' ¿ 0 ^ kotkę K z a z r e k - ^ r ę k o m a ktfkotke X nie nóTdzie m u r e k I n i e btdzie m u fie d W y M 7 'lan iaka ż^wioła ffi^Sfrek^Lo e Ł ? J ona stworzona przez boginię Ł a j m ę dla ubog»e, wieśniaczki, której d o m trapiła plaga myszy „ D z i s gdy juz mało pomału wyobrażenia pogansk.e znikać za­ czynają lud zwykle kotkę me rękawiczką Ł a j m y , lecz rękawiczką N . Panny M a r y i nazywa (1846, s. 124). Ponieważ jednak k o t , zwłaszcza czarny, jest znany jedno­ cześnie jako diabelskie stworzenie (por. np. zwyczaj zrzuca­ nia kota w garnku z muru kościelnego w Wielki Czwartek jako .judaszowej duszy"; 26), niektóre teksty wydają się u m ą c z y ć tę amb.walencję: oto diabeł w postaci myszy ścigany przez kota, wlazł m u w oczy, dlatego też czarny ko PO siedmiu latach zamienia się w diabła ( G u s t a w i c z 1 8 8 1 s 138; 1901, s 131 W e d ł u g a Ł alce mają kozły w oczach p o t e ż w i e r z e ń a żydowskie Tż ^ h t o d i L z a LiHent ^ "odeł p o S T h t e S c h duJza fest w oddechu? 1 , T E W S K , C T L D U S Ł 1 J E S T W ^ S E R Ł U k - K n R W I ? L U uh H Wyraźne powiązanie historii kłosów z potopem skłania do "mieszczenia jej w cyklu opowieści o zagładzie. Zgodnie 'mechanizmem charakterystycznym dla reinterpretacji "MII. jej strukturalnie zbliżone wątki (por. Leach 1969) "Władają się na siebie, łącząc występujące w nich zdarzenia Postacie. I tak do kontaminowanych w biblii ludowej OBtoni grzechów A d a m a . Noego i Lota (Zowczak 1992) gaikowe szczegóły dołączane są właśnie z historii znisz<*ia kłosów. Dla'udokumentowania tego spostrzeżenia ^ s t a w i m y tu przegląd najbardziej wyrazistych kontami1 7 N '• o e i jego żona są utożsamiani z A d a m e m i E w ą . ° | o p 1 utrata obfitości zboża spowodowane zostały: a) - e c h e m pierworodnym (27) b ą d ź b) grzechami pierwszych r b. ..Jak Pan B ó g [...] strącił Adama i E w ę na ziemię, oni j u ż byli takie stęsknione, przeżywali, że ich Pan B ó g ukarał. T o wtedy Pan Bóg im dał z b o ż e . Dal im troszeczkę p r a c o w a ć [...]. D a l im chleb i te kłosy byli do samej ziemi. Ale oni zrobili się też niedobre. Pobyli tutaj na ziemi, zaczęli też różnie, nie słuchać boskiego przykazania. T o Pan B ó g im z d e j m o w a ł [kłosy - M . Z . ] , ale byli koty, psy. Koty i psy zaczęli prosić Boga, ż e b y Pan B ó g zostawił. A czym oni będą żywić się? Jak ludziom nie będzie, to i im nie będzie" (28); c. „ P a n B ó g mówił, jak zrobić [arkę - M . Z . ] , rozporządzał. W arce kto tam, Adam i Ewa była i po parze zwierzątek" (29); potop był za ludzkie grzechy, „ P a n B ó g wszystko potopił, zostawił tylko ptaszka i d w ó c h ludzi. [...] Musi to A d a m i E w a . Pan Bóg zrobił Arkę i ich dał do arki i ptaszka: wróbelka i kukułkę i jeszcze jakieś, ale nie p a m i ę t a m . A potem cały świat zatopił. I wyginęli wszystkie ludzie. A po potopie zrobiła się nowa era, to ten świat nasz. I m ó w i ą teraz, że jak ludzie będą dobre, to jeszcze przeżyją, jeszcze z dziesięć lat. ale jak takie zle jak teraz, to j u ż za rok albo dwa to koniec świata będzie" (30). Fakt, że cytowane t u kontaminacje nie są przypadkowe, lecz wyrażają o k r e ś l o n ą z a s a d ę , p o t w i e r d z a j ą niezależne reinterpretacje w ą t k ó w biblijnych, p o w s t a ł e w odmiennych warunkach k u l t u r o w y c h . W wielu ź r ó d ł a c h średniowiecz­ nych ż o n a Noego nosi imię Ewa (Stichel 1979, s. 7 9 - 8 0 ) ; w tradycji gnostyckiej nazywa się Norea czy Orea, tak samo j a k c ó r k a Ewy (zarazem ż o n a Seta). Oznacza to związek Noego z c ó r k ą Ewy b ą d ź - z n i ą s a m ą ( t a m ż e , s. 55. 61). We wszystkich tych tradycjach miara ludzkiego życia od p o c z ą t ­ ku dziejów była - zgodnie z Genezis - zupełnie odmienna od obecnej, co nie ujmuje oczywiście nic z symboliki tych p o m y s ł ó w . Zasada, z k t ó r ą mamy t u d o czynienia, opiera się na d w ó c h założeniach: Noe i jego ż o n a są pierwszymi (w n o w y m świecie) l u d ź m i , a zatem p a r ą bliźniaczą w stosunku do A d a m a i Ewy; grzech, k t ó r y popełniają pierwsi ludzie, stanowi w n o w y m świecie grzech pierworodny, z a ś w jego scenariuszu Ewa i (N)Orea o d g r y w a j ą a n a l o g i c z n ą rolę. Niewątpliwie z a m i ł o w a n i e do geanalogicznego wyjaśniania dziejów cechuje wszystkie wzmiankowane tu tradycje. Historia potopu bywa we współczesnych opowiadaniach z L i t w y ł ą c z o n a z podaniami l o k a l n y m i , a zwłaszcza z opo­ wieścią o zapadłej wsi czy gospodarstwie (w klasyfikacji K r z y ż a n o w s k i e g o T . 960 B). O t o zanotowana współcześnie wersja owego podania o karze za z b r o d n i ę po 100 (sic!) latach: „ C h ł o p i e c jeden zabił c z ł o w i e k a , poszedł do dziewczyny żenić się i [powiedział jej - M . Z . ] że on zabił. Dziewczyna mówi: Nie pójdę, bo ty człowieka zabił. A polem ona poszła do księdza, a ksiądz m ó w i , że m o ż n a iść, ale niech on pójdzie o dwunastej na to miejsce, gdzie zabił c z ł o w i e k a i niech p o s ł u c h a , jaki tak g ł o s odezwie się. I on poszedł i słucha: B o ż e . ujmijsia za mnie. - Ujmam się. c h o ć za sto lat. ale ujmam się. G l o s taki. Przyszedł, dziewczynie tłumaczy, ona myśli: Sto lat - c z y j a będę żyć? Oni 99 �ożenili się, żyli bardzo dobrze, wsio szło. daże jajko nie przepadło. K o l ę d o w a ł kiedyś ksiądz i na to wielka burza nadeszła, deszcz, musiał on n o c o w a ć u tego człowieka. Jego w nocy ktoś budzi: Zabieraj wszystko, jedź stąd, bo zginiesz. M ó w i furmanu: C o ś to trzeba wyjeżdżać. Stuka c o ś w okno, mówi: Zabieraj wszystko, targa go: Jedź, bo zginiesz. Tylko założył konia, podjechali m o ż e półtora kilometra, tylko słyszy trzask i huk. Ale z a p o m n i a ł na stole swojej książki z modlitwami, wrócili się - tam tylko jezioro w tym miejscu i stolik, i książka pływa. T a rodzina cała zginąwszy, żywioła też. Stolik podpływa do brzegu, ksiądz tylko książka wziął i stolik poszedł skroś ziemi. I ująlsia za sto lat, i ona, i jego praca, wszystko p o s z ł o skroś ziemi" (32). P o d o b n ą wersję z P o n i e w i e ż a cytuje K a r ł o w i c z (1888, s. 10); dodaje ona czy zmienia t y l k o szczegóły: bohater zabija rywala do ręki dziewczyny, znakiem z a p o w i a d a j ą c y m za­ gładę jest stłuczone przez bohatera jajko, zaś k s i ą d z pozos­ tawia na stole brewiarz i stulę. Podanie to p r z y c z y n i ł o się do p r z e k s z t a ł c e n i a biblijnej historii potopu: ..Przed potopem u Noego ksiądz, n o c o w a ł i jak wyszedł, to Ewangelię zostawił, i ona polem nie zatonęła, tylko pływała. I ta rodzina też się uratowała, była uszczęśliwiona przez Pana Boga" (33); „ M ó w i l i dziadek, mamusia, że szedł Pan B ó g drogą i zaszedł gdzie kto dal jeść. i jemu nie dała gospodyni. I on zrobił lam potop, a sam wyszedł z lego domu i zostawił książkę na stole. Z a p o m n i a ł i poszedł, a potem przypomina, że nie ma książki u niego. - A kto to. Pan Bóg ety Pan Jezus! - No. jak u nas. Boh. Boh. no Bóg. No to on wrócił się, ale już tu potopa była. I ta książka przyszła do brzegu, a ten stolik poleciał w potop. A psy i koty uciekali na jakieś wyspy. Tak opowiadali. Wylecieli na wyspy i tak jęczeli z głodu. A Pan Jezus słyszał, Pan B ó g słyszał, że to tak ta j u ż żyw ioła jęczy. No to on szedł jakimś ci polem, a kłos kiedyś ci był - skomble takie, mówili. Na jednej pałce tak kłosy, kłosy byli. - To znaczy, kilka kłosów, CZY od samej ziemi? - O d samej ziemi to j a nie m o g ę . No ale tak nie jeden klos, d o o k o ł a byli kilka kłosów, T o tak jak oni piszczeli na tej wyspie z głodu, to oni odprosili i tak opowiadali: teraz my z sabaczej i kaciaczej doli żyjem [...). Przez ich my mamy teraz chleba. Jak psy uciekali na wyspy i z g ł o d u piszczeli, to Pan B ó g szedł poza łące tam, gdzie nie było już potopu i ręką wziął tak mach! mietlicę i mówił: Oto dla was ja zostawiam chleba! Ile ręką wziął, a te kłosy przepadli. A na tej mietlicy jede, kłos został się. I z tego poszedł świat, że chleba psy i koty wyjęczeli" (16) Słowo „ p o t o p a " u ż y w a n e jest na Wileńszczyźnie jako określenie wszelkiej powodzi. Zapewne p r z y c z y n i ł o się to do prezentowanych tu s k o j a r z e ń . O t o podanie o zatapiania wioski, n a miejscu której p o w s t a ł o jezioro w K o r w i u koło Mejszagoły (podanie p o ł ą c z o n o z w ą t k i e m kary po latach): 1 lo7inrv i Kaima Ir, nrl Rnoa K n l n Meisraonłu iest iataó tuli wioka S i P ) No szedławTelka burza m e K kladJ nr/yiechal Nie pr ed burzą i lam przyjechał ksiądz dó * woski l l ^ ^ ^ S ^ ^ ^ ^ A ^ ^ meTczyźn i k o b S y ^ 7ak tfbu za cała wioska potopili sie jak poszli spać i wszystt potopiło sie 1 ksiądz tam zanocował ze swoim Lhrystian™ S S a n jego ntbudził i oni wówczas jeszcze wyjechali" S wioski Odjechali jakiś kawałek drogi zapomnieli książka 5 ksiądz modli się. Ksiądz z zachryslianem mówi. że wracajmy 2 pa ta książka. No i zachrystianin jego posłuchał i wrócił, a tam 4 bvło żadnej wioski ni śladu, tylko stalą wielka jeziora, ona i dziaui stoi, ta jeziora. Korwie. Korwieńska jeziora, tam ta wioska zala« jest. A tak nazwana, bo ta burza była. to ludzie jak słyszeli jak om huczała, mówili, że to krowa ryczy. Ksiądz jak tam wrócił na ta miejsce, patrzy, wioski nie ma ani śladu, a po tej jeziorze prym stolik, na stoliku jego. księdza książka, przypłynęła do brzegu, ksiądz zabrał swoja książka, a stolik faje i jego nie ma" (34). W e d ł u c orzekazów z sameeo K o r w i a i okolic w dużti wiosce k t ó r T n i e S ^ obecnego ,ezioS u pewne g o s p o d y n i wyrosła trzema- kiedy kobieta i w v S z a S r w y r i y W a ć woda (35) jezioro przelało £ VV^szkmerS narodowoć Tmów? - l i k a r w k - ia c e b k l i c z T M k r o w a X S l i ? krowa - M z T Tak n a z w a ł M a S 2 - M Z I K o r w i e " ?36 3 7 ) W e d ł u 7 i n n e 7 wersji k ed kobtófkrzYkM£• Stoi k o r w i a ^ w ó d a z a T r z y m a K H 5 ł Było to L dwa tyiace tóttemu' ieszcze m z e d S r o d J niem Chrystusa (35) W podaniu tym odbija się wierzenie, iż na początku świata, albo po biblijnym potopie (co oznacza mniej więcej to samo), woda „ c h o d z i ł a " , przemieszczała się swobodni z miejsca na miejsce, a z a t r z y m y w a ł a sic. kiedy k t o ś j ą nazw* po imieniu. „ W o d y szedli pośle p o i o p u i odgadywali id nazwy. Jak odgadli, to s t a n ę ł o . Pulinia jezioro się nazywa, be ptaki odgadli i wołali: puli, puli! T o w Glinciszkad w m a j ą t k u " (4) Z a u w a ż m y na marginesie, że we w s p ó ł c z e s n y c h źródłaci m o ż n a o d n a l e ź ć również ślady innych wierzeń, k t ó r e wska­ zują na swoiste uosobienie wody, albo inaczej - traktowani! jej jak żywej istoty. Jezioro m o ż e więc z a n i k n ą ć z powodu zapomnienia przez ludzi jego nazwy (41). Niedaleko S u f l wy była jeziora, ale iej nie p o d o b a ł o się. bojej nazwali Ślepi! Jeziorak. Dlatego ona z a r a s t a ł a , z a r a s t a ł a i z r o b i ł a się jak oko [wielkości stołu - D.S., J . D . ] " (40). Jeziora nazywa*! b o ż e ń k i o c z k i " dlatego nie w o l n o ich zanieczyszcza ('sikać 42)- t ł u m a c z y to w z m i a n k ę ze gdy ludzie spuszczał: wody z jeziora ślepli (43) zgodnie ze starotestamento*! z a s a d ą zachowania analog i między winą i k a r ą Do dfll woda z ' k r y n i c y nazywana jest ż y w ą " (R Lilientalo*, pisała o podobnych wierzeniach u Ż y d ó w nie wolno wod) b eżacei S e c z y s z c z a ć np m o c z do niej puszczać co W ov^^S^iikA»ini jej p r z e k l i n a ć , couchod* z a grzech"; 1930 s 4) Kiedy ziemia wyschła i n a s t a ł nowy swiai po potopie, Bói, p o ł o ż y ł swój łuk n a o b ł o k i n a znak przymierza z ziemią (G* 9, 1 2 - 1 7 ) . W polskiej tradycji ludowej tęcza jest węże*| k t ó r y wypija w o d ę , aby ją potem w y p u ś c i ć w postaci deszcz (w m i t o l o g i i litewskiej tęcza to wprawdzie pas bogini Ł a j # lecz t a k ż e pije wodę- Greimas 1985, s. 183). T o t e ż k o l e W w y p a d k ó w zmienia się: właśnie tec/v przypisuje się osusz** w ó d po potopie, wypiła ona wody potopu (44); stąd * 1 -IŁ*'*-"' Św. Kazimierz (Irgm. krzyża misyjnego). Varena 100 �zapewne p r z e k o n a n i e , i ż jest „ w s z e c h m o c n a , ze d r u g i r a z potopu nie b ę d z i e , t y l k o o g i e ń " (45). „Tęcz zbiera w o d ę z morza i daje w o d ę , deszcz, po całym, komu trzeba" (16): gadali, „żeby łam nie słać, gdzie ona jest, że ona czasem m o ż e człowieka spić. Ż e wypije" (46; por. kto się do niej zbliży, temu krew wypije z żył albo do chmur go zabierze; Matyas 1893, s. 114). W Korwiu zaś m ó w i ą , że „tęcza jest od jeziora do jeziora i widać, jak ona w o d ę nabiera, patrzeć rano w kierunku wody, to czasem j ą m o ż n a zobaczyć, od nas jezioro jest trzy kilometry, to pije w o d ę przez tęczę" (35). Tęcza „ t o taki smok. pije wode z jednej rzeki i wpuszcza do drugiej" (47); „ssie w o d ę gdzieś Tam z oceanu, z morza i tam przepływa do drugiego i odbija ię w tęczy. Tak sobie niegdyś tłumaczyli, że na przykład pokazała się na niebie leczą, że już jakby wchłonęła deszcz i pije w o d ę na l y k ł a d z Morza Czarnego i przez te obłoki idzie do Bałtyku [ ] K w dołku gdzieś były na drodze T o matka mówiła- T o z tęczy spadło. Pan B ó g tak daje" (48). Historia k o t k i s t w o r z o n e j d l a o c a l e n i a a r k i N o e g o s t a n o w i tylko jeden z w i e l u w ą t k ó w e t i o l o g i c z n y c h o s n u t y c h w o k ó ł potopu, k t ó r y w p r o w a d z a s y t u a c j ę a n a l o g i c z n ą do s t w o r z e ­ nia ś w i a t a . N a s t ę p u j e w i ę c p o w t ó r z e n i e b ą d ź p r z e t w o r z e n i e m o t y w ó w p o c z ą t k o w y c h : p o w s t a j ą nowe zwierzęta albo dawne u z y s k u j ą n o w e w ł a ś c i w o ś c i , z a ś N o e - A d a m , a c z a s e m sam B ó g , w y p u s z c z a j ą c j e z a r k i b ł o g o s ł a w i i m l u b o r z e k a , czyni m a j ą s i ę ż y w i ć Jedna z o p o w i a s t e k e t i o l o g i c z n y c h o z w i e r z ę t a c h w a r c e , zarejestrowana w s p ó ł c z e ś n i e n a L a u d z i e , o k a z a ł a s i ę b a r d z o podobna do historii s p o d K o w n a , z a m i e s z c z o n e j w „ W i ś l e " z 1900 r o k u (s. 4 8 5 ) , p o d a n e j w w y g ł a d z o n e j wersji przez Jadwigą P e t r o w o w ą z R y m s z e w i c z ó w , k t ó r a z a o p a t r z y ł a j ą notatką: „ z ust l u d u polskiego". „[Noe] wszystkich zwierząt i ptaków po parze brał, żeby nie zginęły. I myszka przedrapała łódź i na pewno ta łódź potonęłaby, ale wąż zobaczył i ogon wsunął do tej dziury, żeby woda nie szła dalej i potem, kiedy potop skończył się, wypuszczał Noe wszyst­ kich po parze i każdemu powiedział Pan B ó g . czym będą żywili się. A wąż nie podpezł, dlatego, że był ogon do tej dziury wsunięty, to pyta się dlaczego. - Dlatego, że mam ogon wsunięty do tej dziury, trzyma łódź. T o w nagrodę dla niego powiedzieli: C o ty chciałbyś jeść, jakie pożywienie? Nagroda taka tobie będzie za to, że uratowałeś wszystkich. O n nie wie co, w ó w c z a s komar, malutkie stworzonko. O n chciał usłużyć, że czyja smaczniejsza krew, to stworzenie będzie p o ż y w i e n i e m węża. On teraz na k a ż d e g o siada, wiadomo jak i komar, i krew k o s z t o w a ł i usiadł na człowieka i wiadomo, najsmaczniejsza krew człowieka, i on leciał powie­ dzieć. Jaskółka zapytała jego. jaka najsmaczniejsza. M ó w i do mego: Pokaż język! Komar pokazał język, jaskółka wyciągnęła język, jemu urwała. K o m a r przyleciał do węża. ale bez języka nie może mówić, tylko tak: bzzz, bzzz, bzzz, brzęczy. W ą ż zagniewał * bardzo na j a s k ó ł k ę i chciał j a s k ó ł k ę zjeść, ale jaskółka uciekła 'tylko on zdążył ją ukąsić i wykąsić ogon w taki trójkąt" (49). . Podobne o p o w i e ś c i s ą r o z p o w s z e c h n i o n e w tradycji c h r z e ­ ścijańskiej. K i e d y N o e z a w o ł a ł na w i d o k w r a c a j ą c e j z g a ł ą z ­ ką w d z i k i e g o ł ę b i c y : „Benedicier, j e g o o k r z y k p o d z i a ł a ł na diabła ukrytego we w n ę t r z u a r k i j a k e g z o r c y z m y ; u c i e k ł *owczas przez d n o a r k i , a ż m i j a z a t k a ł a d z i u r ę o g o n e m IReau 1957, s. 106). R ó « ' wariancie m a c e d o ń s k i m *eza zastępuje żmija, k t ó r a zaczopowawszy ogonem dziurę *azę go sobie o d c i ą ć i w n a g r o d ę ż ą d a p t a s z k ó w z g ó r n e g o Pokładu; Noe jednak każe jej jeść górskie myszy (por. wersję 'kotem), t w d z ą c . że źle z r o z u m i a ł jej p r o ś b ę ( W r o c ł a w s k i *S5, s. 485 - 486). Jako o b r o ń c a arki występuje też w wers¬ jach polskich ż a b a ( G a w e ł e k 1910, s. 81); w n a g r o d ę za swe P° ięcenie nie r o z k ł a d a się ona po śmierci. Podobna msioria jest o d p o w i e d z i ą na pytanie: „ C e m u ż a b a we wodzie PrzS " y ' >s z y s t k i c h tych Sn \ y d n i e n i a z tą s a m ą fabułą. Istnieje w a a k jeszcze jeden t y p w ą t k ó w etiologicznych z w i ą z a n y c h Potopem, gdzie stworzenie z j a k i e g o ś p o w o d u pozostaje Wt Powoduje to np. śmierć samca j e d n o r o ż c a , k t ó r y b o c z y ł z arki (Kolberg 1962, s. 11) b ą d ź został z niej wyrzucony przez Noego za to, że b ó d ł inne zwierzęta (Gustawicz 1881, s. 133), a t a k ż e z a g ł a d ę innych n i e o k r e ś ­ lonych zwierząt: „ p r z e d potopem takie z w i e r z ę t a były wiel­ kie, że z góry na g ó r ę s k a k a ł y (podobnie do w i e l k o l u d ó w Boga Ojca - M . Z . ) . N o e chciał z a b r a ć je do a r k i , ale one nie chciały się s c h o w a ć , że się same o c h r o n i ą i nie o c h r o n i ł y s i ę " (78). D o tych w ą t k ó w należą też opowiadania o ptakach, wysyłanych przez Noego na zwiady; są to k r u k , k u k u ł k a i gołąb. K r u k jest niefortunnym p o s ł a ń c e m : nie spełnia powierzo­ nego m u zadania, p o n i e w a ż na widok pływającej padliny przystępuje do uczty, za co zostaje przeklęty (staje się czarny, podobnie jak Cham: 50. 28). Jest to w ą t e k d o ś ć rozpowszech­ niony, nieobecny w chrześcijańskiej Biblii, pochodzi z Septuaginn- (Szyjewski 1991. s. 74). R ó w n i e ż jednak w oficjalnej symbolice chrześcijańskiej k r u k reprezentuje grzesznika po­ za K o ś c i o ł e m , czyli a r k ą ( L u r k e r 1989, s. 100 101). W e d ł u g tradycji żydowskiej Noe przeklął k r u k a , k t ó r y nie chciał wypełnić jego polecenia i w d o d a t k u p o m a w i a ł Noego, że ten chce go wysłać na p e w n ą śmierć, aby mieć k r u c z ą ż o n ę na swe usługi. ( „ O b y twe usta, k t ó r e wyrzekły zło przeciw mnie, były przeklęte i oby twoje stosunki z ż o n ą o d b y w a ł y się t y l k o przez nie" - rzekł Noe, a wszystkie zwierzęta w arce odrzekły: „ A m e n " . T o t e ż samica k r u k a z a p ł a d n i a n a jestwyłącznie jego śliną; Ginzberg 1909, s. 38 - 39. Por. podobne wierzenia H u c u ł ó w o głuszcach: „ s a m i c a d z i o b a ć ma ślinę, k t ó r ą kogut t o k u j ą c się opienia i w ten s p o s ó b ma się z a p ł a d n i a ć " ; Schnaider 1901, s. 270). Niefortunnym p o s ł a ń c e m jest t a k ż e samiec k u k u ł k i ; utopii się on j a k j e d n o r o ż e c (Hradecka 1902, s. 65). Jednak j e d n o r o ż c e z tego powodu wyginęły albo samica do dziś b ł ą k a się samotnie, tymczasem k u k u ł k a radzi sobie inaczej. „ N i e ma swojego gospodarza, ot i kogut jej potopcze, co b ą d ź , ona m ę ż a nie ma i gniazda, jajka podrzuca" (51); paruje się z dudkiem (Majewski 1898. s. 389); „ p o r z o sie z inksymi p t o k a m i . nawet z w r o n k i e m (samcem wrony) [...] K u k u c k i trza z a b i j a ć " (Hradecka 1903, s. 6 5 - 6 6 ) . Ż e p o g l ą d y takie były niegdyś powszechne, świadczy fakt, iż w języku staropolskim „ k u k u ł k a " znaczyła t a k ż e nierząd- l e r sw m n d k a k a ; a ? ( M a l a s l 8 9 3 s 1 0 8 W e w L c h m a m d 0 3 a r Krzyż z figurą M B w Skansenie. Rumszyszki 101 �nicę (Sławski 1 9 6 6 - 1 9 6 9 , s. 335), stąd p o s z ł o p o r z e k a d ł o : nocna k u k u ł k a zawsze d z i e n n ą przekuka (Nowa księga przysłów..., 1970, w. 244). I n n ą , powszechnie p o d a w a n ą p r z y c z y n ą b e z d o m n o ś c i k u k u ł k i jest epizod z ucieczki do Egiptu, analogiczny do w ą t k u Ż y d a wiecznego tułacza: kiedy M a t k a Boska z Dzie­ ciątkiem schroniła się pod drzewem, k u k u ł k a zaczęła nad nią k u k a ć , c h c ą c z d r a d z i ć jej k r y j ó w k ę . M a t k a Boska przeklęła j ą : „ Z a to nigdy nie będziesz miała gniazda w ł a s n e g o " (52). K r u k a i k u k u ł k ę , występujące czasem wymiennie w teks­ tach o potopie, łączą jeszcze inne p o d o b i e ń s t w a . Są zwias­ tunami nieszczęścia i śmierci; k r u k woła: „ t r u p , t r u p ! " (por. K r z y ż a n o w s k i 1963, s. 72), k u k u ł k a z a ś „ k u k u j e " na biedę, niedolę, upadek żywioły, a k o ł o d o m u - na l u d z k ą śmierć. „ W o t ona niedobra, chaliera, jak stanie k u k o w a t ' [...] tak: cha, cha, cha i polietieła i musi za pięć d n i moja siestra p o m i e r ł a [ . . . ] " (53). Oba ptaki podlegają metamorfozom. K u k u ł k a (przemieniona w ptaka kobieta, k t ó r a zabiła m ę ż a . b ą d ź dziewczyna, co chciała n a s t r a s z y ć Pana Jezusa lub M a t k ę B o s k ą , albo po prostu k u k a j ą c a „ w złą g o d z i n ę " ; Gustawicz 1881, s. 143; Majewski 1898 s. 4 0 2 ^ 0 3 r i e r w s z e t a k ż e w ź r ó d ł a c h współczesnych) co r o k u o o k r e ś l o n y m czasie „ o b r a c a się w korszuna" (jastrzębia). „ O n a kłosem zadławi się przed Janem, j a k kłos j u ż w y p ł y w a . Ona kukuje póki kłosa j ę c z m i e n n e g o nie widzi, a potem zadławi s ę i w korszuna się przemienia. Potem j u ż zostaje się korszunem" ( 1 ; podobnie Gustawicz, t a m ż e . s. 144) P „To od św. Piotra ona karszunem, a na drugi rok z karszuna przewraca się w kukułkę. - Dlaczego na Św. Piotra' - Bo skończył się jej czas kukować (por. w jesieni kukułka nie kuka. tylko się śmieje; Gustawicz, tamże - M.Z.). Ona ma czas do Św. Piotra. Po Św. Piętrze zszedł jej czas, że ona już nie kukuje. To wtedy ona napada [...] na kur i zabiwa kur, drze i wszystko. U niej pazury wielkie i chwyci kure. i poleci w pole" (54; według jednej z wersji podanych przez Gustawicza, zamienia się ona kolejno w krogulca, jastrzębia i orła). P r z e ł o m o w y dla tego osobliwego ptaka dzień św. Piotra u p a m i ę t n i a jeszcze jeden występek. „Św. Piotr szedł i nogi go rozbolały i skradł konia. Spotyka Pan Bóg Piotra i pyta się go: Skąd wziąłeś konia? - Kupiłem. Pan Bóg mówi: Pokaż świadków. A tam była kukułka i wrona. Kukułka mówi: Kupił, kupił. A Pan Bóg cały czas wie, że Piotr skradł. Pyta się wrony. - Kradł, kradł. I przywołał wronę i mówi: Możesz cały rok krzyczeć, a kukułka będzie kukować do Św. Piotra" (55) Nasuwa się t u wniosek, że s o l i d a r n o ś ć zazuli wobcc świętego w y n i k a ć m o ż e ze skojarzenia podobnych przywar: oboje k ł a m c y , oboje zdrajcy... (por. Wieczorek 1992, s. 45 47). K r u k stworzony został przez d i a b ł a , czemu zawdzięcza swą b a r w ę ; bywa z n i m u t o ż s a m i a n y (56). Jego m ł o d e , j a k głosi Oekonomika Haura, są jednak „ z natury na razie białase, gdy się z swojego wylęgną owocu (jaja), a tak ich m a t k i , dla tej odmiany, j a k o b y za w y r o d k i m a j ą c , zaniedbywają, w s t y d z ą c się za nie do dziewięciu d n i , nie k a r m i ą ich ani ż a d n ą rzeczą nie posilają, t y l k o się na ten czas z p r o w i dencji Boskiej muszkami a r o s ą s a m ą o p a t r u j ą , gdy z a ś poczynają czernieć, w dziesiątym dniu, natenczas ledwie i m k r u k francuskich do gniazda nie nosi p a s z t e t ó w , przy innych rozmaitych p r o w i a n t a c h " (cyt. za Majewskim 1900, s. 37). Podobne wierzenie f u n k c j o n o w a ł o w ś r ó d Ż y d ó w : k m ki po urodzeniu są białe przez trzy d n i , a ich rodzice nie troszczą się w ó w c z a s o nie; kurczęta żywią się więc larwami z włas­ nych o d c h o d ó w , d o p ó k i ich p i ó r a nie zczernieją (Ginzberg 1909, s. 38 39). W ten s p o s ó b obraz k r u k a j a k o ptaka nieczystego staje się nie mniej wyrazisty i dosadny niż w epizodzie z czasów potopu. I z n ó w znajdujemy t u a n a l o g i ę w dossier k u k u ł k i , k t ó r a nie znosi jajek, lecz je „ w y ż y g u j e " (Ciszewski 1887, s. 43). Związek tych d w ó c h p t a k ó w , k t ó r e , jak j u ż z o s t a ł o powiedziane, m o g ą w y s t ę p o w a ć wymiennie w o p o w i e ś c i a c h o potopie, pełniąc n e g a t y w n o - k o m i c z n ą funkcję nieczystego 102 stworzenia (trickstera), ma zapewne za p o d s t a w ę ich pasoży. tniczy (choć w innych dziedzinach) tryb życia. Predestynuj, je on do r o l i istot z pogranicza ś w i a t ó w (czy epok), które p r z e n o s z ą stare grzechy w n o w ą , o c z y s z c z o n ą rzeczywistość K r u k . znany w mitologiach c a ł e g o ś w i a t a ze swych mediacyj^ nych właściwości, posiada zatem w naszym folklorze od. powiednik w postaci k u k u ł k i (por. Stomma 1986, 136-137), w y r a ź n i e kojarzonej - zapewne z tego samego i p o w o d u ze Św. Piotrem. Trzeba tu z a u w a ż y ć , że w wierzS niach litewskich wizerunek k u k u ł k i jest znacznie bardziei pochlebny U w a ż a n a jest ona za p r z e m i e n i o n ą dziewczyn? I o p ł a k u j ą c ą śmierć brata a lud czci ją i szanuje" r a d z ą c S jej w w a ż n y c h sprawach (Jucewicz 1846 s 4 8 ^ 9 ) - nawe nazwa jednego z wiosennych miesięcy' od niej właśm pochodzi (maj lit geguzè geguźis od gegùtè kukulS Podobnie p™ze o t y m ptaku M o s z y ń s k . przyłączając W^t mapołudniowoS s ! 1967 ? 543) optatciwania z m a r ł e g o (Moszyńsk, K r u k a i k u k u ł k ę cechuje charakterystyczna dla dawnego \ świata z n a j o m o ś ć przyszłości (niegdyś i ludzie znali godzinę j swej śmierci, lecz Bóg o d e b r a ł i m tę wiedzę, bo pod koniec I życia nie c h c i a ł o się i m p r a c o w a ć ) . Tak jak k u k u ł k a jest I c z a r o w n i c ą i wie, co się dzieje na świecie, tak i kruk jest p o s t a c i ą czarownika. Jego nadnaturalna wiedza wiąże się 3 zapewne ze znanym i przesadzonym w kulturze ludowej faktem jego długowieczności (żyje trzysta lat, 32). ^ W kalendarzu o b r z ę d o w y m na Litwie kruk pojawia się w z w i ą z k u z tzw. Czystym Czwartkiem w W i e l k i m Tygodniu (na Białorusi „ C z y s t y c z e ć w i e r " w e d ł u g C. Pietkiewicza 1932, s. 2, k t ó r y jednak nie tłumaczy tej nazwy). Wierzy się, że tego dnia woda bieżąca, albo jeszcze lepiej źródlana, „ k r y n i c z n a " , ma c u d o w n ą moc i kto się w niej umyje, będzie 1 czysty i zdrowy przez cały rok: wolny od p a r c h ó w , liszajowi i wszelkich c h o r ó b (57). W Czysty Czwartek myto niegdyś' r ó w n i e ż sprzęty, garnki' a nawet szorowano konie (w Polsce, takich cudownych własności woda nabiera w Wielki Piątek), Jeden jednak warunek musi być spełniony, by rytualne oczyszczenie było skuteczne- m y ć sie należy do dnia przy ciemniach" „ p ó k i kruk swoje dzieci nie umyje" (58) „ K r u k do wschodu słońca myje się. A jak j u ż ja pomyję się po wschodzie słońca, to j a b ę d ę czarna. Trzeba do wschodu s ł o ń c a " (27). Zwyczaj ten t ł u m a c z ą r o z m ó w c y kościelnym r y t u a ł e m umywania n ó g . k t ó r e g o w z ó r opisuje przeznaczona na ten dzień Ewangelia (i.. 1.3). albo te/ t v m . że kiedy żołnierze prowadzili pojmanego Chrystusa ' przez rzekf zawadził o k a m i e ń i u p a d ł do wody, kalecząc sobie broft! Szczegół ten obecny jest w polskich" pieśniach pasyjnych od średniowiecza Stefan Czarnowski w s p o m i n a ł w opisie Kai warii Wejherowskiej obraz przedstawiający pławienie" Jezusa w Hebronie niczym podejrzanego o czary zape** b y ł o to p o d s t a w i e n i e tej właśnie sceny (Czarnowski 19* s. 39). „[...] żydostwo jcEO modlącego sic w/ięli i meczy li. l a m dorz* prowadzili i lam po tej rzece. Sami po moście s/li. a jego rz* kazali prowadzić [...]" (9). J e d n o c z e ś n i e istnieje przekonanie, że w Wielki CzwarW* od p o ł u d n i a m y ć się me wolno. ..bo Panu Jc/.usowi oc5j zalejesz" (59), nie w o l n o też j u ż robie świątecznych porząd­ k ó w , a zwłaszcza w y m i a t a ć pajęczyn, ho „ P a n JezusJÇJ w ciemnicy i się m u oczy z a p r ó s z y " (1 powszech*rj Podobne zakazy poświadczają "wzmianki w źródłach ś * ł | niowiecznvch- w t v m dniu nie n u t o naczyń no wieczfl*! (pozostawiano resztki dla u b o ż ą t ) nie należało tez wówc* k a p a ć sie ani m y ć głowy (dla uczczenia pojmania Chryste w ogrójcu- Bruckner 190- s 4 6 < l > T i k z e \ I X - w W * f literatura etnograficzna mówi o zakazach prac domo*** (Wasilewski 1989, 's. 217 -218). A zatem wschód słońca w ten dzień byłby �współczesnych ź r ó d e ł z L i t w y - g r a n i c ą między czasem, kiedy należy d o k o n a ć oczyszczenia w wodzie o cudownych właściwościach, w tzw. „żywej wodzie", a czasem zakazu ycia i s p r z ą t a n i a . K r u k , j a k o posiadacz demonicznej wiedzy, zna też miejsca, gdzie m o ż n a znaleźć „ ż v w ą w o d ę " ; jest to popularny m o t y w bajkowy (por. np. Majewski 1900, s. 36-37); k ą p i ą c się w niej czy k ą p i ą c swe dzieci zapewnia sobie lub dzieciom d ł u g o w i e c z n o ś ć , ale zarazem powoduje zanik cudownych właściwości wody, p o n i e w a ż jest stworzeniem nieczystym (tak j a k w y k ą p a n i e psa w c u d o w n y m ź r ó d l e powoduje u t r a t ę jego mocy uzdrawiającej). Czwartek jest w o g ó l e dniem w a r t o ś c i o w a n y m ambiwa­ lentnie w tygodniu s ł o w i a ń s k i m : zarazem czysty, szczęśliwy i nieczysty, nieszczęśliwy (por. Uspienski 1993, s. 83-86), wymarzony dzień dla magii. W e d ł u g w s p ó ł c z e s n y c h materia­ łów urodzeni w czwartek b ę d ą mieli z d o l n o ś c i do handlu lub będą złodziejami. S k ą d i n ą d w i a d o m o , że k t o zje m i ę s o kruka, będzie złodziejem (Majewski 1900, s. 38; Nowa księga przysłów w t ó r u j e : k r u k z rodu złodziej). A zatem ptak ten nie bez przyczyny k ą p i e się w W i e l k i Czwartek, kiedy ambiwalencja czwartkowa zostaje zwielokrotniona. N a ł o ż e n i e <ie archaicznych i chrześcijańskich wierzeń jest w t y m przypadku ewidentne. Na marginesie m o ż n a z a u w a ż y ć uniwersalny charakter wierzeń d o t y c z ą c y c h kruka; przedstawione tu informacje z Litwy w znacznym stopniu p o k r y w a j ą się z przytaczanymi przez Ryszarda Tomickiego cechami przypisywanymi k r u ­ kowi w mitach mongolskich, gdzie występuje on j a k o niefortunny boski p o s ł a n i e c , nosiciel wody życia, k t ó r y rozlał ją na drzewa iglaste. W e d ł u g tychże m i t ó w ma on dostęp do wody życia, co więcej: „ z araszanu. żeby woda miała moc, należy b r a ć rankiem, zanim napije się 'z niego kruk dlatego, że k r u k przylatuje pić rano. Od tego otrzymuje on nieśmiertelność" ( T o m i c k i 1980. s. 92; jest to cytat z pracv G.N. Potanina wydanej w 1883 r o k u w Petersburgu). Kruk jest wreszcie p r z e c i w i e ń s t w e m b ł o g o s ł a w i o n e j gołę­ bicy, posłusznie wypełniającej p o w i e r z o n ą jej przez Noego misję. Obraz bezkresu w ó d i d w ó c h przeciwstawnych sobie ptaków w y r a ż a t a k ż e s y m b o l i k ę p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k ą , przy­ pominając wierzenia o p o c z ą t k u ś w i a t a (por. T o m i c k i 1976. s. 55). I tak dla tych wierzeń znajdujemy odpowiednik we współczesnych m a t e r i a ł a c h z L i t w y . Opowiadano. ffl „że Pan Bóg jak świat stwarzał, to tu wszędzie woda była. To wtedy szatan bvł czarny, a Pan Bóg biały, takie eołebie. I tak tedy zanurzy siędo wody [...] i wyniesie kawałek ziemi z wody. I lak jest teraz - świat na wodach. To Pan Bóg, sam Pan Bóg wyciągnął z wody ten kawałeczek ziemi. A ten czarny chciał zwalić Pana Boga, on się bral / Panem Bogiem Bóg chciał swoje a on swoje Żeby to na jego było" (60). Symbole te p o w r a c a j ą w czasie granicznym, oddzielają­ cym różne epoki - światy. Po potopie ..gołąb Doleciał w ii-Hn;i Omnc kruk w liruoa oi\/\e IMI-, II Pan Bóg pozwolił miasta budowTć" (61) K,edv Chrystus umierał na krzyżu, „gołębie latali gołębie grzech niszczyć" Oni ochraniali Pana Jezusa, żeby wrony, kruki nic dziobali" (29). Kruk jest w historii p o t o p u znakiem trwałości zła. M i a ł o ° zginąć wraz z urzesznikami. abv Noe. człowiek światła, rozpoczął nowe życie na ziemi oczyszczonej z b r u d u , c h o r ó b zagfcd* S zwierząt miały ulec 0 D 11 N a W C t s z k o d l i w e a t u n k i ...Była arka zbudowana i każdego zwierza tam było nabrano do *J arki. A co niepotrzebne, to Pan Bóg wziął do worka [...] le »dziny i jakie tam co niepotrzebne i powiedział dla kobiety iść "\°P'C. A ona nic poniosła do rzeki topić, nie utopiła, ale wTi^'* ' y powyłaziło i powylatało z tego (63) ° d z i i zbiera za to. W bociana zamieniła się" W o r k a B w c l a n w s z c h s t k o W n i e k t ó r y c h wersjach tej opowieści ciekawa baba nazy­ wana była E w ą (Zowczak 1992, s. 36), o Ewie z a ś , sym­ bolizującej grzech, m ó w i się, że zginęła dopiero w czasie p o t o p u , pobodnie, j a k w e d ł u g legend ż y d o w s k i c h K a i n (Mi/y... 1980, s. 607). „Ewa to była do potopu, to Ewa wtedy zniszczona, a przecież przez Ewę to wszystko poszło: ona zgrzeszyła, nie słuchała Pana Boga, żeby jej tam jakiego drzewa nie ruchać" (62). Zło nie ginie jednak wraz z grzesznikami, lecz przenika do nowego, oczyszczonego ś w i a t a , aby z n ó w stopniowo n i m z a w ł a d n ą ć . T o t e ż o b r z ę d y s y m b o l i z u j ą c e w a l k ę ze złem są zwykle drastyczne. N p . w czasie tzw. palenia Judasza k u k ł a była rokrocznie wieszana, zrzucana z wysoka, bita, rozszar­ pywana, palona i nieraz w d o d a t k u topiona (podobnie niegdyś u Ż y d ó w k u k ł a Hamana; Lilientalowa 1919, s. 56 — 58; o paleniu Judasza por. Gieryszewska 1992). W i a d o ­ mo, że wielcy grzesznicy, np, czarownicy nie tonęli- na Litwie wierzono że kiedy spalili się na stosie p o z o s t a w a ł y głowy , ż o ł ą d k i , k t ó r e po zgaszeniu ognia ruszały się jeszcze przez dwa dni Odważniejsi przebijali brzuch szlagą lub k ł o d ą a o d g ł o s w y d a w a ł tak. jak ze strzelby G d y przebili czaszkę znaleźli w niej ś n i e g " - z a k o p a n e w y d o b y w a ł y się na p o w i e r z c h n i ę a ż a d n e zw.erzęta ich me ruszały ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i e 1894 s 4 6 8 - 4 6 9 - por podanie o staroście unickim k t ó r e g o zwłoki w y m i c a l a z i e m T t a r n ż e s 5 2 - 53; K r z y ż a n o w s k i T 760A- Ziemia ^ ™ z w o k i grzesznika) Podobnie nie m o ż n a s p a h ć E ażki c z a m d z i S i f i k t ó r a ma czarne kartki z b i a l ^ S x a ^ ^ ^ ^ z m £ Z T a rzeczy ksiądz o d m a w i a j ą c specialne^modlitwy b e d z L o c U d S k a r t k ę po k a r t c e i w r z u c a ł T o ognia W n i e k t ó r y c h wariantach legend o potopie Ewa. u t o ż ­ samiana z ż o n ą Noego, jest nosicielką zła: to dzięki niej d i a b e ł przenosi się do nowego ś w i a t a . Szczególnie obrazowo opowiada o t y m legenda O Noem sprawiedliwym ze zbioru Afanasjewa (polskie t ł u m a c z e n i e R. Ł u ż n y 1988, s. 2 0 4 ¬ 205): „Diabeł zaś zwrócił się do Ewy: <A jak ja z tobą dostanę się do arki?) - <Nie wiem.) - < Rozzuj lewą nogę, a potem spojrzyj na mnie przez nogi. I nie wchodź do arki. aż zacznie się potop, aż woda zacznie wszystko zalewać. Wtedy Noe na ciebie zacznie wołać: Właź tu wreszcie, przeklętnico, bo się utopisz! Kiedy tylko nazwie cię przeklętą, wtedy i ja będę mógł wejść z tobą. A wcześniej nie wchodź.) Ewa spojrzała na diabła przez nogi. Noe zawołał: <Właź tu do nas; właźże szybko, przeklęta!) Jak tylko to powiedział, diabeł smyk! na korab i już płynie sobie ze wszyst­ kimi". Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , część w s p ó ł c z e s n y c h wypowiedzi o b c i ą ż a grzechem p i e r w o r o d n y m w y ł ą c z n i e k o b i e t ę . Taka interpretacja Genezis posiada bogate analogie w tradycji żydowskiej, gdzie A d a m bywał przedstawiany j a k o człowiek światła, k t ó r y nigdy nie utracił swej czystości, p o n i e w a ż w o g ó l e nie zgrzeszył (jednym z jego siedmiu wcieleń miał być właśnie Noe); w y o b r a ż e n i e to p r z e t r w a ł o w j u d e o c h r z e ś cijaństwie i w gnozie (Stichel 1979, s. 93). I tak Vitae Adae et Evae p o d k r e ś l a w y ł ą c z n o ś ć winy Ewy; Księga Henocha nie m ó w i o upadku A d a m a , zaś d i a b e ł zbliża się t y l k o do Ewy: W Pierwszym Liście Św. Pawia do Tymoteusza czytamy: „1 me A d a m został zwiedziony, lecz zwiedziona kobieta popad­ ła w p r z e s t ę p s t w o " (2, 14); św. P a w ł o w i w t ó r u j e z a ś polskie przysłowie: „ N i e święty A d a m krzyw t y l k o święta E w a " (Nowa kstęga przysłów.. 1970. t. 1. s. 7) O d r ę b n ą f o r m ą przeniesienia zła do nowego świata, p o p u l a r n ą w legendach ż y d o w s k i c h , jest z ł a m a n i e zakazu odbywania w arce s t o s u n k ó w seksualnych; zakaz ten jest oczywisty w granicznej sytuacji przejścia m i ę d z y dwoma ś w i a t a m i , będącej stanem p o d o b n y m do śmierci (na pytanie, jak z a c h o w y w a ł y się zwierzęta w arce, p a d ł a o d p o w i e d ź : „ t a k , j a k b y spali, odpoczywali"; 5). O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za to wykroczenie obarczany jest oczywiście Cham (stąd czarna 103 �s k ó r a jego p o t o m k ó w ) a l b o k r u k ( p o d o b n a s a n k c j a ) lub pies ( G i n z b e r g 1909, s. 166). W e w s p ó ł c z e s n y c h ź r ó d ł a c h b r a k t a k i c h i n f o r m a c j i ; o d n o t u j m y tu j e d n a k kolejne p o w t ó r z e n i e , u zarania nowego ś w i a t a , grzechu pierworodnego w jego t r a d y c y j n e j ( ż y d o w s k i e j , ale i p o l s k i e j ) interpretacji (por. K o c j a n 1992). O g n i s t a z a g ł a d a , k t ó r e j u l e g ł y w e d ł u g Biblii Sodoma i G o m o r a , w z e b r a n y c h przez nas m a t e r i a ł a c h c z ę s t o b y w a kontaminowana z potopem. Podobnie j a k w miejscach z a p a d ł y c h p o d z i e m i ę k o ś c i o ł ó w , k a r c z e m czy w i o s e k m i a ł y p o w s t a ć j e z i o r a , p o w s z e c h n i e m ó w i s i ę o t y m , iż na miejscu Sodomy i G o m o r y p o w s t a ł o M o r z e M a r t w e ; a zatem o g i e ń i w o d a p o ł ą c z y ł y s i ę w dziele z n i s z c z e n i a . ,.[...] dawno to już było takie miasto Sodoma i Gomora, to [Pan B ó g - M . Z . ] potopem zatopił, a w tym mieście to tylko jeden człowiek szczęśliwy był, że on spał ze swoją rodziną i jemu przez sen przyśniło się - z a p o m n i a ł a m , jak on nazywał się, czy on Michał, czy jak - że wstawaj, zabieraj się z całą rodziną i idź stąd. ten człowiek siadł i pomyślał sobie, że to sen. Położył się, jego drugi raz obudził: - Wstawaj i zabieraj się, i idź. A trzeci raz jak tachnął jego: Prędzej, bo zginiesz z całą rodziną! Wziął całą swoją rodzinę i odszedł, odszedł trochę, odwrócił się i zobaczył, że całe to miasto nic nie było tvlko iedna woda Stolik ieden t>łvł a na tvm stoliku książka święta Ona chyba z ieeo domu była A Pan B ó e nowiedział wtedy że ia iuż wiecei karać notoDem me bede ale siarczystym ogniem" (64). H i s t o r i e biblijne p r z e p l a t a j ą s i ę tu z w ą t k i e m o k a r z e po latach; t r z y k r o t n e budzenie przez g ł o s p o c h o d z ą c y o d B o g a . popularne w o p o w i e ś c i a c h o zdarzeniach cudownych, przy­ p o m i n a p o w o ł a n i e S a m u e l a ( S m 1, 3). ..Pan B ó g stworzył świat, a potem poszła rozpusta i zeslal potop, to było po Sodomie i Gomorze. I powiedział do Noego: - Zbuduj arkę. I teraz tam, gdzie byl potop, tam gdzie była Sodoma i Gomora, jest slonc morze. I potem Pan B ó g ukazał tęczę na znak, że już nie będzie potopu" (25). J e d n y m z w a ż n i e j s z y c h , stale p o w t a r z a j ą c y c h s i ę m o t y ­ w ó w t a k i c h o p o w i a d a ń , jest m a r t w o t a p r z e k l ę t e g o m i e j s c a , podobnie j a k w przypadku z a p a d ł y c h karczem. N a p o c z ą t k u świata: „ziemia taka płaska była. od wschodu do zachodu było wszystko widać, była równina, ale potem jak la Sodoma i G o m o r a była taka przeklęta, to poszli ludzie do morza, zrobiło się Morze Martwe i teraz brzeżki nie obrośnięte trawą. Tak śmierdzi ta woda. woda zielona, zielona, brzegi - tam nawet robaczek nie prowadzi się" (67). „ T a m ludzie już tak żyli, że nie uważali matki ani siostry, nawet ze zwierzętami, takie rozpustne byli. A Pan B ó g strasznie takiej nicczystoty nie lubi [...] [Aniołowie - M . Z . ] powiedzieli Lotowi: Nie pospieszyłeś się wcześniej, to teraz pójdziesz i nie odwracaj się. bo ta sama kara ciebie spotka, nawet nie spojrzyj do miasta. Patrzą, a tu taka czarna chmura idzie i jęczy [por. polop w Korwiu - M . Z . ) , przestraszyli się i polecieli za Abrahamem. Lecieli, lecieli, ale zaciekawiła się żona, mówi - jak tu zobaczyć. Więc ona pochyliła się i dawaj, trzewik sznurować [w innej wersji - „żeby pończoszki sobie p o p r a w i ć " - M . Z . ] , a tutaj s p o g l ą d a , no a jak zobaczyła, to się w słup soli zamieniła. A kara laka była na S o d o m ę i G o m o r ę . Nadeszła ta chmura i począł siarczysty deszcz padać, no i wszystko się siarką oblało, no i w y b u c h ł o - wszystko zapaliło się, a potem było w o d ą zalane. D o dziś dzień tam morze jest i to takie przezwanie ma Martwe, tam ni ż a d n e g o żuczka nie ma w wodzie" (68). Ż o n a L o t a jest k o l e j n y m w c i e l e n i e m E w y i ( N ) O r e i ; p o d o b n i e j a k jej p o p r z e d n i c z k i d o p u s z c z a s i ę g r z e c h u na granicy ś w i a t ó w , c h o c i a ż w p r z e c i w i e ń s t w i e do nich - n a t y c h m i a s t ginie. D o d a j m y n a marginesie e g z o t y c z n y p r z y c z y n e k d o o p i s y w a n y c h tu s y m b o l i c z n y c h z w i ą z k ó w p o s t a c i , p o d k r e ś l a n y c h niekiedy g e n e a l o g i ą . O t o w Koranie ż o n y N o e g o i L o t a s ą w y m i e n i a n e r a z e m , j a k o w z ó r negaty­ wny: „Obie były pod władzą Naszych d w ó c h sług, 104 spośród Naszych sług sprawiedliwych, lecz one zdradziły ich. I oni nic nie mogli dla nich uczynić wobec Boga. I powiedziano im: <Wejdźcie do ognia obie wraz z tymi, którzy tam w c h o d z ą ! ) " ( L X V I I , 10). T r a d y c j a i s l a m u nadaje o b u k o b i e t o m to s a m o imię W a h e l a , i c z y n i z n i c h p r e f i g u r a c j ę z ł y c h kobiet, przeciw! s t a w i a n y c h w i e r z ą c y m : ż o n i e f a r a o n a , k t ó r a p r z y j ę ł a religie m o j ż e s z o w ą w y s t a w i a j ą c s i ę na gniew m ę ż a , o r a z Marii matce J e z u s a ( L X V I I , 1 1 - 12; por. Stichel 1979, s. 84), która wszakże i chrześcijanie nazywają n o w ą E w ą . N a s t ę p n y typ k o n t a m i n a c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a na¬ s z y c h r o z m ó w c ó w w i ą ż e s i ę z k l ą t w ą . W ich opowiadaniach ż o n a L o t a r ó w n i e c z ę s t o p r z e m i e n i a s i ę w s ł u p soli, jak w k a m i e ń . W i a d o m o , ż e p r z e k l e ń s t w o : „ o b y ś s i ę w kamień o b r ó c i ł " , c z y t e ż : " o b y ś s k a m i e n i a ł " , jest j e d n y m z n a j s t r a s * liwszych, z w ł a s z c z a wypowiedziane p r z e z r o d z i c ó w do dzieci. „ K i e d y ś mówili, że jest przekleństwo, że bywa taka minuta, a klęska wpada do człowieka, że w dobie jest jedna minuta taka kiepska, jeżeli w ta minuta c o ś powiesz na kogo i jemu to i będzie i przeklnie się" (69). „ M o ż n a było przekląć, zrobić tak u c z ł o w i e k u , że on się stanie takim jakby slupem" (70). L i c z n e n a L i t w i e g ł a z y , o k t ó r y c h k r ą ż y ł y takie legendy, p r z y c z y n i a j ą s i ę do lokalnej interpretacji b i b l i j n y c h przypo­ wieści „Pan B ó g spalił dwa miasta [...], Sodoma i Gomora, tylko jeden głaz, znaczy ta kobieta - jak ona odwróciła się i stała się tym g ł a z e m " (41). „[...1 Sodoma i G o m o r a to też było strasznie dlatego, że był taki bardzo ogień wielki. I spaliło się lam. I L o l był. I była żona tego Lota. I ojciec tego Lota, mądry człowiek, w y p r o w a d z a ł swoją rodzinę z tego miasta, żeby się nie spaliła. A ona odwróciła się. A on powiedział, że nie wolno zobaczyć, co się lam będzie działo. A ona odwróciła się i teraz stoi kamieniem. Ona chciała zobaczyć, co tam będzie i nie posłuchała. I po dzisiejszy dzień ona kamieniem" (6). „ C u d o w n e miejsce było tam pod Lidą. Mówili, że jak kiedy! tam była polopa, to wtedy taka stara kobieta z krową, ona stałaII tym kamieniu. Pan B ó g jej powiedział: Nie idź, nie rusz tego niczego, niechaj sobie jęk, pisk będzie, a ty idź. Ale ona nie mogli wytrzymać. Zaczął jek, pisk, lam gdzie ludzie topili sic, jak potopi była Ona odwróciła sie ona stała kamieniem - to i krówka byk i ona, i dziecko - ona stała już na tym kamieniu. Kamień jut zarośnięty" (71). W e w s z y s t k i c h c y t o w a n y c h tu p r z y p a d k a c h l o k a l n y ś o p o w i a d a ń o k a t a k l i z m a c h k l ą t w a d o s t a r c z a interpretacji p r z y c z y n y z a g ł a d y , t o t e ż nieustannie splata s i ę i łączy z k o n k u r e n c y j n y m t ł u m a c z e n i e m jej j a k o k a r y b o ż e j B grzechy. K l ą t w a w i ą ż e s i ę z t a k i m typem r e l i g i j n o ś c i , którego p o d s t a w ę s t a n o w i m a g i a i gdzie k a r ę b o ż ą identyfikuje « j c z ę s t o z p r y w a t n ą z e m s t ą ; w y p o w i e d z i a n a w odpowiednia) momencie m o ż e d o t k n ą ć k a ż d e g o , m o ż e też b y ć całkowk*' p r z y p a d k o w a , j e ś l i w ł a ś c i w ą t e c h n i k ą p o s ł u ż y s i ę k t o ś bam y ś l n y , r o z t a r g n i o n y c z y nie w p e ł n i w t a j e m n i c z o n y . M e c ł * niczny charakter, przypisywany d z i a ł a n i o m s z k o d z ą c y * oddaje d o b r z e opis J u c e w i c z a : „ c i , k t ó r z y c h c ą zost* c z a r o w n i k a m i k l n ą ludzi i r o z m a i t e b y d l ę t a , a j a k tytt» p o s k u t k u j ą j e g o k l ą t w y a l b o z ł e ż y c z e n i a , ' u w a ż a c h w i l ę kie* p r z e k l i n a ł i t ę kiedy s i ę p r z e k l e ń s t w o s p e ł n i ł o . W d z i e ń w* pogodny n a z n a c z a sobie ten m o m e n t c e n i e n i ,akiegokor** s t a ł e g o p r z e d m i o t u i tego fatalnego m o m e n l u u ż y w a o d * przez c a ł e ż y c i e na s z k o d ę s w o i c h z n a i o m y c h i 'sąsiadó* 1846, s. 159) T r z e b a tu d o d a ć , ze na L i t w i e d o ś ć powszecb* s ą p r a k t y k i magiczne, w y k o r z y s t u j ą c e n a j w i ę k s z e ś w i ę t a n a l e ż y d o nich np. z w y c z a j d a w a n i a ofiary pieniężnej * M a t k i Boskiej O s t r o b r a m s k i e j , aby ś c i ą g n ą ć karę na doku* Uwego s ą s i a d a . T r a k t u j e s i ę taki zabieg j a k o swoisty s ą d : * * �• bowiem ów sąsiad obwiniany jest niesprawiedliwie, wówczas ofiarodawca ściągnie karę na siebie samego, zgodnie z przy­ słowiem: „kto kogo klnie, to w niego lgnie". Popularne opowieści o zapadłych kościołach, dzwonach, miastach czy karczmach dostarczają obfitych argumentów rzecz tezy o przypadkowości niektórych kataklizmów, spowodowanych nierozważnym przekleństwem. Seweryn Udziela, przytaczając piętnaście takich opowiadań z okolic Wieliczki i Podgórza (1899, s. 2 2 0 - 2 3 5 ) . uznał za ich główne źródło biblijne historie o Sodomie i Gomorze oraz o po­ chłonięciu przez ziemię Dathana i Abirona (Księga lic^b 16 J i 3 1 - 3 3 ; znajomość tego fragmentu wśród c h ł o p ó w wydaje się mało prawdopodobna) Interpretował je przy tym S o w i c i e jednoznacznie jako traktujące o karze za grzechy Zauważył wprawdzie iż w czterech opowiadaniach brak Sieikolwiekwzmianki o złych czy grzesznych ludziach domyślał się jednak ich obecności skoro znalazły sie w tych S c o w o ś c a c h kobiety które przeklęły kościół i klątwa E s p o w o d o w a ł y pogrzebanie go wraz z ludźmi w cze uś S J h Semi" (tamże s * 3 0 ) O czvm wiec mówią zanotowane n a nrzezUd^ o ^ f r z e z 7 g r z e c h v c h o ć jedno z nich z k S h u i k o S S tofforłikio można n ^ S a i a c y c " ^ z a r Ó w n o ^ Zh co s^e zanadaia t c S i Z t ^ S r w ^ r S S na zwierzchni Szczętu weZBktóre okob,m B wn^einrzekK z g o d n a życzeniem n ^ - k S c , Obv nie-SfeńTwłasnfe l)kOSdO \ i Przypomina się tu podobne zdarzenie, choć z zupełnie inną bohaterką. Matka Boska (czasem Pan Bóg, Pan Jezus) „zbiła" sobie palec o kamień (zwykle używa się tego właśnie określenia) i przeklęła go: „ O b y ś więcej nie urósł". Odtąd kamienie przestały rosnąć. Trzeba zauważyć, że w tej bardzo zresztą popularne] historyjce chodzi właśnie o karę i zemstę zarazem, fodczas gdy nieszczęsny kościół (ze wszystkimi, których domyślamy się w środku) wydaje się przypadkową ofiarą bezmyślnej klątwy. ' „Jak Matka Boska szla ze swoim Dzieciątkiem, no to uderzyła się o ten kamień. Ale oni. le kamienie, rosły. Ale ona się uderzyła, bo tak sterczał do góry. i ona [...] len kamień przeklęła, żeby skamieniał. No i on tak zakamicniał, że już teraz nie rośnie" 172). Nawiasem mówiąc, czyż nie przypomina sie tu powiedze­ nie używane wobec dzieci przez rozzłoszczonych rodziców-nie mądrz się. bo nie urośniesz"- Interesujące są zbitki słowne: kamień zakamieniał czy też Pan Bóu kamień -obrócił na kamień" Wydaje się że pozwalają one lepiej s z u m i e ć określenie' zaklął w żywy kamień" (podobnie - „ w żywy pień") Opinia co do natury kamieni jest bowiem *śród naszych r o z m ó w c ó w (zarówno na Litwie jak w Po•**) podzielona N i e na darmo .edna z na.bardzie popular­ ach zagadek ludowych zapytuje co r o ś n i e b e z Ł r z e n i co ^ r n i e bez kwiateczki'" O d p o w i e d ź b m ? feuStóiMD«• Kamienie rosną podobnie do drzew (' iak drzewa siali sie °śli, póki ich M a t K o s k a ^ r z e k e'a"- 3 - n erzybów " ° ś n i e , a jak ,ego n o r u c h a s z t o ^ e s t a i e " ' 5) zmTenia a o r y , a nawe.^krwawią j e 1 , i s a " a k k S r ol , i l * i c często spotykaTste ODOWiadania o »ku w a l n y m ) zakutej 3 7 ^ ^ wadźbie" ^ (or^ lub .1 U nas lo Hn Dvmic7Kt iuHar In r„Au.i, if tr\ ^V(1TI Ipl.. ™ "ke panny młodej. ' - I Tam pod lasem k a m i ™ t - m ó w i ż ^ ' k l e t i a k i ś dawnie «yJankiel. J e d e n I S ^ K mniejszy, a dlaczego zaklęte, no j a nie wiem. I jeszcze tam gdzie to lieży taki wielki, wielki kamień, no to tam zaklęta swadźba. to sprawiedliwie. - Kio zaklął? - Mamusia córkę, matka tak m o ż e zakląć córkę. Matka przeklinała, żeby oni nie dojechali, < - Żeby ty - m ó w i - kamieniem obróciła s i ę ) i wszystka swadźba obróciła się kamieniem. [...] - Czy można b lo spowodo­ wać, żeby sialu się człowiekiem' - Nie, j u ż nie m o ż n a , za to rodzicom nie można przeklinać dzieci. Bardzo wielki grzech, jeżeli matka przeklnie" (25). „Kiedyś jechała dziewczyna do ślubu i jak raz była p o ł o w a drogi. Ona skoczyła z wozu i przy drodze stanęła kamieniem. Jak byli welon i suknia biała, to kamień, to była prawda, to moja babcia opowiadała. T o d u ż o ludzi jeździło, jak żywa stoi. Matka swoje dziecko przeklięła i lo lak bywa. Bo matka nie chciała, żeby ona za jego szedła" (74). „ - Czy kamienie rosły? - A kto ich wie? Mówili, że kiedv wielkich kamieniów byio i pod tymi kamieniami zaklięte tam swadźba, czy lam co. Kogo nie chce, to poklnie i kamieniem stanie. T o tam w liesie dalieko taki kamień wielki. O n już do ziemi prawie zliazłszy. I chcieli porąbać na p o d m u r ó w k ę - dom stawili. I już zaczął rwać jego i poszedł do chatv. I położył się spać i przyśnił: Nic ruszcie lego kamienia, tutaj swadźba zakliniona. O, żenią się. Nie chce ojciec i matka. Poklięli i s w a d ź b a obróciła się kamieniem" (75) v Wspomniana j u ż historia o Matce Boskiej, k t ó r a przeklęła kamienie, została w jednej z r o z m ó w w charakterystyczny dla Wileńszczyzny s p o s ó b skojarzona z wizerunkiem M a t k i Boskiej Szydłowskiej. S z y d ł o w o , l i t . Siluva. jest j e d n y m z najważniejszych o ś r o d k ó w p ą t n i c z y c h na Ż m u d z i , znanym z cudownego obrazu M a t k i Boskiej, koronowanego w 1786 r o k u i projektowanej przez Antoniego Wiwulskiego kaplicy (Sawicka 1991, s. 35; N o w a k o w s k i 1902, s. 6 5 4 - 6 5 6 ) . Mieszkanka podwileńskich Pogir p o k a z a ł a mi wiszący na ścianie obraz ( „ p o świekrowej, k t ó r a u m a r ł a czterdzieści lat temu") przedstawiający M a t k ę B o s k ą S z y d ł o w s k ą z Dziecią­ tkiem na rękach, u n o s z ą c ą się nad kamieniem, na k t ó r y m widnieje odcisk jej stopy. „ K i e d y ś kamienie były miękkie i rosły - k o m e n t o w a ł a r o z m ó w c z y n i - M a t k a Boska j a k szła. noga jej w p a d ł a do kamienia i ślad został. 1 p o w i e d z i a ł a , żeby większy nie wyrósł i był twardy. O d tego czasu kamienie nie r o s n ą " (76); przedstawienia świętych ponad odciśniętymi ś l a d a m i ich s t ó p częste są na ikonach b i a ł o r u s k . c h ) . Reinterpretacja w ą t k u charakteryzuje s p o s ó b myślenia związany z typem religijności o d ż e g n u j ą c y m się od magii. Dopasowa­ na do niego historia nic traktuje j u ż o klątwie, c h o c i a ż nadal ma charakter etiologiczny: jej sens został jednak zatarty. R o z m ó w c z y n i o d w o ł a ł a się zarazem do legendy o cudownej Matce Boskiej Szydłowskiej t ł u m a c z ą c , że o b j a w i ł a się ona ..dla pastuszka" na kamieniu, p o z o s t a w i a j ą c na nim ślad stopy (historia ta znana jest powszechnie na Laudzie w po­ staci, w jakiej ją spisał ks. L u d w i k Jucewicz 1842, s. 1 4 - 2 3 ) . Takie harmomjne połączenie znanego w ą t k u z legendą lokalną i obrazem daje w y o b r a ż e n i e o sposobie funkc­ jonowania tradycji, wykorzystującej k a ż d e tworzywo, jeśli tylko zawiera j a k ą ś uprzywilejowaną przez nią s y m b o l i k ę . Wizje zagłady należałoby uzupełnić p r z e g l ą d e m t e k s t ó w d o t y c z ą c y c h k o ń c a naszego świata. M a on n a s t ą p i ć , w e d ł u g powszechnego mniemania, z okazji kolejnego millenium, w r o k u d w u t y s i ę c z n y m . D o t y c z ą c e go informacje zasługują jednak na o s o b n ą analizę. O d n o t u j m y zatem t y l k o kilka f r a g m e n t ó w wypowiedzi, k t ó r y c h symbolika nawiązuje do o p i s ó w minionych k a t a k l i z m ó w . A zatem ziemia, pofał­ dowana wskutek biblijnego potopu, p o w r ó c i ć ma do pierwo­ tnego stanu: „będzie się ziemia równała, kto będzie wyszedłszy, nie będzie p o z n a w a ć miejscu ani [móc - M . Z . ] wrócić do domu" (77). „ T a wszystka ziemia, cały ten świat na osi takiej kreci się [...] przecież wszystka ta ziemia leży na wodzie, to przewróci się" (62). „Ludzie nie będą wiedzieć na razie. Będą ptaszki palić i [...] będą krzyczeć ptaszki. I potem będą już budynki palić i wtedy j u ż cały świat 105 �zacznie palić się. I oczyści się - będzie tak jak szkło. Taki świat będzie czysty jak szkło. Oczyści się. Bo przez te wszystkie laty, przez te tysięcy lat, jest zmazany grzechami. I musi się przepalić to wszystko" (60). J e d n a k z g o d n i e z k o n c e p c j ą n a s t ę p u j ą c y c h po sobie ś w i a t ó w , k o n i e c naszego ś w i a t a b ę d z i e p o p r z e d z a ł p o c z ą t e k n a s t ę p n e g o : „ b ę d ą n o w e ludzie s p u s z c z o n e " . „ P o głodzie i wojnie nikt nie zostanie, powietrze będzie zatrute. [...] K t o te pozbiera trupy, a to żesz gnój, ż y w o t n e g o nic nie będzie, ryba m o ż e gdzie tam, jeżeli wody będą zatrute. [...] Wtedy przejdzie niemało lat i nie będzie szkodliwe aż to oczyści się samo przez siebie, przegnije wszystko i nie będzie szkodliwe dla powietrza. A B ó g jak jest na niebie, ześle drugi świat i drugich ludzi. T o przewiduje się tak, że jakoby będą drugie ludzie spuszczone na ten świat. - Jacy oni będą? - Prawdopodobnie z kosmosu przyjdą, jakoby oni niższe ludzie, głowy większe I a ciężko ich zrozumieć, jakaś ich jest gdzieś ziemia. - Czy oni bęai sprawiedliwi?-Kto ich wie, ale prawdopodobnie technika większa niż nasza C z y to prawda, że na miesiącu są ludzie? Jeszcze to niejasne nikomu, a gwiazdy na niebie [...]" (9). W s p o m n i a n e na p o c z ą t k u l o k a l n e u w a r u n k o w a n i a kul­ tury w s i n a L i t w i e u m o ż l i w i a j ą n i e k i e d y , j a k s i ę zdaje o k r e ś l e n i e z a s a d interpretacji w ą t k ó w b i b l i j n y c h . M o ż n a j c h y b a u z n a ć z a w y r a z l u d o w e j teologii, k t ó r a p e w n e prr> bierny r o z w i ą z u j e a n a l o g i c z n i e w o d m i e n n y c h tradycjach religijnych, o d w o ł u j ą c y c h s i ę d o B i b l i i . T a n i e ś m i a ł a łupoteza jest j e d n a k zaledwie p u n k t e m w y j ś c i a d o dalszej analizy ź r ó d e ł p r o w a d z o n e j r ó w n o l e g l e z p o s z u k i w a n i a m i w literatu­ rze d o t y c z ą c e j i n n y c h t r a d y c j i . e L I T E R A T U R A Afanasjev A N . 1990 Narodnvje russkije legendy. Novosybirsk Bruckner A. 1902 Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 1: Kazania. Warszawa Ciszewski S. 1887 Lud rolniczo-górniczy okolic Stawkowa w pow. olkuskim. „ Z W A K " t. I I Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Kultura, War­ szawa, s. 8 0 - 9 9 Dowojna Sylweslrowicz M . 1894 Podania imujdzkie. Warszawa, 1. 1 - 2 b.d. Rękopisy w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym w Wilnie. Fond 1135.'Opis 10. Teki'Jana Karłowicza, Wileńskie Tow. Miłośników Nauk Gawełek F . 1910 Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie. w pow. Brzeskim. „ M A A E " , t. 11, s. 48 - 106 Gieryszewska K . 1992 Interpretacja postaci Judasza, „Polska Sztuuka Ludowa", R. 46, nr 2, s. 3 9 - 4 2 Ginzbcrg L . 1909 The Legends of the Jews. Philadelphia, t. 1 Greimas A.J. 1985 Des dieux et des hommes. Paris Gustawicz B. 1881 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody. „ZWAK", t. 5, s. 102-185 1901 O ludzie piHlduklańskim w ogólności, a o twoniczanach w szczegól­ ności. „Lud" t. 7. s. 128-146 Hradecka S. 1903 Przyczynki do wierzeń ludu z Wierzbanowy. pow. Wieliczka. „Lud" t. 9, s. 6 4 - 6 8 Jucewicz L . A . 1842 Wspomnienia o Żmudzi.... Wilno 1846 Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwycza­ jów,^™ Kalćda A.. Kalćdiene B.. Niedżwiecka M. 1991 Lieluviu. -lenku kalbą odynas. Vilnius Karłowicz J . 1888 Podania i bajki ludowe zebrane na Litwie. , . Z W A K " . t . 12, s. 1 - 5 9 Klinger W. 1931 Doroczne święta ludowe a tradycje grecko-rz ymskie. Kraków. Kolberg O. 1962 Krakowskie, t. 7, Warszawa Koran 1986 Koran. prze), i komentarzem opatrzył L . Bielawski. Warszawa Krzyżanowski J . 1962-63 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Wroc­ law, t. 1 - 2 . Kubiak L , Kubiak K . 1981 Chleb w tradycji ludowej. Warszawa Leach E . 1969 Genesis as Myth. London. Lilientalowa R. 1904 Wierzenia, przesądy ipraktyki ludu żydowskiego. „Wisła" l. 18, s. 105-112 1919 Swifta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości. Kraków, cz. 3 1930 Kult wody u starożytnych Hebrajczyków i szczątki tego kultu u współczesnego ludu żydowskiego. Warszawa Lurker M . 1989 Słownik obrazów i symboli biblijnych. Poznań Majewski E . 1898 Kukułka w mowie, pieśni i pojęciach ludu naszego. ..Wisła" t. 12, s. 385-402 1900 Rodzina kruków w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego. „Wisła" l. 14, s. 2 8 - 4 1 106 Matyas K . 1893 Nasze sioło. Studjum etnograficzne. „Wisła", t. 7, s. 97 - 155. Mify 1980 MifY narodov mira. Moskva, t. 1 Moszyński K . 1967 Kultura ludowa Słowian. Warszawa, t. 2, cz. 1 [Nowakowski], Wacław z Sulgostowa. ksiądz 1902 O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Kraków Matki Nowa księga przysłów 1969-70 Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych skich. Warszawa, t. 1 - 4 Łużny R. 1988 Opowieść o niewidzialn ym grodzie Kilieżu. Z legend i podań darnie Rusi. Wyb. i tłum. R. Łużny, Warszawa Petrowowa J . 1900 Mysz. żmija, komar i jaskółka. „Wisła" t. 14, s. 485-486. Pietkiewicz C . 1932 Wielkanoc na Białorusi, odb. z „Ziemi" nr 3 Pismo Święte 1984 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z jp ków oryginalnych. Poznań Réau L . 1957 Iconographie de Tart chrétien. Paris, t. 2 Sawicka E . 1991 Powrót Trzech Krzyży. ..Lithuania", nr l , s. 2 8 - 3 6 Schnaidcr J . 1901 7. kraju Hucidów. „Lud" t. 7. s. 259 - 272 Sławski F . 1966 - 69 Słownik, etymologiczny języka polskiego. Kraków, t. 3 Slichel R. 1979 Die Namen Noes, seines Bruders und Frau. Gôttingen Stomma L . 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa Szyjewski A. 1991 Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością. Kraków Świątek 'J. 1893 Lud nadrabski. Kraków Tomicki R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny. „Etnografia Polska", l. 20 nr 1,1 47-98 1980 Ludowe mity o stworzeniu człowieka. 7. badań nad unkretyztM mitologicznym w Europie Wschodniej i Południowej oraz wĄ Potnoïnej. ..1 tnografia Polska", i 24, z. 2, s 49 I I S 1981 Religijność ludowa, [w:) Etnografia Polski. Przemiany km ludowej. Wrocław, t. 2 Udziela S. 1899 O miastach zapadłych, kościołach, dzwonach i karczmach. ,J t. 5, s. 220-235 1901 Świat nadzmvstowv ludu krakowskiego mieszkającego na pra*< brzegu Wish. Warszawa (odb. z 1. „Wisły") Uspienski 6. 1993 W kwestii symboliki czasu u Słowian cz\ste i mci zislc dnitygo* [w:l Semiotyka dziejów Rosji. Ł ó d i . s. 8 3 - 8 8 Wasilewski J . 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa Wieczorek A. 1992 Komizm świętego Piotra. „Polska Sztuka Ludowa". R. 46nr*» 45-47 Wrocławski K . 1985 O Bogu. jego sługach i diabelskich sztuczkach. Setnik Południowej Słowiańszczyzny, wyb., przełożył, oprać. K> ławski. Warszawa Zowczak M 1991 Kultura religijna polskiej wsi na Litwie. „Przegląd Wschód z. 3, s. 527-555 1992 Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny zróżnicowania lud biblii ludowej. ..Polska Sztuka Ludowa". R. 46, s. 3 3 - 3 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de811f78b2a610717c8592de967d8f75.jpg ac62068448f6658bce6ee0ae1d6dba8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zagroda / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bużyska (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; zagroda wiejska ; etnograficzne badania terenowe ; Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia trzy osoby stojące przed zagrodą. Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (międzyuczelniany obóz etnograficzny oraganizowany przez etnologię warszawską pod kierunkiem Anny Kutrzeby-Pojnarowej) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.21.IX_M.5.16.2_01 budownictwo wiejskie Bużyska etnograficzne badania terenowe Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny okolice Siemiatycz zagroda zagroda wiejska zespoły budynków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80d08496764d016eb679f013dc92e2c5.jpg 2c352b54c8510307d10e13801dc73e4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zagroda do hodowli świń / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [dawna hala Stara Robota] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zagrodę i budkę dla świń hodowanych na żentycy. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_B.5.9.2_01 dawna hala Stara Robota Dolina Starobociańska hodowla zwierząt pasterstwo Podhale świnie wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c55cc3914cdbcfeb4c336fdaeb6e4326.jpg 6d54d1af1ca249b6d27e8d15a3f33b92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zagroda na wzgórzu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - okolice [między Polańczykiem a Wołkowyją] (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; zespoły budynków ; zagroda ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia samotną zagrodę na wzgórzu. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.5.1_01 budownictwo hodowla zwierząt krowy okolice Leska pasterstwo Polańczyk (ok. Leska) - okolice [między Polańczykiem a Wołkowyją] Wołkowyja wypas zagroda zespoły budynków zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00f146ff0589984d00621163f27d92de.pdf 86cfb8c0a42750369a9ad28e06e13b01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4033 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3771 Title A name given to the resource Zagroda wydlużona typu bielsko-hajnowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s.153-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski ZAGRODA WYDŁUŻONA TYPU Badania terenowe nad budownictwem ludowym na obszarze województw lubelskiego i białostockiego wykazały, że na wschodnich rubieżach naszego kra­ ju, zamieszkały przez Polaków, a dawniej również częściowo przez Białorusinów i Ukraińców, istnieją różnorakie formy budynków mieszkalnych i zagród. Często spotyka się tu chałupę o planie symetryeznodwuizbowym (z sienią umieszczoną centralnie), którą znamy z innych terenów Polski, ale .powszechnie pa­ nującym typem jest zagroda wielobudynkowa z bu­ dynkiem mieszkalnym tzw. „trojakiem" lub „czwo­ rakiem" (sień i 2 izby z boku lub ezterownętrzowe mieszkanie z pomieszczeniami dokoła centralnie usy­ tuowanych urządzeń ogniowych); tein typ budownic­ twa szerokim pasem przechodzi przez całe Podlasie Północne i Wschodnie, a na południu obejmuje swyim zasięgiem północne obszary Lubelszczyzny. Zetkniemy się tu również z formami lokalnymi, jak np. dom z wnęką narożną w okolicach Włodawy, Parczewa i Radzynia Podlaskiego lub dom mający komorę wbudowaną w sień, która uzyskuje przez to kształt litery L (ok. Parczewa i Białej Podlaskiej). W czasie badań prowadzonych przez Sekcję Ba­ dania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Kra­ kowie stwierdzono, że zwarty zasięg „trojaka" i „czworaka" jest w dwu powiatach poprzerywany zupełnie różnym od nich typem zagrody drewnianej, która w swym wzdłużnym wymiarze nie znajduje analogii na innych terenach Polski. Poza terenem powiatu bielskiego i hajnowskiego znajdujemy wpraw­ dzie zagrody mające pod jedną kalenicą część miesz­ kalną ze stajniami i chlewiami <Buksztele, pow. Bia­ łystok, Nowy Dwór, pow. Dąbrowa, Bogusza, pow. Sokółka), ale występują one tylko sporadycznie i są wynikiem ubóstwa, a nie odrębnym typem zabudowy. Spotykamy je również na Lubelszczyźnie w okoli­ cach Parczewa. Włodawy, Piszcząca, ale i tych rów­ nież nie można brać w rachubę, gdyż są wynikiem warunków lokalnych i zasięg ich nie ma połączenia z Podlasiem Wschodnim. Mają one zresztą inny pro­ gram wnętrza. B I E L S K O - H AJ N O W S K I E G O gwałtownie kilkanaście kilometrów za miastem, w sa­ mym środku powiatu. Linia zasięgu zgadza się tu dość dokładnie z wytyczoną przez B. Zaborskiego granicą wsi typu szeregówki «. W powiecie hajnowskim występowała interesująca nas zagroda na terenie całego powiatu. Tak więc północna i południowa granica zagrody wydłużonej zamyka się w granicach powiatów, a ściślej — między rzekami Narew i Nu­ rzec, w nielicznych tylko wypadkach przekraczając je. Granicy wschodniej nie można w tej chwili do­ kładnie ustalić. Nie ulega jednak wątpliwości, że teren, na którym ten rodzaj budownictwa występuje u nas, jest tylko częścią większego obszaru położo­ nego poza wschodnimi granicami Polski. Bielsko-hajnowska zagroda wydłużona tonie w mo­ rzu gospodarstw wielobudynkowych ze wspomnianym już „trojakiem" lub „czworakiem". Taka zabudowa jest jednak zjawiskiem nowszym we wsiach, w któ­ rych dawniej dominował typ zagrody wydłużonej. Czy znaczy to, że zagroda ta stanowiła jedyną tra­ dycyjną formę zabudowy w tych wsiach? Okazuje się, że nie. W tych samych wsiach (np. Hołody, pow. Bielsk Podl.) bywały również lub nawet pozostały gdzieniegdzie stare zagrody z okólnikiem, które w swoim charakterze są przecież różne od zagrody jedno- lub wielobudynkowej, luźnej. II. Ł Rozmieszczenie zagród wydłużonych na terenie pow. bielskiego i hajnowskiego. 1. Miejscowości podane dla orientacji. U. Budynek z różnymi pomieszczeniami po obu stro­ nach części mieszkalnej. III. Budynek, w którym pomieszczenia gospodarcze są SŁS V. Granica VI. Granica **** państwa. powiatu. Badania wykazały, że charakterystyczna, długa za­ groda występuje tylko na Białostocczyznie w dwu powiatach: Bielsk Podlaski i Hajnówka (il. 1, mapa). W powiecie bielskim jej zasięg zachodni urywa się \PLUTXCZEI Isft HiiSriKi UDUOBEKESOUO > B. Zaborski, O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, Kraków 1926, mapa kolorowa. Jak wynika z danych terenowych, istoieje prawdopodo- KUIERUC* B/RtawEzn y' CV J / RnamEszczcwE zRERÓa unDtużamcH - u - • £W« J CZRJHDUSKt III - 'y / �-HM pr-f-f—f-f- 1—ft II. 2 O, b. Zagroda bud. ok. 1896 r. w Białowieży, przewieziona w 1900 r. do Plulycz, pow. Bielsk Zagroda z okólnikiem nie jest wcale na Podlasiu rzadkością i występuje w trzech wariantach: a) okól­ nik gospodarczy, zamknięty, usytuowany za domem, który stoi wzdłuż drogi (do tego wariantu należy okólnik z Holodów budowany w 1861 r.), b) okólnik gospodarczy, zamknięty, oddzielony od budynku miesz­ kalnego drogą (np. Wy nalew. pow. Parczew) lub c) Okólnik w kształcie czworoboku, którego jeden bok stanowi budynek mieszkalny (nip. Lisiowólka, pow. Radzyń Podl.). Trudno w tej chwili definitywnie mzstrzygnąć, czy między zagrodą wydłużoną a okólnrikową zachodzi różnica chronologiczna. Istnienie do dziś zagród wydłużonych typu bielsko-hajwowskiego, datowanych na rok ok. 1830 {Grabowiec), ok. 1835 (Wiercień), ok. 1855 (Trześcianka). 1859 (Krzywa) i ok. 1865 (Nowoberezowo) — każe uważać ten typ za dawny. Starzy informatorzy wielokrotnie podkre­ ślają, że właśnie takie zagrody były powszechne za czasów pańszczyzny. Jest więc prawdopodobne, że zarówno typ .zagrody z okólnikiem, jak i zagroda wydłużona są formami dawnymi, a typ pierwszy należy traktować jako wyraz szczególnego bogactwa, jeszcze przed uwłaszczeniem chłopów. Świadczy o tym m. im. przykład wsi Pdbikry <pow. Bielsk Podl.), w której tylko kilku najzamożniejszych gospodarzy posiadało okólniki. Sądząc z powyższego, trzeba uznać okólnik na Podlasiu —^ zwłaszcza wschodnim — za typ dość dawny, ale nie powszechny, a przy tym zapożyczony z terenów sąsiednich, zachodnich, czy południowo-zachodnich. gdzie występuje o wiele częiciej. Zagroda wydłużona jest ściśle związana z sied­ liskiem, które było długie i wąskie. Szerokość jego rzadko dochodziła 30 m, a częsito wahała się w gra­ Podl. nicach 8—20 m. Liczby te dotyczą siedlisk poukazowych. a więc tych. które nie uległy jeszcze roz­ drobnieniu. Ponieważ często okna w szczycie domu musiały wychodzić na ulicę, więc przy rodzinnych podziałach siedlisko cięto prostopadle do drogi. W tych warunkach (przed i po uwłaszczeniu) zagro­ da nie mogła w żaden sposób rozwijać się równo­ legle do ulicy. Co najwyżej, gdy siedlisko było jeszcze dość szerokie, stodoła stojąca osobno była czasami ustawiana na końcu siedliska, w poprzek. Z reguły jednak — również przed uwłaszczeniem — stała ona na jednej linii z budynkiem igłównym, będąc od niego oddalona o kilkadziesiąt metrów. Niewielka szero­ kość siedliska jest niewątpliwie ważnym powodem, ale chyba nie jedynym, który by mógł wpłynąć na wykształcenie się tego rodzaju zagrody na omawia­ nym terenie. Nie może wchodzić w grę również fak­ tyczna oszczędność drzewa przy dostawianiu do sie­ bie budynków gospodarczych, gdyż dawniej Podlasie Wschodnie nie było w nie zbyt ubogie. Zresztą wsie sąsiednie, mające odmienną zabudowę, są tego po­ twierdzeniem. Zanim przystąpimy do omówienia tego budownic­ twa na szerszym tle — zajmiemy się uprzednio ana­ lizą typologiczną i konstrukcyjną. W obrębie zagród wydłużonych można wyróżnić kilka wariantów, w zależności od sposobu rozplano­ wania wnętrz w budynku głównym. Są to: 1) budy­ nek, w którym pomieszczenia gospodarcze są tylko po jednej stronie części mieszkalnej (taibl. I ) ; 2) bu­ dynek z różnymi pomieszczeniami po obu stronach części mieszkalnej (tabl. I I . 1—9); 3) budynek z „pristienkiem" (tabl. III). - • S£ Tft£l& Nowoberezowo, Hajnówka. pow. �Wariant drugi zagrody wydłużonej rozprzestrze­ niony jest na całym terenie d prawdopodobnie w tej formie .przechodzi granicę wschodnią. Najprostszą formę tego budynku znajdujemy we wsiach: Nowoberezowo (tabl. I I , 6), Dasze (tabl. I I , 9) i Jelonka (tabl. I I , 8). W Nowóberezowie plan taki miały domy pastucha i kościelnego; należały więc do biedoty wiejskiej. Do tejże klasy należy zaliczyć również plany ze wsi Dasze i Jelonka. Jeśli chodzi o Dasze jest to pewne, gdyż znane są tu domy z programem wnętrz bardziej rozwiniętym (tabl. I , 2 i 5) lub po­ dobnym do dawnego typu zagrody z Rybolów (tabl. I I . 7). Kontynuacją tego prostego planu są: zagroda Marii Gregorula z Trześcianki z ok. 1885 r., należąca niegdyś do bogatego niewątpliwie gospodarza (tabl. I I . 3), oraz zagroda Marii Horydiuk ze wsi Ogrodniki, pochodząca z 1894 r. (tabl. I I , 4). O zamożności pier­ wotnych właścicieli świadczą tu dwie komory i kilka chlewów. Charakterystyczne dla tych domów są tylko sień i komora po jednej stronie „chaty" (izby) i długi sznur pomieszczeń gospodarczych po drugiej. Jako następne ogniwo w łańcuchu rozwojowym można by wskazać domy: Michała Firsa z Nowoberezowa z ok. 1865 r. (tabl. I I , 1), Stefanii Jakoniuk z Holodów z 1885 r. (tabl. I I . 2) i Jana Iwaniuka z Plutycz z 1900 r, (tabl. I I , 11). Dalszy rozwój ich .polega na wydłużeniu budynku po obu stronach izby. Trzecim wariantem zagrody wydłużonej jest r jak już zaznaczono — budynek z „pristienkiem", który spełnia rolę komory, składu itp., przy czym z zasady posiada wejście wiodące z zewnątrz (tabl. I I I , 1—5). „Pristienetk" jest to nazwa ukraińska, z którą spotykamy się również w ptn.-wsch. Lubelszczyźnie. Tam jednak „pristienek" nie jest dobudówką ze­ wnętrzną, lecz ciemną, wąską komorą w obrębie budynku o planie półtora traktowym. Na Podlasiu Wschodnim, w okolicach Bielska Podlaskiego i Haj­ nówki, nazwa ta oznacza pomieszczenie magazynowe przy ścianie „chaty", do którego z reguły nic nie dostawiano (tabl. I I I , 1—2, 4—5). Tylko w Nowóbe­ rezowie znaleziono zagrodę (tabl. I I I . 3), w której „pristienek" oddzielony jest od „chaty" pomieszcze­ niem zwanym „kładówką" lub „składówką" (rosyj­ skie: fcładowaja = komora). Wszystkie znane zagrody z „pristienkiem" posiadały jedną lub dwie komory 1 po kilka chlewów, co pozwala sądzić, że zagroda z „pristienkiem" cechowała gospodarstwa bogate. Zwróćmy jeszcze uwagę na tablicę IV, gdzie przed­ stawione są plany następujących obiektów z Augu­ stowa: dwóch zagród niezbyt bogatych (tabl. IV, 2 i 3) i dwóch gospodarstw zamożnych (tabl. IV, 1 i 4). Niestety, są to plany rysowane według infor­ macji ustnej, gdyż ani jeden stary dom tego rodzaju do dziś się już nie zachował. Zasadą w tych planach jest stawianie „pristienka" od ulicy (podobnie jak w innych wsiach) i zwężenie go, względnie chlewów, w stosunku do szerokości ściany szczytowej izby. Przyczyną zwężenia pomieszczeń gospodarczych jest chęć uzyskania miejsca na dodatkowe okno (w celu lepszego oświetlenia izby i uzyskania widoku na drogę). Plany powyższe, jakkolwiek nie posiadają po­ twierdzenia w materiale zabytkowym, wydają się zupełnie wiarygodne, tym bardziej że budynki z cof­ niętymi chlewami są znane na tym terenie (Łuka, Grabowiec), a na północnej Lubelszczyźnie występuje dom z wnęką narożną, powstałą przez skrócenie ko­ mory, i z oknami w izbie umieszczonymi podobnie jak to przedstawiono na planach z Augustowa. K. Pietkiewicz, Polesie łęczyckie, cz I Kra­ ków 1928, s. 226; K. Moszyński, Polesie Wschodnie, Warszawa 1928, s. 116 i 119. « Wytłumaczenie to podaje w swych materiałach terenowych mgr Z. Cieśla-Reinfussowa (Arch. IS PAN w Krakowie. Teka CLXXX a, 301). Typ pierwszy oparty jest na planie jednotraktowym: „chata" czyli izba, sień, dalej komora i kilka Chlewów (tabl. I , 5) lub, częściej, na planie półtoratraktowym, gdzie z „chaty" wydzielona jest w kie­ runku wzdłużnym mniejsza izdebka, zwana „wałkierzem", a część sieni jest oddzielona trwałą ścianką i zamieniona na komorę, zwaną czasami „sieńcy". Nazwę tę stosuje się również na Polesiu, ale w odnie­ sieniu do właściwej sieni*. Zasadą jest, że z sieni naprzeciwko wejścia do „chaty" (izby) są drzwi do komory ułożonej poprzecznie w stosunku do linii budynku, a za nią szereg „chlewów". W starej za­ grodzie z Wiercienia brak jest komory ułożonej w po­ przek budynku, natomiast w tym samym miejscu znajduje się stodoła (tabl. I . 6). Układ taki na tym terenie jest czymś wyjątkowym, z tego więc względu nie będziemy się nim szerzej zajmowali, podobnie zresztą jak przypadkowym występowaniem, wnęki gospodarczej (tabl. I . 4), która powstała przez zabu­ dowanie małymi chlewikami wolnej przestrzeni mię­ dzy cofniętą na tym odcinku ścianą pomieszczeń gospodarczych — a krawędzią strzechy. Szukając genezy opisanego wyżej wariantu pierw­ szego można wysunąć dwie możliwości: albo forma ta powstała drogą rozwoju części mieszkalnej w obrę­ bie pierwotnego budynku o jednej izbie, albo przez skrzyżowanie powszechnego na Podlasiu „trojaka" i „czworaka" z wydłużoną zagrodą jedmotraktową, o której będzie mowa niżej. Za przyjęciem drugiej możliwości przemawia zasięg występowania intere­ sującego tu nas wariantu, który spotyka się głównie w zachodniej części objętego tą pracą obszaru, a więc tam, gdzie jednotraktowa zagroda wydłużona ze­ tknęła się bezpośrednio z chałupami typu „trojaków" lub „czworaków". Jak wskazują na to daty najstar­ szych budynków należących do tej odmiany (1830, 1835), proces zmieszania się obu typów musiał odbyć się wcześniej, z czego z kolei wypływa wniosek, że jednotraktowa zagroda wydłużona, w formie w pełni wykształconej, istnieć tu musiała już znacznie daw­ niej. • Inne plany domów ,na omawianym terenie należą do drugiego wariantu: budynek z różnymi pomiesz­ czeniami po obu stronach części mieszkalnej. Ze względu jednak na istnienie w niektórych wsiach charakterystycznego „pristienka", plany posiadają­ cych go budynków omówimy osobno. 3 155 �Zasięg „pristienka" na mapie jest dość zwarty, jednak zbyt mała ilość punktów, w których wystę­ puje, i brak wiadomości z obszarów położonych na wschód od granicy — nie pozwala na snucie żadnych wniosków na temat jego genezy. Przypadek indywidualny, nie mający analogii w zebranym dotychczas materiale, stanowi chałupa zinwentaryzowana w Plutyczach (pow. Bielsk Podl. il. 2 a, b). Zbudowana w 1896 r. w Białowieży, po256 siadała ona pierwotnie plan, którego rekonstrukcja podana jest na tabl. I I , 10. Uderzające tu jest, zu­ pełnie dla tego terenu nietypowe, usytuowanie dwu izb mieszkalnych w amfiladzie po jednej stronie sieni umieszczonej pośrodku budynku. Po przenie­ sieniu chałupy do Plutycz w 1900 r. okazało się, że dla nowego nabywcy, który posiadał 16 ha ziemi i kilka sztuk bydła, chałupa ta była za mała. Dobu­ dował on więc trzy chlewy i szopę. Dalsza przeróbka �budynku nastąpiła w związku z podziałem własności między dwóch spadkobierców. Ażeby uzyskać drugie mieszkanie, przerobiono wówczas pierwotną komorę na izbę, „pristienek" na sień — i w ten sposób powstał budynek o planie przedstawionym na tabl. I I , 11. Ogólną cechą zagrody wydłużonej typu bielskohajnowskiego we Wszystkich jej wariantach, z wy­ jątkiem budynków biedniackich, jest jej nieproporcjo­ nalna długość w stosunku do szerokości. Przeciętna długość osi całego budynku waha się w granicach 25-30 m, przy szerokości ok. 5 m. Zagroda Zofii Kućko w Nowoberezowie ma obecnie 26,8 m, ale dawniej była dłuższa o kilka chlewów, a więc miała przypuszczalnie ok. 35 ,m. Rekord długości bije za­ groda Jana Iwaniuka w Plutyczach, mierząca 42 m, informacje zaś z Nowoberezowa mówią o budynkach 45-metrowych. Trzeba dodać, że długość zagrody za­ leżała w dużej mierze od ilości sztuk bydła, gdyż było podobno zasadą, aby każda krowa miała własny „chlew" *. Ta okoliczność jeszcze raz wskazuje na zależność tego rodzaju budownictwa od stanu ma­ jątkowego właścicieli. Jak już wspomniano — ze względu na wąski kształt siedliska budynki sytuowano zawsze szczytem do drogi. Ona więc, a nie strony świata, wyznaczała zagrodzie kierunek. Budynek główny stawiano z za­ sady tuż przy drodze, co najwyżej kilka metrów od niej. Między ulicą a domem ogródków dawniej nie było. Dokonana .powyżej analiza dotyczy w rzeczywi­ stości jednego budynku z całego obejścia, na które składa się również stodoła, zwana „kłonią", mająca u bardzo zamożnych 2 „roki" i 3 „storony", czyli sąsieki (il. 3). Stodołę lokowano z reguły na osi głównego budynku, w dość znacznej od niego odleg­ łości. Pomiędzy „kłonią" a głównym budynkiem bywały (ale nie zawsze) stawiane osobno spichlerze. Szczególna długość głównego budynku, jak również całość zabudowań ustawionych wzdłuż jednej linii, usprawiedliwia stosowany tu termin: zagroda wy­ dłużona. Przechodząc dó opisu konstrukcji zacznijmy od podwalin. Pierwszy wieniec zrębu leżał na dużych kamieniach narożnych, między którymi ułożone były mniejsze kamienie. Układano je bez zaprawy na ziemi lub osadzano na glinie, ale z zasady obsypywano je od wewnątrz gliną, która stanowiła jednocześnie podłogę domu . Zwózka kamieni, gliny i drzewa była pracą ciężką i pochłaniającą dużo czasu. Dla­ tego przy czynności tej stosowano do niedawna .,!!<>kę", tj. pomoc sąsiedzką (Augustowo). Bale pierw5 i Według informacji ustnych, w Nowoberezowie 1 Husakach obornik wyrzucano z „chlewów" tylko 2 razv do roku: na wiosnę i w jesieni. W między­ czasie gromadził się on w chlewie, który w tym R S U a S i T S K 0> ^ r o w a S db dołu po deskach. Jakkolwiek sposób to niehigie- II. 8. Piec w izbie Mikołaja Moroza, wyk. ok. 1885 r. Nowoberezowo. pow. Hajnówka. szego wieńca, zwane tu „podrubami", były z reguły sosnowe, grube na 8—10 cali. Bardzo rzadko używano dębiny, gdyż, jak powiadają, „trzyma ona wilgoć". Podwaliny (podruby) zawsze wiązano odmiennie od pozostałych wieńców ściany. Łączono je bądź „na palec" (il. 7), bądź też ma .pojedynczy skos z teblem W środku. W czasie wiązania podwalin — w jeden z jej węgłów wkładano na szczęście drobne monety HO—20 kopiejek) i trochę święconego ziela (Augustowo, Trześcianka), a pop po odprawieniu specjal­ nego nabożeństwa święcił budowę. Według infor­ macji z Nowoberezowa, pieniądze obiegowe nie były konieczne, wystarczały jakieś stare, bezwartościowe monety. Ściany budowano z „deli", czyli bierwion sosno­ wych, dawniej łupanych klinami, szpary zaś utykano mchem. Grubość belek ściany wynosiła 4—6 cali, przy wysokości bala dochodzącej nieraz do 13 cali. Mieszkalna część budynku z sienią i komorą była z reguły wiązana na węgieł, ciągnące się zaś sznurem chlewy (il, 5) — najczęściej w słupy. Dzięki kon­ strukcji słupowej, którą często stosowano dla gospo­ darczej części budynku, mógł on być wydłużony tak daleko jak na to pozwalały warunki lokalne, a wymagały cele gospodarcze. We wsiach z zabudową ciepłą temperaturę, co było ważne zwłaszcza w zimie. Kto wie, czy Wkopane chlewy nie są reliktami po­ dobnych mieszkań, które Kraszewski oglądał na piń­ skim Polesiu jeszcze w połowie X I X w. (K. Moszyń­ ski. Polesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 113, przyp. 4). * Drewniane podłogi były w końcu X I X w. rzad­ kością, częściej tylko spotykało się je w komorach, w których przechowywano produkty podatne na pleś­ nienie. Masowo zaczęto podłogi układać po 1918 r., po powrocie z Rosji. Jednak i dziś jeszcze polepa bardzo często występuje we wszystkich izbach. 157 ��typu bielsko-hajnowskiego występuje wyłącznie wę­ gieł „na rybi ogon", przy czym „rybi ogon" z zam­ kiem, zwany tu węgłem „francuskim", znajdujemy w domach budowanych dopiero po I wojnie świa­ towej. Ani razu nie stwierdzono tu w czasie badań istnienia węgła „na obłap", choć prawdopodobnie dawniej był znany. Zaginął jednak tak dawno, że nawet znaleziony w Nowoberezowie spichlerz z epoki napoleońskiej posiada już zrąb wiązany „na rybi ogon". Dodajmy, że na sąsiednich terenach Grodzieńszczyzny i płd.-zach. Białorusi węgieł „na obłap" powszechny jest do dziś. z czego możemy wniosko­ wać, że zmiana w sposobie wiązania belek musiała na Podlasiu Wschodnim nastąpić pod wpływem wzo­ rów idących z Zachodu, ściślej z Mazowsza. Na podstawie bardzo niejasnych wypowiedzi można przypuszczać, że mógł tu być również znany węgiel nakładkowy. Niestety, żadnych na to dowodów nie posiadamy. Między poszczególne wieńce zrębu oraz w same węgły wbijano drewniane kołki, tzw. „teble", które wzmacniały zrąb i przeciwstawiały się wyginaniu bali na boki. Cieśle rozbierający stare zagrody stwier­ dzali czasem, że zamiast drewnianych tebli w otwo­ rach między belkami tkwią kamienne, podlugowate otoczaki (Nowoberezowo. Luka). Fakt ten dlatego zadziwia, że na omawianym terenie znalezienie od­ powiednich otoczaków na pewno nie przychodziło z łatwością. Otwory okienne wycinano w zrębie na wysokość 2, a najwyżej 3 bali, kryjąc często lico przeciętych drzew przybitą deską. Okienka starych domów osa­ dzano w przybitej do ściany ramie. Z trzech okien, które z reguły posiadała „chata", do otwierania słu­ żyło ewentualnie jedno. Otwór okienny był zwykle bardzo mały. Najmniejsze, z 4 szybkami, posiadały światło ok. 40 X 40 cm, częściej jednak były nieco większe (60 X 40 cm lub 65 X 50 cm) i miały 4 db B szybek. W starym domu Nikifora Iwaniuka z Plutycz zachowały się do dziś okienka, których wymiar łącznie z ramami wynosi 43 X 53 om (il. 4). Przy­ kładem trzymania się tradycji może też być dom Onikieja. Bustowicza w Augustowie. Właściciel sta­ wiał go w 1918 r. na starą modę (w miejsce podob­ nego, spalonego w 1918 r.). z pozostawieniem malut­ kich, nie otwieranych okienek. Większe wymiary okien zaczęto stosować jeszcze przed I wojną świato­ wą. Były one jednak wciąż 6-szybkowe. Tzw. okna „weneckie", t j . 3-szybowe, z ramą środkową w kształ­ cie litery T, sporadycznie spotykane na początku bieżącego stulecia, rozpowszechniają się dopiero w okresie międzywojennym. Są to już naturalnie okna na zawiasach, można je w każdej chwili otworzyć, co nie przeszkadza, że i dziś jeszcze okna te naj­ częściej pozostają przez cały rok zamknięte. W pomieszczeniach gospodarczych okno reduko­ wało się do niewielkiego „śparowatego" świetlika, wyciętego na styku dwu belek zrębu. Najczęściej były to wycięcia w kształcie prostokąta, trójkąta lub dwóch przylegających do siebie trójkątów, zrobione w górnej lub dolnej partii jednej z belek. Rzadziej II. 13. Dom nr 125 bud. w latach w międzywojennych. Plutycze. pow. Bielsk Podl. II. 14. Zagroda J. Poplaw- zdarzały się okienka złożone z dwóch wycięć, wyko­ nanych w obu stykających się ze sobą belkach; po­ siadały one np. kształt dwu rombów, złożonych każ­ dy z dwu trójkątów <il. 6). Konstrukcja odrzwi starych domów występuje w postaci dwojakiej. W jednej tzw. „uszaki", czyli słupy drzwiowe, wpuszczone są całą szerokością w podwalinę i ocap, w drugiej zaś wpuszczone są czopem w próg, a całą szerokością w ocap. Te dwie formy występują najczęściej. Raczej rzadko spotyka się stare domy, w których „uszaki" i ocap byłyby ścinane skośnie. Wewnętrzne wymiary odrzwi starych domów były o wiele niniejsze od dzisiejszych. Często wysokość ich nie przekraczała 150 cm, przy szero­ kości 85—95 cm. Odrzwia do chlewów bywały jeszcze mniejsze. Należy zwrócić uwagę, że w starym bu­ downictwie omawianych tu okolic niczym nie pod159 �K O |— S — | T CH Tabl. / KO CHL KO CH CHL CHL CHL CHL CHL S KO CHL 1. Augustów (Bielsk), plan zagr. Onikieja Busiowicza, 1_ J L . ^ . j u. r CM W KO KO KO ST SD CHL sz SD CHL É i s | 1 . J1 Tabl. I zffssasr/s tzsutanz za.gr. bud. ok. 1835 r. Legenda: Ch = „chata" (izba), W = wałkierz, S = sień, _ Y = sieńcy, Ko = komora, St = stajnia, Skl - składówka, Chi = chlew, Sd - stodoła, Sz = szopa, A = ..świetnik". S Tabl. U 1. Nowoberezowo (Hajnówka), plan zagr. Michała Firsa, bud. ok. 1865 r., przewiezionej z sąsiedniej wsi Tabl. II i CH s .1 tJS U: ,r*f i no M r S " T" KO CH L 1 CHL KO CHL Ł _ CHI. 5 5 ::i [ iO i CH T3 "1 „1 CH S CH CHL I KO m ,_L I KO 5 plan zagr. bud. Tabl. III (Bielsk), plan zagr. bud. 1859 r. 2. Hółody I. Krzywa s S U "W CH ] j Tabl. I I I L1.-.1 i (Hajnówka), L . r <^s plan starej zagrody. 6. Nowo- Legenda: Ch = „chata" (izba), I = izdebka, S = sień, Ko = komora, St = stajnia, CM = Chlew, D = dre­ wutnia, S = szopa, A - „śmietnik", Pr = „pristienek". KO lJ...ll_.l.j CM a » ¿ra* Ü. Ogrodniki (Bielsk), 1914 r. 10. Białowieża i CHL msvrsgsst l KO CHI CHL CHL ¡s* . T S J S L ^ M i s S i r ? ł íer?, Chi = chleto, = seopa, A => „śtinetmk". Tab!. ÍV í. 4. A « o ÍBfclsfcj, plany dawnych zagród gospo­ darzy zamożnych. 2, .?. Augustowa (Bielsk), plany daw­ nych zagród gospodarzy uboższych. Legenda: Ch = „chata" (izba). W = wałkierz. Sw = świetliczka, S = sień, S-Y = sieńcy, Pr „pristie­ nek", Ko = komora, Chi - chlew. O W CHL ! Tabl. I V w'" PR c - . s , l _ 11< O CHL l CHL CHL CHL PR CH ,_BL , _ ^ KO ŚP CHL CHL CHL CHL CHL CHL KO CH ,11111 U J CHL CHL 5Z CH ^ s. Í60 KO £ 1 t í ' 5 1 SW L ±,_,J_ ± .1 �fi. 25. Siara zagroda P. Aleksiejczuka. Ryboły, pow. Bielsk Podl. kreśUmo ważności drzwi zewnętrznych prowadzących do części mieszkalnej. Stąd też w zagrodzie bielskohajnowskiej rzadko można spotkać drzwi o ozdobnie rozwiązanej powierzchni. Z reguły tafle drzwiowe były zbijane z 2 lub 3 desek i zawieszone na prostych zawiasach żelaznych, kowalskiej roboty. Ciekawy jest fakt, że mimo ogólnego konserwatyzmu, który cechuje omawiane tu budownictwo, nie natrafiono ani razu na drzwi do sieni, iaby lub komory, które by obra­ cały się na biegunach lub posiadały drewniane zamki kłodowe. W niektórych tylko wioskach osiemdzie­ sięcioletni starcy przypominają sobie ich istnienie. W Luce — wg ustnej relacji — dolny koniec bieguna drzwi wykonany był w postaci żelaznego trzpienia obracającego się na podłożonym kamieniu. TV Starym budownictwie „połap" (Husaki), Czyli powałę, posiadają wszystkie .pomieszczenia budynku, prócz sieni. Oparcie dla powały stanowią „balki", tj. tragarze (zwykle 3), biegnące w poprzek budynku. Końcami są one wpuszczone między „oszwę" , czyli najwyższą, a przedostatnią belkę zrębu. W izbie po­ wszechnie występował sosrąb zwany tu „tramem" (tram). Nawet w starych obiektach, liczących ponad sto lat. występuje on w postaci jak gdyby zrege­ nerowanej. Zamiast potężnej belki — jest to tylko deska gruba nu 8 cm. W starych domach, ze względu na wrastanie kamieni podwalinowych w ziemię, a tym samym i obniżanie się poziomu powały, „tram" bywał nieraz usuwany. Np. w Nowoberezowie, w do­ mu Zofii Kućko, budowanym przed 1875 r., „tram" usunięto w 1932 r. Na konieczność tego zabiegu wskazuje wysokość izby, wynosząca dziś 193 cm. Jeśli odejmiemy od tego ok. 20 om grubości tragarzy 8 6 Przy okazji zwróćmy uwagę, że zarówno tu używana nazwa „oszew", jak i na Polesiu nazwa „zwiaź" (K. Moszyński, Polesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 117) oznaczają to samo: coś zszywającego, wiążą­ cego. I w istocie, ostatni wieniec zrębu spięty jest zazwyczaj na węgłach mocniej, p r z e z całą ścianę. Nazwa „oszew" używana jest często na figlJL i 8 cm grubości ..tramu" — łatwo stwierdzimy prak­ tyczną stronę operacji. W nowych budynkach oma­ wianego typu tramów już nie stosowano. W starych domach sień nie posiadała powały, co wiązało się z tym, że były to chaty kurne. Jeśli w momencie budowy domu Dostawiono piec z ko­ minem wyprowadzonym nad dach, wówczas w sieni od razu kładziono powałę. Dość trudno jest już obecnie ustalić, kiedy na tym terenie rozpoczął eię zanik chat dymnych. W Łuce tradycja chat kurnych jest żywa i domy dymne były tam jeszcze prawdo­ podobnie na początku bieżącego stulecia. W Kolo­ diach pamiętają je jeszcze najstarsi ludzie, w Ogrod­ nikach zaś najstarsze pokolenie zna je tylko z opo­ wiadań rodziców. W innych wsiach, np. w Trzciance, nikt nie słyszał już o kurnych piecach, mimo iż widywano je we wsiach sąsiednich. Niewątpliwy jest fakt, że chaty kurne zachowały się najdłużej u właścicieli uboższych (Husaki). Z informacji tere­ nowych można wywnioskować, że likwidację kurnych pieców rozpoczęto w wieku X I X , ale jeszcze przed uwłaszczeniem chłopów. Trudno w tej chwili wy­ jaśnić przyczyny tak wczesnego zaniku kurnych do¬ mów na tym terenie. Być może. jest to wpływ oko­ licznych zaścianków szlacheckich lub też skutek jakichś nieznanych nam na razie iprzepisów adiministracyjnych. Dym w kurnych chatach uchodził otworem w po­ wale; w razie potrzeby otwór zatykano szmatami, czyli tzw. „bafbą" (Hołody) lub „onuczką" (Ogrodniki). Część dymu uchodziła również przez otwarte drzwi do sieni, a stąd na strych. Mimo że w czasie badań nie natrafiono na wiadomość, by dym uchoPodlasiu Wsch.. a jednak nie została zanotowana ani w słowniku Karłowicza, ani też u Brucknera czy Glogera. Tylko Linde pod hasłem szyć podaje: „na statkach szycie, bale poboczne, z których się boki statku składają", oraz „szycie u statków rzecznych bywa dębowe,, sosnowe". 161 �dzii tylko przez sień lub otworem w ścianie do sieni, to jednak można przypuszczać, że i tak by­ wało. Wskazuje na to jeden ze sposobów budowy kanałów dymnych, których kierunek jest nie piono­ wy, lecz poziomy — do sieni, w której ma połączenie z kominem. Sam komin był wypleciony z chrustu, a nawet korzeni (Augustowo), na oże-browaniu z kilku grubych żerdzi. Całość z obu stron' wylepiano gliną. Rzadziej stosowało się ©żebrowanie z poprzecznymi drążkami okręconymi kalaną słomą. Taki komin za­ chował się w Plutyczach, w chacie Nikifora Iwanduka. kominy zaś z chrustu można spotkać równie często jak stare piece. Dawne, do dziś zachowane kominy są umiejscawiane bądź nad kapą pieca i wówczas ich drewniana konstrukcja wspiera się na powale, bądź też w sieni aa podłodze, W tym wypadku kanai dymny ma początkowo kierunek poziomy (przez ścianę), a następnie pod kątem prostym przechodzi w pion kominowy; podstawa komina, oblepiona gru­ bo gliną, posiada na wysokości powały otwór, przez który widać niebo. Tak konstruowane kominy, jak również z tradycyjnego materiału, budowano w do­ mach jeszcze po I wojnie światowej. Ze zrozumiałych powodów nie zachował się na omawianym terenie ani jeden piec kumy. Łatwo jednak (można je sobie wyobrazić, gdy się obejrzy szereg istniejących i używanych do dziś pieców bu­ dowanych przed 70, 80 laty (ii. 8). Poza istnieniem „kapelusza" (Trześcianka), czyli kapy, którą dym odprowadzany jest do komina, nie różnią się one znacznie od kurnych pieców z terenu Karpat czy Pogórza. Wykonane z bitej gliny na ramie z bierwion, posiadają nalepę, olbrzymi piec chlebowy, na którym się sypia i szeroki przypiecek. Nalepa jest zazwy­ czaj nisko osadzona. Bywały nalepy oparte na 4 drew­ nianych nogach. Piece z kuchnią posiadającą blachy są nabytkiem stosunkowo późnym. Po I wojnie świa­ towej były jeszcze rzadkością. Stare przyzwyczajenie gotowania w piecu chlebowym jest jeszcze dziś 'bar­ dzo silne. Często, mając kuchnię, gotują w piecu chlebowym, zostawiając w nim strawę przez cały dzień. Powszechnie zetknąć £ię z tym można w Nowoberezowic. Według informacji uzyskanych w Grabowcu, Plutyczach i Hołodach, w starych domach oprócz głów­ nego pieca była często .w rogu przy drzwiach nalepa z kapą, zwana „świetnikiem" (Hołody) i służąca do oświetlania izby płonącym na niej łuczywem oraz do małego gotowania, czy odgrzewania uprzednio ugotowanego pożywienia. Dym ze „świetnika" od­ prowadzany był kapą do sieni, skąd swobodnie prze­ dostawał się na strych (brak powały w sieni), „Swietnik" nie miał połączenia z kominem, „Swietnik" w formie nalepy jest rozwiniętą formą powszechnego dawniej w Polsce, na Białorusi, Litwie, Polesiu etc. tzw. „świecaka", który w miejsce kapy „świetnika" miał rurę płócienną, oblepioną z obu stron gliną; łuczywo płonęło na zawieszonej na łańcuszkach że­ laznej kracie, czy blasze.. Sprzęt ten zawieszony był w tym samym miejscu, w którym w izbie naszej zagrody stał „świetnik" (tabl. I , 4, I I , 2, I I I , 5), Stare zagrody typu bielsko-najnowskiego kryto wyłącznie dachami czterospadowymi. Bryła takiego dachu, który rzadko już można spotkać na starych zabudowaniach {% wyjątkiem stodół), dominuje nad całym budynkiem. Stosunek jego do widocznej części zrębu ma się mniej więcej tak, jak 1,5:1, a nawet 2 : 1 . Naturalną jednak koleją rzeczy w rozwoju budownictwa ludowego jest obniżanie dachu, a pod­ wyższanie zrębu, co na omawianym terenie zaczyna następować już w końcu X I X wieku. Proces ten łączy się ze zmianami dotyczącymi formy dachu. Niełatwo jest, nawet dla tych kilkunastu wsi, podać jakąś jedną datę wiążącą się ze stosowaniem nowych form dachów. Daje się zaobserwować, że stosunkowo rzadko spotykane dachy .przyczółkowe wyprzedziły w niektórych wsiach dość znacznie dachy dwuspa­ dowe. Jest prawdopodobne, że pojawienie się dachu przyczółkowego nastąpiło miedfcy rokiem 1890 a 1900, a w każdym razie nie wcześniej. Natomiast dachy dwuspadowe, które najczęściej dziś spotykamy, znaj­ dują zastosowanie w różnych okrasach czasu. Bardzo wcześnie, bo już ok. 1900 r. pojawiają się w Husakach, nieco później w Nowoberezowie i Trześciancc, a np. w Daszach dopięto po I wojnie światowej i w tym okresie rozpowszechniają się na całym te­ renie. Wiąże się to z odbudową spalonych W czasie wojny zagród. Wysokość i kąt spadu dachu zależne są od pokry­ cia. Cieśle wiejscy biorą to pod uwagę, a sposób, w jaki obliczają odpowiednie dane, ilustruje wypo­ wiedź starego cieśli z Łuki — Tymoteusza Charkiewicza: „stawiając krokwie na domu szerokim 10 ar­ szynów, odrzucamy \U z szerokości domu; długość krokwi wyniesie więc 7,5 ansz.; to pod pokrycie sło­ miane. Jeśli kryjemy blachą, wówczas odrzucamy Vs szerokości, długość krokwi wyniesie więc 6,7 arsz.; gdy zaś pokrywamy dachówką, wtedy dodajemy do ostatniego ok. Vs artte. więcej, gdyż dachówka na­ siąka wodą". Tradycyjną konstrukcją dachu była w zagrodzie wydłużonej konstrukcja krokwiowb-bantowa i .pozo­ stała ona niezmieniona do dziś. (Nie bierzemy pod uwagę pomocniczej konstrukcji stolcowej, któiia bywa stosowana w związku z innym pokryciem w nowych domach.) Nastąpiła natomiast zmiana w sposobie umocowania krokwi u dołu. Dawniej krokiew opie­ rała się wyciętą Stopką w gnieździe „oszwy", tj. naj­ wyższej belki zrębu, która leżała w linii całej ściany i pełniła funkcję płaitwi. Końce krokwi spływały poza ,„os!wę", tworząc „kapiera" (Augustowo) czyli okap. Już przed I wojną światową zaczęto stosować ' Różne typy świecaków omawia E. Frankowski, Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", 1913, IV, 165. Między innymi podaje, że we wsi SnodowiCze, pcw. owrucki, sprzęt ten nazywano „świetaczem". W po­ wiecie mołoryckim k/Brześcia znane były świecaki przenośne w postaci drewnianej podstawka oblepio­ nej gliną (L, A. Mołczanowa K woprosu o razwM bielormkogo krestjamkogo żiliszcza, . 556, art, za­ mieszczony w pracy zbiorowej Waprosy etniczeskoj istorii narodów pribaltiki, Moskwa 1959). ! 162 7 s �„murłatę" (Augustowo), leżącą na wypuszczonych końcach tragarzy. Sposób umieszczenia na niej krokwi byi teki sam jak na „Osawi". W związku z „murłatą" daje się zaobserwować ciekawe zja­ wisko, z którym można się było spotkać również po I Wojnie światowej. Otóż „murlata" jest na swoim miejscu, ale krokwie nadal opierają się na „oszwi". Robi się to — jak mówią — „dla lepszego zachowania ciepła" (Augustowo). W okresie między­ wojennym zaczęto stawiać krokwie wprost na koń­ cach tragarzy. Właściciele narzekają jednak, gdyż końce tragarzy szybko gniją i łamią się, co pociąga za sobą niszczenie dachu. Jednym ze sposobów ochro­ ny zrębu przed deszczem jest przedłużanie okapu za pomocą przypustnic. Jednak ma omawianym tere­ nie stosowania tego sposobu nie stwierdzono. Wszystkie budynki kryte były dawniej wyłącznie słomą. Bardzo rzadko zdarzało się, ażeby chałupa pokryta była gontem; na to mogli sobie pozwolić wyjątkowi bogacze (Trześcian.ka). Wraz z nowymi formami dachu, a przede wszystkim z formą dwu­ spadową, wchodzi w użycie — zreslztą sporadycz­ nie — dachówka (Augustowo — 1895 r., Husaki — ok. 1900 r„ Nowoberezowo — 1908 r.). Krycie słomą było wszędzie jednolite. Oały dach pokrywano gład­ ko „ławczaikami" .(Augustowo), „kulikami" (Plutycze), a naroża terasowato „ostryszancami" *. Z tych ostatnich wykonywano też krawędź okapową dachu. Na kalenicy — na „kuliki" kładziono warstwę „ostrySEanców", a na .nie „pokot" (Plutycze), t j . targaną słomę, którą przyciskano kocami lub kozłami i „opowsinami" (Nowoberezowo), czyli drągami leżą­ cymi n.a kozłach i wspierającymi się na wbitych w nie kołkach. Po każdej stronie dachu są po dwie „opowsiny". W Dasizach i Grabowcu do dziś stosują leż rodzaj ramy (mie jarzma) przyciskającej kozły. J. • WEŁNO ; / / 'S ' »W>0DK0 / / / 4 8 Warto zwrócić uwagę, że na Polesiu Wschodnim te same snopki zwane są „kuli" (K. Moszyńska, Po­ lesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 108). • MOHYLEW .'•NOWOGRÓDEK /> s' /> Ś ' - •80B»UJ<>K U. 16. Powiązania kulturowe Podlasia Wsch. z Biało­ rusią i Polesiem. Opr. J. Czajkowski. 1. Kierunki wy­ stępowania nazwy „kłonią", ,Mlurua". 2. Kierunki wy­ stępowania nazwy ..tok". 3. Kierunki występowania zagrody wydłużonej. 4. Granica państwa. 5. Obszar występowania zagrody wydłużonej w Polsce. 8 W starej zagrodzie typu bielsko-hajnowskiego zręby były z zasady nie zdobione. Co najwyżej, część mieszkalna była pobielana białą glinką (Trze­ ścianka, Nowoberezowo). Niebielenie ścian budynku lub pobielanie tylko małej części wynika z ich dużej powierzchni. Tylko odnośnie do wsi Daslze stwier­ dzono, że chałupy były dawniej .pobielane, ale tu właśnie są one o wiele mniejsze niż w innych wsiach. Czasami w zagrodach z końca X I X w. tra­ fiały się, czy też trafiają do dziś, podokienniiki w formie deski z wycinanymi na jej powierzchni trój­ kątnymi lub prostokątnymi zębami, albo w postaci profilowanej w przekroju beleczki (Grabowiec, Plu­ tycze). Podokienniki, choćby w najprostszej swej formie, .pojawiają się jednak późno, dopiero z no­ wymi, o większych rozmiarach oknami. Równie rzad­ ko jak podokienniki stosowane było dawniej ozda­ bianie węgłów za .pomocą kożuchowania. Zanoto­ wane stare formy należą do bardzo prostych (il. 9), czasami jednak zdarzało się, że były nawet malo- #WITE8SK wane. Prosta pierwotnie forma kożuchowania świad­ czy, że początkowo nie było ono wynikiem dbałości 0 .estetykę, lecz po prostu zabezpieczeniem lica węgła przed działaniem szkodliwych warunków atmosfe­ rycznych (słońce, woda, mróz). Pojawienie się na zagrodzie wydłużonej innych dachów niż czterospa­ dowe pozwala na ozdobne traktowanie szczytów. Znajdują wówczas zastosowanie koronkowe wiatrowmice (ii. 10), sterczyny dachowe, szparogi, wzorzyste układanie deseczek szczytowych itp. Przykładem pięknego i wcale nie przeładowanego szczytu może być przyczółkowy dach na zagrodzie Jana Iwaniuka w Plutyczach (ii, 11). Aczkolwiek niewielki, lecz dość mocno grawitujący do ziemi słomiany przyczółek odciąża wzorzysty fragment szczytu i pięknie roz­ winięte szparogi. Ozdobny charakter mają również zanotowane m. in. w Hołodach okienka szczytowe w formie doniczki z drzewkiem lub doniczki z krzy­ żem (il. 12). Wiąże się to z ogólną tendencją dekorowania budynków, która następuje po I wojnie światowej 1 szybko się rozpowszechnia. Ludność Podlasia reemigrująca z Rosji przynosa stamtąd bogate wzory omamentacyjnego zdobienia domów. Stąd też budow­ nictwo z okresu międzywojennego cechuje kolor i snycerka, stosowane często do przesady. Kożucho­ wania, ściany, okiennice, nawet szczyty maluje się różnymi kolorami, wprowadza się ażurowe nad­ okienniki, wiatrownice itp. (il. 13), Przesada — jak » Terasowate pokrywanie naroży ma niewątpliwie na celu upiększenie biyły dachowej, ale z punktu widzenia technicznego chodzi o mocniejsze zabezpie­ czenie naroży, które bardziej od' połaci dachowych są narażone na zniszczenie. 163 �we wszystkim — podraża niezmiernie koszta budo­ wy. Łatwo więc odróżnić domy .gospodarzy zamoż­ niejszych od uboższych (il. 14). Sami właściciele stwierdzają, że od strony praktycznej jest ono nie­ konieczne. Ten pogląd, utrwalający się zwłaszcza po I I wojnie światowej, jest powodem zamierania zdobnictwa, a szczególnie — przeładowanego. Do rzadkości należą także budynki stawiane po 1945 r., które w zdobnictwie kontynuowałyby tradycje wy­ rosłe po I wojnie światowej. Wyjątkiem jest tu jed­ nak wieś Plutycze, gdzie zanotowano niezmiernie bogate zdobnictwo na domach budowanych w ostat­ nich już latach. Przejdźmy temz do omówientia zagrody wydłużo­ nej typu bielBko-hajnowsIkiego — na szerszym tle. Występowała ona na terenie zamieszkiwanym przez ludność ukraińską wykazującą silne wpływy biało­ ruskie. Stąd też nie spotykamy jej właściwie, a przy­ najmniej w tej charakterystycznej, bardzo wydłu­ żonej formie, we wsiach polskich. Trzeba jednak zaznaczyć, że w pewnych wsiach ukraińskich na tym terenie typowe były obejścia o zabudowie luźnej, z budynkiem mieszkalnym tzw. „trojakiem" lub czwo­ rakiem, które rozpowszechnione są w okolicznych wsiach polskich; należy to tłumaczyć wpływem z na­ szych terenów. Zagroda wydłużona na terenie polskim wiąże się terytorialnie z większym obszarem Białorusi i Po­ lesia, pod względem zaś kulturowym .powiaty Bielsk Podl. i Hajnówka wykazują pokrewieństwo (gdy nie bierzemy pod uwagę strony zachodniej) — z Wileńskiem, Witebskiem, Mohylewskiem, Mozyrskiem oraz Ukrainą (v.mapa —s. 163). Interesujące nas tu związki w zakresie budownictwa najszerzej prze­ jawiają się w nazwaniu „kłonią", „Mumią" — budyn­ ku gospodarczego służącego do młócenia i przechowywanda zboża , nazwa zaś „tok", pospolita na Podlasiu Wschodnim i oznaczająca tu boisko w sto­ dole, znana jest w okolicach WHeńszczyzny, Witebsaczyzny i w Mińskiem, jak również w dawnym .po­ wiecie brzeskim . Wspomniana już wyżej nazwa „kulik" — snopek do gładkiego .pokrywania dachu na Polesiu brzmi: „kuli". Powszechne też dla całej Białorusi i Polesia jest nazwanie izby mieszkalnej „chatą" «. a na Polesiu Zahoryriskim — jak podaje Moszyński » — wszystkie pomieszczenia dla zwierząt noszą wspólną nazwę „chlewów", podobnie jak u nas. Przytoczone podobieństwa nazw są tylko jednym z wielu dowodów więzi kulturowych wszyst­ kich tych terenów. Sama zagroda wydłużona ma jednak zasięg mniejszy. K. Moszyński podaje, że nie­ znaczną odmianę zagród bielskich [bielsko-hajnowskich • J. C] spotyka się w Prużańskiem, a i na Polesiu Słonimskim stoją one pod jednym dachem . Z badań przeprowadzonych w latach 1935 i 1936 przez Zakład Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej wiemy, że na Polesiu — w powiatach .Pińsk, Łuniniee i Stołki — typowa jest zagroda budowana poprzecznie w stosunku do drogi, a wszystkie budynki gospodarcze — oprócz sto­ doły — stoją wraz z domem w jednej linii. Stodoła natomiast zamyka siedlisko w poprfcek i jest o kil­ kadziesiąt metrów oddalona od zagrody . Najdal­ szymi punktami zasięgu .podobnej zagrody mają być okolice Rzeczycy i Mozyra Rosyjska etnografka L. A. Mołczanowa w artykule „K woprosu o razwitii biełoruskogo krestjanskogo żilisizcza" podaje plany, fotografie i rysunki zagród z rejonu Brześcia i Grod­ na które można by wprawdzie zaklasyfikować do omówionego typu zagrody, ale które bardziej przy­ pominają mało rozwiniętą formę ze wsi Dasze i Ryboły (il. 15), aniżeli np. zabudowę z Flutycz (ii. 2). Zresztą są ono Już formą późniejszą, wyrosłą z Chaty jednoizbowej, która dominowała dawniej zarówno na Polesiu iak i na całej Białorusi Sadzać z .przedplanów oraz wie­ lokrotnych podkreśleń K. Moszyńskiego o dającym s ę aktualnie zaobserwować na Polesiu zrastaniu chaty z kl€cU| ™~ można wnioskować, że wydłużona zagroda poleska jest tworem późnym, najprawdopo­ dobniej z drugiej Dołowy X I X stulecia W orzeciwieństfwie <Jb hielsko-hajnowskiej zagrody wydłu- « Por. K. Moszyński, O kulturze ludowej poludniowo-środkowego Polesia, s. 120 (odb. bez daty). » K. Moszyński, O kulturze ludowej południowośrodkowego Polesia, cyt. wyd., s. 129 i 130. Obok tej nazwy, szeroko na Polesiu znany jest termin „odryny" 10 11 u » Por. K. Moszyński, Polesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 106 i 107, przyp. 2, 12 Jw. I5 16 18 19 f 15 K. Moszyński, Polesie Wschodnie, cyt. wyd. " Z. Dmochowski. Ze studiów nad poleskim bu­ downictwem drzewnym, „Biul. Hist. Szłt. i Kult.", 1937, nr 2, s. 165 i nast. mmmmm w I r ^ J ^ e f i o Z r ^ e Ż s ^ i a u h m : S Ł ' S £ ass że chata z klecią stoi osobno, a inne zabudowania Na terenie polskim zaobserwować już tego nie można, ale na Białorusi i Polesiu do niedawna były jeszcze małe jednownętrzowe chałupki, zwane ..chatami''. 164 Polesiu Rzeczyckim K. Pietkiewicz, który daje jego obraz z lat 1SB3—-1880. » L. A. Mołczanowa, op. cit. 1» Jw., s. 552: por. K. Moszyński, Polesie Wschod­ nie, cyt, wyd., s. 116, prżyp. 3. Z. Dmochowski, op. cit. �żonej, poleskie zabudowania mają często bieg ścian nierówny i różne poziomy kalenic kilkunastu dasz­ ków (dwuspadowych), nakrywających — każdy osob­ no - stojące pod nimi budynki. Zarówno omówiona zagroda podlaska, jak i wspomniana poleska (z pow. Pińsk, Łuniniec i Stolin) budowane są na długim i wąskiim siedlisku. W jednym i w drugim wypadku stoją one szczytem do ulicy, ale gdy na Podlasiu okna są, lecz nie zawsze od ulicy, to na Polesiu jest to regułą, albowiem zagroda rozbudowuje się od ulicy w głąb siedliska, pozostawiając „chatę" zawsze przy drodze. Jak daleko na wschód sięga zagroda bielsko-hajnowska — tego dokładnie nie wiemy. Najprawdo­ podobniej jednak — nie dalej niż do wspomnianych przez K. Moszyńskiego okolic Prużany i Słonima '. 2 21 K. Moszyński. Polesie Wschodnie, cyt. s. 122, przyp. 2. wyd., Taka lokalizacja opisanego obejścia pozwalałaby na postawienie hipotezy, że przypuszczalnie Podlasie między Narwią i Nurcem wytworzyło własny typ budownictwa, którego odbiciem byłaby rozwijająca się i zrastająca od niedawna zagroda znad prypeckiego Polesia. W niej właśnie trzeba by się dopatry­ wać .pierwotnego obrazu zagrody wydłużonej bielskohajnowskiej. której kondensacja musiała nastąpić o wiele wcześniej, tym bardziej że tereny te w X V I wieku były już gęsto zaludnione , a co za tym idzie — wyżej stojące pod względem kultural­ nym od zachodnich terenów Białorusi i Polesia, na których — jak wspomniano r— do końca X V I I I w. powszechne były jednoizbowe chaty pozbawione na­ wet sieni. 22 U j . Topolski i J. Wiśniewski, Lustracje woje­ wództwa podlaskiego 1570 i 1576, Wrocław—Warsza­ wa 1959, Mapa Królewszczyzn oprać, przez J. Humickiego. Fot Jan Swiderski — il. 3—5, 9—11, 13—15. Rys.: Jerzy Czajkowski — il. 1, 6, 7, 16 (ze szkiców Zofii Rein¬ fuss). tabl. I—IV; Maria Czarnecka — il. 2 a, b (wg inwent. wyk. przez M. Pawlickiego), 8, 12 (wg inwent. <vyk. przez L . Nowosielskiego). 1 Ewa Fryś-Pietraszkowa M A Z E R O W A N E K U F R Y Dekoracja malarska ludowych kufrów nie rozwi­ nęła się na terenie Polski tak bogato jak dekoracja skrzyń na ubranie. Za przyczynę tego trzeba praw­ dopodobnie uznać okoliczność, że kufry zaczęto wyra­ biać znacznie później niż skrzynie , dostosowane więc były do zmienionych potrzeb estetycznych od­ biorców. Najczęściej kufry malowano gładko na jeden kolor, zwykle zielony lub brązowy w różnych odcie­ niach. Do wyjątków należą kufry malowane wielo­ barwnie, jak np. kufer z Kawęczyna, pow. Zamość, który ozdobiono na licu i wieku kwiatową dekoracją, typową dla skrzyń z tego terenu, kufer pyrzycki z Muzeum w Szczecinie, datowany na rok 1858 , 1 J 1 R. Reinfuss. Ludowe skrzynie malowane, War­ szawa 1954, s. 15; E. Fryś, Ludowe kufry okuwane, „Polska Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 46. P O D L A S K I E czy kuferek z Nowoberezowa, pow. Hajnówka, o skromnej, dwupolowej malaturze roślinnej. Wiado­ mości o wykonywaniu z początkiem X X wieku kuf­ rów wielobarwnych zanotowano m. in. w miejsco­ wościach Kamionka, pow. Starogard Gdański, Sejny, pow. Suwałki, Braniewo. Specyficzną grupę stanowią spotylkane we wschodniej części Białostockiego kufry malowane techniką stempelkową, które wyrabiano w Sokółce. Zasięg ich graniczy z zasięgiem kufrów wileńskich i .poleskich'. Dość dużą grupę w obrębie kufrów zdobionych tworzą kufry tzw. „mazerowane", względnie k a d r o ­ wane". Technika mazerowania uważana jest przez * A. Dobrowolska, Meble ludowe zachodnio­ pomorskie. „Pol. Sat. Lud", 1950, nr 1-6, s. 58. 3 W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934. 165 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d76a6dbeae037e2f40bcab6c446f4ae.pdf 425d62d9a9b201103be993371ccfc9c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5726 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ziemia - wiedza ludowa ziemia - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5324 Title A name given to the resource Zakaz bicia ziemi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.78 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Zakaz bicia ziemi Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy pozwalano dzieciom bić ziemię? Co mówiono? Objaśnienia znaków: 1—ziemia jest święta; 2—ziemia jest matką, rodzicielką; 3—ziemię należy szanować; 4 — ziemia jest żywicielką; 5 — bicie ziemi jest grzechem; 6 — bicie ziemi może spowodo­ wać karę bożą; 7 — zakaz bicia ziemi istnieje (brak dokładniejszych danych); 8 — brak tradycji; 9 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2432ac0c0fc9e780132ce74244a770b8.pdf 6e10a7f0295b24e55b81dccdfdba7576 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5727 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy agrarne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5325 Title A name given to the resource Zakaz grodzenia płotów na wiosnę/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.82 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15. Zakaz grodzenia płotów na wiosnę Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11: „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy starzy ludzie mówili, że można grodzić ploty, wbijać koty do ziemi na wiosnę? Czym to groziło? Objaśnienia znaków: Zakaz grodzenia płotów; 1—na wiosnę; 2 — przed dniem Św. Marka; 3 — w dniu św. Marka; 4 — przed Wielkanocą; 5—w Wielkim Tygodniu; 6—w Wielki Piątek; 7—w pierwszym tygodniu po Wielkanocy; 8—w dniu św. Jana; 9 — około dnia Św. Bartłomieja; 10 — w dniu Zwiasto­ wania Najświętszej Marii Panny; 11 — brak tradycji; 12—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb26043f233e16f1ae561bde5d36ceab.pdf 13661df40e190232fa8182fc55c63454 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5816 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne próg - zabiegi magiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5413 Title A name given to the resource Zakaz wykonywania czynności na progu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.192 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Marczyk, Mirosław Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Sposób nawiązywania rozmowy przez swatów podczas pierwszych odwiedzin w domu dziewczyny I, Oprac. Anna Mączyńska. Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką". 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne. b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3d41a10b110b4dfb0308127772a4bc6.pdf a05c8d189fd260b49b96a6f0c996175c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5991 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5583 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania 'w kumy' osób pechowych/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.284 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 11. Zakaz zapraszania w kumy osób pechowych Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znany jest zakaz zapraszania w kumy: 1 — osób pechowych, 2 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciw skazania zapraszania w kumy jakichś' kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija­ ków, osoby uważane za "pechowe" itp.: g) osób uważanych za pechowe? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b58cb71d55c7ba67be088738c0d3b6c.pdf 4cc39fda6f62c9b4c87543fd2bc0e6c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5990 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne chrzest dziecka - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5582 Title A name given to the resource Zakaz zapraszania 'w kumy' rodzsiny i osób znajdujących się w żałobie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.283 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopp, Przemysław Agnieszka Pieńczak (kier.nauk.) Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Zakaz zapraszania w kumy rodziny i osób znajdujących się w żałobie Opracował Przemysław Kopp Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Znane są zakazy zapraszania w kumy: 1 — członków rodziny, 2 — osób znajdujących się w żałobie, 3 — inne odpowiedzi (zob. komentarz), 4 — brak tradycji, 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). 2. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Mapa obejmuje przekonania znane informatorom indagowanym w latach 70. X X wieku. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytanie zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: X. Kum, kuma, kumostwo, kumowanie w ludowych zwyczajach urodzinowych 52. Czy istnieją zakazy względnie przeciw skazania zapraszania w kumy jakichś kategorii ludzi, np.: ciężarnej kobiety, osób w żałobie, osób, które pełniły jakąś funkcję w niedawnym pogrzebie, pija­ ków, osoby uważane za "pechowe" itp: d) krewnych — których? braci, kuzynów, wujów, stryjów, ciotek? e) osób w żałobie, lub takich, które brały niedawno udział w pogrzebie? �